Skip to main content

Full text of "Works;"

See other formats



r > 











UorU etjancellov of ffinglauU. 



LONDON: ^ ^ I /| 



Tbomaa White, Printer, 

Johnson s Court* 


THIS Volume contains the two last books of the 
treatise " De Augmentis," and the " Novum Or- 

In the year 1605 Lord Bacon, in the Advance 
ment of Learning, divided knowledge respecting 
the Mind of Man, into the understanding and the 

Knowledge respecting the understanding he di 
vided into 

Tradition. f 

" Man s labour is to invent that which is sought 
or propounded ; or to judge that which is invented ; 
or to retain that which is judged ; or to deliver over 
that which is retained. So as the arts must be four ; 
art of inquiry or invention : art of examination or 
judgment; art of custody or memory ; and art of 
elocution or tradition"^ 

Under the head of Invention, after having ex 
plained the deficience of the Art of Invention, 
which," he says, " seemeth to me to be such a defi 
cience as if, in the making of an inventory touching 

* See vol. ii. p. 173. f See vol. ii. 1 6. 



the estate of a defunct, it should be set down, of 
ready money nothing : for as money will fetch all 
other commodities, so this knowledge is that which 
should purchase all the rest. And like as the West- 
Indies had never been discovered, if the use of the 
mariner s needle had not been first discovered, though 
the one be vast regions and the other a small mo 
tion ; so it cannot be found strange if sciences be no 
farther discovered, if the art itself of invention and 
discovery hath been passed over."* 

He then adds, * This part of invention, concerning 
the invention of sciences, I purpose, if God give me 
leave, hereafter to propound, having digested it into 
two parts ; whereof the one I term " Experientia Li- 
terata," and the other " Interpretatio Naturae :" the 
former being but a degree and rudiment of the lat 
ter. But I will not dwell too long, nor speak too 
great upon a promise." f 

The Novum Organum was published, imperfect 
and incomplete, in the year 1620, when Lord Bacon 
was Chancellor. The reasons for the publication at 
that period are stated in mV letter to the King : 
" And the reason, why I have published it now, spe 
cially being imperfect, is, to speak plainly, because 
I number my days, and would have it saved. 
There is another reason of my so doing, which is to 
try, whether I can get help in one intended part of 
this work, namely, the compiling of a natural and 
experimental history, which must be the main foun- 

* Advancement of Learning, vol. ii. p. 176 
f Advancement of Learning, vol. ii. 182. 


dation of a true and active philosophy. "(#) Such 
are the causes assigned by Lord Bacon, each deser 
ving a separate consideration. 

The first of these two reasons is " because I 
number my days, and would have it saved" The 
meaning of this cannot be mistaken. Bacon 
was born in the year 1560. His health was 
always delicate. Etiam, he says, nonnihil homi- 
nibus spei fieri putamus ab exemplo nostro proprio ; 
neque jactantia? causa hoc dicirnus, sed quod utile 
dictu sit. Si qui diffidant, me videant, hominem inter 
homines a?tatis mea3 civilibus negotiis occupatissimum, 
nee firina ad mod urn valetudine (quod magnum habet 
temporis dispendium), atque in hacre plane protopi- 
rum, et vestigia nullius secutum, neque haecipsa cum 
ullo mortalium communicantem; et tamen veram 
viam constanter ingressum, et ingenium rebus sub- 
mittentem, hsec ipsa aliquatenus (ut existimamus) 
provexisse. (a) 

In the year 1617, when he was fifty-seven years 
of age, the great seals were offered to him. Un 
mindful of the feebleness of his constitution ; un- 

(z) Postea, xii. 

(a) " We judge also that mankind may conceive some hopes 
from our example, which we offer, not by way of ostentation, but 
because it may be useful. If any one therefore should despair, 
let him consider a man as much employed in civil affairs as any 
other of his age, a man of no great share of health, who must 
therefore have lost much time, and yet, in this undertaking, he is 
the first that leads the way, unassisted by any mortal, and stead 
fastly entering the true path, that was absolutely untrod before, 
and submitting his mind to things, may somewhat have advanced 
the design." Shaw s Translation. 


mindful of his love of contemplation, and that 
genius is rarely prompt in action or consistent in 
general conduct : (b) Unmindful of his own 
words, " 1 ever bore a mind to serve his majesty 
in some middle place that I could discharge, 
not as a man born under Sol, that loves honour ; 
nor under Jupiter, that loves business ; for the 
contemplative planet carries me away wholly." (c) 
Unmindful of his own words, " Men in great place 
are thrice servants : servants of the sovereign in 
state ; servants of fame ; and servants of business : 
so as they have no freedom neither in their persons, 
nor in their actions, nor in their times. Power they 
seek, and lose liberty : they seek power over others, 
and lose power over themselves."(rf) Unmindful of his 
admonition, " Accustom(tf) your mind to judge of the 
proportion or value of things, and do that substanti 
ally and not superficially; for if you observe well, 
you shall find the logical part of some men s minds 
good, but the mathematical part nothing worth : 

(//) Their early habits have been those of contemplative in 
dolence; and the day-dreams, with which they have been ac 
customed to amuse their solitude, adapt them for splendid spe 
culation, not temperate and practicable counsels. -COLERIDGE. 

(c) Letter to Lord Burleigh. 

(d) Essay on Great Place. Vol. i. p. 50. 

(e) Hobbes, who was intimate with Lord Bacon, says, in his 
preface to the Leviathan, " But there is another saying not of 
late understood, by which they might learn truly to read one ano 
ther, if they would take the pains ; and that is, nosce teipsum, 
read thyself: which was not meant, as it is now used, to counte 
nance, either the barbarous state of men in power towards their 
inferiors; or to encourage men of low degree to a saucy be 
haviour towards their betters ; but to teach us, that for the simi- 


that is, they can judge well of the mode of attaining 
the end, but ill of the value of the end itself; and 
hence some men fall in love with access to princes ; 
others, with popular fame and applause, supposing 
they are things of great purchase, when, in many 
cases, they are but matters of envy, peril, and impe 
diment." (/) Unmindful of his own doctrine how 
much " worldly pursuits divert and interrupt the 
prosecution and advancement of knowledge, like 
unto the golden ball thrown before Atalanta, which, 
while she goeth aside and stoopeth to take up, the 
race is hindered 

Declinat cursus, aurumque volubile tollit." (g) 

litude of the thoughts and passions of one man to the thoughts 
and passions of another, whosoever looketh into himself, and 
considereth what he doth when he does think, opine, reason 
hope, fear, &c., and upon what grounds ; he shall thereby read 
and know what are the thoughts and passions of all other men 
upon the like occasions. I say the similitude of passions, which 
are the same in all men, desire, fear, hope, &e. ; not the simili 
tude of the objects of the passions, which are the things desired, 
feared, hoped, &c. : for these the constitution individual, and 
particular education do so vary, and they are so easy to be kept 
from our knowledge, that the characters of man s heart, blotted 
and confounded as they are, with dissembling, lying, counter 
feiting, arid erroneous doctrines, are legible only to him that 
searcheth hearts." 

" Give e en a fool the employment he desires 

And he soon finds the talents it requires." COWPEII. 
" As a man thou hast nothing to commend thee to thyself, 
but that only by which thou art a man, that is by what thou 
chusest and refusest," BISHOP TAYLOR. 

(/) Advancement of Learning. Vol. ii. 286. 
(g} Advancement of Learning. Vol. ii. p. 52 ; and Wisdom 
of the Ancients, Atalanta. Vol. iii. p. 66. 


Regardless of these important truths, so deeply 
impressed upon his mind, he, either deluding himself 
with the supposition that, in place he had more 
power to do good, (Ji) or, influenced by worldly am 
bition, like " the seeled dove which mounts and 
mounts, because he cannot see about him ; (i) or 

(h) In his Essay on Great Place, he says, " In place 
there is license to do good and evil; whereof the latter is 
a curse : for in evil the best condition is not to will ; the 
second not to can. But power to do good is the true and 
lawful end of aspiring ; for good thoughts (though God ac 
cept them), yet towards men are little better than good 
dreams, except they be put in act; and that cannot be without 
power and place, as the vantage and commanding ground." 
But in the Advancement of Learning, he says, " The merits 
of founders of states, lawgivers, extirpers of tyrants, and 
other eminent persons in civil merit, are commonly confined 
within the circle of an age or nation, and are not unlike 
seasonable and favouring showers, which, though they be profi 
table and desirable, yet serve but for that season wherein they 
fall, and for a latitude of ground which they water: but the me 
rits of the inventors and authors of new arts, such as endow man s 
life with new commodities and accessions, like the influences of 
the sun and the heavenly bodies, are for time permanent, for 
place universal : those again are commonly mixed with strife 
and perturbation : but these have the true character of divine 
presence, and come in aura leni, without noise or agitation." 
(See Vol. ii. p. 62.) And to the same effect Bishop Berkeley, in 
his minute philosopher says. " For my part, I should think a man, 
who spent his time in such a painful impartial search after truth, 
a better friend to mankind than the greatest statesman or hero : 
the advantage oi whose labours is confined to a little part of the 
world, and a short space of time : whereas a ray of truth may 
enlighten the whole world, and extend to future ages." 
(i) Essay on Ambition, ante. Vol. i. 127. 


goaded by worldly want ; or actuated by his favou 
rite opinion, that perfection consisted in the union of 
contemplation and action, of Saturn the planet of 
rest and Jupiter the planet of action, he, in an evil 
hour accepted the offer. 

" Forth reaching to the fruit, he pluck d, he eat." 
One of the consequences was the publication of 
the Novum Organum in its present state; the sacri 
fice of his favourite work, upon which he had been 
engaged for thirty years, and had twelve times 
transcribed with his own hand, (w) 

The second reason assigned by Lord Bacon for 
the publication of the Novum Organum in 1620 is, 
to try ivhether I can get help in one intended part of 
this work, namely, the compiling of a Natural and 
Experimental History, which must he the foundation 
of a true and active philosophy. (/;) The meaning 
of this seems also to be obvious. Lord Bacon s 
conviction of the importance of Natural History, 
as the primitive matter of philosophy, appears 
in every part of his works in the Advancement of 
Learning ; (a) the Sylva Sylvarum ; (,r) the New 
Atlantis ; (c 1 ) the Wisdom of the Antients ; (cT) and 
the Novum Organum. It seems probable, therefore, 
that he availed himself of the moment when power 
was entrusted to him, to induce the king to assist in 
the formation of " such a collection of natural history 

(to) See Rawley s Life, and postea, xii. 

(b) Ante, vi. (a) Vol. ii. 102. (*) Vol. iv. 

(c) Vol. ii. 368. (rf) Vol.iii. p. 31. 


as he had measured out in his mind, and such as 
really ought to be procured, which is, " he says, " a 
great and royal work, requiring the purse of a prince, 
and the assistance of a people." He, therefore, in 
his presentation letter to the king, expresses his 
anxiety for the compiling a Natural History, (^/) 
and, he renews his solicitation in his next letter to 
the king. ( t r) 

Copies of the work were presented 

To the King, 

To the University of Cambridge, 

To Sir Henry Wotton, and 

To Sir Edward Coke. 

The following are the letters of presentation and 
the answers : 

It may please your most excellent Majesty, 

IT being a thing to speak or write, specially to 
a king, in public, another in private, although I have 
dedicated a work, or rather a portion of a work, 
which at last I have overcome, to your majesty by 
a public epistle, where I speak to you in the hearing 
of others ; yet I thought fit also humbly to seek ac 
cess for the same, not so much to your person, as to 
your judgment, by these private lines. 

The work, in what colours soever it may be set 
forth, is no more but a new logic, teaching to invent 
and judge by induction, as finding syllogism incom- 

(y) Next page. (x) Postea, xvi. 


patent for sciences of nature ; and thereby to make 
philosophy and sciences both more true and more 

This tending to enlarge the bounds of reason, 
and to endow man s estate with new value, was no 
improper oblation to your majesty, who, of men, is 
the greatest master of reason, and author of bene 

There be two of your council, and one other 
bishop (/;) of this land, that know I have been about 
some such work near thirty years ; so as I made no 
haste. And the reason why I have published it 
now, specially being unperfect, is, to speak plainly, 
because I number my days, and would have it saved. 
There is another reason of my so doing, which is to 
try, whether I can get help in one intended part of 
this work, namely, the compiling of a natural and 
experimental history, which must be the main foun 
dation of a true and active philosophy. 

This work is but a new body of clay, whereinto 
your majesty, by your countenance and protection, 
may breathe life. And, to tell your majesty truly 
what I think, I account your favour may be to this 
work as much as an hundred year s time : for I am 
persuaded, the work will gain upon men s minds in 
ages, but your gracing it may make it take hold 
more swiftly ; which I would be very glad of, it 
being a work meant, not for praise or glory, but for 
practice and the good of men. One thing, I con 
fess, I am ambitious of, with hope, which is, that af- 
(p) Dr. Lancelot Andrews, Bishop of Winchester. 


ter these beginnings, and the wheel once set on 
going, men shall seek more truth out of Christian 
pens, than hitherto they have done out of heathen. 
I say with hope ; because I hear my former book of 
the Advancement of Learning, is well tasted in the 
universities here, (&) and the English colleges 
abroad : and this is the same argument sunk deeper. 
And so I ever humbly rest in prayers, and all 
other duties, 

Your majesty s most bounden and 
devoted servant, 


York-House, this 12th 
of October, 1620. 

This Letter was written with the King s own hand, 
to my Lord Chancellor Verulam, upon his Lord 
ship s sending to his Majesty his Novum Orga- 

My Lord, 

I have received your letter and your book, than 
the which you could not have sent a more accept 
able present unto me. How thankful I am for it 
cannot better be expressed by me than by a firm re 
solution I have taken ; first, to read it through 
with care and attention, though I should steal some 
hours from my sleep. Having otherwise as little 
spare-time to read it as you had to write it. And 
then to use the liberty of a true friend, in not spar- 

(k) In the year 1620 the Advancement of Learning was 
known in our universities. Qy. Is it known in the year 1828 ? 


ing to ask you the question in any point whereof I 
shall stand in doubt: "Nam ejns est explicare, cu- 
jus est condere," as on the other part I will willingly 
give a due commendation to such places as in my 
opinion shall deserve it. In the mean time I can 
with comfort assure you, that you could not have 
made choice of a subject more befitting your place, 
and your universal and methodical knowledge ; and 
in the general, I have already observed, that you 
jump with me, in keeping the mid-way between the 
two extremes ; as also in some particulars, I have 
found that you agree fully with my opinion. And 
so praying God to give your work as good success 
as your heart can wish, and your labours deserve, I 
bid you heartily farewell. JAMES R. 

Octob. 16, 1620. 

To the King, thanking his Majesty for his gracious 

acceptance of his book. 
May it please your Majesty, 
I cannot express how much comfort I received by 
your last letter of your own royal hand. I see your 
majesty is a star, that hath benevolent aspect and 
gracious influence upon all things, that tend to a 
general good. 

" Daphni, quid antiques signorum suspicis artus? 
Ecce Dionaei processit Coesaris astrum ; 
A strum, quo segetes gauderent frugibus, et quo 
Duceret apricis in collibus uva colorem. (n) 

This work, which is for the bettering of men s 
(n) Virgil, Eclog. IX. vers. 4650. 


bread and wine, which are the characters of tem 
poral blessings and sacraments of eternal, I hope, 
by God s holy providence, will be ripened by Caesar s 

Your majesty shall not only do to myself a sin 
gular favour, but to your business a material help, if 
you will be graciously pleased to open yourself to 
me in those things, wherein you may be unsatisfied. 
For though this work, as by position and principle, 
doth disclaim to be tried by any thing but by expe 
rience, and the results . *. experience in a true way ; 
yet the sharpness and profoundness of your majesty s 
judgment ought to be an exception to this general 
rule ; and your questions, observations, and admo 
nishments, may do infinite good. 

This comfortable beginning makes me hope far 
ther, that your majesty will be aiding to me, in 
setting men on work for the collecting of a natural 
and experimental history ; which is " basis totius 
negotii," a thing, which I assure myself will be, from 
time to time, an excellent recreation unto you ; I 
say, to that admirable spirit of yours, that delighteth 
in light : and I hope well, that even in your times, 
many noble inventions may be discovered for man s 
use. For who can tell, now this mine of truth is 
opened, how the veins go ; and what lieth higher, 
and what lieth lower ? But let me trouble your ma 
jesty no further at this time. God ever preserve and 
prosper your majesty. 

October 19, 1620. 


To the Marquis of Buckingham. 
My very good lord, 

I send now only to give his majesty thanks for 
the singular comfort, which I received by his majes 
ty s letter of his own hand, touching my book. And 
I must also give your lordship of my best thanks, 
for your letter so kindly and affectionately written. 

I did even now receive your lordship s letter 
touching the proclamation, and do approve his ma 
jesty s judgment and foresight about mine own. 
Neither would I have thought of inserting matter of 
state for the vulgar, but that now-a-days there is no 
vulgar, but all statesmen. But, as his majesty doth 
excellently consider, the time of it is not yet proper, 
I ever rest 

Your lordship s most obliged friend, 
and faithful servant, 


Indorsed, in answer to his majesty s directions touch 
ing the proclamation for a parliament. 

A Letter from the Lord Chancellor Verulam to the 
University of Cambridge upon sending to their 
public library his Novum Organum, to which 
this letter written with his own hand is affixed. 

Almas Matri Academiae Cantabrigiensi 
Cum vester films sim et alumnus, voluptati mihi 
erit, partum meum nuper editum vobis in gremium 
dare : Aliter enim velut pro exposito eum haberem. 
Nee vos moveat, quod via nova sit. Necesse est 
enim talia per aetatum et seculorum circuitus evenire. 


Antiquis tamen suus constat honos ; ingenii scilicet : 
nam fides verbo Dei et experientia tantum debetur. 
Scientias nut em ad es.perientiam retrahere, non 
conceditur : at, easdem ab experientia de integro 
excitare, operosum certe, sed pervium. Deus vobis, 
et studiis vestris faveat. 

Filius vester amantissimus, 

Ex jEdibus Eborac. 
SOctob. 1620. 

Lord Bacon to Sir Henry Wotton. 
My very good Cousin, 

Your letter which I received from your lordship(j/) 
upon your going to sea was more than a compensa 
tion for any former omission ; and I shall be very 
glad to entertain a correspondence with you in both 
kinds, which you writ of; for the latter whereof 

(o) Translation by Archbishop Tenison in Baconiana: 192. 

" Seeing I am your son, and your disciple, it will much please 
me to repose in your bosom, the issue which I have lately brought 
forth into the world ; for otherwise I should look upon it as an 
exposed child. Let it not trouble you, that the way in which I 
go is new; such things will of necessity happen in the revolu 
tions of several ages. However, the honour of the ancients is 
secured : that, I mean, which is due to their wit. For faith is only 
due to the word of God, and to experience. Now, for bringing 
back the sciences to experience, is not a thing to be done : but 
to raise them anew from experience, is indeed, a very difficult 
and laborious, but not a hopeless undertaking. God prosper you 
and your studies. 

Your most loving Son, 

Francis Verulam, Chancel. 

(y) Qy- 


I am now ready for you, having sent you some ure 
of that mine. I thank you for your favours to 
Mr. Mewtus, and I pray continue the same. So 
wishing you out or that honourable exile, and placed 
in a better orb, I ever rest, 

Your lordship s affectionate kinsman, 
and assured friend, 

FR. VERULAM Cane, (p) 
York House, Octob. 20th, 1620. 

Sir Henry Wotton to Lord Bacon. 
Right honourable, and my very good Lord, 
I have your lordship s letters dated the 20th of 
October, and I have withal by the care of my cousin, 
Mr. Thomas Meawtis, and by your own special 
favour, three copies of that work, wherewith your 
lordship hath done a great and ever-living benefit 
to all the children of nature ; and to nature herself 
in her uttermost extent and latitude : Who never 
before had so noble nor so true an interpreter, or 
(as I am readier to style your lordship) never so in 
ward a secretary of her cabinet. But of your said 

(p) When this Letter, together with the other two next before 
and after it, were written, upon the occasion of my Lord Chan 
cellor s publishing his Novum Organum, Sir Henry Wotton, so 
eminent for his many embassies, great learning, candour, and 
other accomplishments, was resident at Vienna, endeavouring to 
quench that fire which began to blaze in Germany, upon the 
proclaiming the Elector Palatine King of Bohemia. How grateful 
a present this book was to Sir Henry, cannot better be expressed 
than by his answer to this letter ; which though it may be found 
in his Remains, I hope the reader will not be displeased to see 
part of it transcribed in this place. Bacon s Letters. 


work, which came hut this week to my hands, I 
shall find occasion to speak more hereafter ; having 
yet read only the first book thereof, and a few 
aphorisms of the second. For it is not a banquet 
that men may superficially taste, and put up the rest 
in their pockets ; but in truth a solid feast, which 
requireth due mastication. Therefore when I have 
once myself perused the whole, I determine to have 
it read piece by piece at certain hours in my do 
mestic college as an ancient author ; for I have 
learned thus much by it already, that we are ex 
tremely mistaken in the computation of antiquity,(^) 
by searching it backwards, because indeed the first 
times were the youngest ; especially in points of na 
tural discovery and experience. For though I grant 

(9) Bentham in his Book of Fallacies, says : . 

" What in common language is called old time, ought (with 
reference to any period at which the fallacy in question is em 
ployed) to be called young or early time. 

As between individual and individual living at the same time 
and in the same situation, he who is old, possesses, as such, more 
experience than he who is young ; as between generation and 
generation, the reverse of this is true, if, as in ordinary language, 
a preceding generation be, with reference to a succeeding genera 
tion, called old ; the old or preceding generation could not have 
had so much experience as the succeeding. With respect to 
such of the materials or sources of wisdom which have come un 
der the cognisance of their own senses, the two are on a par : 
with respect to such of those materials and sources of wisdom as 
are derived from the reports of others, the later of the two pos 
sesses an indisputable advantage. 

In giving the name of old or elder to the earlier generation of 


that Adam knew the natures of all beasts, and 
Solomon of all plants, not only more than any, but 
more than all since their time ; yet that was by 
divine infusion, and therefore they did not need any 
such Organum as your lordship hath now delivered 
to the world ; nor we neither, if they had lefe us 
the memories of their wisdom. 

But I am gone further than I meant in speaking 
of this excellent labour, while the delight yet I feel, 
and even the pride that I take in a certain congeni 
ality, as I may term it, with your lordship s studies, 
will scant let me cease : and indeed I owe your lord 
ship even by promise, which you are pleased to re 
member, thereby doubly binding me, some trouble 
this way ; I mean, by the commerce of philosophical 
experiments, which surely, of all other, is the most 
ingenuous traffic : therefore, &c. 

the two, the misrepresentation is not less gross, nor the folly of 
it less incontestable, than if the name of old man or old woman 
were given to the infant in its cradle. 

What then is the wisdom of the times called old ? Is it the 
wisdom of gray hairs ? No. It is the wisdom of the cradle. (r) 

(r) No one will deny that preceding ages have produced men 
eminently distinguished by benevolence and genius; it is to them 
that we owe in succession all the advances which have hitherto 
been made in the career of human improvement : but as their 
talents could only be developed in proportion to the state of 
knowledge at the period in which they lived, and could only have 
been called into action with a view to then-existing circumstances, 
it is absurd to rely on their authority, at a period and under a 
state of things altogether different. 



That a copy was sent to Sir Edward Coke, ap 
pears from the following melancholy exhibition of 
this great lawyer s mind. 

In the library of the late Thomas Earl of Leices 
ter, the descendent of Sir Edward Coke, at Holkham 
in Norfolk, is a copy of the Novum Organum inti- 
tled Instauratio Magna, printed by John Bill in 
1620, presented to Sir Edward, who at the top of 
the title page has written Edzv. C. ex dono auctoris. 

Auctori Consilium. 

Instuara paras veterum documenta sophorum : 
Insturare Leges Justitiamq ; prius. 

And over the device of the ship passing between 
Hercules s pillars, Sir Edward has written the two 
following verses. 

" It deserveth not to be read in schooles, 
But to be freighted in the Ship of Fools." (s) 

(s) Alluding to a famous book of Sebastian Brand, born at 
Strasburgh about 1 460, written in Latin and High Dutch verse 
and translated into English in 1508, by Alexander Barklay, and 
printed at London the year following by Richard Pynson, printer 
to Henry VII. and Henry VIII. in folio, with the following title, 
" The Shyp of Follys of the World : translated in the Coll. of 
Saynt Mary Otery in the count of Devonshyre, oute of Latin, 
Frenche, and Doche, into Englesse tongue, by Alex. Barklay, 
preste and chaplen in the said College M,CCCCC,VIII." It was 
dedicated by the translator to Thomas Cornish, bishop of Tine 
and suffragan bishop of Wells, and adorned with a great variety 
of wooden cuts. 


The Novum Organum is noticed by Lord Bacon 
in other letters, both before and after the publication 
in 1620. In the year 1609 he wrote 
To Mr. Matthew, upon sending to him a part of 

Instauratio Magna. 
Mr. Matthew, 

I plainly perceive by your affectionate writing 
touching my work, that one and the same thing af- 
fecteth us both ; which is, the good end to which it is 
dedicated ; for as to any ability of mine, it cannot 
merit that degree of approbation. For your caution 
for church-men and church-masters, as for any impe 
diment it might be to the applause and celebrity of 
my work, it moveth me not ; but as it may hinder 
the fruit and good which may come of a quiet and 
calm passage to the good port which it is bound, I 
hold it a just respect ; so as to fetch a fair wind I go 
not too far about. But the truth is, that I at all 
have no occasion to meet them in my way ; except 
it be as they will needs confederate themselves with 
Aristotle, who, you know, is intemperately magnified 
by the schoolmen ; and is also allied, as I take it, to 
the Jesuits, by Faber, who was a companion of 
Loyola, and a great Aristotelian. I send you at this 
time the only part which hath any harshness ; and 
yet I framed to myself an opinion, that whosoever 
allowed well of that preface, which you so much 
commend, will not dislike, or at least ought not to 
dislike, this other speech of preparation; for it is 
written out of the same spirit, and out of the same 


necessity : nay, it doth more fully lay open, that the 
question between me and the ancients, is not of the 
virtue of the race, but of the rightness of the way. 
And to speak truth, it is to the other but as pal- 
ma to pugnus, part of the same thing more large. 
You conceive aright, that in this, and the other, you 
have commission to impart and communicate them to 
others according to your discretion. Other matters 
I write not of. Myself am like the miller of Gran- 
chester, that was wont to pray for peace amongst 
the willows ; for while the winds blew, the wind 
mills wrought, and the water-mill was less customed. 
So I see that controversies of religion must hinder 
the advancement of sciences. Let me conclude with 
my perpetual wish towards yourself, that the appro 
bation of yourself, by your own discreet and tempe 
rate carriage, may restore you to your country, and 
your friends to your society. And so I commend 
you to God s goodness. 
Gray s-Inn, Oct. 10, 1609. 

And there is another letter, in which, to use his 
own words, it appears " how much his heart was 
upon it." 

To Mr. Matthew. 

I thank you for your last, and pray you to be 
lieve, &c. And I must confess my desire to be, 
that my writings should not court the present time, 
or some few places, in such sort as might make 
them either less general to persons, or less perma- 


nent in future ages. As to the Instauration, your 
so full approbation thereof I read with much com 
fort, by how much more my heart is upon it ; and by 
how much less I expected consent and concurrence 
in a matter so obscure. Of this I can assure you, 
that though many things of great hope decay with 
youth, and multitude of civil businesses is wont to 
diminish the price, though not the delight of con 
templations, yet the proceeding in that work doth 
gain with me upon my affection and desire, both by 
years and businesses. And therefore I hope, even by 
this, that it is well pleasing to God, from whom, and 
to whom, all good moves. To him I most heartily 
commend you. 

And in his address written in the year 1622, to 
"An Advertisement touching an Holy War, To the 
Right Reverend Father in God, Lancelot Andrews, 
Lord Bishop of Winchester, and Counsellor of 
Estate, to his Majesty." After mentioning the 
instances of Demosthenes Cicero and Seneca, " All 
three persons that had held chief place of authority 
in their countries ; all three ruined, not by war, or 
by any other disaster, but by justice and sentence, as 
delinquents and criminals," he says, 

" These examples confirmed me much in a reso 
lution, whereunto I was otherwise inclined, to spend 
my time wholly in writing ; and to put forth that 
poor talent, or half talent, or what it is, that God 
hath given me, not as heretofore to particular ex 
changes, but to banks or mounts of perpetuity, 
which will not break. Therefore having not long 


since set forth a part of my Installation which, 
is the work, that in mine own judgment, e si nun- 
quam fallit imago/ I do most esteem ; I think to 
proceed in some new parts thereof. And although 
I have received from many parts beyond the seas, 
testimonies touching that work, such as beyond 
which I could not expect at the first in so abstruse 
an argument ; yet nevertheless I have just cause to 
doubt, that it flies too high over men s heads : (m) 
have a purpose therefore, though I break the order of 
time, to draw it down to the sense, by some patterns 
of a Natural Story and Inquisition. And again, 
for that my book of Advancement of Learning may 
be some preparative, or key, for the better opening 
of the Instauration, because it exhibits a mixture 
of new conceits and old ; whereas the Instauration 
gives the new unmixed, otherwise than with some 
little aspersion of the old for taste s sake : I have 
thought good to procure a translation of that book 
into the general language, not without great and 
ample additions, and enrichment thereof, especially 
in the second book, which handleth the partition of 

(m) Mr. Chamberlain, in a letter to Sir Dudley Carleton, 
Ambassador at Holland, dated at London, October 28, 1620, men 
tions, that Mr. Henry Cuflfe, who had been Secretary to Robert, 
Earl of Essex, and executed for being concerned in his treasons, 
having long since perused this work, gave his censure, " that a fool 
could not have written such a work, and a wise man would not." 
And, in another letter, dated February 3, 1620-1, Mr. Chamber 
lain takes notice, that the King could not forbear sometimes, in 
reading that book, to say, that it was "like the peace of God, that 
passeth all understanding-" 


sciences ; in such sort, as I hold it may serve in lieu 
of the first part of the Instauration, and acquit my 
promise in that part." 

Such are the different sentiments expressed by 
Lord Bacon of his favourite work. 

The notices of this work by his faithful Secre 
tary and Biographer Dr. Rawley, and his admirer 
Archbishop Tenison, are as follows : 

Dr. Rawley, in his life of Lord Bacon, says, 
" I have been induced to think, that if there were 
a beam of knowledge derived from God, upon any 
man in these modern times, it was upon him : for 
though he was a great reader of books, yet he had 
not his knowledge from books, but from some 
grounds and notions from within himself. Which, 
notwithstanding, he vented with great caution and 
circumspection. His book of Instauratio Magna 
(which, in his own account, was the chiefest of his 
works,) was no slight imagination or fancy of his 
brain ; but a settled and concocted notion ; the 
production of many years labour and travail. I my 
self, have seen, at the least, twelve copies of the 
Installation, revised, year by year, one after 
another ; and every year altered and amended in 
the frame thereof ; till, at last, it came to that mo 
del in which it was committed to the press : as many 
living creatures do lick their young ones till they 
bring them, to their strength of limbs." 

And Archbishop Tenison, speaking of the 
Novum Organum, says, (a) The second part of 
(a) Baconiana. 28. 


his great Installation (and so considerable a part 
of it, that the name of the whole is given to 
it) is his Novum Organum Scientiarum, written 
by himself in the Latin tongue, and printed also 
most beautifully and correctly in folio, at Lon 
don, (b) This work he dedicated to King James, 
with the following excuse ; that, if he had stolen 
any time, for the composure of it, from his ma 
jesty s other affairs, he had made some sort of 
restitution, by doing honour to his name and his 
reign. The king wrote to him, then chancellor, a 
letter of thanks, with his own hand, (c) Part of the 
dedication is then stated. 

This Novum Organum containeth in it, instruc 
tions concerning a better and more perfect use of 
reason in our inquisitions after things. And there 
fore the second title which he gave it was, directions 
concerning interpretations of nature. And, by this 
art he designed a logic more useful than the vulgar, 
and an Organon apter to help the intellectual 
powers, than that of Aristotle. For he proposed 
here, not so much the invention of arguments, as of 
arts ; and in demonstration, he used induction, more 
than contentious syllogism ; and in his induction, he 
did not straightway proceed from a few particular 
sensible notions, to the most general of all ; but 
raised axioms by degrees, designing the most general 

(6) 1620. and in 2d. part Res. part of this Orga. is publ. in an 
Engl. Version. 

(c) Dated Octob. 16. 1620. See Collect, of Letters in Resusc. 
p. 83. 


notions for the last place ; and insisting on such of 
them as are not merely notional, but, coming from 
nature, do also lead to her. 

This book containeth three parts, the Preface ; 
the distribution of the work of the great Instaura- 
tion ; Aphorisms, guiding to the interpretation of 

The preface considereth the present unhappy 
state of learning, together with counsels and advices 
to advance and improve it. To this preface there 
fore, are to be reduced the Indicia, and the proem in 
Gruter, (e) concerning the interpretation of nature ; 
the first book de Augmentis Scientiarum, which 
treateth generally of their dignity and advancement ; 
and his lordship s "Cogitata et Visa" (/) written by him, 
in Latin, without intention of making them public 
in that form, and sent to Dr. Andrews, (g) as likewise 
to Sir Thomas Bodley, with a desire to receive their 
censures and emendations. The latter returned him 
a free and friendly judgment of this work, in a large 
and learned letter, published in the Cabala, in the 
English tongue, and by Gruter in the Latin. (Ji) The 
like, perhaps, was done by the former, though his 
answer be not extant. 

To the distribution, belongeth that Latin frag 
ment in Gruter, (i) called, The Delineation, and Ar- 

(e) Script, p. 28.5. and 479. 

(f) Pub by Gruter among the Scripta. 

(g) Anno 1607. See Resusc. p. 35. 
(h) Inter Scripta Philos. p. 62. 

(i} Inter Scripta. p. 293. 


gument, of the second part of the Installation. So 
doth that(j) of the philosophy of Parmenides and 
Telesius, and (especially) Democritus. For, as he 
sheweth in the beginning of that part) he designed 
first to consider the learning of which the world was 
possessed; and then to perfect that ; and that being 
done, to open new ways to further discoveries. 

To the Aphorisms is reducible, his letter to Sir 
Henry Savil, touching helps for the intellectual 
powers, written by his lordship in the English (&) 
tongue. A part of knowledge then scarce broken, (7) 
men believing that nature was here rather to be fol 
lowed than guided by art ; and as necessary (in his 
lordship s opinion) as the grinding and whetting of 
an instrument or the quenching it, and giving it a 
stronger temper. 

Also there belong to this place, the fragment 
called " Aphorism! et Consilia, de Auxiliis Mentis." 
And " Sententiaa Duodecim de Interpretatione Na- 
turas ;" both published by Gruter in the Latin 
tongue, in which his lordship wrote them, (m) 

The imperfection of this work from its hasty 
publication, its nature, arid the probable object of 
the whole work will be attempted in the conclusion 
of this Preface s which will be continued in the next 

(j) Pag. 208. 

(k) Resusc. p. 225, &c. 

(1} See of late, Spinoza on that subject. 

(m) See Script, p. 448, 451. 


B A R O N I S 








Partitio Doctrines Civiiis in Doctrinam de Conversa- 
tione, Doctrinam de Negotiis, et Doctrinam de Im- 
perio sive Republicd. 

VET us est narratio, Rex Optime, convenisse com- 
plures philosophos sollenniter coram legato regis 
exteri, atque singulos pro virili parte sapientiam 
suam ostentasse, ut haberet legatus quae referret de 
mirabili sapientia Graecorum. Unus tamen ex eorum 
numero silebat, et nihil adducebat in medium ; adeo 
ut legatus ad eum conversus diceret, " Tu vero quid 
habes quod referam ?" Cui ille; " Refer," inquit, " regi 
tuo te invenisse apud Graecos aliquem qui tacere 



sciret." Equidem oblitus eram, in hac Artium Sy- 
nopsi Artem Tacendi interserere ; quam tamen (quo- 
niam plerumque desideretur) exemplo jam proprio 
docebo. Etenim, ctim me tandem ordo rerum ad 
illud deduxerit, ut paullo post de Arte Imperil trac- 
tandum sit ; cumque ad tan tarn regem scribam, qui 
perfectus adeo in ea Arte sit magister, ipsamque ab 
incunabulis suis hauserit ; nee omnino immemor esse 
possim, qualem apud Majestatem tuam locum susti- 
nuerim ; consentaneum magis existimavi meipsum 
tacendo de hac re apud Majestatem tuam, quam 
scribendo, probare. Cicero vero non solum Artis, 
verum etiam Eloquentiaa cujusdam qua? in tacendo 
reperiatur, meminit. Ciim enim sermones nonnullos 
suos, cum alio quodam ultro citroque habitos, in 
epistola quadam ad Atticum commemorasset, sic 
scribit ; " Hoc loco suinpsi aliquid de tua eloquentia, 
nam tacui." Pindarus vero (cui illud peculiare est, 
anitnos hominum inopinato sententiola aliqua mira- 
bili, veluti virgula divina, percutere) hujusmodi 
quidpiam ejaculatur ; " Interdum magis afficiunt 
non-dicta quam dicta." In hac parte igitur tacere, aut 
(quod silentio proximum est) brevis admodum esse, 
decrevi. Verum, antequam ad Artes Imperii perve- 
niam,haud pauca dealiis Doctrinse Civilis portionibus 
sunt praemittenda. 

Scientia Civilis versatur circa subjectum, quod 
ceterorum omnium maxime est rnateria3 immersum, 
ideoque difficillime ad axiomata reducitur. Sunt 
tamen nonnulla, quae hanc difficultatem levant. 
Primo enim, quemadmodum Cato ille Censorius de 


Romanis suis dicere solitus est, " Ovibus eos similes 
esse quarum gregem integrum minore quis molestia 
ageret quam unam aliquam ; quoniam si paucas 
ex grege ut rectam ineant viam propellere possis, 
cetera ultro sequentur :" similiter, hoc quidem 
respectu, Ethicae munus est quodammodo illo Poli 
tico difficilius. Secundo, proponit sibi Ethica, ut 
animus bonitate interna imbuatur et cumuletur ; at 
Civilis Scientia nihil amplius postulat, praeter boni- 
tatem externam : haec enim ad societatem sufficit. 
Itaque non raro accidit, ut regimen sit bonum, 
tempora mala : siquidem in Sacra Historia illud 
non semel occurrit, cum de regibus bonis et piis 
narretur ; " Sed adhuc populus non direxerat cor 
suum ad Dominum Deum patrum suorum." Itaque, 
et hoc quoque respectu, duriores partes sunt Ethica3. 
Tertio, hoc habent respublicaa ut tanquam machinae 
grandiores tardius moveantur, nee sine magno 
molimlne, unde baud tarn cito labefactantur ; sicut 
enim in ^Egypto septem anni fertiles steriles septem 
sustentarunt ; ita in rebuspublicis priorum tempo- 
rum bona institutio efficit, ut sequentium errores 
non statim perniciem inferant : at singulorum ho- 
minum decreta et mores magis subito subvert! 
solent. Hoc denique Ethicam gravat, Politicae 

Scientia Civilis tres habet partes, juxta tres so- 
cietatis actiones summarias ; Doctrinam de Con- 
versatione, Doctrinam de Negotiis, et Doctrinam de 
Imperio sive Republica. Tria siquidem sunt bona, 
quae ex Societate Civili homines sibi parare expe- 


tunt; Solamen contra Solitudinem, Adjumentum 
in Negotiis, et.Protectio contra Injurias. Suntque 
istse tres Prudentiae plane inter se diversae, et saepe- 
numerd disjunctae ; Prudentia in Conversando, 
Prudentia in Negotiando, et Prudentia in Guber- 

Enimvero, quod ad Conversationem attinet, ilia 
certe affectata esse non debet, at multo minus 
neglecta ; cum prudentia in ejus moderamine et 
decus quoddam morum in seipsa prae se ferat, et ad 
negotia tarn publica quam privata commode admi- 
nistranda plurimiim juvet. Etenim sicut actio 
oratori tanti habetur, licet sit externum quiddam, 
ut etiam illis alteris partibus quae graviores et inte- 
riores videntur anteponatur ; eodem fere modo in 
viro civili Conversatio, ejusque regimen (utcunque 
in exterioribus occupetur) si non summum, at certe 
eximium, locum invenit. Quale enim pondus habet 
vultus ipse, ejusque compositio ? Recte poeta ; 

Nee vultu destrue verba tuo." 

Poterit enim quis vim orationis vultu labefactare, et 
plane prodere. Quin et facta, non minus quam 
verba/ vultu pariter destrui possint, si Ciceroni cre- 
damus ; qui, cum fratri afFabilitatem commendaret 
erga provinciales, non in hoc earn potissimum sitam 
dixit ut aditus praeberet ad se faciles, nisi etiam vultu 
ipso comiter accedentes exciperet ; " Nil interest 
habere ostium apertum, vultum clausum." Videmus 
quoque Atticum sub primum Ciceronis cum Caesare 
congressum, bello adhuc fervente, diligenter et serio 
Ciceroriem per epistolam monuisse de vultu et gestu 


ad dignitatem et gravitatem componendis. Quod si 
tantum possit oris et vultus solius moderatio, quanto 
magis sermo familiaris, et alia quae ad Conversatio- 
nem pertinent ? Atque sane summa et compendium 
decori et elegantiae morum in hoc fere sita sunt, ut 
quasi asqua lance et propriam dignitatem et aliorum 
metiamur et tueamur ; quod etiam non male expres- 
sit T. Livius, licet alii rei intentus, eo personal 
charactere : " Ne (inquit) aut arrogans videar, aut 
obnoxius ; quorum alterum est, aliense libertatis 
obliti, alterum suae." Ex contraria vero parte, si 
urbanitati et elegantiae morum externse impensius 
studeamus, transeunt illae in affectationem quandam 
deformem et adulterinam; " Quid enim deformius, 
quam scenam in vitam transferre ?" Quinetiam, 
licet in excessum ilium vitiosum minime prolabantur, 
temporis tamen nimium in huju^modi leviculis ab- 
sumitur ; animusque ad cur am ipsarum, magis quam 
oportet, deprimitur. Ideoque sicut in academiis 
adolescentes litterarum studiosi, at sodalium con- 
gressibus plus satis indulgentes, moneri soleant a 
praeceptoribus, " Amicos esse fures temporis ;" sic 
certe assidua ista in Conversationis decorum animi 
intentio magnum gravioribus meditationibus fur turn 
facit. Deinde, qui primas adeo in urbanitate obti- 
nent ; et ad hanc rem unam quasi nati videntur, hoc 
fere habent ut sibi ipsis in ilia sola complaceant, et 
ad virtutes solidiores et celsiores vix unquam aspi- 
rent : quando e contra, qui sibi in hac parte defectus 
sunt conscii, decus ex bona existimatione quaerunt. 
Ubienim adest bona existimatio, omnia fere decent; 
ubi vero ilia deficit, turn demum a commoditate 


morum atque urbanitate subsidium petendum est. 
Porro, ad res gerendas vix gravius aut frequentius 
reperias impedimentum, quam hujusce decori extern! 
curiosam nimis observationem ; atque illud alterum, 
quod huic ipsi inservit, nimirum anxiam temporis 
atque opportunitatum electionem. Egregie enim 
Salomon; " Qui respicit ad ventos, non seminat; 
qui respicit ad nubes, non metit:" creanda siquidem 
nobis est opportunitas, saepius quam opperienda. Ut 
verbo dicamus, urbana ista morum compositio ve- 
luti vestis anirni est, et proinde vestis eommoditates 
referre debet. Primum enim talis esse debet, ut sit 
in usu communi ; rursus, ut non sit nimis delicata 
aut sumptuosa : deinde ita conficienda, ut si qua sit 
in animo virtus, earn exbibeat maxim& conspicuam, 
si qua deformitas, eandem suppleat et occultet ; 
postremo, et super omnia, ne sit nimis arcta atque 
ita animum angustiet, ut ejusdem motus in rebus 
gerendis cohibeat et impediat. Verum haec pars 
Scientiae Civilis de Conversatione eleganter profecto 
a nonnullis tractata est, neque ullo modo tanquam 
Desiderata reponi debet. 


Partitio Doctrine de Negotiis in Doctrinam de Occa- 
siombus Sparsis, et Doctrinam de Ambitu Vitce. 
Exemplum Doctrina de Occasionibus Sparsis, ex 
Parabolis aliquibus Salomonis, Prtfcepta de Am 
bitu Vita. 

DOCTRINAM de Negotiis partiemur in Doctrinam de 
Occasionibus Sparsis, et Doctrinam de Ambitu Vi- 


tae : quarum altera universam negotiorum varietatem 
complectitur, et vitae communis tanquam amanuensis 
est ; altera ea tantum, quse ad propriam cuj usque 
fortunam amplificandam spec tan t, excerpit et sug- 
gerit, quae singulis pro intimis quibusdam rerum 
suarum tabellis aut codicillis esse possint. Verum 
antequam ad species descendamus, aliquid circa Doc- 
trinam de Negotiis in genere prsefabimur. Doctri- 
nam de Negotiis pro rei momento tractavit adhuc 
nemo, cum magna tarn litterarum quam litteratorum 
existimationis jactura. Ab hac enim radice pullulat 
illud malum, quod notam eruditis inussit ; nimirum, 
eruditionem et prudentiam civilem raro admodum 
conjungi. Etenim si quis recte advertat ex Pru- 
dentiis illis tribus, quas modo diximus ad vitam 
civilem spectare, ilia Conversationis ab eruditis fere 
contemnitur, tanquam servile quiddam atque in- 
super meditationibus inimicum. Quod vero ad illam 
de Republica Administranda, sane si quando rerum 
gubernaculis admoveantur eruditi, munus suum non 
incommod^ sustiuent ; verum ea promotio contingit 
paucis. De Prudentia autem Negotiandi (qua de 
nunc loquimur) in qua vita humana plurimum ver- 
satur, nulli omnino libri conscripti habentur ; praeter 
pauca quaedam Monita Civilia in fasciculum unum 
aut alterum collecta, quae amplitudini hujus subject! 
nullo modo respondent. Etenim si libri aliqui 
exstarent de hoc argument o, sicut de ceteris, minime 
dubitaverim quin viri eruditi aliquo experientiae ma- 
nipulo instructi ineruditos, licet diutina experientia 
edoctos, longe superarent, et proprio illorum quod 
dicitur arcu usi magis e longinquo ferirent. 


Neque vero est cur vereamur,ne Scientiae hujus tarn 
varia sit materia, ut sub praeceptionibus non cadat : 
multo siquidem angustior est quam ilia Reipublicae 
Administrandae scientia, quam tamen apprime vide- 
mus excultam. Hujus generis Prudentias apud Ro- 
manos, optimis temporibus, exstitisse videtur non- 
nulli professores. Testatur enim Cicero moris fuisse, 
paullo ante sua saecula, ut Senatores prudentia et 
rerum usu maxime celebres (Coruncanii, Curii, 
Lselii, et alii) statis horis in foro deambularent, ubi 
civibus copiam sui facerent, et consulerentur non de 
jure sed de negotiis omnigenis ; veluti de filia elo- 
canda, sive de filio educando, sive de praedio coe- 
mendo, de contractu, accusatione, defensione^ aut 
alia quacunque re quae in vita communi interveniat. 
Ex quo liquet, prudentiam quandam esse consilium 
dandi, etiam in negotiis privatis, ex universal! rerum 
civilium cognitione et experientia promanantem ; 
quse exerceatur quidem in casibus particularibus, ex- 
trahatur autem ex generali casuum consimilium 
observatione. Sic enim videmus in eo libro, quern 
ad fratrem conscripsit Q. Cicero de Petitione Consu- 
latus (quern unicum a veteribus habemus, quantum 
memini, tractatum de Negotio aliquo Particulari) 
quanquam ad consilium dandum de re turn praasenti 
potissimum spectaret, plurima tamen contineri axio- 
mata politica, quae non usum solum temporarium, 
sed normam quandam perpetuam circa electiones 
populares praescribant. In hoc genere autem nihil 
invenitur, quod ullo modo comparandum sit cum 
Aphorismis illis, quosedidit rex Salomon, de quo tes- 


tatur Scriptura, " Cor illi fuisse instar arenas maris ;" 
sicut enim arenas maris universas orbis oras circun- 
dant, ita et sapientia ejus omnia humana non minus 
quam divina complexa est. In Aphorismis vero illis, 
praeter alia magis theologica, reperies liquido baud 
pauca praect/pta et monita civilia praestantissima ex 
profundis quidem sapientiae penetralibus scaturien- 
tia, atque in amplissimum varietatis campum excur- 
rentia. Quoniam vero Doctrinam de Occasionibus 
Sparsis (quae Doctrinae de Negotiis portio est prior) 
inter Desiderata reponemus, ex more nostro paullis- 
per in ilia immorabimur. atque exemplum ejusdem 
ex Apborismis sive Parabolis illis Salomonis desump- 
tum proponemus. Neque vero quis ut arbitramur 
nos merito sugillare possit, quod ex scriptoribus 
Sacrae Scripturae aliquem ad sensum politicum tra- 
hamus. Equidem existimo, si exstarent commentarii 
illi Salomonis ejusdem de Natura Rerum (in quibus 
de omni vegetabili, a musco super murum ad ce- 
drum Libani^ itemque de animalibus, conscripsit) 
non illicitum esse eos secundum sensum naturalem 
interpretari, quod idem nobis liceat in Politicis. 




1. Mollis responsio frangit iram. 

Si incendatur ira principis vel superioris adver- 
sus te, et tuae jam sint loquendi partes, duo praecipit 
Salomon : alterum, ut fiat responsio ; alterum, ut 
eadem sit mollis. Prius continet tria prsecepta. 
Primo, ut caveas a silentio tristi et contumaci : illud 
enim aut culpam totam in te recipit, ac si nihil ha 
beas quod respondere possis ; aut dominum occulte 
iniquitatis insimulat, ac si aures ejus defensioni licet 
justse non paterent. Secundo, ut caveas a re com- 
perendinanda, neque tempus aliud ad defensionem 
postules : hoc enim aut eandem notam inurit, quam 
prius (nimirum dominum tuum nimia mentis pertur-< 
batione efferri), aut plane significat te artificiosam 
quandam defensionem meditari, cum in promptu nihil 
habeas ; adeo ut optimum semper fuerit, aliquid in 
praesentia et e re nata in excusationem tui adducere. 
Tertio, ut fiat prorsus responsio ; responsio (in- 
quam) non mera confessio, aut mera submissio, sed 
aliquid apologias et excusationis inspergatur : neque 
enim aliter tutum est facere, nisi apud ingenia valde 
generosa et magnanima, quae rara admodum sunt. 
Sequitur posteriore loco, ut responsio sit mollis, mi- 
nime praefracta aut aspera. 



2. Servus prudens dominabitur mjilium stu Itum ; et 
partietur htereditatem inter fratres. 

In omni familia turbata et discord! semper ex- 
surgit aliquis servus aut humilis amicus praepotens, 
qui pro arbitro se gerat ad lites familiae componen- 
das, cuique eo nomine et familia tota et dominus 
ipse sint obnoxii. Ille, si suam rem agat, familise 
mala fovet et aggravat ; sin fidelis revera fuerit et 
integer, plurimum certe meretur : adeo ut etiam 
tanquam inter fratres haberi debeat, aut saltern 
procurationem haereditatis accipere fiduciariam. 

3. Vir sapiens, si cum stulto contender^, she iras- 
catur sive rideat 9 non internet requiem. 

Monemur saapius, ut congressum imparem fu- 
giamus ; eo sensu, ne cum potioribus decertemus. 
At baud minus utile est monitum, quod hie exbibet 
Salomon, " Ne cum indigno contendamus :" iniqua 
enim prorsus sorte haec res transigitur. Siquidem, 
si superiores simus, nulla sequitur victoria ; si su- 
peremur, magna indignitas. Neque juvat etiam in 
hujusmodi contentione exercenda, si interdum ve- 
luti per jocum agamus, interdum cum fastu et con- 
temptu. Nam quocunque nos vertamus, leviores 
ipde efHciemur, neque commode nos explicabimus. 
Pessime autern fit, si hujusmodi persona quacum 
contendimus (ut Salomon loquitur) aliquid affine 


habeat cum stulto ; hoc est, si sit audaculus et te- 


4. Sed et cunctis sermonibus, qui dicantur, qe ac- 
commodes aurem tuam, ne fortb audias servum tuum 
maledicentcm tibi. 


Vix credi possit, vitam quantum perturbet inu- 
tilis curiositas circa illas res, quae nostra intersunt : 
nimirum, quando secreta ilia rimari satagimus quae 
detecta et inventa aegritudinem quidem animo infe- 
rant, ad consilia autem expedienda nihil jnvent. 
Primo enim sequitur animi \exatio et inquietude, 
cum humana omnia perfidiae et ingratitudinis plena 
sint. Adeo ut, si comparari possit speculum ali- 
quod magicum, in quo odia et quaecunque contra 
nos ullibi commoventur intueri possemus, melius 
nobis foret si protinus projiceretur et collideretur. 
Hujusmodi enim res veluti foliorum murmura sunt, 
et brevi evanescunt. Secundo, curiositas ilia animum 
suspicionibus nimiis onerat, quod consiliis inimicissi- 
mum est eaque reddit inconstantia et complicata. 
Tertio, eadem mala ipsa saapissime figit, alias prae- 
tervolatura. Grave enim est conscientias hominum 
irritare : qui, si latere se putent, facile mutantur in 
melius, sin deprehensos se sentiant, malum malo 
pellunt. Merito igitur summae prudentiae tribue- 
batur Pompeio Magno, quod Sertorii chartas uni- 
versas, nee a se perlectas nee aliis permissas, igni 
protinus dedisset. 



5. Advenit vduti viator pauperies ; et egestas quasi 
vir armatus. 


Eleganter describitur in Parabola, quomodo 
prodigis et circa rem familiarem incuriosis super- 
veniant naufragia fortunarum. A principio enim 
pedetentim et passibus lentis, instar viatoris, advenit 
obseratio et sortis diminutio, neque fere sentitur : 
at non multo post invadit egestas, tanquam vir ar 
matus, manu scilicet tarn forti et potente ut ei 
amplius resisti non possit ; cum apud antiquos recte 
dictum sit, " Necessitatem ex omnibus rebus esse 
fortissimum." Itaque viatori occurrendum, contra 
armatum muniendum. 


6. Qui erudit derisorem, ipse sibi injuriamfacit ; et 
qui arguit impium, sibi maculam generat. 


Congruit cum praecepto Salvatoris, ut non mit- 
tamus margaritas nostras ante porcos. Distinguun- 
tur autem in hac Parabola actiones Praeceptionis, et 
Reprehensionis ; distinguuntur itidem personae De- 
risoris, et Impii ; distinguitur, postremo, id quod 
rependitur : in priore enim rependitur opera lusa ; 
in posteriore, etiam et macula. Ciim enim quis 
erudit et instituit derisorem, jactura primum fit 
temporis ; deinde, et alii conatum irrident, tanquam 
rem vanam et operam male collocatam ; postremd, 
derisor ipse scientiam quam didicit fastidio habet. 
At majore cum periculo transigitur res in reprehen- 


sione impii ; quia non solum impius non auscultat, 
sed et cornua obvertit, et reprehensorem odiosum 
sibi jam factum, aut confestim convitiis proscindit, 
aut saltern postea apud alios criminatur. 

7. Filius sapiens icetificat patrem : jillus verd stul- 
tus mastitis est matri suce. 


Distinguuntur solatia atque aegritudines cecono^ 
micae, patris videlicet et matris, circa liberos suos. 
Etenim filius prudens et frugi praecipuo solatio est 
patri, qui virtutis pretium meliiis novit quam mater, 
ac propterea filii sui indoli ad virtutem propensae 
magis gratulatur ; quinetiam gaudium illi fortasse 
afFert institutum suum, quod filium tarn probe 
educarit, illique honestatem morum praeceptis et ex- 
emplo impresserit. E contra, mater calamitati 
filii plus compatitur et indolet ; turn ob affectum 
maternum magis mollem et tenerum, turn fortasse 
indulgentiae suae conscia, qua eum corruperit et de- 


8. Memoria Justi cum laudlbus ; at nomen 1m- 
piorum putrescet. 


Distinguitur inter famam virorum bonorum et 
malorum, qualis esse soleat post obitum. Viris enim 
bonis, exstincta invidia (quae famam eorum, dum 
vixerant, carpebat) nomen continue efflorescit, et 
laudes magis indies invalescunt : at viris malis, licet 
fama eorum per gratiam amicorum et factionis suae 


hominum ad breve tempus manserit, paullo post 
fastidium nominis oboritur ; et postremo laudes 
illae evanidae in infamiam, et veluti in odorem gravem 
et tetrum, desinunt. 

9. Qui conturbat domum suam, possidebit ventos. 


Utile admodum monitum, de discordiis et turbis 
domesticis. Plurimi enim ex dissidiis uxorum, aut 
exhaeredationibus filiorum, aut mutationibus fre- 
quentibus familiae, magna sibi spondent ; ac si inde 
vel animi tranquillitas, vel rerum suarum adminis- 
tratio felicior; sibi obventura foret. Sed plerumque 
abeunt spes suae in ventos. Etenim turn mutationes 
illae, ut plurimum, non cedunt in melius ; turn etiam 
perturbatores isti familiae suae molestias varias et in- 
gratitudinem eorum, quos aliis praeteritis adoptant et 
deligunt, saepenumero experiuntur ; quin et hoc 
pacto rumores sibi progignunt non optimos, et 
famas ambiguas : neque enim male a Cicerone no- 
tatum est ; " Omnem famam a domesticis manare." 
Utrumque autem malum per ventorum possessionem 
eleganter a Salomone exprimitur : nam exspectatio- 
nis frustratio, et rumorum suscitatio, ventis recte 


10. Melior est finis orationis, quam principium. 

Corrigit Parabola errorem frequentissimum non 
solum apud eos, qui verbis prascipue student, verum 
etiam apud prudentiores. Is est, quod homines de 


sermonum suorum aditu atque ingressu magis sint 
solicit! quam de exitu, et accuratius exordia et prae- 
fatiunculas meditentur quam extrema orationum. 
Debuerant autem nee ilia negligere, et ista, ut longe 
potiora, praeparata et digesta apud se habere ; revol- 
ventes secum, et quantum fieri potest animo prospi- 
cientes, quis tandem exitus sermonis sit futurus, et 
quomodo negotia inde promoveri et maturari possint. 
Neque hie finis. Quinimmo non epilogos tantum 
et sermonum, qui ad ipsa negotia spectant, egressus 
meditari pportet ; verum etiam et illorurn sermonum 
cura suscipienda, quos sub ipsum discessum com 
mode et urbane injicere possint, licet a negotio 
prorsus alienos. Equidem cognovi consiliarios duos, 
viros certe magnos et prudentes, et quibus onus 
rerum tune praecipue incumbebat, quibus illud fuit 
perpetuum et proprium, ut quoties cum principibus 
suis de negotiis ipsorum communicarent, colloquia in 
rebus ad ipsa negotia spectantibus nunquam termi- 
narent, verum semper aut ad jocum aut aliud aliquid 
quod audire erat volupe diverticula quaererent, atque 
(ut adagio dicitur) sermones marinas aqua fluviatili 
sub extremum abluerent. Neque hoc illis inter artes 
postremum erat. 


11. Sicut muscce mortute fcetere fadunt unguentum 
optimum, sic hominem pretiosum sapientid et glorid 
parva stultitia. 


Iniqua admodum et mlsera est conditio hominum 
virtute praecellentium (ut optime notat Parabola), 


quia erroribus eorum, quanturavis levissimis, nullo 
modo ignoscitur ; verum, quemadmodum in gemma 
valde nitida minimum quodque granulum aut nube- 
cula oculos ferit et molestia quadam afficit, quod 
tamen si in gemma vitiosiore repertum foret, vix 
notam subiret : similiter in viris singulari virtute 
praeditis minima quaeque vitia statim in oculos et 
sermones hominum incurrunt, et censura perstrin- 
guntur graviore, quae in hominibus mediocribus aut 
omnino laterent aut veniam facile reperirent. Itaque 
viro valde prudenti parva stultitia, valde probo 
parvum peccatum, urbano et moribus eleganti paul- 
lulum indecori, de fama et existimatione multum 
detrahit. Adeo ut non pessimum foret viris egre- 
giis, si nonnulla absurda (quod citra vitium fieri 
possit) actionibus suis immiscerent, ut libertatem 
quandam sibi retineant, et parvorum defectuum notas 


12. Homines derlsores emit at em perdunt ; sapient es 
verd avertunt calamitatem. 


Mirum videri possit quod in descriptione homi 
num, qui ad respublicas labefactandas et perdendas 
veluti natura comparati et facti sunt, delegerit Salo 
mon characterem non hominis superbi et insolentis, 
non tyrannici et crudelis, non temerarii et violenti, 
non impii et scelerati, non injusti et oppressors, non 
seditiosi et turbulenti, non libidinosi et voluptarii, 
non denique insipientis et inhabilis ; sed derisoris. 
Verum hoc sapientia ejus regis, qui rerumpublica- 
VOL. ix. c 


rum conservationes et eversioues optime norat, dig- 
nissimum est. Neque enim similis fere est pestis 
regnis et rebuspublicis, quam si consiliarii regum 
aut senatores, quique gubernaculis rerum admoven- 
tur, sint ingenio derisores. Hujusmodi enim homines 
periculorum magnitudinem, ut fortes videantur 
senatores, semper extenuant, iisque qui pericula 
prout par est ponderant veluti timidis insultant ; 
consultandi et deliberandi maturas moras et medi- 
tatas disceptationes, veluti rem oratoriam et taedii 
plenam et ad summas rerum nihil facientem, subsan- 
nant ; famam, ad quam principum consilia prascipue 
sunt componenda, ut salivam vulgi et rem cito prae- 
tervolaturam, contemnunt ; legum vim et auctorita- 
tem, ut reticula quaedam quibus res majores minime 
cohiberi debeant, nil morantur ; consilia et praecau- 
tiones in longum prospicientes, ut somnia quaedam et 
apprehensiones melancholicas, rejiciunt ; viris revera 
prudeniibus et rerum peritis, atque magni animi et 
consilii, dicteriis et facetiis illudunt ; denique funda- 
menta omnia regiminis politici simul labefactant. 
Quod magis attendendum est, quia cuniculis, et non 
impetu aperto haec res agitur, neque coapit esse inter 
homines (prout meretur) suspecta. 


13. Princpes, qui libentbr prcebct aures verbis men- 
dacii, omnes servos habet improbos. 

Cum princeps talis fuerit, ut susurronibus et sy- 
cophantis absque judicio faciles et credulas aures 
praebeat, spiral omnino tanquam a parte regis aura 


pestilens quae omnes servos ejus corrumpit et inficit. 
Alii metus principis rimantur, eosque narrationibus 
fictitiis exaggerant ; alii invidiae furias concitant, 
praesertim in optimos quosque ; alii criminationibus 
aliorum proprias sordes et conscientias malas eluunt ; 
alii amicorum suorum honoribus et desideriis velifi- 
cant, competitores eorum calumniando et mordendo ; 
alii fabularum argumenta contra inimicos suos, tan- 
quam in scena, componunt ; et innumera hujusmodi. 
Atque haec illi, qui ex servis principis ingenio sunt 
magis improbo. At illi etiam, qui natura probiores 
sunt et melius morati, postquam in innocentia sua 
parum praesidii esse senserint (quoniam princeps vera 
a falsis distinguere non novit), morum suorum pro- 
bitatem exuunt, et ventos aulicos captant, iisque 
servilem in modum circumferuntur. " Nihil enim, ut 
ait Tacitus de Claudio, tutum est apud principem, 
cujus animo omnia sunt tanquam indita et jussa." 
Atque bene Comineus ; " Prasstat servum esse prin 
cipis cujus suspicionum non est finis, quamejus cujus 
credulitatis non est modus." 


14. Justus miser etur anlmce jumenti sui ; sed mise- 
ricordice impiorum crudeles 


Inditus est ab ipsa natura homini misericordiae 
affectus nobilis et excellens, qui etiam ad animalia 
bruta extenditur, quae ex ordinatione divina ejus 
imperio subjiciuntur. Itaque habet ista misericordia 
analogiam quandam cum ilia principis erga subditos. 
Quinetiam illud certissimum est, quod quo dignior 


est anima, eo pluribus compatiatur. Etenim animae 
angustae et degeneres hujusmodi res ad se nihil per- 
tinere putant : at ilia, quae nobilior est portio universi, 
ex communione afficitur. Quare videmus sub veteri 
lege baud pauca fuisse praecepta, non tarn mere 
caerimonialia, quam misericordiae institutiva ; quale 
fuit illud, de non comedendo carnem cum sanguine 
ejus, et similia. Etiam in sectis Essaeorum, et Pytha- 
goraeorum, ab esu animalium omnino abstinebant. 
Quod etiam hodie obtinet, superstitione inviolata, 
apud incolas nonnullos imperil Mogollensis. Quin 
et Turcae (gens licet et stirpe et disciplina crudelis 
et sanguinaria) brutis tamen eleemosynas largiri 
solent, neque animalium vexationes et torturas fieri 
sustinent. Verum, ne forte haac quae diximus omnis 
generis misericordiae palrocinari videantur, salubriter 
subjungit Salomon ; " Impiorum misericordias esse 
crudeles." Eae sunt, quando hominibus sceleratis et 
facinorosisparcitur, Justitiae gladio feriendis : crude- 
lior enim bujusmodi misericordia, quam crudelitas 
ipsa, Nam crudelitas exercetur in singulos, at miseri- 
cordia ilia universum facinorosorum exercitum, con- 
cessa impunitate, in homines innocentes armat et 


15. Tot urn spirit urn suum prof ert stult us ; at sapiens 
reservat aliquid in posterum. 


Corrigit Parabola praecipue (ut videtur) non ho- 
minum vanorum futilitatem, qui dicenda tacenda 
facile proferunt ; non parrhesiam illam, qua absque 


discrimine et judicio in omnes et omnia involant ; non 
garrulitatem, qua ad nauseam usque aliis obstrepunt; 
sed vitium aliud magis occultum, nempe sermonis 
regimen minime omnium prudens et politicum : hoc 
est, cum quis ita sermonem in colloquiis privatis in- 
stituit, ut quaecunque in animo babeat, quae ad rem 
pertinere putet, simul et tanquam uno spiritu et 
orationecontinuataproferat. Hocenim plurimumne- 
gotiis officit. Siquidem primo oratio intercisa, et per 
partes infusa, longe magis penetratquamcontinuata ; 
quoniam in continuata pondus rerum non distincte et 
sigillatim excipitur,nec per moram nonnullam insidet, 
sed ratio rationem antequam penitus insederit expel- 
lit. Secundo, nemo tarn potenti et felici eloq uentia 
valet, ut primo sermonis impetu eum quern alloqui- 
tur mutum et elinguem plane reddat; quin et alter 
aliquid vicissim respondebit, et fortasse objiciet: 
turn vero accidit, ut quae in refutationem aut repli- 
cationem reservanda fuissent, praemissa jam et antea 
delibata vires suas et gratiam amiserint. Tertio, si 
quis ea qua3 dicenda sunt non simul effundat sed per 
partes eloquatur, aliud primo aliud subinde injiciens; 
sentiet ex ejus quern alloquitur vultu et response, 
quomodo singula ilium affecerint, quam in partem 
accepta fuerint, ut quae adhuc restant dicenda cautius 
aut supprimat aut excerpat. 


16. Si spiritus potestatem habentis ascender it super 
te, locum tuum ne dimiseris ; quia curatio faciet cessare 
magna pec cat a. 



Praecipit Parabola quomodo se quis gerere de- 
beat, cum iram atque indignationem principis incur- 
rerit. Prseceptum duplex : primo, ut non dimittat 
locum suum ; secundo, ut curationi, tanquam in 
morbo aliquo gravi, diligenter et caute attendat. 
Consueverunt enim homines, postquam commotos 
contra se principes suos senserint, partim ex dede- 
coris impatientia, partim ne vulnus observando 
refricent, partim ut tristitiam et humilitatem eorum 
principes sui perspiciant, se a muneribus et functio- 
nibus suis subducere ; quinetiam interdum ipsos 
magistratus, et dignitates quas gerunt, in principum 
manus restituere. At Salomon hanc medendi viam, 
veluti noxiam, improbat ; idque summa profecto 
ratione. Primo enim, dedecus ipsum nimis ilia 
publicat ; unde turn inimici atque invidi audaciores 
fiunt ad laedendum, turn amici timidiores ad subve- 
niendum. Secundo, hoc pacto fit ut principis ira, 
quag fortasse si non evulgaretur sponte concideret, 
magis figatur, et veluti principio jam facto hominis 
deturbandi in prsecipitium illius feratur. Postremo, 
secessus iste aliquid sapit ex malevolo, et tempo- 
ribus infenso ; id quod malum indignation is malo 
suspicionis cumulat. Ad curationem autem perti 
nent ista : prim6, caveat ante omnia ne stupiditate 
quadam, aut etiam animi elatione, indignationem 
principis minime sentire aut inde prout debeat affici 
videatur : hoc est, ut et vultum non ad tristitiam 
contumacem, sed ad moestitiam gravem atque mo- 


destam componat, et in rebus quibuscunque agendis 
se minus solito hilarem et laetum ostendat ; quin et 
in rem suam erit, amici alicujus opera et sermone 
apud principem uti, qui quanto doloris sensu in 
intimis excrucietur tempestive insinuet. Secundd, 
occasiones omnes vel minimas sedulo evitet, per quas 
aut res ipsa quae indignationi caussam praebuit refri- 
cetur, aut princeps denuo excandescendi et ipsum 
quacunque de caussa coram aliis objurgandi ansam 
arripiat. Tertid, perquirat etiam diligenter occa 
siones omnes, in quibus opera ejus principi grata 
esse possit ; ut et voluntatem promptam redimendi 
culpam prasteritam ostendat, et princeps suus sentiat 
quali tandem servo, si eum dimittat, privari se con- 
tigerit. Quarto, culpam ipsam aut sagaciter in alios 
transferat, aut animo illam non malo commissam 
esse insinuet, aut etiam malitiam illorum, qui ipsum 
regi detulerunt vel rem supra modum aggravarunt, 
indicet. Denique in omnibus evigilet, et curationi 
sit intentus. 


17. Primus in caussd sud Justus : tumvenit alter a 
pars, et inquirit in eum. 


Prima in unaquaque caussa informatio, si paul- 
lisper animo judicis insederit, altas radices agit, 
eumque imbuit et occupat ; adeo ut aegre elui possit, 
nisi aut manifesta aliqua falsitas in materia informa- 
tionis, aut artificium aliquod in eadem exhibenda 
deprehendatur. Etenim nuda et simplex defensio, 
licet justa sit et praeponderans, vix praejudicium 


informationis primae compensare, aut libram justitise 
semel propendentem ad aequilibrium reducere per 
se valet. Itaque et judici tutissimum ut nihil, quod 
ad merita caussae spectat, praelibetur priusquam 
utraque pars simul audiantur ; et defensori opti 
mum, si judicem senserit praeoccupatum, in hoc 
potissimum (quantum dat caussa) incumbere, ut 
versutiam aliquam et dolum malum ab adversa 
parte in judicis abusum adhibitum detegat. 

18. Qui delicat^ a pueritid nutrit servum suuni, 
posted sentiet eum contumacem. 

Servandus est principibus et dominis, ex consilio 

Salomonis, in gratia et favore suo erga servos 
modus. Is triplex est : primo, ut promoveantur per 
gradus, non per saltus ; secundo, ut interdum 
assuefiant repulse ; tertio (quod bene praecipit Ma- 
chiavellus) ut habeant prae oculis suis semper aliquid, 
quo ulterius aspirare possint. Nisi enim haec fiant, 
reportabunt proculdubio principes in fine a servis 
suis, loco animi grati et officiosi, fastidium et con- 
tumaciam. Etenim, ex promotione subita, oritur 
insolentia; ex perpetua desideratorum adeptione, 
impatientia repulsae ; denique, si vota desint, deerit 
itidem alacritas et industria. 


19, Vidisti virum velocem in opere suo; cor am 
regibus stdbit, nee erit inter ignobiles. 

Inter virtutes, quas reges in delectu servorum 


potissimum spectant et requirunt, gratissima est prae 
cunctis celeritas et in negotiis expediendis strermitas. 
Viri profunda prudentia regibus suspect! ; utpote 
qui nimium sint inspectores, et dominos suos inscios 
et invitos ingenii sui viribus (tanquam macbina) 
circumagere possint. Populares invisi ; utpote qui 
regum luminibus officiunt, et oculos populi in se 
convertunt. Animosi pro turbulentis saep habentur, 
et ultra quam par est ausuris. Probi et vitae integrae 
tanquam difficiles existimantur, nee ad omnes nutus 
heriles apti. Denique non est virtus alia, quae non 
babeat aliquam quasi umbram, qua regum animi 
offendantur : sola velocitas ad mandata nihil babet, 
quod non placeat. Insuper, motus animorum regio- 
rum celeres sunt, et morae minus patientes. Putant 
enim se quidvis efficere posse ; illud tantum deesse, 
ut cito fiat. Itaque ante omnia iis grata est 


20. Vidi cunctos viventes, qui ambulant sub sole, cum 
adokscente secundo, qui consurgit pro eo. 

Notat parabola vanitatem hominum, qui se ag- 
glomerare solent ad successores designates princi- 
pum. Radix autem hujus rei est insania ilia, 
bominum animis penitus a natura insita ; nimirum, 
ut spes suas nimium adament. Vix enim reperitur, 
qui non delectatur magis iis quae sperat, quam iis 
qua? fruitur. Quinetiam novitas humanae naturae 
grata est, et avide expetitur. In successore autem 
principis ista duo concurrunt ; Spes, et Novitas, 


Innuit autem Parabola idem, quod olim dictum erat ; 
primo a Pompeio ad Syllam, postea a Tiberio de 
Macrone ; " Plures adorare solem orientem, quam 
oceidentem." Neque tamen imperantes, multum hac 
re eommoventur, aut earn magni faciunt, sicut nee 
Sylla nee Tiberius fecit ; sed rident potius hominum 
levitatem, nee pugnant cum somniis : " Est autem," 
ut aiebat ille, " spes vigilantis insomnium." 


21. Erat civitas parva, et pauci in ea viri. Venit 
contra earn rex magnus, et vadavit earn, imtruxitque 
munitiones per gyrum, et perfecta est obsidio : in- 
ventusque est in ed vir pauper et sapiens, et liberavit 
cam per sapientiam suam ; et nullus deinceps recordatus 
est hominis illius pauperis. 


Describit Parabola ingenium hominum pravum 
et malevolum. li in rebus duris et angustis confugiunt 
fere ad viros prudentes et strenuos, licet antea con- 
temptui habitos. Quamprimum autem tempestas 
transient, ingrati demum erga conservatores suos 
reperiuntur. Machiavellus vero, non sine caussa, in- 
stituit quaestionem ; " Uter ingratior esset erga bene 
meritos, princeps an populus T Sed interim utrum- 
que ingratitudinis arguit. Attamen hoc non solum 
ex ingratitudine principis aut populi oritur, sed ac- 
cedit plerumque his invidia procerum, qui secreto 
indolent eventui, licet felici et prospero, quia ab 
ipsis profectus non sit : itaque et meritum hominis 
extenuant, et ipsum deprimunt. 


22. Iter pigrorum quasi sepes spmarum. 


Elegantissime ostendit Parabola pigritiam in fine 
laboriosam esse. Diligentia enim et sedula praepa- 
ratio id praestant, ut pes in aliquod offendiculum non 
impingat, sed ut complanetur via antequam ineatur. 
At qui piger est, et omnia in extremum momentum 
executionis differt, necesse est ut perpetud et singu- 
lis passibus quasi per rubos et sentes incedat, qui 
eum subinde detineant et impediant. Idem obser- 
vari possit etiam in familia regenda ; in qua si adhi- 
beatur cura et providentia, omnia placide et veluti 
sponte procedunt, absque strepitu et tumultu : sin 
base desint, ubi major aliquis motus .intervenerit, 
omnia simul agenda turmatim occurrunt ; tumul- 
tuantur servi ; aedes personant. 

23. Qui cognoscit injudiciofaciem, non bcnbfacit; 
iste, et pro buccdld pants, deseret veritatem. 


Prudeutissime notat Parabola, in judice magis 
perniciosam esse Facilitatem Morum quam Corrup- 
telam Munerum. Munera enim haudquaquam ab 
omnibus deferuntur ; at vix ulla est caussa, in qua 
non inveniatur aliquid quod flectat judicis animum, 
si personas respiciat. Alius enim respicietur, ut po- 
pularis ; alius, ut maledicus ; alius, ut dives ; alius, 
ut gratus ; alius, ut ab amico commendatus ; denique 
omnia plena sunt iniquitatis, ubi dominatur respectus 
personarum ; et levi omnino de caussa, veluti pro 
buccella panis, judicium pervertetur. 



24. Vir pauper calummans pauperes similis est irn- 
bri vehement i, in quo paratur fames. 


Parabola ista antiquitus expressa et depicta fuit 
sub fabula hirudinis utriusque ; nimirum, plenae et 
vacuae. Pauperis enim et famelici oppressio longe 
gravior est, quam oppressio per divitem et repletum, 
quippe quae omnes exactionum technas et omnes 
nummorum angulos perquirit. Solebat hoc ipsum 
etiam spongiis assimilari ; quae arid ae fortiter sugunt, 
madidae non item. Monitum autem utile continet, 
turn erga principes, ne praefecturas provinciarum 
aut magistratus viris indigentibus et obaeratis com- 
mittant ; turn erga populos, ne reges suos cum nimia 
egestate conflictari permittant. 

25. Fons turbatus pede, et vena corrupt a 9 est Justus 
cadens coram impio. 


Praecipit Parabola, rebuspublicis ante omnia ca- 
vendum esse de iniquo et infami judicio, in caussa 
aliqua celebri et gravi ; praesertim ubi non absol- 
vitur noxius, sed condemnatur insons. Etenim in- 
juriae inter privates grassantes turbant quidem et pol- 
luunt latices justitiae, sed tanquam in rivulis ; verum 
judicia iniqua qualia diximus, a quibus exempla pe- 
tuntur, fontes ipsos justitiae inficiunt et inquinant. 
Postquam enim tribunal cesserit in partes injustitiae, 
status rerum vertitur tanquam in latrocinium publi- 
cum : fitque plane, ut homo homini sit lupus. 



26. Noli esse amicus hominis iracundi, nee ambu- 
lato cum homine f arioso. 


Quanto religiosius amicitiae jura inter bonos ser- 
vanda et colenda sunt, tanto magis cavendum est 
jam usque a principio de prudente amicorum de- 
lectu. Atque amicorum natura et mores, quantum 
ad nos ipsos spectant, omnino ferendi sunt : cum 
vero necessitatem nobis imponunt, qualem erga 
alios personam induamus et geramus, dura admo- 
dum et iniqua amicitiae conditio est. Itaque interest 
in primis, ut praecipit Salomon, ad vitse pacem, et 
praesidia, ne res nostras cum hominibus iracundis, et 
qui facile lites et jurgia provocant aut suscipiunt, 
commisceamus. Istud enim genus amicorum per- 
petud nos contentionibus et factioriibus implicabit : 
ut aut amicitiam abrumpere, aut incolumitati pro- 
priae deesse, cogamur. 


27. Qui celat delictum, qucerit amicitiam ; sed qui 
altcro sermone repetit, separat feeder at os. 


Duplex concordiam tractandi, et animos recon- 
ciliandi, via : altera, quae incipit ab amnestia ; altera 
quae a repetitione injuriarum, subjungendo apologias 
et excusationes. Equidem memini senteritiam viri 
admodum prudentis et politici ; " Qui pacem trac- 
tat, non repetitis conditionibus dissidii, is magis 
animos dulcedine concordiae fallit quam sequitate 
componit." Verum Salomon, illo scilicet pruden- 


tior, in contraria opinione est ; et amnestiam pro- 
bat, repetitionem prohibet. Etenim in repetitione 
ha3C insunt mala ; turn quod ea sit veluti unguis in 
ulcere, turn quod periculum impendeat a nova alter- 
catione (siquidem de injuriarum rationibus inter 
partes nunquam conveniet), turn denique quod de- 
ducat rem ad apologias ; at utraque pars malit 
videri potius oifensam remisisse, quam admisisse ex- 


28. In omni opere bono erit abundantia ; ubi autem 
verba sunt plurima> ibi frequenter egestas. 


Separat Salomon hac Parabola fructum laboris 
linguae et laboris manuum ; quasi ex altero prove- 
niat egestas, ex altero abundantia. Etenim fit fere 
perpetuo ut qui multa effutiant, jactent multa, multa 
promittant, egeni sint ; nee emolumentum capiant 
ex illis rebus, de quibus loquuntur. Quinetiam, ut 
plurimum, industrii minime sunt aut impigri ad 
opera, sed tantummodo sermonibus se, tanquam 
vento, pascunt et satiant. Sane, ut poe ta loquitur, 
" Qui silet est firmus." Is, qui conscius est se in opere 
proficere, sibi plaudit et tacet : qui vero e contra 
conscius est auras se inanes captare, multa et mira 
apud alios pra3dicat. 


29. Melior est correptio manifest a 9 quam amor 

Reprehendit Parabola mollitiem amicorum, qui 



amicitiae privilegio non utuntur in admonendo libere 
et audacter amicos, tarn de erroribus quam de peri- 
culis suis. " Quid enim faciam (solet hujusmodi 
mollis amicus dicere), aut quo me vertara? Amo ilium 
quantum quis maxime, meque si quid illi adversi con- 
tigerit ipsius loco libenter substituerim ; sed novi 
ingenium ejus ; si libere cum eo egero, animum illius 
offendam, saltern centrist abo, neque tamen pro- 
ficiam ; atque citius eum ab amicitia mea alienabo, 
quam ab iis quae in animo fixa habet abducam." Hu 
jusmodi amicum, tanquam enervem et inutilem, re- 
darguit Salomon, atque plus utilitatis ab inimico 
manifesto quam ab ejus generis amico sumi posse 
pronunciat. Siquidem ea fortasse audire ei conti- 
gerit ab inimico per contumeliam, quae amicus mussat 
prae nimia indulgentia. 


30. Prudens advertit ad gressus suos ; stultus di 
ver tit ad dolos. 


Duae sunt prudentiae species ; altera vera et sana, 
altera degener et falsa, quam Salomon ( stultitiae 
nomine appellare non dubitat. Qui priori se dederit, 
viis et vestigiis propriis cavet ; periculis prospiciens, 
meditans remedia, proborum opera utens, contra 
improbos seipsum muniens ; cautus inceptu, receptu 
non imparatus ; in occasiones attentus, contra im 
pedimenta strenuus ; cum innumeris aliis, quae ad 
sui ipsius actiones et gressus regendos spectant. 
At altera species tota est consuta ex fallaciis et 
astutiis, spemque ponit omnino in aliis circumve- 


niendis, iisdemque ad libitum effingendis. Hanc 
merito rejicit Parabola, non tantum ut improbam, 
sed etiam ut stultam. Primo enim minime est ex 
iis rebus, quae in nostra sunt potestate, nee etiam 
aliqua constanti regula nititur ; sed nova quotidie 
comminiscenda sunt stratugemata, prioribus fatis- 
centibus et obsoletis. Secundo, qui vafri et subdoli 
hominis famam et opinionem semel incurrerit, prae- 
cipuo se ad res gerendas instrumento prorsus pri- 
vavit ; hoc est, fide : itaque omnia parum votis 
suis consentientia experietur, Postremo, Artes 
istae, utcunque pulcrae videantur et complaceant^ 
attamen saepius frustrantur : quod bene notavit 
Tacitus ; " Consilia callida et audacia exspectatione 
Iseta, tractatu dura, eventu tristia." 


31. Noli esse Justus nimium, ncc sapient ior quam 
oportet ; cur abripiare sub-it d ? 


Sunt tempera, ut inquit Tacitus, te in quibus 
magnis virtutibus certissimum est exitium." Atque 
hoc viris virtute et justitia egregiis aliquando subito, 
aliquando diu ante praevisum, contingit. Quod 
si adjungatur etiam prudentia, hoc est, ut cauti sint 
et ad propriam incolumitatem evigilent, turn hoc 
lucrantur ut ruina eorum subito obveniat, ex occultis 
omnino et obscuris consiliis ; quibus et evitetur in- 
vidia, et pernicies ipsos imparatos adoriatur. Quod 
vero ad illud nimium quod in Parabola ponitur 
(quandoquidem non Periandri alicujus, sed Salomo- 
nis verba sunt ista, qui mala in hominnm vita saspius 


notat, nunquam praecipit) intelligendum est non de 
virtute ipsa, in qua nimium non est, sed de vand 
ejus atque invidiosa affectatione et ostentatione. 
Simile quiddam innuit Tacitus de Lepido ; miraculi 
loco ponens, quod nunquam servilis alicujus senten- 
tiae auctor fuisset, et tamen tarn saevis temporibus 
incolumis mansisset ; " Subit (in quit) cogitatio, 
utrum haec fato regantur, an etiam sit in nostra 
potestate cursum quendam tenere inter deforme 
obsequium et abruptam contumaciam medium, peri- 
culo simul et indignitate vacuum T 


32. Da sapient i occasionem, et addetur ei sapient ia* 

Distinguit Parabola inter sapientiam illam qua3 
in verum habitum increverit et maturuerit, et illam 
quae natat tantum in cerebro et conceptu, aut sermone 
jactatur 3 sed radices altas non egerit. Siquidem 
prior, oblata occasione in qua exerceatur, illico ex- 
citatur, accingitur, dilatatur, adeo ut seipsa major vi- 
deatur : posterior vero, quae ante occasionem alacris 
erat, occasione data fit attonita et confusa ; ut etiam 
ipsi qui ea se praeditum arbitrabatur in dubium vo- 
cetur, annon praeceptiones de ea fuerint insomnia 
mera et speculationes inanes ? 

33. Qui laudat amicum voce altd, surgendo mane, 
erit illi loco maledictionis. 


Laudes moderatae, et tempestivse, et per occasio 
nem prolatae, famse hominum atque fortune pluri- 

VOL ix. D 


miim conferunt ; at immoderatae,et streperae,et impor 
tune effusaa nihil prosunt : immo, potius ex sententia 
Parabolas impense nocent. Primo enim manifesto 
se produnt, aut ex nimia benevolentia oriundas, aut 
ex composite affectatas, quo collaudatum potius 
falsis praeconiis demereantur quam veris attributis 
ornent. Secundo, laudes parcae et modestae invi- 
tant fere praesentes, ut ipsis etiam aliquid adjiciant ; 
profusae contra et immodicae, ut aliquid demant et 
detrahant. Tertio (quod caput rei est) conflatur 
illi invidia, qui nimium laudatur ; cum laudes omnes 
nimiae videantur spectare ad contumeliam aliorum, 
qui non minus merentur. 


34. Quomodd in aqms resplendent fades, sic corda 
hominum manifesto, sunt prudentibus. 

Distinguit Parabola inter mentes prudentium et 
ceterorum hominum, illas aquis aut speculis com- 
parans, quae species et imagines rerum recipiunt ; 
cum alterae similes sint terrae, aut lapidi impolito, in 
quibus nihil reflectitur. Atque eo magis npte com- 
paratur animus hominis prudentis ad speculum, quia 
in speculo imago propria spectari possit una cum 
imaginibus aliorum ; id quod oculis ipsis sine speculo 
non conceditur. Quod si animus prudentis adeo 
capax sit, ut innumera ingenia et mores observare et 
internoscere possit, superest ut detur opera quo red- 
datur non minus varius applicatione quam repras- 
sentatione ; 

" Qui sapit, innumeris moribus aptus erit." 


Atque his Salomonis Parabolis diutius fortasse im- 
morati sumus, quam pro modo exempli ; dignitate 
et rei ipsius, et auctoris, longius provecti. 

Neque tantum in usu erat apud Hebraeos, sed 
alibi etiam priscorum sapientibus frequentissimum ; 
ut si cujuspiam observatio in aliquid incidisset, quod 
vitae communi conducibile fuisset, id redigeret et 
contraheret in brevem aliquam sententiam vel Para- 
bolam, vel etiam Fabulam. Verum, quod ad Fabulas 
(sicut alias dictum est), illae exemplorum vicarii et 
supplementa olim exstiterunt : nunc, quando tem- 
pora historiarum copia abundent, ad animatum 
scopum rectius et alacrius collimatur. At modus 
scribendi, qui optime convenit argumento tarn vario 
et multiplied (quale est tractatus de Negotiis et Oc- 
casionibus Sparsis) aptissimus ille esset, qnem delegit 
Machiavellus ad tractandas res politicas ; nimirum 
per observationes, sive Discursus (ut loquuntur) 
super Historiam et Exempla. Nam Scientia, qua3 
recenter et quasi in conspectu nostro ex particulari- 
bus elicitur, viam optime novit particularia denuo 
repetendi : atque certe ad practicarn longe conducit 
magis, cum discursus sive disceptatio sub exemplo 
militat, quam cum exemplum disceptationi subjun- 
gitur. Neque enim hie ordo tantum spectatur, sed 
res ipsa. Cum enim exemplum statuitur tanquam 
disceptationis basis, universo cum circumstantiarum 
apparatu proponi solet, quae discursum interdum 
corrigant, interdum suppleant ; unde fit loco exem- 
plaris ad imitationem et practicam. Ubi e contra, 
exempla in gratiam disceptationis adducta succincte 


et nud& citantur, et tanquam mancipia nutus tantiim 
disceptationis observant. 

Hoc vero discriminis operas pretium fuerit obser- 
vasse ; quod sicut Historiae Temporum optimam 
pra3bent materiam ad discursus super politica, quales 
sunt illi Machiavelli, ita Historiae Vitarum optime 
adhibentur ad Documenta de Negotiis ; quoniam 
omnem occasion um et negotiorum, tarn graridium 
quam leviorum, varietatem complectuntur. Immo, 
reperire est basin ad Praeceptiones de Negotiis, 
utraque ilia Historia adhuc commodiorem. Ea est, 
ut discursus fiant super Epistolas, sed prudentiores 
et magis serias ; quales sunt illae Ciceronis ad Atti- 
cum, et aliae. Siquidem Epistolae magis in proximo 
et ad vivum negotia solent repraesentare, quam vel 
Annales vel Vitas. Quare jam et de materia et de 
forma portionis primae Doctrinae de Negotiis, quae 
tractat Occasiones Sparsas, diximus ; eamque inter 
Desiderata numeramus. 

Est et alia portio ejusdem Doctrinae, quae tantum 
differt ab ilia altera de qua diximus, quantum 
sapere et sibi sapere. Altera enim movere videtur, 
tanquam a centre ad circumferentiam ; altera, tan 
quam a circumferentia ad centrum. Est enim Pru- 
dentia quaedam consilii aliis impertiendi ; est vero et 
alia suis rebus prospiciendi ; atque has nonnunquam 
conjunguntur, saepius separantur. Multi siquidem 
in suis ipsorum rationibus instituendis prudentissimi 
sunt, qui tamen in rebuspublicis administrandis aut 
etiam consiliis dandis nihil valent : formica^ similes, 
quse creatura sapiens est ad sese tuendum, sed horto 


plane noxia. Haec virtus sibi sapiendi Romanis ipsis, 
licet patrias optimis curatoribus, non ignota fait : 
unde Comicus, "Nam pol sapiens fingit fortunam sibi." 
Quin et in adagium apud ipsos versum est, " Faber 
quisque fortunae propriae :" et Livius hanc ipsam 
Catoni Majori tribuit ; " In hoc viro tanta vis animi 
et ingenii inerat, ut quocunque loco natus esset sibi 
ipse fortunam facturus videretur." 

Hoc genus Prudentiae, si quis ipsum profiteatur 
et palam venditet, semper habitum est non modo 
non politicum,, verum etiam infaustum quiddam et 
inauspicatum : sicut in Timotheo Atheniensi obser- 
vatum est ; qui, postquam praeclara multa facinora in 
deeus et commodum civitatis suas edidisset, atque 
administrationis suae (sicut turn moris erat) populo 
rationem redderet, singula conclusit hac clausula ; 
ts Atque in hac re Fortunae partes fuerunt nullse." 
Contigit vero, ut post id temporis nunquarn ei quid- 
quam feliciter cesserit. Sane nimis elatum hoc et 
altum sapiens, eodem spectans, quo Ezechielis illud 
de Pharaone ; " Dicit, Fluvius est meus, et ego feci 
memetipsum :" aut illud Habacuci prophetae ; tf Exsul- 
tant et sacrificant red suo :" aut illud etiarn poe tae, 
de contemptore Deum Mezentio ; 

" Dextra mihi Deus, et telum quod missile libro : 
Nunc adsint." 

Denique Julius Caesar nunquam (quod memini) 
impotentiam cogitationum suarum arcanarum pro- 
didit, nisi simili dicto. Cum enim aruspex ei refer- 
ret exta reperta fuisse non bona, admurmuravit 
submisse ; " Erunt laetiora cum volo :" quod etiam 


dictum mortis suae infortunium non diu praecessit. 
Verum excessus iste fiduciae (ut diximus) res, ut 
profana, ita semper infelix. Quapropter viris mag- 
nis et vere sapientibus visum, successus quoslibet 
felicitati suae, non virtuti aut industrial, tribuere : 
nam et Sylla Felicem se, non Magnum cognomina- 
vit ; et Caesar (melius quam supra) ad navis guber- 
natorem : " Caesarem vehis, et Fortunam ejus." 

Attamen istae sententiae ; " Faber quisque fortu- 
nae suag/ t( Sapiens dominabitur astris," " Invia virtuti 
nulla est via/ ac similes,, si intelligantur et adhibean- 
tur potius pro calcaribus ad industriam quam pro 
stapedibus ad insolentiam, magisque ut progignant 
inhominibus decretorum constantiam et robur quam 
arrogantiam et jactantiam, tanquam sanas et salu- 
tares merito habitae sunt, ac proculdubio in pectori- 
bus horninum magnanimorum sedem nonnullam 
occuparunt; eo usque, ut cogitationes tales quando- 
que aegre dissimulent. Videmus enim Augustum 
Caesarem (qui, cum avunculo suo comparatus, potius 
ab illo diversus quam inferior fuit, sed vir certe 
paullo moderatior) sub finem vitas petiisse ab amicis, 
qui lectum ejus circumstabant, ut postquam expiras- 
set sibi plauderent ; quasi conscius sibi fuisset, 
" Mimum vitae a se commode transactum." Haec 
quoque Doctrinae portio inter Desiderata numeranda 
est : non quin in praxi, etiam nimio plus quam 
oportet, usurpata sit et frequentata ; verum quod 
libri de ilia silent. Quamobrem ex more nostro, 
sicut in priore, nonnulla ejus capita recensebimus ; 
eamque Fabrum Fortunae, sive (ut diximus) Doctri- 
nam de Ambitu Vitae, nominabimus. 


Ac primo quidem intuitu novum quoddam, et 
insolitum argumentum tractare videbor, docendo 
homines quomodo Fortunae suae Fabri fieri possint : 
doctrinam certe, cui quivis libenter se discipulum 
addixerit, donee difficultatem ejusdem habuerit 
perspectam. Non enim leviora sunt, aut pauciora, 
aut minus ardua, quae ad Fortunam comparandam 
requiruntur quam quae ad Virtutem ; resque est 
aeque difficilis ac severa, fieri vere Politicum ac vere 
Moralem. At hujus Doctrinae pertractatio plurimum 
ad litterarum turn decus, turn pundus, pertinet. 
Interest enim in primis honoris litterarum, ut homi 
nes isti pragmatici sciant eruditionem haudquaquam 
aviculae qualis est alauda similem esse, quae in sub 
lime ferri et cantillando se oblectare soleat, at nihil 
aliud ; quinimmo ex accipitris potius genere esse, 
qui et in alto volare, ac subinde cum visum fuerit 
descendere et praedam rapere novit. Deinde et ad 
Perfectionem Litterarum hoc ipsum spectat, quia 
legitimae inquisitionis vera norma est, ut nihil inve- 
niatur in globo materiae, quod non habeat parallelum 
in globo crystalline sive intellects Hoc est, ut 
nihil veniat in Practicam, cujus non sit etiam Doc- 
trina aliqua et Theoria. Neque tamen litterae hanc 
ipsam Fortunae Architectural^ aliter admirantur, aut 
asstimant, quam ut opus quoddam inferioris generis. 
Nemini enim Fortuna propria, pro dono Esse sui a 
Deo concesso, ullo modo digna retributio esse possit. 
Quin et non raro fit, ut viri a virtutibus egregii Fortu 
nae suaa sponte renuncient, ut rebus sublimioribus 
vacent. Digna tamen est Fortuna, quatenus virtutis 


ac bene merendi organum est, sua quoque specula- 
tione et doctrina. 

Ad hanc Doctrinam pertinent prsecepta nonnulla 
Summaria, nonnulla Sparsa et Varia. Pra3cepta 
Summaria versantur circa veram Notitiam et Alio- 
rum, et Sui. Primum igitur praeceptum (in quo 
cardo Notitiae Aliorum vertitur) illud constituatur, 
ut procuremus nobis quantum fieri possit fenestram 
illam, quarn olim requisivit Momus. Hie, cum in 
human! cordis fabrica tot angulos et recessus conspi- 
catus esset, id reprehendit quod defuisset fenestra,. 
per quam in obscuros illos et tortuosos anfractus 
inspicere quis possit. Hanc autem fenestram obti- 
nebimus, si omni sedulitate nobis informationern 
comparemus et procuremus de Personis, quibuscum 
intercedunt negotia, particularibus ; earumque inge- 
niis, cupiditatibus, finibus, moribus, auxiliis, et admi- 
niculis, quibus praecipue sufFulciuntur et valent ; 
et rursus defectibus et imbecillitatibus, quaque ex 
parte maxime pateant et obnoxii sint amicis, factio- 
nibus, patronis, clientelis ; rursusque inimicis, invi- 
dis, competitoribus, etiam temporibus et aditibus 

" (Sola viri molles aditus et tempora naris)" ; 
denique institutis et normis quas sibi praescripserunt, 
et similibus. Quinetiam non solum informatio 
capienda est de Personis, sed insuper de Actionibus 
particularibus, quae de tempore in tempos in motu 
sunt et tanquam sub incude ; quomodo regantur et 
succedant, quorum studiis foveantur, a quibus oppug- 
nentur, cujusque sint ponderis et momenti, et quid 
secum trahant, et liujusmodi. Etenim Actiones 


praesentes nosse, et in se plurimum prodest, et illud 
insuper habet quod absque hoc etiam Personarum 
notitia valde futura sit fallax et erronea. Mutantur 
errim homines simul cum Actionibus ; et alii sunt, 
dum Actionibus ipsis implicentur et obsideantur, alii 
postquam redierint ad ingenium. Atque hae de 
rebus particularibus informationes, quse tam ad Per- 
sonas quarn ad Actiones spectant, sunt tanquam 
propositiones minores in omni activo syllogismo. 
Nulla enim observationum aut axiomatum (unde 
conficiuntur majores propositiones politicae) veritas 
aut excellentia ad conclusionis firmamentum sufficere 
possit, si in minore propositione fuerit erratum. 
Quod vero hujusmodi notitia comparari possit, fide- 
jussor nobis est Salomon, qui ait ; fi Consilium in 
corde viri, tanquam aqua profunda ; sed vir prudens 
exhauriet illud." Quamvis autem ipsa notitia non 
cadat sub praeceptum, quoniam individuorum est, 
attamen mandata de eadem elicienda utiliter dari 

Notitia horninum sex modis elici et hauriri potest : 
per Vultus et Ora ipsorum, per Verba, per Facta, per 
Ingenia sua, per Fines suos, denique per Relationes 
Aliorum. Quantum ad Vultus attinet, minime nos 
rnoveat vetus adagium, " Fronti nulla fides." Licet 
enim hoc ipsum non perperam dictum sit de Vultus 
et Gestus compositione externa et generali, attamen 
subsunt subtiliores quidam motus et labores Oculo- 
rum, Oris, Vultus, et Gesttls ; ex quibus reseratur 
et patot, ut eleganter ait Q. Cicero, veluti " janua 
quaedam animi." Quis Tiberio Caesare occultior I 


At Tacitus, notans characterem et modum loquendi 
diversum quo usus est Tiberius in laudando apud 
senatum res a Germanico et a Druso gestas, de lau- 
dibus Germanici sic ; " Magis in speciem adornatis 
verbis, quam ut penitus sentire videretur :" de laudi- 
bus Drusi sic ; " Paucioribus, sed intentior, et fida 
oratione." Iterum Tacitus eundem Tiberium, alias 
<3tiam ut nonnibil pellucidum, notans ; " In aliis/ 
inquit, " erat veluti eluctantium verborum ; solutius 
vero loquebatur, quando subveniret." Sane difficile 
reperiatur simulationis artifex aliquis tarn peritus et 
egregius, aut vultus aliquis ita coactus, et (ut ille 
loquitur) jussus, qui a sermone artificioso et simula- 
torio possit istas notas sejungere, quin aut sermo sit 
solito solutior, aut comptior, aut magis vagus et 
oberrans, aut magis aridus et quasi eluctans. 

Ad Verba Hominum quod attinet ; sunt quidem 
ilia, ut de urinis loquuntur medici, meretricia. Sed 
isti meretricii fuci optime deprehenduntur duobus 
modis ; cum scilicet proferuntur verba aut ex im- 
proviso, aut in perturbatione. Sic Tiberius, cum ex 
Agrippinae verbis aculeatis subito commotus esset et 
nonnihil abreptus, extra innatae simulationis terminos 
pedemprotulit ; "Audita base," inquit Tacitus/ raram 
occulti pectoris vocem elicuere ; correptamque Grasco 
versu admonuit, ideo laedi quia non regnaret." Quare 
poeta perturbationes hujusmodi non inscite appellat 
Torturas, quod ab iis secreta sua prodere homines 
compellantur : 

" Vino tortus et ira." 

Ipsa sane testatur experientia paucos admodum repe- 


riri, qui erga arcana sua tarn fidi sint, animumque 
gerant adeo obfirmatum, quin interdum ex iracun- 
dia, interdum ex jactantia, interdum ex intima erga 
amicum benevolentia, interdum ex animi imbecilli- 
tate qui se mole cogitationum onerari amplius non 
sustineat, interdum denique ex alio quopiam affectu 
intimas animi cogitationes revelent et communicent. 
Ac ante omnia sinus animi excutit, si simulatio 
simulationem impulerit, juxta adagium illud Hispa- 
norum ; " Die mendacium, et erues veritatem." 

Quin et Factis ipsis, licet humani animi pignora 
sint certissima, non prorsus tamen fidendum ; nisi 
diligenter atque attente pensitatis prius illorum et 
Magnitudine et Proprietate. Illud enim verissimum ; 
" Fraus sibi in parvis fidem praestruit, ut majore 
emolutnento fallat." Italus vero seipsum in ipso 
stare lapide putat ubi pra3co prsedicat, si melius 
solito tractetur absque caussa manifesta. Etenim 
officia ista minora homines reddunt oscitantes, et 
quasi consopitos, tam ad cautionem quam ad indus- 
triam, atque recte a Demosthene appellantur f ali- 
menta socordiae. Porro proprietatem et naturam 
nonnullorum Factorum, etiam qua? beneficiorum loco 
habentur, subdolam et ambiguam luculenter cernere 
licet ex eo quod Antonio Primo imposuit Mutianus ; 
qui post reditum cum eo in gratiam, sed fide pessima, 
plurimos ex Antonii amicis ad dignitates evexit ; 
" Simul amicis ejus prsefecturas et tribunatus largi- 
tur :" hoc autem astu Antonium non munivit, sed 
exarmavit penitus et desolavit, amicitias ejus ad se 


Certissima autem clavis ad animos hominum 
reserandos vertitur in rimandis et pernoscendis vel 
Ingeniis et Naturis ipsorum, vel Finibus et Iritentio- 
nibus. Atque imbecilliores certe et simpliciores ex 
Ingeniis, prudentiores autem et tectiores ex Finibus 
suis optime judicantur. Certe prudenter et facete 
(licet meb judicio minus vere) dictum fuit a Nuntio 
quopiam Pontificis, sub reditu ejus a legatione apud 
nationem quandam, ubi tanquam ordinarius rese- 
derat. Interrogatus de delectu suecessoris sui, 
consilium dedit ; " Ut nullo modo mitteretur aliquis, 
qui eximie prudens esset, sed potius mediocriter 
tantum : quoniam (inquit) ex prudentioribus nemo 
facile conjiciet, quid verisimile foret illius gentis 
homines facturos." Sane non raro intervenit ille 
error, et maxime familiaris est viris prudentibus, ut 
ex modulo ingenii proprii alios metiantur, ac proinde 
ultra scopum saBpius jaculentur ; supponendo quod 
homines majora quaedam meditentur et sibi desti- 
nent, et subtilioribus technis utantur, quam quae 
illorum animos unquam subierint. Quod etiam 
eleganter innuit adagium Italicum, quo notatur 
nummorum, prudentiae,fidei semper minores inveniri 
rationes quam quis putaret. Quare in levioris 
ingenii hominibus, quia multa absurda faciunt, 
capienda est conjectura potius ex propensionibus 
Ingeniorum quam ex destinationibus Finium. Porro, 
principes quoque (sed longe aliam ob caussam) ab 
Ingeniis optime judicantur, privati autem ex Fini 
bus. Principes enim fastigium adepti humanorum 
desideriorum, nullos fere sibi propositos Fines habent 


ad quos praesertim vehementer et constanter aspi 
rant, ex quorum Finium situ et distantia reliquarum 
suarum actionum possit excipi et confici directio et 
scala : id quod inter alia caussa est vel praecipua, ut 
" corda eorum (quod Scriptura pronunciat) sint in- 
scrutabilia." At privatorum nullus est, qui non sit 
plane veluti viator, et proficiscatur intente ad ali- 
quam itineris metam, ubi consistat ; unde non male 
divinare quis poterit quid facturus sit, aut non 
facturus. Si enim in ordine sit quidpiam ad finem 
suum, probabile est facturum : sin sit in contrariurn 
finis, minime. Neque de Finium, aut Ingenioriim, 
in hominibus diversitate informatio capienda est 
simpliciter tantum, sed et comparate ; quid scilicet 
praedominetur, et reliqua in ordinem cogat. Sic, 
ut videmus, Tigellinus, cum se Petronio Turpiliano 
inferiorem sentiret in voluptatibus Neroni minis- 
trandis et praegustandis, (( metus (ut ait Tacitus) 
Neronis rimatus est ;" et hoc pacto aemulum evertit. 

Ad notitiam quod attinet de hominum animis 
secundariam, nimirum quae ab Aliorum Relatione 
desumitur, breviter dicere sufficiet. Defectus et 
vitia didiceris optime ab inimicis, virtutes et faculta- 
tes ab amicis, mores et tempora a fainulis, opiniones 
et meditationes ab intimis familiaribus cum quibus 
frequentius colloquia miscent. Fa ma popularis levis 
est, et superiorum judicia minus certa : etenim coram 
illis tectiores incedunt homines. Verier fama e clo- 
mesticis emanat. 

Verum ad inquisitionem istam universam via 
maxime compendiaria in tribus consistit: primum, 


ut amicitias multas cornparemus cum cjusmodi ho- 
minibus, qui multiplicem et variam habent tarn 
Rerum quam Personarum notitiam ; in primis vero 
enitendum ut saltern singulos habeamus praesto, qui 
pro negotiorum atque hominum diversitate nos de 
unaquaque re certiores facere et solide informare 
possint : secundo, ut prudens temperamentum et 
mediocritatem quandam persequamur et in Libertate 
Sermonis, et in Taciturnitate ; frequentius Liberta- 
tem usurpantes, at cum res postulat Silentium. 
Libertas siquidem in Sermone etiam alios invitat et 
provocat, ut pari libertate erga nos utantur, et sic 
multa deducit ad notitiam nostram ; at Taciturnitas 
fidem conciliat, efficitque ut ament homines secreta 
sua apud nos tanquam in sinu deponere : tertio, is 
nobis paullatim acquirendus est habitus, ut vigi 
lante et praesente animo, in omnibus colloquiis et 
actionibus, simul et rem qua? instat geramus, et alia 
quae incidunt observemus. Nam sicut Epictetus 
pracipit, ut Philosophus in singulis suis actionibus 
ita secum loquatur ; " Et hoc volo, et etiam institutum 
servare :" sic Politicus in singulis negotiis ita secum 
statuat ; " Et hoc volo, atque etiam aliquid quod in 
futurum usui esse possit addiscere." Itaque, qai eo 
sunt ingenio, ut nimium Hoc agant, et toti sint in 
prasente negotio quod in manibus habent, de iis 
autem quae interveniunt nee cogitant quidem (id 
quod in se agnoscit Montaneus), illi certe ministri 
regum aut rerumpublicarum sunt vel optimi, sed ad 
proprias fortunas claudicant. Interim cautio ante 
omnia adhibenda, ut impetum aninii et alacritatem 


nimiam cohibeamus; ne multa sciendo ad nos multis 
immiscendum feramur. Infelix enim quiddam est et 
temerarium, Polypragmosyne. Ttaque ista, quarn 
comparandam praecipimus, notitiae Rerum et Perso- 
narum varietas, hue tandem redit ; ut et Rerum qu as 
suscipimus, et Hominum quorum opera utimur, 
inagis cum judicio delectum faciamus, unde cuncta 
et magis dextre et magis tuto disponere et adminis- 
trare sciamus. 

Notitiam aliorum sequitur notitia sui. Etenim 
non minor diligentia adhibenda est, sed major potius, 
ut nos de nobis ipsis quam de aliis vere et accurate 
informemus. Quippe ciim oraculum illud, " Nosce 
teipsum/ non tantum sit canon prudentiae uiversalis, 
sed et in politicis praecipuum locum habeat. Optime 
enim homines monet S. Jacobus ; " Eum, qui vultum 
in speculo consideravit, oblivisci tamen illico qualis 
fuerit ;" ut omnino frequenti inspectione sit opus. 
Idque tenet etiam in politicis. Sed specula scilicet 
sunt diversa. Nam speculum divinum, in quo nos 
contueri debemus, est Verbum Dei ; speculum autem 
politicum non aliud est quam status rerum et tem- 
poruoij in quibus vivimus. 

Examen igitur accuratum, nee quale esse solet 
sui nimium amantis, instituenduni est homini de 
propriis Facultatibus, Virtutibus, et Adminiculis ; 
necnon de Defectibus, Inhabilitatibus, et Obstaculis : 
ita rationem subducendo, ut haec perpetud in majus, 
ilia autcmminoris potius quam revera sunt aestimen- 
tur. Ex hujusmodi autem examine in considera- 
tionem veniant quae sequuntur: 


Prima consideratio sit, quomodo alicui homini 
moribusque et naturae suae cum Temporibus con- 
veniat ; quae si inventa fuerint congrua, omnibus in 
rebus magis libere et solute agere et suo ingenio 
uti liceat ; sin sit aliqua antipathia, turn demum in 
universo vitae cursu magis caute et recte est inceden- 
dum, minusque in publico versandum. Sic Tiberius 
fecit, qui morum suorum sibi conscius, cum seculo 
suo non optime convenientium, ludos publicos nun- 
quam spectavit ; quinetiam per duodecim continues 
annos postremos nunquam in senatum venit : ubi 
contra Augustus perpetud in oculis hominum vixit, 
quod et Tacitus observat ; " Alia Tiberio morum 
via." Eadem et Periclis ratio fuit. 

Secunda sit Consideration quomodo alicui con- 
veniat cum Professionibus et Generibus Vitas quae in 
usu et pretio sunt, quorumque sibi delectus sit 
faciendus : ut si jam decretum non sit de Genere 
Vitas, maxime aptum et ingenio suo congmum 
sumat; sin jampridem id Genus Vitae, ad quod 
minus a natura factus est, fuerit ingressus, sub 
prima occasione se subducat et novam conditionem 
arripiat. Id quod a Valentino Borgia videmus 
factum ad vitam sacerdotalem a patre innutrito, 
quam tamen postea ejuravit suo obsecutus ingenio, 
et vitae militari se applicuit : quanquam principatu 
aeque ac sacerdotio indignus, cum utrumque homo 
pestilens dehonestaverit. 

Tertia sit Consideratio, quomodo se habeat quis 
comparatus ad 7quales et ^Emulos suos, quos veri- 
simile sit eum habiturum in fortuna sua compe- 



titores ; eumque vitae cursum teneat, in quo maxima 
inveniatur virorum egregiorum solitude, atque in 
quo probabile sit seipsum inter ceteros maxima posse 
enitere. Id quod a C. Caasare factum est ; qui ab 
initio orator fuit, et caussas egit, et in toga potissi- 
mum versabatur. Cum vero vidisset Ciceronem, 
Hortensium, Catulum eloquentiae gloria excellere, 
rebus vero bellicis clarum admodum neminem praeter 
Pompeium, destitit ab incepto, et potentiae illi civili 
multum valedicere jubens transtulit se ad artes 
militares et imperatorias, ex quibus summum rerum 
fastigium conscendit. 

Quarta sit Consideratio, ut naturae suae et ingenii 
rationem habeat quis in deligendis Amicis ac Neces- 
sariis : siquidem diversis diversum genus Amicorum 
convenit ; aliis solenne et taciturnum, aliis audax et 
jactabundum, et complura id genus. Certe notatu 
dignum est, quales fuerint amici Julii Caesaris, An- 
tonius, Hirtius, Pansa, Oppius, Balbus, Dolabella, 
Pollio, reliqui. Illi scilicet j urare solebant, " Ita vivente 
Caesare moriar," iafinitum studium erga Caesarem 
prae se ferentes ; erga omnes alios arrogantes et 
contemptores : fueruntque homines in negotiis ge- 
rendis impigri, fama et existimatione mediocres. 

Quinta sit Consideratio, ut caveat quis sibi ab 
Exemplis, neque ad imitationem aliorum se inepte 
componat ; quasi quod aliis fuerit pervium, etiam 
sibi patere necesse sit ! neutiquam secum reputans, 
quantum fortasse interfuerit inter suum et illorum, 
quos ad exemplum sibi delegit, ingenium et mores. 
In quem errorem manifesto incidit Pompeius, qui (ut 



Cicero scriptum reliquit) toties solitus erat dicere ; 
" Sylla potuit, ego non potero T Qua in re vehe- 
menter sibi imposuit, cum ingenium et rationes 
agendi Syllae a suis toto coelo, ut aiunt, distarent : 
cum alter ferox esset, violentus, quique factum in 
omnibus urgeret ; alter gravis, legum memor, omnia- 
que ad majestatem et famam componens, unde longe 
minus erat ad perficienda quae cogitarat efficax et 
validus. Sunt et alias hujus generis praeceptiones ; 
verum hae ad exemplum reliquarum sufficient. 

Neque vero " Nosse seipsum" homini sufficit ; sed 
ineunda etiam est ratio secum quomodo se Ostentare, 
Declarare, denique Flectere se et Effingere com 
mode et prudenter possit. Ad Ostentandum se 
quod attinet, nihil videmus usu venire frequentius 
quam ut qui virtutis habitu sit inferior, specie virtutis 
externa sit potior. Non parva igitur est prudentia? 
praerogativa, si quis arte quadam et decore specimen 
sui apud alios exhibere possit ; virtutes suas, merita 
atque fortunarn etiam (quod sine arrogantia aut 
fastidio fieri possit) commode Ostentando ; contra 
vitia, defectus, infortunia et dedecora artificiose 
occultando : illis immorans easque veluti ad lumen 
obvertens, his subterfugia quaerens aut apte ea inter- 
pretando eluens; et similia. Itaque de Mutiano, 
viro sui temporis prudentissimo et ad res gerendas 
impigerrimo, Tacitus ; " Omnium, quae dixerat fece- 
ratque, arte quadam Ostentator." Indiget certe res 
haec arte nonnulla, ne taedium et contemptum pariat: 
ita tamen ut Ostentatio quaepiam, licet usque ad 
vanitatis primum gradum, vitium sit potius in ethicis 


quam in politicis. Sicut enim dici solet de calumnia ; 
" Audacter calumniare, semper aliquid haeret :" sic 
dici possit de jactantia (nisi plane deformis fuerit et 
ridicula), " Audacter te vendita, semper aliquid 
haeret." Haerebit certe apud populum, licet pruden- 
tiores subrideant. Itaque existimatio parta apud 
plurimos paucorum fastidium abunde compensabit. 
Quod si ista, de qua loquimur, sui Ostentatio de- 
center et cum judicio regatur ; exempli gratia, si 
nativum quendam pectoris candorem et ingenuitatem 
prag se ferat ; aut si illis temporibus adhibeatur, vel 
cum pericula circumstent (ut apud viros militares in 
bellis), vel cum alii invidia flagrerit ; aut si verba, 
quae ad laudes proprias pertinent, tanquam aliud 
agenti excidisse videantur, minimeque vel serio vel 
prolixe nimis iis insistatur ; aut si ita quis se Jaudi- 
bus honestet, ut simul etiam censuris et jocis erga 
se non abstineat ; aut si denique hoc facit non 
sponte, sed tanquam lacessitus et aliorum insolentiis 
et contumeliis provocatus; non parvum certe haac 
res existimationi hominis cumulum adjicit. Neque 
sane exiguus est eorum mimerus, qui cum natura 
sint magis solidi et minime ventosi, atque propterea 
hac arte honori suo velificandi careant, moderationis 
sua3 nonnulla cum dignitatis jactura dant poenas. 

Verum hujusmodi Ostentationem virtutis, ut- 
cunque aliquis infirmiore judicio et nimium fortasse 
ethicus improbaverit, illud nemo negarit ; dandam 
saltern esse operam, ut virtus per incuriam justo suo 
pretio non fraudetur, et minoris quam revera est 
sestimetur. Haec vero, in virtute aestimanda, pretii 


diminutio tribus modis solet contingere : primo, 
quando quis in rebus gerendis se et operam suam 
offert et obtrudit, non vocatus aut accersitus ; hujus- 
modi enim officiis remunerationis loco esse solet, si 
non repudientur. Secundo, quando quis in principio 
rei gerendae viribus suis nimium abutitur, et quod 
sensim erat praestandum uno impetu effundit ; id 
quod rebus ben administratis praeproperam conci- 
liat gratiam, in fine autem satietatem inducit. 
Tertio, quando quis virtu tis suae fructum in laudibus, 
plausu, honore, gratia, sibi praebitis nimis cito et 
leviter sentit, atque in iis sibi complacet ; de quo 
prudens habetur monitum ; " Cave ne insuetus rebus 
majoribus videaris, si haec te res parva sicuti magna 

Defectuum enimvero sedula Occultatio minoris 
haudquaquam momenti est, quam virtutum prudens 
et artificiosa Ostentatio. Defectus autem occultantur 
et latent maxime triplici quadam industria, et quasi 
tribus latebris ; Cautione, Praetextu, Confidential. 
Cautionem dicimus, quando iis rebus prudenter ab- 
stinemus, quibus pares non sumus ; ubi contra in- 
genia audacula et inquieta se facile ingerunt sine 
judicio rebus quibus non insueverunt, et proindfe de- 
fectus suos proprios publicant et quasi proclamant. 
Praetextum dicimus, cum sagaciter et prudenter 
viam nobis sternimus et munimus, qua benigna et 
commoda de vitiis et defectibus nostris fiat inter- 
pretatio, quasi aliunde provenientibus aut alio 
tendentibus quam vulgo existimatur. Etenim de 
latebris vitiorum non male poeta; 


" Ssepfc latet vitium proximitate boni." 
Quare, si quern Defectum in nobis ipsis perceperi- 
mus, opera danda ut personam et praetextum vir- 
tutis finitima? mutuemur, sub cujus umbra lateat. 
Verbi gratia, tardo gravitas praetexenda, ignavo 
lenitas, et sic de ceteris. Illud etiam utile, pro- 
babilem aliquam caussara obtendere et in vulgus 
spargere, qua adducti ultimas vires nostras promere 
refugiamus ; ut quod non possimus, nolle videamur. 
Quod ad Confidential!! attinet, impudens certe est 
remedium, sed tamen certissimum atque efficacissi- 
mum ; nempe, ut quis ea omnino contemnere et 
vilipendere se profiteatur, quae revera assequi non 
possit : mercatorum prudentium more, quibus so- 
lenne est et proprium ut pretium mercium suarum 
attollant, aliorum deprimant. Est tamen et aliud 
Confidentiae genus hoc ipso impudentius ; nimirum, 
perfricta fronte Defectus suos etiam opinioni obtru- 
dere et venditare, quasi in iis quibus maxime desti- 
tuitur se eminere credat ; atque ut hoc facilius ce 
teris imponat, se in iis rebus quibus revera plurimum 
pollet fingat diffidentem; quemadmodum fieri vi- 
demus in poe tis : poeta enim carmina sua recitante, 
si unum aliquem versiculum non admodum dixeris 
probandum, audias illico ; " Atqui hie versus pluris 
mihi constitit, quam reliquorum plurimi." Turn 
vero alium quempiam versum adducet quasi sibi sus- 
pectum, et de eo quid putes sciscitabitur, quern satis 
norit inter plurimos esse optimum et censurae mi 
nimi obnoxium. Ante omnia vero ad hoc quod 
nunc agitur (ut scilicet specimen sui quis edat coram 


aliis illustre, et jus suum in omnibus retineat), nil 
magis interesse judico quam ne quis per nimiam 
suam naturae bonitatem et suavitatem se exarmet et 
injuriis et contumeliis exponat : quin potius in om 
nibus aliquos animi liberi et generosi, et non aculei 
minus quam mellis intra se gestantis, igniculos sub- 
inde emittat. Quae quidem munita vitae ratio, una 
cum prompto et parato ad se a contumeliis vindican- 
dum animo, aliquibus ex accidente imponitur et 
necessitate quadam inevitabili, propter aliquid in- 
fixum in persona aut fortuna sua : veluti fit in 
deformibus, et spuriis, et ignominia aliqua mulcta- 
tis ; unde hujusmodi homines, si virtus non desit, 
felices plerumque evadunt. 

Quod vero ad se Declarandum attinet ; id alia 
res omnino est ab Ostentatione sui, de qua diximus. 
Neque enim ad virtutes aut defectus hominum re- 
fertur, sed ad actiones vita? particulares. Qua in 
parte nihil invenitur magis politicum, quam ut me- 
diocritas quaedam servetur prudens et sana, in sensa 
animi circa actiones particulares aperiendo aut re- 
condendo. Licet enim profunda taciturnitas, et 
consiliorum occultatio, et is rerum gerendarum 
modus qui omnia coecis et (ut modernae linguae potius 
loquuntur) surdis artibus et mediis operatur, res sit et 
utilis et mirabilis ; tamen non raro evenit, ut quod 
dicitur, " Dissimulatio errores pariat, qui dissimula- 
torem ipsum illaqueant." Nam videmus viros poli- 
ticos maxime omnium insignes libere et indissimu- 
lanter fines, quos peterent, palam proferre non du- 
bitasse. Sic L. Sylla manifesto prae se tulit, " Se 


omnes mortales vel felices vel infelices fieri cupere, 
prout sibi essent vel amici vel inimici." Sic Caesar, 
cum primum profectus est in Gallias, nil veritus est 
profited, " Se malle primum esse in villa obscura 
quam secundum Romas/ Idem Caesar, coepto jam 
bello, dissimulatorem minime egit, si audiamus quid 
Cicero de illo prasdicet. tf Alter," Caesarem innuens, 
" non recusat sed quodammodo postulat, ut (ut est) 
sic appelletur Tyrannus." Similiter videmus, in 
epistola quadam Ciceronis ad Atticum, quam mi 
nime fuerit Augustus Caesar dissimulator; qui in 
ipso ingressu ad res gerendas, cum adhuc senatui 
esset in deliciis, solitus tamen erat in concionibus 
apud populum jurare ilia formula ; " Ita parentis 
honores consequi iiceat." Illud autem non minus 
quiddam erat, quam ipsa tyrannis. Verum est, ad 
invidiam paullulum leniendam, solitum eum simul 
ad statuam Julii Caesaris, quae in rostris posita erat, 
manum protendere. Homines autem ridebant, et 
plaudebant, et admirabantur, et inter se ita loque- 
bantur ; " Quid hoc est ? Qualis adolescens !" Sed 
tamen nihil malitiae in eo suspicabantur, qui tarn 
candide et ingenue quod sentiret loqueretur. Et 
isti quidem, quos nominavimus, prospera omnia con- 
secuti sunt ; Pompeius contra, qui ad eosdem ten- 
debat fines, sed viis magis umbrosis et obscuris (sicut 
Tacitus de eo loquitur, " Occultior non melior ;" 
atque Sallustius similiter idem insimulat, " Ore 
probo, animo inverecundo") id prorsus agebat, et in- 
numeris technis moliebatur, ut cupiditates suas et 
ambitionem alte recondendo interim rempublicam 


in anarchiam et confusionem redigeret, quo ilia se 
necessario in sinus ejus conjiceret, atque hoc pacto 
summa rerum ad eum deferretur quasi invitum et 
renitentem. Cum vero hoc se putaret consecutum, 
factus consul solus (quod nunquam cuiquam conti- 
gisset) nihilo plus ad fines suos proficiebat ; eo quod 
etiam illi, qui proculdubio eum fuissent adjuturi, 
quid vellet non perciperent. Adeo ut tandem co- 
actus sit tritam et vulgarem inire viam ; ut scilicet, 
praetextu se Caesari opponendi, arma et exercitum 
compararet. Adeo lenta, casibus obnoxia, et ple- 
rumque infelicia solent esse ea consilia, quae pro- 
funda dissimulatione obteguntur ! Qua de re idem 
sensisse videtur Tacitus, cum simulationis artificia, 
tanquam inferioris subsellii prudentiam, constituit 
prae artibus politicis : illam Tiberio, has vero Au- 
gusto Caesari attribuens. Etenim, de Livia verba 
faciens, sic loquitur ; quod fuisset ilia cum artibus 
mariti et simulatione filii bene composita. 

Quod ad animum Flectendum et Effingendum 
attinet ; totis viribus certe incumbendum ut animus 
reddatur occasionibus et opportunitatibus obsequens, 
neque ullo modo erga eas durus aut renitens. Neque 
enim majus fuerit impedimentum ad res gerendas, 
aut fortunas hominum constituendas, quam illud ; 
" Idem manebat, neque idem decebat ;" videlicet, 
cum homines iidem sint, et natura sua utantur, 
postquam occasiones se mutaverint. Bene itaque 
Livius, cum Catonem Majorem introducit tanquam 
fortunes suae architectum peritissimum, illud subjun- 
git ; quod ei fuerit ingenium versatile. Atque hinc 


fit, quod ingenia f gravia, et sollennia, et mutare 
nescia plus plerumque habeant dignitatis, quam fe- 
licitatis. Hoc vero vitium in aliquibus a natura 
penitus insitum est, qui suopte ingenio sunt viscosi, 
et nodosi, et ad versandum inepti. At in aliis con- 
suetudine obtinuit, quae est altera natura, atque 
opinione quadam (qua? in animos hominum facile 
obrepit), ut minimi mutandam sibi putent rerum 
gerendarum rationem, quam prius bonam et pros- 
peram sintexperti. Prudenter enim observat Machia- 
vellus in Fabio Maximo, quod " pristinum suum 
et inveteratum cunctandi et belli trahendi morem 
retinere mordicus voluerit, cum natura belli esset 
alia, et acriora postularet consilia." In aliis porro 
idem vitium ex inopia judicii progignitur, cum homi 
nes periodos rerum et actionum non tempestive dis- 
cernant, sed turn demum se vertant postquam 
opportunitas jam elapsa sit. Tale quidpiam in 
Atheniensibus suis redarguit Demosthenes, eos aiens 
esse " rusticis similes, qui in ludo gladiatorio se pro- 
bantes semper post plagam acceptam in earn partem 
muniendam scutum transferunt qua percussi sunt, 
non prius." In aliis rursus hoc ipsum contingit,, 
quia operam in via ea quam semel ingressi sunt 
collocatam perdere gravantur, nee receptui canere 
sciunt ; sed potius se occasionibus superioribus su- 
periores fore constantia sua confidunt. Verum ista 
animi viscositas et renitentia, a quacunque ilia tan 
dem radice pullularit, rebus gerendis et fortunae 
hominum est damnosissima ; nihilque magis politi- 
cum quam animi rotas reddere cum rotis fortunse 


concentricas et simul volubi es. Atque de prae- 
ceptis duobus Sumrnaiiis, circa Fortunes Arcbitec- 
turam, hactenus. Praecepta autem Sparsa baud 
pauca sunt. Nos tamen perpauca deligemus, pro 
modo exempli. 

Primum Praeceptum est ; " Faber Fortunae amusse 
sua perite utatur, eamque rite applicet ;" boc est, 
animum assuefaciat ut rerum omnium pretium et 
valorem aestimet, prout ad fortunam et fines t>uos 
rnagis aut minus conducant, hocque curet sedulo 
non perfunctorie. Mira enim res, sed verissima : 
inveniuntur plurimi, quorum mentis pars logica (si 
ita loqui licet) est bona, matbematica pessima ; vi 
delicet, qui de rerum consequentiis satis firmiter 
judicant, de pretiis vero imperitissime. Hinc fit, 
ut alii privata et secreta cum principibus colloquia, 
alii auras populares, tanquam magna adepti, admi- 
rentur (cum sit utrumque saepenumero res et in- 
vidia et periculo plena), alii autem res metiantur ex 
difficultate atque opera sua in eis impensa ; fieri 
oportere existimantes, ut quantum moverint tan- 
tum etiam promoverint. Sicut Caesar de Catone 
Uticensi, veluti per ironiam, dixit (narrando quam 
laboriosus fuerit, et assiduus, et quasi indefatigabilis, 
neque tamen multum adrem) " Omnia/ inquit/ magno 
studio agebat." Hinc etiam illud accidit, ut homines 
saepius seipsos fallant, qui si magni alicujus aut ho- 
norati viri opera utantur, sibi omnia prospera pro- 
mittant ; cum illud verum sit, non grandissima quae- 
que instrumenta, sed aptissima, citius et felicius 
opus quodque perficere. Atque ad mathematicam 


veram animi informandam, opera? pretium est illud in 
primis nosse et descriptum habere, quid ad cujusque for- 
tunam constituendam et promovendam prirnum statui 
debeat,quid secundum, et sic deinceps. Primo loco, 
Emendationem Animi pono : animi enim impedi 
menta et nodos tollendo et complanando, citius viam 
fortunae aperueris, quam fortunae auxiliis animi im 
pedimenta sustuleris. Secundo loco, Opes pono 
et Pecuniam ; quam summo loco plurimi fortasse 
collocaverint, cum tanti sit ad omnia usus. Verum 
earn opinionem similem ob caussam abjudico, atque 
Machiavellus fecit in alia re, non multum ab ea 
discrepante. Cum enim vetus fuerit sententia, 
" Pecuniam esse nervos Belli ;" ille contra non alios 
esse nervos belli asseruit, quam nervos virorum for- 
tium et militarium. Eodem prorsus modo vere 
asseri possit, nervos fortunae non esse pecuniam sed 
potius animi vires ; ingenium, fortitudinem, auda- 
ciam, constantiam, moderationem, industriam, et 
similia. Tertio loco, colloco Famam et Existimatio- 
nem ; eo magis quod ilia aestus quosdam habeant et 
tempora, quibus si non opportune utaris, difficile 
erit rem in integrum restituere. Ardua enim res, 
Famam praecipitantem retrovertere. Postremo loco, 
pono Honores, ad quos certe facilior aditus per 
unumquodque ex illis tribus, multo magis per omnia 
conjuncta datur, quam si ab Honoribus auspiceris 
et deinde ad reliqua perrexeris. Verum, ut in ordine 
rerum servando baud parum est momenti, ita non 
multo minus in servando ordine temporis, cujus 
perturbatione frequentissime peccatur, dum ad fines 


turn properatur quando initia essent curanda ; atque, 
dum ad maxima quaeque subito advolamus, quae in 
medio posita sunt temere transilientes. At illud 
recte praecipitur ; " Quod nunc instat, agamus." 

Secundum Praeceptum est, ut caveamus ne animi 
quadam magnitudine et praefidentia ad magis ardua 
quam par est feramur, neve in adversum fluvii remi- 
gemus. Optimum enim consilium circa fortunas 

" Fatis accede, Deisque." 

Circumspiciamus in omnes partes, et observemus 
qua res pateant, qua clausae et obstructae sint, qua 
proclives, qua arduae, neque viribus nostris ubi non 
patet aditus commodus abutamur. Hoc si fecerirnus, 
et a repulsa nos immunes praestabimus, et in nego- 
tiis singulis nimis dm non hagrebimus, et moderatio- 
nis laudem reportabimus, et pauciores offendemus, 
et denique felicitatis opinionem acquiremus : dum 
quse sponte fortasse eventura fuissent, nostrae indus- 
triae accepta ferentur. 

Tertium Praeceptum cum proxime praecedente 
nonnihil pugnare videri possit ; licet probe intellec 
tual, minime. Illud hujusmodi est; ut occasiones 
non semper exspectemus, sed eas quandoque provo- 
cemus et ducamus. Quod etiam innuit Demosthe 
nes, magniloquentia quadam : " Et quemadmodum 
receptum est, ut exercitum ducat imperator ; sic a 
cordatis viris res ipsae ducendae, ut quae ipsis viden- 
tur ea gerantur, et non ipsi persequi eventus tantum 
cogantur." Etenim, si diligenter attendamus, duas 
observabimus easque discrepantes species eorum, qui 


rebus gerendis et negotiis tractandis pares habean- 
tur. Alii siquidem occasionibus commode sciunt 
uti, sed nihil ex se moliuntur aut excogitant ; alii 
toti sunt in machinando, qui occasiones quae oppor 
tune incidunt non arripiunt. Harum facultatum 
altera, alteri non conjuncta, manca omnino et imper- 
fecta censenda est. 

Quartum est Praeceptum, ut nihil suscipiamus, 
in quo necesse sit temporis plurimum insumere : 
verum ut versiculus ille aurem semper vellicet ; 

" Sed fug it interea, fugit irreparabile tempus." 

Neque alia subest caussa cur ii, qui professionibus 
laboriosis aut rebus similibus se addixerunt (veluti 
jureconsulti, oratores, theologi doctiores, librorum 
scriptores, et hujusmodi) in fortuna sua constituenda 
et promovenda minus sint sollertes, quam quod tem- 
pore, alias scilicet insumpto, indigent ad particularia 
pernoscenda, opportunitates captandas, et machinas 
qua3 ad fortunam suam spectent comminiscendas et 
meditandas. Quinetiam, in aulis principum et rebus- 
publicis eos reperias et ad fortunam suam promoven- 
dam et ad aliorum invadendam maxime efficaces, 
qui nullo publico munere funguntur, sed in hoc de 
quo loquimur Ambitu Vitaa perpetuo occupantur. 

Quintum est Praeceptum, ut Naturam quodam- 
modo imitemur, quae " nihil facit frustra." Id quod 
factu non erit admodum difficile, si negotia nostra 
omnium generumperitecommisceamus et contexamus. 
In singulis enim actionibus ita animus est instituendus 
et praeparandus, atque intentiones nostrae aliae aliis 


substernendae et subordinandas, ut si in aliqua re 
voti compotes in summo gradu fieri non possumus, 
in secundo tamen liceat consistere ; immo vel in 
tertio : quod si nee in aliqua omnino parte rei haerere 
aut consistere possimus, turn vero ad alium quempiam 
praeter destinatum finem operam impensam flecta- 
mus. Sin nee in praesenti aliquem fructum demetere 
queamus, saltern aliquid ex ea extrahamus quod in 
futurum prosit. Si vero nihil solidi nee in prassenti 
nee in futuro inde elicere detur, satagamus saltern ut 
aliquid existimationi nostraa inde accrescat, et alia id 
genus ; rationes semper a nobis ipsis exigendo, quibus 
constet nos fructus aliquid plus minus ex singulis 
actionibus et consiliis nostris percepisse ; neque ullo 
modo permittendo, ut tanquam confusi ac conster- 
riati animum illico despondeamus, si forte scopum 
principalem non licuerit at ting ere. Nihil enim 
minus convenit viro politico, quam uni rei unice 
esse intentum. Qui enim hoc facit occasionum 
innumerarum jactura mulctabitur, quae rebus agen- 
dis ex obliquo intervenire solent ; quasque fortasse 
magis fuerint propitiae et commodae ad alia, quoe 
postea usui futura sint, quam ad ea quae in manibus 
babeamus. Ideoque bene calleamus illam regulam ; 
tf Haec oportet facere, et ilia non omittere." 

Sextum est Praeceptum, ut nos rei alicui nimis 
peremptorie non astringamus, quanquam casui 
videatur primo intuitu minus obnoxia ; sed semper 
habeamus vel fenestram apertam ad evolandum, vel 
posticum aliquod secretum ad redeundum. 

Septimum Praeceptum est antiquum illud Bian- 


tis, modo non ad perfidiam, sed ad cautionem et 
moderationem, adhibeatur ; " Et ames tanquam 
inimicus futurus, et oderis tanquam amaturus." 
Nam utilitates quasque mirum in modum prodit et 
corrumpit, si quis nimium se immerserit amicitiis 
infelicibus, molestis et turbidis odiis, aut puerilibus 
et futilibus aemulationibus. 

Hsec, exempli loco, circa doctrinam de Ambitu 
Vitae sufficient. Illud enim hominibus in memoriam 
subinde reducendum est, longe abesse ut adumbra- 
tiones istae, quibus utimur in Desideratis, loco justo- 
rum tractatuum ponantur ; sed sint solummodo 
tanquam schedae aut fimbriae, ex quibus de tela 
integra judicium fieri possit. Neque rursus ita 
desipimus, ut fortunam absque tanto quantum 
diximus rnolimine minime parari asseramus. Probe 
enim novimus, earn tanquam sponte in gremium 
aliquorum defluere : alii autem earn diligentia sola 
et assiduitate (cautione nonnulla aspersa) absque 
arte multa aut operosa adipiscuntur. Verum sicut 
Cicero, oratorem perfectum depingens, non id vult 
ut caussidici singuli tales esse debeant aut possint : 
ac rursus, sicut in principe aut aulico describendo 
(quod nonnulli tractandum susceperunt) modulus 
effingitur prorsus secundum artis perfectionem, non 
autem secundum practicam vulgatam ; idem et nos 
in politico instruendo praestitimus, politico (inquam) 
quoad fortunam propriam. 

Enimvero illud utique monendum, Prsecepta, quse 
circa hanc rem delegimus et proposuimus, omnia 
ex genere eorum esse quae Bonas Artes vocantur. 


Quod enim ad Malas Artes attinet, si quis Machia- 
vello se dederit in disciplinam qui praecipit " virtu- 
tern ipsam non magnopere curandam, sed tantum 
speciem ejus in publicum versam : qui a virtu tis fama 
et opinio homini adjumento sit, virtus ipsa impedi- 
mento ;" quique alio loco praecipit " ut homo politicus 
illud tanquam fundamentum prudentiae suae subster- 
nat ; quod praesupponas homines non recte nee tuto 
ad ea quae volumus flecti aut adduci posse praeter- 
quam solo metu, ideoque det operam ut omnes 
quantum in se est obnoxii sint, atque in periculis 
et angustiis constituti ;" ita ut politicus suus videa- 
tur esse, quod Itali dicunt, seminator spinarum : 
aut si quis axioma illud, quod a Cicerone citatur, 
amplecti velit ; " Cadant amici, dummodo iuimici 
intercidant ;" sicut triumviri fecerunt, qui inimico- 
rum interitum amicissimorum exitio redimebant : 
aut si quis L. Catilinae imitator esse velit, ut rerum- 
publicarum incendiariusfiat etperturbator,quo melhis 
in aquis turbidis piscari et fortunam suam expcdire 
possit ; " Ego (inquit), si in fortunis meis incendium 
sit excitatum, id non aqua sed ruina restinguam :" 
aut si quis illud Lysandri ad se transferat, qui dicere 
solebat " pueros placentis, viros perjuriis allicien- 
dos ;" cum aliis ejusdem farinae pravis ac perniciosis 
dogmatibus (quorum, ut fit in ceteris rebus omni 
bus, major est numerus quam rectorum et sanorum) 
si quis inquam hujusmodi inquinata prudentia delec- 
tetur ; non ierim inficias eum, quandoquidem legibus 
caritatis et virtutis omnibus seipsum solutum for- 
tunae solummodd manciparit, posse majore compendio 



el celerius fortunam suam promovere. Fit vero in 
vita, quemadmodum et in via, ut iter brevius sit 
foedius et coenosius ; neque sane, ut per viam melio- 
rem quis incedat, multa circuitione opus est. 

Tantum vero abest, ut homines ad hujusmodi 
artes pravas se applicare oporteat, ut potius sane 
(si modo sint apud se, seque sustinere valeant, neque 
ambitionis turbine et procella in adversum rapiantur) 
ante oculos proponere debeant non solum mundi 
chorograpbiam generalem illam, quod " omnia sint 
vanitas et vexatio spiritus," verum etiam et illam 
magis specialem : videlicet quod ipsum Esse, sejunc- 
tum a Bene Esse, maledictionis loco sit, et quo 
grandius sit Esse, eo major sit maledictio ; quodque 
amplissimum virtutis premium sit ipsa virtus, 
quemadmodum et ultimum vitii supplicium est vitium 
ipsum, sicut egregie poeta ; 

" Quae vobis, quas digna, viri, pro laudibus istis 
Prsemia posse rear solvi? Pulcherrima primdm 
Dii moresque dabunt vestri." 

Et e contra non minus vere ille de sceleratis, " Atque 
eum ulciscentur mores sui." Quinetiam mortales, 
dum in omnes partes cogitationes suas agitant et 
diffundunt, ut fortunis suis recte prospectum atque 
eonsultum sit, interim in mediis illis animi transcur- 
sibus ad divina judicia et providentiam seternam 
oculos attollere debent ; quae saspissime impiorum 
macbinationes et consilia prava, licet profunda. 
subvertit et ad nihilum redigit, secundum illud 
Scripturae ; " Concepit iniquitatem, et pariet vani- 
tatem." Immo, etsi injuriis et malis artibus absti- 



neant, attamen haec jugis et irrequieta anhelatio ad 
ardua fortunag, absque cessatione et quasi sine sab- 
bato, tributum temporis nostri Deo debitum minime 
solvit ; qui, ut videre est, facultatum nostrarum 
decimas, temporis autem septimas exigit et sibi 
seponit. Quorsum enim fuerit os gerere in creli 
sublimia erectum, mentem vero humi prostratam et 
pulverem instar serpentis comedentem ? Quod etiam 
ethnicos non fugit ; 

" Atque affigit humi divinse particulam aurae." 
Quod si in hoc sibi quisquam adblandiatur, quod 
fortuna sua, utcunque earn malis artibus obtinuerit, 
recte uti decreverit ; sicut de Augusto Caesare et Septi- 
mio Severo solitum erat dici, " Debuisse illos aut nun- 
quam nasci,aut nunquam mori" (tantain ambitufor- 
tunae suae patrarunt mala ; tanta rursus summa adepti, 
contulerunt bona): intelligat nihilominus hanc ma- 
lorum per bona compensationem post factum probari, 
consilium autem hujusmodi merito damnari. Abs re 
postremo nobis non fuerit, in cursu isto incitato et 
fervido versus fortunam nostram, frigidam paullisper 
adspergere, haustam e dicterio illo non inelegante 
Caroli Quinti mperatoris, in Institutionibus suis ad 
filium ; " Imitari Fortunam mores mulierum, quag 
procos plus nimio ambientes plerumque superbe 
aversantur." Verum hoc ultimum remedium per- 
tinet ad eos, quibus gustus ex morbo animi corruptus 
est. Innitantur potius homines lapidi illi, qui Theo- 
logiae et Philosophiaa est tanquam angularis ; quae 
idem fere asserunt de eo, quod primum quaeri 
defeat. Etenim Theologia edicit, " Primum quaerite 


regnum Dei, et ista omnia adjicientur vobis :" Philo- 
sophia autem simile quiddam jubet; " Primum 
qua? rite bona animi, cetera aut aderunt aut non 
oberunt." Quamvis autem hoc fundamenturn, 
bumanitus jactum, interdum locetur super arenas ; 
quemadmodum videre est in M. Bruto, qui in earn 
vocem sub exitum suum prorupit ; 

" Te colui, Virtus, ut rem ; ast tu nomen inane :" 

At idem fundamentum, divinitus locatum, firmatur 
semper in petra. Hie autem Doctrinam de Ambitu 
Vita?, et simul Doctrinam Generalem de Negotiis, 


Partitiones Doctrine de Imperio, she Republiea, omit- 
tuntur ; tantum adit us fit ad Desiderata duo; 
Doctrinam de Proferendis Finibus Imperil, ct Doc 
trinam de Justitia Universally sive de Fontibus Juris. 

VENIO jam ad Artern Imperil, sive Doctrinam de 
Republica Administranda ; sub qua etiam CEco- 
nomica contlnetur, ut familia sub civitate. In hac 
parte, sicut jam antea dixi, silentium mihi imperavi. 
Neque tamen prorsus diffidere debui, quin possim 
de ilia fortasse non imperite aut inutiliter disserere ^ 
utpote qui longa experientia edoctus, et per tot 
munerum et bonorum gradus ad amplissimum regni 
magistratum favore Majestatis tuae indulgentissimo, 
nullo merito meo, evectus fuerim, eundemque ma 
gistratum per annos quatuor integros gesserim et 


(quod pluris est) Majestatis tuae mandatis et collo- 
quiis per annos octodecim continues assueverim, 
quod etiam e stipite aliquo politicum exsculpere 
potuisset ; quique etiam inter omnes artes pluri- 
mum temporis in Historiis et Legibus contriverim. 
Quag omnia non jactantia ad posteros refero, sed 
quia ad litterarum dignitatem nonnihil pertinere 
putem, quod homo quispiam ad litteras potius quam 
ad aliud quidquam natus, et ad res gerendas nescio 
quo fato contra genium suum abreptus, ad civilia 
tamen munera tam honorifica et ardua sub rege pru- 
dentissimo assumptus fuerit. Verum, si quid circa Po- 
liticam posthac parturiet otium meum, erit fortasse 
proles aut abortiva aut posthuma. I nterim, ne (Scientiis 
omnibus, jam veluti in subselliis suis collocatis) sedes 
haec tam excelsa omnino vacet, decrevi duas tantum 
Civilis Scientias portiones, qua3 ad arcana imperii 
non pertinent, sed sunt naturae magis communis, ut 
Desiderata notare, earumque more nostro exempla 

Cum Artes Imperii tria Officia Politica complec- 
tantur ; primo ut Imperium conservetur, secundo 
ut Beatum efficiatur et Florens, tertio ut Ampli- 
ficetur Finesque ejus longius proferantur ; de duo- 
bus primis Officiis maxima ex parte egregie a non- 
nullis tractatum est, de tertio siletur. Illud itaque 
inter Desiderata reponemus, et more nostro exem- 
plum ejus proponemus ; earn doctrinaa partem Con- 
sulem Paludatum, sive Doctrinam de Proferendis 
Imperii Finibus, nominantes. 



Exemplum Tractatus Summarii de Proferendis Finibus 


DICTUM Themistoclis, sibi ipsi applicatum, incivile 
certe fuit et inflatum ; sin de aliis atque in genere 
prolatum fuisset, prudentem sane observationem et 
pergravem censuram complecti videatur. Rogatus 
in convivio ut citharam pulsaret, respondit ; " Fidi- 
bus se nescire, ceterum posse oppidum parvum in 
magnam civitatern evebere." Ista certe verba, ad 
sensum politicum translata, facilitates duas multum 
inter se discrepantes in iis, qui rerum gubernacula 
tractant, optime describunt et distinguunt. Etenim 
si regum consiliarios, senatores, aliosque ad negotia 
publica admotos, qui usquam fuerunt, attente in- 
tueamur, reperientur profecto (licet rarissime) non- 
nulli, qui regnum aut civitatem e parvis ampla 
efficere possint, fidicines tamen sint valde imperiti: 
e contra autem alii quamplurimi in citbara aut 
lyra (hoc est, aulicis tricis) miri artifices, qui tantum 
abest ut rempublicam amplificare possint, ut potius 
a natura comparati videantur ad statum reipublicse 
beatum et florentem labefactandum et evertendum. 
Sane artes illae degeneres et prasstigiae, quibus 
ssepenumero consiliarii atque rerum potentes et 
gratiam apud principes suos et famam in vulgus 
report ant, baud aliud nomen merentur quam peritia3 
cujusdam fidicularia3 ; utpote cum sint res magis 
gratae in pra3sens, et artificibus ipsis ornamento, 
quam ad rerumpublicarum quarum sunt ministri 
opes et amplitudinem utiles aut accommodae. Oc- 


current proculdubio et alii consiliarii, atque reipub- 
licae gubernatores minime spernendi, qui sint nego- 
tiis pares, po^sintque res commode administrare, 
easque a manifestos prsecipitiis et incommodis con- 
servare, a virtute tamen ilia rerumpublicarum 
erectrice et amplificatrice longo intervallo absunt. 

Verum, qualescunque demum fuerint operarii, 
conjiciamus oculos in opus ipsum ; qualis nimirum 
censeri debeat vera Regnorum et Rerumpublicarum 
Magnitude, et quibus artibus obtineri possit. Dig- 
num profecto argumentum, quod principes perpetud 
in manibus habeant et diligenter meditentur ; quo 
nee vires suas in majus aestimantes inceptis se vanis 
et nimis arduis implicent, nee rursus easdem plus 
aequo despicientes ad consilia pusillanima et meti- 
culasa se demittant. 

Magnitudo Imperiorum, quoad molem et terri- 
torium, mensurae subjicitur ; quoad reditus, calculis. 
Numerus civium et capita censu, urbium et oppi- 
dorum multitude et amplitude tabulis, excipi possint. 
Attamen non reperitur inter civilia res errori magis 
obnoxia, quam verum et intrinsecum excipere valo 
rem circa vires et copias imperil alicujus. Assimi- 
latur regnum coelorum non gland i aut nuci alicui 
grandiori, sed grano sinapis, quod inter grana est 
minimum ; quod tamen habeat interim intra se pro- 
prietatem quandam et spiritum innatum, quo se et 
eitiiis attollat et latius diffundat : eodem modo, 
invenire est regna et status ambitu quidem et regio- 
num tractu valde ampla, quae tamen ad Fines 
ulterius Proferendos aut latius imperandum sunt 


minus apta; alia contra, dimensione satis exigua, 
quae tamen bases in quibus maximae monarchies 
inasdificentur esse possint. 

1. Urbes munitae, plena armamentaria, equorum 
propagines generosae, currus armati, elephanti, ma- 
chinae atque tormenta bellica omnigena, et similia ; 
sunt certe ista universa nihil aliud quam ovis induta 
pelle leonina, nisi gens ipsa stirpe sua et ingenio sit 
fortis et militaris. Immo, nee numerus ipse copia- 
rum multum juvat, ubi milites irnbelles sunt et 
ignavi. Recte enim Virgilius ; " Lupus numerum 
pecorum non curat." Exercitus Persarum in campis 
Arbelas ocuiis Macedonum tanquam vastum homi- 
num pelagus subjiciebatur; adeo utduces Alexandri, 
nonnihil ipso spectaculo perculsi, regem interpella- 
rent, atque ut noctu praelium committeret ei auctores 
erant: quibus ille, " Nolo (inquit) suffurari victo- 
riam." Ea autem etiam opinione fuit facilior. 
Tigranes Armenius, castrametatus in quod am colle 
cum exercitu quadringentorum millium, cum spec- 
taret aciem Romanorum, quae quatuordecim millia 
non excessit, contra se tendentem, in dicterio illo suo 
sibi complacuit ; " Ecce, inquit, hominum pro lega- 
tione nimio plus quam oportet, pro pugna longe 
minus." Eosdem tamen, priusquam occubuisset sol, 
satis multos ad se infinita strage profligandum 
expertus est. Innumera sunt exempla, quam sit 
multitudinis cum fortitudine congressus impar. 
Primo igitur pro re certissima et exploratissima 
decernatur et statuatur, quod caput omnium qua? ad 
Magnitudinem Regni aut Status spectent sit, ut 


Populus ipse sit Stirpe et Ingcnio bellicosus. Atque 
illud magis tritum quam verum, quod nervi belli 
sint pecunias, si desint nervi lacertorum in ^ente 
molli et effeminata. Recte enim Crceso, ostentanti 
aurum, res pond it Solon ; " At si quis, o rex, venerit, 
qui melius quam tu ferrum gestet^illi profecto totum 
hoc cedet aurum." Quare quicunque is tandem sit 
princeps aut status, cujus subditi nativi et indigenas 
non sint animosi et militares, potentiam suam admo- 
dum sobrie aestimet : atque e contra principes, qui 
dominantur in gentes animosas et martias, norint 
illi satis vires suas, si sibi alias non desint. Quod 
attinet ad copias mercenarias (quod solet adhiberi 
remediuni, cum copiae natives desint), plena sunt 
omnia exemplis ; quibus liquido patet, quod quicun 
que status illis innitetur, poterit fbrtasse pennas ad 
tempus breve nido majores extendere, sed defluent 
illaa paullo post. 

2. Benedictio Judas et Issacbaris in unum nunquain 
convenient ; nimirum, ut eadem tribus aut gens sit 
simul et leonis catulus, et asinus procumbens inter 
sarcinas. Neque unquam fiet, ut populus tributis 
oppressus fords exsistat et bellicosus. Verum est, 
collationes publico consensu factas minus animos 
subditorum dejicere et deprimere, quam quae ex 
imperio mero indicuntur. Id quod liquido videre 
est in tributis Germaniae Inferioris, quas ( Excisas 
vocant ; atque aliqua ex parte in iis, quse Subsidia 
nominantur apud Anglos. Etenim notandum est, 
sermonem jam institui de animis hominum, non de 
opibus. Tributa autem quae ex consensu conferun- 


tur, et quae ex imperio imponuntur, etsi eadem res 
sint quoad opes exhauriendas, varie tamen omnino 
animos subditorum afficiunt. Statuatur igitur et 
hoc, populum tributis gravatum idoneum ad impe- 
randum non esse, 

3. Aspirantibus ad magnitudinem regnis et stati- 
bus prorsus cavendum, ne Nobiles et Patricii, atque 
(quos vocamus) Generosi majorem in modum multi- 
plicentur^ Hoc enim eo rem deducit, ut plebs 
regni sit humilis et abjecta, et nihil aliud fere quam 
nobilium mancipia et operarii. Simile quiddam 
fieri videmus in silvis caeduis ; in quibus, si major 
quam par est caudicum sive arborum ma jorum relin- 
quatur numerus, non renascetur siiva sincera et pura, 
sed major pars in vepres et dumos degenerabit. 
Eodem modo in nationibus, ubi numerosior justo 
est nobilitas, erit plebs vilis et ignava ; atque eo 
demum res redibit, ut nee centesimum quodque 
caput sit ad galeam portandam idoneum ; praesertim 
si peditatum, qui exercitiis plerumque est 
robur praecipuum ; und^ snccedet magna popula- 
tio, vires exiguae. Nusquam gentium hoc quod 
dico luculentius comprobatum est, quam exemplis 
Angliae et Gallias ; quarum Anglia, quamvis terri- 
torio et numero incolarum longe inferior, potiores 
tamen partes fere semper in bellis obtinuit hanc 
ipsam ob caussam, quod apud Anglos coloni et iafe- 
rioris ordinis homines militiae habiles sint, rustici 
Galliae non item. Qua in re mirabili quddam et 
profunda prudentiA excogitatum est ab Henrico 
Septimo Angliae rege (id quod in Vitaa ejus Historia 


fusius tractavimus), ut prsedia minora atque domus 
agricolationis instituerentur, qua? habeant certum 
eumque mediocrem agri modum annexum, qui dis- 
trahi non possit ; eo fine ut ad victum liberaliorem 
sufficiat, utque agricultura ab iis exerceretur qui 
domini fuerint fundi aut saltern usufructuarii, non 
conductitii aut mercenarii. Nam ita demum charac- 
terem ilium, quo antiquam Italiam insignivit Virgi- 
lius, merebitur regio aliqua ; 

" Terra potens armis, atque ubere glebae." 
Neque praetereunda est ilia pars populi (quae Anglic 
fere est peculiaris ; nee alibi quod scio in usu, 
nisi forte apud Polonos), famuli scilicet nobilium. 
Hujus enim generis etiam inferiores quoad pedita- 
tum agricolis ipsis minime cedunt. Quare certis- 
simum est, quod magnificentia et splendor ille 
hospitalis atque famulitia et veluti satellitia ampla, 
quae in more sunt apud nobiles et generosos in 
Anglia, ad potentiam militarem apprime conducant ; 
ubi contra, nobilium obscura et magis privata et in 
se reducta vitae ratio copias militares minuit. 

4. Danda est omnino opera ut arbor ista monar- 
chise, qualis fuit Nebuchadnezzaris, truncum habeat 
satis amplum et robustum ad ramos suos et frondes 
sustentandos ; hoc est, ut numerus indigenarum ad 
subditos extraneos cohibendos satis superque sufficiat. 
UK igitur status ad Imperii Magnitudinem bene com- 
parati sunt, qui jus civitatis facile et libenter largiun- 
tur. Vana siquidem fuerit opinio posse manipulum 
hominum, utcunque animis et consilio excellant, 
regiones nimio plus amplas et spatiosas imperii jugo 


cohibere et frsenare. Id ad tempus fortasse facere 
possint, sed diuturnitatem haec res non assequitur. 
Spartan! parci fuerunt, et difficiles in cooptandis 
novis civibus. Unde, donee intra parvos limites 
dominati sunt, res eorum firmaa fuerunt et stabiles : 
at postquam limites suos coepissent proferre, et latius 
dominari quam ut stirps Spartanorum turbam exte- 
rorum imperio commode coercere posset, potentia 
eorum subito corruit. Null a unquam respublica 
sinus suos ad novos cives recipiendos tarn profuse 
laxavit, quam respublica Romana. Itaque par 
erat instituto tarn prudenti fortuna, cum in imperium 
toto orbe ammplissimum succreverint. Moris apud 
eos erat, jus civitatis prompte elargiri, idque in 
supremo gradu ; hoc est, non solum jus commercii, 
jus connnbii, jus hsereditatis, verum etiam jus suf- 
fragii, et jus petitionis sive honorurn : bocque rur- 
sus non singulis tantum personis, sed totis familiis t 
immo civitatibus et nonnunquam integris nationibus 
communicarunt. Hue adde consuetudinem deducendi 
colonias, quibus Romanse stirpes in solum exterum 
transplantabantur. Quae duo instituta si simul com- 
ponas, dices profecto non Romanes se diffudisse 
super universum orbem, sed contra orbem universum 
se diffudisse super Romanos ; quae securissima pro- 
ferendi imperil est ratio. Subit mirari saapius 
imperium Hispanorum, quod tarn paucis indigenis 
tot regna et provincias amplexari et fraenare possit. 
At certe Hispanise ipsag pro arboris stemmate satis- 
grandi haberi debent, cum longe ampliorem conti- 
neant regionum tractum quam Romas aut Spartse 


sub initiis suis contigerat. Porro, quanquam jus 
civitatis satis parce soleant Hispani impertire, quod 
proximum tamen est faciunt ; quippe qui civjus- 
cunque nationis homines ad militiam suam ordina- 
riam promiscue admittant. Quinetiam, summum 
belli imperium baud raro ad duces natione non 
Hispanos deferunt. Attamen et illam ipsam viden- 
tur non ita pridem indigenarum paucitutem sensisse, 
eique succurrere cupiisse ; ut ex Pragmatica Sanc- 
tione, hoc anno promulgate,, cernere est. 

5. Certissimum est Artes Mechanicas Seden- 
tarias, quae non sub dio sed sub tecto exercentur, 
atque manufacturas delicatas (quag digitum potius 
quam brachium requirunt), sua natura militaribus 
animis esse contrarias. In universum, populi belli- 
cosi feriuri gaudent, et pericula quam labores minus 
exhorrent. Atque in hoc ingenio suo non sunt ad- 
modum reprimendi si animos ipsorum in vigore 
conservare cordi nobis sit Magno itaque adjumento 
Spartae, Athenis, Romae, aliisque antiquis rebuspub- 
licis fuit, quod habuerint non ingenuos sed servos 
pleriimque, quorum laboribus istiusmodi opificia ex- 
pediebantur. Verum mancipiorum usus, post legem 
Christianam receptam, maxima ex parte abiit in de- 
suetudinem. Huic vero rei proximum est, ut artes 
istae alienigenis tantum permittantur, qui propterea 
alliciendi aut saltern facile recipiendi sunt. Nativo- 
rum autem plebs ex tribus generibus hominum 
constare debet ; nempe ex agricolis, farnulis inge- 
nuis, et artificibus, quorum opera robur et lacertos 
viriles postulant ; cujusmodi sunt fabri ferrarii, lapi- 


darii, lignarii, et similes ; non annumerando militiam 

6. Ante omnia ad Imperii Magnitudinem con- 
fert, lit gens aliqua armor um studium profiteatur, 
tanquam decus suum et institution vitae primarium > 
et in praecipuo honore habitum. Quae enim a nobis 
adhuc dicta sunt, ad habilitates tantiim erga arma 
spectant ; quorsum autem habilitas, si non rei ipsi 
iucumbitur ut producatur in actum ? Romulus (ut 
narrant, ant fingunt) postquam e vivis excesserat 
illud civibus suis legavit, ut ante omnia rem milita- 
rem colerent, unde in caput orbis terrarum urbs 
eorum insurgeret. Imperii Spartani fabrica universa 
(non nimis prudenter quidem, sed diligenter tamen) 
ad ilium finem et scopum composita est et con- 
structa, ut cives sui belligeratores essent. Persarum 
et Macedonum idem erat institutum, sed non tam 
constans aut diuturnum. Britanni, Galli, German!, 
Gothi, Saxones, Normanni, et nonnulli alii etiam ad 
tempus armis se praecipue dediderunt. Turcae idem 
institutum, lege sua baud paullulum exstimulati, 
hodie retinent, sed magna cum militias suae ut 
nunc est declinatione. In Europa Christiana, gens 
quae illud adhuc retinet et profitetur soli sunt His- 
pani. Verum res est tam liquida et manifesta, unum- 
quemque in eo proficere maxime in quo plurimum 
impendit studii, ut verbis non indigeat. Satis sit 
innuisse, desperandum omnino alicui nationi esse, 
quae non ex professo arma et militiam colat, iisque 
praecipue studeat et incumbat, sibi veluti ultro ob- 
venturam insignem aliquam Imperii Magnitudinem : 


contra autem, certissimum esse temporis oraculum, 
nationes illas, quae in armorum professione et studiis 
diutius permanserint (id quod Romani, Turcaeque, 
potissimum fecere), miros in Imperio Amplificando 
facere progressus. Quin et illse, quae bellied gloria 
per unius tantummodo seculi spatium floruere, hide 
tamen unico illo saeculo earn Imperil Amplitudinem 
assecutae sunt, quam longo post tempore etiam re- 
missa ilia armorum discipline, retinuerunt. 

7. Praecepto praacedenti affine est, ut status quis 
utatur ejusmodi Legibus et Consuetudinibus, quas 
justas illi caussas aut saltern praetextus arma capes- 
sendi tanquam in promptu ministrent. Etenim ea 
est insita animis hominum justitiae apprehensio, ut 
bellum (quod tot sequuntur calamitates) nisi gravem 
ob caussam, saltern speciosam, inferre abstineant. 
Turcis praesto est semper et ad nutum belli caussa"; 
propagatio scilicet legis et sectae suae. Romani, 
quanquam pro magno decore imperatoribus apud eos 
fuerit si Fines Imperii ipsorum protulissent, tamen 
ob hanc solam caussam, ut fines proferrentur, nun- 
quam bella susceperunt. Aspiranti igitur ad impe- 
rium nationi illud in more sit, ut sensum habeat 
vivid um et acrem injuriae alicujus vel subditis suis 
limitaneis vel mercatoribus vel publicis ministris 
illataa, neque a prima provocatione diutius torpeat 
aut tardet. Item, prompta sit et alacris ad auxilia 
mittenda sociis suis et foederatis: id quod perpe- 
tuum erat apud Romanes : adeo ut si forte in popu- 
lum ioederatum, cui etiam cum aliis fcedus defensi- 
vum intercederet, hostilis impressio facta esset, atque 


ille a plurimis suppetias peteret, Romani omnium 
primi semper adessent, beneficii decus nemini prae- 
ripiendum relinquentes. Quod vero attinet ad bella 
antiquis temporibus propter statuum conformitatem 
quandam aut correspondentiam tacitam gesta, non 
video in quo jure ilia fundata sint. Talia fuerunt 
bella, quae a Romanis suscepta erant ad Graeciam in 
libertatem vindicandam ; talia a Lacedaemoniis et 
Atheniensibus ad constituendas aut evertendas de- 
mocratias et oligarchias ; talia quandoque illata 
sunt a rebuspublicis aut principibus, sub praetextu 
subditos alienos protegendi et a tyrannide liberandi. 
Ad rem praesentem sufficiat, ut illud decernatur ; 
non esse exspectandam statui alicui Imperil Ampli- 
tudinem, nisi ad quamvis occasionem justam se 
armandi protinus expergiscatur. 

8. Nullum omnino corpus, sive sit illud natu- 
rale sive politicum, absque exercitatione sanitatem 
suam tueri queat. Regno autem y aut reipublicae, 
justum atque bonorificum bellum loco salubris ex- 
ercitationis est ; bellum civile profecto instar caloris 
febrilis est ; at bellum externum instar caloris ex 
motu, qui valetudini in primis conducit. Ex pace 
enim deside atque torpente et emolliuntur animi, et 
corrumpuntur mores. Sed utcunque res se habeat, 
quatenus ad alicujus status felicitatem, Magnitudinis 
proculdubio interest ut quasi semper in armis sit. 
Atque exercitus veteranus perpetud tanquam sub 
vexillis babitus, etsi res sit rnagni proculdubio 
sumptus et irnpensas, attamen ejusmodi est ut statui 
alicui quasi arbitrium rerum inter vicinos, aut saltern 


plurimum existimationis ad omnia conferat. Id quod 
insigniter cernere est in Hispanis, qui jam per 
annos centum et viginti exercitum veteranum ad 
aliquas partes, licet non semper ad easdem, aluerunt. 

9. Maris Dominium monarchise quasdam epitome 
est. Cicero, de Pompeii contra Caesarem apparatu, 
scribens ad Atticum : " Consilium (inquit) Pompeii 
plane Themistocleum est : putat enim, qui mari 
potitur, eum rerurn potiri." Atque Caesarem Pom- 
peius proculdubio delassasset et attrivisset, nisi inani 
fiducia inflatus ab illo incepto destitisset. Praslia 
navalia quanti fuerint momenti, ex multis exemplis 
patet. Pugna ad Actium orbis imperium determi- 
navit : pugna ad Insulas Cursolares circulum in 
naribus Turcae posuit. Multoties certe evenit, ut 
victoriae navales finem summae belli attulerint ; sed 
hoc factum est, cum aleas bujusmodi praeliorum totius 
belli fortuna commissa est. Illud minime dubium, 
quod qui maris potitur dominio, in magna libertate 
agit et tan turn quantum velit de bello sumere 
potest : ubi contra, qui terrestribus copiis est supe 
rior, nihilominus plurimis angustiis conflictatur. At 
bodie atque apud nos Europaeos, si unquam aut 
uspiam, potentia navalis (quaa quidem huic regno 
Britanniae in dotem cessit) summi ad rerum fastigia 
momenti est : turn quia pleraque Europae regna 
mediterranea simpliciter non sunt, sed maxim S, ex 
parte mari cincta ; turn etiam quia utriusque Indian 
tbesauri et opes imperio maris veluti accessorium 
quiddam exsistunt. 

10. Bella moderna veluti in tenebris gesta cen- 


seri possunt, prse gloria et decore vario, quag in 
homines militares priscis temporibus a rebus bellicis 
resilire solebant. Habemus hodie, fortass& ad 
animos faciendos, Ordines quosdam honorificos mili- 
tiae ; qui tamen jam facti sunt et armis et togae 
communes. Etiam in Scutis Gentilitiis stemmata 
nonnulla habemus; insuper, Hospitia quaedam Pub- 
lica militibus emeritis et mutilatis destinata, et 
hujusmodi. Verum apud veteres in locis ubi victo 
rias partae sunt, exstructa Tropaea, Laudationes 
Funebres, et Monumenta Magnifica occumbentium 
in bello, Coronae Civicae Militares singulis concessae, 
nomen ipsum Imperatoris quod postea reges maximi 
a belli ducibus mutuati sunt, redeuntium ducum 
bellis prospere confectis celebres Triumphi, Donativa 
atque Largitiones ingentes in milites sub exercituum 
dimissionem ; haec (inquam) tot et tanta fuerunt, et 
tarn insigni splendore coruscantia, ut pectoribus 
mortalium etiam maxime conglaciatis igniculos sub- 
dere, eaque ad bellum inflammare potuerint. Ante 
omnia vero mos ille Triumpbandi apud Romanos 
non res erat ex pompa, aut spectaculum quoddam 
inane, sed inter prudentissima plane nobilissimaque 
instituta numerandus : utpote, qui in se haec tria 
haberet ; Ducum Decus et Gloriam, ^Erarii ex 
spoliis Locupletationem, et Donativa Militum. 
Verum honor Triumph! fortasse monarchiis non 
competit, praeterquam in personis regis ipsius aut 
filiorum regis, quod etiam temporibus imperatorum 
Romaa obtinuit ; qui honorem ipsum triumph! sibi et 
filiis suis de bellis, qua? prassentes ipsi confecerant, 



tanquam peculiarem reservarunt ; Vestimenta autem 
solummodo, et Insignia Triumphalia, aliis ducibus 

Verum, ut sertnones hos claudamus, nemo est 
(ut testatur Sacra Scriptura) " qui sollicite cogitando 
potest apponere ad staturam suam cubitum unum," 
in pusillo scilicet corporis humani modulo ; ceterum 
in magna regnorum et rerumpublicarum fabrica 
imperium amplificare et fines proferre, reges penes 
et dominantes est. Nam prudenter introducendo 
leges, iristituta, et consuetudines (quales jam propo- 
suimus), et alias his similes, posteris et saeculis futuris 
magnitudinis sementem fecerint. Verum ista con- 
silia apud principes raro tractantur, sed res Fortunes 
plerumque commit titur. 

Atque haec habuimus, quae de Proferendis Imperil 
Finibus in praesentia occurrunt. Verum quorsum 
ista comrneritatio ; cum Monarchia Romana futura 
sit inter mundanas ut creditur ultima? Nisi quod 
nobis instituto nostro fidis, neque uspiam de via de- 
clinantibus (quaridoquidem Amplificatio Imperii 
fuerit inter Officia tria Politices tertium) illud om- 
nino praetermittere non licuerit. Restat jam Desi 
deratum alterum ex iis, qua3 posuimus, duobus ; 
nimirum, de Justitia Universal!, sive de Fontibus 

Qui de Legibus scripserunt, omnes vel tanquam 
Philosophi, vel tanquam Jurisconsulti, argumentum 
illud tractaverunt. Atque Philosophi proponunt 
multa dictu pulcra, sed ab usu remota. Juriscon 
sulti autem, sua? quisque Patriae Legum (vel etiam 


Romanarum, aut Pontificiarum) placitis obnoxii et 
addicti, judicio sincere non utuntur, sed tanquam e 
vinculis sermocinantur. Certe cognitio ista ad viros 
civiles proprie spectat ; qui optime norunt quid ferat 
societas humana, quid sal us populi, quid aequitas 
naturalis, quid gentium mores, quid rerumpublica- 
rum formaa diversse ; ideoque possint de Legibus ex 
principiis et praeceptis, tarn sequitatis naturalis quam 
politices, decernere. Quamobrem id nunc agatur, 
ut Fontes Justitiae et Utilitatis Publicae petantur, et 
in singulis Juris partibus Character quidarn et Idea 
Justi exhibeatur, ad quam particularium regnorum 
et rerumpublicarum leges probare, atque ind& 
emendationem moliri quisque. cui hoc cordi erit et 
cura?, possit. Hujus igitur rei, more nostro, Exem- 
plum in uno titulo proponemus. 




IN Societate Civili aut Lex, aut Vis, valet. Est 
autem et Vis quaedam Legem simulans, et Lex non- 
nulla magis Vim sapiens quam /Equitatem Juris. 
Triplex est igitur Injustitia3 Fons ; Vis mera, Illa- 
queatio malitiosa praetextu Legis, et Acerbitas ipsius 


Firmamentum Juris Privati tale est. Qui in- 
juriam facit, re utilitatem aut voluptatem capit, 


exemplo periculum. Ceteri utilitatis aut voluptatis 
illius participes non sunt, sed exemplum ad se perti- 
nere putant. Itaque facile coeunt in consensum, ut 
caveatur sibi per Leges ; ne injuriae per vices ad 
singulos redeant. Quod si ex ratione temporum et 
communione culpae id eveniat, ut pluribus et poten- 
tioribus per Legem aliquam periculum creetur quam 
caveatur, factio solvit Legem ; quod et saepe fit. 

At Jus Privatum sub tutela Juris Publici latet. 
Lex enim cavet civibus, magistratus Legibus. Ma- 
gistratuum autem auctoritas pendet ex majestate 
imperil, et fabrica politiae, et Legibus Fundamen- 
talibus. Quare, si ex ilia parte sanitas fuerit et recta 
constitutio, Leges erunt in bono usu ; sin minus, 
parum in iis prassidii erit. 


Neque tamen Jus Publicum ad hoc tantum 
spectat, ut addatur tanquam custos Juri Privato ne 
illud violetur, atque ut cessent injuriae ; sed exten- 
ditur etiam ad religionem, et arma, et disciplinary et 
ornamenta, et opes, denique ad omnia circa Bene 
Esse civitatis. 


Finis enim et scopus, quern Leges intueri atque 
ad quern jussiones et sanctiones suas dirigere debent, 
non alius est quam ut cives feliciter degant. Id fiet, 
si pietate et religione recte instituti, moribus honesti, 
armis adversus hostes externos tuti, Legum auxilio 
ad versus seditiories et privatas injurias muiiiti, im- 
perio et magistratibus obsequentes, copiis et opibus 


locupletes et florentes fuerint. Harum autem rerum 
instrumenta et nervi sunt Leges. 

Atque hunc finem optimae Leges assequuntur, 
plurima? vero ipsarum aberrant. Leges enim mirum 
in modum, et raaximo intervallo, inter se differunt ; 
ut alias excellent, alia? mediocriter se habeant, alise 
prorsiis vitiosae sint. Dictabimus igitur pro judicii 
nostri modulo quasdam tanquam Legum Leges , ex 
quibus informatio peti possit, quid in singulis Legi- 
bus bene aut perperam positum aut constitutum sit. 

Antequam vero ad Corpus ipsum Legum Parti- 
cularium deveniamus, perstringemus paucis Virtutes 
et Dignitates Legum in genere. Lex bona censeri 
possit, quaa sit Intimatione certa, Praecepto justa, 
Executione commoda, cnm Forma Politic congrua* 
et generans Virtutem in Subditis. 


De Primd Dignitate Legum, ut sint Certce. 


Legis tantum interest ut certa sit, ut absque hoc 
nee Justa esse possit. " Si enim incertam vocem det 
tuba, quis se parabit ad bellum ?" Similiter, si incer 
tam vocem det Lex, quis se parabit ad parendum ? 
Ut moneat igitur oportet, priusquam feriat. Etiam 
illud recte positum est; optimam esse Legem, qua? 
minimum relinquit arbitrio judicis : id quod Certi- 
tudo ejus preestat. 



Duplex Legum Incertitude: altera, ubi Lex 
nulla praescribitur ; altera, ubi ambigua et obscura. 
Itaque de Casibus Omissis a Lege primo dicendum 
est ; ut in his etiam inveniatur aliqua norma Certi- 

De Casibus Omissis a Lege. 

Angustia prudentiae humanae Casus omnes, quos 
tempus reperit, non potest capere. Non raro itaque 
se ostendunt Casus Omissi et Novi. In hujusmodi 
Casibus triplex adhibetur Remedium, sive Supple- 
mentum ; vel per Processum ad Similia, vel per 
usum Exemplorum licet in Legem non coaluerint, 
vel per Jurisdictiones quae statuunt ex arbitrio boni 
viri et secundum discretionem sanam, sive illag Curise 
fuerint Praetoriae sive Censoriae. 

De Processu ad Similia, et Extensionibus Legum. 


In Casibus Omissis deducenda est norma Legis a 
similibus; sed caute, et cum judicio. Circa quod 
servandae sunt regulae sequentes. Ratio prolifica, 
Consuetude sterilis esto, nee generet casus. Itaque 
quod contra Rationem Juris receptum est, vel etiam 
ubi Ratio ejus est obscura, non trahendum est ad 


Bonum publicum insigne rapit ad se Casus Omis- 
sos. Quamobrem quando Lex aliqua reipublicae 
commoda notabiliter et majorern in modum intuetur 


et procurat, Interpretatio ejus Extensiva esto et 


Durum est torquere Leges, ad hoc ut torqueant 
homines. Non placet igitur extend! Leges pcenales, 
multo minus capitales, ad delicta nova. Quod si 
crimen vetus fuerit et Legibus notum, sed prosecutio 
ejus incidat in casum novum a Legibus non provi- 
sum, omnino recedatur a placitis Juris potius quam 
delicta maneant impunita. 


In Statutis, quas Jus Commune (praesertim circa 
ea quae frequenter incidunt, et diu coaluerunt) 
plane abrogant, non placet procedi per Similitudi- 
nem ad Casus Omissos. Quando enim respublica 
tota Lege diu caruerit, idque in Casibus expressis, 
parum periculi est si Casus Omissi exspectent reme- 
dium a Statute Novo. 


Statuta, quae manifesto Temporis Leges fuere 
atque ex occasionibus reipublicae tune invalescentibus 
natae, mutata ratione temporum satis habent, si se in 
Propriis Casibus sustinere possint : praaposterum 
autem esset, si ad Casus Omissos ullo modo trahe- 


Consequential non est consequential sed sisti 
debet Extensio intra Casus proximos. Alioqui labe- 
tur paullatim ad dissimilia ; et magis valebunt acu- 
mina ingeniorum, quam auctoritates Legum. 



In Legibus et Statutis brevioris stili extensio 
facienda est liberius : at in illis, quae sunt enumera- 
tiva casuum particularium, cautius. Nam ut ex- 
ceptio firmat vim Legis in casibus non exceptis, ita 
enumeratio infirmat earn in casibus non enumeratis. 


Statutum Explanatorium claudit rivos Statuti 
prioris, nee recipitur postea Extensio in alterutro 
Statute. Neque enim facienda est super-extensio 
a judice, ubi semel ccepit fieri Extensio a Lege. 


Sollennitas Verborum et Actorum non recipit 
Extensionem ad Similia. Perdit enim naturam sol- 
lennis, quod transit a more ad arbitrium ; et intro- 
ductio novorum corrumpit majestatem veterum. 


Proclivis est Extensio Legis ad Casus Post-natos 
qui in rerum natura non fuerunt tempore Legislatse. 
Ubi enim Casus exprimi non poterat, quia tune 
nullus erat, Casus Omissus habetur pro Expresso, si 
similis fuerit ratio. 

Atque de Extensionibus Legum, in Casibus 
Omissis, hsec dicta sint : nunc de usu Exemplorum 

De Exemplis, et usu eorum. 


De Exemplis jam dicendum est, ex quibus Jus 
hauriendum sit, ubi Lex deficit. Atque de consue- 
dine quae Legis species est, deque Exemplis qua? per 
frequentem usum in consuetudinem transierunt tan- 


quam Legem tacitam, suo loco dicemus. Nunc 
autem de Exemplis loquimur, quse raro et sparsirri 
interveniunt, nee in Legis vim coaluerunt ; quando, 
et qua cautione, norma Juris ab ipsis petenda sit, 
cum Lex deficiat. 


Exempla a temporibus bonis et moderates petenda 
sunt, non tyrannicis autfactiosis aut dissolutis. Hu- 
jusmodi Exempla temporis partus spurii sunt, et 
magis nocent quam decent. 


In Exemplis, recentiora habenda sunt pro tutio- 
ribus. Quod enim paullo ante factum est, unde 
nullum sit secutum incommodum, quidni iterum re- 
petatur ? Sed tamen minus habent auctoritatis 
Recentia : et si forte res in melius restitui opus sit, 
Recentia Exempla magis saeculum suum sapiunt 
quam rectam rationem. 


At Vetustiora Exempla caute, et cum delectu, 
recipienda : decursus siquidem aBtatis multa mutat, 
ut quod tempore videatur antiquum, id perturbatione 
et inconformitate ad prresentia sit plane novum. 
Medii itaque Temporis Exempla sunt optima, vel 
etiam talis temporis quod cum tempore currente 
plurimum conveniat ; quod aliquando praestat Tern- 
pus Remotius magis quam in Proximo. 

Intra fines Exempli vel citra potius se cohibeto, 
nee illos ullo modo excedito. Ubi enim non adest 


norma Legis, omnia quasi pro Suspectis habenda 
sunt. Itaque, ut in Obscuris, minimum sequitor. 

Cavendum ab Exemplorum Fragmentis et Com- 
pendiis ; atque integrum Exemplum, et universus 
ejus Processus introspiciendus. Si enim incivile sit, 
nisi tota Lege perspecta, de parte ejus judicare, 
multo magis hoc valere debet in Exemplis ; quas 
ancipitis sunt usus, nisi vald quadrent. 

In Exemplis plurimum interest, per quas manus 
transierint et transacta sint. Si enim apud Scribas 
tantum et Ministros Justitiae ex Cursu Curiae, absque 
Notitia manifesto, Superiorum obtinuerint, aut etiam 
apud errorum magistrum Populum, conculcanda 
sunt et parvi facienda. Sin apud Senatores aut 
Judices aut Curias Principales ita sub oculis posita 
fuerint, ut necesse fuerit ilia approbatione judicum 
saltern tacita munita fuisse, plus dignationis habent. 

Exemplis quae publicata fuermt, utcunque minus 
fuerint in usu, cum tamen sermonibus et discepta- 
tionibus hominum agitata et ventilata exstiterint, 
plus auctoritatis tribuendum. Quae vero in scriniis 
et archivis manserunt, tanquam sepulta et palam in 
oblivionem transierunt, minus. Exempla enim, sicut 
aquae, in profluente sanissima. 


Exempla, quae ad Leges spectant, non placet ab 
Historicis peti ; sed ab Actis Publicis, et Traditionibus 


diligentioribus. Versatur enim infelicitas qusedam in 
ter Historicos vel optimos, ut Legibus et Actis Judici- 
alibus non satis immorentur ; aut si forte diligentiam 
quandam adhibuerint, tamen ab Authenticis longe 


Exemplum, quod jiEtas Contemporanea aut 
Proxima respuit, cum Casus subinde recurreret, non 
facile admittendum est. Neque enim tantum pro 
illo facit, quod homines illud quandoque usurparunt, 
quam contra quod experti reliquerunt. 


Exempla in Consilium adhibentur, non utique 
jubent, aut imperant. Igitur ita regantur, ut auc- 
toritas praateriti temporis flectatur ad usum prae- 

Atque de Informatione ab Exemplis, ubi Lex 
deficit, haec dicta sint. Jam dicendum de Curiis 
Praetoriis, et Censoriis. 

De Curiis Prcetoriis, et Censoriis. 


CURLE sunto et jurisdictiones, quse statuant ex arbi- 
trio boni viri, et discretione sana, ubi Legis norma 
deficit. Lex enim ut antea dictum est non sufficit 
Casibus ; sed ad ea, quae plerumque accidunt, apta- 
tur. Sapientissima autem res Tempus (ut ab anti- 
quis dictum est), et novorum Casuum quotidie 
auctor et inventor. 


Interveniunt autem novi Casus, et in Criminali- 
bus qui pcena indigent, et in Civilibus qui auxilio. 


Curias, quae ad priora ilia respiciunt, Censorias ; 
quae ad posteriora, Praetorias appellamus. 

Habento Curiae Censoriae jurisdictionem et po- 
testatem, non tantum nova delicta puniendi, sed 
etiarn poenas a Legibus constitutas pro delictis ve- 
teribus augendi ; si Casus fuerint odiosi et enormes, 
modo non sint capitales. Enorme enim tanquam 
novum est. 


Habeant similiter Curiae Prastoriae potestatem, 
tarn subveniendi contra Rigorem Legis, quam sup- 
plendi Defectum Legis. Si enim porrigi debet 
remedium ei, quern Lex praeteriit, nmlto magis ei 
quern vulneravit. 


Curiaa istae Censoriaa et Praetoriae omnind intra 
Casus enormes et extraordinarios se continento, 
nee Jurisdictiones ordinarias invadunto ; ne forte 
tendat res ad Supplantationem Legis, magis quam 
ad Supplementum. 


Jurisdictiones istae in Supremis tantum Curiis 
residento,nec ad Inferiores communicantor. Parum 
enim abest a potestate Leges condendi potestas eas 
supplendi, aut extendendi, aut moderandi. 

At Curiae illae uni viro ne committantur, sed ex 
pluribus constent. Nee decreta exeant cum silen- 
tio ; sed Judices sententiae suae rationes adducant, 
idque palam, atque adstante corona : ut quod ipsa 



potestate sit liberum, fama tamen et existimatione 
sit circumscriptum. 


Rubrics sanguinis ne sunto ; nee de capitalibus 
in quibuscunque Curiis, nisi ex Lege nota et certa 
pronunciato. Indixit enim mortem Deus ipse prius, 
postea inflixit. Nee vita eripienda nisi ei, qui se in 
suam vitam peccare prius nosset. 

In Curiis Censoriis, calculum tertium dato ; ut 
judicibus non imponatur necessitas aut Absolvendi, 
aut Condemnandi, sed etiarn ut Non Liquere pro- 
nunciare possint. Etiam Censoria non tantum Poena, 
sed et Nota, esto ; scilicet quae non infligat suppli- 
cium, sed aut in admonitionem desinat, aut reos ig- 
nominia levi, et tanquam rubore castiget. 


In Curiis Censoriis, omnium magnorum crimi- 
num et scelerum actus inchoati et medii puniun- 
tor ; licet non sequatur effectus consummatus ; 
isque sit earum Curiarum usus vel maximus : cum 
et severitatis intersit initia scelerum puniri, et cle- 
mentise perpetrationem eorum (puniendo actus me- 
dios) intercipi. 


Cavendum in primis, ne in Curiis Prgetoriis pra3- 
beatur auxilium in Casibus, quos Lex non tarn omisit 
quam pro levibus contempsit, aut pro odiosis reme- 
dio indignos judicavit. 

Maxime omnium interest Certitudinis Legum 


(de qua mine agimus), ne Curiae Praetorise intumes- 
cant et exundent in tantum, ut praetextu rigoris 
Legum mitigandi etiam robur et nervos iis incidant 
aut laxent, omnia trahendo ad arbitrium. 

Decernendi contra statutum expressum, sub ullo 
sequitatis praetextu, Curiis Praetoriis jus ne esto. Hoc 
enim si fieret, Judex prorsus transiret in Legislato- 
rem, atque omnia ex arbitrio penderent. 

Apud nonnullos receptum est ut Jurisdictio quae 
decernit secundum aequum et bonum, atque ilia 
altera quae procedit secundum jus strictum, iis- 
dem Curiis deputentur : apud alios autem, ut diversis. 
Omnino placet Curiarum Separatio. Neque enim 
servabitur distinctio Casuum, si fiat commixtio Ju- 
risdictionum : sed arbitrium Legem tandem trahet. 

Non sine caussa in usum venerat apud Romanos 
Album Praetoris, in quo praescripsit et publicavit 
quomodo ipse jus dicturus esset. Quo exemplo Ju- 
dices in Curiis Praetoriis regulas sibi certas (quan 
tum fieri potest) proponere, easque publice affigere, 
debent. Etenim optima est Lex, quse minimum re- 
linquit arbitrio Judicis ; optimus Judex, qui minimum 

Veriim de Curiis istis fusius tractabimus, cum 
ad locum de Judiciis veniemus ; obiter tantum jam 
locuti de iis, quatenus expediant et suppleant omissa 
a Lege. 


De Retrospection* Legum. 


EST et aliud genus Supplement! Casuum Omisso- 
rum, cum Lex Legem supervenit, atque simul Casus 
Omissos trahit. Id fit in Legibus sive statutis, 
quag retrospiciunt ut vulgo loquuntur ; cujus generis 
Leges raro, et magna cum cautione, sunt adhi- 
bendae. Neque enim placet Janus in Legibus. 


Qui verba aut sententiam Legis Captione et 
Fraude eludit et circumscribit, dignus est qui etiam 
a Lege sequente innodetur. Igitur in Casibus 
Fraudis et Evasionis dolosas justum est, ut Leges 
retrospiciant, atque alterae alteris in subsidiis sint ; 
ut qui dolos meditatur, et eversionem legum prse- 
sentium, saltern a futuris metuat. 

Leges, qu ae Actorum et Instrumentorurn veras 
intentiones contra Formularum aut Sollennitatum 
Defectus roborant et confirmant, rectissime praeterita 
complectuntur. Legis enim, quae retrospicit, vitium 
vel praecipuum est quod perturbet. At hujusmodi 
Leges confirmatoriae ad pacem et stabilimentum 
eorum, quae transacta sunt, spectant. Cavendum 
tamen est, ne convellantur res judicata?. 

Diligenter attendendum, ne eag Leges tantum ad 
Praaterita respicere putentur, quaa Ante-acta infir- 
mant ; sed et eas, quae Futura prohibent et restrin- 
gunt, cum Pragteritis necessarid connexa. Veluti, si 
quai Lex artibus aliquibus interdicat, ne mercimonia 


sua in Posterum vendant : haec sonat in Posterum, 
sed operatur in Praeteritum. Neque enim illis aM 
ratione victum quaerere jam integrum est. 

Lex Declaratoria omnis, licet non habet verba 
de Praeterito, tamen ad Prasterita ipsa vi Declara- 
tionis omnino trahitur. Non enim turn incipit in- 
terpretatio cum declaratur, sed efficitur tanquam 
contemporanea ipsi Legi. Itaque Leges Declarato- 
rias ne ordinato, nisi in casibus ubi Leges cum jus- 
titia retrospicere possint. 

Hie vero earn partem absolvimus, quae tractat de 
Incertitudine Legum ubi invenitur Lex nulla. Jam 
dicendum est de altera ilia parte, ubi scilicet Lex 
exstat aliqua, sed perplexa et obscura. 

De Obscurltate Legum. 


OBSCURITAS Legum a quatuor rebus originem ducit ; 
vel ab Accumulatione Legum nimia praesertim ad- 
mixtis obsoletis, vel a Descriptione earum Ambigua 
aut minus perspicua et dilucida^ vel a Modis Enu- 
cleandi Juris neglectis aut non bene institutis, vel 
denique a Contradictione et Vacillatione. Judicio- 


De Accumulatione Legum nimia. 


DICIT Propheta ; " Pluet super eos laqueos." Non sunt 
autem pejores laquei quam Laquei Legum, praeser- 
tim Poenalium ; si numero immensae, et temporis de- 
cursu inutiles, non lucernam pedibus praebeant, sed 
retia potius objiciant. 



Duplex in usum venit Statuti Novi condendi ratio : 
altera Statuta priora circa idem subjectum con- 
firmat et roborat, dein nonnulla addit aut mutat ; 
altera abrogat et delet cuncta quae ante ordinata 
sunt, et de integro legem novam et uniformem sub- 
stituit. Placet posterior ratio. Nam ex priore ra- 
tione ordinationes deveniunt cornplicatae etperplexae; 
et quod instat agitur sane, sed Corpus Legum interim 
redditur vitiosum : in posteriore autem major certe 
est adbibenda diligentia, dum de lege ipsa delibe- 
ratur, et anteacta scilicet evolvenda et pensitanda 
antequam lex feratur ; sed optime procedit per hoc 
legum concordia in futurum. 


Erat in more apud Athenienses, ut contraria Le 
gum capita (quse Anti-Nomias vocant) quotannis a 
sex viris examinarenturj, et quae reconciliari non po- 
terant proponerentur populo, ut de illis certum ali- 
quid statueretur. Ad quorum exemplum ii, qui 
potestatem in singulis politiis legum condendarum 
habent, per triennium aut quinquennium aut prout 
videbitur Anti-Nomias retractanto. Eae autem a viris 
ad hoc delegatis prius inspiciantur et praparentur, et 
demum Comitiis exhibeantur, ut quod placuerit per 
suffragia stabiliatur et figatur. 


Neque vero contraria Legum capita reconciliandi, 
et omnia (ut loquuntur) salvandi, per distinctiones 
subtiles et quassitas, nimis sedula aut anxia cura 
esto. Ingenii enim ha3c tela est, atque utcunque 

VOL. ix. H 


modestiam quandam et reverentiam prae se ferat, 
inter noxia tamen censenda est ; utpote quae reddat 
Corpus universum Legum varium, et male consu- 
tum. Melius est prorsus ut succumbant deteriora, et 
meliora stent sola. 


Obsoletae Leges et quae abierunt in desuetudinem, 
non minus quam Anti-Nomiae, proponantur a Dele- 
gatis ex officio tollendaa. Cum enim Statutum ex- 
pressum regulariter desuetudine non abrogetur, fit 
ut ex contemptu legum obsoletarum fiat nonnulla 
auctoritatis jactura etiam in reliquis ; et sequitur 
tormenti illud genus Mezentii, ut leges vivae in eom- 
plexu mortuarum perimantur. Atque omnino ca- 
vendum est a gangraena in Legibus. 


Quin et in Legibus et Statutis obsoletis, nee no- 
viter promulgatis, curiis praetoriis interim contra 
eas decernendi jus esto. Licet enim non male dictum 
sit, neminem oportere legibus esse sapientiorem/ 
tamen intelligatur hoc de legibus cum evigilent, 
non cum dormitent. Contra recentiora vero ta- 
tuta (quag juri publico nocere deprebenduntur) non 
utique Prastoribus, sed Regibus et Sanctioribus 
Consiliis et Supremis Potestatibus, auxilium prae- 
bendi jus esto ; earum exedutionem per edicta aut 
acta suspendendo, donee redeant Comitia aut hujus- 
modi coetus, qui potestatem habeant eas abrogandi, 
ne salus populi interim periclitetur. 


De novis Digestis Legum. 


Quod si Leges alise super alias accumulates in 
tarn vasta excreverint volumina, aut tanta confusione 
laboraverint, ut eas de integro retractare et in cor 
pus sanum et habile redigere ex usu sit ; id ante 
omnia agito, atque opus ejusmodi opus heroicum 
esto, atque auctores talis operis inter legislatores et 
instauratores rite et merito numeranter. 


Hujusmodi Legum Expurgatio, et Digestum 
novum, quinque rebus absolvitur : primo, omittantur 
Obsoleta., qua3 Justinianus antiquas fabulas vocat ; 
deinde, ex Anti-Nomiis recipiantur Probatissimae, ab- 
oleantur contrarian ; tertio, Homoio-Nomiae, sive 
leges quse idem sonant atque nil aliud sunt quatn 
iterationes ejusdemrei, expungantur, atque una quae- 
piam ex iis quae maxime est perfecta retineatur 
vice omnium ; quarto, si quae leguin Nihil determi- 
nent, sed quaestiones tantum proponant casque re- 
linquant indecisas, similiter facessant ; postremd, 
quae Verbosae inveniuntur et nimis prolixae, contra- 
hantur magis in arctum. 


Omnino vero ex usu fuerit, in novo Digesto Legum, 
Leges pro Jure Communi receptas, quaa tanquam 
immemoriales sunt in origine sua, atque ex altera 
parte Statuta de tempore in tempus superaddita, 
seorsum digerere et componere : cum in plurimis 
rebus non eadem sit injure dicendo Juris Communis 


et Statutorum interpretatio et administratio. Id 
quod fecit Trebonianus in Digesto, et Codice. 


Verum, in hujusmodi Legum Regeneratione atque 
structure, nova, veterum legum atque librorum 
legis Verba prorsus et Textum retineto. Licet per 
centones et portiones exiguas eas excerpere necesse 
fuerit, ea deinde ordine contexito. Etsi enim for- 
tasse commodius (atque etiam, si ad rectam rationem 
respicias, melius) hoc transigi posset per textum 
novum, quam per hnjusmodi consarcinationem ; 
tamen in legibus non tarn stilus et deseriptio, quam 
auctoritas et hujus patronus antiquitas spectanda 
est. Alias videri possit hujusmodi opus Scholasticum 
potius quiddam et Methodus, quam Corpus Legum 


Consulturn fuerit in novo Digesto Legum vetera 
volumina non prorsus deleri et in oblivionem cedere, 
sed in bibliothecis saltern manere, licet usus eorum 
vulgaris et promiscuus prohibeatur. Etenim in 
caussis gravioribus, non abs re fuerit legum prseteri- 
tarum mutationes et series consulere et inspicere ; at 
certe sollenne est antiquitatem pra3sentibus asper- 
gere. Novum autem hujusmodi Corpus Legum ab 
iis, qui in politiis singulis habent potestatem legis- 
latoriam, prorsus confirmandum est ; ne forte,, prae- 
textu veteres leges digerendi, leges novas impona- 
mur occulto. 


Optandum esset, ut hujusmodi Legum Instaura- 


tio illis temporibus suscipiatur, quae antiquioribus, 
quorum acta et opera retractant, litteris et rerum 
cognitione prsestiterint. Quod secus in opere Jus- 
tiniani evenit. Infelix res namque est, cum ex ju- 
dicio et delectu aetatis minus prudentis et eruditae 
antiquorum opera mutilentur et recomponantur. Ve- 
runtamen saspe necessarium est, quod non opti 

Atque de Legum Obscuritate, quae a nimia et 
confusa earum acumulatione fit, haec dicta sint. Jam 
de Descriptione earum Ambigua et Obscura dicen- 

De Descriptione Legum Perplevd et Obscura. 


Descriptio Legum Obscura oritur, aut ex Loquaci- 
tate et Verbositate earum, aut rursus ex Brevitate 
nimia, aut ex Prologo legis cum ipso corpore legis 


De Obscuritate vero Legum, quae ex earum De 
scriptione prava oritur, jam dicendum est. Loquaei- 
tas quag in perscribendo leges in usum venit, et 
Prolixitas, non placet. Neque enim quod vult et 
captat ullo modo assequitur, sed contrarium potiiis. 
Cum enim casus singulos particulars verbis appo- 
sitis et propriis persequi et exprimere contendat, 
majorem inde sperans certitudinem e contra quges- 
tiones multiplices parit de verbis ; ut difficilius pro- 
cedat interpretatio secundum sententiam legis 
quae sanior est et verior, propter strepitum ver- 



Neque propterea iiirais Concisa et Affectata 
Brevitas majestatis gratia, et tanquam magis impe- 
ratoria, probanda est ; praesertim his sseculis, ne 
forte sit Lex instar Regulae Lesbiae. Mediocritas 
ergo assectanda est, et verborum exquirenda gene- 
ralitas bene terminata ; quse licet casus compre- 
hensos non sedulo persequatur, attamen non com- 
prehensos satis perspicue excludat. 

In Legibus tamen atque Edietis Ordinariis et 
Politicis, in quibus ut plurimum nemo jurisconsultum 
adhibet sed suo sensui confidit, omnia fusius expli- 
cari debent, et ad captum vulgi tanquam digito 


Neque nobis Prologi legum qui inepti olim habiti 
sunt, et leges introducunt Disputantes, non Juben- 
tes, utique placerent, si priscos mores ferre pos- 
semus. Sed Prologi isti legum plerumque (ut nunc 
sunt tempora) necessario adhibentur, non tarn ad ex- 
plicationem legis, quam instar suasionis ad perferen- 
dam legem in Comitiis ; et rursus ad satisfaciendum 
populo. Quantum fieri potest tamen Prologi evi- 
tentur, et lex incipiat a Jussione. 

Intentio et Sententia Legis, licet ex Praefationr- 
bus et Praeambulis (ut loquuntur) non male quan- 
doque eliciatur, attamen Latitude aut Extensio ejus 
ex illis minime peti debet. Ssepe enim Prgeainbu- 
lum arripit nonnulla ex maxime plausibilibus et spe- 


ciosis ad exemplum, cum lex tamen multo plura 
complectatur : aut contra, lex restringit et limitat 
complura, cujus limitationis rationem in Praeambulo 
inseri non fuerit opus. Quare Dimensio et Latitudo 
legis ex Corpore legis petenda. Nam PraBambu- 
lum saepe aut ultra aut circa cadit. 

Est vero genus perscribendi leges valde vitiosum. 
Cum scilicet Casus, ad quem lex collimat, fuse ex- 
primitur in Praeambulo : deinde ex vi verbi * talis 
aut hujusmodi relativi Corpus legis retro vertitur 
in Praeambulum, unde Praeambulum inseritur et in- 
corporatur ipsi legi : quod et obseurutn est et minus 
tutum, quia non eadem adhiberi consuevit diligentia 
in ponderandis et examinandis verbis Praeambuli, 
qua3 adhibetur in Corpore ipsius legis. 

Hanc partem de Incertitudine legum, quae ex 
mala descriptione ipsarum ortum habet, fusius trac- 
tabimus, quando de Interpretatione legum postea 
agemus. Atque de Descriptione legum Obscura 
base dicta sint ; jam de Modis Enucleandi Juris di- 

De Modis Enucleandi Juris, et Tollendi Ambigua. . 


Modi Enucleandi Juris, et Tollendi Dubia, quin- 
que sunt. Hoc enim fit aut per Perscriptiones Judi- 
ciorum, aut per Scriptores Autbenticos, aut per 
Libros Auxiliares, aut per Praslectiones, aut per 
Responsa sive Consulta Prudentum. Heec omnia, si 


bene instituantur, praesto erunt magna legum Ob- 
scuritati subsidia. 

De Perscriptione Judiciorum. 

Ante omnia, Judicia reddita in Curiis Supremis 
et Principalibus atque Caussis Gravioribus, praeser- 
tim dubiis, quaeque aliquid babent difficultatis aut 
novitatis, diligenter et cum fide excipiunto. Judicia 
enim anchorse legum sunt, ut leges reipublicae. 

Modus hujusmodi Judicia excipiendi, et in scripta 
referendi, talis esto. Casus praecise, Judicia ipsa 
exacte, perscribito ; Rationes Judiciorum, quas ad- 
duxerunt judices, adjicito ; Casuum ad exemplum 
adductorum auctoritatem cum casibus principalibus 
ne commisceto; de Advocatorum Perorationibus 5 nisi 
quidpiam in iis fuerit admodum eximium, sileto. 

Persona^ quae hujusmodi Judicia excipiant, ex 
Advocatis maxime doctis sunto, et honorarium libe- 
rale ex publico excipiunto. Judices ipsi ab hujus 
modi Perscriptionibus abstinento ; ne forte opinioni- 
bus propriis addicti, et auctoritate propria freti, 
limites referendarii transcendant. 

Judicia ilia in ordine et serie temporis digerito, 
non per Methodum et Titulos. Sunt enim scripta 
ejusmodi tai)quam Historiae, aut Narrationes Legum. 
Neque solum acta ipsa, sed et tempora ipsorum 
judici prudenti lucem praebent. 


De Scriptonbus Authentids. 


Ex Legibus ipsis, quae Jus Commune constituunt, 
deinde ex Constitutionibus sive Statutis, tertio loco 
ex Judiciis Perscriptis Corpus Juris tantummodo 
constituitor. Prseter ilia, alia Authentica aut nulla 
sunto, autparce recipiuntor. 


Nibil tarn interest Certitudinis Legum (de qud 
mine tractamus) quAm ut Scripta Authentica intra 
fines moderates coerceantur, et facessat multitudo 
enormis auctorum et doctorum in jure ; unde 
laceratur sententia legum, judex fit attonitus, pro- 
cessus immortales, atque advocatus ipse (ciim tot 
libros perlegere et vincere non possit) compendia 
sectatur. Glossa fortasse aliqua bona ; et ex scrip- 
toribus classicis pauci, vel potius scriptorum pauco- 
rum pauculae portiones, recipi possint pro authen- 
ticis. Reliquorum nihilominus maneat usus nonnullus 
in bibliothecisj ut eorum tractatus inspiciant Judices 
aut Advocati,eum opus fuerit ; sed in caussis agendis 
in foro citare eos non permittitor, nee in auctoritatem 

DC Libris Auxiliaribus. 


At Scientiam Juris et Practicam Auxiliaribus 
Libris ne nudanto, sed potius instruunto. li sex 
in genere sunto : Institutions, De Verborum Signi- 
ficatione, De Regulis Juris, Antiquitates Legum, 
Summa3, Agendi Formula?. 



Praeparandi sunt juvenes et novitii ad seientiam 
et ardua juris altius et commodius haurienda, et 
imbibenda, per Institutiones. Institutiones illas 
ordine claro et perspicuo componito. In illis ipsis 
universum Jus Privatum percurrito : non alia omit- 
tendo, in aliis plus satis iminorando ; sed ex singulis 
quaedam breviter delibando, ut ad Corpus Legum per 
legendum accessuro nil se ostendat prorsus novum, 
sed levi aliqua notione prseceptum. Jus Publicum 
in Institutionibus ne attingito, verum illud ex fon- 
tibus ipsis hauriatur. 


Commentarium de Vocabulis Juris conficito. In 
explicatione ipsorum, et sensu reddendo, ne curios e 
nimis aut laboriosd versator. Neque enim hoc 
agitur, ut Definitiones verborum quaerantur exaet, 
sed Explicationes tantum quae legendis juris libris 
viam aperiant faciliorem. Tractatum autem istum 
per litteras alphabeti ne digerito. Id indici alicui 
relinquito : sed collocentur simul verba quae circa 
eandem rem versantur, ut alterum alteri sit juva- 
mento ad intelligendum. 


Ad Certitudinem Legum facit (si quid aliud) 
Tractatus bonus et diligens de Diversis Regulis Juris. 
Is dignus est, qui maximis ingeniis et prudentissimis 
jure-consultis committatur. Neque enim placent, 
quae in hoc genere exstant. Colligendaa autem sunt 
Regulae, non tantum notae et vulgatae, sed et aliae 
magis subtiles et reconditae, quae ex legum et rerum 


Judicatarum harmonia extrahi possint; quales in 
Rubricis optimis quandoque inveniuntur: suntque 
dictamina generalia rationis, quae per materias legis 
diversas percurrunt, et sunt tanquam saburra juris. 


At singula Juris Scita aut Placita non intelligan- 
tur pro Regulis, ut fieri solet satis imperite. Hoc 
enim si reciperetur, quot Leges, tot Regulse. Lex 
enim nil aliud, quam Regula Imperans. Verum 
eas pro Regulis habeto, quag in forma ipsa justitiae 
haerent : unde, ut plurimum, per Jura Civilia diver- 
sarum rerumpublicarum eaadem Regulae fere repe- 
riuntur ; nisi forte propter relationem ad formas 
politiarum varient. 


Post Regulam, brevi et solido verborura com- 
plexu enuntiatam, adjiciantur Exempla et Decisiones 
Casuum, maxime luculentae ad Explicationem ; Dis- 
tinctiones et Exceptiones ad Limitationem ; Cognata 
ad Ampliationem ejusdem Regulae. 

Recte jubetur, ut non ex Regulis Jus sumatur, 
sed ex Jure quod est Regula fiat. Neque enim ex 
Verbis Regulse petenda est probatio, ac si esset 
Textus Legis. Regula enim Legem (ut acus 
nautica polos) indicat, non statuit. 

Praeter Corpus ipsum Juris, juvabit etiam Anti- 
quitates Legum invisere ; quibus licet evanuerit 
auctoritas, manet tamen reverentia. Pro Antiquita- 
tibus autem Legum habeantur Scripta circa Leges et 


Judicia, sive ilia fuerint edita, sive non, quae ipsum 
Corpus Legum tempore praecesserunt. Earum 
siquidem jactura facienda non est. Itaque ex iis 
utilissima quaeque excerpito (multa enim invenientur 
inania et frivola), eaque in unum volumen redigito : 
ne antiquae fabulae, ut loquitur Trebonianus, cum 
Legibus ipsis misceantur. 


Practicae vero plurimum interest, ut jus univer- 
sum digeratur ordine in Locos et Titulos ; ad quos 
subito (prout dabitur occasio) recurrere quis possit, 
veluti in promptuarium paratum ad praesentes usus. 
Hujusmodi Libri Surnmarum et ordinant sparsa, et 
abbreviant fusa et prolixa in lege. Cavendum 
autem est, ne Summae istae reddant homines promp- 
tos ad Practicam, cessatores in Scientia ipsa. Earum 
enim officium est tale, ut ex iis recolatur Jus, non 
perdiscatur. Summae autem omnino magna diligen- 
tia, fide, et judicio sunt conficienda, ne furtum faciant 


Formulas Agendi diversas in unoquoque genere 
colligito. Nam et practices hoc interest; et certe 
pandunt illae oracula et occulta legum. Sunt enim 
non pauca quae latent in legibus, at in Formulis 
Agendi melius et fusius perspiciuntur ; instar pugni 
et palmae. 

De Responsis et Consultis. 

Dubitationes Particulars, quae de tempore in 
tempus emergunt, dirimendi et solvendi aliqua ratio 


iniri debet. Durum enim est ut ii, qui ab errore 
cavere cupiant, ducem viae non inveniant ; verum ut 
actus ipsi periclitentur, neque sit aliquis ante rem 
peractam juris praenoscendi modus. 

Responsa Prudentum, quae petentibus dantur de 

jure sive ab Advocatis sive a Doctoribus, tanta valere 

auctoritate, ut ab eorum sententia Judici recedere 

non sit licitum, non placet. Jura a Juratis Judicibus 



Tentari judicia per Caussas et Personas fictas, 
ut eo modo experiantur homines qualis futura sit 
legis norma, non placet. Dedecorat enim majes- 
tatem legum, et pro praevaricatione quapiam cen- 
senda est. Judicia autem aliquid habere ex scena 
deforme est. 


Judicum igitur solummodo tarn Judicia, quam 
Responsa et Consulta, sunto : ilia de Litibus Pen- 
dentibus, hrec de Arduis Juris Quaestionibus in thesi. 
Ea Consulta sive in privatis rebus sive in publicis a 
Judicibus ipsis ne poscito (id enim si fiat, Judex 
transeat ii\Advocatum) ; sed a Principe, aut Statu. 
Abillis, ad Judices demandentur. Judices vero, tali 
auctoritate freti, disceptationes advocatorum, vel ab 
his quorum interest adhibitorum, vel a Judicibus ipsis 
(si opus sit) assignatorum, et argumenta ex utraque 
parte audiunto ; et, re deliberata, jus expediunto et 
declaranto. Consulta hujusmodi inter judicia refer- 
unto et edunto, et paris auctoritatis sunto. 


De Prcelectionibus. 


Praelectiones de Jure, atque Exercitationes eorum 
qui juris studiis incumbunt et operam dant, ita in- 
stituuntor et ordinantor, ut omnia tendant ad quaes- 
tiones et controversias de jure sedandas potius 
quam exeitandas. Ludus enim (ut nunc fit) fere 
apud omnes instituitur, et aperitur ad altercationes 
et quaestiones de jure multiplicandas, tanquam osten- 
tandi ingenii eaussa. Atque hoc vetus est malum. 
Etenim etiam apud antiques gloriae fuit, tanquam 
per sectas et factiones, quaestiones complures de jure 
magis fovere quam exstinguere. Id ne fiat, provideto. 

De Vacillations Judiciorum. 

Vacillant Judicia vel propter Immaturam et Prae- 
festinam Sententiam, vel propter JEmulationem 
Curiarum, vel propter Malam et Imperitam Perscrip- 
tionem Judiciorum, vel propter Viam praebitam ad 
Rescissionem eorum nimis facilem et expeditam. 
Itaque providendum est ut Judicia emanent matura 
deliberatione prius habita. atque ut Curiae se invicem 
revereantur, atque ut Judicia perscribantur fideliter 
et prudenter ; utque Via ad rescindenda Judicia sit 
arcta, confragosa, et tanquam muricibus strata. 

Si Judicium redditum fuerit de casu aliquo in 
aliqua Curia Principali, et similis casus intervenerit 
in alia curia, ne procedito ad Judicium antequam 
fiat consultatio in collegio aliquo judicum majore. 


Judicia enim reddita, si forte rescind! necesse sit, 
saltern sepeliuntor cum honore. 

Ut Curia? de jurisdictione digladientur et con- 
flictentur, humanum quiddam est ; eoque magis, 
quod per ineptam quandam sententiam (quod boni 
et strenui sit judicis, ampliare jurisdictionem Curia?) 
alatur plane ista intemperies, et calcar addatur ubi 
frseno opus est. Ut vero ex hac animorum conten- 
tione, Curiae judicia utrobique reddita (quae nil ad 
jurisdictionem pertinent) libenter rescindant, intole- 
rabile malum ; et a regibus, aut senatu, aut politia 
plane vindicandum. Pessimi enim exempli res est, 
ut Curiae, quae pacem subditis praestant, inter se 
duella exerceant. 


Non facilis esto, aut proclivis ad judicia rescin- 
denda aditus per Appellationes, aut Impetitiones de 
Errore, aut Revisus, et similia. Receptum apud 
nonnullos est, ut lis trahatur ad forum superius, 
tanquam res Integra ; judicio inde dato seposito, et 
plane suspense: apudalios vero, ut judicium ipsum 
maneat in suo vigore, sed executio ejus tantum 
cesset. Neutrum placet ; nisi Curiae, in quibus 
judicium redditum sit, fuerint humiles et inferioris 
ordinis : sed potius, ut et judicium stet, et proce- 
dat ejus executio; modo cautio detur a Defendente 
de damnis et expensis, si judicium fuerit rescissum. 

Atque hie Titulus, de Certitudine Legum, ad 
exemplum Digesti reliqui quod meditamur sufficiet. 


Jam vero Doctrinam Civilem (quatenus earn nobis 
tractare visum est) conclusimus, atque una cum ea 
Philosophiam Humanam ; sicut etiam, cum Philo- 
sophia Humana, Philosophiam in genere. Tandem 
igitur paullulum respirantes, atque ad ea qua3 pra> 
tervecti sumus oculos retroflectentes, hunc tractatum 
nostrum non absimilem esse censemus sonis illis et 
praeludiis, quae praetentant musici dum fides ad 
modulationem concinnant ; quas ipsa quidem auribus 
ingratum quiddam et asperum exhibent, at in caussa 
sunt ut quae sequuntur omnia sint suaviora : sic 
nimirum nos in animum indttximus ut in cithara 
musarum concinnanda et ad harmoniam veram 
redigenda operam navaremus, quo ab aliis postea 
pulsentur chordae meliore digito aut plectro. Sane, 
cum nobis ante oculos proponamus ternporum horum 
statum, in quibus lit^eraa jam tertio ad mortales 
videntur rediisse, et una diligenter intueamur quam 
variis jam nos inviserint instructs prsesidiis et aux- 
iliis ; qualia sunt ingeniorurn nostri temporum com- 
plurium acumen et sublimitas, eximia ilia monumenta 
scriptorum veterum quaa veluti tot faces nobis prae- 
lucent, ars typographica *libros cujuscunque for- 
tunas hominibus larga manu suppeditans, oceani sinus 
laxati et orbis ex omni parte peragratus, unde 
experimenta plurima priscis ignota comparuerunt, 
et ingens accessit Natural! Historiae cumulus, otium 
quo ingenia optima in regnis et provinces Europae 
ubique abundant, cum negotiis minus his in locis 
implicentur homines quam aut Grseci propter popu- 
lares status, aut propter ditionum amplitudinem 


Roman! solebant, pax qua fruitur hoc tempore 
Britannia, Hispania, Italia, etiam nunc Gallia et 
alise regiones non paucae, consumptio et exinanitio 
omnium, quae videntur excogitari aut dici posse 
circa controversias religionis, quag tot ingenia jam- 
diu diverterunt a ceterarum artium studiis, summa 
et excellens Majestatis tuae eruditio, cui (tanquam 
Phoenici volucres) aggregant se undique ingenia, 
proprietas denique ilia inseparabilis, quae tempus 
ipsum sequitur ut veritatem indies parturiat ; haec 
(inquam) cum cogitamus, non possumus non in earn 
spem animum erigere, ut existimemus tertiam hanc 
litterarum periodum duas illas priores apud GraBcos 
et Romanes longo intervallo superaturam : modo 
saltern homines et vires suas, atque defectus etiam 
virium suarum, probe et prudenter nosse velint ; 
atque alii ab aliis inventionis lampada, non con- 
tradictionis torres, accipiant ; atque inquisitionem 
veritatis pro incepto nobili, non pro delectamento 
aut ornamento putent; atque opes ac magnificen- 
tiam impend ant in res solidas et eximias, non in 
pervulgatas et obvias. Ad labores meos quod attinet, 
si cui libeat in eorum reprehensione aut sibi aut aliis 
placere, veterem certe et ultimas patientiae petitionem 
exhibebunt illi ; " Verbera, sed audi." Reprehendant 
homines quantum libuerit, modo attendant et per- 
pendant quaa dicuntur. Appellatio sane legitima 
fuerit (licet res fortasse minus ea indigebit), si a 
primis cogitationibus hominum ad secundas provo- 
cetur, et ab aevo prsesenti ad posteros. 

Veniamus nunc ad earn Scientiam, qua caruerunt 



duae illae priscae temporum period! (neque enim tanta 
illis felicitas concessa est), Sacram dico et divinitus 
Inspiratam Theologiam, cunctorum laborum 
ac peregrinationum humanarum 
sabbatuin ac portum 


B A R O N I S 








Partitiones Theologies Inspirata omittuntur : Tantum 
aditus Jit ad Desiderata tria : Doctrinam de Legi- 
timo Usu Rationis Humantz in Divinis ; Doctrinam 
de Gradtbus Unitatis in Civitate Dei ; et Emanationes 

JAM vero, Rex optime, cum carina parva, qualis nos- 
tra esse potuit, universum ambitum tarn veteris quam 
novi orbis scientiarum circumnavigaverit (quam 
secundis ventis et cursu, posterorum sit judicium), 
quid superest, nisi ut vota tandem perfuncti persol- 
varnus ? At restat adhuc Theologia Sacra, sive 
Inspirata : veruntamen si earn tractare pergamus, 


exeundum nobis foret e navicula Rationis Humanae, 
et transeundum in Ecclesiae navem, quas sola acu 
nautica divina pollet ad cursum recte dirigendum. 
Neque enim sufficient amplius stellae Philosophise, 
qua3 hactenus pragcipue nobis affulserunt. Itaque 
par foret, silentium quoque in hac re colere. Quam- 
obrem partitiones legitimas circa earn omittemus ; 
pauca tamen, pro tenuitate nostra, etiam in hanc 
conferemus loco votorum. Id eo magis facimus, 
quia in corpore Theologiae nullam prorsus regionem 
aut tractum plane desertum aut incultum inveni- 
mus : tanta fuit hominum diligentia in seminandis 
aut tritico, aut zizaniis ! 

Tres igitur proponemus Theologiae Appendices, 
quae non de Materia per Theologian! Informata aut 
Informanda, sed tantummodq de Modo Informatio- 
nis, tractent. Neque tamen, circa eos tractatus (ut 
in reliquis consuevimus) vel Exempla subjungemus, 
vel Prsecepta dabimus. Id theologis relinquemus. 
Sunt enim ilia, ut diximus, instar votorum tantum. 

1. Praarogativa Dei to turn hominem complec- 
titur, nee minus ad Rationem quam ad Voluntatern 
Humanam extenditur : ut homo scilicet in univer- 
sum se abneget, et accedat Deo. Quare, sicut Legi 
Divinae obedire tenemur, licet reluctetur Voluntas ; 
ita et Verbi Dei fidem habere, licet reluctetur Ratio. 
Etenim, si ea duntaxat credamus quae sunt Rationi 
nostraa consentanea, rebus assentimur, non auctori ; 
quod etiam suspectae fidei testibus praestare solemus. 
At fides ilia, quse Abrahamo imputabatur ad justi- 
tiarn, de hujusmodi re exstitit quam irrisui habebat 
Sara ; quoa in Lac parte imago quaedam erat Ra- 

LI13ER NONUS. 117 

tionis Naturalis. Quanto igitur Mysterium aliquod 
Divinum fuerit magis absonum et incredibile, tanto 
plus in credendo exhibetur honoris Deo, et fit vic 
toria Fidei nobilior. Etiam et peccatores, quo magis 
conscientia sua gravantur, et nihilominus fidem de 
salute sua in Dei misericordia collocant, eo Deum 
majore afficiunt honore : omnis autem desperatio 
Deo pro contumelia est. Quinetiam, si attente rem 
perpendamus, dignius quiddam est Credere quam 
Scire, qualiter nunc scimus. In Scientia enim mens 
humana patitur a sensu, qui a rebus materiatis re- 
silit ; in Fide autem anima patitur ab anhna, qua? 
est agens dignius. Aliter se res habet in statu 
Gloria? : tune siquidem cessabit Fides, atque cognos- 
cemus sicut et cogniti sumus. 

Concludamus igitur Theologiam Sacram ex 
Verbo et Oraculis Dei, non ex Lumine Naturae aut 
Rationis Dictamine, hauriri debere. Scripturn est 
enim, " Cceli enarrant gloriam Dei :" at nusquam scrip- 
turn invenitur, " Cceli enarrant voluntatera Dei." De 
ilia pronunciatur, "Ad Legem et Testimonia, si non 
fecerint secundum verbum istud," etc. Neque hoc 
tenet tantum in grandibus illis mysteriis de Deitate, 
Creatione, Redemptione ; verum pertinet etiam ad 
interpretation em perfectiorem Legis Moralis; "Dili- 
gite inimicos vestros ; benefacite his qui oderunt vos, 
etc. ut sitis filii patris vestri qui in ccelis est, qui pluit 
super justos et injustos." Qua? certe verba plausum 
ilium merentur, " Nee vox hominem sonat." Siquidem 
vox est, qua? Lumen Naturae superat. Quinetiam vi- 
demus poetas ethnicos, praesertim cum pathetice lo- 
quantur, expostulare non raro cum Legibus et Doc- 


trims Moralibus (quae tamen Legibus Divinis multo 
sunt indulgentiores et solutiores), ac si Naturae liber- 
tati cum malignitate quadam repugnent : 

" Et quod Natura remittit, 

Invida jura negant." 

Ita Dendamis Indus ad Alexandri nuntios, " Se in- 
audisse quidem aliquid de nomine Pythagoras et 
aliorum sapientum e Graecia, et credere illos fuisse 
viros magnos ; vitio tarnen illo laborasse, quod 
scilicet nimia in reverentia et veneratione habuissent 
rem quampiam phantasticam^quam LegemetMorem 
vocitabant." Quare nee illud dubitandum, mag- 
nam partem Legis Moralis sublimiorem esse, quam 
quo Lumen Naturae ascendere possit. Verunta- 
men quod dicitur, babere homines etiam ex Lu- 
mine et Lege Naturae notiones nonnullas Virtutis, 
Vitii ; Justitiae, Injuriae ; Boni, Mali ; id verissimum 
est. Notandum tamen, Lumen Naturae duplici 
significatione accipi : primo, quatenus oritur ex 
sensu, inductione, ratione, argumentis secundum 
Leges Coeli ac Terrse ; secundo, quatenus anhnse 
humanae interno affulget instinctu secundum Legem 
Conscientiae, quae scintilla quaedam est et tanquam 
reliquiae pristinae et primitivse puritatis. In quo 
posteriore sensu praecipue particeps est anima lucis 
nonnullius ad perfectionem intuendam et discernen- 
dam Legis Moralis ; quae tamen lux non prorsus 
clara sit, sed ejusmodi ut potius vitia quadamtenus 
redarguat quam de officiis plene informet. Quare 
Religio, sive Mysteria spectes sive Mores, pendet ex 
Revelatione Divina. 


Attamen usus Rationis Humanae in spiritualibus 
multiplex sane exsistit, ac late admodum patet. 
Neque enim sine caussa est, quod Apostolus Religio- 
nem appellaverit Rationalem Cultum Dei. Recor- 
detur quis caerimonias et typos veteris Legis ; 
fuerunt illae rationales et significativae, longe dis- 
crepantes a caerimoniis idololatria? et magiae ; quas 
tanquam surdae et mutae erant, nihil docentes ple- 
rumque, immo ne innuentes quidem. Praecipue 
Christiana Fides, ut in omnibus, sic in hoc ipso 
eminet ; quod auream servet mediocritatem circa 
usum Rationis et Disputationis (quas Rationis pro 
les est) inter leges Ethnicorum et Mahometi, quae 
extrema sectantur. Religio siquidem Ethnicorum 
fidei aut confessionis constantis nihil habebat ; 
contra, in religione Mahometi, omnis Disputatio 
interdicta est : ita ut altera erroris vagi et multipli- 
cis, altera vafrae cujusdam et cautae imposturae, fa- 
ciem praa se ferat ; cum sancta Fides Christiana 
Rationis usum et Disputationem, sed secundum 
debitos fines, et recipiat et rejiciat. 

Humanae Rationis usus, in rebus ad Religionem 
spectantibus, duplex est ; alter in Explicatione Mys- 
terii, alter in Illationibus quaa inde deducuntur. 
Quod ad Mysteriorum Explicationem attinet, vide- 
mus non dedignari Deum ad infirmitatem captus 
nostri se demittere, Mysteria sua ita explicando ut 
a nobis optime ea possint percipi ; atque Revelatio- 
nes suas in Rationis nostras syllepses et notiones 
veluti inoculando ; atque Inspirationes ad intellec- 
tum nostrum aperiendum sic accommodando, quem- 


admodum figura clavis aptatur figures serae. Qua 
tamen in parte, nobis ipsis deesse minime debemus ; 
cum enim Deus ipse opera Rationis nostrae in Illu- 
minationibus suis utatur, etiam nos eandem in om- 
nes partes versare debemus, quo magis capaces 
simus ad Mysteria recipienda et imbibenda : modo 
animus ad amplitudinem Mysteriorum pro modulo 
suo dilatetur, non Mysteria ad angustias animi con- 

Quantum vero ad Illationes, nosse debemus re- 
linqui nobis usum Rationis et Ratiocinations (quoad 
Mysteria) secundarium quendam et respectivum, 
non primitivum et absolutum. Postquam enim Ar- 
ticuli et Principia Religionis jam in sedibus suis 
fuerint locata, ita ut a Rationis examine penitus 
eximantur, turn demum conceditur ab illis Illationes 
derivare ac deducere secundum analogiam ipsorum. 
In Rebus quidem Naturalibus hoc non tenet. Nam 
et ipsa principia examini subjiciuntur, per Inductio- 
nem inquam, licet minime per Syllogismum : atque 
eadem ilia nullam habent cum Ratione repugnan- 
tiam, ut ab eodem fonte turn primse propositions, 
turn mediae deducantur. Aliter fit in Religione ; 
ubi et primaa propositiones autbypostatae sunt, atque 
per se subsistentes ; et rursus non reguntur ab 
ilia Ratione, qua3 propositiones consequentes dedu- 
cit. Neque tamen hoc fit in Religione sola, sed 
etiam in aliis scientiis tam gravioribus quam levio- 
ribus ; ubi scilicet propositiones primarias Placita 
sint, non Posita : siquidem et in illis Rationis usus 
absolutus esse non potest. Videmus enim in ludis 


puta schaccorum aut similibus, primas ludi normas 
et leges mere positivas esse, et ad placitum ; quas re- 
eipi, non in disputationem vocari, prorsus oporteat : 
ut vero vincas, et perite lusum instituas, id artifi- 
ciosum est et rationale. Eodem modo fit et in Legi- 
bus Humanis ; in quibus haud paucae sunt Maxima? 
(ut loquuntur), hoc est, Placita mera Juris, quae 
auctoritate magis quam ratione nituntur, neque in 
Disceptationem veniunt. Quid vero sit justissimum, 
non absolute, sed relative (hoc est, ex analogia ilia- 
rum Maximarum), id demum rationale est, et latum 
disputationi campum praebet. Talis igitur est Se- 
cundaria ilia Ratio, quas in Theologia Sacra lo 
cum habet, quae scilicet fundata est super Placita 

Sicut vero Rationis Humanae in Divinis usus est 
duplex, ita et in eodem usu duplex Excessus ; alter, 
cum in Modum Mysterii curiosius quam par est in- 
quiritur, alter cum Illationibus aequa tribuitur auc- 
toritas ac Principiis ipsis. Nam et Nicodemi discipu- 
lus videri possit, qui pertinacius quaerat ; " Quomodo 
posset homo nasci cum sit senex?" Et discipulus Pauli 
neutiquam censeri possit, qui non quandoque in doc- 
trinis suis inserat ; " Ego, non Dominus :" aut illud 
<l Secundum consilium meum." Siquidem Illationi 
bus plerisque stilus iste converiiet. Itaque nobis res 
salubris videtur et in primis utilis, si tractatus in- 
stituatur sobrius et diligens, qui de usu Rationis 
Humanae in theologicis utiliter pragcipiat, tanquam 
Divina quaedam Dialectica : utpote, quae futura sit 
instar opiatae cujusdam medicine, quae non modo 
speculationum quibus schola interdum laborat inania 


consopiat, verum etiam controversiarum furores quaa 
in Ecclesia tumultus cient nonnihil mitiget. Ejus- 
modi tractatum inter Desiderata ponimus ; et So- 
phronem, sive de Legitimo usu Rationis Humanae in 
Divinis, nomirfamus. 

2. Interest admodum pacis Ecclesiae, ut Foedus 
Christianorum a Servatore praescriptum in duobus illis 
capitibus, quae nonnihil videntur discrepantia, bene 
et clare explicetur : quorum alterum sic definit ; 
" Qui non est nobiscum, est contra nos :" alterum 
autem sic; fi Qui contra nos non est, nobiscum est." 
Ex his liquido patet esse nonnullos articulos, in 
quibus qui dissentit extra Foedus statuendus sit ; 
alios vero, in quibus dissentire liceat salvo Foedere. 
Vincula enim communionis Christianas ponuntur, 
Una Fides, Unum Baptisma, &c. ; non Unus Ritus, 
Una Opinio. Videmus quoque tunicam Salvatoris 
inconsutilem exstitisse, vestem autem Ecclesias ver- 
sicolorem. Paleae in arista separandae sunt a fru- 
mento ; at zizania in agro non protinus evellenda. 
Moses, cum certantem reperisset JEgyptium cum 
Israelita, non dixit ; " Cur certatis ?" Sed gladio 
evaginato ^Egyptium interfecit. At cum Israelitas 
duos certantes vidisset, quamvis fieri non potuit ut 
utrique caussa justa contingeret, ita tamen eos allo- 
quitur ; " Fratres estis, cur certatis ?" His itaque 
perpensis, magni videatur res et momenti et usus 
esse,-ut definiatur qualia sint ilia et quantae latitudinis, 
qii83 ab Ecclesiae corpore homines penitus divellant et 
a communione fidelium eliminent. Quod si quis putet 
hoc jampridem facturn esse, videat ille etiam atque 
etiam, quam sincere et moderate. Illud interim ve- 


risimile est, eum qui pacis mentionem fecerit repor- 
taturum responsum illud Jehu ad nuntium (" Nun- 
quid pax est, Jehu ?") " Quid tibi et pad ? Transi, 
et sequere me :" cum non pax, sed partes, plerisque 
cordi sint. Nobis nihilominus visutn est tractatum 
de Gradibus Unitatis in Civitate Dei, ut salubrem et 
utilem, inter Desiderata reponere. 

3. Cum Scripturarum Sacrarum circa Theologiam 
informandam tantas sint partes, de earum Interpre- 
tatione in primis videndum. Neque mine de Aucto- 
ritate eas Interpretandi loquimur, quae in consensu 
Ecclesiae firmatur, sed de Modo Interpretandi. Is 
duplex est ; Methodicus, et Solutus. Etenim la- 
tices isti divini, qui aquis illis ex puteis Jacobi in 
infinitum prsestant, similibus fere hauriuntur et exhi- 
bentur modis, quibus aquae naturales ex puteis 
solent : hae siquidem aut sub primum haustum in 
cisternas recipiuntur, unde per tubos complures ad 
usum commode diduci possunt ; aut statim in vasa 
infunduntur, subinde prout opus est, utendae. Atque 
modus ille prior Methodicus Theologiam nobis tan 
dem peperit Scholasticam, per quam Doctrina Theo- 
logica in artem, tanquam in cisternam, collecta est, 
atque inde Axiomatum et Positionum rivuli in omnes 
partes sunt distributi. At in Interpretandi modo 
Soluto duo interveniunt Excessus : alter ejusmodi 
praesupponit in Scripturis perfectionem, ut etiam 
omnis Philosophia ex earum fontibus peti debeat, ac 
si Philosophia alia quaevis res profana esset et ethnicn. 
Hasc intemperies in schola Paracelsi praacipue^ nec- 
non apud alios invaluit : initia autem ejus aRabbinis 


et Cabalistis defluxerunt. Verum istiusmodi homines 
non id asseqimntur quodvolunt, neque enim honorem : 
ut putant, Scripturis deferunt ; sed easdem potius 
deprimunt, et polluunt. Coelum enim Materiatum 
et Terram qui in Verbo Dei quaesiverit (de quo dic 
tum est ; " Coelum et Terra pertransibunt, Verbum 
autem meum non pertransibit"), is sane transitoria 
inter aeterna temere persequitur. Quemadmodum 
enim Theologiam in Philosophia quaerere, perinde est 
ac si vivos quasras inter mortuos ; ita e contra Phi- 
losophiam in Theologia quaerere, non aliud est quam 
mortuos quasrere inter vivos. Alter autem Inter- 
pretandi modus, quern pro Excessu statuimus, vide- 
tur primo intuitu sobrius et castus ; sed tamen et 
Scripturas ipsas dedecorat, et plurimo Ecclesiam 
afficit detrimento. Is est (ut verbo dicamus) quando 
Scripturae divinitus inspiratas eodem, quo Scripta 
Humana, explicantur modo. Meminisse autem 
oportet, Deo Scripturarum Auctori duo ilia patere, 
quas humana ingenia fugiunt ; Secreta nimirum Cor- 
dis, et Successiones Temporis. Quamobrem, cum 
Scripturarum dictamina talia sint ut ad cor scriban- 
tur, et omnium saeculorum vicissitudines complec- 
tantur, cum aeterna et certa praescientia omnium 
hseresium, contradictionum, et status Ecclesia3 varii 
et mutabilis turn in comrnuni, turn in electis singulis, 
interpretandae non sunt solummodosecundurn latitu- 
dinem et obvium sensum loci, aut respiciendo ad 
occasionem ex qua verba erant prolata, aut praecise 
ex contextu verborum prascedentium et sequentiurn, 
aut contemplando scopum dicti principalem ; sed sic 


ut intelligamus complecti eas non solum totaliter au- 
collective, sed distributive etiam in clausulis et voca- 
bulis singulis, innumeros doctrinas rivulos et venas 
ad Ecclesiae singulas partes et animas fidelium irri- 
gandas. Egregie enim observatum est, quod re- 
sponsa Salvatoris nostri ad quaestiones non paucas 
ex iis quae proponebantur non videntur ad rem, sed 
quasi impertinentia. Cujus rei caussa duplex est : 
altera, quod cum cogitationes eorum qui interroga- 
bant non ex verbis, ut nos homines solemus, sed 
immediate et ex sese cognovisset, ad cogitationes 
eorum non ad verba respondit ; altera quod non ad 
eos solum locutus est qui tune aderant, sed ad nos 
etiam qui vivimus, et ad omnis aevi ac loci homines, 
quibus Evangelium fuerit praedicandum. Quod etiam 
in aliis Scriptures locis obtinet. 

His itaque praelibatis, veniamus ad tractatum 
eum, quern desiderari statuimus. Inveniuntur pro- 
fecto inter scripta theologica libri Controversiarum 
nimio plures ; Theologian ejus, quam diximus Positi- 
vam, massa ingens ; Loci Communes ; Tractatus 
Speciales ; Casus Conscientias ; Conciones et Homi- 
lias ; denique prolixi plurimi in libros Scripturarum 
Commentarii. Quod desideramus autem est hujus- 
modi : Collectio scilicet succincta, sana, et cum 
judicio, Annotationum et Observationum super 
textus Scriptures particulares ; neutiquam in locos 
communes excurrendo, aut controversias persequen- 
do, aut in artis methodum eas redigendo, sed quse 
plane sparsas sint et nativae. Res certe in concio- 
nibus doctioribus se quanddque ostendens, quae ut 


plurimum non perennant ; sed quse in libros adhuc 
non coaluit, qui ad posteros transeant. Certe quem- 
admodum vina, quae sub primam calcationem mol- 
liter defluunt, sunt suaviora quam quse a torculari 
exprimuntur, quoniam haec ex acino et cute uvse all- 
quid sapiant ; similiter salubres admodum ac suaves 
sunt doctrinae, quse ex Scripturis leniter expressis 
emanant, nee ad Controversias aut Locos Com 
munes trahuntur. Hujusmodi tractaturn Emana- 
tiones Scripturarum nominabimus. 

Jam itaque mihi videor confecisse globum exi- 
guum Orbis Intellectuals, quam potui, fidelissime ; 
una cum designatione et descriptione earum partium, 
quas industria et laboribus hominum aut non con- 
stanter occupatas, aut non satis excultas, invenio. 
Quo in opere, sicubi a sententia veterum recesserim, 
intelligatur hoc factum esse animo Proficiendi in 
Melius, non Innovandi aut Migrandi in AHud. Neque 
enim mihimetipsi, aut argumento quod in manibus 
habeo, constare potui, nisi plane decretum mihi 
fuisset aliorum inventis quantum in me fuerit addere, 
cum tamen non minus optaverim etiam inventa mea 
ab aliis in posterum superari. Quam autem in hac 
re aequus fuerim, vel ex hoc apparet ; quod opiniones 
meas proposuerim ubique nudas et inermes, neque 
alienae libertati per confutationes pugnaces praejudi- 
care contenderim. Nam in iis quae recte a me posita 
sunt subest spes id futurum, ut si in prima lectione 
emergat scrupulus aut objectio, at in lectione iterata 


responsum se ultro sit exhibiturum : in iis vero, in 
quibus mihi errare contigit, certus sum nullam a me 
illatam esse vim veritati per argumenta contentiosa ; 
quorum ea fere est natura, ut erroribus auctoritatem 
concilient, recte inventis derogent : siquidem ex 
dubitatione error honorem acquirit, veritas patitur 
repulsam. Interim in mentem mihi venit respon 
sum illud Themistoclis, qui cum ex oppido parvo 
legatus quidam magna nonnulla perorasset, homi- 
nem perstrinxit ; " Amice, verba tua civitatem desi- 
derant." Certe objici mihi rectissime posse existimo, 
quod verba mea saeculum desiderent : saeculum forte 
integrum ad probandum^ complura autem saecula 
ad perficiendum. Attamen, quoniam etiam res quae- 
que maximae initiis suis debentur, mihi satis fuerit 
sevisse posteris et Deo Immortali : cujus numen 
supplex precor, per Filium suum et S rvatorem nos 
trum, ut has et hisce similes Intellectus Humani 
victimas, Religione tanquam sale respersas, 
et Gloria? suae immolatas, pro- 
pitius accipere dignetur. 






ERRORES Naturae, sive Historia Praeter-Generatio- 


Vincula Naturae, sive Historia Mechanica. 
Historia Inductiva, sive Historia Naturalis in Ordine 

ad condendam Philosophiam. 
Oculus Polyphemi, sive Historia Litterarum. 
Historia ad Prophetias. 
Philosophia secundum Parabolas Antiquas. 


Philosophia Prima, sive de Axiomatibus Scientiarum 

Astronomia Viva. 
Astrologia Sana. 

Continuatio Problematum Naturalium. 
Placita Antiquorum Philosophorum. 
Pars Metaphysicae de Formis Rerum. 
Magia Naturalis, sive Deductio Formarum ad Opera. 



Inventarium Opum Humanarum. 
Catalogus Polychrestorum. 


Triumph! Hominis, sive de Summitatibus Natures 


Physiognomia Corporis in Motu. 
Narrationes Medicinales. 
Anatomia Comparata. 
De Curatione Morborum habitorum pro Insanabili- 


De Euthanasia exteriore. 
De Medicinis Authenticis. 
Imitatio Thermarum Naturalium. 
Filum Medicinale. 
De Prolongando Curriculo Vita?. 
De Substantial Animae Sensibilis. 
De Nixibus Spiritus in Motu Voluntario. 
De Differentia Perceptionis et Sensus. 
Radix Perspectives, sive De Forma Lucis. 

LIB. V. 

Experientia Litterata, sive Venatio Panis. 

Organum Novum. 

Topicas Particulares. 

Elenchi Idolorum. 

De Analogia Demonstrationum. 



De Notis Rerum. 
Grammatica Philosophans. 
Traditio Lampadis, sive Methodus ad Filios. 
De Prudentia Sermonis Privati. 
Colores Boni et Mali Apparentis, tarn Simplicis 

quam Comparati. 
Antitheta Rerum. 
Formula? Minores Orationum. 


Satyra Seria, sive de Interioribus Rerum. 
Georgica Animi, sive de Cultura Morum. 


Amanuensis Vitae, sive de Occasionibus Sparsis. 

Faber Fortune, sive de Ambitu Vitae. 

Consul Paludatus, sive de Proferendis Imperil Fini- 

Idea Justitiae Universalis sive de Fontibus Juris. 


Sophron, sive de Legitimo Usu Rationis Humanae in 


Irenaeus, sive de Gradibus Unitatis in Civitate Dei. 
litres Coelestes, sive Emanationes Scripturarum. 




rationem instituit, quam Viventibus et 

Posteris notam fieri, ipsorum 

interesse putavit. 

CUM illi pro comperto esset, intellectum humanum 
sibi ipsi negotiurn facessere, neque auxiliis veris (quae 
in hominis potestate sunt) uti sobrie et commode ; 
unde multiplex rerum ignoratio, et ex ignoratione 
rerum detrimenta innumera : omni ope connitendum 
existimavit, si quo modo commercium istud mentis 
et rerum (cui vix aliquid in terris, aut saltern in 
terrenis, se ostendit simile) restitui posset in integrum, 
aut saltern in melius deduci. Ut vero errores qui 
invaluerunt, quique in sternum invalituri sunt, alii 
post alios (si mens sibi permittatur) ipsi se corrige- 
rent, vel ex vi intellects propria, vel ex auxiliis 
atque adminiculis dialectics, nulla prorsus suberat 
spes; propterea quod notiones rerum prims, quas 
mens haustu facili et supino excipit, recondit, atque 
iccumulat (unde reliqua omnia fluunt), vitiosse sint, 



et confusae, et temere a rebus abstractae ; neque 
minor sit in secundis et reliquis libido et inconstantia ; 
ex quo fit, ut universa ista ratio humana qua utimur, 
quoad inquisitionem naturae, non bene congesta et 
aedificata sit, sed tanquam moles aliqua magnifica 
sine fundamento. Dum enim falsas mentis vires 
mirantur homines et celebrant ; veras ejusdem, quae 
esse possint (si debita ei adhibeantur auxilia, atque 
ipsa rebus morigera sit, nee impotenter rebus insul- 
tet) praatereunt et perdunt. Restabat illud unum, 
ut res de integro tentetur, melioribus praesidiis ; 
utque fiat scientiarum, et artium, atque omnis huma- 
nae doctrinae, in universum instauratio, a debitis 
excitata fundamentis. Hoc vero licet aggressu 
infinitum quiddam videri possit, ac supra vires mor- 
tales ; tamen idem tractatu sanum invenietur ac 
sobrium, magis quam ea quas adhuc facta sunt. 
Exitus enim hujus rei est nonnullus. In iis vero, 
quag jam fiunt circa scientias, est vertigo quaedam, 
et agitatio perpetua, et circulus. Neque eum fugit, 
quanta in solitudine versetur hoc experimentum, et 
quam durum et incredibile sit ad faciendam fidem. 
Nihilominus, nee rem, nee seipsum deserendum 
putavit ; quin viam, quae una huinanae menti pervia 
est, tentaret atque iniret. Praestat enim principium 
dare rei, quae exitum habere possit, quam in iis, qua 


exitum nullum babent, perpetua contentione et studio 

implicari. Viae autem contemplative, viis illis acti- 

vis decantatis fere respondent ; ut altera ab initio 

ardua et difficilis, desinat in apertum ; altera primo 

intuitu expedita et proclivis, ducat in avia et praeci- 

pitia. Cum autem incertus esset, quando haec alicui 

postbac in mentem ventura sint ; eo potissimum usus 

argumento, quod neminem hactenus invenit, qui ad 

similes cogitation es animum applicuerit ; decrevit 

prima quasque, quae perficere licuit, in publicum 

edere. Neque base festinatio ambitiosa fuit, sed 

sollicita ; ut si quid illi humanitus accideret, exstaret 

tamen designatio quaedam, ac destinatio rei quam 

animo complexus est ; utque exstaret simul signum 

aliquod honestaa suae et propensae in generis bumani 

commoda voluntatis. Certe aliam quamcunque 

ambitionem inferiorem duxit re, quam prae manibus 

habuit. Aut enim boc quod agitur nibil 

est ; aut tan turn, ut merito ipso 

contentum esse debeat, 

nee fructum extra 




J A C O B O, 


Franciae, et Hiberniae Regi, 
Fidei Defensori, &c. 

POTERIT fortasse Majestas tua me furti incusare, 
quod tantum temporis, quantum ad haec sufficiat, 
negotiis tuus suffuratus sim. Non habeo quod dicam, 
temporis enim non fit restitutio ; nisi forte quod 
detractum fuerit temporis rebus tuis, id memoriae 
nominis tui, et honori seculi tui reponi possit ; si 
modo ha3c alicujus sint pretii. Sunt certe prorsus 
nova ; etiam toto genere : sed descripta ex veteri 
admodum exemplari, mundo scilicet ipso, et natura 
rerum et mentis. Ipse certe (ut ingenue fatear) 
soleo aBstimare hoc opus magis pro partu temporis, 
quam ingenii. Illud enim in eo solummodo mira- 
bile est ; initia rei, et tantas de iis quse invaluerunt 
suspiciones, alicui in mentem venire potuisse ; cetera 
non illibenter sequuntur. At versatur proculdubio 
casus (ut loquimur) et quiddam quasi fortuitum, 
non minus in iis qua; cogitant homines, quam in 


iis quae agunt aut loquuntur. Verum hunc casum 
(de quo loquor) ita intelligi volo, ut si quid in his 
quae affero sit boni, id immensae misericordiae et 
bonitati divinae, et felicitati ternporum tuorum tri- 
buatur : cui et vivus integerrimo affect u servivi, et 
mortuus fortasse id effecero, ut ilia posteritati, nova 
hac accensa face in philosophiae tenebris, perlucere 
possint. Merito autem temporibus regis omnium 
sapientissimi et doctissimi, Regeneratio ista et Instau- 
ratio scientiarum debetur. Superest petitio, Majes- 
tate tua non indigna, et maxime omnium faciens ad 
id quod agitur. Ea est, ut quando Salomonem in 
plurimis referas, judiciorum gravitate, regno pucifico, 
cordis latitudine, librorum denique quos composuisti 
nobili varietate, etiam hoc ad ejusdem regis exem- 
plum addas, ut cures historian! naturalem et experi- 
mentalem, veram et severam (missis philologicis) et 
quae sit in ordine ad condendam philosophiam, deni- 
que qualem suo loco describemus, congeri et perfici: 
ut tandem post tot mundi aetates, philosophia et sci- 
entiae non sint amplius pensiles et aereae, sed solidis 
experientiae omnigenae ; ejusdemque bene pensitataS) 
nitantur fundamentis. EquidemOrganum praebui ; 
verum materies a rebus ipsis petenda est. Deus Opt. 
Max. Majestatern tuam diu servet incolumem. 
Serenissimae Majestati tuse 

Servus Devinctissimus, 
et Devotissimus, 





De statu scientiarum, quod non sitjelix, aut majorem in 
modum auctus ; quodque alia omnino, quam prio- 
ribus cognitafuerit, via aperienda sit intel- 
lectui humano et alia comparanda 
auxilia, ut mens suojure in rerum 
naturam uti possit. 

VIDENTUR nobis homines, nee opes, nee vires suas 
bene nosse ; verum de illis majora, quam par est, 
de his minora, credere. Ita fit, ut aut artes receptas 
insanis pretiis aestimantes, nil amplius quaerant ; 
aut seipsos plus aequo contemnentes, vires suas in 
levioribus consumant ; in iis, quae ad summam rei 
faciant, non experiantur. Quare sunt et suae scien- 
tiis columnae, tanquam fatales ; cum ad ulterius pene- 
trandum, homines nee desiderio, nee spe excitentur. 
Atque, cum opinio copiae inter maximas causas inopiae 
sit; cumque ex fiducia praesentium, vera auxilia 
negligantur in posterum ; ex usu est, et plane ex 
necessitate, ut ab illis, quae adhuc inventa sunt, in 
ipso operis nostri limine (idque relictis ambagibus, 
et non dissimulanter) honoris et admirationis ex- 
cessus tollatur ; utili monito, ne homines eorum aut 


copiam, aut utilitatem, in majus accipiant, aut cele- 
brent. Nam si quis in omnem illam librorum varie- 
tatem, qua artes et scientiae exsultant, diligentius 
introspiciat, ubique inveniet ejusdem rei repeti- 
tiones infinitas, tractandi rnodis diversas, inventione 
praeoccupatas ; ut omnia primo intuitu numerosa, 
facto examine, pauca reperiantur. Et de utilitate 
aperte dicendum est ; sapientiam istam, quam a 
Graecis potissimum hausimus, pueritiam quandam 
scientiae videri, atque habere quod proprium est 
puerorum ; ut ad garriendum prompta, ad generan- 
dum invalida et immatura sit. Controversiarum 
enim ferax, operum effoeta est. Adeo ut fabula ilia 
de Scylla, in litterarum statum, qualis habetur, ad 
vivum quadrare videatur ; quae virginis os et vultum 
extulit, ad uterum vero monstra latrantia succinge- 
bantur et adhaerebant. Ita habent et scientiae, quibus 
insuevimus, generalia quaedam blandientia et spe- 
ciosa ; sed cum ad particularia ventum sit, veluti ad 
partes generationis, ut fructum et opera ex se edant, 
turn contentiones et oblatrantes disputationes exo- 
riuntur, in quas desinunt, et quae partus locum 
obtinent. Praeterea, si hujusmodi scientiae plane 
res rnortua non essent, id minime videtur eventurum 
fuisse, quod per multa jam secula usu venit ; ut illae 
suis immotae fere haereant vestigiis, nee incrementa 
genere humano digna sumant : eo usque, ut saepe- 
numero non solum assertio maneat assertio, sed 
etiam quaestio maneat quaestio, et per disputationes 
non solvatur, sed figatur et alatur ; omnisque tra- 
ditio et successio disciplinarum repraesentet et exbi- 



beat personas magistri et auditoris, non inventoris, 
et ejus qui inventis aliquid eximium adjiciat. In 
artibus autem mechanicis, contrarium evenire vide- 
mus : quae, ac si auras cujusdam vitalis forent 
participes, quotidie crescunt et perficiuntur ; et in 
primis auctoribus rudes plerumque et fere onerosae 
et informes apparent, postea vero novas virtutes et 
commoditatem quandam adipiscuntur, eo usque ut 
citius studia hominum et cupiditates deficiant et 
mutentur, quam illae ad culmen et perfectionem 
suam pervenerint. Philosophia contra et scientiae 
intellectuals, statuarum more, adorantur et cele- 
brantur, sed non promoventur : quinetiam in primo 
nonnunquam auctore maxime vigent, et deinceps 
degenerant. Nam postquam homines dedititii facti 
sint, et in unius sententiam (tanquam pedarii sena- 
tores) coierint, scientiis ipsis amplitudinem non 
addunt, sed in certis auctoribus ornandis et stipandis 
servili officio funguntur. Neque illud afferat quis- 
piam ; scientias paullatim succrescentes, tandem ad 
statum quendam pervenisse, et turn demum (quasi 
confectis spatiis legitimis) in operibus paucorum 
sedes fixas posuisse ; atque postquam nil melius 
inveniri potuerit, restare scilicet, ut quae inventa 
sint exornentur et colantur (atque optandum 
quidem esset, haec ita se habuisse) : rectius illud et 
verius ; istas scientiarum mancipations nil aliud 
esse, quam rem ex paucorum bominum confidentia, 
et reliquorum socordia et inertia natam. Postquam 
enim scientiae per partes diligenter fortasse excultae 
et tractatae fuerint, turn forte exortus est aliquis, 

154 PR^FATIO. 

ingenio audax et propter method! compendia accep- 
tus et celebratus, qui specie tenus artem constituent, 
revera veterum labores corruperit. Id tamen posteris 
gratum esse solet, propter usmn operis expeditum, 
et inquisitionis novae tsedium, et impatientiam. Quod 
si quis, consensu jam inveterate, tanquam temporis 
judicio moveatur, sciat se ratione admodum fallaci 
et infirma niti. Neque enim nobis magna parte 
notum est, quid in scientiis et artibus, variis seculis 
et locis, innotuerit, et in publicum emanarit ; multo 
minus, quid a singulis tentatum sit, et secreto agita- 
tum. Itaque nee temporis partus, nee abortus 
exstant in fastis. Neque ipse consensus, ejusque 
diuturnitas magni prorsus aestimandus est. Utcunque 
enim varia sint genera politiarum, unicus est status 
scientiarum, isque semper fuit, et mansurus est 
popularis. Atque apud populum plurimum vigent 
doctrinae, aut contentiosae et pugnaces, aut speciosae 
et inanes ; quales videlicet assensum aut illaqueant, 
aut demulcent. Itaque maxima ingenia proculdubio 
per singulas aetates vim passa sunt ; dum viri captu 
et intellectu non vulgares, nihilo secius existimationi 
suae consulentes, temporis et multitudinis judicio se 
submiserint. Quamobrem altiores contemplationes, 
si forte usquam emicuerint, opinionum vulgarium 
ventis subinde agitate sunt, et extinctas : adeo ut 
tempus, tanquam fluvius, levia et inflata ad nos 
devexerit, gravia et solida demerserit. Quin et illi 
ipsi auctores, qui dictaturam quandam in scientiis 
invaserunt, et tanta confidentia de rebus pronun- 
tiant ; cum tamen per intervalla ad se redeunt, ad 


querimonias de subtilitate naturae, veritatis recessi- 
bus, rerum obscuritate, caussarum implicatione, 
ingenii human! infirmitate se convertunt : in hoc 
nihilo tamen modestiores, cum malint communem 
hominum et rerum conditionem caussari, quam de 
seipsis confiteri. Quin illis hoc fere solenne est, ut 
quicquid ars aliqua non attingat, id ipsum ex eadem 
arte impossibile esse statuant. Neque vero damnari 
potest ars, cum ipsa disceptet, et judicet. Itaque 
id agitur, ut ignorantia etiam ab ignominia libe- 
retur. Atque quae tradita et recepta sunt, ad hunc 
fere modum se habent : quoad opera sterilia, quaes- 
tionum plena ; increments suis tarda et languida ; 
perfectionem in toto simulantia, sed per partes male 
impleta ; delectu autem popularia et auctoribus ipsis 
suspecta, ideoque artificiis quibusdam munita, et 
ostentata. Qui autem et ipsi experiri, et se scientiis 
addere, earumque fines proferre statuerunt, nee illi a 
receptis prorsus desciscere ausi sunt, nee fontes rerum 
petere. Verum se magnum quiddam consecutos 
putant, si aliquid ex proprio inserant et adjiciant ; 
prudenter secum reputantes, se in assentiendo mo- 
destiam, in adjiciendo libertatem tueri posse. Ve 
rum dum opinionibus et moribus consulitur, medio- 
critates istaa laudatae in magnum scientiarum detri- 
mentum cedunt. Vix enim datur, auctores simul et 
admirari, et superare, sed fit aquarum more, quae 
non altius ascendunt, quam ex quo descenderunt. 
/Itaque hujusmodi homines, emendant nonnulla, sed 
parum promovent ; et proficiunt in melius, non in 
majus. Neque tamen defuerunt, qui ausu majore 


omnia Integra sibi duxerunt, et ingenii impetu usi, 
priora prosternendo, et destruendo, aditum sibi et 
placitis suis fecerunt ; quorum tumultu non magno- 
pere profectum est ; cum philosophiam et artes non 
re ac opere amplificare, sed placita tantum permu- 
tare, atque regnum opinionum in se transferre 
contenderint : exiguo sane fructu, cum inter 
errores oppositos, errandi caussae sint fere com 
munes. Si qui autem nee alienis, nee propriis 
placitis obnoxii, sed libertati faventes, ita animati 
fuere, ut alios secum simul quaerere cuperent ; illi 
sane affectu honesti, sed conatu invalidi fuerunt. 
Probabiles enim tantum rationes secuti videntur, 
et argumentorum vertigine circumaguntur, et pro- 
miscua quaerendi licentia severitatem inquisitionis 
enervarunt. Nemo autem reperitur, qui in rebus 
ipsis et experienti& moram fecerit legitimam. Atque 
nonnulli rursus, qui experiential undis se commisere, 
et fere mechanic! facti sunt ; tamen in ipsa expe- 
rientia erraticam quandam inquisitionem exercent, 
nee ei certa lege militant : quin et plerique pusilla 
quaedam pensa sibi proposuere, pro magno ducentes, 
si unum aliquod inventum eruere possint ; institute 
non minus tenui, quam imperito. Nemo enim rei 
alicujus naturam in ipsa re recte aut feliciter per- 
scrutatur ; verum post laboriosam experimentorum 
variationem non acquiescit, sed invenit quod ulterius 
quaerat. Neque illud imprimis ornittendum est, 
quod omnis in experiendo industria, statim ab initio 
opera quaedam destinata praepropero et intempestivo 
studio captavit ; fructifera (inquam) experimenta, 


non lucifera, qusesivit ; nee ordinem divinum imitata 
est, qui primo die lucem tantum creavit, eique 
unum diem integrum attribuit ; neque illo die quic- 
quam materiati operis produxit, verum sequentibus 
diebus ad ea descendit. At, qui summas dialectics 
partes tribuerunt, atque inde fidissima scientiis prae- 
sidia comparari putarunt, verissime et optime vide- 
runt, intellectum humanum sibi permissum merito 
suspectum esse debere. Verum infirmior omnino 
est malo medicina, nee ipsa mali expers : siquideoi 
dialectica, quae recepta est, licet ad civilia, et artes 
quse in sermone et opinione positae sunt, rectissime 
adhibeatur, naturae tamen subtilitatem longo inter- 
vallo non attingit ; et prensando quod non capit, ad 
errores potius stabiliendos, et quasi figendos, quam 
ad viam veritati aperiendam valuit. 

Quare, ut quae dicta sunt, complectamur, non 
videtur hominibus aut aliena fides, aut industria pro- 
pria, circa scientias hactenus felicitr illuxisse ; pra?- 
sertim cum et in demonstrationibus et in experi- 
mentis adhuc cognitis parum sit praesidii. ^Edificium 
autem hujus universi, structura sua, intellectui hu- 
mano contemplanti, instar labyrinthi est ; ubi tot 
ambigua viarum, tarn fallaces rerum et signorum 
similitudines, tarn obliquaa et implexae naturarum 
spira? et nodi, undequaque se ostendunt : iter autem, 
sub incerto sensus lumine, interdum affulgente, 
interdum se condente, per experientiae et rerum par- 
ticularium sylvas, perpetuo faciendum est. Quin- 
etiam duces itineris (ut dictum est) qui se offerunt, 
et ipsi implicantur; atque errorum et errantium 

158 PR^FATIO. 

numerum augent. In rebus tarn duris de judicio 
hominum ex vi propria, aut etiam de felicitate for* 
tuita, desperandum est : neque enim ingeniorum 
quantacunque excellentia, neque experiendi alea 
saepius repetita, ista vincere queat. Vestigia filo 
regenda sunt : omnisque via, usque a primis ipsis 
sensuum perceptionibus, certa ratione munienda. 
Neque haec ita accipienda sunt, ac si nihil omnino 
tot seculis tantis laboribus actum sit. Neque enim 
eorum, quae inventa sunt, nos poenitet. Atque anti- 
qui certe in iis, quae in ingenio et meditatione ab- 
stracta posita sunt, mirabiles se viros prsestitere. 
Verum, quemadmodum seculis prioribus, cum ho 
mines in navigando per stellarum tantum observa- 
tiones cursum dirigebant, veteris sane continentis 
oras legere potuerunt, aut maria aliqua minora et 
mediterranea trajicere ; priusquam autem oceanus 
trajiceretur, et novi orbis regiones detegerentur, 
necesse fuit, usum acus nauticae, ut ducem viae magis 
fidum et certum, innotuisse : simili prorsus ratione, 
quae hucusque in artibus et scientiis inventa sunt, ea 
hujusmodi sunt, ut usu, meditatione, observando, 
argumentando, reperiri potuerint, utpote quae sen- 
sibus propiora sint et communibus notionibus fere 
subjaceant ; antequam vero ad remotiora et occul- 
tiora naturae lieeat appellere, necessario requiritur, 
ut melior et perfectior mentis et intellectus humani 
usus et adoperatio introducatur. 

Nos certfe aeterno veritatis amore devicti, viarum 
incertis, et arduis, et solitudinibus nos commisimus : 
et divino auxilio freti et innixi, mentem nostram et 


contra opinionum violentias et quasi instructas acies, 
et contra proprias et internas haesitationes et scrupu- 
los, et contra rerum caligines et nubes, et undequaque 
volantes phantasias, sustinuimus ; ut tandem magis 
fida et secura indicia viventibus et posteris compa- 
rare possemus. Qua in re si quid profecerimus, non 
alia sane ratio nobis viam aperuit, quam vera et legi- 
tima spiritus huraani humiliatio. Oranes enim ante 
nos, qui ad artes inveniendas se applicuerunt, con- 
jectis paullisper in res, et exempla, et experientiam 
oculis, statim, quasi inventio nil aliud esset, quam 
quaBdam excogitatio, spiritus proprios, ut sibi oracula 
exhiberent, quodammodo invocarunt. Nos vero inter 
res caste et perpetud versantes intellectum longius a 
rebus non abstrahimus, quam ut rerum imagines et 
radii (ut in sensu fit) coire possint ; unde fit, ut in- 
genii viribus et excellentiae non multum relinquatur. 
Atque quam in inveniendo adhibemus humilitatem, 
eandem et in docendo secuti sumus. Neque enim 
aut confutationum triumphis, aut antiquitatis advo- 
cationibus, aut auctoritatis usurpatione quadam, aut 
etiam obscuritatis velo, aliquam his nostris inventis 
majestatem imponere aut conciliare conamur ; qualia 
reperire non difficile esset ei, qui nomini suo, non 
animis aliorum lumen affundere conaretur. Non 
(inquam) ullam aut vim, aut insidias hominum judi- 
ciis fecimus aut paramus, verum eos ad res ipsas, et 
rerum fcedera adducimus ; ut ipsi videant, quid 
habeant, quid arguant, quid addant, atque in com 
mune conferant. Nos autem, si qua in re vel male 
credidimus, vel obdormivimus, et minus attendimus, 


vel defecimus in via, et inquisitionera abrupimus ; 
nihilominus iis modis, res nudas et apertas exhibe- 
mus, ut errores nostri, antequam scientiae massam 
altius inficiant, notari et separari possint ; atque 
etiam ut facilis et expedita sit laborum nostrorum 
continuatio. Atque hoc modo, inter empiricam et 
rationalem facultatem (quarum morosa et inauspicata 
divortia et repudia omnia in humana familia turba- 
vere) conjugium verum et legitimum, in perpetuum, 
nos firmasse existimamus. 

Quamobrem, cum haec arbitrii nostri non sint, 
in principio operis, ad Deum Patrem, Deum Verbum, 
Deum Spiritum, preces fundimus humillimas et ar- 
dentissimas, ut humani generis serumnarum memores 
et peregrinationis istius vitae, in qud dies paucos et 
malos terimus, novis suis eleemosynis, per manus 
nostras, familiam humanam dotare dignentur. Atque 
illud insuper supplices rogamus, ne humana divinis 
officiant ; neve ex reseratione viarum sensus, et accen- 
sione majore luminis naturalis, aliquid incredulitatis 
et noctis animis nostris erga divina mysteria obori- 
atur : sed potius, ut ab intellectu puro, a phantasiis 
et vanitate repurgato, et divinis oraculis nihilominus 
subdito et prorsus dedititio, fidei dentur qua3 fidei 
sunt. Postremo, ut scientiae veneno, a serpente in- 
fuso, quo animus humanus tumet et inflatur, depo- 
sito, nee altum sapiamus, nee ultra sobrium, sed veri- 
tatem in charitate colamus. 

Peractis autem votis, ad homines conversi, quas- 
dam et salutaria monemus, et a3qua postulamus. 
Monemus primum (quod etiam precati sumus) ut 


homines sensum in ofticio, quoad divina, contineant. 
Sensus enim (instar solis) globi terrestris faciem 
aperit, coelestis claudit et- obsignat. Rursus, ne 
hujusce mali fuga, in contrarium peccent ; quod 
cert& fiet, si naturae inquisitionem ulla ex parte veluti 
interdicto separatam putant. Neque enim pura ilia 
et immaculata Scientia naturalis, per quam Adam 
nomina ex proprietate rebus imposuit, principium 
aut occasionem lapsui dedit : sed ambitiosa ilia et 
imperativa scientiae moralis de bono et malo dijudi- 
cantis cupiditas, ad hoc ut homo a Deo deficeret, et 
sibi ipsi leges daret, ea demum ratio atque modus 
tentationis fuit. De scientiis autem quse naturam 
con tern plan tur, sanctus ille philosophus pronuntiat, 
" Gloriam Dei esse celare rem ; gloriam Regis autem 
rem invenire :" non aliter ac si divina natura, inno- 
centi et benevolo puerorum ludo delectaretur, qui 
ideo se abscondunt ut inveniantur ; atque animam 
humanam sibi collusorem in hoc ludo, pro sua in 
homines indulgentia et bonitate, cooptaverit. Pos- 
tremo omnes in universum monitos volumus, ut 
scientiae veros fines cogitent ; nee earn aut animi 
caussa petant, aut ad contentionem, aut ut alios 
despiciant, aut ad commodum, aut ad famam, aut ad 
potentiam, aut hujusmodi inferiora, sed ad meritum 
et usus vitas, eamque in charitate perficiant et regant. 
Ex appetitu enim potentiae angeli lapsi sunt ; ex 
appetitu scientiae homines, sed charitatis non est 
excessus ; neque angelus aut homo per earn unquam 
in periculum venit. 

Postulata autem nostra quae afferimus talia sunt. 
De nobis ipsis silemus : de re autem quae agitur 



petimus, ut homines earn non opinionem, sed opus 
esse cogitent, ac pro certo habeant, non sectas nos 
alicujus aut placiti sed utilitatis et arnplitudinis 
humanaa fundamenta moliri. Delude ut suis com- 
modis aequi, exutis opinionum zelis et praejudiciis, in 
commune consulant, ac ab erroribus viarum atque 
impediments, nostris praesidiis et auxiliis, liberati et 
muniti laborum qui restant et ipsi in partem 
veniant. Praeterea ut bene sperent, neqne instau- 
rationem nostram, ut quiddam infinitum et ultra 
mortale, fingant et animo concipiant ; cum revera 
sit infiniti erroris finis et terminus legitimus ; mor- 
talitatis autem et humanitatis non sit immemor, 
cum rein non intra unius aetatis curriculum omnino 
perfici posse confidat sed succession! destinet ; 
denique scientias non per arrogantiam in human! 
ingenii cellulis, sed submisse in mundo majore 
quaerat. Vasta vero ut plurimum sclent esse quae 
inania : solida contrahuntur raaximfe et in parvo sita 
sunt. Postremo etiam petendum videtur (ne forte 
quis rei ipsius periculo nobis iniquus esse velit) ut 
videant homines, quatenus ex eo quod nobis asserere 
necesse sit (si modo nobis ipsi constare velimus) de 
his nostris opinandi, aut sententiam ferendi sibi jus 
permissum putent : cum nos omnem istam rationem 
humanam praematuram, anticipantem, et a rebus 
temere et citius quam oportuit abstractam (qua- 
tenus ad inquisitionem naturas), ut rem variam et 
perturbatam et male exstructam,rejiciamus. 
Neque postulandum est, ut ejus 
judicio stetur, quae ipsa in 
judicium vocatur. 


Ejus constituuntur Paries sex. 

Prima ; Parlitiones Scientiarum. 

Secunda Novum Organum sive Indicia de Interpretation 

Tertia ; Phenomena Universi, sive Historia Naturalis et 

Experimental ad condendam Philosophiam. 

Quarto, ; Scala Intellectus. 

Quint a ; Prodromi, sive Anticipations Philosophiae Se- 

Sexto, ; Philosophia secunda, sive Scientia Activa. 

Singularum Argumenta. 

PARS autem instituti nostri est ut omnia, quantum 
fieri potest, aperte et perspicue proponantur. Nu- 
ditas enim animi, ut olim corporis, innocentiae et 
simplicitatis comes est. Pateat itaque primo ordo 
operis, atque ratio ejus. Partes operis a nobis con 
stituuntur sex. 

Prima pars exhibet scientiae ejus sive doctrine, 
in cujus possessione humanum genus hactenus ver- 
satur, summam, sive descriptionem universalem. 
Visum enim est nobis etiam in iis qua? recepta sunt 
nonnullam facere moram : eo nimirum consilio, ut 


facilius et veteribus perfectio et novis aditus detur. 
Pari enim fere studio ferimur et ad vetera excolenda 
et ad ulteriora assequenda. Pertinet etiam hoc ad 
faciendam fidem ; juxta illud ; " Non accipit indoctus 
verba scientias, nisi pritis ea dixeris, quse versantur 
in corde ejus." Itaque Scientiarum atque Artium 
receptarum oras legere, necnon utilia quaedam in 
illas importare tanquamin transitu, non negligemus. 

Partitiones tamen Scientiarum adhibemus eas, 
quae non tantum jam inventa et nota, sed hactenus 
omissa et debita complectantur. Etenim inveniun- 
tur inglobo intellectual^ quemadmodum in terrestri, 
et culta pariter et deserta. Itaque nil minim videri 
debet si a divisionibus usitatis quandoque recedamus. 
Adjectio enim dum totum variat, etiam partes 
earumque sectiones necessario variat : receptae autem 
divisiones receptae summae Scientiarum, qualis nunc 
est, tantum competunt. 

Circa ea vero quaa ceu omissa notabimus, ita nos 
geremus, ut non leves tantum titulos et argumenta 
concisa eorum, quae desiderantur, proponamus. Nam 
siquid inter omissa retulerimus (mod 6 sit dignioris 
subjecti) cujus ratio paullo videatur obscurior, adeo 
ut merito suspicari possimus homines non facile 
intellecturos, quid nobis velimus aut quale sit illud 
opus quod animo et cogitatione complectimur, per- 
petud nobis curse erit, aut praecepta hujusmodi 
operis conficiendi, aut etiam partem operis ipsiusjam 
a nobis confectam ad exemplum totius subjungere : 
ut in singulis aut opera aut consilio juvemus. Etenim 
etiam ad nostram existimationem, non soliim aliorum 


utilitatem pertinere putavimus ; ne quis arbitretur, 
levem aliquam de istiusmodi rebus notionem men- 
tern nostram perstrinxisse, atque esse ilia quae desi- 
deramus ac prensamus, tanquam votis similia. Ea 
vero talia sunt, quorum et penes bomines (nisi sibi 
ipsi desint) potestas plane sit, et nos apud nosmet 
rationem quandam certam et explicatam habeamus. 
Neque enim regiones metiri animo ut augures, 
auspiciorum caussa, sed intrare ut duces, prome- 
rendi studio, suscepimus. 

Atque haec prima Operis pars est. 

Porro praetervecti artes veteres intellectum hu- 
manum ad trajiciendum instruemus. Destinatur 
itaque Parti Secundae, doctrina de meliore et perfec- 
tiore usu rationis in rerum inquisitione, et de auxiliis 
veris intellectus : ut per boc (quantum conditio 
humanitatis ac mortalitatis patitur) exaltetar intel 
lectus, et facultate amplificetur ad naturag ardua et 
obscura superanda. Atque est ea, quam adducimus, 
ars (quam Interpretationem Naturae appellare con- 
suevimus) ex genere logicae ; licet plurimum, atque 
adeo immensum quiddam intersit. Nam et ipsa 
ilia logica vulgaris auxilia et praesidia intellectui 
moliri ac parare profitetur : et in hoc uno consen- 
tiunt. Differt autem plane a vulgari, rebus prae- 
cipue tribus : viz. ipso fine, ordine demonstrandi, et 
inquirendi initiis. 

Nam huic nostrae scientiae finis proponitur, ut 
inveniantur non argumenta, sed artes ; nee princi- 
piis consentanea, sed ipsa principia ; nee rationes 
probabiles, sed designationes et indicationes operum. 


Itaque ex intentione diversa, diversus sequitur effec- 
tus. Illic enim adversarius disputatione vincitur et 
constringitur : hie natura, opere. 

Atque cum hujusmodi fine conveniunt demon- 
strationum ipsarum natura et ordo. In logica enim 
vulgar! opera fere universa circa syllogismum con- 
sumitur. De inductione vero dialectic! vix serio 
cogitasse videntur ; levi mentione earn transmitten- 
tes, et ad disputandi formulas properantes. At nos 
demons trationem per syllogismum rejicimus, quod 
confusius agat, et naturam emittat e manibus. 
Tametsi enim nemini dubium esse possit, quin, quae 
in medio termino conveniunt, ea et inter se conve- 
niant (quod est mathematical cujusdam certitu- 
dinis) : nihilominus hoc subest fraudis, quod syllo- 
gismus ex propositionibus constet, propositiones ex 
verbis, verba autem notionum tesserae et signa sint. 
Itaque si notiones ipsae mentis (quae verborum quasi 
anima sunt, et totius hujusmodi structural acfabricae 
basis) male ac temere a rebus abstractae, et vagse, 
nee satis definitae et circumscriptse, denique multis 
modis vitiosae fuerint, omnia ruunt. Rejicimus 
igitur syllogismum ; neque id solum quoad principia, 
(ad qua3 nee illi earn adhibent) sed etiam quoad pro 
positiones medias : quas educit sane atque parturit 
utcunque syllogismus, sed operum steriles, et a 
practica remotas, et plane quoad partem activam 
scientiarum incompetentes. Quamvis igitur relin- 
quamus syllogismo et hujusmodi demonstrationibus 
famosis ac jactatis, jurisdictionem in artes populares 
et opinabiles (nil enim in hac parte movemus), 


tamen ad naturam rerum, inductione per omnia, et 
tarn ad minores propositiones, quam ad majores, 
utimur. Inductionem enim censemus earn esse 
demonstrandi formam, quae sensum tuetur, et natu 
ram premit, et operibus imminet ac fere imrniscetur. 

Itaque ordo quoque demonstrandi plane inverti- 
tur. Adhuc enim res ita geri consuevit, ut a sensu 
et particularihus primo loco ad maxime generalia 
advoletur, tanquarn ad polos fixos circa quos dispu- 
tationes vertantur ; ab illis caetera per media deri- 
ventur, via certe compendiaria, seel praecipiti, et 
ad naturam impervia ad disputationes vero proclivi 
et accommodata. At secundum nos, axiomata con- 
tinenter, et gradatim excilantur, ut nonnisi postremo 
loco ad generalissima veniatur ; ea vero generalissia 
evadunt, non notionalia, sed bene terminata ; et talia 
quae natura ut revera sibi notiora agnoscat, quasque 
rebus haereant in medullis. 

At in forma ipsa quoque inductionis, et judicio 
quod per earn fit, opus longe maximum rnovemus. 
Ea enim de qua dialectici loquuntur, quae procedit 
per enumerationem simplicem, puerile quiddam est, 
et precario concluclit, et periculo ab instantia con- 
tradictoria exponitur, et consueta tantum intuetur 
nee exitum repent. 

Atqui opus est ad scientias inductionis forma 
tali, quae experientiam solvat, et separet, et per 
exclusiones ac rejectiones debitas necessario con- 
cludat. Quod si judicium illud vulgatum dialecti- 
corum tarn operosum fuerit, et tanta ingenia exer- 
cuerit ; quanto magis laborandum est in hoc altero, 



quod non tantum ex mentis penetralibus, sed etiara 
ex naturae visceribus extrahitur ? 

Neque tamen hie finis. Nam fundamenta 
quoque scientiarum fortius deprimimus et solidamus, 
atque initia inquirendi altius sumimus, quam adhuc 
homines fecerunt : ea subjiciendo examini, quae 
logica vulgaris tanquam fide aliena recipit. Etenim 
dialectic! principia scientiarum a scientiis singulis 
tanquam mutuo sumunt : rursus notiones mentis 
primas venerantur : postremo informationibus im- 
mediatis sensus bene dispositi acquiescunt. At nos 
logicam veram singulas scientiarum provincias ma- 
jore cum imperio, quam penes ipsarum principia sit, 
debere ingredi decrevimus : atque ilia ipsa principia 
putativa ad rationes reddendas compellere, quousque 
plane constent. Quod vero attinet ad notiones 
primas intellectus ; nihil est eorum quae intellectus 
sibi permissus congessit, quin nobis pro suspecto 
sit, nee ullo rnodo ratum nisi novo judicio se stiterit, 
et secundum illud pronuntiatum fuerit. Quinetiam 
sensus ipsius informationes multis modis excutimus. 
Sensus enim fallunt utique, sed et errores suos in 
dicant : verum errores praesto, indicia eorum longe 
petita sunt. 

Duplex autem est sensus culpa : aut enim desti- 
tuit nos, aut decipit. Nam primo, plurimaa sunt res 
quae sensum etiam recte dispositum, nee ullo modo 
impeditum effugiunt ; aut subtilitate totius corporis, 
aut partium minutiis, aut loci distantia, aut tardi- 
tate atque etiam velocitate motus, aut familiaritate 
objecti, aut alias ob caussas. Neque rursus, ubi 



sensus rem tenet, prehensiones ejus admodum firmae 
sunt. Nam testimonium et informatio sensus semper 
est ex analogia hominis, non ex analogia universi : 
atque magno prorsus errore asseritur, sensum esse 
mensuram rerum. 

Itaque ut his occurratur, nos multo et fido mi- 
nisterio auxilia sensui undique conquisivimus, et 
contraximus : ut destitutionibus substitutions, va- 
riationibus rectificationes suppeditentur. Neque id 
molimur tarn instruments, quam experimentis. Ete- 
nim experimentorum longe major est subtilitas, 
quam sensus ipsius, licet instruments exquisitis 
adjuti: de iis loquimur experimentis, quse ad in- 
tentionem ejus quod quaeritur perite, et secundum 
artem excogitata et apposita sunt. Itaque percep- 
tioni sensus immediatae ac propriae non multum tri- 
buimus : sed eo rem deducimus, ut sensus tantum de 
experimento, experimentum de re judicet. Quare 
existimamus nos sensus (a quo omnia in naturalibus 
petenda sunt, nisi forte libeat insanire) Antistites re- 
ligiosos, et oraculorum ejus non imperitos interpretes 
nos praastitisse : ut alii professione quad am, nos re 
ipsa sensum tueri, ac colere videamur. Atque hujus- 
modi sunt ea, quae ad lumen ipsum naturaa, ej usque 
accensionem, et immissionem paramus : quae per se 
sufficere possent, si intellectus humanus agquus et 
instar tabulae abrasae esset. Sed cum mentes homi- 
num miris modis ade6 obsessae sint, ut ad veros 
rerum radios excipiendos sincera et polita area 
prorsus desit ; necessitas qusedam incumbit, ut etiam 
huic rei remedium quaerendum esse putemus. 


Idola autem, a quibus occupatur mens, vel ad- 
scititia sunt, vel innata. Adscititia vero immigrarunt 
in mentes hominum, vel ex philosophorum placitis 
et sectis, vel ex perversis legibus demonstrationum. 
At innata inhaerent naturae ipsius intellectus, qui 
ad errorem longe proclivior esse deprehenditur, 
quam sensus. Utcunque enim homines sibi placeant, 
et in admirationem mentis humanae ac fere adora- 
tionem ruant, illud certissimum est ; sicut speculum 
inaequale rerum radios ex figura et sectione propria 
immutat, ita et mentem, cum a rebus per sensum 
patitur, in notionibus suis expediendis et comminis- 
cendis, baud optima fide rerum naturae suam natu- 
ram inserere et immiscere. 

Atque priora ilia duo Idolorum genera, aegre ; 
postrema vero haec nullo modo evelli possunt. Id 
tantum relinquitur, ut indicentur, atque ut vis ista 
mentis insidiatrix notetur et convincatur, ne forte a 
destructione veterum, novi subinde errorum surculi 
ex ipsa mala complexione mentis pullulent, eoque 
res recidat, ut errores non extinguantur, sed permu- 
tentur : verum e contra, ut illud tandem in aeternum 
ratum et fixum sit, intellectual nisi per inductionem, 
ejusque formam legitimam, judicare non posse. Ita- 
que doctrina ista de expurgatione intellectus, ut 
ipse ad veritatem babilis sit, tribus redargutionibus 
absolvitur : redargutione philosophiarum, redargu- 
tione demonstrationum, et redargutione rationis 
humanse nativae. His vero explicatis, ac postquam 
demum patuerit, quid rerum natura, quid mentis 
natura ferat ; existimamus nos thalamum mentis 


et universi, pronuba divin& bonitate, stravisse et 
ornasse. Epitbalamii autem votum sit, ut ex eo con- 
nubio auxilia humana, et stirps inventorum, qua? ne 
cessitates ac miserias hominum aliqua ex parte do- 
ment et subigant, suscipiatur. Ha?c vero est Operis 
pars secunda. 

At vias non solum monstrare et munire, sed 
inire quoque consilium est. Itaque Tertia Pars 
operis complectitur Phenomena Universi ; hoc est, 
omnigenam experientiam, atque historiam natura- 
lem ejus generis qua? possit esse ad condendam 
philosopbiam fundamentals. Neque enim excellens 
aliqua demonstrandi via, sive naturam interpretandi 
forma, ut men tern ab errore et lapsu defendere ac 
sustinere, ita ei materiam ad sciendum prsebere et 
subministrare possit. Verum iis, quibus non conji- 
cere et hariolari, sed invenire et scire propositum est ; 
quique non simiolas et fabulas mundorum commi- 
nisci, sed hujus ipsius veri mundi naturam intro- 
spicere, et velut dissecare in animo babent ; omnia 
a rebus ipsis petenda sunt. Neque huic labori, et 
inquisitioni, ac mundanse perambulationi ulla in- 
genii, aut meditationis, aut argument at ion is substi- 
tutio, aut compensatio sufficere potest ; non si omnia 
omnium ingenia coierint. Itaque aut hoc prorsus ha- 
bendum, aut negotium in perpetuum deserendum. 
Ad hunc vero usque diem ita cum hominibus actum 
est, ut minirne mirum sit, si natura sui copiam 
non facia t. 

Nam primo, sensus ipsius informatio et deserens 
et fallens, observatio indiligens et inasqualis et 


tanquam fortuita, traditio vana et ex rumore, 
practica operi intenta et servilis, vis experimenta- 
lis caeca stupida vaga et praerupta, denique histo- 
ria naturalis levis et inops, vitiosissimam materiam 
intellectui ad philosophiam et scientias conges- 

Deinde, prsepostera argumentandi subtilitas et 
ventilatio, serum rebus plane desperatis tentatur 
remedium : nee negotium ullo modo restituit, aut 
errores separat. Itaque nulla spes majoris augment!, 
ac progresses sita est, nisi in restauratione quadam 

Hujus autem exordia omnino a naturali historia 
sumenda sunt, eaque ipsa novi cujusdam generis et 
apparatus. Frustra enim fuerit speculum expolire, 
si desint imagines : et plane materia idonea praepa- 
randa est intellectui, non solum praesidia fida corn- 
par an da. Differ t vero rursus historia nostra (quem- 
admodum logica nostra) ab ea quae habetur, multis 
rebus : fine, sive officio ; ipsa mole et congerie ; dein 
subtilitate ; etiam delectu ; et constitutione in ordine 
ad ea quae sequuntur. 

Primo earn proponimus Historiam Naturalem, 
quae non tarn aut rerum varietate delectet, aut prae- 
senti experimentorum fructu juvet quam lucem 
invention! caussarum aiFundat, et pbilosophiae enu- 
tricandae primam mammam praebeat. Licet enim 
opera, atque activam scientiarum partem praecipue 
sequamur, tarnen messis tempus expectamus, nee 
museum et segetem herbidam demetere conamur. 
Satis enim scimus axiomata recte inventa, tota 


agmina operum secum trahere ; atque opera non 
sparsim, sed confertim exhibere. Intempestivum 
autem ilium et puerilem affectum, ut pignora aliqua 
novorum operum proper e captentur, prorsus damna- 
mus et amovemus, ceu pomum Atalantae quod cursum 
retardat. Atque Histories nostrae Naturalis officium 
tale est. 

Quoad congeriem vero, conficimus historiam non 
solum naturae liberae ac solutae ; (cum scilicet ilia 
sponte fluit, et opus suum peragit, qualis est his- 
toria coelestium, meteororum, terrae et maris, mine- 
ralium, plantarum, animalium) ; sed multo magis 
naturae constrictae et vexatae ; nempe, cum per artem 
et ministerium humanum de statu suo detruditur, 
atque premitur et fingitur. Itaque omnia artium 
mechanicarum, omnia operativae partis liberalium, 
omnia practicarum complurium, quse in artem pro- 
priam non coaluerunt, experimenta, (quantum inqui- 
rere licuit, et quantum ad finem nostrum faciunt) 
perscribimus. Quinetiam (ut quod res est, eloqua- 
mur) fastum hominum et speciosa nil morati, multo 
plus et operas et praesidii in hac parte, quam in ilia 
altera, ponimus : quandoquidem natura rerum magis 
se prodit per vexationes artis, quam in libertate 

Neque corporum tantum historiam exhibemus, 
sed diligentiae insuper nostrae esse putavimus, etiam 
virtutum ipsarum (illarum dicimus, quaa tanquam 
cardinales in natura censeri possint, et in quibus 
naturae primordia plane constituuntur, utpote mate- 
ria primis passionibus ac desideriis, viz. Denso, Raro, 


Calido, Frigido, Consistenti, Fluido, Gravi, Levi, 
aliisque haud paucis) historian! seorsum comparare. 
Enimvero ut de subtilitate dicamus, plane con- 
quirimus genus experimentorum longe subtilius et 
simplicius quam sunt ea qua? occurrunt. Complura 
enim a tenebris educimus et eruimus, quae nulli in 
mentem venisset investigare, nisi qui certo et con- 
stanti tramite ad inventionem caussarum pergeret ; 
cum in se nullius magnopere sint usus, ut liquido 
appareat, ea non propter se quaesita esse, sed ita 
prorsus se habeant ilia ad res et opera, quemadmo- 
dum litteraa alphabet! se habeant ad orationem et 
verba : quae licet per se inutiles, eaedem tamen omnis 
sermonis elementa sunt. 

In delectu autem narrationum et experimentorum 
melius hominibus cavisse nos arbitramur, quam qui 
adhuc in historia naturali versati sunt. Nam omnia 
fide oculata, aut saltern perspecta et summa quad am 
cum severitate recipimus : ita ut nil referatur auctum 
miraculi caussa, sed quae narramus a fabulis et 
vanitate casta et intemerata sint, Quinetiam et 
recepta quaeque ac jactata mendacia (quae mirabili 
quodam neglectu per secula multa obtinuerunt et 
inveterata sunt) nominatim proscribimus et notamus ; 
ne scientiis amplius molesta sint. Quod enim pru- 
denter animadvertit quidam ; fabulas, et superstitio- 
nes, et nugas, quas nutriculae pueris instillant, mentes 
eorum etiam serio depravare : ita eadem nos movit 
ratio, ut solliciti atque etiam anxii simus, ne ab 
initio, cum veluti infantiam philosophiae sub historia 
naturali tractemus et curemus, ilia alicui vanitati 



assuescat. At in omni experimento novo et paullo 
subtiliore, licet (ut nobis videtur) certo ac probato, 
modum tamen experiment!, quo usi sumus, aperte 
subjungimus: ut, postquam patefactum sit, quo- 
modo singula nobis constiterint, videant homines 
quid erroris subesse et adhasrere possit ; atque ad 
probationes magis fidas, et magis exquisitas (si qua? 
sint) expergiscantur : denique ubique monita, et 
scrupulos, et cautiones aspergimus, religione quadam, 
et tanquam exorcismo omnia phantasmata ejicientes 
ac cohibentes. 

Postremo, cum nobis exploratum sit, quantopere 
experientia et historia aciem mentis humanae disgre-. 
get ; et quam difficile sit (praesertim animis vel te- 
neris, vel prseoccupatis) a principio cum natura con- 
suescere ; adjungimus saspius observationes nostras, 
tanquam primas quasdam conversiones et inclina- 
tiones, ac veluti aspectus histories ad philosophiam : 
ut et pignoris loco hominibus sint, eos in historian 
fluctibus perpetuo non detentos iri ; utque, cum ad 
opus intellectus deveniatur, omnia sint magis in 
procinctu. Atque per hujusmodi (qualem describi- 
mus) historiam naturalem, aditum quendam fieri 
posse ad naturam tutum et commodum, atque 
materiam intellectui praeberi probam et praaparatam 

Postquam vero et intellectum fidissimis auxiliis 
ac prsesidiis stipavimus, et justum divinorum operum 
exercitum severissimo delectu comparavimus ; nil 
amplius snperesse videtur, nisi ut philosophiam 
ipsam aggrediamur. Attamen in re tam ardua et 


suspensa, sunt qusedam quae necessario videntur in- 
terponenda : partim docendi gratia, partim in usum 

Horum primum est, ut exempla proponantur in 
quirer^ et inveniendi, secundum nostram rationem ac 
viam, in aliquibus subjectis repraesentata : sumendo 
ea potissimum subjecta, quae et inter ea quae quae- 
runtur sunt nobilissima, et inter se maxime diversa ; 
ut in unoquoque genere exemplum non desit. Neque 
de iis exemplis loquimur, quae singulis praeceptis ac 
regulis illustrandi gratia adjiciuntur (hoc enim in 
secundaparte operis abunde praestitimus) ; sed plane 
typos intelligimus et plasmata, quae universum 
mentis processum, afque inveniendi continuatam 
fabricam et ordinem in certis subjectis, iisque variis 
et insignibus, tanquam sub oculos ponant. Etenim 
nobis in mentem venit in mathematicis, astante ma- 
china, sequi demonstrationem facilem et perspicuam : 
contra absque hac commoditate, omnia videri invo- 
luta et quam revera sunt subtiliora. Itaque hujus- 
modi exemplis Quartam Partem nostri operis attri- 
buimus : quae revera nil aliud est, quam secundaB 
partis applicatio particulars et explicata. 

At Quinta Pars ad tempus tantiim donee reliqua 
perficiantur adhibetur, et tanquam foenus redditur, 
usque dum sors haberi possit. Neque enim finem 
nostrum ita petimus occaecati, ut quae occurrunt in 
via utilia negligamus. Quamobrem quintam partem 
operis ex iis conficimus quae a nobis aut inventa, aut 
probata, aut addita sunt : neque id tamen ex ratio- 
nibus atque praescriptis interpretandi, sed ex eodem 


intellectus usu, quern alii in inquirendo et inveniendo 

adhibere consueverunt. Etenim cum, ex perpetua 

nostra cum natura consuetudine, majora de medita- 

tionibus nostris, quam pro ingenii viribus, speramus; 

turn poternnt ista veluti tabernaculorum in via 

positorum vice fungi, ut mens ad certiora conten- 

dens in iis paulll^per acquiescat. Attamen testamur 

interim, nos illis ipsis, quod ex vera interpretandi 

forma non sint inventa ant probata, teneri minime 

velle. Istiim vero judicii suspensionem non est 

quod exborreat quispiam in doctrina, quae non sim- 

pliciter nil sciri posse, sed nil nisi certo ordine et 

certa via sciri posse asserit : atque interea tamen 

certos certitudinis gradus ad usum et levamen 

constituit ; donee mens in caussarum explicatione 

consistat. Neque enim illaB ipsae scbolae philo- 

sophorum, qui Acatalepsiam simpliciter tenuerunt, 

inferiores fuere istis * quaB pronuntiandi licentiam 

usurparunt. Illae tamen sensui et intellectui auxilia 

non paraverunt, quod nos fecimus : sed fidem et 

auctoritatem plane sustulerunt ; quod longe alia res 

est, et fere opposita. 

Sexta tandem pars operis nostri (cui reliqusfc 
inserviunt ac ministrant) earn demum recludit et 
proponit philosophiam, qua3 ex hujusmocli (qualem 
ante docuimus et paravimus) inquisitione legitima, 
et casta, et severa educitur et constituitur. Hanc 
vero postremam partem perficere et ad exitum 
perducere, res est et supra vires, et ultra spes 
nostras collocata. Nos ei initia (ut speramus) non 
contemnenda, exitum generis human! fortuna dabit ; 



qualem forte homines, in hoc rerum et animorum 
statu, haud facile animo apere aut metiri queant. 
Neque enim agitur solum felicitas contemplativa, 
sed vere res humanae et fortunae, atque omnis 
operum potentia. Homo enim naturae minister et 
interpres tantum facit et intelligit, quantum de 
naturae ordine opere vel mente observaverit : nee 
amplius scit, aut potest. Neque enim ullae vires 
caussarum catenam solvere aut perfringere pos- 
sint, neque natura aliter quam parendo vincitur. 
Itaque intentiones geminae illae, humanae scilicet 
Scientiae et Potential vere in idem coincidunt : 
et frustratio operum maxime fit ex ignoratione 

Atque in eo sunt omnia, siquis oculos mentis a 
rebus ipsis nunquam dejiciens, earum imagines, plane 
ut sunt, excipiat. Neque enim hoc siverit Deus, ut 
phantasiae nostrae somnium pro exemplari mundi 
edamus : sed potius benigne faveat, ut apocalypsim, 
ac veram visionem vestigiorum et sigillorum creato- 
ris super ereaturas, scribamus. 

Itaque tu, Pater, qui lucem visibilem primitias 
creaturae dedisti, et lucem intellectualem ad fasti- 
gium operum tuorum in faciem hominis inspirasti, 
opus hoc, quod a tua bonitate profectum tuam 
gloriam repetit, tuere et rege. Tu postquam con- 
versus es ad spectandum opera quae fecerunt manus 
tuae, vidisti quod omnia essent bona valde ; et re- 
quievisti. At homo conversus ad opera quae fece 
runt manus suae, vidit quod omnia essent vanitas 
et vexatio spiritus ; nee ullo modo requievit. Quare 


si in operibus tuis sudabimus fades nos visionis tuse 
et Sabbati tui participes. Supplices petimus, ut 
hsec mens nobis constet : utque novis eleemosynis, 
per manus nostras et aliorum quibus 
eandem mentem largieris, familiam 
humanam dotatam 





Illae tamen ex Secundo Libro, de Progressibus 

faciendis in Doctrina Divina 

et Humana, nonnulla 

ex parte peti 





Interpretandi Naturam, et verioris adoperationis 

Intellectus exhibet : neque earn ipsam tamen 

in corpore tractatus justi, sed tantum 

digestam per summas in 








Qui de natura, tanquam de re explorata, pronuntiare 
ausi sunt, sive hoc ex animi fiducia fecerint sive 
ambitiose, et more professorio, maximis illi philoso- 
phiam et scientias detrimentis afFecere. Ut enim 
ad fidem faciendam validi, ita etiam ad inquisitio- 
nem extinguendam et abrumpendam efficaces fuerunt. 
Neque virtute propria tantum profuerunt, quantum 
in hoc nocuerunt, quod aliorum virtutem corrupe- 
rint, et perdiderint. Qui autem contrariam huic 
viam ingress! sunt, atque nihil prorsus sciri posse 
asseruerunt, sive ex sophistarum veterum odio, sive 
ex animi fluctuatione, aut etiam ex quadam doctrinae 
copia, in hanc opinionem delapsi sint, certe non con- 
temnendas ejus rationes adduxerunt ; veruntamen 
nee a veris initiis sententiam suam derivarunt, et 
studio quodam, atque affectatione provecti, prorsus 
modum excesserunt. At antiquiores ex GraBcis 
(quorum scripta perierunt) inter pronunciandi jac- 
tantianij et acatalepsias desperationem, prudentius 
se sustinuerunt. Atque de inquisitionis difficultate, 
et rerum obscuritate, saBpiiis querimonias et indig- 
nationes miscentes, et veluti fraenum mordentes, 
tamen propositum urgere, atque naturae se immis- 
cere, non destiterunt : consentaneum (ut videtur) 
existimantes, hoe ipsum (videlicet utrum aliquid 


sciri possit) non disputare, sed experiri. Et tamen 
illi ipsi, impetu tantum intellectus usi, regulam non 
adhibuerunt, sed oinnia in acri meditatione, et mentis 
volutatione et agitatione perpetua, posuerunt. 

Nostra autem ratio, ut opere ardua, ita dictu 
facilis est. Ea enim est, ut certitudinis gradus consti- 
tuamus, sensum per reductionem quandam tueamur, 
sed mentis opus quod sensum subsequitur, plerum- 
que rejiciamus, novam autem et certam viam, ab 
ipsis sensuum perceptionibus, menti aperiamus et 
muniamus. Atque hoc proculdubio viderunt et illi 
qui tantas dialectics partes tribuerunt. Ex quo 
liquet, illos intellectui adminicula qusesivisse, mentis 
autem processum nativum, et sponte moventem, sus- 
pectum habuisse. Sed serum plane rebus perditis 
hoc adhibetur remedium ; postquam mens ex quo- 
tidiana vita3 consuetudine, et auditionibus, et doc- 
trinis inquinatis occupata, et vanissimis idolis obsessa 
fuerit. Itaque ars ilia dialecticse, sero (ut diximus) 
cavens, neque rem ullo modo restituens, ad errores 
potius figendos, quam ad veritatem aperiendam 
valuit. Restat unica salus ac sanitas, ut opus 
mentis universum de integro resumatur ; ac mens, 
jam ab ipso principio, nullo modo sibi permittatur, 
sed perpetud regatur ; ac res, veluti per machinas, 
conficiatur. Sane si homines opera mechanica nudis 
manibus, absque instrumentorum vi et ope, aggressi 
essent, quemadmodum opera intellectualia nudis fere 
mentis viribus tractare non dubitarunt ; parva3 admo- 
dum fuissent res, quas movere et vincere potuissent, li 
cet operas enixas, atque etiam conjunctas pra3stitissent 


Atque si paullisper morari, atque in hoc ipsum 
exemplum, veluti in speculum, intueri velimus ; ex- 
quiramus (si placet) si forte obeliscus aliquis, mag- 
nitudine insignis, ad triumphi vel hujusmodi magni- 
ficentiae decus transferendus esset, atque id homines 
nudis manibus aggrederentur, annon hoc magnae 
cujusdam esse dementias spectator quispiam rei so- 
brius fateretur ? Quod si numerum augerent opera- 
riorum, atque hoc modo se valere posse confiderent, 
annon tanto magis ? Sin autem delectum quendam 
adhibere vellent, atque imbecilliores separare, et ro- 
bustis tantum et vigentibus uti, atque hinc saltern 
se voti compotes fore sperarent, annon adhuc eos 
impensius delirare diceret ? Quinetiam si hoc ipso 
non contenti artem tandem athleticam consulere 
statuerent, ac omnes deinceps, manibus et lacertis 
et nervis ex arte bene unctis et medicatis, adesse 
juberent, annon prorsus eos dare operam, utcum ra- 
tione quadam et prudentia insanirent, clamaret ? 
atque homines tamen simili malesano impetu, et 
conspiratione inutili,feruntur in intellectualibus ; dum 
ab ingeniorum vel multitudine et consensu, vel ex- 
cellentia et acumine, magna sperant ; aut etiam dia- 
lectica (quae quaedam athletica censeri possit) mentis 
nervos roborant, sed interim licet tanto studio et 
conatu, (si quis vere judicaverit) intellectum nudum 
applicare non desinunt. Manifestissimum autem est, 
in omni opere magno, quod manus hominis praestat 
sine instrurnentis et machinis, vires nee singulorum 
intendi, nee omnium coire posse. 

Itaque ex his quae diximus praemissis, statuimus 


duas esse res, de quibus homines plane monitos vo- 
lumus, ne forte illse eos fugiant aut praetereant. 
Quarum prima hujusmodi est ; fieri fato quodam 
(ut existimamus) bono, ad exstinguendas et depellen- 
das contradictiones et tumores anitnomm, ut et ve- 
teribus honor, et reverentia intacta et imminuta 
maneant, et nos destinata perficere, et tamen mo- 
destia? fructum percipere possimus. Nam nos, si 
profiteamur nos meliora afferre quam antiqui ean- 
dem quam illi viam ingressi, nulla verborum arte 
efficere possimus, quin inducatur quaedam ingenii, 
vel excellentiae, vel facultatis comparatio, sive con- 
tentio ; non ea quidem illicita aut nova, (quidni 
enim possimus, pro jure nostro, neque eo ipso alio 
quam omnium, si quid apud eos non recte inventum 
aut positum sit, reprehendere aut notare ?) sed 
tamen utcunque justa aut permissa ; nihilominus 
impar fortasse fuisset ea ipsa contentio, ob virium 
nostrarum modum. Verum cum per nos illud aga- 
tur, ut alia omnino via intellectui aperiatur illis in- 
tentata et incognita, commutata jam ratio est ; 
cessant studium et partes, nosque indicis tantum- 
modo personam sustinemus ; quod mediocris certe 
est auctoritatis, et fortuna3 cujusdam potius quam 
facultatis et excellentias. Atque haec moniti species 
ad personas pertinet, altera ad res ipsas. 

Nos siquidem de deturbanda ea, quae nunc floret, 
philosophia, aut si quoe alia sit aut erit hac emen- 
datior aut auctior, minime laboramus. Neque 
enim officimus, quin philosophia ista recepta, et alise 
id genus, disputationes alant, sermones ornent, 

PILE F ATI O. 189 

ad professiora nuinera et vitae civilis compendia 
adhibeantur et valeant. Quin etiam aperte signifi- 
camus et declaramus, earn quam nos adducimus 
philosopbiam ad istas res admodum utilem non 
futuram. Non praesto est ; neque in transitu capi- 
tur ; neque ex praeuotionibus intellectui blanditur ; 
neque ad vulgi captum, nisi per utilitatem et effecta 

Sint itaque (quod felix faustumque sit utrique 
parti) duae doctrinarum emanationes, ac duae dispen- 
sationes ; duae similiter contemplantium sive phiiosc- 
pbantium tribus ac veluti cognationes ; atque illae 
neutiquam inter se inimicae aut alienae, sed foederatae 
et mutuis auxiliis devinctaa : sit denique alia scientias 
colendi, alia inveniendi ratio. Atque quibus prima 
potior et acceptior est, ob festinationem, vel vitae 
civilis rationes, vel quod illam alteram ob mentis 
infirmitatem capere et cornplecti non possint (id 
quod longe plurimis accidere necesse est), optamus 
ut iis feliciter et ex voto succedat quod agunt ; 
atque ut quod sequuntur teneant. Quod si cui 
mortalium cordi et curae sit non tantum inventis 
haerere atque iis uti, sed ad ulteriora penetrare ; 
atque non disputando adversarium sed opere naturam 
vincere; denique non belle et probabiliter opinari 
sed certo et ostensive scire ; tales tanquam veri 
scientiarum filii nobis (si videbitur) se adjungant ; 
ut omissis naturae atriis quae infiniti contriverunt, 
aditus aliquando ad interiora patefiat. Atque ut 
melius intelligamur, utque illud ipsum quod volumus 
ex nominibus impositis magis familiariter occurrat ; 


altera ratio sive via, Anticipatio Mentis, altera In- 
terpretatio Naturae, a nobis appellari consuevit. 

Est etiam quod petendum videtur. Nos certe 

cogitationem suscepimus et curam adhibuimus ut 

qua3 a nobis proponentur non tantum vera essent, 

sed etiam ad animos hominum (licet miris modis 

occupatos et interclusos) non incommode aut aspere 

accederent. Veruntamen aequum est ut ab homi- 

nibus impetremus (in tanta praesertim doctrinarum 

et scientiarum restauratione) ut qui de hisce nostris 

aliquid, sive ex sensu proprio, sive ex auctoritatum 

turba, sive ex demonstrationum formis (quae nunc 

tanquam leges quaedam judiciales invaluerunt) stat- 

uere aut existimare velit ; ne id in transitu et velut 

aliud agendo facere se posse speret ; sed ut rem 

pernoscat, nostram, quam describimus et munimus, 

viam ipse paullatim tentet, subtilitati rerum, quae 

in experientia signata est, assuescat, pravos denique, 

atque alte haerentes mentis habitus, tempestiva 

et quasi legitima mora corrigat ; atque turn 

demum (si placuerit), postquam in 

potestate sua esse ceperit, 

judicio suo utatur. 








De Interpretation Natures , et Regno Hominis. 


HOMO naturae minister et interpres, tantum facit et 
intelligit, quantum de nature ordine re vel mente 
observaverit, nee amplius scit, aut potest. 


Nee manus nuda, nee intellectus sibi permissus 
multum valet; instrumentis et auxiliis res perficitur ; 
quibus opus est non minus ad intellectum, quam ad 
manum. Atque ut instrumenta manus motum aut 
eient, aut regunt ; ita et instrumenta mentis, intel- 
lectui aut suggerunt, aut cavent. 


Scientia et potentia humana in idem coincidunt, 
quia ignoratio caussse destituit effectum. Natura 
enim non nisi parendo vincitur : et quod in contem- 
platione instar caussae est, id in operatione, instar 
regulae est. 



Ad opera nil aliud potest homo, quam ut cor 
pora naturalia admoveat et araoveat : reliqua natura 
intus transigit. 


Solent se immiscere naturae (quoad opera) me- 
chanicus, mathematicus, medicus, alchymista, et 
magus : sed omnes (ut nunc sunt res) conatu levi, 
successu tenui. 


Insanum quiddam esset et in se contrarium ex- 
istimare ea, quae adhuc nunquam facta sunt, fieri 
posse, nisi per modos adhuc nunquam tentatos. 


Generationes mentis et manus numerosae admo- 
dum videntur in libris et opificiis. Sed omnis ista 
varietas sita est in subtilitate eximia et derivationibus 
paucarum rerum, quas innotuerunt ; non in numero 


Etiam opera quae jam inventa sunt casui deben- 
tur et experientiae, magis quam scientiis : scientiae 
enim quas nunc habemus, nihil aliud sunt quam 
quaedam concinnationes rerum antea inventarum ; non 
modi inveniendi aut designationes novorum operum. 


Caussa vero et radix fere omnium malorum in 
scientiis ea una est; quod dum mentis humanae vires 
falso miramur et extollimus, vera ejus auxilia non 
qu 33 ram us. 



Subtilitas naturae subtilitatem senses et intellectus 
multis partibus superat : ut pulchrae illae medita- 
tiones et speculationes humanas et caussationes res 
malesana sint, nisi quod non adsit qui advertat. 


Sicut scientise, quaa nunc habentur, inutiles sunt 
ad inventionem operum : ita et logica, quae nunc ha- 
betur, inutilis est adinvenlionem scientiarum. 


Logica, quaa in usu est, ad errores (qui in notioni- 
bus vulgaribus fundantur) stabiliendos et figendos 
valet, potius quam ad inquisitionem veritatis; ut 
magis damnosa sit, quam utilis. 


Syllogismus ad principia scientiarum non adhi- 
betur, ad media axiomata frustra adbibetur, cum sit 
subtilitati naturae longe impar. Assensum itaque 
constringit, non res. 


Syllogismus ex propositionibus constat, proposi- 
tiones ex verbis, verba notionum tessera? sunt. Itaque 
si notiones ipsae (id quod basis rei est) confusaa sint 
ettemere a rebus abstractae ; nihil in iis qua? super- 
struuntur est firmitudinis. Ttaque spes est una in 
inductione vera. 


In notionibus nil sani est, nee in logicis, nee in 
pbysicis ; non Substantia, non Qualitas, Agere, Pati 
ipsum Esse, bonas notiones sunt ; multo minus Grave, 
Leve, Densurn,Tenue, Humidum, Siccum, Generatio, 



Corruptio, Attrahere, Fugare, Elementum, Materia, 
Forma et id genus ; sed omnes phantasticae et male 


Notiones infimarum specierum, Hominis, Canis, 
Columbae, et prehensionum immediatarum sensus, 
Calidi, Frigidi, Albi, Nigri, nori fallunt magnopere ; 
quae tamen ipsas a fluxu materiae et commissione 
rerum quandoque confunduntur ; reliquae omnes 
(quibus homines hactenus usi sunt) aberrationes sunt, 
nee debitis modis a rebus abstractae et excitataa. 


Nee minor est libido et aberratio in constituen- 
dis axiomatibus, quam in notionibus abstrahendis ; 
idque in ipsis principiis, quae ab inductione vulgari 
pendent. At multo major est in axiomatibus et 
propositionibus inferioribus quae educit syllogismus. 


Quae adhucinventa sunt in scientiis ea hujusmodi 
sunt, ut notionibus vulgaribus fere subjaceant : ut 
vero ad interibra et remotiora naturae penetretur, 
necesse est, ut tarn notiones, quam axiomata magis 
certa et munita via a rebus abstrabantur ; atque 
omnino melior et certior intellectus adoperatio, in 
usum veniat. 


Duae vias sunt atque esse possunt ad inquiren- 
dam et inveniendam veritatem. Altera a sensu et 
particularibus advolat ad axiomata maxime genera- 
lia, atque ex iis principiis eorumque immota veritate 
judicat et invenit axiomata media; atque haec via in 


usu est : altera a sensu et particularibus excitat 
axiomata, ascendendo continenter et gradatim, ut 
ultimo loco perveniatur ad maxime generalia ; quae 
via vera est sed intentata. 


Eandem ingreditur viam (priorem scilicet) intel- 
lectus sibi permissus, quam facit ex ordine dialectics. 
Gestit enim mens exilire ad magis generalia, ut 
acquiescat, et post parvam moram fastidit experien- 
tiam : sed haec mala demum aucta sunt a dialectica 
ob pompas disputationum. 


Tntellectus sibi permissus, in ingenio sobrio et 
patiente et gravi (praesertim si a doctrinis receptis 
non impediatuf), tentat nonnihil illam alteram viam 
quae recta est, sed exiguo profectu ; cum intellectus 
nisi regatur et juvetur res inaequalis sit, et omnino 
inbabilis ad superandam rerum obscuritatem. 


Utraque via orditur a sensu et particularibus, et 

acquiescit in maxime generalibus : sed immensum 
quiddam discrepant ; cum altera perstringat tantum 
experientiam et particularia cursim ; altera in iis rite 
et ordine versetur; altera rursus jam a principio 
constituat generalia quaedam abstracta et inutilia ; 
altera gradatim exsurgat ad ea quae revera naturae 
sunt notiora. 

Non leve quiddam interest inter humanae mentis 
idola et divinae mentis ideas, hoc est inter placita 


quaedam inania, et veras signaturas atque impres- 
siones factas in creaturis prout inveniuntur. 


Nullo modo fieri potest, ut axiomata per argu- 
mentationem constituta ad inventionem novorum 
operum valeant ; quia subtilitas naturae subtilitatem 
argumentandi rnultis partibus superat. Sed axio 
mata a particularibus rite et ordine abstracta nova 
particularia rursus facile indicant et designant ; 
itaque scientias reddunt activas. 


Axiomata, quae in usu sunt, ex tenui et manipulari 
experientia et paucis particularibus, quae ut pluri- 
mum occurrunt, fluxere ; et sunt fere ad mensuram 
eorum facta et extensa : ut nil mirum sit, si ad nova 
particularia non ducant. Quod si forte instantia 
aliqua non prius animadversa aut cognita se offerat, 
axioma distinctione aliqua frivola salvatur, ubi emen- 
dari ipsum verius foret. 


Rationem humanam, qua utimur ad naturam, 
anticipationes naturae (quia res temeraria est et pras- 
matura); at illam rationem quae debitis modis elicitur 
a rebus, interpretationem naturae docendi gratia 
vocare consuevimus. 


Anticipationes satis firmae sunt ad consensum ; 
quandoquidem si homines etiam insanirent ad unum 
modum et confer miter, illi satis berie inter se con- 
gruere possent. 



Quin longe validiores sunt ad subeundum assen- 
sum anticipationes quam interpretationes ; quia ex 
paucis collects, iisque maxime quae familiariter occur- 
runt, intellectum statim perstringunt et phantasiam 
implent ; ubi contra interpretationes ex rebus admo- 
dum variis et multum distantibus sparsim collects 
intellectum subito percutere non possunt ; ut necesse 
sit eas quoad opiniones duras et absonas, fere instar 
mysteriorum fidei, videri. 


In scientiis quae in opinionibus et placitis funda- 
tae sunt, bonus est usus anticipationum et dialecticae ; 
quando opus est assensum subjugare non res. 


Non, si omnia omnium aetatum ingenia coierint 
et labores contulerint et transmiserint, progressus 
magnus fieri poterit in scientiis per anticipationes : 
quia errores radicales, et in prima digestione mentis, 
ab excellentia functionum et remediorum sequentium 
non curantur. 


Frustra magnum exspectatur augmentum in scien 
tiis ex superinductione et insitione novorum super 
vetera ; sed instauratio facienda est ab imis funda- 
mentis, nisi libeat perpetuo circumvolvi in orbem, 
cum exili et quasi contemnendo progressu. 


Antiquis auctoribus suus constat honos, atque 
adeo omnibus ; quia non ingeniorum aut facultatum 


inducitur comparatio, sed viae ; nosque non judicis sed 
indicis personarn sustinemus. 


Nullum (dicendum enim est aperte) recte fieri 
potest judicium nee de via nostra, nee de iis quae se- 
cundum earn inventa sunt, per anticipationes (ratio- 
nem scilieet quae in usu est), quia non postulandum 
est ut ejus rei judicio stetur, quae ipsa in judicium 


Neque etiam tradendi aut explicandi ea quae ad- 
ducimus facilis est ratio ; quia quae in se nova sunt 
intelligentur tamen ex analogia veterum. 


Dixit Borgia de expeditione Gallorum in Italiam, 
eos venisse cum creta in manibus ut diversoria nota- 
rent, non cum armis ut perrumperent ; itidem et 
nostra ratio est, ut doctrina nostra animos idoneos 
et capaces subintret ; confutationum enim nullus est 
usus, ubi de principiis et ipsis notionibus, atque etiam 
de formis demonstrationum dissentimus. 


Restat vero nobis modus tradendi unus et sim 
plex, ut homines ad ipsa particularia et eorum series 
et ordines adducamus ; et ut illi rursus imperent sibi 
ad tempus abnegationem notionum, et cum rebus 
ipsis consuescere incipiant. 


Ratio eorum qui acatalepsiam tenuerunt, et via 
nostra, initiis suis quodammodo consentiunt ; exitu 


immensum disjunguntur et opponuntur. Illi enim 
nihil sciri posse simpliciter asserunt ; nos non mul- 
tum sciri posse in natura ea, quae nunc in usu est, 
via : verum illi exinde auctoritatem sensus et intel- 
lectus destruunt ; nos auxilia iisdem excogitamus et 


Idola et notiones falsae quae intellectum huma- 
num jam occuparunt, atque in eo alte haerent, non 
solum -mentes hominum ita obsident, ut veritati 
aditus difficilis pateat ; sed etiam dato et concesso 
aditu, ilia rursus in ipsa instauratione scientiarum 
occurrent, et molesta erunt ; nisi homines prae- 
moniti, adversus ea se, quantum fieri potest, mu- 


Quatuor sunt genera Idolorum quae mentes hu- 
manas obsident. lis (docendi gratia) nomina im- 
posuimus ; ut primum genus^ Idola Tribus ; secun- 
dum, Idola Specus ; tertium, Idola Fori ; quartum, 
Idola Theatri vocentur. 


Excitatio Notionum et Axiomatum per Inductio- 
nem veram, est cert.e proprium remedium ad Idola ar- 
cenda et summovenda ; sed tamen indicatio Idolorum 
magni est usus. Doctrina enim de Idolis similiter 
se habet ad Interpretationem Naturae, sicut doctrina 
de Sophisticis Elenchis ad Dialecticam vulgarem. 


Idola Tribus sunt fundata in ipsa natura hu- 
mana, atque in ipsa tribu seu gente hominum. Falso 


enim asseritur, sensum humanum esse mensuram 
rerum ; quin contra, omnes perceptiones tarn sensus 
quam mentis sunt ex analogia hominis, non ex ana- 
logia universi. Estque intellectus humanus instar 
speculi inaequalis ad radios rerum, qui suam natu- 
ram naturae rerum immiscet, eamqne distorquet et 


Idola Specus sunt idola hominis Individ ui. Ha- 
bet enim unusquisque (praeter aberrationes naturae 
humanae in genere) specum sive cavernam quandam 
individuam, quae lumen naturae frangit et corrum- 
pit ; vel propter naturam cuj usque propriam et sin- 
gularem, vel proptej educationem et conversationem 
cum aliis ; vel propter lectionem librorum, et aucto- 
ritates eorum quos quisque colit et miratur, vel prop 
ter differentias impressionum, prout occurrunt in 
animo praeoccupato et praedisposito, aut in animo 
aequo et sedato, vel ejusmodi ; ut plane spiritus hu 
manus (prout disponitur in hominibus singulis) sit 
res varia, et omnino perturbata, et quasi fortuita : 
unde bene Heraclitus, homines scientias quaerere in 
minoribus mundis, et non majore sive communi. 


Sunt etiam idola tanquam ex contractu et socie- 
tate humani generis ad invicem, quae Idola Fori, prop 
ter hominum commercium et consortium, appella- 
mus. Homines enim per sermones sociantur ; at 
verba ex captu vulgi imponuntur. Itaque mala et 
inepta verborum impositio miris modis intellectum 
obsidet. Neque definitiones aut explicationes, qui- 


bus homines docti se munire et vindicare in nonnullis 
consueverunt, rem ullo modo restituunt. Sed verba 
plane vim faciunt intellectui, et omnia turbant ; et 
homines ad inanes et innumeras controversias et 
commenta deducunt. 


Sunt denique idola quae immigrarunt in animos 
hominum ex diversis dogmatibus philosophiarum, ac 
etiam ex perversis legibus demonstrationum ; quae 
Idola Theatri nominamus ; quia quot philosophies re- 
ceptae inventae sunt, tot fabulas productas et actas 
censemus quae mundos effecerunt fictitios et sceni- 
cos. Neque de his quse jam habentur, aut etiam de 
veteribus philosophiis et sectis tantum loquimur, 
cum complures alias ejusmodi fabulae componi et 
concinnari possint ; quandoquidem errorum pror- 
sus diversorum caussae sint nihilominus fere commu 
nes. Neque rursus de philosophiis universalibus 
tantum hoc intelligimus, sed etiam de principiis et 
axiomatibus compluribus scientiarum, qua? ex tradi- 
tione et fide et neglectu invaluerunt : verum de 
singulis istis generibus idolorum fusius et distinctius 
dicendum est, ut intellectui humano cautum sit. 


Intellectus humanus, ex proprietate sua, facile 
supponit majorem ordinem et aequalitatem in rebus, 
quam invenit : et cum multa sint in natura mono- 
dica et plena imparitatis, tamen affingit parallela, 
et correspondent et relativa quae non sunt. Hinc 
commenta ilia, in coelestibus omnia moveri per cir- 
culos perfectos, lineis spiralibus et draconibus (nisi 


nomine tenus) prorsus rejectis. Hinc elementum 
ignis cum orbe suo introduction est, ad constituen- 
dam quaternionem cum reliquis tribus, quae subji- 
ciuntur sensui. Etiam elementis (quae vocant) im- 
ponitur ad placitum decupla proportio excessus in 
raritate ad invicem ; et hujusmodi somnia. Neque 
vanitas ista tantum valet in dogmatibus, verum 
etiam in notionibus simplicibus. 


Intellectus humanus, in iis quag semel placuerunt 
(aut quia recepta sunt et credita, aut quia delectant), 
alia etiam omnia trahit ad suffragationem et con- 
sensum cum illis : et licet major sit instantiarum vis 
et copia, quae occurrunt in contrarium ; tamen eas 
aut non observat, aut contemnit, aut distinguendo 
summovet et rejicit, non sine magno et pernicioso 
praejudicio, quo prioribus illis syllepsibus auctoritas 
maneat inviolata. Itaque recte respondit ille, qui, 
cum suspensa tabula in templo ei monstraretur 
eorum qui vota solverant, quod naufragii periculo 
elapsi sint, atque interrogando premeretur anne 
turn quidem deorum numen agnosceret, quaesivit 
denuo, " At ubi sint illi depicti qui post vota nuncu- 
pata perierint ?" Eadem ratio est fere omnis super- 
stitionis, ut in astrologicis, in somniis, ominibus, 
nemesibus, et hujusmodi ; in quibus bomines, delec- 
tati hujusmodi vanitatibus, advertunt eventus ubi 
implentur ; ast ubi fallunt, licet multo frequentius, 
tamen negligunt, et praetereunt. At longe subtilius 
serpit hoc malum in philosophiis et scientiis ; in 
quibus quod semel placuit reliqua (licet multo fir- 


miora et potiora) inficit, et in ordinem redigit. Quin- 
etiam licet abfuerit ea, quam diximus, delectatio et 
vanitas, is tamen humano intellectui error est pro- 
prius et perpetuus, ut magis moveatur et excitetur 
affirmativis, quam negativis ; cum rite et ordine 
aequum se utrique praebere debeat ; quin contra, in 
omni axiomate vero constituendo, major est vis in- 
stantiae negativae. 


Intellectus humanus illis, qua3 simtil et subito 
mentem ferire et subire possunt, maxime movetur ; 
a quibus phantasia impleri et inflari consuevit : reli- 
qua vero modo quodam, licet imperceptibili, ita se 
habere fingit et supponit, quomodo se habent pauca 
ilia quibus mens obsidetur ; ad ilium vero transcur- 
sum ad instantias remotas et heterogeneas, per quas 
axiomata, tanquam igne, probantur, tardus omnino 
intellectus est et inhabilis, nisi hoc illi per duras le 
ges et violentum imperium imponatur. 


Gliscit intellectus humanus, neque consistere 
aut acquiescere potis est, sed ulterius petit ; at 
frustra. Itaque incogitabile est ut sit aliquid extre- 
mum aut extimum mundi, sed semper quasi neces- 
sario occurrit ut sit aliquid ulterius : neque rursus 
cogitari potest quomodo aeternitas defluxerit ad 
hunc diem ; cum distinctio ilia quae recipi consuevit, 
quod sit infimtum a parte ante et a parte post, 
nullo modo constare possit ; quia inde sequeretur, 
quod sit unum infinitum alio infinito majus, atque 
ut consumatur infinitum, et vergat ad finitum. Si- 


milis est subtilitas de lineis semper divisibilibus, ex 
impotentia cogitationis. At majore cum pernicie in- 
tervenit haec impotentia mentis in inventione caus- 
sarum : nam cum maxime universalia in natura 
positiva esse debeant, quemadmodum inveniuntur, 
neque sunt revera caussabilia ; tamen intellectus hu- 
manus nescius acquiescere, adhuc appetit notiora. 
Turn vero ad ulteriora tendens ad proximiora 
recidit, videlicet ad caussas finales ; quse sunt plane 
ex natura hominis, potius quam universi : atque ex 
hoc fonte pbilosophiam miris modis corruperunt. 
Est autem aeque imperiti et leviter philosophantis, 
in maxime universalibus caussam requirere, ac in 
subordinatis et subalternis caussam non desiderare. 


Intellectus humanus luminis sicci non est ; sed re- 
cipit infusionem a voluntate et affectibus, id quod 
generat ad quod vult scientias . Quod enim mavult 
homo verum esse, id potius credit. Rejicit itaque 
difficilia, ob inquirendi impatientiam ; sobria, quia 
coarctant spem ; altiora naturae, propter superstitio- 
nem ; lumen experientias, propter arrogantiam et 
fastum, ne videatur mens versari in vilibus et fluxis ; 
paradoxa, propter opinionem vulgi ; denique innu- 
meris modis, iisque interdum imperceptibilibus, af- 
fectus intellectum imbuit et inficit. 


At longe maximum impedimentum et aberratio 
intellectus humani provenit a stupore et incompe- 
tentia et fallaciis sensuum ; ut ea qua? sensum feriant, 
illis quae sensum immediate non feriunt, licet potio- 


ribus, praeponderent. Itaque contemplatio fere de- 
sinit cum aspectu ; adeo ut rerum invisibilium 
exigua aut nulla sit observatio. Itaque omnis ope- 
ratio spirituum in corporibus tangibilibus incluso- 
rum latet, et homines fugit. Omnis etiam subtilior 
meta-schematismus in partibus rerum crassiorum 
(quam vulgo alterationem vocant, cum sit revera 
latio per minima) latet similit^r : et tamen nisi duo 
ista, quae diximus, explorata fuerint et in lucem 
producta, nihil magni fieri potest in natura quoad 
opera. Rursus ipsa natura ae ris communis, et cor- 
porum omnium, quae ae rem tenuitate superant (quae 
plurima sunt) fere incognita est. Sensus enim per 
se res infirma est, et aberrans ; neque organa ad 
amplificandos sensus aut acuendos multum valent ; 
sed omnis verier interpretatio naturae conficitur per 
instantias, et experimenta idonea et apposita ; ubi 
sensus de experimento tantum, experimentum de 
natura et re ipsa judicat. 


Intellectus humanus fertur ad abstracta propter 
naturam propriam ; atque ea, quae fluxa sunt, fingit 
esse constantia ; melius autem est naturam secare, 
quam abstrahere, id quod Democriti schola fecit, 
quae magis penetravit in naturam, quam reliquae. 
Materia potius considerari debet, et ejus schematism! 
et rneta-schematismi, atque actus purus, et lex actus 
sive motus ; formae enim commenta animi human! 
sunt, nisi libeat leges iilas actus formas appellare. 

Hujusmodi itaque sunt idola, quae vocamus Idola 


Tribus ; quae ortum habent aut ex aequalitate sub- 
stantiae spiritus humani ; aut ex praeoccupatione 
ejus ; aut ab angustiis ejus ; aut ab inquieto motu 
ejus ; aut ab infusione afFectuum ; aut ab incompe- 
tentia sensuum ; aut ab irnpressionis modo. 


Idola Specus ortum habent ex propria cujusque 
natura et animi et corporis ; atque etiam ex educa- 
tione, et consuetudine, et fortuitis. Quod genus, 
licet sit varium et multiplex, tamen ea proponemus, 
in quibus maxima cautio est, quaeque plurimum va- 
lent ad polluendum intellectum, ne sit purus. 


Adamant homines scientias et contemplationes 
particulars ; aut quia auctores et inventores se 
earum credunt ; aut quia plurimum in illis operse 
posuerunt, iisque maxime assueverunt. Hujusmodi 
vero homines, si ad philosophiam et contemplationes 
universales se contulerint, illas ex prioribus phan- 
tasiis detorquent et corrumpunt ; id quod maxime 
conspicuum cernitur in Aristotele, qui naturalem 
suam philosophiam logicas suae prorsus mancipavit, 
ut earn fere inutilem et contentiosam reddiderit. 
Chymicorum autem genus, ex paucis experimentis 
fornacis, philosophiam constituerunt phantasticam, 
et ad pauca spectantem : quinetiam Gilbertus, post- 
quam in contemplationibus magnetis se laboriosis- 
sime exercuisset, confinxit statim philosophiam con- 
sentaneam rei apud ipsum praepollenti. 

Maximum et velut radicale discrimen ingeniorum 


quoad philosophiam et scientias illud est ; quod alia 
ingenia sint fortiora et aptiora ad notandas rerum 
differentias ; alia ad notandas rerum similitudines. 
Ingenia enim constantia et acuta, figere contempla 
tiones, et morari et haerere in omni subtilitate diffe- 
rentiarum possunt : ingenia autem sublimia et dis- 
cursiva etiam tenuissimas et catholicas rerum simili 
tudines et agnoscunt, et componunt: utrumque 
autem ingenium facile labitur in excessum, pren- 
sando aut gradus rerum, aut umbras. 


Reperiuntur ingenia alia in admirationem anti- 
quitatis, alia in amorem et amplexum novitatis effusa ; 
pauca vero ejus temperamenti sunt, ut modum 
tenere possint, quin aut quae recte posita sunt ab 
antiquis convellant, aut ea contemnant, quae recte 
afferuntur a novis. Hoc vero magno scientiarum et 
philosophiae detrimento fit, quum studia potius sint 
antiquitatis et novitatis quam judicia : veritas autem 
non a felicitate temporis alicujus, quae res varia est, 
sed a lumine naturae et experientiae, quod aeternum 
est, petenda est. Itaque abneganda sunt ista studia, 
et videndum ne intellectus ab illis ad consensum 


Contemplationes naturae, et corporum in simpli- 
citate sua, intellectum frangunt et comminuunt : 
contemplationes vero naturae, et corporum in compo- 
sitione et configuratione sua, intellectum stupefa- 
ciunt et solvunt. Id optime cernitur in schola 
Leucippi et Democriti, collata cum reliquis philoso- 


phiis. Ilia enim it a versatur in particulis rerum, ut 
fabricas fere negligat : reliquae autem ita fabricas 
intuentur attonitae, ut ad s implicit a tern naturae non 
penetrent, Itaque alternandae sunt contemplationes 
istae et vicissim sumendae ; ut intellectus reddatur 
simul penetrans et capax, et evitentur ea quse dixi- 
mus incommoda, afque idola ex iis provenientia. 


Talis itaque esto prudentia contemplativa in 
arcendis et summovendis Idolis Specus ; quae aut ex 
prsedominantia, aut ex excessu com positionis et divi- 
sionis, aut ex studiis erga tempora, aut ex objectis 
largis et minutis, maxime ortum habent. Generali- 
ter autem pro suspecto habendum, unicuique rerum 
naturam contemplanti, quicquid intellectum suum 
potissimum capit et detinet ; tantoque major adhi- 
benda in hujusmodi placitis est cautio, ut intellectus 
servetur aequus et purus. 


At Idola Fori omnium molestissima sunt ; quas ex 
foedere verborum et nominum se insinuarunt in in 
tellectum. Credunt enim homines, rationem suam 
verbis imperare ; sed fit etiam ut verba vim suam 
super intellectum retorqueant et reflectant ; quod 
pbilosopbiam et scientias reddidit sophisticas et in- 
activas. Verba autem plerumque ex captu vulgi 
induntur, atque per lineas vulgari intellectui maxime 
conspicuas res secant. Cum autem intellectus 
acutior aut observatio diligentior eas lineas trans- 
ferre velit, ut illae sint magis secundum naturam, 
verba obstrepunt. Unde fit ut magnae et solennes 


disputationes hominum doctorum saepe in contro- 
versias circa verba et nomina desinant ; a quibus (ex 

more et prudentia mathematicorum) incipere con- 
sultius foret, easque per definitiones in ordinem 
redigere. Quae tamen definitiones in naturalibus et 
materiatis huic malo mederi non possunt ; quoniam 
et ipsas definitiones ex verbis constant, et verba gig- 
nunt verba: adeo ut necesse sit ad instantias parti- 
culares r earumque series et ordines recurrere, ut 
mox dicemus, cum ad modum et rationera consti- 
tuendi notiones et axiornata deventum fuerit. 


. Idola quae per verba intellectui imponuntur duo- 
rum generum sunt : aut enim sunt rerum nomina, 
quae non sunt (quemadmodum enim sunt res, quas 
nomine carent per inobservationem ; ita sunt et no 
mina quae carent rebus, per suppositionem phantas- 
ticam), aut sunt nomina rerum quae sunt, sed confusa 
et male terminata et temere et inaequaltter a rebus 
abstracta. Prioris generis sunt Fortuna, Prim um Mo 
bile, Planetarum Orbes, Elementum Ignis et hujus- 
modi commenta, quae a vanis et falsis theoriis ortum 
habent. Atque boc genus idolorum facilius ejicitur, 
quia per constantem abnegationem et antiquationem 
theoriarum exterminari possunt. 

At alterum genus perplexum est et alte hserens ; 
quod ex mala et imperita abstractione excitatur. 
Exempli gratia, accipiatur aliquod verbum, Humi- 
dum si placet, et videamus quomodo sibi constent 
quae per hoc verbum significantur ; et invenietur 
verbum istud Humidum nihil aliud, quam nota eon- 

VOL, IX. p 


fusa diversarum actionum, quae nullam constantiam 
aut reductionempatiuntur. Significat enim et quod 
circa aliud corpus facile se circumfundit ; et quod in 
se est indeterminable, nee consistere potest ; et quod 
facile cedit undique ; et quod facile se div 7 idit et dis- 
pergit ; et quod facile se unit et colligit ; et quod 
facile fluit et in motu ponitur ; et quod alteri corpori 
facile adhaeret, idque madefacit ; et quod facile redu- 
citur in liquid um sive colliquatur, cum antea con- 
sisteret. Itaque cum ad hujus nominis praedica- 
tionem et impositionem ventum sit ; si alia accipias 
flamma humida est ; si alia accipias, ae r humid us 
non est; si alia, pulvis minutus humidus est; 
si alia, vitrum humid um est ; ut facile appareat 
istam notionem ex aqua tantum et communibus et 
vulgaribus liquoribus, absque ulla debita verificatione, 
temere abstractam esse. 

In verbis autem gradus sunt quidam pravitatis et 
erroris. Minus vitiosum genus est nominum sub- 
stantias alicujus, praesertim specierum infimarum et 
bene deductarum, namnotio Cretae,Luti, bona, Terrae 
mala : vitiosius genus est actionum, ut Generare, Cor- 
rumpere, Alterare: vitiosissimum qualitatum (exceptis 
objectis sensus immediatis), ut Gravis, Levis, Tenuis, 
Densi, etc. ettamen in omnibus istis fieri non potest, 
quin sint alias notiones aliis paullo meliores, prout in 
sensum humanum incidit rerum copia. 


At Idola Theatri innata non sunt nee occulto in- 
sinuata in intellectum ; sed ex fabulis theoriarum et 
perversis legibus demonstrationum plane indita et 
recepta. In his autem confutationes tentare et sus- 


cipere consentaneum prorsus non est illis, quae a 
nobis dicta sunt. Cum enim nee de principiis con- 
sentiamus nee de demonstrationibus ; tollitur omnis 
argumentatio. Id vero bono fit fato ut antiquis 
suus constet honos. Nihil enim illis detrahitur, 
cum de via omnino quaestio sit. Claudus enim (ut 
dicitur) in via antevertit cursorem extra viam. 
Etiam il)ud manifesto liquet, current! extra f viam, 
quo habilior sit et velocior, eo majorem contingere 

Nostra vero inveniendi scientias ea est ratio, ut 
non multum ingeniorum acumini et robori relinqua- 
tur ; sed quae ingenia et intellectus fere exaequet. 
Quemadrnodum enim ad hoc ut linea recta fiat, aut 
circulus perfectus describatur, multum est in con- 
stantia et exercitatione manus, si fiat ex vi manus 
propria ; sin autem adhibeatur regula aut circinus, 
parum aut nibil ; omnino similis est nostra ratio. 
Licet autem confutationum particularium nullus sit 
usus ; de sectis tamen et generibus bujusmodi theo- 
riarum nonnihil dicendum est ; atque etiam paullo 
post de signis exterioribus quod se male habeant; 
et postremo de caussis tantae iufelicitatis et tam 
diuturni et generalis in errore consensus ; ut ad vera 
minus difficilis sit aditus, et intellectus bumanus 
volentius expurgetur et idola dimlttat. 


Idola Theatri sive tbeoriarum multa sunt, et 
multo plura esse possunt, et aliqu.ando fortasse 
erunt. Nisi enim, per multa jam saecula, hominum 
ingenia circa religionem et theologiam occupata 


fuissent ; atque etiam politiae civiles (praesertim mo- 
narchiae) ab istiusmodi novitatibus, etiam contem- 
plationibus essent aversae ; ut cum periculo et 
detrimento fortunarum suarum in illas bomines in- 
cumbant, non solum praemio destituti, sed etiam 
contemptui et invidiae expositi ; complures aliae pro- 
culdubio pbilosopbiarum et theoriarum sectae, similes 
illis quae magna varietate olim apud Graecos florue- 
runt, introductae fuissent. Quemadmodum enim 
super pbaenomena aetberis plura themata cceli con- 
fingi possunt ; similiter et multo magis super pbaa- 
nomena philosophiae fundari possunt et constitui 
varia dogmata. Atque hujusmodi theatri fabulae 
habent etiam illud, quod in tbeatro poetarum usu 
venit : ut narrationes fictae ad scenam narrationi- 
bus ex historia veris concinniores sint et elegantiores, 
et quales quis magis vellet. 

In genere autem in materiain philosophiae sumi- 
tur aut multum ex paucis aut parum ex multis ; ut 
utrinque philosopbia super experientiae et naturalis 
bistoriae nimis angustam basin fundata sit, atque ex 
paucioribus quam par est pronunciet. Rationale 
enim genus pbilosophantium ex experientia arripiunt 
varia et vulgaria, eaque neque certo comperta, nee 
diligenter examinata et pensitata ; reliqua in medi- 
tatione, atque ingenii agitatione ponunt. 

Est et aliud genus pbilosophantium, qui in paucis 
experimentis sedulo et accurate elaborarunt, atque 
hide pbilosopbias educere et confingere ausi sunt ; 
reliqua miris modis ad ea detorquentes. 

Est et tertium genus eorum, qui theologiam et 


traditiones ex fide et veneratione immiscent ; inter 
quos vanitas nonnullorum ad petendas et derivan- 
das scientias a spiritibus scilicet et geniis deflexit ; 
ita ut stirps errorum, et pbilosophia falsa, genere 
triplex sit : Sophistica, Empirica, et Superstitiosa. 


Primi generis exempium in Aristotele maxime 
conspicuum est, qui philosophiam naturalem dialec- 
tica sua corrupit ; cum mundum ex categoriis effe- 
cerit ; animae humanae, no bilissimas substantiae, genus 
ex vocibus secundae intentionis tribuerit ; negotium 
densi et rari, per quod corpora subeunt majores et 
minores dimen-siones sive spatia, per frigidam dis- 
tinctionem actus et potentiae transegerit ; motum 
singulis corporibus unicum et proprium, et si parti- 
cipent ex alio motu id aliunde moveri, asseruerit, et 
innumera alia, pro arbitrio suo, naturae rerum im- 
posuerit ; magis ubique sollicitus quomodo quis 
respondendo se explicet, et aliquid reddatur in verbis 
positivum, quam de interna rerum veritate ; quod 
etiam optime se ostendit in comparatione philoso- 
phiae ejus ad alias philosopbias, quae apud Graecos 
celebrantur. Habent enim homoiomera Anaxagora, 
atomi Leucippi et Democriti, coelum et terra Par- 
menidis, lis et amicitia Empedoclis, resolutio corpo- 
rum in adiapborum naturam ignis et replicatio 
eorundem ad densum Heracliti, aliquid ex philosopho 
naturali, et rerum naturam et experientiam et cor 
pora sapiunt; ubi Aristotelis pbysica, nihil aliud 
quam dialectics voces plerumque sonet ; quam etiam 
in metaphysicis sub solenniore nomine, et ut magis 


scilicet realis, non nominalis, retractavit. Neque 
illud quenquam moveat, quod in libris ejus de ani- 
malibus, et in problematibus, et in aliis suis tractati- 
bus, versatio frequens sit in experimentis. Ille enim 
prius decreverat, neque experientiam ad consti- 
tuenda decreta et axiomata rite consuluit ; sed post- 
quam pro arbitrio suo decrevisset, experientiam ad 
sua placita tortam circumducit et captivam ; ut hoc 
etiam nomine magis accusandus sit, quam sectato- 
res ejus modern! (scholasticorum philosophorum ge 
nus) qui experientiam omnino deseruerunt. 


At philosophise genus Empiricum placita magis 
deform ia et monstrosa educit, quam Sophisticum aut 
rationale genus ; quia non in luce notionum vulga- 
rium (quae licet tennis sit et superficialis, tamen 
est quodammodo universalis, et ad multa pertinens) 
sed in paucorum experimentorum angustiis et ob- 
scuritate fundatum est. Itaque talis philosophia 
illis, qui in hujusmodi experimentis quotidie versan- 
tur, atque ex ipsis pbantasiam contaminamnt, pro- 
babilis videtur, et quasi certa ; caeteris, incredibilis 
et vana. Cujus exemplum notabile est chymicis, 
eorumque dogmatibus ; alibi autem vix hoc tempore 
invenitur, nisi forte in philosophia Gilbert!. Sed 
tamen circa hujusmodi philosophias cautio nullo 
modo praetermittenda enit; quia mentejam praevi- 
demus et auguramur, si quando homines, nostris 
monitis excitati, ad experientiam se send contulerint 
(valere jussis doctrinis sophisticis), turn deminn 
propter praamaturam et praeproperam intellect us 


festinationem, et saltum sive volatum ad generalia 
et rerum principia, fore ut magnum ab hujusmodi 
philosophis periculum immineat ; cui malo etiam 
mine obviam ire debemus. 


At corruptio philosophise ex Superstitione, et 
theologia admista, latius omnino patet, et pluri- 
mum mail infert, aut in philosophias integras, aut in 
earum paries. Humanus enim intellectus non mi- 
nus impressionibus phantasiae est obnoxius, quam im- 
pressionibus vulgarium notionum. Pugnax enim 
genus philosophic et sophisticum illaqueat intellec- 
tum : at illud alterum pbantasticum et tumidum, 
et quasi poeticum, magis blanditur intellectui. Inest 
enim homini quaedam intellectus ambitio, non minor 
quam voluntatis; praesertim in ingeniis altiset elevatis. 
Hujus autem generis exemplum inter Graecos il- 
lucescit praecipue in Pythagora, sed cum supersti- 
tione magis crassa et onerosa conjunctum ; at peri- 
culosius et subtilius in Platone, atque ejus schola. 
Invenitur etiam hoc genus mali in partibus pbilo- 
sopbiarum reliquarum, introducendo formas ab- 
stractas, et caussas finales, et caussas primas ; omit- 
tendo saapissime medias, et hujusmodi. Huic autem 
rei summa adhibenda est cautio. Pessima enim 
res est errorum apotheosis, et pro peste intel 
lectus habenda est si vanis accedat veneratio. 
Huic autem vanitati nonnulli ex modernis sum- 
ma levitate ita indulserunt/ ut in primo capitulo 
Geneseos, et in libro Job, et aliis scripturis sacris, phi- 
losophiam naturalem fundare conati sint ; inter viva 


quaerentes mortua. Tantoque magis haec vanitas 
inhibenda venit et coercenda, quia ex divinorum et 
humanorum malesana admistione non solum edu- 
citur philosophia pbantastica, sed etiam religio 
haeretica. Itaque salutare admodum est, si mente 
sobria ficlei tantum dentur quae fidei sunt. 


Et de mails auctoritatibus pbilosopbiarum, qua? 
aut in vulgaribus notionibus, aut in paucis experi- 
mentis, aut in superstitionefundatae sunt, jam dictum 
est. Dicendum porro est, et de vitiosa ma- 
teria eontemplationum, prsesertim in pbilosopbia 
naturali. Inficitur autem intellect us humanus ex 
intuitu eorum, quae in artibus mechanicis fiunt, 
in quibus corpora per compositiones aut separa- 
tiones ut plurimum alterantur ; ut cogitet simile 
quiddam etiam in natura rerum universal! fieri. 
Unde fluxit commentum illud elementorum, atque 
illorum concursu, ad constituenda corpora natu- 
ralia. Rursus, cum bomo naturae libertatem con- 
templetur, incidit in species rerum, animalium, plan- 
tarum, rnineralium, unde facile in earn labitur cogi- 
tationem, ut existimet esse in natura quasdam formas 
rerum primarias, quas natura educere molitur, atque 
reliquam varietatem ex imped imentis, et aberratio- 
nibus naturae in opere suo conficiendo, aut ex diver- 
sarurn specierum conflictu, et transplantatione alte- 
rius in alteram, provenire. Atque prima cogitatio 
qualitates primas elementares, secunda proprietates 
occultas et virtutes specificas nobis peperit ; qua- 
rum utraque pertinet ad inania contemplationum 


compendia, in quibus acquiescit animus, et a soli- 
dioribus avertitur. At medici, in secundis rerum 
qualitatibus et operationibus, attrahendi, Fcpellendi, 
attenuandi, inspissandi, dilatandi, astringendi, discu- 
tiendi, maturandi, et hujusmodi, operam praesta-nt 
meliorem ; atque nisi ex illis duobus (quae dixi) 
compendiis (qualitatibus scilicet elementaribus, et 
virtutibus specificis) ilia altera (quae recte notata 
sunt) corrumperent, reducendo ilia ad primas quali- 
tates, earumque mixturas subtiles et incommensu- 
rabiles, aut ea non producendo cum majore et dili- 
gentiore observatione ad qualitates tertias et quartas, 
sed conteinplationem intempestive abrumpendo, illi 
multo melius profecissent. Neque hujusmodi vir- 
tutes (non dico eaedem, sed similes) in humani cor- 
poris medicinis tantum exquirendae sunt ; sed etiam 
in caeterorum corporum naturalium mutationibus. 

Sed multo adhuc majore cum malo fit, quod 
quiescentia rerum principia, * ex quibus, et non mo- 
ventia/ per quae res fiunt, contemplentur et inquirant. 
Ilia eriim ad sermones, ista ad opera spectant. Neque 
enirn vulgares illae differentias motus, quae in natu- 
rali philosophia recepta notantur, generationis, cor- 
ruptionis, augmentationis, diminutionis, alterationis, 
et lationis, ullius sunt pretii. Quippe hoc sibi vo- 
lunt ; si corpus, alias non mutatum, loco tamen mo- 
veatur, hoc lationern esse ; si manente et loco et 
specie qualitate mutetur, hoc alterationem esse ; si 
vero ex ilia mutatione moles ipsa et quantitas cor- 
poris non eadem maneat, hoc augmentationis et 


diminutionis motum esse ; si eatenus mutentur, spe- 
ciem ipsam et substantiam mutent, et in alia mi- 
grent, hoc generationem et corruptionem esse. At 
ista mer& popularia sunt, et nullo modo in naturam 
penetrant ; suntque mensurae et periodi tantum, non 
species motus. Innuunt enim illud, hucusque, et 
non ( quomodo, vel ex quo fonte. Neque enim de 
corporum appetitu, aut de partium eorum processu, 
aliquid significant ; sed tantum cum motus ille rem 
aliter ac prius, crasso modo, sensui exbibeat, inde 
divisionem suam auspicantur. Etiam cum de caussis 
motuum aliquid significare volunt, atque divisionem 
ex illis instituere, differential*! motus naturalis et 
violenti, maxima cum socordia, introducunt ; qua3 et 
ipsa omnino ex notione vulgari est ; cum omnis mo 
tus violentus etiam naturalis revera sit, scilicet cum 
externum efficiens naturam alio modo in opere ponet, 
quam quo priiis. 

At hisce omissis ; si quis (exempli gratia) obser- 
vaverit^ inesse corporibus appetitum contactus ad in- 
vicem, ut non patiantur unitatem naturae prorsus di- 
rimi, aut abscindi, ut vacuum detur: aut si quis dicat, 
inesse corporibus appetitum se recipiendi in natura- 
lem suam dimensionem,vel tensuram ut, si ultra earn, 
aut citra earn comprimantur aut distrahantur, statim 
inveteremspbaeram etexporrectionem suam serecupe- 
rare et remittere moliantur : aut si quis dicat, inesse 
corporibus appetitum congregationis ad massas con- 
naturalium suorum, densorum videlicet versus orbem 
terras, tenuiorum et rariorum versus ambitum cceli ; 


haec et hujusmodi vere physica sunt genera motuum; 
at ilia altera plane logica sunt et scholastica, ut ex 
hac collatione eorum manifesto liquet. 

Neque minus etiam malum est, quod in philoso- 
phiis et contemplationibus suis, in principiis rerum 
atque ultimitatibus naturae investigandis et trac- 
tandis, opera insumatur ; cum ornnis utilitas et fa- 
cultas operandi in mediis consistat. Hinc fit, ut 
abstrahere naturam homines non desinant, donee ad 
matenam potentialem et informem ventum fuerit ; 
nee rursiis secare naturam desinant, donee perven- 
tum fuerit ad atomum, qua3, etiamsi vera essent, 
tamen ad juvandas hominum fortunas parum possunt. 


Danda est etiam cautio intellectui de intempe- 
rantiis philosophiarum, quoad assensum praabendum 
aut cohibendum ; quia hujusmodi intern perantiae 
videntur Idola figere, et quodammodo perpetuare, 
ne detur aditus ad ea summovenda. 

Duplex autem est excessus : alter eorum, qui 
facile pronunciant, et scientias reddunt positivas et 
magistrales ; alter eorum, qui acatalepsiam intro- 
duxerunt, et inquisitionem vagam sine termino ; 
quorum primus intellectum deprimit, alter enervat. 
Nam Aristotelis philosophia, postquam ceteras philo- 
sophias (more Ottomanorum erga fratres suos) 
pugnacibus confutationibus contrucidasset, de sin- 
gulis pronunciavit ; et ipse rursus quasstiones ex 
arbitrio suo subornat, deinde conficit, ut omnia 
certa sint et decreta ; quod etiam apud successiones 
suas valet, et in usu est. 


At Platonis schola acatalepsiam introduxit, 
primo tanquam per jocurn et ironiam, in odium 
veterum s< phistamm, Protagorae, Hippiae, et reliquo- 
rum, qui nihil tarn verebantur, quam ne dubitare de 
re aliqna videremur. At Nova Academia acatalep 
siam dogmatizavit, et ex professo tenuit. Quae licet 
honestior ratio sit, quam pronunciandi licentia, 
cum ip>i pro se dicant, se minime confundere 
inquisitionem, ut Pyrrho fecit et Ephectici, sed 
habere quod sequantur ut probabile, licet non 
habeant quod teneant ut verum ; tamen postquam 
animus bumanus de veritate invenienda semel despe- 
raverit, onmino omnia fiunt languidiora : ex quo 
fit, ut deflectant homines potius ad amcenas dispu- 
tationes et discursus, et rerum quasdam peragra- 
tiones, quam in severitate inquisitionis se sustineant. 
Verum quod a principio diximus, et perpetud 
agimus, sensui et intellectui humano eorumque 
infirmitati auctoritas non est deroganda^ sed auxilia 


Atque deldolorum singulis generibus, eorumque 
apparatu jam diximus ; quae omnia constant! et 
solenni decreto sunt abneganda et renuncianda, et 
intellectus ab iis omnino liberandus est et expur- 
gandus ; ut non alius fere sit aditus ad regnum 
hominis, quod fundatur in scientiis, quam ad regnum 
ecelorum, in quod, nisi sub persona infantis, intrare 
non datur. 


At pravae demonstrationes, Idolorum veluti mu- 


nitiones quaedam sunt et praesidia ; eseque quas in 
dialecticis habemus id fere agunt, ut mundum plane 
cogitationibus humanis, cogitationes autem verbis, 
addicant et mancipent. Demonstrationes vero poten- 
tia quadam philosophiae ipsae sunt, et scientiae. 
Quales enim eae sunt, ac prout rite aut male insti- 
tutae, tales sequuntur philosophiae, et contempla- 
tiones. Fallunt autem et incompetentes sunt eae, 
quibus utimur in universo illo processu, qui a sensu 
et rebus ducit ad axiomata et conclusiones. Qui 
quidem processus quadruplex est, et vitia ejus toti- 
dem. Primo, impressiones sensus ipsius vitiosae 
sunt ; sensus enim et destituit, et fallit. At destitu- 
tionibus substitutiones, fallaciis rectificationes deben- 
tur. Secundo, notiones ab impressionibus sensuum 
male abstrahuntur, et interminatae, et confusae sunt, 
quas terminatas et bene finitas esse oportuit. Tertio, 
inductio mala est, quae per enumerationem simplicem 
principia concludit scientiarum, non adhibitis exclu- 
sionibus et solutionibus, sive separationibus naturae 
debitis. Postremo, modus ille inveniendi et probandi, 
ut primo principia maxime generalia constituantur, 
deinde media axiomata ad ea applicentur et proben- 
tur, errorum mater est, et scientiarum omnium 
calamitas. Verum de istis, quae jam obiter perstrin- 
gimus, fusius dicemus, cum veram interpretandae 
naturae viam, absolutis istis expiationibus et expur- 
gationibus mentis, proponemus. 


Sed demonstratio longe optima est experientia ; 
modo hagreat in ipso experimento. Nam si traduca- 


tur ad alia quas similia existamantur, nisi rite et 
ordine fiat ilia traductio, res fallax est. At modus 
experiendi. quo homines mine utuntur, caecus est et 
stupid us. Itaque cum errant et vagantur nulla via 
certa, sed ex occursu rerum tantum consilium capiunt, 
circumferuntur ad multa, sed parum promovent ; et 
quandoque gestiunt, quandoque distrahuntur ; et 
semper inveniunt quod ulterius quasrant. Fere autem 
ita fit, ut homines leviter et tanquam per ludum ex- 
periantur, variando paullulum expe^rimenta jam cog- 
nita ; et, si res non succedat, fastidiendo, et conatum 
deserendo. Quod si magis serio et constanter ac 
laborio>e ad experimenta se accingant^ tamen in 
uno aliquo experimento eruendo operam collocant ; 
quemadmodum Gilbertus in magnete, chymici in 
auro. Hoc autem faciunt homines instituto non 
minus imperito, quam tenui. Nemo enim alicujus 
rei naturam in ipsa re feliciter perscrutatur, sed 
amplianda est inquisitio ad magis communia. 

Quod si etiam scientiam quandam et dogmata ex 
experimentis moliantur, tamen semper fere studio 
praepropero et intempestivo deflectunt ad praxin : 
non tantum propter usum et fructum ejusmodi 
praxeos, sed ut in opere aliquo novo veluti pignus 
sibi arripiant, se non inutiiiter in reliquis versaturos : 
atque etiam aliis se venditent, ad existirnationem 
meliorem comparandam de iis in quibus occupati 
sunt. Ita fit ut, more Atalantae, de via decedant 
ad tollendum aureum pomum, interim vero cursum 
interrumpant, et victoriam emittant e manibus. 
Verum in experientiae vero curriculo, eoque ad nova 


opera producendo, divina prudentia omnino et ordo 
pro exemplar! sumenda sunt. Deus autem primo 
die creationis lucem tantum creavit, eique operi 
diem integrum attribuit ; nee aliquid materiati operis 
eo die creavit. Similiter et ex omnimoda experiei> 
tia, primum inventio caussarum et axiomatum 
verorum elicienda est, et lucifera experimenta non 
fructifera quaerenda. Axiomata autem recte in- 
venta et. constituta praxin non strictim sed con- 
fertim instruunt, et operum agmina ac turmas post 
se tralmnt. Verum de experiendi viis, quae non 
minus quam viaa judicandi obsessae sunt et interclusae, 
postea dicemus : impraesentiarum de experientia 
vulgari, tanquam de mala demonstration^ tantum 
locuti. Jam vero postulat ordo rerum, ut de iis, 
quorum paullo ante mentionem fecimus, signis, 
quod philosophise et contemplationes in usu male 
se habeant, et de caussis rei primo intuitu tarn 
mirabilis et incredibilis, quaadam subjungamus. 
Signorumenim notio praeparat assensum : caussarum 
vero explicatio tollit miraculum. Quae duo ad 
extirpationem Idolorum ex intellectu faciliorem et 
clementiorem multum juvant. 


Scientiae, quas habemus, fere a Graecis fluxerunt. 
Quae enim Scriptores Romani aut Arabes aut recen- 
tiores addiderunt, non rnulta, aut magni momenti 
sunt : et qualiacunque sint, fundata sunt super basin 
eorum quae inventa sunt a Graecis. Erat autem 
sapientia Graecorum professoria, et in disputationes 
effusa : quod genus inquisition! veritatis adversissi- 


mum est. Itaque nomen illud Sopbistarum, quod 
per contemptum ab iis qui se philosophos haberi 
voluerunt in antiques rhetores rejectum et traduc- 
tum est, Gorgiam, Protagoram, Hippiam, Polum ; 
etiam universo generi competit, Platoni, Aristoteli, 
Zenoni, Epicure, Theophrasto, et eorum successori- 
bus, Chrysippo, Carneadi, reliquis. Hoc tantum 
intererat ; quod prius genus vagum fuerit et merce- 
narium, civitates circumcursando, et sapientiam suam 
ostentando, et mercedem exigendo ; alterum verd 
solennius et generosius,quippe eorum qui sedes fixas 
habuerunt, et scholas aperuerunt, et gratis pbilo- 
sophati sunt. Sed tamen utrumque genus (licet 
caetera dispar) professorium erat, et ad disputationes 
rem deducebat, et sectas quasdam atque haereses 
philosopliiae instituebat et propugnabat : ut essent 
fere doctrine eorum (quod non male cavillatus est 
Dionysius in Platonem) " Verba otiosorum senum 
ad imperitos juvenes." At antiquiores illi ex Graecis, 
Empedocles, Anaxagoras^ Leucippus, Demoeritus, 
Parmenides, Heraclitus, Xenophanes, Philolaus, reli- 
qui (nam Pythagoram, utsuperstitiosum, omittimus), 
scbolas (quod riovimus) non aperuerunt : sed majore 
silentio, et severius, et simplicius, id est, minore cum 
affectatione et ostentatione, ad inquisitionem verita- 
tis se contulerunt. Itaque et melius, ut arbitramur, 
se gesserunt ; nisi quod opera eorum a levioribus 
istis, qui vulgar! captui et affectui magis respondent 
ac placent, tractu temporis extincta sint : tempore 
(ut fluvio) leviora et magis inflata ad nos devehente, 
graviora et solid a mergente. Neque tamen isti a 


nationis vitio prorsus immunes erant : sed in ambi- 
tionem et vanitatem sectae condendae, et aurae popu- 
laris captandae nimium propendebant. Pro desperata 
autem habenda est veritatis inquisitio, cum ad hujus- 
modi inania deflectat. Etiam non omittendum 
videtur judicium illud, sive vaticinium potius sacer- 
dotis .^Egyptii de Graecis : quod semper pueri essent, 
neque haberent antiquitatem scientiae, aut scientiam 
antiquitatis. Et certe habent id quod puerorum est ; 
ut ad garriendum prompti sint, generare autem non 
possint : nam verbosa videtur sapientia eorum, et 
operum sterilis. Itaque ex ortu et gente philoso 
phise, quae in usu est, quae capiuntur signa bona non 


Neque multo meliora sunt signa, quaa ex natura 
temporis et aetatis capi possunt, quam quae ex natura 
loci et nationis. Angusta enim erat et tenuis notitia 
per illam aetatem, vel temporis vel orbis : quod longe 
pessimum est, prassertim iis qui omnia in experientia 
ponunt. Neque enim mille annorum historiam, quae 
digna erat nomine historiae, habebant ; sed fabulas et 
rumores antiquitatis. Regionum vero tractuumque 
mundi exi^uam partem noverant ; cum omnes hyper- 
boreos,Scythas; omnes occidentals Celtas indistincte 
appellarent : nil in Africa ultra citimam ^Ethiopiae 
partem, nil in Asia ultra Gangem ; multo minus Novi 
Orbis provincias, ne per auditum sane aut famam 
aliquam certain et constantem, nossent ; immo et 
plurima climata et zonae, in quibus populi infiniti 
spirant et degunt, tanquam inhabitabiles ab illis pro- 



nuntiata sint : quinetiam peregrinationes Democriti, 
Platonis, Pythagoras, non longinqua? profecto sed 
potius suburban se ut magnum aliquid celebrarentur 
Nostris autem temporibus et Novi Orbis partes com- 
plures et veteris orbis extrema undique innotescunt ; 
et in infinitum experimentorum cumulus excrevit. 
Quare si ex nativitatis aut geniturse tempore (astro- 
logorum more) signa capienda sint, nil magni de istis 
philosophiis significari videtur. 


Inter signa nullum magis certum aut nobile est, 
quam quod ex fructibus. Fructus enim et opera 
inventa pro veritate philosophiarum velut sponsores 
et fide-jussores sunt. Atque ex philosophiis istis 
Graecorum, et derivationibus earum per particulares 
scientias, jam per tot annorum spatia vix unum expe- 
rimentum adduci potest, quod ad hominum statum 
levandum et juvandum spectet, et philosophise spe- 
culationibus ac dogmatibus verc acceptum referri 
possit. Idque Celsus ingenue ac prudenter fatetur ; 
nimirum experimenta medicinae prim6 inventa fuisse, 
ac postea homines circa ea philosophatos esse et 
caussas indagasse et assignasse ; non ordine inverso 
evenisse, ut ex philosophia et caussarum cognitione 
ipsa experimenta inventa aut deprompta essent. 
Itaque mirum non erat, apud ^Egyptios (qui rerum 
inventoribus divinitatem et consecrationem attribue- 
runt) plures fuisse brutorum animalium imagines 
quam hominum : quia bruta animalia, per instinctus 
naturales, multa inventa pepererunt; ubi homines ex 
sermonibus et conclusionibus rationalibus pauca aut 
nulla exhibuerint. 


At chymicorum industria nonnulla peperit ; sed 
tanquam fortuito et obiter, aut per experimentorum 
quandam variationem (ut mechanic! solent), non ex 
arte aut theoria aliqua ; nam ea quam confinxerunt 
experimenta magis perturbat quam juvat. Eorum 
etiam, qui in magia (quam vocant) naturali versati 
sunt, pauca reperiuntur inventa ; eaque levia et im- 
posturae propiora. Quocirca quemadmodum in 
religione cavetur, ut fides ex operibus monstretur ; 
idem etiam ad pbilosophiam optime traducitur, ut ex 
fructibus indicetur et vana habeatur quae sterilis sit, 
atque eo magis si, loco fructuum uvae et olivas, pro- 
ducat disputationum et contentionum carduos et 


Capienda etiam sunt signa ex incrementis etpro- 
gressibus philosophiarum et scientiarum. Quae enim 
in natura fundata sunt crescunt et augentur : quae 
autem in opinione variantur, non augentur. Itaque 
si istae doctrinae plane instar plantae a stirpibus suis 
revulsse non essent, sed utero naturas adhaererent, 
atque ab eadem alerentur, id minime eventurum 
fuisset, quod per annos bis mille jam fieri videmus : 
nempe ut scientiae suis haereant vestigiis et in eodem 
fere statu maneant, neque augmentum aliquod me- 
morabile sumpserint ; quin potius in primo auctore 
maxime floruerint et deinceps declinaverint. In ar- 
tibus autem mechanicis, quae in natura et experientise 
luce fund at ae sunt, contra evenire videmus : quae 
(quamdiu placent) veluti spiritu quodam repletae 
continue vegetant et crescunt ; primo rudes, deinde 
commodae, postea excultae et perpetuo auctae. 



Etiam aliud signum capiendum est (si modo 
signi appellatio huic competat ; cum potius testirao- 
nium sit atque adeo testimoniorum omnium validis- 
simum) ; hoc est propria confessio auctorum, quos 
homines nunc sequuntur. Nam et illi, qui tanta 
fiducict de rebus pronuntiant, tamen per intervalla 
cum ad se redeant ad querimonias de naturae subti- 
litate, rerum obscuritate, humani ingenii infirmitate, 
se convertunt. Hoc vero si simpliciter fieret, alios 
fortasse qui sunt tirnidiores ab ulterior! inquisitione 
deterrere, alios vero qui sunt in genio alacriori et 
magis fidenti, ad ulteriorem progressum acuere et 
incitare possit. Verum non satis illis est de se con- 
fiteri, sed quicquid sibi ipsis aut magistris suis incog- 
nitum aut intactum fuerit id extra terminos possibilis 
ponunt, et tanquam ex arte, cognitu aut factu im- 
possibile pronuntiant : summa superbia et invidia, 
suorum inventorum infirmitatem in naturae ipsius 
calumniam, et aliorum omnium desperationem ver- 
tentes. Hinc schola Academiae Novae, quae acatalep- 
siam ex professo tenuit, et homines ad sempiternas 
tenebras damnavit. Hinc opinio, quod forrnae sive 
verae rerum differentiae (quae revera sunt leges 
actus puri) inventu impossibiles sint, et ultra 
hominem. Hinc opiniones illae in activa et opera- 
tiva parte ; calorem solis et ignis toto genere 
differre ; ne scilicet homines putent, se per opera 
ignis aliquid simile iis quae in natura fiunt educere 
et formare posse. Hinc illud: compositionem tan- 
turn opus hominis, mistionem vero opus solius naturae 
esse : ne scilicet homines sperent aliquam ex arte 


corporum naturalium generationem aut transforma- 
tionem. Itaque ex hoc signo homines sibi persua- 
deri facile patientur, ne cum dogmatibus non solum 
desperatis, sed etiam desperation! devotis fortunas 
suas et labores misceant. 


Neque illud signum prsetermittendum est; quod 
tanta fuerit inter philosophos olim dissensio et scho- 
larum ipsarum varietas : quod satis ostendit, viam a 
sensu ad intellectum non bene muriitam fuisse, cum 
eadem materia philosophiae (natura scilicet rerum) in 
tam vagos et multiplices errores abrepta fuerit et 
distracta. At que licet hisce temporibus dissensiones 
et dogmatum diversitates, circa principia ipsa et 
philosophias integras, ut plurimum extinctas sint ; 
tamen circa partes philosophiae innumerae manent 
quaestiones et controversial ; ut plane appareat, neque 
in philosophiis ipsis, neque in modis demonstratio- 
num aliquid certi aut sani esse. 


Quod vero putant homines in philosophia Aris- 
totelis magnum utique consensum esse ; cum post 
illam editam antiquorum philosophic cessaverint et 
exoleverint, ast apud tempora quae secuta sunt nil 
melius inventurn fuerit ; adeo ut ilia tam beneposita 
et fundata videatur, ut utrumque tempus ad se 
traxerit: primo quod de cessatione antiquarum 
philosophiarum post Aristotelis opera edita homines 
cogitant id falsum est ; diu enim postea, usque ad 
tempora Ciceronis et saecula sequentia, manserunt 
opera veterum philosophorum. Sed temporibus in- 
sequentibus, ex inundatione barbarorum in imperium 


Romanum, postquam doctrina humana velut naufra- 
gium perpessa esset ; turn demum philosophies 
Aristotelis et Platonis, tanquam tabulae ex materia 
leviore et minus solida, per fluctus temporum ser- 
vatse sunt. Illud etiam de consensu fallit homines, 
si acutius rem introspiciant. Verus enim consensus 
is est, qui ex libertate judicii (re prius explorata) in 
idem conveniente consistit. At numerus longe 
maximus eorum, qui in Aristotelis philosophiam con- 
senserunt, ex prsejudicio et auctoritate aliorum se 
illi mancipavit ; ut sequacitas sit potius et coitio 
quam consensus. Quod si fuisset ille verus consen 
sus et late patens, tantum abest ut consensus pro 
vera et solida auctoritate haberi debeat, ut etiam 
violentam praesumptionem inducat in contrarium. 
Pessimum enim omnium est augurium quod ex con 
sensu capitur in rebus intellectualibus ; exceptis 
divinis et politicis, in quibus suffragiorum jus est. 
Nihil enim multis placet, nisi imaginationem feriai, 
aut intellectum vulgarium notionum nodis astringat, 
ut supra dictum est. Itaque optime traducitur 
illud Phocionis a moribus ad intellectualia ; ut statim 
se examinare debeant homines, quid erraverint aut 
peccaverint, si multitude consentiat et complaudat. 
Hoc signum igitur ex aversissimis est. Itaque quod 
signa veritatis et sanitatis philosophiarum et scien- 
tiarum, quae in usu sunt, male se habeant; sive 
capiantur ex originibus ipsarum, sive ex fructibus, 
sive ex progressibus, sive ex confessionibus auctorum, 
sive ex consensu ; jam dictum est. 

Jam vero veniendum ad caussas errorum et tarn 


diuturnae in illis per tot saecula morae ; quas plurimae 
sunt et potentissimse : ut tollatur omnis admiratio, 
haec quae adducimus homines hucusque latuisse et 
fugisse ; et maneat tantum admiratio, ilia nunc 
tandem alicui mortalium in mentem venire potuisse, 
aut cogitationem cujuspiam subiisse : quod etiam 
(ut nos existimamus) felicitatis magis est cujusdam, 
quam excellentis alicujus facultatis ; ut potius pro 
temporis partu haberi debeat, quam pro partu ingenii. 

Primo autem tot saeculorum numerus, vere rem 
reputanti, ad magnas angustias recidit. Nam ex 
viginti quinque annorum centuriis, in quibus me- 
moria et doctriria hominum fere versatur, vix sex 
centuriae seponi et excerpi possunt, quae scientiamm 
feraces, earumve proventui utiles fuerunt. Sunt 
enim non minus temporum quam regionum eremi 
et vastitates. Tres enim tantum doctrinarum re- 
volutiones et periodi recte numerari possunt : una, 
apud Graecos ; altera, apud Romanes ; ultima, apud 
nos, occidentales scilicet Europae nationes : quibus 
singulis vix duae centuriag annorum merito attribui 
possunt. Media mundi tempora, quoad scientiarum 
segetem uberem aut lastam, infelicia fuerunt. Neque 
enim caussa est, ut vel Arabum, vel Scholasticorum 
mentio fiat : qui per intermedia tempora scientias 
potius contrivertmt numerosis tractatibus, quam 
pondus earum auxerunt. Itaque prima caussa tam 
pusilli in scientiis profectus ad angustias temporis 
erga illas propitii rite et ordine refertur. 


At secundo loco se offert caussa ilia magni certe 


per omnia moment! : ea videlicet, quod per illas 
ipsas aetates, quibus hominum ingenia et litterae 
maxime vel etiam mediocriter floruerint, Naturalis 
Philosophia minimam partem humanae operae sortita 
sit. Atque haec ipsa nihilominus pro magna scien- 
tiarum matre haberi debet. Omnes enim artes et 
scientiae ab bac stirpe revulsae, poliuntur fortasse et 
in usum effinguntur, sed nil admodum crescunt. 
At manifestum est, postquam Christiana fides re- 
cepta fuisset et adolevisset, longe maximam inge- 
niorum prasstantissimorum partem ad Theologian! 
se contulisse ; atque buic rei et amplissima praemia 
proposita, et omnis generis adjumenta copiosissime 
subministrata fuisse : atque boc Theologiae studium 
praecipue occupasse tertiam illam partem sive perio- 
dum temporis apud nos EuropaBos occidentales ; eo 
magis, quod sub idem fere tempus et Htterae florere, 
et controversiae circa religionem pullulare coeperint. 
At aevo superior!, durante periodo ilia secunda apud 
Romanes, potissimae pbilosopborum meditationes et 
industrial in Morali Philosophia (quae Ethnicis vice 
Theologiae erat) occupatae et consumptae fuerunt : 
etiam sum ma ingenia, illis temporibus ut plurimum 
ad res civiles se applicuerunt, propter magnitudinem 
imperil Romani^ quod plurimorum hominum opera 
indigebat. At ilia aetas, qua Naturalis Philosophia 
apud Graecos maxime florere visa est, particula fuit 
temporis minime diuturna ; cum et antiquioribus 
temporibus septem illi qui sapientes nominabantur, 
omnes (praater Thaletem) ad Moralem Philosophiam 
et civilia se applicuerint ; et posterioribus tempori- 


bus postquam Socrates philosophiam de coelo in 
terras deduxisset, adhuc magis invaluerit Moralis 
Philosophia, et ingenia hominum a Natural! aver- 

At ipsissima ilia periodus temporis, in qua in- 
quisitiones de natura viguerunt, contradictionibus et 
novorum placitorum ambitione corrupta est, et inu- 
tilis reddita. Itaque quart doquidem per tres istas 
periodos Naturalis Philosophia majorem in modum 
neglecta aut impedita fuerit, nil rnirum si homines 
parum in ea re profecerint, cum omnino aliud 


Accedit et illud, quod Naturalis Philosophia, in 
iis ipsis viris qui ei incubuerint, vacantem et i ite- 
grum hominem, praesertim his recentioribus tempo- 
ribus, vix nacta sit ; nisi forte quis monachi alicujus 
in cellula, aut nobilis in villula lucubrantis, exem- 
plum adduxerit : sed facta est demum Naturalis Phi 
losophia instar transitus cujusdam et ponti-sternii 
ad alia. 

Atque magna ista scientiarum mater mira indlg- 
nitate ad officia ancillae detrusa est ; quae medicinae 
aut mathemattcis operibus ministret, et rursiis quae 
adolescentium immatura ingenia lavet et imbuat 
velut tinctura quadam prima, ut aliam postea feli- 
cius et commodius excipiant. Interim n< mo ex- 
spectet magnurn progressum in scientiis (}>ra2sertim 
in parte earumoperativa), nisi Philosophia Naturalis 
ad scientias particulars producta fuerit, et scientiae 
particulares rursus ad Naturalem Philosophiam re- 


duetae. Hinc enim fit, ut astronomia, optica, mu- 
sica, plurimae artes mechanicae, atque ipsa medicina, 
atque (quod quis magis miretur) philosophia moralis 
et civilis, et scientiae logicae nil fere habeant altitu- 
tudinis in profundo ; sed per superficiem et varieta- 
tatem rerum tantum labantur : quia postquam par- 
ticulares istae scientiae dispertitae et constitutae fuerint, 
a Philosophia Naturali non amplius alantur ; quas 
ex fontibus et veris contemplationibus motuum, ra- 
diorum, sonorum, texturae, et schematismi corporum, 
aflPectuum, et prehensionum intellectualium, novas 
vires et augmenta illis impertiri potuerit. Itaque 
minime mirum est si scientiae non crescant, cum a 
radicibus suis sint separatas. 


Rursus se ostendit alia caussa potens et magna, 
cur scientiae parum promoveriut. Ea vero base est; 
quod fieri non possit, ut recte procedatur in curri- 
culo, ubi ipsa meta non recte posita sit, et defixa. 
Meta autem scientiarum vera et legitima non alia 
est, quam ut dotetur vita humana novis inventis et 
copiis. At turba longe maxima nihil ex hoc sapit, 
sed meritoria plane est, et professoria ; nisi forte 
quandoque eveniat, ut artifex aliquis acrioris ingenii, 
et glorias cupidus, novo alicui invento det operam ; 
quod fere fit cum facultatum dispendio. At apud 
plerosque tantum abest, ut homines id sibi propo- 
nant, ut scientiarum et artium massa augmentum 
obtineat ; ut ex ea, quag praesto est, massa nil am 
plius sumant aut quaerant, quam quantum ad usum 
professorium, aut lucrum, aut existimationem, aut 


hujusmodi compendia convertere possint. Quod si 
quis ex tanta multitudine scientiam affectu ingenuo 
et propter se expetat ; invenietur tamen ille ipse, 
potius con tempi ationum et doctrinarum varietatem, 
quam veritatis severam et rigidam inquisitionem se- 
qui. Rursus, si alius quispiam fortasse veritatis in 
quisitor sit severior ; tamen et ille ipse talem sibi 
proponet veritatis conditionem, quae menti et intel- 
lectui satisfaciat in redditione caussarum rerum quse 
jampridem sunt cognitae ; non earn quae nova operum 
pignora, et novam axiomatum lucem assequatur. 
Itaque, si finis scientiarum a nemine adhuc bene 
positus sit, non minim est si in iis, quae sunt subor- 
dinata ad finem, sequatur aberratio. 


Quemadmodum autem finis et meta scientiarum 
male posita sunt apud homines ; ita rursus etiamsi 
ilia recte posita fuissent, viam tamen sibi delegerunt 
omnino erroneam, et imperviam. Quod stupore 
quodam animum rite rem reputanti perculserit ; 
non ulli mortalium curas aut cordi fuisse, ut intel- 
lectui humano, ab ipso sensu et experientiA. ordinata 
et bene condita, via aperiretur et muniretur ; sed 
omnia vel traditionum caligini, vel argumentorum 
vertigini et turbini, vel casus et experientiaa 
vagae et inconditae undis et ambagibus permissa 
esse. Atque cogitet quis sobrie et diligenter, qualis 
sit ea via, quam in inquisitione et inventione alicujus 
rei homines adhibere consueverunt ; et primo nota- 
bit proculdubio inveniendi modum simplicem et in- 
artificiosum, qui hominibus maxime est familiaris. 


Hie autem non alius est, quam ut is qui se ad invenien 
dum aliquid comparat et accingit, primo quae ab aliis 
circa ilia dicta sint inquirat et evolvat ; deinde pro- 
priam meditationem addat, atque per mentis multam 
agitationem, spiritum suum proprium sollicitet, et 
quasi invocet, ut sibi oracula pandat; quaeres omnino 
sine fundamento est,et in opinionibus tantum volvitur. 
At alius quispiam dialecticam ad inveniendum 
advocet, quae nomine tenus tantum ad id quod 
agitur pertinet. Inventio enim dialecticae non est 
principiorum, et axiomatum praecipuorum,, ex quibus 
artes constant, sed eorum tantum quae illis consen- 
tanea videntur. Dialectica enim magis curiosos et 
importunes, et sibi negotium facessentes, eamque in- 
terpellantes de probationibus et inventionibus prin- 
cipiorum sive axiomatum primorum, ad fidem, et 
veluti sacramentum cuilibet arti praestandum notis- 
simo response rejicit. 

Restat experientia mera, quae, si occurrat, casus; 
si quaesita sit, experimentum nominatur. Hoc autem 
experientiae genus nihil aliud est, quam (quod aiunt) 
scopae dissolutae, et mera palpatio, quali homines 
noctu utuntur, omnia pertentando, si forte in rec- 
tam viam incidere detur ; quibus multo satius et 
consultius foret, diem praestolari, aut lumen accen- 
dere, et deinceps viam inire. At contra, verus 
experientiae ordo primo lumen accendit, deinde per 
lumen iter demonstrat, incipiendo ab experientia 
ordinata, et digesta, et minime pragpostera aut 
erratica, atque ex ea educendo axiomata, atque ex 
axiomatibus constitutis rursus experimenta nova, 


cum nee verbum divinum in rerum massam absque 
ordine operatum sit. 

Itaque desinant homines mirari, si spatium scien- 
tiarum non confectum sit, cum a via omnino aber- 
raverint ; relicta prorsus et deserta experientia, aut 
in ipsa (tanquam in labyrintho) se intricando, et 
circumcursando ; cum rite institutus ordo per expe- 
rientiae sylvas ad aperta axiomatum tramite con- 
stanti ducat. 


Excrevit autem mirum in modum istud malum, 
ex opinione quadam, sive aestimatione inveterata, 
verum tumida et damnosa ; minui nempe mentis 
humana3 majestatem, si experimentis, et rebus parti- 
cularibus sensui subjectis, et in materia determinatis, 
diii ac multum versetur : praesertim cum hujusmodi 
res ad inquirendum laboriosae, ad meditandum igno- 
biles, ad dicendum asperae, ad practicam illiberales, 
numero infinitae, et subtilitate tenues esse soleant. 
Itaque jam tandem hue res rediit, ut via vera non 
tantum deserta, sed etiam interclusa et obstructa sit, 
fastidita experientia, nedum relicta, aut male 

Rursus vero homines a progressu in scientiis 
detinuit et fere incantavit reverentia antiquitatis, et 
virorum, qui in philosophia magni habiti sunt, auc- 
toritas, atque deinde consensus. Atque de consensu 
superius dictum est. 

De antiquitate autem, opinio quam homines de 
ipsa fovent, negligens omnino est, et vix verbo ipsi 
congrua. Mundi enim senium et grandsevitas pro 


antiquitate vere habenda sunt ; quse temporibus 
nostris tribui debent, non junior! aetati mundi, qualis 
apud antiques fuit. Ilia enim aetas, respectu nostri, 
antiqua et major ; respectu mundi ipsius, nova et 
minor fuit. Atque revera quemadmodum majorem 
rerum humanarum notitiam, et maturius judicium, 
ab homine sene exspectamus, quam a juvene, propter 
experientiam, et rerum, quas vidit et audivit et 
cogitavit, varietatem et copiam ; eodem modo et a 
nostra aetate (si vires suas nosset, et experiri et 
intendere vellet) majora multo quam a priscis tem 
poribus exspectari par est; utpote aetate mundi 
grandiore, et infinitis experimentis et observationibus 
aucta et cumulata. 

Neque pro nihilo aestimandum, quod per longin- 
quas navigationes et peregrinationes (quae saaculis 
nostris increbuerunt) plurima in natura patuerint 
et reperta sint, quae novam philosophiae lucem 
immittere possint. Quin et turpe hominibus foret, 
si globi materialis tractus, terrarum videlicet, 
marium, astrorum, nostris temporibus immensum 
aperti et illustrati sint ; globi autem intellectuals 
fines inter veterum inventa et angustias cohi- 

Auctores vero quod attinet, summae pusillanimi- 
tatis est, auctoribus infinita tribuere, auctori autem 
auctorum, atque adeo omnis auctoritatis, Tempori 
jus suum denegare. Recte enim Veritas, Temporis 
filia dicitur, non Auctori tatis. Itaque mirum non 
est, si fascina ista antiquitatis, et auctorum et con 
sensus, hominum virtutem ita ligaverint, ut cum 


rebus ipsis consuescere, (tanquam maleficiati) nori 


Neque solum admiratio antiquitatis, auctoritatis, 
et consensus, hominum industriam in iis quae jam 
inventa sunt acquiescere compulit ; verum etiam 
operum ipsorum admiratio, quorum copia jampridem 
facta est humano generi. Etenim cum quis rerum 
varietatem, et pulcherrimum apparatum, qui per 
artes mechanicas ad cultum humanutn congestus et 
introductus est, oculis subjecerit, eo certe inclinabit, 
ut potius ad opulentiae humanae admirationem, quam 
ad inopiae sensum accedat ; minime advertens primi- 
tivasbominis observationes, atque naturae operationes, 
(quae ad omnem illam varietatem instar animae sunt, 
et primi motus) nee multas, nee alte petitas esse ; 
caetera ad patientiam hominum tantum, et subtilem 
et ordinatam manus, vel instrumentorum motum, 
pertinere. Res enim (exempli gratia) subtilis est 
certe et accurata confectio horologiorum, tab s 
scilicet, quae coelestia in rotis, pulsum animalium in 
motu successivo et ordinato, videatur imitari ; quag 
tamen res ex uno aut altero naturae axiomate pendet. 

Quod si quis rursus subtilitatein illam intueatur, 
quae ad artes liberales pertinet ; aut etiam earn quas 
ad corporum naturalium praeparationem per artes 
mecbanicas spectat, et hujusmodi res suspiciat ; 
veluti inventionem motuum ccelestium in astronomia, 
concentuum in musica, litterarum alphabeti (quae 
etiam adbuc in regno Synarum in usu non sunt) in 
grammatica;- aut rursus in mecbanicis, factorum 


Bacchi et Cereris, hoc est, praeparationem vini et 
cervisia;, panificiorum, aut etiam mensae delitiarum, 
et distillationum et similium ; ille quoque si secum 
cogitet, et animum advertat, per quantos teinporum 
circuit us (cum haoc omnia, prseter distillationes, 
antiqua fuerint) baec ad earn quam nunc babernus 
culturam perducta sint, et (ut jam dehorologiis dic 
tum est) quam parum habeant ex observationibus et 
axiomatibus naturae, atque quam facile, et tanquam 
per occasiones obvias, et contemplationes incur rentes, 
ista inveniri potuerint ; ille (inquam) ab omni admi- 
ratione se facile liberabit, et potius humanae condi- 
tionis miserebjtur, quod per tot saecula, tanta fuerit 
rerum et inventorum penuria, et sterilitas. Atque 
haec ipsa tamen, quorum nunc mentionem fecimus, 
inventa philosophia et artibus intellectus antiquiora 
fuerunt. Aded ut (si verum dicendum sit) cum 
hujusmodi scientia? rationales et dogmaticae incepe- 
rint, inventio operum utilium desierit. 

Quod si quis ab officinis ad bibliothecas se con- 
rerterit, et immensam quam videmus librorum va- 
rietatem in admiratione babuerit, is examinatis et 
diligentius iutrospectis ipsorum librorum materiis e.t 
contentis, obstupescet certe in contrarium ; et post- 
quam nullum dari finem repetitionibus observaverit, 
quamque homines eadem agant et loquantur, ab ad 
miratione varietatis transibit ad miraculum indigen- 
tiaa et paucitatis earum rerum, quae hominum men- 
tes adbuc tenuerunt et occuparunt. 

Quod si quis ad intuendum ea, quce magis 
curiosa habentur quam sana, animum submiserit, et 


Alchymistarum aut Magorum opera penitus intro- 
spexerit, is dubitabit forsitan utrum risu, an lachry- 
mis potius ilia digna sint. Alchymista enim spem 
alit seternam, atque ubi res non succedit, errores 
proprios reos substituit ; secum accusatorie repu- 
tando, se aut artis aut auctorum vocabula non satis 
intellexisse, unde ad traditiones et auriculares su- 
surros animum applicat ; aut in practicse suas scru- 
pulis et momentis aliquid titubatum esse, unde ex- 
perimenta in infinitum repetit ; ac interim cum, inter 
experimentorum sortes, in qusedam incidat aut ipsa 
facie nova, aut utilitate non contemnenda, hujus- 
modi pignoribus animum pascit, eaque in majus os- 
tentat et celebrat, reliqua spe sustentat. Neque 
tamen negandum est, Alchymistas non pauca inve- 
nisse, et inventis utilibus homines donasse. Verum 
fabula ilia non male in illos quadrat de sene, qui filiis 
aurum in vined defossum (sed locum se nescire 
simulans) legaverit ; unde illi viriese fodienda3 dili- 
genter iucubuerunt, et aurum quidem nullum reper- 
tum^ sed vindemia ex ea cultura facta est uberior. 

At naturalis Magia? cultores, qui per rerum Sym- 
pathias et Antipathias omnia expediunt, ex conjec- 
turis otiosis et supinissimis rebus virtutes et opera- 
tiones admirabiles affinxerunt ; atque si quando 
opera exbibuerint, ea illius sunt generis, ut ad admi- 
rationem et novitatem, non ad fructum et utilita- 
tem, accommodata sint. 

In superstitiosa autem Magia (si et de hac di- 
cendum sit) illud imprimis animadvertendum est, 
esse tantummodo certi cujusdam et definiti generis 



subjecta, in quibus artes curiosse et superstitiosae, 
per omnes nationes, atque aetates, atque etiam reli- 
giones, aliquid potuerint aut luserint. Itaque ista 
missa faciamus : interim nil mirum est, si opinio 
copiae caussam inopiae dederit. 


Atque hominum admirationi quoad doctrinas et 
artes, per se satis simplici et propfe puerili, incre- 
mentum accessit ab eorutn astu et artificio, qui 
scientias tractaverunt et tradiderunt. Illi enim ea 
ambitione et affectatione eas proponunt, atque in 
eum modum efformatas, ac veluti personatas in ho 
minum conspectum producunt, ac si illas omni ex 
parte perfectae essent, et ad exitum perductae, Si 
enim methodum aspicias, et partitiones, illae prorsus 
omnia complecti et concludere videntur, quae in illud 
subjectum cadere possunt. Atque licet membra ilia 
male impleta, et veluti capsula? inanes sint ; tamen 
apud intellectum vulgarem sciential formam et ra- 
tionem integrae prae se ferunt. 

At primi et antiquissimi veritatis inquisitores, 
meliore fide et fato, cognitionem illam, quam ex re- 
rum contemplatione decerpere, et in usum recon- 
dere statuebant, in aphorismos, sive breves easdem- 
que sparsas nee methodo revinctas sententias, con- 
jicere solebant ; neque se artem universam complecti 
simulabant, aut profitebantur. At eo quo nunc res 
agitur modo, minime mirum est, si homines in iis 
ulteriora non quaerant/ quae pro perfectis et numeris 
suis jampridem absolutis traduntur. 


Etiam antiqua magnum existimationis et fidei 


incrementum acceperunt, ex eorum vanitate et levi 
tate, qui nova proposuerunt ; prassertim in Philoso- 
phiae Naturalis parte activa et operativa. Neque 
enim defuerunt homines vaniloqui et phantastici, 
qui partim ex credulitate, partira ex impostura, ge 
nus humanum promissis onerarunt : vitas prolonga- 
tionem, senectutis retardationem, dolorum levatio- 
nem, naturalium defectuum reparatioriem, sensuum 
deceptiones, affectuum ligationes et incitationes, in- 
tellectualium facultatum illuminationes et exsalta- 
tiones, substantiarum transmutationes, et motuum 
ad libitum roborationes et multiplicationes, aeris im- 
pressiones et alterationes, eoalestium influentiarum 
deductiones et procurationes, rerum futurarum divi- 
nationes, remotarum repraesentationes, occultarum 
revelationes, et alia complura pollicitando et osten- 
tando. Verum de istis largitoribus non multum 
aberraverit, qui istiusmodi judicium fecerit, tantum 
nimirum in doctrinis philosophise inter horum vani- 
tates et veras artes interesse, quantum inter res 
gestas Julii Caesaris, aut Alexandri Magni, et res 
gestas Amadicii ex Gallia, aut Arthuri ex Britannia, 
in historian narrationibus intersit. Inveniuntur enim 
clarissimi illi imperatores revera majora gessisse, 
quam umbratiles isti heroes etiam fecisse fingantur ; 
sed modis et viis scilicet actionum, minim e fabulosis 
et prodigiosis. Neque propterea asquum est verag 
memoriae fidem derogari, quod a fabulis ilia quando- 
que laesa sit et violata. Sed interim minime mirum 
est, si propositionibus novis (praesertim cum men- 
tione operum) magnum sit factum praejudicium, per 


istos impostores qui similia tentaverunt ; cum vani- 
tatis excessus et fastidium etiam nunc omnem in 
ejusmodi conatibus magnanimitatem destruxerit. 


At longe majora a pusillanimitate, et pensorum, 
quae humana industria sibi proposuit, parvitate et 
tenuitate, detrimenta in scientias invecta sunt. Et 
tamen (quod pessimum est) pusillanimitas ista non 
sine arrogantia et fastidio se offert. 

Primum enim omnium artium ilia reperitur cau- 
tela jam facta familiaris, ut in qualibet arte aucto- 
res artis suae infirmitatem in naturae calumniam 
vertant ; et quod ars ipsorum non assequitur, id ex 
eadem arte impossibile in natura pronunciant. Neque 
certe damnari potest ars, si ipsa judicet. Etiam 
philosophia quae nunc in manibus est, in sinu suo 
posita quasdam fovet, aut placita, quibus (si diligen- 
tius inquiratur) hoc hominibus omnino persuaderi 
volunt ; nil ab arte, vel hominis opere arduum, aut 
in naturam imperiosum et validum, exspectari de- 
bere ; ut de heterogenia caloris astri et ignis, et 
mistione, superius dictum est. Quae si notentur ac- 
curatius, omnino pertinent ad humanae potestatis 
circumscriptionem malitiosam, et ad quaesitam et ar- 
tificiosam desperationem quae non soliim spei augu- 
ria turbet, sed etiam omnes industrial stimulos et 
nervos incidat, atque ipsius experientiae aleas abji- 
ciat; dum de hoc tantum solliciti sint, ut ars eorum 
perfecta censeatur ; gloriae vanissimae et perditis- 
simae dantes operam, scilicet ut quicquid adhuc in- 
ventum et comprehensum non sit, id omnino nee 


inveniri, nee comprehend! posse in futurum creda- 
tur. At si quis rebus addere se, et novum aliquod 
reperire conetur, ille tamen omnino sibi proponet et 
destinabit unum aliquod inventurn (nee ultra) per- 
scrutari et eruere ; ut magnetis naturam, maris 
fluxum et refluxum, thema coali, et hujusmodi, quae 
seereti aliquid habere videntur, et hactenus parum 
feliciter tractata sint : cum summae sit imperitiae, 
rei alicujus naturam in se ipsa perscrutari, quando- 
quidem eadem natura, quae in aliis videtur latens et 
occulta, in aliis manifesta sit, et quasi palpabilis, 
atque in illis admirationem, in his ne attentionem 
quidem moveat ; ut fit in natura consistentiae, quae 
in ligno vel lapide non notatur, sed solidi appella- 
tione transmittitur, neque amplius de fuga separatio- 
nis aut solutionis continuitatis inquiritur : at in aqua- 
rum bullis eadem res videtur subtilis, et ingeniosa ; 
quae bullae se conjiciunt in pelliculas quasdam, in 
hemisphaerii formam curiose effictas, ut ad momen 
tum temporis evitetur solutio continuitatis. 

Atque prorsus ilia ipsa quae habentur pro secre- 
tis, in aliis habent naturam manifestam et commu- 
nem ; quae nunquam se dabit conspiciendam, si ho- 
minum experimenta aut contemplationes in illis ipsis 
tantum versentur. Generaliter autem et vulgo in 
operibus mechanicis habentur pro novis inventis, si 
quis jampridem inventa subtilius poliat vel ornet 
elegantius, vel simul uniat et eomponat, vel cum usu 
commodius copulet, aut opus majore aut etiam mi- 
nore quam fieri consuevit mole vel volumine exhibeat, 
et similia. 


Itaque minime mirum est, si nobilia et genere 
humano digna inventa in lucem extracta non sint, 
cum homines hujusmodi exiguis pensis et puerilibus 
contend et delectati fuerint ; quinetiam in iisdem se 
magnum aliquod secutos, aut assecutos putaverint. 


Neque illud praetermittendum est, quod nacta sit 
Philosophia Naturalis per omnes setates adversarium 
molestum et difficilem ; superstitionem nimirum et 
zelum religionis caecum et immoderatum. Etenim 
videre est apud Graecos, eos qui primum caussas natu- 
rales fulminis et tempestatum insuetis adhuc homi- 
num auribus proposuerunt, impietatis in deos eo 
nomine damnatos : nee multo melius a nonnullis an- 
tiquorum patrum religionis Christianas exceptos 
fuisse eos, qui ex certissimis demonstrationibus (qui- 
bus nemo hodie sanus contradixerit) terrain rotun- 
dam esse posuerunt, atque ex consequenti antipodas 
esse asseruerunt. 

Quinetiam ut nunc sunt res, conditio sermonum 
de natura facta est durior et magis cum periculo, 
propter theologorum scholasticorum summas et me- 
thodos ; qui cum theologian! (satis pro potestate) 
in ordinem redegerint et in artis formam effirixerint, 
hoc insuper effecerunt, ut pugnax et spinosa Aristo- 
telis philosophia corpori religionis plus quam par 
erat immisceretur. 

Eddem etiam spectant (licet diversomodo) eorum 
cornmentationes, qui veritatem christianag religionis 
ex principiis et auctoritatibus philosophorum dedu- 
cere et confirmare haud veriti sunt ; fidei et sensus 


conjugium tanquam legitimum multa pompa et 
solennitate celebrantes, et grata rerum varietate 
animos hominum permulcentes ; sed interim divina 
humanis impari conditione permiscentes. At in 
hujusmodi misturis theologize cum philosophia, ea 
tantum, quae nunc in philosophia recepta sunt, com- 
prehenduntur ; sed nova, licet in melius mutata, 
tantum non summoventur et exterminantur. 

Denique invenias ex quorundam theologorum 
imperitia, aditum alicui philosophise quamvis emen- 
datse pene interclusum esse. Alii siquidem simpli- 
cius subverentur, ne forte altior in naturam inquisitio 
ultra concessum sobrietatis terminum penetret ; tra- 
ducentes et perperam torquentes ea, quae de divinis 
mysteriis in scripturis sacris adversus rimantes secreta 
divina dicuntur, ad occulta naturae, quae nullo inter- 
dicto prohibentur. Alii callidius conjiciunt et animo 
versant, si media ignorentur singula ad manum et 
virgulam divinam (quod religionis ut putant maxime 
intersit) facilius posse referri : quod nihil aliud est, 
quam Deo per mendacium gratificari velle. Alii ab 
exemplo metuunt, ne motus et mutationes circa phi- 
losophiam in religionem incurrant ac desinant. Alii 
denique solliciti videntur, ne in naturae inquisitione 
aliquid inveniri possit, quod religionem (praesertim 
apud indoctos) subvertat, aut saltern labefactet. At 
isti duo posteriores metus nobis videntur omnino 
sapientiam animalem sapere; ac si homines, in mentis 
suae recessibus et secretis cogitationibus, de firmitu- 
dine religionis et fidei in sensum imperio diffiderent 
ac dubitarent ; et propterea ab inquisitione veritatis 


in naturalibus periculum illis impendere metuerent. 
At vere rem reputanti Philosophia Naturalis, post 
verbum Dei, certissima superstitionis medicina est ; 
eademque probatissimum fidei alimentum. Itaque 
merito religion! donatur tanquam fidissima ancilla : 
cum altera voluntatem Dei, altera potestatem mani- 
festet. Neque enim erravit ille qui dixit ; " Erratis 
nescientes scripturas et potestatem Dei :" informatio- 
nem de voluntate et meditationem de potestate nexu 
iridividuo cornmiscens et copulans. Interim minus 
mirum est si Naturalis Philosophise incrementa eohi- 
bita sint ; cum religio, quas plurimum apud animos 
hominum pollet, per quorundam imperitiam et zelum 
incautum in partem contrariam transient, et abrepta 


Rursus in moribus et institutis scholarum, aea- 
demiarurn, collegiorum, et similiumconventuum, qua3 
doctorum hominum sedibus et eruditionis culturse 
destinata sunt, omnia progressui scientiarum adversa 
inveniuntur. Lectiones enim et exercitia ita sunt 
disposita, ut aliud a consuetis baud fiicile cuiquam 
in mentem veniat cogitare, aut contemplari. Si vero 
unus aut alter fortasse judicii libertate uti sustinuerit, 
is sibi soli hanc operam imponere possit ; ab aliorum 
autem consortio nihil capiet utilitatis. Sin et hoc 
toleraverit, tamen in capessenda fortuna indnstriam 
hanc et magnanimitatem sibi non levi impedimento 
fore experietur. S tudia enim hominum in ejusmodi locis 
in quorundam auctorum scripta, veluti in carceres, 
conclusa sunt ; a quibus si quis dissentiat, continue ut 


homo turbidus et rerum novarum cupidus corripitur. 
At magnum certe discrimen inter res civiles et artes : 
non enim idem periculum a novo motu et a novel 
luce. Verum in rebus civilibus mutatio etiam in 
melius suspecta est ob perturbationem ; cum civilia 
auctoritate, consensu, fama, et opinione, non demon- 
stratione nitantur. In artibus autem et scientiis 
tanquam in metalli-fodinis, omnia novis operibus et 
ulterioribus progressibus circumstrepere debent. 
Atque secundum rectam rationem res ita se babet, 
sed interim non ita vivitur : sed ista, quara diximus, 
doctrinarum administratio et politia scientiarum 
augmenta durius premere consuevit. 


Atque insuper licet ista invidia cessaverit; tamen 
satis est ad cobibendum Augmentum Scientiarum, 
quod bujusmodi conatus et industrial prasmiis care- 
ant. Non enim penes eosdem est cultura scientiarum 
et premium. Scientiarum enim augmenta a magnis 
utique ingeniis proveniunt; at pretia et praamia 
scientiarum sunt penes vulgus aut principes viros, 
qui (nisi raro admodum) vix mediocriter docti sunt. 
Quinetiam hujusmodi progressus non solum praamiis 
et beneficientia hominum, verum etiam ipsapopulari 
laude, destituti sunt. Sunt enim illi supra captum 
maximas partis hominum, et ab opinionum vulgarium 
ventis facile obruuntur et extinguuntur. Itaque nil 
mirum si res ilia non feliciter successerit, qua@ in 
honore non fuit. 

Sed longe maximum progressibus scientiarum et 


novis pensis ac provinciis in iisdem suscipiendis ob- 
staculum deprehenditur in desperatione hominum, 
et suppositione impossibilis. Solent enim viri pru- 
derites et severi in hujusmodi rebus plane diffidere : 
naturae obscuritatem, vitae brevitatem, sensuum falla- 
cias, judicii infirmitatem, experimentorum difficulta- 
tes, et similia secum reputantes. Itaque existimant 
esse quosdam scientiarum, per temporum et aetatum 
mundi revolutiones, fluxus et refluxus ; cum aliis tern- 
poribus crescant et floreant, aliis declinent et jaceant : 
ita tamen ut, cum ad certum quendam gradum et 
statum pervenerint, nil ulterius possint. 

Itaque si quis majora credat aut spondeat, id 
putant esse cujusdam impotentis et immaturi animi ; 
atque hujusmodi conatus, initia scilicet laeta, media 
ardua, extrema confusa habere. Atque cum hujus 
modi cogitationes eae sint, quae in viros graves et 
judicio praestantes facile cadant ; curandum revera 
est, ne rei optimae et pulcherrimae amore capti seve- 
ritatem judicii relaxemus aut minuamus ; et sedulo 
videndum quid spei affulgeat, et ex qua parte se os. 
tendat ; atque, auris levioribus spei rejectis, eae qua3 
plus firmitudinis habere videntur omnino discutiendae 
sunt et pensitandae. Quinetiam prudentia civilis ad 
consilium vocanda est et adhibenda, quae ex prae- 
scripto diffidit, et de rebus humanis in deterius con- 
jicit. Itaque jam et de spe dicendum est; prasser- 
tim cum nos promissores non simus, nee vim aut 
insidias hominum judiciis faciamus autstruamus, sed 
homines manu et sponte ducamus. Atque licet 
longe potentissimum futurum sit remedium ad spem 


imprimendam, quando homines ad particularia, prae- 
sertim in Tabulis nostris Inveniendi digesta et dis- 
posita (quae partim ad secundam, sed multo magis 
ad quartam instaurationis nostrse partem pertinent) 
adducemus, cum hoc ipsum sit non spes tantum, sed 
tanquam res ipsa : tamen ut omnia clementius fiant, 
pergendum est in institute nostro de praeparandis 
hominum mentibus ; cujus praeparationis, ista osten- 
sio spei pars est non exigua. Nam absque ea reliqua 
faciunt magis ad contristationem hominum (scilicet, 
ut deteriorem et viliorem habeant de iis, quae jam in 
usu sunt, opinionem quam nunc habent ; et suas con- 
ditionis infortunium plus sentiant et pernoscant), 
quam ad alacritatem aliquam inducendam, aut in- 
dustriam experiendi acuendam. Itaque conjecturae 
nostrae, quae spem in hac re faciunt probabilem, ape- 
riendae sunt et praeponendaa : sicut Columbus fecit, 
ante navigationem illam suam mirabilem maris Atlan- 
tici; cum rationes adduxerit, cur ipse novas terras et 
continentes, prseter eas quae ante cognitae fuerunt, in- 
veniri posse confideret: quae rationes, licet primo rejec- 
tae, postea tamen experimento probatae sunt et rerum 
maximarum caussae et initia fuerunt. 


Principium autem sumendum a Deo : hoc nimi- 
rum quod agitur, propter excellentem in ipso boni 
naturam, manifeste a Deo esse ; qui auctor boni et 
pater luminum est. In operationibus autem divinis, 
initia quaeque tenuissima exitum certo trahunt. At- 
q u e quod de spiritualibus dictum est, regnum Dei 
non venit cum observatione ; id etiam in omni majore 


opere providentiae divinae evenire reperitur, ut omnia 
sine strepitu et sonitu placide labantur, atque res 
plane agatur, priusquam homines earn agi putent aut 
advertant. Neque omittenda est prophetia Danielis 
de ultimis mundi temporibus : " Multi pertransibunt 
et multiplex erit scientia :" manifeste innuens et sig- 
nificans esse in fatis, id est in providentia, ut per- 
transitus mundi (qui per tot longinquas navigationes 
impletus plane, aut jam in opere esse videtur) et 
Augmenta Scientiarum in eandem aetatem incidant. 


Sequitur ratio omnium maxima ad faciendam 
spem ; nempe ex erroribus temporis praeteriti et 
viarum adhuc tentatarum. Optima enim est ea re- 
prehensio, quam de statu civili baud prudenter admi 
nistrate quispiam his verbis complexus est : " Quod ad 
praeterita pessimum est, id ad futura optimum videri 
debet. Si enim vos omnia, quae ad officium vestrum 
spectant, praestitissetis, neque tamen res vestrae in 
meliore loco essent, ne spes quidem ulla reliqua 
foret, eas in melius provehi posse. Sed cum rerum 
vestrarum status non a vi ipsa rerum sed ab errori 
bus vestris male se habeat, sperandum est^ illis 
erroribus missis aut correctis, magnam rerum in me 
lius mutationem fieri posse." Simili modo si homines 
per tanta annorum spatia viam veram inveniendi et 
colendi scientias tenuissent, nee tamen ulterius pro- 
gredi potuissent, audax proculdubio et temeraria 
foret opinio, posse rem in ulterius provehi. Quod si 
in via ipsa erratum sit, atque hominum opera in iis 
consumpta in quibus minimi oportebat ; sequitur ex 


eo, non in rebus ipsis difficultatem oriri, qu^e potes- 
tatis nostrae non sunt, sed in intellectu humano 
ejusque usu et applicatione ; quae res remedium et 
medicinam suscipit. Itaque optimum fuerit illos 
ipsos errores proponere : quot enim fuerint error um 
impedimenta in prseterito, tot sunt spei argumenta 
in futurum. Ea vero, licet in his quae superius dicta 
sunt, non intacta omnino fuerint ; tamen ea etiam 
nunc breviter, verbis nudis ac simplicibus repraesen- 
tare visum est. 


Qui tractaverunt scientias, aut empirici, aut dog- 
matici fuerunt. Empirici, formicae more, congerunt 
tantum et utuntur ; rationales, aranearum more, 
telas ex se conficiunt : apis vero ratio media est, quae 
materiam ex floribus horti et agri elicit, sed tamen 
earn propria facultate vertit et digerit. Neque ab- 
simile philosophies verum opificium est ; quod nee 
mentis viribus tantum aut praecipue nititur, neque 
ex historia naturali et mechanicis experimentis prae- 
bitam materiam in memoria integram, sed in intel 
lectu mutatam et subactam, reponit. Itaque ex 
harum facultatum (experimentalis scilicet et ratio- 
nalis) arctiore et sanctiore fcedere (quod adhuc 
factum non est) bene sperandum est. 


Naturalis Philosophia adhuc sincera non inveni- 
tur, sed infecta et corrupta : in Aristotelis schola 
per logicam, in Platonis schola per theologiam 
naturalem ; in secunda schola Platonis, Procli et 
aliorum,per mathematicam; quae Philosophiam Natu- 


ralem terminare, non generare aut procreare debet. 
At ex Philosophia Natural! pura et impermista me- 
liora speranda sunt. 


Nemo adhuc tanta mentis constantia et rigore 
inventus est, ut decreverit et sibi imposuerit, theorias 
et notiones communes penitus abolere,et intellectum 
abrasum et sequum ad particularia de integro appli- 
care. Itaque ratio ilia humana quam habemus, ex 
multa fide et multo etiam casu, nee non ex puerili- 
bus, quas primo hausimus, notionibus, farrago quse- 
dam est et congeries. 

Quod si quis aetate matura et sensibus integris, 
et mente repurgata, se ad experientiam et ad parti 
cularia de integro applicet, de eo melius sperandum 
est. Atque bac in parte nobis spondemus fortunam 
Alexandri Magni : neque quis nos vanitatis arguat, 
antequam exitum rei audiat, quae ad exuendam om- 
nem vanitatem spectat. 

Etenim de Alexandro et ejus rebus gestis ^Eschi- 
nes ita locutus est : " Nos certe vitam mortalem non 
vivimus ; sed in hoc nati sumus, ut posteritas de nobis 
portenta narret et praedicet :" perindeac si Alexandri 
res gestas pro miraculo babuisset. 

At aevis sequentibus Titus Livius melius rem ad- 
vertit et introspexit, atque de Alexandro hujusmodi 
quidpiam dixit : " Eum non aliud quam bene ausum 
vana contemnere." Atque simile etiam de nobis judi- 
cium futuris temporibus factum iri existimamus : nos 
nil magni fecisse, sed tantum ea, quae pro magnis 
habentur, minoris fecisse. Sed interim (quod jam 


diximus) non est spes nisi in regeneratione scientia- 
rum ; ut eae scilicet ab Experientia certo ordine exci- 
tentur et rursus condantur: quod adhuc factum 
esse aut cogitatum nemo (ut arbitramur) affirmaverit. 


Atque Experientiae fundamenta (quando ad hanc 
omnino deveniendum est) aut nulla, aut admodum 
infirma adhuc fuerunt ; nee particularium silva et 
materies, vel numero, vel genere, vel certitudine, 
informando intellectui competens, aut ullo modo 
sufficiens, adhuc quaesita est et congesta. Sed contra 
homines docti (supini sane et faciles) rumores quos- 
dam Experientiae, et quasi famas et auras ejus, ad 
philosophiam suam vel constituendam vel confirman- 
dam exceperunt, atque illis nihilominus pond us 
legitimi testimonii attribuerunt. Ac veluti si regnum 
aliquod aut status non ex litteris et relationibus a 
legatis et nuntiis fide-dignis missis, sed ex urbano- 
rum sermunculis et ex triviis, consilia sua et negotia 
gubernaret ; omnino talis in philosophiam adminis- 
tratio, quatenus ad Experientiam, introducta est. 
Nil debitis modis exquisitum, nil verificatum, nil 
numeratum, nil appensum, nil dimensum in Naturali 
Historia reperitur. At quod in observatione indefi- 
tum et vagum, id in informatione fallax et infidum 
est. Quod si cui haec mira dictu videantur, et 
querelae minus justaa propiora, cum Aristoteles 
tanius ipse vir, et tanti regis opibus subnixus, tam 
accuratam de animalibus historian! confecerit, atque 
alii nonnulli majore diiigentia (licet strepitu minore) 
multa adjecerint, et rursus alii de plantis, de metal- 


lis, et fossilibus, historias et narrationes copiosas 
conscripserint ; is sane non satis attendere et perspi- 
cere videtur, quid agatur in praesentia. Alia enim 
est ratio Naturalis Historiae, quae propter se confecta 
est ; alia ejus, quae collecta est ad informandum 
intellectum in ordine ad condendam philosophiam. 
Atque hae duas historian turn aliis rebus, turn praeci- 
pue in hoc differunt ; quod prima ex illis specierum 
naturalium varietatem, non artium mechanicarum 
experimenta, contineat. Quemadmodum enim in 
civilibus ingenium cujusque, et occultus animi 
affectuumque sensus, melius elicitur, cum quis in 
perturbatione ponitur, quam alias : simili modo, et 
occulta naturae magis se produnt per vexationes 
artium, quam cum cursu suo meant. Itaque turn 
demum bene sperandum est de Naturali Philosophia, 
postquam Historia Naturalis (quae ejus basis est et 
fundamentum) melius instructa fuerit ; antea vero 


Atque rursus in ipsa experimentorum mechani- 
corum copia, summa eorum, quas ad intellectus infor- 
mationem maxime faciunt et juvant, detegitur 
inopia. Mechanicus enim de veritatis inquisitione 
rjullo modo sollicitus, non ad alia quam quse operi 
suo subserviunt, aut animum erigit, aut manum 
porrigit. Turn vero de scientiarum ulteriore pro- 
gressu spes ben fundabitur, cum in Historiam Natu- 
ralem recipientur et aggregabuntur complura expe 
rimenta, quae in se nullius sunt usus, sed ad inventio- 
nem caussarum et axiomatum tantum faciunt ; quas 


nos Lucifera experimenta, ad differentiam Fructife- 
rorum, appellare consuevimus. Ilia autem miram 
habent in se virtutem et conditionem ; bane videlicet, 
quod nunquam fallant aut frustrentur. Cum enim 
ad hoc adhibeantur, non ut opus aliquod efficiant, 
sed ut caussam naturalem in aliquo revelent, quaqua- 
versum cadunt, intention! aeque satisfaciunt, cum 
quaestionem terminent. 


At non solum copia major experimentorum quae- 
renda est et procuranda, atque etiam alterius generis, 
quam adhuc factum est ; sed etiam methodus plank 
alia, et ordo et processus, continuandae et provehendae 
Experientise introducenda. Vaga enim Experientia 
et se tantum sequens (ut superiiis dictum est) mera 
palpatio est, et homines potius stupefacit, quam in- 
format. At cum Experientia lege certa procedet, 
seriatim et continenter, de scientiis aliquid melius 
sperari potent. 


Postquam vero copia et materies Historiae Natu- 
ralis et Experientiae talis, qualis ad opus intellecttis 
sive ad opus pbilosophicum requiritur, praesto jam 
sit et parata ; tamen nullo modo sufficit intellectus, 
ut in illam materiem agat sponte et memoriter ; non 
magis, quam si quis computationem alicujus epbe- 
meridis memorit&r se tenere et superare posse speret. 
Atque hactenus tamen potiores meditationis partes, 
quam scriptionis in inveniendo fuerunt ; neque adhuc 
Experientia Litterata facta est : atqui nulla nisi de 
scripto inventio probanda est. Ilia vero in usum 
VOL. ix. s 


veniente ab Experientia facta demiim Litterata, me- 
lius sperandum. 


Atque insuper cum tantus sit particularium nu- 
merus et quasi exercitus, isque ita sparsus et diffusus 
ut intellectual disgreget et confundat, de velitatio- 
nibus et levibus motibus et transcursibus intellectus 
non bene sperandum est ; nisi fiat instructio et coor- 
dinatio per Tabulas Inveniendi idoneas, et bene 
dispositas et tanquam vivas, eorum quae pertinent ad 
subjectum in quo versatur inquisitio, atque ad barum 
Tabularum auxilia praeparata et digesta mens appli- 


Verum post copiam particularium, rite et ordine 
veluti sub oculos positorum, non statim transeundum 
est ad inquisitionem, et inventionem novorum particu 
larium, aut operum ; aut saltern, si hoc fiat, in eo 
non acquiescendum. Neque enim negamus, post- 
quam omnia omnium artium experimenta collecta et 
digesta fuerint, atque ad unius hominis notitiam et 
judicium pervenerint, quin ex ipsa traductione ex- 
perimentorum unius artis in alias, multa nova inve- 
niri possint ad humanam vitam et statum utilia, per 
istam Experientiam quam vocamus Litteratam ; sed 
tamen minora de ea speranda sunt ; majora vero a 
nova luce axiomatum ex particularibus illis certa 
via et regula eductorum, quas rursus nova particu- 
laria indicent et designent. Neque enim in piano 
via sita est, sed ascendendo et descendendo ; ascen- 
dendo primo ad axiomata, descendendo ad opera. 



Neque tatnen permittendum est, ut intellectus a 
particularibus ad axiomata remota, et quasi general- 
issima (qualia sunt principia, quag vocant, artium et 
rerum) saliat et volet ; et. ad eorum immotam verita- 
tem axiomata media probet, et expediat : quod adhuc 
factum est, prono ad hoc impetu naturali intellectus, 
atque etiam ad hoc ipsum, per demonstrationes qua? 
fiunt per syllogismum, jampridem edocto et assue- 
facto. Sed de scientiis turn demum bene sperandum 
est, quando per scalam veram^ et per gradus con- 
tinuos, et non intermissos aut hiulcos, a particula 
ribus ascendetur ad axiomata minora, et deinde ad 
media, alia aliis superiora, et postremo demum ad 
generalissima. Etenim axiomata infima non mul- 
tum ab experientia nuda discrepant. Suprema vero 
ilia, et generalissima (quae habentur) notionalia sunt 
et abstracta, et nil habent solidi. At media sunt 
axiomata ilia vera, et solida, et viva, in quibus 
humanae res et fortunae sitae sunt ; et supra hase 
quoque, tandem ipsa ilia generalissima ; talia scilicet 
quae non abstracta sint, sed per haac media vere limi- 

Itaque hominum intellectui non plumae addendaa, 
sed plumbum potius et pondera ; ut cohibeant om- 
nem saltum et volatum. Atque hoc adhuc factum 
non est ; cum vero factum fuerit, melius de scientiis 
sperare licebit. 


In constituendo autem axiomate, forma induc- 
tionis alia quam adhuc in usu fuit excogitanda est ; 


eaque non ad principia tantum (quae vocant) pro- 
banda et invenienda, sed etiam ad axiomata minora, 
et media 3 denique omnia. Inductio enim quse pro- 
cedit per enumerationem simplicem, res puerilis est, 
et precario concludit, et periculo exponitur ab in- 
stantia contradictoria, et plerumque secundum 
pauciora quam par est, et ex his tantummodo quse 
praesto sunt, pronunciat. At inductio, quaa ad in- 
ventionem et demonstrationem scientiarum et artium 
eritutilis, naturam separare debet, per rejectiones et 
exclusiones debitas ; ac deinde, post negativas tot 
quot sufficiunt, super affirmativas concludere ; quod 
adhuc factum non est, nee tentatum certe, nisi tan 
tummodo a Platone, qui ad excutiendas definitiones 
et ideas, hac certe forma inductionis aliquatenus 
utitur. Veruin ad hujus inductionis, sive demonstra- 
tionis, instructionem bonam et legitimam, quamplu- 
rima adhibenda sunt, quae adhuc nullius mortalium 
cogitationem subiere; adeo ut in ea major sit con- 
sumenda opera, quam adhuc consumpta est in syllo- 
gismo. Atque hujus inductionis auxilio, non solum 
ad axiomata invenienda, verum etiam ad notiones ter- 
minandas, utendum est. Atque in hac certe induc- 
tione spes maxima sita est. 


At in axiomatibus constituendis per hanc induc- 
tionem, examinatio et probatio etiam facienda est ; 
utrum quod constituitur axioma aptatum sit tantum, 
et ad mensuram factum eorum particularium ex 
quibus extrahitur ; an vero sit amplius, aut latius. 
Quod si sit amplius, aut latius, videndum an earn 


suam amplitudinem et latitudinem per novorum 
particularium designationem, quasi iide-jussione qua- 
darn firmet ; ne vel in jam notis tantum hasrea- 
mus, vel laxiore fortasse complexu umbras et formas 
abstractas, non solida et determinata in materia, 
prensemus. Hsec vero cum in usum venerint, solida 
turn demum spes merito affulserit. 


Atque hie etiam resumendum est, quod superius 
dictum est de Natural! Philosophia producta, et 
scientiis particularibus ad earn reductis, ut non fiat 
scissio et truncatio scientiarum ; nam etiam absque 
hoc minus de progressu sperandum est. 


Atque de desperatione tollenda, et spe facienda, 
ex preterit! temporis erroribus valere jussis, aut rec- 
tificatis, jam dictum est. Videndum autemet si quae 
alia sint, quae spem faciant. Illud vero occurrit ; si 
hominibus uon quserentibus, et aliud agentibus, 
multa utilia, tai.quam casu quodam, aut per occa- 
sionem, inventa sint ; nemini dubium esse posse, quin 
iisdem quaerentibus, et hoc agentibus, idque via et 
ordine non impetu et desultorie, longe plura detegi 
necesse sit. Licet enim semel aut iteriim accidere 
possit, ut quispiam in id forte fortuna incidat, quod 
magno conatu et de industria scrutantem antea 
fugit ; tamen in summa reruin, proculdubio contra- 
rium invenitur. Itaque longe plura, et meliora, 
atque per minora intervalla, a ratione et industria, 
et directione, et intentione hominum, speranda sunt, 


quam a casu, et instinctu animalium, et hujusmodi, 
quae hactenus principium inventis dederunt. 


Etiam iilud ad spem train possit, quod nonnulla 
ex his quae jam inventa sunt ejus sint generis, ut 
antequam invenirentur, baud facile cuiquam in men- 
tern venisset de iis aliquid suspicari ; sed plane quis 
ilia ut impossibilia contempsisset. Solent enim 
homines de rebus novis ad exemplum veterum, et 
secundum pbantasiam ex iis prseceptam et inquina- 
tam, hariolari ; quod genus opinandi fallacissimum 
est, quandoquidem multa ex his, quae ex fontibus 
rerum petuntur, per rivulos consuetos non fluant. 

Veluti si quis, ante tormentorum igneorum in- 
ventionem, rem per effectus descripsissel, atque in 
hunc modum dixisset ; inventum quoddam detectum 
esse, per quod muri, et munitiones quaeque maximae, 
ex longo intervallo eoncuti et dejici possint; homines 
sane de viribus tormentorum et machinarum per 
pondera, et rotas, et hujusmodi arietationes et im- 
pulsus, multiplicandis multa et varia secum cogita- 
turi fuissent : de vento autem igneo, tarn subito et 
violenter se expandente et exsufflante, vix unquam 
aliquid alicujus imaginationi, aut phantasiae occur- 
surum fuisset ; utpote cujus exemplum in proximo 
non vidisset, nisi forte in terrae motu, aut fulmine, 
quae ut magnalia naturae, et non imitabilia ab homine 
homines statim rejecturi fuissent. 

Eodem modo si, ante fili bombycini inventionem, 
quispiam hujusmodi sermonem injecisset ; esse quod- 


dam fill genus inventum ad vestium et supellectilis 
usum, quod filum linteum aut laneurn tenuitate, et 
nihilominus tenacitate, ac etiam splendore, et molli- 
tie longe superaret ; homines statim aut de Serico 
aliquo vegetabili, aut de animalis alicujus pilis deli- 
catioribus, aut de avium plumis et lanugine, aliquid 
opinaturi fuissent ; verum de vermis pusilli textura, 
eaque tarn copiosa, et se renovante, et anniversaria, 
nil fuissent certe commenturi. Quod si quis etiam 
de vermi verbum aliquod injecisset, ludibrio certe 
futurus fuisset, ut qui novas aranearum operas som- 

Similiter si, ante inventionem acus nauticae, quis- 
piam hujusmodi serin onemintulisset ; inventum esse 
quoddam instrumentum, per quod cardines, et puncta 
cceli, exacte capi et dignosci possint ; homines statim 
de magis exquisita fabricatione instrumentorum as- 
tronomicorum, ad multa et varia, per agitationem 
phantasiae, discursuri fuissent ; quod vero aliquid 
inveniri possit, cujus motus cum ccelestibus tarn bene 
conveniret, atque ipsum tamen ex coelestibus non 
esset, sed tantum substantia lapidea, aut metallica, 
omnino incredibile visum fuisset. Atque haec tamen 
et similia, per tot mundi states, homines latuerunt, 
nee per philosophiam, aut artes rationales inventa 
sunt, sed casu, et per occasionem ; suntque illius (ut 
diximus) generis, ut ab iis quae antea cognita fuerunt 
plane heterogenea, et remotissima sint, ut praanotio 
aliqua nihil prorsus ad ilia conducere potuisset. 

Itaque sperandum omnino est, esse adhuc in 
naturae sinu multa excellentis usus recondita, quae 


nullam cum jam inventis cognationem habent, aut 
parallelismum ; sed omnino sita sunt extra vias 
phantasise, quas tamen adhuc inventa non sunt ; quae 
proculdubio per multo- saeculorum circuitus et am 
bages et ipsa qu; ndoque prodibunt, sicut ilia supe- 
riora prodierunt; sed per viam, quam nunc tracta- 
mus, propei e et subito et simul representari, et an- 
ticipari possunt. 


Attamen conspiciuntur et alia inventa ejus gene 
ris, quae fidem faciant, posse genus bumanum nobilia 
inventa, etiam ante pedes posita, praeterire et tran- 
silire. Urcunque enim pulveris tormentarii, vel fili 
bombycini, vel acus nauticge, vel sacchari, vel papyri, 
vel similium inventa, quibusdam rerum et naturae 
proprietatibus niti videantur, at certe imprimendi 
artificium nil habet, quod non sit apertum, et fere 
obvium Et nihilominus homines non advertentes 
litterarum modulos difficilius scilicet collocan, quam 
litteras per motum maims scribantur ; sed hoc in- 
teresse, quod litterarum moduli semel collocati infi- 
nitis impressionibus, litterse autem }>er manum 
exarataa unicaa tantum scriptiom, sufficiaiit ; aut 
fortasse iterum non advertentes, atramentum ita 
inspissari posse, ut tingat, non fluat, praesertim lit- 
teris resupinatis et impressi ne fact a desuper, hoc 
pulcherrimo invento (quod ad doctrinarum propaga- 
tionem tantum facit) per tot >aecula car ue runt. 

Solet autem mens humana, in hoc inveutionis 
curriculo, tarn laeva saepenumero et male composita 
esse, ut primo diffidat, et paullo post se contemnat ; 


atque primo incredibile ci videatur aliquid tale in- 
veniri posse, postquam autem inventum sit, incre 
dibile rursiis videatur, id homines tamdiu fugere 
potuisse. Atque hoc ipsum ad spem rile trahitur ; 
superesse nimirum adhuc magnum inventorum cu- 
mulum, qui non solunx ex operationibus incognitis 
eruendis, sed et ex jam cognitis transferendis et 
componendis et applicandis, per earn quam diximus 
Experientiam Litteratam, deduci possit. 


Neque illud omittendum ad faciendam spem ; 
reputent (si placet) homines infinitas ingenii tem- 
poris, facultatum expensas, quas homines in rebus 
et studiis Icnge minoris usus et pretii collocant ; 
quorum pars quota si ad sana et solida verteretur, 
nulla non clifficultas superari possit. Quod idcirco 
adjungere visum est, quia plane fatemur Historiae 
Naturalis et Experimentalis collectionem, qualem 
animo metimur, et qualis esse debet, opus esse mag 
num, et quasi regium, et multse operse atque im- 


Interim particularium multitudinem nemo refor- 
midet, quin potiiis hoc ipsum ad spem revocet. 
Sunt enirn artium et naturae particularia phenomena 
manipuli instur ad ingenii commenta, postquam ab 
evidentia rerum disjuncta et abstracta fuerint. Atque 
hujus viae exitus in aperto est, et fere in propinquo; 
alterius exitus null us, sed implicatio infinita. Homi 
nes enim adhuc parvam in Experientia moram fece- 
runt, et earn leviter perstrinxerunt, sed in medita- 


tionibus et commentationibus ingenii infinitum 
tempus contriverunt. Apud nos vero si esset praesto 
quispiam, qui de facto naturae ad interrogata re- 
sponderet, paucorum annorum esset inventio caus- 
sarum, et scientiarum omnium. 


Etiam nonnihil hominibus spei fieri posse putamus 
ab exemplonostro proprio ; neque jactantiaecaussa hoc 
dicimus, sed quod utile dictu sit. Si qui diffidant, me 
videant, hominem inter homines aetatis meae civilibus 
negotiis occupatissimum, nee firma admodum vale- 
tudine (quod magnum habet temporis dispendium), 
atque in hac re plane protopirum, et vestigia nullius 
secutum, neque haec ipsa cum ullo mortalium com- 
municantem ; et tamen veram viam constanter in- 
gressum, et ingenium rebus submittentem, haec ipsa 
aliquatenus (ut existimamus) provexisse. Et dein- 
ceps videant, quid ab hominibus otio abundantibus, 
atque a laboribus consociatis, atque a temporum suc- 
cessione, post haec indicia nostra exspectandum sit ; 
praesertim in via, quae non singulis solummodo per- 
via est (ut fit in via ilia rationali), sed ubi hominum 
labores et operae (praesertim quantum ad experien- 
tiae collectam) optime distribui, et deinde componi 
possint. Turn enim homines vires suas nosse inci 
pient, cum non eadem infiniti, sed alia alii prae- 


Postremo, etiarnsi multo infirmior et obscurior 
aura spei ab ista Nova Continente spiraverit ; tamen 
omnino experiendum esse (nisi velimus animi esse 


plane abjecti, statuimus. Non enim res pari peri- 
culo non tentatur, et non succedit ; cum in illo, in- 
gentis boni, in hoc, exiguae humanae operae jactura 
vertatur. Verum ex dictis, atque etiam ex non dictis, 
visum est nobis spei abunde subesse, non tantum 
homini strenuo ad experiendum, sed etiam prudenti 
et sobrio ad credendum. 


Atque de desperatione tollenda, quae inter caussas 
potentissimas ad progressum scientiarum remoran- 
dum et inhibendum fuit, jam dictum est : atque 
simul sermo de signis et caussis errorum, et inertiae 
et ignorantiae quae invaluit, absolutus est; praesertim 
cum subtiliores caussae, et qua? in judicium popu- 
lare, aut observationem non incurrunt, ad ea, quae 
de Idolis animi bumani dicta sunt, referri debeant. 

Atque bic simul pars destruens Instaurationis 
nostrae claudi debet, quae perficitur tribus Redargu- 
tionibus ; Redargutione nimirum Humanaa Rationis 
Nativae, et sibi permissae ; Redargutione Detnonstra- 
tionum ; et Redargutione Theoriarum, sive philoso- 
pbiarum et doctrinarum quae receptae sunt Re- 
dargutio vero earum talis fuit, qualis esse potuit; 
videlicet per signa, et evidentiam caussarum ; cum 
confutatio alia nulla a nobis (qui et de principiis, et 
de demonstrationibus, ab aliis dissentimus) adhiberi 

Quocirca tempus est, ut ad ipsam artem et nor- 
mam Interpretandi Naturam veniamus ; et tamen 
nonnihil restat, quod praevertendum est. Cum enim 
in hoc primo aphorismorum libro illud nobis propo- 


situm sit, lit tarn ad intelligendum, quam ad reci- 
piendum ea quae sequuntur, mentes hominum prae- 
parentur ; expurgata jam et abrasa et aequata 
mentis area, sequitur ut mens sitatur in positione 
bona, et tanquam aspectu benevolo ad ea qua? pro- 
ponemus. Valet enim in re nova ad prsejudicium 
non solum praeoccupatio fortis opinionis veteris, sed 
et prseceptio sive praefiguratio falsa rei quae affertur. 
Itaque conabimur efficere, ut habeantur bonae et 
verae, de iis quae adducimus, opiniones, lict ad tern- 
pus tantummodo, et tanquam usurariae, donee res 
ipsa pernoscatur. 


Primo itaque postulandum videtur, ne existiment 
homines nos more antiquorum Graecorum, aut quo- 
rundam novorum hominum, Telesii,Patricii,Severini, 
sectam aliquam in philosophia condere velle ; neque 
enim hoc agimus, neque etiam multum interesse 
putamus ad hominum fortunas, quales quis opinio- 
nes abstractas de natura et rerum principiis habeat : 
neque dubium est, quin multa hujusmodi, et vetera 
revocari, et nova introduci possint ; quemadmodum 
et complura themata cceli supponi possunt, quae cum 
phaenomenis sat bene conveniunt, inter se tamen 

At nos de hujusmodi rebus opinabilibus, et simul 
inutilibus, non laboramus. At contra nobis consti- 
tutum est experiri, an revera potentiae et amplitu- 
dinis humanae firmiora fundamenta jacere, ac fines 
in latius proferre possimus. Atque licet sparsim, et 
in aliquibus subjectis specialibus, longe veriora ha- 


beamus, et certiora (ut arbitramur) atque etiam 
magis fructuosa, quam quibus homines adhuc utun- 
tur (quae in quintam Instaurationis nostrae partem 
congessimus), tamen theoriam nullam universalem, 
aut integram proponimus. Neque enim huic rei 
tempus adhuc adesse videtur. Quin nee spem ha- 
bemus vitas producendae, ad sextam Instaurationis 
partem (quae philosophiae per legitimam Naturae In- 
terpretationem inventae destinata est) absolvendam ; 
sed satis habemus, si in mediis sobrie et utiliter nos 
geramus, atque interim semina veritatis sincerioris 
in posteros spargamus, atque initiis rerum magna- 
rum non desimus. 


Atque quemadmodum sectae conditores non su- 
mus ; ita nee operum particularium largitores, aut 
promissores. Attamen possit aliquis hoc modo oc- 
, currere ; qu6d nos, qui tam saepe operum mentio- 
nem faciamus, et omnia eo trahamus, etiam operum 
aliquorum pignora exhibeamus. Verum via nostra, 
et ratio (ut sagpe perspicue diximus, et adhuc dicere 
juvat) ea est ; ut non opera ex operibus, sive expe- 
rimenta ex experimentis (ut empirici), sed ex operi 
bus et experimentis caussas et axiomata, atque ex 
caussis et axiomatibus rursus nova opera et expe- 
rimenta (ut legitimi Naturae Interpretes) extraha- 

Atque licet in Tabulis nostris Inveniendi (ex qui 
bus quarta pars Instaurationis consistit), atque etiam 
Exemplis Particularium (quas in secunda parte ad- 
duximus), atque insuper in Observationibus nostris 
super Historiam (quae in tertia parte operis descripta 


est), quivis vel mediocris perspicaciae et sollertiae 
complurium operum nobilium indicationes, et desig- 
nationes ubique notabit ; ingenue tamen fatemur, 
Historian! Naturalem, quam adhuc babemus, aut ex 
libris, aut ex inquisitione propria, non tarn copiosam 
esse et verificatam, ut legitimae Interpretation! satis- 
facere aut ministrare possit. 

Itaque si quis ad mecbanica sit magis aptus et 
paratus, atque sagax ad venanda opera, ex conver- 
satione sola cum experimentis, ei per mittimus et re- 
linquimus illam industriam, ut ex Historia nostra, et 
Tabulis, multa tanquam in via decerpat, et applicet 
ad opera, ac veluti fcenus recipiat ad tempus, donee 
sors haberi- possit. Nos vero, ciim ad majora con- 
tendamus, moram omnem prasproperam et praema- 
turam in istiusmodi rebus, tanquam Atalantae pilas 
(ut saepius solemus dicere) damnamus. Neque enim 
aurea poma pueriliter affectamus, sed omnia in 
victoria cursus artis super naturam ponimus ; 
neque museum, aut segetem herbidam demetere 
festinamus, sed messem tempestivam exspectamus. 


Occurret etiam alicui proculdubio, postquam 
ipsam Historiam nostram, et Inventions Tabulas per- 
legerit, aliquid in ipsis experiments minus certum, 
vel omnino falsum ; atque propterea secum fortasse 
reputabit, fundamentis et principiis falsis et dubiis 
inventa nostra niti. Verum hoc nihil est ; necesse 
enim est, talia sub initiis evenire. Simile enim est, 
ac si inscriptione aut impressione una forte littera 
aut altera perperam posita aut collocata sit ; id 
enim legentem non multum impedire solet, quando- 


quidem errata ab ipso sensu facile corriguntur. Ita 
etiam cogitent homines multa in Historia Naturali 
experimenta falso credi et recipi posse ; quae 
paullo post a caussis et axiomatibus inventis facile 
expunguntur, et rejiciuntur. Sed tamen verum est, 
si in Historia Naturali, et Experimentis magna et 
crebra et continua fuerint errata ilia nulla ingenii 
aut artis felicitate corrigi aut emendari posse. Ita- 
que si in Historia nostra Naturali, quae tanta diligen- 
tia, et severitate, et fere religione probata et col- 
lecta est, aliquid in particular! bus quandoque subsit 
falsitatis, aut erroris ; quid tandem de Naturali His 
toria vulgari, quae prae nostra tarn negligens est, 
et facilis, dicendum erit ? aut de philosophia et 
scientiis super hujusmodi arenas (vel syrtes potius) 
asdificatis ? Itaque hoc quod diximus neminem mo- 


Occurrent etiam in Historia nostra et Experimen 
tis plurimae res, primo leves et vulgatae, deinde viles 
et illiberales, postremo nimis sub tiles ac mere specu- 
lativae, et quasi nullius usus : quod genus rerum, 
hominum studia avertere et alienare possit. 

Atque de istis rebus, quae videntur vulgatae, illud 
homines cogitent ; solere sane eos adhuc nihil aliud 
agere, quam ut eorum, quae rara sunt, caussas ad ea, 
quag frequenter faint, referant et accommodent : at 
ipsorum, quae frequenter eveniunt, nullas caussas 
inquirant, sed ea ipsa recipiant tanquam concessa et 

Itaque non ponderis, non rotationis coelestium, 


non caloris, non frigoris, non luminis, non duri, non 
mollis, non tenuis, non densi, non liquid!, non con- 
sistentis, non animati, non inanimati, non similaris, 
non dissimilaris, nee demum organic! caussas quaerunt; 
sed illis, tanquam pro evidentibus et manifestis, re- 
ceptis, de ceteris rebus, quae non tarn frequenter et 
familiariter occurrunt, disputant et judicant. 

Nos vero, qui satis scimus nullum de rebus raris 
aut notabilibus judicium fieri posse, multo minus res 
novas in lucem protrahi, absque vulgarium rerum 
caussis, et caussarum caussis, rite examinatis et reper- 
tis, necessario ad res vulgarissimas in Historian! nos- 
tram recipiendas compeliimur. Quinetiam nil magis 
philosophic offecisse deprehendirnus, quam quod res, 
quaefamiliares sunt et frequenter occurrunt, contem- 
plationem hominum non morentur et detineant, sed 
recipiantur obiter neque earum caussas quaeri soleant: 
ut non saspius requiratur informatio de rebus igno- 
tis, quam attentio in notis. 


Quod vero ad rerum vilitatem attinet, vel etiam 
turpitudinem, quibus (ut ait Plinius) honos prsefan- 
dus est ; ea5 res, non minus quam lautissimae et pre- 
tiosissimae, in Historiam Naturalem recipiendae sunt. 
Neque propterea polluitur Naturalis Historia : sol 
enim asque palatia et cloacasingreditur, neque tamen 
polluitur. Nos autem non Capitolium aliquod aut 
Pyramidem hominum superbiae dedicamus aut con- 
dimus, sed templum sanctum ad exemplar inundi in 
intellectu humano fundamus. Itaque exemplar se- 
quimur. Nam quicquid essentia dignum est, id 


etiam scientia dignum, quae est essentiae imago. At 
vilia (cque subsistunt ac lauta. Quinetiam, ut e 
quibusdam putridis materiis, veluti musco et zibe- 
tho, aliquando optimi odores generantur ; ita et ab 
instantiis vilibus et sordidis, quandoque eximia lux 
et informatio emanat. Verum de boc nimis multa ; 
cum boc genus fastidii sit plane puerile et effcemi- 


At de illo omnino magis accurate dispiciendum ; 
quod plurima in Historia nostra captui vulgari, aut 
etiam cuivis intellectui (rebus praesentibus assuefacto) 
videbuntur curiosse cujusdam et inutilis subtilitatis. 
Itaque de hoc ante omnia et dictum et dicendum 
est ; hoc scilicet, nos jam sub initiis et ad tempus 
tantum lucifera experimenta, non fructifera quasrere ; 
ad exemplum creationis divinae, quod saspius diximus, 
quse primo die lucem tantum produxit, eique soli 
unum integrum diem attribuit, neque illo die quic- 
quam materiati operis immiscuit. 

Itaque si quis istiusmodi res nullius esse usus 
putet, idem cogitat ac si rtullum etiam lucis esse 
usum censeat, quia res scilicet solida aut materiata 
non sit. Atque revera dicendum est, simplicium 
naturarum cognitionem bene examinatam et defini- 
tam instar lucis esse; quae ad universa operum pene 
tralia aditum praebet, atque tota agmina operum et 
turmas, et axiomatum nobilissimorum fontes potes- 
tate quadam complectitur et post se trahit ; in se 
tamen non ita magni usus est. Quin et litterarum 
elementa per se et separatim nibil significant, nee 



alicujus usus sunt, sed tamen ad omnis sermonis 
composition em et apparatum instar materiae primae 
sunt. Etiam semina rerum potestate valida, usu 
(nisi in processu suo) nihili sunt. Atque lucis ipsius 
radii dispersi, nisi coeant, beneficium suum non im- 

Quod si quis subtilitatibus speculativis offenda- 
tur, quid de scholasticis viris dicendum erit, qui sub 
tilitatibus immensum indulserunt ? quae tamen sub- 
tilitates in verbis, aut saltern vulgaribus notionibus 
(quod tantundem valet), non in rebus aut natura 
consumptae fuerunt ; atque utilitatis expertes erant, 
non tantum in origine, sed etiam in consequentiis : 
tales autem non fuerunt, ut haberent in praesens uti- 
litatem nullam, sed per consequens infinitam ; quales 
sunt eae de quibus loquimur. Hoc vero sciant ho 
mines pro certo, omnem subtilitatem disputationum 
et discursuum mentis, si adhibeatur tantum post 
axiomata inventa, seram esse et praeposteram : et 
subtilitatis tempus verum ac proprium, aut saltern 
praecipuum, versari in pensitanda experientia, et inde 
constituendis axiomatibus : nam ilia altera subtilitas 
naturam prensat et captat, sed nunquam appre- 
hendit aut capit. Et verissimum certe est, quod 
de occasion e sive fortuna dici solet, si transfe- 
ratur ad naturam : videlicet, earn a fronte comatam, 
ab occipitio calvam esse. 

Denique de contemptu in Naturali Historia rerum 
aut vulgarium, aut vilium, aut nimis subtilium, et in 
originibus suis inutilium, ilia vox mulierculae ad tu- 
midum principem, qui petitionem ejus ut rem in- 


dignam et majestate sua inferiorem abjecisset, pro 
oraculo sit ; " Desine ergo rex esse :" quia certissi- 
mum est, imperium in naturam, si quis hujusmodi 
rebus ut nimis exilibus et minutis vacare nolit, nee 
obtineri nee geri posse. 


Occurrit etiam et illud ; mirabile quiddam esse 
et durum, quod nos orrmes scientias atque omnes 
auctores simul ac veluti uno ictu et impetu summo- 
veamus : idque non assumpto aliquo ex antiquis in 
auxilium et praesidium nostrum, sed quasi viribus 

Nos autem scimus, si minus sincera fide agere 
voluissemus, non difficile fuisse nobis, ista, qua? affe- 
runtur, vel ad antiqua saecula ante Graecorum tem- 
pora (cum scientiae de natura magis fortasse, sed 
tamen majore cum silentio floruerint, neque in 
Graecorum tubas et fistulas adhuc incidissent), vel 
etiam (per partes certe) ad aliquos ex Graecis ipsis 
referre, atque astipulationem et honorem inde pe- 
tere : more novorum hominum, qui nobilitatem sibi 
ex antiqua aliqua prosapia, per genealogiarum fa- 
vores, astruunt et affingunt. Nos vero rerum evi- 
dentia freti, omnem commenti et imposturae condi- 
tionem rejicimus ; neque ad id quod agitur plus 
interesse putamus, utrum quae jam invenientur 
antiquis olim cognita, et per rerum vicissitudines 
et saecula occidentia et orientia sint, quam homini- 
bus curae esse debere, utrum Novus Orbis fuerit in- 
sula ilia Atlantis, et veteri mundo cognita, an nunc 
primum reperta. Rerum enim inventio a naturae 


luce petenda, non ab antiquitatis tenebris repe- 
tenda est. 

Quod vero ad universalem istam reprehensionem 
attinet, certissimum est vere rem reputanti, earn et 
magis probabilem esse, et magis modestam, quam 
si facta fuisset ex parte. Si enim in primis notioni- 
bus errores radicati non fuissent, fieri non potuisset, 
quin nonnulla recte inventa alia perperam inventa 
correxissent. Sed cum errores fundamentals fuerint, 
atque ejusmodi ut homines potiiis res neglexerint ac 
prasterierint, quam de illis pravum aut falsum judi- 
cium fecerint ; minimfe mirum est, si homines id non 
obtinuerint, quod non egerint ; nee ad metam per- 
venerint, quam non posuerint aut collocarint ; neque 
viam emensi sint, quam non ingressi sint aut te- 

Atque insolentiam rei quod attinet, certe si quis 
mantis constantia atque oculi vigore lineam magis 
rectam, aut circulum magis perfectum se describere 
posse, quam alium quempiam, sibi assumat, indu- 
citur scilicet facultatis comparatio : quod si quis as- 
serat se> adhibita regula aut eircumducto circino, 
lineam magis rectam aut circulum magis perfec 
tum posse describere, quam aliquem alium vi sold 
oculi et manus ; is certe non admodum jactator fue- 
rit. Quin hoc, quod dicimus, non solum in hoc nostro 
conatu primo et incoeptivo locum habet ; sed etiam 
pertinet ad eos quibuic rei posthac incumbent. Nos- 
tra enim via inveniendi scientias exaequat fere inge- 
nia, et non multum excellentiae eorum relinquit : cum 
omnia per certissimas regulas et demonstrationes 


transigat. Itaque haec nostra (ut saepe diximus) fe- 
licitatis cujusdam sunt potius quam facultatis, et 
potius temporis partus quam ingenii. Est enim 
certe casus aliquis non minus in cogitationibus hu- 
manis, quam in operibus et factis. 


Itaque dicendum de nobis ipsis quod ille per 
jocum dixit, praesertim cum tarn bene rem secet : 
" fieri non potest ut idem sentiant, qui aquam et qui 
vinum bibant." At caeteri homines, tarn veteres quam 
novijliquorem biberunt crudum in scientiis, tanquam 
aquam, vel sponte ex intellectu manantem, vel per 
dialecticam tanquam per rotas ex puteo haustam. 
At nos liquorem bibimus et propinamus ex infinitis 
confectam uvis, iisque maturis et tempestivis, et per 
racemos quosdam collectis ac decerptis, et subinde 
in torculari pressis, ac postremo in vase repurgatis 
et clarificatis. Itaque nil mirum, si nobis cum aliis 
non conveniat. 


Occurret proculdubio et illud : nee metam aut 
scopum scientiarum a nobis ipsis (id quod in aliis re- 
prehendimus) verum et optimum praefixum esse. 
Esse enim contemplationem veritatis omni operum 
utilitate et magnitudine digniorem et celsiorem : 
longam vero istam et sollicitam moram in experien- 
tia et materia, et rerum particularium fluctibus, 
mentem veluti humo affigere, vel potius in Tartarum 
quoddam confusionis et perturbationis dejicere ; at- 
que abstractae sapientiae serenitate et tranquillitate 


(tanquam a statu multo diviniore) arcere et summo- 
vere. Nos vero huic ration! libenter assentimur ; et 
hoc ipsum,quod innuuntacpraeoptant,praecipue atque 
ante omnia agimus. Etenim verum exemplar mundi 
in intellectu humano fundamus ; quale invenitur, 
non quale cuipiam sua propria ratio dictaverit. Hoc 
autem perfici non potest, nisi facta mundi dissec- 
tione atque anatomia diligentissima. Modules vero 
ineptos mundorum et tanquam simiolas, quas in 
philosophiis phantasise hominum exstruxerunt, om- 
nin6 dissipandas edicimus. Sciant itaque homines 
(id quod superius diximus) quantum intersit inter 
humanae mentis idola, et divinse mentis ideas. Ilia 
enim nihil aliud sunt, quam abstractiones ad pla- 
citum: hae autem sunt vera signacula Creatoris 
super creaturas, prout in materia per lineas veras et 
exquisitas imprimuntur et terminantur. Itaque ip- 
sissimae res sunt (in hoc genere) veritas et utilitas : 
atque opera ipsa pluris facienda sunt, quatenus sunt 
veritatis pignora, quam propter vitae commoda. 


Occurret fortass^ et illud : nos tanquam actum 
agere, atque antiquos ipsos eandem, quam nos, viam 
tenuisse. Itaque verisimile putabit quispiam etiam 
nos, post tantum motum et molitionem, deventuros 
tandem ad aliquam ex illis philosophiis quae apud 
antiquos valuerunt. Nam et illos, in meditationum 
suarum principiis, vim et copiam magnam exemplo- 
rum et particularium paravisse ; atque in commen- 
tarios, per locos et titulos, digessisse ; atque inde 


philosophias suas et artes confecisse ; et postea, re 
comperta, pronuntiasse ; et exempla ad fidem et 
docendi lumen sparsim addidisse ; sed particularium 
notas et codicillos ac commentaries suos in lucem 
edere, supervacuum et molestum putasse : ideoque 
fecisse, quod in aedificando fieri solet, nempe post 
sedificii structuram, machinas et scalas a conspectu 
amovisse. Neque aliter factum esse credere certe 
oportet. Verum nisi quis omnino oblitus fuerit 
eorum quae superius dicta sunt, huic objectioni (aut 
scrupulo potius) facile respondebit. Formam enim 
inquirendi et inveniendi apud antiques et ipsi profi- 
temur, et scripta eorum prae se ferunt. Ea autem 
non alia fuit, quam ut ab exemplis quibusdam et par- 
ticularibus (additis notionibus communibus, et for- 
tasse portione nonnulla ex opinionibus receptis, quse 
maxime pi acuerunt) ad conclu siones maxime generales 
sive principia scientiarum advolarent ; ad quorum veri- 
tatem itnmotam et fixam conclusiones inferiores per 
media educerent ac probarent, ex quibus artem 
constituebant. Turn demum si nova particularia et 
exempla mota essent et adducta, quae placitis suis 
refragarentur, ilia aut per distinctiones, aut per 
regularum suarum explanationes, in ordinem subtili- 
ter redigebant ; aut demum per exceptiones grosso 
modo summovebant : at rerum particularium non 
refragantium caussas ad ilia principia sua laboriose 
et pertinaciter accommodabant. Verum nee His- 
toria Naturalis et Experientia ilia erat, quam fuisse 
oportebat (longe certe abest) ; et ista advolatio ad 
generalissima omnia perdidit. 



Occurret et illud ; nos, propter inhibitionem 
quandam pronuntiandi et principia certa ponendi, 
donee per medios gradus ad generalissima rite per- 
ventum sit, suspensionem quandam judicii tueri, 
atque ad acatalepsiam rem deducere. Nos vero 
non Acatalepsiam, sed Eucatalepsiam meditamur et 
proponimus : sensui enim non derogamus, sed minis- 
trarnus ; et intellectum non contemnimus, sed regi- 
mus. Atque melius est scire quantum opus sit, et 
tamen nos non penitus scire putare, quam penitus 
scire nos putare^ et tamen nil eorutn qua3 opus est 


Etiam dubitabit quispiam potius quam objiciet ; 
utrum nos de Naturali tan turn Philosopbia, an etiam 
de scientiis reliquis, Logicis, Etbicis, Politicis, secun- 
dum viam nostram perficiendis loquamur. At nos 
certe de universis baec, qua? dicta sunt, intelli^imus : 
atque quemadmodum vulgaris logica, quae regit res 
per Syllo^ismum, non tantum ad naturales, sed ad 
omnes scientias pertinet ; ita et nostra, quae procedit 
per Inductionem, omnia complectitur. Tarn enim 
Historian! et Tabulas Inveniendi conficimus de Ira, 
Metu, et Verecundia et similibus ; ac etiam de 
exemplis rerum Civilium ; nee minus de motibus 
mentalibus Memoria3, Compositionis et Divisio- 
nis, Judicii, et reliquorum : quam de Calido et 
Frigido, aut Luce, aut Vegetatione, aut similibus. 
Sed tamen cum nostra ratio Interpretandi, post 
Historiam praeparatam et ordinatam, non mentis 
tantum motus et discursus (ut logica vulgaris), sed 


et rerum naturam intueatur ; ita mentem regimus, 
ut ad rerum naturam se, aptis per omnia modis, 
applicare possit. Atque propterea multa et diversa 
in doctrina Interpretation is praecipimus, quae ad 
subject!, de quo inquirimus, qualitatem et conditio- 
nem modum inveniendi nonnulla exparte applicent. 


At illud de nobis ne dubitare quidem fas sit ; 
utrum nos philosopbiam et artes et scientias, quibus 
utimur, destruere et demoliri cupiamus : contra 
enim, earum et usum et cultum et bonores libenter 
amplectimur. Neque enim ullo modo officirnus, 
quin istae,quae invaluerunt, et disputationes alant, et 
sermones ornent, et ad professoria munera ac vitae 
civilis compendia adhibeantur et valeant, denique 
tanquam numismata quaedam, consensu inter homi 
nes recipiantur. Quinetiam significamus aperte, ea, 
qua? nos adducimus, ad istas res non multum idonea 
futura ; cum ad vulgi captum deduci omnino non 
possint, nisi per effecta et opera tantum. At hoc 
ipsum, quod de affectu nostro et bona voluntate 
erga scientias receptas dicimus, quam vere profitea- 
mur, scripta nostra in publicum edita (praesertim 
libri de Progressu Scientiarum) fidem faciant. Ita- 
que id verbis amplius vincere non conabimur. Illud 
interim constanter et diserte monemus ; his modis, 
qui in usu sunt, nee magnos in scientiarum doctrinis 
et contemplatione progressus fieri, nee illas ad am- 
plitudinem operum deduci posse. 


Superest ut de Finis excellentia pauca dicamus. 


Ea si prius dicta fuissent, votis similia videri potuis- 
sent : sed spe jam facta, et iniquis praejudiciis sub- 
latis, plus fortasse ponderis habebunt. Quod si nos 
omnia perfecissemus et plane absolvissemus, nee 
alios in partem et consortium laborum subinde vo- 
caremus, etiam ab hujusmodi verbis abstinuissemus, 
ne acciperentur in prasdicationem meriti nostri. Cum 
vero aliorum industria acuenda sit, et animi exci- 
tandi atque accendendi ; consentaneum est, ut quae- 
dam hominibus in mentem redigamus. 

Primo itaque videtur inventorum nobilium intro- 
ductio inter actiones humanas longe primas partes 
tenere : id quod antiqua ssecula judicaverunt. Ea 
enim, inventoribus divinos honores tribuerunt ; iis 
autem, qui in rebus civilibus merebantur (quales 
erant urbium et imperiorum conditores, legislatores, 
patriarum a diuturnis malis liberatores, tyrannidum 
debellatores, et his similes), heroum tantum honores 
decreverunt. Atque certe si quis ea recte confe- 
rat, justum hoc prisci saaculi judicium reperiet. Ete- 
nim inventorum beneficia ad universum genus hu- 
manum pertinere possunt ; civilia ad certas tantum- 
modo hominum sedes : haec etiam non ultra paucas 
aetates durant ; ilia, quasi perpetuis temporibus. 
Atque status emendatio in civilibus non sine vi et 
perturbatione plerumque procedit : at inventa beant, 
et beneficium deferunt absque alicujus injuria aut 

Etiam inventa quasi nova3 creationes sunt, 
et divinorum operum imitamenta ; ut bene cecinit 


" Primum frugiferos foetus mortalibus segris 
Dididerant quondam praestanti nomine Athenae ; 
Et RECREAVERUNT vitam, legesque rogarunt." 

Atque videtur notatu dignum in Solomone ; 
quod cum imperio, auro, magnificeritict operum, sa- 
tellitio, famulitio, classe insuper, et nominis clari- 
tate, ac summa hominum admiratione floreret, 
tamen nihil horum delegerit sibi ad gloriam, sed ita 
pronuntiaverit : " Gloriam Dei esse, celare rem ; glo 
riam regis, investi&are rem." 

Rursus (si placet) reputet quispiam, quantum 
intersit inter hominum vitam in excultissima quapiam 
Europae provincia, et in regione aliqua novae Indire 
maxime fera et barbara : ea tantum differre existi- 
mabit, ut merito hominem homini Deum esse, non 
solum propter auxilium et berieficium, sed etiam per 
status comparationem, recte dici possit. Atque hoc, 
non solum, non coelum, non corpora, sed artes 

Rursus, vim et virtutem et consequentias rerum 
inventarum notare juvat : quae non in aliis manifestius 
occurrunt, quam in illis tribus, quae antiquis incog 
nitas, et quarum primordia, licet recentia, obscura 
et ingloria sunt : Artis nimirum Imprimendi, Pul- 
veris Tormentarii, et Acus Nauticae. Haec enim 
tria, rerum faciem et statum in orbe terrarum muta- 
verunt : primum, in re litteraria : secundum, in re 
bellica : tertium, in navigationibus. Unde innumera3 
rerum mutationes secutae sunt ; ut non imperium 
aliquod, non secta, non stella, majorem efficaciam et 


quasi influxum super res humanas exercuisse videatur, 
quam ista mechanica exercuerunt. 

Praeterea non abs re fuerit, tria hominum ambi- 
tionis genera et quasi gradus distinguere : primum 
eorum, qui propriam potentiam in patria sua ampli- 
ficare cupiunt ; quod genus vulgare est et degener : 
secundum eorum, qui patriae potentiam et imperium 
inter humanum genus amplificare nituntur ; illud 
plus certe habet dignitatis, cupiditatis baud minus : 
quod si quis humani generis ipsius potentiam et 
imperium in rerum universitatem instaurare et am 
plificare conetur, ea proculdubio ambitio (si modo ita 
vocanda sit) reliquis et sanior est et augustior. Homi- 
nis autem imperium in res, in solis artibus et scientiis 
ponitur. Naturae enim non imperatur, nisi parendo. 

Praeterea, si unius alicujus particulars inventi 
utilitas ita homines affecerit, ut eum, qui genus 
humanum universum beneficio aliquo devincire potu- 
erit, homine majorem putaverint ; quanto celsius 
videbitur tale aliquid invenire, per quod alia omnia 
expedite inveniri possint ? Et tamen (ut verum 
omnino dicamus) quemadmodum luci magnam habe- 
mus gratiam, quod per earn vias inire, artes exercere, 
legere, nos invicem dignoscere possinms, et nihilo- 
minus ipsa visio lucis res praestantior est et pulchrior, 
quam multiplex ejus usus : ita certe ipsa contempla- 
tio rerum, prout sunt, sine superstitione aut impos- 
tura, errore aut confusione, in seipsa magis dig na 
est, quam universus inventorum fructus. 

Postremo siquis depravationem scientiarum et 


artium ad malitiam et luxuriam et similia objecerit ; 
id neminem moveat. Illud enim de omnibus mun- 
danis bonis dici potest, ingenio, fortitudine, viribus, 
forma, divitiis, luce ipsa, et reliquis. Recuperet 
modo genus humanum jus suum in naturam, quod 
c i ex dotatione divina competit, et detur ei copia : 
usum verd recta ratio, et sana religio gubernabit. 


Jam vero tempus est ut artetn ipsam Interpre- 
tandi Naturam proponamus : in qua licet nos utilis- 
sima et verissima praecepisse arbitremur, tamen 
necessitatem ei absolutam (ac si absque ea nil agi 
possit), aut etiam perfectionem non attribuimus. 
Etenim in ea opinione sumus; si justam Naturae et 
Experientias Historiam prassto haberent homines, 
atque in ea sedulo versarentur, sibique duas res 
imperare possent ; unam, ut receptas opiniones et 
notiones deponerent, alteram, ut mentem a gene- 
ralissimis et proximis ab illis ad tempus cohiberent ; 
fore ut etiam vi propria et genuina mentis, absque 
alia arte, in formam nostram Interpretandi incidere 
possent. Est enim Interpretatio verum et naturale 
opus mentis, demptis iis quae obstant : sed tamen 
omnia certe per nostra praecepta erunt magis in 
procinctu, et multo firmiora. 

Neque tamen illis nihil addi posse affirmamus : 
sed contra, nos, qui mentem respicimus non tantum 
in facultate propria, sed quatenus copulatur 
cum rebus, artem inveniendi cum 
inventis adolescere posse 
statuere debemus. 



A P H O R I S M O R U M. 





SUPER datum corpus novam naturam, sive novas 
naturas generare et superinducere, opus et intentio 
est Humanae Potentiae. Datae autem naturae formam, 
sive difTerentiam veram, sive naturam naturantem, 
sive fontem emanationis (ista enim vocabula habe- 
mus, quas ad indicationem rei proxime accedunt) 
invenire, opus et intentio est Humanae Scientiae. At- 
que his operibus primariis subordinantur alia opera 
duo secundaria, et inferioris notae ; priori, Transfor- 
matio corporum concretorum de alio in aliud, intra 
terminos possibilis ; posteriori, inventio, in omni ge- 
neratione et motu, Latentis Processus continuati ab 
efficiente manifesto, et materia manifesta, usque ad 
formam inditam ; et inventio similiter Latentis Sche- 
matismi corporum quiescentium, et non in motu. 


Quam infeliciter se habeat scientia humana, quas 
in usu est, etiam ex illis liquet quse vulgo asserun- 

VOL. ix. u 


tur. Recte ponitur ; vere scire, esse per caussas 
scire.,Etiarn non male constituuntur caussae quatuor; 
Materia, Forma, Efficiens, et Finis. At ex his, caussa 
Finalis tantum abest ut prosit, ut etiam scientias cor- 
rumpat, nisi in hominis actionibus. Formaa inventio 
habetur pro desperata. Efficiens vero et Materia 
(quales quaeruntur et recipiuntur, remotae scilicet, 
absque latenti processu ad Formam) res perfunctoriae 
sunt, et superficiales, et nihili fere ad scientiam 
veram et activam. Neque tamen obliti sumus, nos 
superius notasse, et correxisse errorem mentis hu- 
manae, in deferendo Formis primas essentiae. Licet 
enim in natura nihil vere existat praeter corpora in- 
dividua, edentia actus puros individuos ex lege ; in 
doctrinis tarnen, ilia ipsa lex, ej usque inquisitio, et 
inventio, atque explicatio, pro fundamento est tarn 
ad sciendum, quam ad operandum. Earn autem 
legem, ejusque paragraphos, Formarum nomine in- 
telligimus ; praesertim cum hoc vocabulum invalue- 
rit, et familiariter occurrat. 


Qui caussam alicujus naturae (veluti albedinis, 
aut caloris) in certis tantum subjectis novit, ejus 
Scientia imperfecta est ; et qui effectum super certas 
tantum materias (inter eas quae sunt susceptibiles) 
inducere potest, ejus Potentia pariter imperfecta 
est. At qui Efficientem et Materialem caussam tan- 
tummodo novit (quae caussae fluxae sunt, et nihil 
aliud quam vehicula, et caussag Formam deferentes in 
aliquibus), is ad nova inventa, in materia aliquatenus 
simili et praeparata, pervenire potest ; sed rerum 


terminos altius fixos non movet. At qui Formas 
novit, is naturae unitatem in materiis dissimillimis 
complectitur. Itaque quae adhuc facta non sunt, 
qualia nee naturae vicissitudines, neque experimen- 
tales industrial, neque casus ipse, in actum unquam 
perduxissenr, neque cogitationem humanam subitura 
fuissent, deteg^re et producere potest. Quare ex 
Formarum inventione, sequitur contemplatio vera, et 
operatic libera. 


Licet vise ad potentiam, atque ad scientiam hu 
manam, conjunctissimae sint, et fere eaedem ; tamen 
propter perniciosam et iriveteratam consuetudinem 
versandi in abstractis, tutius omnino est ordiri, et 
excitare scientias ab iis fundamentis, quae in ordine 
sunt ad partem activam, atque ut ilia ipsa partem 
contemplativam signet et determined Videndum 
itaque est, ad aliquam naturam super corpus datum 
generandam et superinducendam, quale quis prae- 
ceptum, aut qualem quis directionem aut deductio- 
nem maxime optaret; idque sermone simplici, et 
minime abstruso. 

Exempli gratia ; si quis argento cupiat superin- 
ducere flavum colorem auri, aut augmentum ponde- 
ris (servatis legibus materiae), aut lapidi alicui non 
diaphano diaphaneitatem, aut vitro tenacitatem, aut 
corpori alicui non vegetabili vegetationem ; viden- 
dum (inquam) est, quale quis praeceptum, aut de- 
ductionem potissimum sibi dari exoptet. Atque 
primo, exoptabit aliquis proculdubio sibi monstrari 


aliquid hujusmodi, quod opere non frustret, neque 
experimento fallat. Secundo, exoptabit quis aliquid 
sibi praescribi, quod ipsum non astringat, et coerceat 
ad media quaedam, et modos quosdam operandi par- 
ticulares. Fortasse enim destituetur, nee habebit 
facultatem et coramoditatem talia media compa- 
randi et procurandi. Quod si sint et alia media, et 
alii modi (praeter illud praeceptum) progignendae 
talis naturae, ea fortasse ex iis erunt, quae sunt in 
operantis potestate ; a quibus nihilominus per an- 
gustias praecepti excludetur, nee fructum capiet. 
Tertio, optabit aliquid sibi monstrari, quod non sit 
aeque difficile, ac ilia ipsa operatic de qua inquiritur, 
sed propius accedat ad praxin. 

Itaque de Praecepto vero et perfecto Operandi, 
pronuntiatum erit tale ; ut sit certum, liberum, et 
disponens, sive in ordine ad actionem. Atque hoc 
ipsum idem est cum inventione Formaa verae. Etenim 
Forma naturae alicujus talis est, ut ea posita natura 
data infallibiliter sequatur. Itaque adest perpetud, 
quando natura ilia adest, atque earn universaliter 
affirmat, atque inest omni. Eadem Forma talis 
est, ut ea amota natura data infallibiliter fu- 
giat. Itaque abest perpetud, quando natura ilia 
abest, eamque perpetud abnegat, atque inest soli. 
Postremo, Forma vera talis est, ut naturam datam ex 
fonte aliquo essentiae deducat, quae inest pluribus, et 
notior est naturae (ut loquuntur) quam ipsa Forma. 
Itaque de Axiomate vero et perfecto Sciendi, pro 
nuntiatum et praeceptum tale est ; ut inveniatur na- 


tura alia, quae sit cum natura data convertibilis, et 
tamen sit limitatio naturae notions, instar generis 
veri. Ista autem duo pronunciata, activum et con- 
templativum, res eadem sunt ; et quod in Operando 
utilissimum, id in Sciendo verissimum. 


At Praeceptum sive Axioma de Transformatione 
corporum, duplicis est generis. Primum intuetur 
corpus, ut turmam sive conjugationem naturarum 
simplicium : ut in auro haec conveniunt ; quod sit 
flavum ; quod sit ponderosum, ad pondus tale ; 
quod sit malleabile, aut ductile, ad extensionem 
talem ; quod non fiat volatile, nee deperdat de 
quanto suo per ignem ; quod fluat fluore tali ; quod 
separetur et solvatur modis talibus ; et similiter de 
caeteris naturis, quae in auro concurrunt. Itaque 
hujusmodi Axioma rem deducit ex Formis naturarum 
simplicium. Nam qui Formas et modos novit super- 
inducendi flavi, ponderis, ductilis, fixi, fluoris, solu- 
tionum, et sic de reliquis, et eorum graduationes et 
modos, videbit et curabit, ut ista conjungi possint 
in aliquo corpore, unde sequatur Transforrnatio in 
aurum. Atque hoc genus operandi pertinet ad ac- 
tionem primariam. Eadem enim est ratio generandi 
naturam unam aliquam simplicem, et plures ; nisi 
quod arctetur magis et restringatur homo in ope- 
rando, si plures requirantur, propter difficultatem 
tot naturas coadunandi, quae non facile conveniunt, 
nisi per vias naturae tritas et ordinarias. Utcunque 
tamen dicendum est, quod iste modus operandi (qui 
naturas intuetur simplices, licet in corpore concrete) 


procedat ex iis, quae in natural sunt constantia, et 
aeterna, et catbolica, et latas praebeat Potentias Hu- 
manae vias, quales (ut nunc sunt res) cogitatio hu- 
mana vix capere aut repraesentare possit. 

At secundum genus Axiomatis (quod a Latentis 
Processus invenlione pendet), non per naturas sim- 
plices procedit, sed per concreta corpora, quemad- 
modum in natura inveniuntur, cursu ordinario. 
Exempli gratia ; in casu ubi fit inquisitio, ex quibus 
initiis, et quo modo, et quo processu, aurum, aut aliud 
quodvis metallum, aut lapis generetur, a primis 
menstruis aut rudimentis suis, usque ad miner-am 
perfectam ; aut similiter, quo processu herbaa gene- 
rentur, a primis concretionibus succorum in terra, 
aut a seminibuSj usque ad plantam for ma tarn, cum 
universa ilia successione motus, et diversis et conti- 
nuatis naturae nixibus ; similiter, de generatione or- 
dinatim explicata animalium, ab initu ad partum ; 
et similiter de corporibus aliis. 

Enimvero neque ad generationes corporum tan- 
turn spectat base inquisitio, sed etiam ad alios motus 
et opificia naturae. Exempli gratia ; in casu ubi fit 
inquisitio de universa serie, et continuatis actionibus 
aliment andij a prima reeeptione alimenti, ad assimi- 
lationem perfectam ; aut similiter de motu volun- 
tario in animalibus, a prima impressione imagina- 
tionis, et continuatis nixibus spiritus, usque ad 
flexiones et motus artuum ; aut de explicate motu 
linguae, et labiorum, et instrumentorum reliquorum, 
usque ad editionem vocum articulatarum. Nam ba3c 
quoque spectant ad naturas concretas, sive collegia- 


tas, et in fabrica ; et intuentur veluti consuetudines 
naturae particulares, et speciales, non leges funda- 
mentales et communes, quae constituunt Formas. Ve- 
runtamen omnino fatendum est, rationem istam 
videri expeditiorem, ct magis sitam in propinquo, et 
spem injicere magis, quam illam primariam. 

At pars Operativa similiter, quae huic parti Con- 
templativae responded operationem extendit et pro- 
movet, ab iis quae ordinario in natura inveniuntur, ad 
quaedam proxima, aut a proximis non admodum 
remota ; sed altiores et radicales operationes super 
naturam pendent utique ab Axiomatibus primariis. 
Quinetiam ubi non datur homini facultas Operandi, 
sed tantiim Sciendi, ut in ccelestibus (neque enim 
ceditur homini operari in ccelestia, aut ea immutare 
aut transformare),tamen inquisitio facti ipsius,sive ve- 
ritatis rei, non minus quam cognitio caussarum et 
consensuum, ad prirnaria ilia et catholica Axiomata 
de naturis simplicibus (veluti de natura rotationis 
spontaneae, attractionis sive virtutis magneticae, et 
aliorum complurium quae magis communia sunt, 
quam ipsa crelestia) refertur. Neque enim speret 
aliquis terminare quaestionem, utrum in motu diurno 
revera terra, aut coelum rotet; nisi naturam rota 
tionis spontaneae prius comprehenderit. 


Latens autem Processus, de quo loquimur, longe 
alia res est, quam animis hominum (qualiter nunc 
obsidentur) facile possit occurrere. Neque enim 
intelligimus mensuras quasdam, aut signa, aut scalas 
processus, in corporibus spectabiles ; sed plane pro- 


cessum continuatum, qui maxima ex parte sensum 

Exempli gratia ; in omni generatione et trans- 
formatione corporum, inquirendum, quid deperdatur 
et evolet, quid maneat, quid accedat ; quid dilatetur, 
quid contrahatur ; quid uniatur, quid separetur ; 
quid continuetur, quid abscindatur ; quid impellat, 
quid impediat ; quid dominetur, quid succumbat ; et 
alia complura. 

Neque hie rursus, haec tantum in generatione 
aut transformatione corporum quaerenda sunt; sed 
et in omnibus aliis alterationibus, et motibus, simi- 
liter inquirendum, quid antecedat, quid succedat ; 
quid sit incitatius, quid remissius ; quid motum 
praebeat, quid regat ; et hujusmodi. Ista vero omnia 
seientiis (quse nunc pinguissima Minerva, et prorsus 
inhabili contexuntur) incognita sunt et intacta. Cum 
enim omnis actio naturalis per minima transigatur, 
aut saltern per ilia qua? sunt minora, quam ut sensum 
feriant, nemo se naturam regere aut vertere posse 
speret, nisi ilia debito modo comprehenderit, et no- 


Similiter, inquisitio et inventio Latentis Schema- 
tismi in corporibus, res nova est ; non minus, quam 
inventio Latentis Processus et Formse. Versamur 
enim plane adhuc in atriis naturae, neque ad interiora 
paramus aditum. At nemo corpus datum nova 
natura dotare, vel in novum corpus feliciter et ap 
posite transmutare potest, nisi corporis alterandi 
aut transformandi bonam habuerit notitiam. In 


modos enim vanos incurret, aut saltern difficiles et 
perversos, nee pro corporis natura, in quod operatur. 
Itaque ad hoc etiam via plane est aperienda et 

Atque in anatomia corporum organicorum (qualia 
sunt hominis, et animalium) opera sane recte et 
utiliter insumitur, et videtur res subtilis, et scruti- 
nium naturae bonum. At hoc genus anatomic spec- 
tabile est, et sensui subjectum, et in corporibus tan- 
turn organicis locum habet. Verum hoc ipsum 
obvium quiddam est, et in promptu situm, praa ana 
tomia vera Schematism! Latentis in corporibus, qua? 
habentur pro similaribus : praesertim in rebus speci- 
ficatis, et earum partibus, ut ferri, lapidis ; et parti- 
bus similaribus plantae, animalis, veluti radicis, folii, 
floris, carnis, sanguinis, ossis, etc. At etiam in hoc 
genere non prorsus cessavit industria humana ; hoc 
ipsum enim innuit separatio corporum similarium per 
distillationes, et alios solutionum modos, ut dissimila- 
ritas compositi per congregationem partium homo- 
genearurn appareat. Quod etiam ex usu est, et facit 
ad id quod quaerimus ; licet saepius res fallax sit, 
quia complures naturae separationi imputantur et 
attribuuntur, ac si prius substitissent in composito, 
quas revera ignis et calor, et alii modi apertionum de 
novo indunt, et superinducunt. Sed et haec quoque 
parva pars est operis, ad inveniendum Schematismum 
verum in composito ; qui Schematismus res est longe 
subtilior, et accuratior, et ab operibus ignis potius 
confunditur, quam eruitur et elucescit. 

Itaque facienda est corporum separatio et solutio, 


non per ignem certe, sed per rationem et induc- 
tionem veram, cum experimentis auxiliaribus ; et per 
comparationem ad alia corpora, et reductionem ad 
naturas simplices, et earum Formas, quae in composite 
conveniunt et complicantur ; et transeundum plane 
a Vulcano ad Minervam, si in animo sit veras corpo- 
rum texturas et Schematismos (und omnis occulta, 
atque, ut vocant, specifica proprietas et virtus in 
rebus pendet ; unde etiam cmnis potentis altera- 
tionis et tranformationis norma educitur) in lucern 

Exempli gratia ; inquirendum, quid sit in omni 
corpore spiritus, quid essentiae tangibilis ; atque ille 
ipse spiritus, utrum sit copiosus et turgeat, an 
jejunus et paucus ; tennis, aut crassior ; magis ae- 
reus, aut igneus ; acris, aut deses ; exilis, aut robus- 
tus ; in progressu, aut in regressu ; abscissus, aut 
continuatus ; consentiens cum externis et ambienti- 
bus, aut dissentiens ; etc. Et similiter, essentia 
tangibilis (quae non pauciores recipit difFerentias, 
quam spiritus) atque ejus villi, et fibra?, et omnimoda 
textura ; rursus autem collocatio spiritus per corpo- 
ream molem, ejusque pori, meatus, venaa et cellulae, 
et rudimenta, sive tentamenta corporis organici, sub 
eandem inquisitionem cadunt. Sed et in his quoque, 
atque adeo in omni Latentis Schematismi inventione, 
luxvera et clara ab Axiomatibus primariis immittitur, 
quaa certe caliginem omnem et subtilitatem discutit. 


Neque propterea res deducetur ad atomum, qui 
praesupponit vacuum, et materiam non fluxam 


(quorum utrumque falsum est), sed ad particulas ve- 
ras, quales inveniuntur. Neque rursus est, quod ex- 
horreat quispiam istam subtilitatem, ut inexplicabi- 
lem ; sed contra, quo magis vergit inquisitio ad natu- 
ras simplices, eo magis omnia erunt sita in piano et 
perspicuo; translate negotio a multiplier, in sim 
plex ; et ab incommensurabili, ad commensurabile ; 
et a surdo, ad computabile ; et ab infinito et vago, 
ad definitum et certum ; ut fit in elementis lit- 
terarum, et tonis concentuum. Optima autem cedit 
inquisitio naturalis, quando physicum terminatur 
in mathematico. At rursiis multitudinem, aut frac- 
tiones nemo reformidet. In rebus enim quae per 
numeros transiguntur, tarn facile quis posuerit, aut 
cogitaverit millenarium, quam unum, aut mille- 
simam partem unius, quam unum integrum. 


Ex duobus generibus Axiomatum, qiue superius 
posita sunt, oritur vera divisio Philosopbia?, et Scien- 
tiarum ; translatis vocabulis receptis (quae ad indica- 
tionem rei proxime accedunt) ad sensum nostrum. 
Videlicet, ut inquisitio Formarum, quae sunt (ratione 
certe, et sua lege) aeternag et iinmobiles, constituat 
Metapbysicam ; inquisitio vero Efficientis, et Ma- 
teriae, et Latentis Processus, et Latentis Schematismi 
(quae omnia cursum naturae communem et ordi- 
narium, non leges fundarnentales et aeternas respi- 
ciunt) constituat Physicarn ; atque bis subordinentur 
similiter practical duae ; Physicae Mecbanica ; Meta- 
pbysicae (perpurgato nomine) Magia, propter latas 
ejus vias, et majus imperium in naturam. 



Posito itaque doctrinse scopo, pergendum ad 
prsecepta ; idque ordine minime perverse, aut per- 
turbato. Atque indicia de Interpretatione Naturae 
complectuntur partes in genere duas ; primam de 
educendis aut excitandis Axiornatibus ab Experientia ; 
secundam de deducendis aut derivandis Experimentis 
novis ab Axiornatibus. Prior autem trifariam dividi- 
tur, in tres nempk Ministrationes, Ministrationem ad 
Sensum, Ministrationem ad Memoriam, et Ministra 
tionem ad Mentem, sive Rationem. 

Primo enim paranda est Historia Naturalis, et 
Experimentalis, sufficiens et bona ; quod fundamen- 
tum rei est, neque enim fingendum, aut excogitan- 
dum, sed inveniendum, quid natura faciat aut ferat. 

Historia vero Naturalis et Experimentalis tam 
varia est et sparsa, ut intellectum confundat et dis- 
greget, nisi sistatur et compareat ordine idoneo. 
Itaque formandae sunt Tabulae et Coordinationes 
Instantiarum, tali modo et instructione, ut in eas 
agere possit intellectus. 

Id quoque licet fiat ; tamen intellectus sibi per- 
missus, et sponte movens,incompetensest,etinhabilis 
ad opificium axiomatum, nisi regatur, et muniatur. 
Itaque tertio, adbibenda est Inductio legitima, et 
vera, quae ipsa clavis est interpretationis. Incipien- 
duin autem est a fine, et retro pergendum ad reliqua. 


Inquisitio Formarum sic procedit ; super naturam 
datam primo facienda est Comparentia ad Intellectum 
omnium Instantiarum notarum, quae in eadem natura 


conveniunt, per materias licet dissimillimas. Atque 
hujusmodi collectio facienda est historice, absque 
contemplatione praefestina, aut subtilitate aliqua 
majore. Exempli gratia ; in inquisitione de Forma 

Instantice Convenientes in Naturd Calidi. 

1. Radii solis, prsesertim aestate et meridie. 

2. Radii solis reflexi et constipati, ut inter montes, 
aut per parietes, et maxime omnium in speculis 

3. Meteora ignita. 

4. Fulmina comburentia. 

5. Eructationesflammarumex cavis montium,etc. 

6. Flamma omnis. 

7. Ignita solida. 

8. Balnea calida naturalia. 

9. Liquida ferventia, aut calefacta. 

10. Vapores et fumi ferventes, atque aer ipse, qui 
fortissimum et furentem suscipit calorem, si conclu- 
datur ; ut in reverberatoriis. 

11. Tempestates aliquse sudae per ipsam constitu- 
tionem aeris, non habita ratione temporis anni. 

12. Aer conclusus et subterraneus in cavernis non- 
nullis^ praesertim hyeme. 

13. Omnia villosa, ut lana, pelles animalium, et 
plumagines,, habent nonnihil teporis. 

14. Corpora omnia, tarn solida, quam liquida, et 
tarn densa, quam tenuia (qualis est ipse aer) igni ad 
tempus approximata. 


15. Scintillas ex silice et cbalybe per fortem per- 

16. Omne corpus farther attritum, ut lapis, lig 
num, pannus, etc. aded ut temones, et axes rotarum, 
aliquando flammam concipiant ; et mos excitandi 
ignis apud Indos Occidentales fuerit per attritionem. 

17. Herbae virides et bumidae simul conclusaa et 
contrusae, ut rosaa, pisae in corbibus ; adeo ut foenum, 
si repositurn fuerit madid um,saepe concipiat flammam. 

18. Calx viva aqua aspersa. 

19. Ferrum, cum primo dissolvitur per aquas 
fortes in vitro, idque absque ulla admotione ad 
ignem : et stannum similiter, etc. sed non aded 

20. Animalia, praesertim et perpetud per inte- 
riora ; licet in insectis calor ob parvitatem corporis 
non deprebendatur ad tactum. 

21. Fimus equinus,ethujusmodi excrementa ani- 
malium recentia. 

22. Oleum forte sulpburis et vitrioli exsequitur 
opera caloris, in linteo adurendo. 

23. Oleum origani, et bujusmodi, exsequitur 
opera caloris, in adurendis ossibus dentium. 

24. Spiritus vini fortis et bene rectificatus exse 
quitur opera caloris ; adeo ut, si albumen ovi in eum 
injiciatur, concrescat et albescat, fere in modum al- 
buminis cocti ; et panis injectus torrefiat et incrus- 
tetur, ad modum panis tosti. 

25. Aromata, et herbaa calidae, ut dracunculus, 
nasturtium vetus,etc. licet ad manum non sint calida 
(nee integra, nee pulveres eorum), tamen ad linguam 


et palatum parum masticata percipiuntur calida, et 
quasi adurentia. 

26. Acetum forte, et ornnia acid a, in membro ubi 
non sit epidermis, ut in oculo, lingua, aut aliqua alia 
parte vulnerata, et cute detecta, dolorem cient, non 
multum discrepantem ab eo qui inducitur a calido. 

27. Etiam frigora acria et intensa inducunt sen- 
sum quendam ustionis ; 

" Nee Boreec penetrabile frigus adurit." 

28. Alia. 

Hanc Tabulam Essentise et Praesentiaa, appellare 


Secundo, facienda est Comparentia ad Intellectum 
Instantiarum, qua? natura data privantur : quia 
Forma (ut dictum est) non minus abesse debet, ubi 
natura data abest, quam adesse, ubi adest. Hoc 
vero infinitum esset in omnibus. 

Itaque subjungenda sunt Negativa Affirmativis, 
et privationes inspicienda? tantum in illis subjectis, 
quaB sunt maxime cognata illis alteris, in quibus 
natura data inest et comparet. Hanc Tabulam De- 
clinationis, sive Absentia? in Proximo, appellare con 

Instantice in Proximo, quce pr wantur natura Calidi. 
Adinstandam i Lunas, et stellarum, et cometarum 

primam amrma- 

tivam, instantia radii non inveniuntur calidi ad tactum : 

pnma negativa 

V ei subjuncdva. quinetiam observarisolent acerrima fri 
gora in pleniluniis. 

At stellar fixae majores, quando sol eas subit, aut 
si approximating existimantur fervores solis augere 


et intendere ; ut fit cum sol sistitur in Leone, et 
diebus canicularibus. 

Ad Secundam. 2. Radii solis in media (quam vocant) 
regione aeris non calefaciunt ; cujus ratio vulgo non 
male redditur, quia regio ilia nee satis appropinquat 
ad corpus solis unde radii emanant, nee etiam ad 
terrain unde reflectuntur. Atque hoc liquet ex fasti- 
giis montium (nisi sint prsealti), ubi nives perpetuo 
durant. Sed contra notatum est a nonnullis, qu6d in 
cacumine Picus de Tenariph, atque etiam in Andis 
Peruvian ipsa fastigia montium nive destituta sint ; 
nivibus jacentibus tantum inferius in ascensu. Atque 
insuper aer illis ipsis verticibus montium deprehen- 
ditur minime frigidus, sed tennis tantum et acer ; 
adeo ut in Andis < pungat et vulneret oculos per 
nimiam acrimoniam, atque etiam pungat os ventri- 
culi, et inducat vomitum. Atque ab antiquis nota 
tum est, in vertice Olympi tantam fuisse aeris tenui- 
tatem, ut necesse fuerit illis, qui eo ascenderant, 
secum deferre spongias aceto et aqu& madefactas, 
easque ad os et nares subinde apponere, quia aer 
ob tenuitatem non sufficiebat respirationi : in quo 
vertice etiam relatum est, tantam fuisse serenitatem 
et tranquillitatem a pluviis, et nivibus, et ventis, ut 
sacrificantibus litterae descriptae digito in cineribus 
sacrificiorum super aram Jovis manerent in annum 
proximum, absque ulla perturbatiorie. Atque etiam 
hodie ascendentes ad verticem Picus de Tenariph, 
eo vadunt noctu et non interdiu ; et paullo post 
or turn solus monentur et excitantur a ducibus 
suis, ut festinent descendere, propter periculum (ut 


videtur) a tenuitate aeris, ne solvat spiritus et 

Reflectio radiorum soils, in regionibus prope cir- 
culos polares, admodum debilis et inefficax invenitur 
in calore : adeo ut Belgse, qui hybernarunt in Nova 
Zembla,cum exspectarent navis suae liberationem et 
deobstructionem a glaciali mole (qua? earn obsede- 
rat), per initia mensis Julii spe sua frustrati sint, et 
coacti scaphae se committere. Itaque radii solis di- 
recti videntur parum posse, etiam super terram 
planam ; nee reflexi etiam,. nisi multiplicentur et 
uniantur, quod fit, cum sol magis vergit ad per- 
pendiculum ; quia turn incidentia radiorum facit 
angulos acutiores, ut lineae radiorum sint magis in 
propinquo : ubi contra in magnis obliquitatibus solis 
anguli sint valde obtusi, et proinde lineae radiorum 
magis distantes. Sed interim notandum est, multas 
esse posse operationes radiorum solis, atque etiam ex 
natura calidi, quse non sunt proportionate ad tactum 
nostrum : adeo ut respectu nostri non operentur us 
que ad calefactionem, sed respectu aliorum nonnul- 
lorum corporum exsequantur opera calidi. 

Ad 2 am 4 a Fiat hujusmodi experimentum. Accipiatur 
speculum fabricatum contra ac fit in speculis com- 
burentibus, et interponatur inter manum et radios 
solis ; et fiat observatio, utrum minuat calorem 
solis, quemadmodum speculum comburens eundem 
auget et intendit. Manifestum est enim quoad ra 
dios opticos, prout fabricatur speculum in densitate 
inaequali respectu medii et laterum, ita apparere si 
mulacra magis diffusa, aut magis contracta. Itaque 
idem ^ 7 idendum in calore. 



Ad 2 am 5 a Fiat experimentum diligenter, utrum per 
specula comburentia fortissima et optime fabricata, 
radii lunae possint excipi et colligi in aliquem vel mi 
nimum gradum teporis, Is vero gradus teporis, si 
fortasse nimis subtilis et debilis fuerit, ut ad tactum 
percipi et deprehendi non possit/ confugiendum 
erit ad vitra ilia quae indicant constitutionem aeris 
calidam aut frigidarn ; ita ut radii Iuna3 per specu 
lum comburens incidant, et jaciantur in summita- 
tem vitri bujusmodi, atque turn notetur, si fiat de- 
pressio aquae per teporem. 

Ad 2 am e a Practicetur etiam vitrum comburens super 
calidum, quod non sit radiosum aut luminosum ; ut 
ferri, et lapidis calefacti, sed non igniti, aut aquae 
ferventis, aut similium : et notetur, utrum fiat aug- 
mentum et intentio calidi, ut in radiis solis. 

Ad 2 am 7 a Practicetur etiam speculum comburens in 
flamma communi. 

Ad 2 am 8* Cometarum (si et illos numerare inter me- 
teora libuerit) non deprehenditur constans autmani- 
festus effectus in augendis ardoribus anni, licet sicci- 
tates saepius inde sequi notataa sint. Quinetiam trabes, 
et columnae lucidae, et chasmata, et similia, appa 
rent saepius ternporibus hybernis, quam aestivis ; et 
maxime per intensissima frigora, sed conjuncta cum 
siccitatibus. Fulmina tamen et coruscationes et 
tonitrua raro eveniunt hyeme, sed sub tempus mag- 
norum fervorum. At stellae (quas vocant) caden- 
tes existimantur vulgo magis constare ex viscosa 
aliqua materia splendida et accensa, quam esse na 
turae igneaa fortioris. Sed de hoc inquiratuv ul- 


Ad 4 am 9 a Sunt quaadam coruscationes, qua? praebent 
lumen, sed non urunt : ese vero semper fiunt sine 

Ad 5 io a Eructationes et eruptiones flammarum in- 
veniuntur non minus in regionibus frigidis quam ca- 
lidis ; ut in Islandia et Greenlandia : quemadmodum 
et arbores per regiones frigidas magis sunt quando- 
que inflammabiles, et magis piceas ac resinosae, quam 
per regiones calidas ; ut fit in abiete,pinu, et reliquis : 
verum in quali situ et nature, soli hujusmodi erup 
tiones fieri soleant, ut possimus Affirmativae subjun- 
gere Negativam, non satis quaesitum est. 

Ad6 m ii a Omnis flamma perpetud est calida magis 
aut minus, neque omnino subjungitur Negativa : et 
tamen referunt ignern fatuum (quern vocant), qui 
etiam aliquando impingitur in parietem, non mul- 
tum habere caloris ; fortasse instar flammse spiritus 
vini, quae clemens et lenis est. Sed adhuc lenior 
videtur ea flamma, quae in nonnullis historiis fidis et 
gravibus invenitur apparuisse circa capita et comas 
puerorum et virgin um; quae nullo modo comas adu- 
rebat, sed molliter circum eas trepidabat. Atque 
certissimum est, circa equum in itinere sudantem, 
noctu et suda tempestate apparuisse quandoque 
coruscationem quandam absque manifesto calore. 
Atque paucis abbinc annis, notissimum est, et pro 
miraculo quasi habitum, gremiale cujusdam puellas 
paullo motum aut fricatum coruscasse : quod for 
tasse factum est ob alumen aut sales quibus gremiale 
tine turn erat, paullo crassius haerentia et incrustata, 
et ex fricatione fracta. Atque certissimum est, 


saccharum omne, sive conditum (ut vocant) sive 
simplex, modo sit durius, in tenebris fractum aut 
cultello scalptum coruscare. Similiter aqua marina 
et salsa noctu interdum invenitur remis fortiter 
percussa coruscare. Atque etiam in tempestatibus 
spuma maris fortiter agitata noctu coruscat ; quam 
coruscationemHispani pulmonem marinum vocant. 
De ill& flamma autem quam antiqui nautse vocabant 
Castorem et Pollucem, et moderni Focum Sancti 
Ermi, qualem calorem habeat, non satis quaesitum est. 

Ad 7 dm 12* Omne ignitum, ita ut vertatur in ruborem 
igneum, etiam sine flamma perpetuo calidum est, 
neque huic Affirmative subjungitur Negativa : sed 
quod in proximo est, videtur esse lignum putre ; quod 
splendet noctu, neque tamen deprehenditur calidum : 
et quamae piscium putrescentes, quae etiam splen 
dent noctu, nee inveniuntur ad tactum calidae ; neque 
etiam corpus cicindelae, aut muscae (quam vocant 
Luciolam) calidum ad tactum deprehenditur. 

Ad s ara is* De balneis calidis, in quo situ et natura soli 
emanare soleant, non satis quaesitum est : itaque non 
subjungitur Negativa. 

Ad9 am u a Liquidis ferventibus subjungitur Negativa 
ipsius liquidi in natura sua. Nullum enim invenitur 
liquidum tangibile, quod sit in natura sua et maneat 
constanter calidum, sed superinducitur ad tempus 
tantum calor, ut natura adscititia : adeo ut quse po- 
testate et operatione sunt maxime calida, ut spiritus 
vini, olea aromatum chymica^ etiam olea vitrioli et 
sulphuris, et similia, quae paullo post adurunt, ad 
prirnum tactum sint frigida. Aqua autem balneo- 


rum naturalium excepta in vas aliquod, et separata 
a fontibus suis defervescit perinde ac aqua igne cale- 
facta. At verum est corpora oleosa, ad tactum 
paullo minus esse frigida quam aquea ; ut oleum 
minus quam aqua, sericum minus quam linteum. 
Verum hoc pertinet ad Tabulam Graduum de fri- 

Ad io am 15* Similiter vapori fervido subjungitur Nega- 
tiva naturae ipsius vaporis, qualis apud nos invenitur. 
Etenim exhalationes ex oleosis, licet facile inflam- 
mabiles, tamen non inveniuntur calidae, nisi a cor- 
pore calido recenter exhalaverint. 

Ad io am i6 a Similiter aeri ipsi ferventi subjungitur Ne- 
gativa naturae aeris ipsius. Neque enim invenitur apud 
nos ae r calidus ; nisi fuerit aut conclusus, aut attri- 
tus, aut manifeste calefactus a sole, igne, aut aliquo 
alio corpore calido. 

Ad n am i7 Subjungitur Negativa tempestatum frigi- 
darum magis quam pro ratione temporis anni, quae 
eveniunt apud nos flante Euro et Borea : quemadmo- 
dum et contraries tempestates eveniunt flante Austro 
et Zephyro. Etiam inclinatio ad pluviam (praesertim 
temporibus hyemalibus) comitatur tempestatem te- 
pidam : at gelu contra, frigidam. 

Ad i2m is* Subjungitur Negativa aeris conclusi in 
cavernis tempore aestivo. At de ae re concluso omnind 
diligentius inquirendum. Primo enim non absque 
caussa in dubitationem venit, qualis sit natura aeris, 
quatenus ad calidum et frigidum in natura su a pro- 
pria. Recipit enim aer calidum manifesto ex impres- 


sione coelestium ; frigidum autem fortasse ab expira- 
tione terras; et rursus in media (quam vocant) regione 
aeris, a vaporibus frigidis et nivibus : ut rmllum judi- 
cium fieri possit de aeris natura per aerem qui foras 
est et sub dio, sed verius foret judicium per aerem 
conclusum. Atqui opus est etiamut aer concludatur 
in tali vasi et materia, quae nee ipsa imbuat aerem 
calido, vel frigido ex vi propria, nee facile admittat 
vim aeris extranei. Fiat itaque experimentum per 
ollam figularem rnultiplici eorio obductam ad mu- 
niendam ipsam ab ae re extraneo, facta mora per tres 
aut quatuor dies in vase bene occluso : deprebensio 
autem fit post apertionem vasis, vel per manum, vel 
per vitrum graduum ordine applicatum. 

Ad is !un i9 a Subest similiter dubitatio, utrum tepor in 
laniX et pellibus, et plumis, et bujusmodi, fiat ex 
quodam exili calore inbaerente, quatenus excernuntur 
ab animalibus ; aut etiam ob pinguedinem quandam 
et oleositatem, quas sit nature congruaa cum tepore ; 
vel plane ob conclusionem et fractionem aeris, ut in 
articulo praecedente dictum est. Videtur enim omnis 
aer abscissus a continuitate aeris forinseci, habere 
nonnihil teporis. Itaque fiat experimentum in fibro- 
sis, quae fiunt ex lino ; non ex lana, aut plumis, aut 
serico, quae excernuntur ab animatis. Notandum 
est etiam, omnes pulveres (ubi manifesto includitur 
aer) minus esse frigidos, quam corpora integra ipso- 
rum : quemadmodum etiam existimamus omnem 
spumam (utpote quae aerem contineat) minus esse 
frigidam, quam liquorem ipsum. 


Ad i> m 2o a Huic non subjungiturNegativa. Nihil enim 
reperitur apud nos sive tangibile, sive spiritale, quod 
admotum igni non excipiant calorem. In eo tamen 
differunt, quod alia excipiant calorem citius, ut aer, 
oleum, et aqua ; alia tardius, ut lapis et metalla. 
Verum hoc pertinet ad Tabulam Graduum. 

Ad is am 2i a Huic Instantiae non subjungitur negativa 
alia, quam ut bene notetur, non excitari scintillas ex 
silice et chalybe, aut alia aliqua substantia dura, nisi 
ubi excutiuntur minutiae aliquag ex ipsa substantia 
lapidis vel metalli, neque aerem attritum unquam 
per se generare scintillas, ut vulgo putant : quin et 
ipsaa illa3 scintillse ex pondere corporis igniti magis 
.vergunt deorsum quam sursum, et in exstinctione 
redeunt in quandam fuliginem corpoream. 

Ad i6 ani 22 a Existimamus huic Instantise non subjungi 
Negativam. Nullum enim invenitur apud nos corpus 
tangibile, quod non ex attritione manifesto calescat ; 
adeo ut veteres somniarent non inesse coelestibus 
aliam viam aut virtutera calefaciendi, nisi ex attri 
tione aeris per rotationem rapidam et incitatam. 
Verum in hoc genere ulterius inquirendum est, utrum 
corpora quae emittuntur ex machinis (qualia sunt pilae 
ex tormentis) non ex ipsa percussione contrahant 
aliquem gradum caloris ; adeo ut postquam decide- 
rint, inveniantur nonnihil calida. At aer motus 
magis infrigidat quam calefacit ; ut in ventis, et 
follibus, et flatu oris contracti. Verum hujusmodi 
motus non est tarn rapidus ut excitet calorem, et 
fit secundiim totum, non per particulas : ut mirum 
non sit, si non generet calorem. 


Ad i7 aiu 23 a Circa hanc Instantiam facienda est inquisitio 
diligentior. Videntur enim herbae et vegetabilia viridia 
et humida aliquid habere in se occulti caloris. Ille 
vero calor tarn tenuis est, ut in singulis non percipia- 
tur ad tactum, verum postquam ilia adunata sint et 
conclusa, ut spiritus ipsorum non expiret in aerem,sed 
se invicem foveat ; turn vero oritur calor manifestus, 
et nonnunquam flamma in materia congrua. 

Ad is am 24 a Etiam circa hanc Instantiam diligentior fa 
cienda est inquisitio. Videtur enim calx viva aqua as- 
persa concipere calorem, vel propter unionem caloris 
qui antea distrahebatur (ut ante dictum est de herbis 
conclusis), vel ob irritationem et exasperationem spi 
ritus ignei ab aqua, ut fiat quidam conflictus et anti- 
peristasis. Utra vero res sit in caussa, facilius appa- 
rebit, si loco aquae immittatur oleum : oleum enim 
aeque ac aqua valebit ad unionem spiritus inclusi, 
sed non ad irritationem. Etiam faciendum est ex- 
perimentum latius tarn in cineribus et calcibus diver- 
sorum corporum, quam per imrnissionem diversorum 

Ad i9 am 25 a Huic Instantiae subjungitur Negativa alio- 
rum metallorum, quae sunt magis mollia et fluxa. Et- 
eriim bracteolae auri solutas in liquorem per aquam 
regis nullum dant calorem ad tactum in dissolutione; 
neque similiter plumbum in aqua forti ; neque 
etiam argentum vivum (ut memini) ; sed argentum 
ipsum parum excitat caloris, atque etiam cuprum 
(ut memini), sed magis manifesto stannum, atque 
omnium maxime ferrum et chalybs, quae non solum 
fortem excitant calorem in dissolutione, sed etiam 


violentam ebullitionem. Itaque videtur calor fieri 
per conflictum, cum aquae fortes penetrant et fodiunt 
et divellunt partes corporis, et corpora ipsa resistunt. 
Ubi vero corpora facilius cedunt, vix excitatur calor. 

Ad ao am 26 a Calori animalium nulla subjungitur Nega- 
tiva, nisi insectorum (ut dictum est) ob parvitatem 
corporis. Etenim in piscibus collatis ad animalia ter- 
restria magis notatur gradus caloris, quam privatio. 
In vegetabilibus autem et plantis nullus percipitur 
gradus caloris ad tactum, neque in lachrymis ipso- 
rum, neque in medullis recenter apertis. At in 
animalibus magna reperitur diversitas caloris, turn 
in partibus ipsorum (alius est enim calor circa cor, 
alius in cerebro, alius circa externa), turn in accidenti- 
bus eorum, ut in exercitatione vehementi, et febribus. 

Ad2i ma 27 a Huic Instantiae vix subjungitur Negativa. 
Quinetiam excrementa animalium non recentia ma- 
nifeste habent calorem potentialem, ut cernitur in im- 
pinguatione soli. 

Ad^22 am et 23 am Ljq uores ( s j ve a quae vocentur, sive olea) 
qui habent magnam et intensam acrimoniam, exse- 
quuntur opera caloris in divulsione corporum, atque 
adustione post aliquam moram : sed tamen ad ipsum 
tactum manus non sunt calidi ab initio. Operantur 
autem secundum analogiam, et poros corporis cui 
adjunguntur. Aqua enim Regis aurum solvit, argen- 
tum minime : at contra, aqua fortis argentum solvit, 
aurum minime : neulrum autern solvit vitrum ; et 
sic de caeteris. 

Ad 24- m 29 Fiat experimentum spiritus vini in lignis, 
ac etiam in butyro, aut cera, aut pice ; si forte per 


calorem suum ea aliquatenus liquefaciat. Etenim 
Instantia 24 a . ostendit potestatem ejus imitativam 
caloris in incrustationibus. Itaque fiat similiter 
experimentum in liquefactionibus. Fiat etiam expe- 
rimentum per vitrum graduum sive calendare, quod 
concavum sit in summitate sua per exterius ; et im- 
mittatur in illud concavum exterius spiritus vini 
bene rectificatus, cum operculo ut melius contineat 
calorem suum ; et notetur utrum per calorem suum 
faciat aquam descendere. 

Ad 25 am so* Aromata, et herbaa acres ad palatum, multo 
magis sumptae interius, percipiuntur calida. Viden- 
dum itaque in quibus aliis materiis exsequantur opera 
caloris. Atque referunt nautse, cum cumuli et massaa 
aromatum diu conclusa? subito aperiuntur, periculum 
instare illis qui eas primo agitant et extrahunt, a 
febribus et inflammationibus spiritus. Similiter fieri 
poterit experimentum, utrum pulveres hujusmodi 
aromatum aut herbarum non arefaciant laridum, et 
carnem suspensam super ipsos, veluti fumus ignis. 

Ad26 am 3i a Acrimonia sive penetratio inest tarn frigi- 
dis^qualia sunt acetum, et oleum vitrioli, quam caiidis, 
qualia sunt oleum origani et similia. Itaque similiter 
et in animatis cient dolorem, et in non animatis divel- 
lunt partes et consumunt. Neque huic Instantiae 
subjungitur Negativa. Atque in animatis nullus re- 
peritur dolor, nisi cum quodam sensu caloris. 

Ad 27 am 32 a Communes sunt complures actiones et ca- 
lidi, et frigidi, licet diversa admodum ratione. Nam et 
nives puerorum manus videntur paulo post urere ; 
et fri^ora tuentur carnes a putrefactione, non minus 


quam ignis; et calores contrahunt corpora in minus,, 
quod faciunt et frigicla. Verum haec et similia op- 
portunius est referre adlnquisitionem de Frigido. 


Tertio facienda est Comparentia ad Intellectum 
Instantiarum in quibus natura, de qua fit inquisitio, 
inest secundum magis et minus ; sive facta compara- 
tione increment! et decrement! in eodem subjecto, 
sive facta comparatione ad invicem in subjectis di- 
versis. Cum enim Forma rei sit ipsissima res ; neque 
differat res a Forma, aliter quam difFerunt apparens 
et existens, aut exterius et interius, aut in ordine ad 
hominem et in ordine ad universum ; omnino sequi- 
tur, ut non recipiatur aliqua natura pro vera Forma, 
nisi perpetuo decrescat quando natura ipsa decrescit, 
et similiter perpetuo augeatur quando natura ipsa 
augetur. Hanc itaque Tabulam, Tabulam Graduum 
sive Tabulam Comparativae appellare consuevimus. 

Tabula Graduum, sive Comparative in Calido. 

Primo itaque dicemus de iis qua? nullum prorsus 
gradum caloris habent ad tactum ; sed videntur 
habere potentialem tantum quendam calorem, sive 
dispositionem et praeparationem ad calidum. Postea 
demum descendemus ad ea, quae sunt actu, sive ad 
tactum calida, eorumque fortitudines et gradus. 

1. In corporibus solidis et tangibilibus non inve- 
nitur aliquid, quod in natura sua calidum sit origi- 
naliter. Non enim lapis aliquis, non metallum, non 
sulphur, non fossile aliquod, non lignum, non aqua, 
non cadaver animalis, inveniuntur calida. Aquae 
autem ealidae in balneis videntur calefieri per acci- 


dens, sive per flammam, aut ignem subterraneum, 
qualis ex -ZEtna, et montibus aliis compluribus evomi- 
tur ; sive ex conflictu corporum, quemadmodum ca- 
lor fit in ferri et stanni dissolutionibus. Itaque 
gradus caloris in inanimatis, quatenus ad tactum 
humanum, nullus est ; veruntamen ilia gradu frigoris 
differunt ; non enim agque frigidum est lignum, ac 
metallum. Sed hoc pertinet ad Tabulam Graduum 
in Frigido. 

2. Attamen quoad potentiales calores et praepa- 
rationes ad flammam, complura inveniuntur inani- 
mata admodum disposita, ut sulphur, naphtha, 

3. Quae antea incaluerunt, ut fimus equinus ex 
animali, aut calx, aut fortasse cinis aut fuligo ex 
igne, reliquias latentes quasdam caloris prioris re- 
tinent. Itaque fiunt quaedam distillationes et sepa- 
rationes corporum^ per sepulturam in fimo equino ; 
atque excitatur calor in cake, per aspersionem aquae ; 
ut jam dictum est. 

4. Inter vegetabilia non invenitur aliqua planta, 
sive pars plantae (veluti lachryma, aut medulla) qua? 
sit ad tactum humanum calida. Sed tamen (ut 
superius dictum est) herbae virides conclusae cales- 
cunt ; atque ad interiorem tactum, veluti ad pala- 
tum, aut ad stomachum, aut etiam ad exteriores 
partes post aliquam moram (ut in emplastris et un- 
guentis) alia vegetabilia inveniuntur calida, alia 

5. Non invenitur in partibus animalium, post- 
quam fuerint mortuae aut separate, aliquid calidum 


ad tactum humanum. Nam neque fimus equinus 
ipse, nisi fuerit conclusus et sepultus calorem retinet. 
Sed tamen omnis fimus habere videtur calorem po- 
tentialem, ut in agrorum impinguatione. Et simili- 
ter, cadavera animalium hujusmodi habent latentem 
et potentialem calorem ; adeo ut in caemeteriis, ubi 
quotidie fiunt sepulturae, terra calorem quendam oe- 
cultum colligat, qui cadaver aliquod recenter imposi- 
tum consumit, longe citius quam terra pura. Atque 
apud orientales traditur inveniri textile quoddam 
tenue et molle, factum ex avium plumagine, quod 
vi innata butyrum solvat et liquefaciat, in ipso leviter 

6. Qua? impinguant agros, ut firm omnis generis, 
creta, arena maris, sal, et similia, dispositionem non- 
nullam habent ad calidum. 

7. Omnis putrefactio in se rudimenta quaedam 
exilis caloris habet, licet non hucusque, ut ad tactum 
percipiatur. Nam nee ea ipsa qua? putrefacta sol- 
vuntur in animalcula, ut caro, caseus, ad tactum 
percipiuntur calida ; neque lignum putre, quod noctu 
splendet, deprebenditur ad tactum calidum. Calor 
autem in putridis quandoque se prodit per odores 
tetros et fortes. 

8. Primus itaque caloris gradus, ex iis qua? ad 
tactum humanum percipiuntur calida, videtur esse 
calor animalium, qui bene magnam habet graduum 
latitudinem. Nam infimus gradus (ut in insectis) vix 
ad tactum deprenditur ; summus autem gradus vix 
attingit ad gradum caloris radiorum solis in regioni- 
bus et temporibus maxime ferventibus, neque ita 


acris est, quin tolerari possit a manu. Et tamen re- 
ferunt de Constantio, aliisque nonnullis, qui consti- 
tutionis et habitus corporis admodum sicci fuerunt, 
quod acutissimis febribus correpti, ita incaluerint, ut 
manum admotam aliquantulum urere visi sint. 

9. Animalia, ex motu et exercitatione, ex vino et 
epulis, ex venere, ex febribus ardentibus, et ex 
dolore, augentur calore. 

10. Animalia in accessibus febrium intermitten- 
tium, a prineipio frigore et horrore corripiuntur, 
sed paullo post major cm in modum incalescunt ; quod 
etiam faciunt a priricipio in causonibus, et febribus 

11. Inquiratur ulteriiis de calore comparato in 
diversis animalibus, veluti piscibus, quadrupedibus, 
serpentibus, avibus ; atque etiam secundum species 
ipsorum, ut in leone, milvio, homine ; nam ex vulgari 
opinione, pisces per interiora minus calidi sunt, aves 
autem maxime calidse, prassertim columba3, accipi- 
tres, struthiones. 

12. Inquiratur ulterius de calore comparato in 
eodem animali, secundum partes et membra ejus di- 
versa. Nam lac, sanguis, sperma, ova, inveniuntur 
gradu modico tepida, et minus calida quam ipsa caro 
exterior in animali, quando movetur aut agitatur. 
Qualis vero gradus sit caloris cerebro, stomacho, 
corde, et reliquis, similiter adhuc non est qusesitum. 

13. Animalia omnia, per hyemem et tempestates 
frigidas, secundum exterius frigent ; sed per interiora 
etiam magis esse calida existimantur. 

14. Calor coelestium etiam in regione calidissima, 


atque temporibus anni et diei calidissimis, non eum 
gradum caloris obtinet, qui vel lignum aridissimum, 
vel stramen, vel etiam linteum ustum incendat aut 
adurat, nisi per specula comburentia roboretur ; sed 
tamen e rebus humidis vaporem excitare potest. 

15. Ex traditionc astronomorum ponuntur stellae 
aliae magis, aliss minus calidae. Inter planetas enim 
post Solem ponitur Mars ealidissimus, deinde Jupi 
ter, deinde Venus ; ponuntur autem tanquam frigidi, 
Luna et deinde, omnium maxime Saturnus. Inter 
fixas autem ponitur ealidissimus Sirius, deinde Cor 
Leonis, sive Regulus, deinde Canicula, etc. 

16. Sol magis calefacit, quo magis vergit ad per- 
tpendiculum, sive Zenith, quod etiam credendum est 
de aliis planetis, pro modulo suo caloris ; exempli 
gratia, Jovem magis apud nos calefacere, cum po- 
situs sit sub Cancro, aut Leone, quam sub Capricorno, 
aut Aquario. 

17. Credendum est solem ipsum, et planetas re- 
liquos, magis calefacere in perigasis suis, propter pro- 
pinquitatem ad terram, quam in apogasis. Quod si 
eveniat, ut in aliqua regione sol sit simul in perigaeo, 
et propius ad perpendiculum ; necesse est ut magis 
calefaciat, quam in regione ubi sol sit similiter in pe- 
rigaBO, sed magis ad obliquum, Adeo ut comparatio 
exaltationis planetarum notari debeat, prout ex per- 
pendiculo ant obliquitate participet, secundum regio- 
num varietatem. 

18. Sol etiam, et similiter reliqui planetas, calefa 
cere magis existimantur, cum sint in proximo ad 
Stellas fixas majores ; veluti cum sol ponitur in 


Leone, magis vicinus fit Cordi Leonis, Caudae Leonis, 
etSpicaeVirginis,et Sirio, etCaniculae,quamcumponi- 
turin Cancro, ubi tamen magis sistitur ad perpendicu- 
lum. Atque credendum est partes eoeli majoreminfun- 
dere calorem (licet adtactum minime perceptibilem), 
quo magis ornatae sint stellis, praesertim majoribus. 

19. Omnino calor ccelestium augetur tribus mo- 
dis ; videlicet ex perpendiculo, ex propinquitate sive 
perigaeo, et ex conjunctione sive consortio stellarum. 

20. Magnum omnino invenitur intervallum inter 
calorem animalium, ac etiam radiorum coelestium 
(prout ad nos deferuntur), atque flammam, licet 
lenissimam, atque etiam ignita omnia, atque insuper 
liquores, aut aerem ipsum, majorem in modum ab 
igne calefactum. Etenim flamma spiritus vini, pra3- 
sertim rara, nee constipata, tamen potis est stramen, 
aut linteum, aut papyrum incendere ; quod nunquam 
faciet calor animalis, vel solis, absque speculis com- 

21. Flammae autem, et ignitorum, plurimi sunt 
gradus in fortitudine et debilitate caloris. Verum 
de his nulla est facta diligens inquisitio ; ut necesse 
sit ista leviter transmittere. Videtur autem ex 
flammis ilia ex spiritu vini esse mollissima ; nisi 
forte ignis fatuus, aut flamma?, seu coruscationes ex 
sudoribus animalium, sint molliores. Hanc sequi 
opinamur flammam ex vegetabilibus levibus et po- 
rosis, ut stramine, scirpis, et foliis arefactis, a quibus 
non multum difFerre flammam ex pilis aut plumis. 
Hanc sequitur fortasse flamma ex lignis, prassertim 
iis qua3 non multum habent ex resina aut pice ; ita 


tamen ut flamma ex lignis quaa parva sunt mole 
(quae vulgo colligantur in fascicules) lenior sit, quam 
quae fit ex truncis arborum et radicibus. Id quod 
vulgo experiri licet in fornacibus qua? ferrum exco- 
quunt, in quibus ignis ex fasciculis et ramis arborum 
non est admodum utilis. Hanc sequitur (ut arbitra- 
mur) flamma ex oleo, et sevo, et cera, et hujusmodi 
oleosis et pinguibus, quae sunt sine magna acrimonia. 
Fortissimus autem calor reperitur in pice et resina ; 
atque adhuc magis in sulphure, et caphura, et 
naphtha, et petrelaeo, et salibus (postquam materia 
cruda eruperit), et in horum compositionibus, veluti 
pulvere tormentario, igne Graeco (quern vulgo ignem 
ferum vocant), et diversis ejus generibus, quae tarn 
obstinatum habent calorem, ut ab aquis non facile 
e xstinguantur. 

22. Existimamus etiam flammam, quas resultat 
ex nonnullis metallis imperfectis, esse valde robus- 
tam et acrem. Verum de istis omnibus inquiratur 

23. Videtur autem flamma fulminum potentio- 
rum has omnes flammas superare ; adeo ut ferrum 
ipsum perfectum aliquando colliquaverit in guttas ; 
quod flammae illa3 alterae facere non possunt. 

24. In ignitis autem diversi sunt etiam gradus 
caloris, de quibus etiam non facta est diligens in- 
quisitio. Calorem maxime debilem existimamus 
esse ex linteo usto, quali ad flammae excitationem 
uti solemus ; et similiter ex ligno illo spongioso, aut 
funiculis arefactis, qui ad tormentorum accensionem 



adhibentur. Post hunc sequitur carbo Ignitus ex 
lignis, et anthracibus, atque etiam ex lateribus igni 
tis, et similibus. Ignitorum autem vehementissime 
calida existimamus esse metalla ignita, ut ferrum, et 
cuprum, et caetera. Verum de his etiam facienda 
est ulterior inquisitio. 

25. Inveniuntur ex ignitis nonnulla longe cali- 
diora, quam nonnullae ex flammis. Multo enim 
calidius est, et magis adurens ferrum ignitum, quam 
flamma spiritus vini. 

26. Inveniuntur etiam ex illis quae ignita non 
sunt, sed tantum ab igne calefacta, sicut aqua3 fer- 
ventes, et aer conclusus in reverberatoriis, nonnulla 
quae superant calore multa ex flammis ipsis, et 

27. Motus auget calorem; ut videre est in folli- 
bus et flatu ; adeo ut duriora ex metallis non solvan- 
tur, aut liquefiant per ignem mortuum aut quietum, 
nisi flatu excitetur. 

28. Fiat experimentum per specula comburentia, 
in quibus (ut memini) hoc fit ; ut si speculum pona- 
tur (exempli gratia) ad distantiam spithamae ab 
objecto combustibili, non tantopere incendat aut 
adurat, quam si positum fuerit speculum (exempli 
gratia) ad distantiam semi-spithamae, et gradatim et 
lente trahatur ad distantiam spithama3. Conus 
tamen, et unio radiorum eadem sunt, sed ipse motus 
auget operationem caloris. 

29. Existimantur incendia ilia, qua3 fiunt flante 
vento forti, majores progressus facere adversus ven- 


turn, quam secundum ventum ; quia scilicet flamma 
resilit motu perniciore, vento remittente, quam pro- 
cedit vento impellente. 

30. Flamma non emicat aut generatur, nisi detur 
aliquid concavi, in quo flamma movere possit et 
ludere ; praaterquam in flammis flatuosis pulveris 
tormentarii, et similibus, ubi compressio et incarce- 
ratio flammae auget ejus furorem. 

31. Incus per malleum calefit admodum; adeo 
ut si incus fuerit lamina tenuioris, existimemus illam 
per fortes et continuos ictus mallei posse rubescere, ut 
ferrum ignitum ; sed de hoc fiat experimentum. 

32. At in ignitis quaa sunt porosa, ita ut detur 
spatium ad exercendum motum ignis, si cohibeatur 
hujusmodi motus per compressionem fortem, statim 
exstinguitur ignis ; veluti cum linteum ustum, aut 
filum ardens candelse aut lampadis, aut etiam carbo 
aut pruna ardens, comprimitur per pressorium, aut 
pedis conculcationem, aut hujusmodi, statirn cessant 
operationes ignis. 

33. Approximatio ad corpus calidum auget ca- 
lorem, pro gradu approximationis ; quod etiam fit in 
lumine : nam quo propius collocatur objectum ad 
lumen, eo magis est visibile. 

34. Unio calorum diversorum auget calorem, nisi 
facta sit commistio corporum. Nam focus magnus, 
et focus parvus in eodem loco, nonnihil invicem 
augent calorem ; at aqua tepida immissa in aquam 
ferventem refrigerat. 

35. Mora corporis calidi auget calorem. Etenim 
calor perpetuo transiens et emanans commiscetur 


cum calore praeinexistente, adeo ut multiplicet ca- 
lorem. Nam focus non aeque calefacit cubiculum 
per moram semi-horae, ac si idem focus duret per 
horam integram. At hoc non facit lumen; etenim 
lampas aut candela in aliquo loco posita non magis 
illuminat per moram diuturnam, quam statim ab 

36. Irritatio per frigidum ambiens, auget calorem ; 
ut in focis videre est per gelu acre. Quod existima- 
mus fieri non tantum per conclusionem et contrac- 
tionem caloris, quag est species unionis, sed per 
exasperationem : veluti cum aer aut baculum vio- 
lenter comprimitur aut flectitur, non ad punetum 
loci prioris resilit, sed ulterius in contrarium. Ita- 
que fiat diligens experimentum, per baculum vel 
simile aliquid immissum in flammam, utrum ad 
latera flammas non uratur citius quam in medio 

37. Gradus autem in susceptione caloris sunt 
complures. Atque primo omnium notandum est, 
quam parvus et exilis calor etiam ea corpora, quae 
caloris minime omnium sunt susceptiva, immutet 
tamen et nonnihil calefaciat. Nam ipse calor manus 
globulum plumbi, aut alicujus metalli, paullisper 
detentum nonnihil calefacit. Adeo facile, et in om 
nibus transmittitur et excitatur calor, corpore nullo 
modo ad apparentiam immutato. 

38. Facillime omnium corporum apud nos et 
excipit, et remittit calorem aer ; quod optime cerni- 
tur in vitris calendaribus. Eorum confectio est talis : 
accipiatur vitrum ventre concavo, collo tenui et ob- 


longo ; resupinetur et demittatur hujusmodi vitrum 
ore deorsum verso, ventre sursum, in aliud vasculum 
vitreum ubi sit aqua, tangendo fundum vasculi 
illius recipientis, extremo ore vitri immissi, et in- 
cumbat paulluliim vitri immissi collum ad os vitri 
recipientis, ita ut stare possit ; quod ut commodius 
fiat, apponatur parum cerae ad os vitri recipientis, 
ita tamen ut non penitus obturetur os ejus, ne ob 
defectum aeris succedentis impediatur motus, de quo 
jam dicetur, qui est admodum facilis et delicatus. 

Oportet autem ut vitrum demissum, antequam 
inseratur in alterum, calefiat ad ignem a parte su- 
periori, ventre scilicet. Postquam autem fuerit 
vitrum illud collocatum, ut diximus, recipiet et con- 
trabet se aer (qui dilatatus erat per calefactionem), 
post moram sufficientem pro exstinctione illius adsci- 
titii caloris, ad talem extensionem sive dimensionem, 
qualis erit aeris ambientis aut communis tune tem- 
poris quarido immittitur vitrum, atque attrabet 
aquam in sursum ad hujusmodi mensuram. Debet 
autem appendi charta angusta et oblonga, et gradi- 
bus (quot libuerit) interstincta. Videbis autem 
prout tempestas diei incalescit aut frigescit, aerem 
se contrabere in angustius per frigidum, et exten- 
dere se in latius per calidum ; id quod conspicietur 
per aquam ascendentem quando contrahitur aer, et 
descendentem sive depressum quando dilatatur aer. 
Sensus autem aeris, qua ten us ad calidum et frigi 
dum, tarn subtilis est et exquisitus, ut facultatem 
tactus humani multum superet ; adeo ut solis radius 
aliquis, aut calor anbelitils, multo magis calor 


manus, super vitri summitatem positus, statim de- 
primat aquam manifesto. Attamen existimamus 
spiritum animalium magis adhuc exquisitum sen- 
sum habere calidi et frigidi, nisi quod a mole corpo- 
rea impediatur et hebetetur. 

39. Post aerem existimamus corpora esse maxime 
sensitiva caloris ea, quae a frigore recenter immutata 
sint et compressa. qualia sunt nix et glacies ; ea 
enim leni aliquo tepore solvi incipiunt et colliquari. 
Post ilia sequitur fortasse argentum vivum. Post 
illud sequuntur corpora pinguia, ut oleum, butyrum, 
et similia ; deinde lignum ; deinde aqua ; postremo 
lapides, et metalla, quae non facil calefiunt, prae- 
sertim interius. Ilia tamen calorem semel suscep- 
tum diutissime retinent ; ita ut later, aut lapis, aut 
ferrum ignitum in pel vim aquae frigid 33 immissum, 
et demersum per quartam partem horae (plus minus) 
retineat calorem, ita ut tangi non possit. 

40. Quo minor est corporis moles, eo citius per 
corpus calidum approximatum incalescit ; id quod 
demonstrat omnem calorem apud nos esse corpori 
tangibili quodammodo adversum. 

41. Calidum, quatenus ad sensum et tactum hu- 
manum, res varia est et respectiva ; adeo ut aqua 
tepida, si man us frigore occupetur, sentiatur esse 
calida ; sin manus incaluerit, frigida. 


Quam inopes simus historic, quivis facile adver- 
tet, cum in tabulis superioribus, praeterquam quod 
loco historiae probatae et instantiarum certarum 
nonnunquam traditiones et relationes inseramus, 


(semper tamen adjecta dubiae fidei et auctoritatis 
nota) saepenumero etiam hisce verbis, fiat experi- 
mentum/ vel ( inquiratur ulterius uti cogamur. 


Atque opus etofficium harum triumTabularum, 
Comparentiam Instantiarum ad Intellectum vocare 
consuevimus. Facta autem Comparentia, in opere 
ponenda est ipsa Inductio, invenienda est enim, super 
Comparentiam omnium et singularum Instantiarum, 
natura talis, quae cum natura data perpetuo adsit, 
absit ; atque crescat, et decrescat ; sitque (ut supe- 
rius dictum est) limitatio naturae magis communis. 
Hoc si mens jam ab initio facere tentet affirmative 
(quod sibi permissa semper facere solet) occurrent 
phantasmata, et opinabilia, et notionalia male ter- 
minata, et axiomata quotidie emendanda ; nisi libeat 
(scholarum more) pugnare pro falsis. Ea tamen 
proculdubio erunt meliora aut praviora, pro facul- 
tate et robore intellectus qui operatur. At omnino 
Deo (Formarum inditori et opifici) aut fortasse an- 
gelis et intelligentiis competit, Formas per affirma- 
tionem immediate nosse, atque ab initio contempla- 
tionis. Sed certe supra hominem est ; cui tantum 
conceditur, procedere primo per negativas, et pos- 
tremo loco desinere in affirmativas, post omnimodam 


Itaque naturaa facienda est prorsus solutio et se- 
paratio ; non per ignem certe, sed per mentem, tan- 
quam ignem divinum. Est itaque Inductionis verse 
opus primum (quatenus ad inveniendas Formas) Re- 


jectio sive Exclusiva naturarum singularum, quae non 
inveniuntur in aliqua instantia, ubi natura data 
adest ; aut inveniuntur in aliqua instantia, ubi 
natura data abest ; aut inveniuntur in aliqua in- 
stantia crescere, cum natura data decrescat ; aut 
decrescere, cum natura data crescat. Turn vero 
post Rejectionem et Exclusivam debitis modis factam, 
secundo loco (tanquam in fundo) manebit (abeunti- 
bus in fumum opinionibus volatilibus) Forma Affirma- 
tiva, solida, et vera, et bene terminata. Atque hoc 
breve dictu est, sed per multas ambages ad hoc per- 
venitur. Nos autem nihil fortasse ex iis, quae ad 
hoc faciunt, praetermittemus. 


Cavendum autem est, et monendum quasi per- 
petuo, ne, cum tanlae pnrtes Formis videntur a nobis 
tribui, trahantur ea, quae dicimus, ad Formas eas, 
quibus hcminum contemplationes et cogitationes 
hactenus assueverunt. 

Primo enim, de Formis copulatis, quae sunt (ut 
diximus) naturarum simplicium conjugia ex cursu 
communi universi, ut leonis, aquilse, rosae, auri, et 
hujusmodi, impraesentiarum non loquimur. Tempus 
enim erit de iis tractandi, cum ventum fuerit ad La- 
ten tesProcessus, etLatentes Schematismos,eorumque 
inventionem, prout reperiuntur in substantiis (quas 
vocant) seu naturis concretis. 

Rursus vero, non intelligantur ea quaa dicimus 
(etiam quatenus ad naturas simplices) de Formis et 
ideis abstractis, aut in materia non determinatis, 
aut male determinatis. Nos enim cum de Formis lo- 


quimur, nil aliud intelligimus, quam Leges illas et 
determinationes actus puri, quae naturam aliquam 
simplicem ordinant et constituunt ; ut calorem, lu 
men, pondus, in omnimoda materia et subjecto sus- 
ceptibili. Itaque eadem res estForma Calidi, autForma 
Luminis, et Lex Calidi, sive Lex Luminis; neque vero 
a rebus ipsis et parte operativa unquam nos abstra- 
himus, aut recedimus. Quare cum dicimus (exempli 
gratia) in inquisitione Formae Caloris, rejice tenuita- 
tem, aut tenuitas non est ex Forma Caloris ; idem est 
ac si dicamus, potest homo superinducere calorem in 
corpus densum ; aut contra, potest homo auferre 
aut arcere calorem a corpore tenui. 

Quod si cuiquam videantur etiam Formae nostrae 
habere nonnihil abstracti, quod misceant et conjun- 
gant heterogenea (videntur enim valde esse hetero- 
genea calor caelestium, et ignis ; rubor fixus in rosa, 
aut similibus, et apparens, in iride, aut radiis opalii, 
aut adamantis ; mors ex summersione, ex crematio- 
ne, ex punctura gladii, ex apoplexia, ex atrophia ; 
et tamen conveniunt ista in natura calidi, ruboris, 
mortis), is se habere intellectum norit consuetudine, 
et integralitate rerum, et opinionibus captum et de- 
tentum. Certissimum enim est, ista, utcunque he 
terogenea et aliena, coire in Formam, sive Legem 
earn quse ordinal calorem, aut ruborem, aut mortem; 
nee emancipari posse potentiam humanam, et libe- 
rari a naturas cursu communi, et expandi et exaltari 
ad efficientia nova, et modos operandi novos, nisi per 
revelationem et inventionem hujusmodi Formarum ; 


et tamen post istam unionem naturae, quae est res 
maxim e principalis, de naturae divisionibus et venis, 
tarn ordinariis quam interioribus et verioribus, suo 
loco postea dicetur. 


Jam vero proponendum est exemplum Exclu- 
sionis sive Rejectionis naturarum, quae per Tabulas 
Comparentiae reperiuntur non esse ex Forma Calidi ; 
illud interim monendo, non solum sufficere singulas 
Tabulas ad Rejectionem alicujus naturae, sed etiam 
unamquamque ex Instantiis singularibus in illis con- 
tentis. Manifestum enim est ex iis quae dicta sunt, 
omnem Instantiam contradictoriam destruere opina- 
bile de Forma. Sed nihilominus quandoque perspi- 
cuitatis caussa, et ut usus Tabularum clarius demon- 
stretur, Exclusivam duplicamus, aut repetimus. 
Exemplum Eacluswa, sive Rejectionis Naturarum a 
Forma Calidi. 

1. Per radios solis, rejice naturam elementarem. 

2. Per ignem communem, et maxim e per ignes 
subterraneos (qui remotissimi sunt, et plurimum in- 
tercluduntur a radiis coelestibus), rejice naturam 

3. Per calefactionem omnigenum corporum, (hoc 
est, mineralium, vegetabilium, partium exteriorum 
animalium, aquas^ olei, aeris, et reliquorum) ex ap- 
proximatione sola ad ignem, aut aliud corpus cali- 
dum, rejice omnem varietatem, sive subtiliorem 
texturam corporum. 

4. Per ferrum et metalla ignita, quae calefaciunt 


alia corpora, nee tamen omnino pondere aut substan- 
tia minuuntur, rejice inditionem sive mixturam 
substantiae alterius calidi. 

5. Per aquam ferventem, atque aerem, atque 
etiam per metalla, et alia solida calefacta, sed non 
usque ad ignitionem sive ruborem, rejice lucem aut 

6. Per radios lunae, et aliarum stellarura (ex- 
cepto sole), rejice etiam lucem et lumen. 

7. Per Comparativam ferri igniti, et flammae spi- 
ritus vini (ex quibus, ferrum ignitum plus babet calidi 
et minus lucidi, flamma autem spiritus vini plus 
lucidi et minus calidi), rejice etiam lucem et lumen. 

8. Per aurum et alia metalla ignita, quae densis- 
simi sunt corporis secundum totum, rejice te- 

9. Per aerem, qui invenitur ut plurimum frigi- 
dus, et tamen manet tenuis, rejice etiam tenuitatem. 

10. Per ferrum ignitum, quod non intumescit 
mole, sed manet intra eandem dimensionem visi- 
bilem, rejice motum localem, aut expansivum secun 
dum totum. 

11. Per dilatationem aeris in vitris calendariis et 
similibus, qui movetur localiter et expansive mani 
festo, neque tamen colligit manifestum augmentum 
caloris, rejice etiam motum localem, aut expansivum 
secundum totum. 

12. Per facilem tepefactionem omnium corporum, 
absque aliqua destructione aut alteratione notabili, 
rejice naturam destructivam, aut inditionem violen- 
tam alicujus naturas novae. 


13. Per consensum et conformitatem operuin si- 
milium, quae eduntur a calore et a frigore, rejice 
motum tarn expansivum quam contractivum, secun- 
dum totum. 

14. Per accensionem caloris ex attritione corpo- 
rum, rejice naturam principialem. Naturam princi- 
pialem vocamus earn, qua3 positiva reperitur in na- 
tura, nee caussatur a natura prascedente. 

Sunt et aliae naturae : neque enim Tabulas confici- 
mus perfectas, sed exempla tantum. 

Omnes et singulae natura3 praedictae non sunt ex 
Forma Calidi. Atque ab omnibus naturis praedictis 
liberatur homo in operatione super Calidum. 

Atque in Exclusiva jacta sunt fundamenta In- 
ductionis verae ; quae tamen non perficitur donee 
sistatur in Affirmativa. Neque vero ipsa Exclusiva 
ullo modo perfecta est, neque adeo esse potest sub 
initiis. Est enim Exclusiva (ut plane liquet) rejectio 
naturarum simplicium : qu6d si non habeamus 
adhuc bonas et veras notiones naturarum simplicium, 
quomodo rectificari potest Exclusiva ? At nonnullae 
ex supradictis (veluti notio naturae elementaris, notio 
naturae ccelestis, notio tenuitatis) sunt notiones vagaa, 
nee bene terminatae. Itaque nos, qui nee ignari 
sumus, nee obliti, quantum opus aggrediamur (viz. 
ut faciamus intellectum humanum rebus et naturae 
parem), nullo modo acquiescimus in his qua? adhuc 
praecepimus : sed et rem in ulterius provehimus, et 
fortiora auxilia in usum intellectus machinamur et 
ministramus, quae nunc subjungemus. Et certe in 


Interpretatione Naturae animus omnino taliter est 
praeparandus et formandas, ut et sustineat se in gra- 
dibus debitis certitudinis, ettamen cogitet (praesertim 
sub initiis) ea, quse adsunt, multum pendere ex iis 

quae supersunt. 


Attamen quia citius emergit veritas ex errore 
quam ex confusione, utile putamus ut fiat permissio 
intellectui, post tres Tabulas Comparentiae Primae 
(quales posuimus) factas et pensitatas, accingendi se 
et tentandi opus Interpretationis Naturae in Affirma 
tive! ; tarn ex Instantiis Tabularurn, quam ex iis quaa 
alias occurrent. Quod genus tentamenti, Permis- 
sionem Inteliectus, sive Interpretationem Inchoatam, 
sive Vindemiationem Priraam appellare consuevimus. 
Vindemiatio Prima de Forma Calidi. 

Animadvertendum autem est, Formam rei inesse 
(ut ex iis, quae dicta sunt, plane liquet) Instantiis 
universis et singulis, in quibus res ipsa inest ; aliter 
enim Forma non esset : itaque nulla plane dari potest 
Instantia contradictoria. Attamen longe magis con- 
spicua invenitur Forma et evidens in aliquibus Instan 
tiis, quam in aliis ; in iis videlicet, ubi minus cohibita 
est natura Formae, et impedita, et redacta in ordinem, 
per naturas alias. Hujusmodi autem Instantias, Elu- 
cescentias vel Instantias Ostensivas appellare con 
suevimus. Pergendum itaque est ad Vindemiationem 
ipsam Primam de Forma Calidi. 

Per universas et singulas Instantias, natura, cujus 
limitatio est Calor, videtur esse Motus. Hoc autem 
maxime ostenditur in flamma, quae perpetud movetur 
etinliquoribus ferventibus aut bullientibus, qui etiam 


perpetud moventur. Atque ostenditur etiam in incita- 
tione sive incremento caloris facto per motum, ut in 
follibus, et vends : de quo vide Instant. 29. Tab. 3. At 
que similiter in aliis modis motus, de quibus vide In 
stant. 28. et 31. Tab. 3. Rursus ostenditur in exstino 
tione ignis et caloris per omnem fortem compressio- 
nem, quae fraenat et cessare facit motum : de qua vide 
Instant. 30. et 32. Tab* 3. Ostenditur etiam in hoc, 
quod omne corpus destruitur aut saltern insigniter 
alteratur ab omni igne et calore forti ac vehementi : 
unde liquido constat, fieri a calore tumultum et per- 
turbationem, et motum acrem in partibus internis 
corporis ; qui sensim vergit ad dissolutionem. 

Intelligatur hoc quod diximus de Motu (nempe, 
ut sit instar generis ad Calorern), non quod calor 
generet motum, aut quod motus generet calorem 
(licet et haec in aliquibus vera sint); sed quod ipsissi- 
simus Calor, sive quid ipsum Galons sit Motus, et 
nihil aliud, limitatus tamen per differentias, quas mox 
subjungemus, postquam nonnullas cautiones adjece- 
rimus ad evitandum aequivocum. 

Calidum ad sensum, res respectiva est, et in 
ordine ad hominem, non ad universurn, et ponitur 
recte ut efFectus Caloris tantum in spiritum anima- 
lem. Quinetiam in seipso res varia est, cum idem 
corpus (prout sensus prsedisponitur) inducat percep- 
tionem tarn calidi quam frigidi : ut patet per Instant. 
41. Tab. 3. 

Neque vero communicatio Caloris, sive natura 
ejus transitiva, per quam corpus admotum corpori 
calido incalescit, confundi debet cum Forma Calidi. 


Aliud enim est calidum, aliud calefactivum. Nam 
per mo turn attritionis inducitur calor absque all quo 
calido praecedente, unde excluditur calefactivum a 
Forma Calidi. Atque etiam ubi calidum efficitur per 
approximationem calidi, hoc ipsum non fit ex Forma 
Calidi ; sed omnino pendet a natura altiore et magis 
communi ; viz. ex natura assimilationis sive multipli- 
cationis sui : de qua facienda est separatim in- 

At notio ignis plebeia est, et nihil valet : compo- 
sita enim est ex concursu qui fit calidi et lucidi in 
aliquo corpore ; ut in flamma communi, et corporibus 
accensis usque ad ruborem. 

Remoto itaque omni aequivoco, veniendum jam 
tandem est ad Differentias veras quae limitant Motum, 
et constituunt eum in Formam Calidi. 

PRIMA igitur Differentia ea est; quod calor sit 
motus expansivus, per quern corpus nititur ad dilata- 
tionem sui, et recipiendi se in majorem sphaaram sive 
dimensionem, quam prius occupaverat. Haec autem 
Differentia maxime ostenditur in flamma ; ubi fumus 
sive halitus pinguis manifesto dilatatur et aperit se 
in flammam. 

Ostenditur etiam in omni liquore fervente, qui 
manifesto intumescit, insurgit, et emittit bullas ; at- 
que urget processum expandendi se, donee vertatur 
in corpus longe magis extensum et dilatatum, quam 
sit ipse liquor; viz. in vaporem, aut fumum, aut 

Ostenditur etiam in omni ligno et combustibili ; 
ubi fit aliquando exsudatio, at semper evaporatio. 


Ostenditur etiam in colliquatione metallorum, 
quae (cum sint corporis compactissimi) non facile 
intumescunt et se dilatant : sed tamen spiritus 
eorum, postquam fuerit in se dilatatus, et majorem 
adeo dilatationem concupierit, trudit plane et agit 
partes crassiores in liquidum. Quod si etiam calor 
fortius intendatur, solvit et vertit multum ex iis in 

Ostenditur etiam in ferro aut lapidibus : quae 
licet non liquefiant aut fundantur, tamen emolli- 
untur. Quod etiam fit in baculis ligni ; qua? cale- 
facta paulluliim in cineribus calidis fiunt flexibi- 

Optime autem cernitur iste Motus in ae re, qui 
per exiguum calorcm se dilatat at continue et mani 
festo : ut per ^nstant. 38. Tab. 2. 

Ostenditur etiam in nature, contraria Frigidi. 
Frigus enim omne corpus contrahit et cogit in an- 
gustius ; adeo ut per intensa frigora clari excidant 
ex parietibus, aera dissiliant, vitrum etiam calefactum 
et subito positum in frigido dissiliat et frangatur. 
Similiter aer per levem infrigidationem recipit se in 
angustius : ut per Instant. 38. Tab. 3. Verum de 
his fusius dicetur in inquisitione de Frigido. 

Neque mirum est, si Calidum et Frigidum edant 
complures actiones communes (de quo vide Instant. 
32 Tab. 2.), cum inveniantur duas ex sequentibus 
Differentiis (de quibus mox dicemus) quae competunt 
utrique naturae ; licet in hac Differentia (de qua nunc 
loquimur) actiones sint ex diametro oppositae. Cali 
dum enim dat motum expansivum et dilatantem, 


frigidum autem dat motum contractivum et coe- 

SECUNDA Differentia est modificatio prioris ; 
haec videlicet, quod calor sit motus expansivus 
sive versus circumferentiam : hac lege tamen, ut 
una feratur corpus sursum. Dubium enim non 
est, quin sint motus complures mixti. Exempli 
gratia : sagitta aut spiculum simul et progrediendo 
rotat, et rotando progreditur. Similit&r et motus 
caloris simul est et expansivus et latio in sursum. 

Haec vero Differentia ostenditur in forcipe, aut 
bacillo ferreo imrnisso in ignem : quia si immittatur 
perpendiculariter tenendo manum superius, cito 
manum adurit ; sin ex latere aut inferius omnino 

Conspicua etiam est in distillationibus per des- 
censorium ; quibus utuntur homines ad flores deli- 
catiores, quorum odores facile evanescunt. Nam 
hoc reperit industria, ut collocent ignem non subter 
sed supra, ut adurat minus. Neque enim flamma 
tantum vergit sursum, sed etiam omne calidum. 

Fiat autem experimentum hujus rei in contraria 
naturd frigidi : viz. utrum frigus non contrahat cor 
pus descendendo deorsum ; quemadmodum calidum 
dilatat corpus ascendendo sursum. Itaque adhi- 
beantur duo bacilla ferrea, vel duo tubi vitrei, quoad 
caetera pares ; et calefiant nonnihil ; et ponatur 
spongia cum aqua frigida, vel nix, subter unam, 
et similiter super alteram. Existimamus enim ce- 
leriorem fore refrigerationem ad extremitates, in eo 
VOL. ix. z 


bacillo ubi nix ponitur supra, quam in eo ubi nix 
ponitur subter : contra ac fit in calido. 

TERTIA Differentia ea est ; ut calor sit raotus, non 
expansivus uniformiter secundum totum, sed expan- 
sivus per particulas minores corporis ; et simul cohi- 
bitus, et repulsus, et reverberatus, adeo ut induat 
motum alternativum, et perpetud trepidantem, et 
tentantem, et nitentem, et ex repercussione irrita- 
tum ; unde furor ille ignis et caloris ortum babet. 

Ista vero Differentia ostenditur maxima in flamma 
et liquoribus bullientibus : quae perpetuo trepidant, 
et in parvis portionibus tument, et rursus subsi- 

Ostenditur etiam in iis corporibus, quae sunt tarn 
durae compagis, ut calefacta aut ignita non intu- 
mescant aut dilatentur mole ; et ferrum ignitum, in 
quo calor est acerrimus. 

Ostenditur etiam in hoc, quod per frigidissimas 
tempestates focus ardeat acerrime. 

Ostenditur etiam in hoc, quod cum extenditur 
aer in vitro calendar! absque impedimento aut re- 
pulsione, uniformiter scilicet et aequaliter, non per- 
cipiatur calor. Etiam in ventis conclusis, licet erum- 
pant vi maxima, tamen non percipitur calor insignis ; 
quia scilicet motus fit secundum totum, absque 
motu alternante in particulis. Atque ad hoc fiat 
experimentum, utrum flamma non urat acrius ver 
sus latera, quam in medio flammae. 

Ostenditur etiam in hoc, quod omnis ustio transi- 
gatur per minutos poros corporis, quod uritur ; adeo 


ut ustio subruat, et penetret, et fodicet, et stimulet; 
perinde ac si essent infinitae cuspides acus. Itaque 
ex hoc illud etiam fit, quod omnes aquae fortes (si 
proportionates sint ad corpus, in quod agunt) edant 
opera ignis, ex natura sua corrodente et pungente. 

Atque ista Differentia (de qua nunc dicimus) 
communis est cum natura frigidi ; in quo cohibetur 
motus contractivus, per renitentiam expandendi ; 
quemadmodum in calido cohibetur motus expansivus, 
per renitentiam contrahendi. 

Itaque sive partes corporis penetrent versus in- 
terius, sive penetrent versus exterius, similis est ra 
tio licet impar admodum sit fortitude : quia non 
habemus hie apud nos in superficie terras aliquid, 
quod sit impense frigidum. Vide Instant. 27. 
Tab. 9. 

QUARTA Differentia est modificatio prioris : haec 
scilicet quod motus ille stimulationis aut penetra- 
tionis debeat esse nonnihil rapid us et minime len- 
tus, atque fiat etiam per particulas, licet minutas ; 
tamen non ad extremam subtilitatem, sed quasi ma- 

Ostenditur haec Differentia in comparatione ope- 
rum quae edit ignis, cum iis quae edit tempus sive 
aetas. JEtas enim sive tempus arefacit, consumit, 
subruit, et incinerat, non minus quam ignis, vel 
potius longe subtilius : sed quia motus ejusmodi est 
lentus admodum et per particulas valde exiles, non 
percipitur calor. 

Ostenditur etiam in comparatione dissolutionum 
ferri et auri. Aurum enim dissolvitur absque calore 


excitato ; ferrum autem cum vehementi excitatione 
caloris, licet simili fere intervallo quoad tempus. 
Quia scilicet in auro, ingressus aquae separations est 
clemens et subtiliter insinuans, et cessio partium 
aim facilis : at in ferro, ingressus est asper, et cum 
conflictu, et partes ferri habent obstinationem ma- 

Ostenditur etiam aliquatenus in gangraenis non- 
nullis et mortificationibus carnium ; quae non exci 
tant magnum calorem aut dolorem, ob subtilitatem 
putrefaction is. 

Atque haec sit Prima Vindemiatio, sive Interpre- 
tatio inchoata de Forma Calidi, facta per permissio- 
nem intellectus. 

Ex Vindemiatione autem ista Prima, Forma sive 
definitio vera caloris (ejus, qui est in ordine ad uni- 
versum, non relativus tantummodo ad sensum) talis 
est, brevi verborum complexu : * Calor est motus ex- 
pansivus, cohibitus, et nitens per partes rninores/ 
Modificatur autem expansio ; ut expandendo in am- 
bitum, nonnihil tamen inclinet versus superiora. 
Modificatur autem et nixus ille per partes ; ut non 
sit omnino segnis, sed incitatus et cum impetu non- 

Quod vero ad Operativam attinet, eadem res est. 
Nam designatio est talis : Si in aliquo corpore natu 
ral! poteris excitare motum ad se dilatandum, aut 
expandendum ; eumque motum ita reprimere et in 
se vertere, ut dilatatio ilia non procedat asqualiter, 
sed partim obtineat, partim retrudatur ; proculdubio 
generabis calidum : non habita ratione, sive corpus 


illud sit elementare (ut loquuntur), sive imbutum a 
caelestibus ; sive luminosum, sive opacum ; sive tenue, 
sive densum ; sive localiter expansum, sive intra 
claustra diraensionis primae contentum ; sive vergens 
ad dissolutionem, sive manens in statu ; sive animal, 
sive vegetabile, sive minerale, sive aqua, sive oleum, 
sive aer, aut aliqua alia substantia quaecunque sus- 
ceptiva motus praedicti. Calidum autem ad sensum, 
res eadem est : sed cum analogia, qualis competit 
sensui. Nunc vero ad ulteriora auxilia proceden- 
dum est. 


Post Tabulas Comparentiae Primae et Rejectionem 
sive Exclusivam, nee non Vindemiationem Primam 
factam secundum eas, pergendum est ad reliqua 
auxilia intellectus, circa Interpretationem Naturae, et 
Inductionem veram ac perfectam. In quibus pro- 
ponendis, ubi opus erit Tabulis, procedemus super 
Calidum et Frigidum ; ubi autem opus erit tantiim 
exemplis paucioribus, procedemus per alia omnia : 
ut nee confundatur inquisitio, et tamen doctrina ver- 
setur minus in angusto. 

Dicemus itaque primo loco, de Praerogativis In- 
stantiarum : secundo, de Adminiculis Inductionis : 
tertio, de Rectificatione Inductionis: quarto, de 
Variatione Inquisitionis pro Natura Subjccti : quinto, 
de Praerogativis Naturarum quatenus ad Inquisitio- 
nem, sive de eo quod inquirendum est prius et pos- 
terius : sexto, de Termini s Inquisitionis, sive de 
Synopsi omnium Naturarum in Universo : septimo, 
de Deductione ad Praxin, sive de eo quod est in 
Ordine ad Hominem : octavo, de Parascevis ad In- 


quisitionem : postremo autem, de Scala Ascensoria 
et Descensoria Axiomatum. 


Inter Praerogativas Instantiarum, primo propo- 
nemus Instantias Solitarias. Eae autem sunt Solita 
riae, quae exhibent naturam, de qua fit inquisitio, in 
talibus subjectis quae nil habent commune cum aliis 
subjectis, praeter illam ipsam naturam : aut rursus 
quae non exMbent naturam, de qua fit inquisitio, in 
talibus subjectis quag sunt similia per omnia cum 
aliis subjectis, praeterquam in ilia ipsa natura. Ma- 
nifestum enim est, quod hujusmodi Instantias tollant 
ambages, atque accelerent et roborent Exclusivam; 
adeo ut paucae ex illis sint instar multarum. 

Exempli gratia : si fiat inquisitio de natura Co- 
loris, Instantiae Solitariae sunt pnsmata, gemmae 
chrystallinae quae reddunt colores, non solum in se, 
sed extends supra parietem : item rores, etc. Istae 
enim nil habent commune cum coloribus fixis in 
floribus, gemmis coloratis, metallis, lignis, etc. prae 
ter ipsum colorem. Unde facile colligitur, quod 
color nil aliud sit quam modificatio imaginis lucis 
immissa3 et receptae : in priore genere, per gradus 
diversos incidentiae ; in posteriore, per texturas et 
schemati>mos varios corporis. Jstae autem Instan 
tiae sunt Solitariae quatenus ad Similitudinem. 

Rursus in eadem inquisitione, venae distinctae 
albi et nigri in marmoribus, et variegationis colo- 
rum in floribus ejusdem speciei, sunt Instantiae So 
litariae. Album enim et nigrum marmoris, et ma 
culae albi et purpurei in floribus garyophylli, conve- 
niunt fere in omnibus praeter ipsum colorem. Unde 


facile colligitur, colorem non multum rei habere cum 
naturis alicujus corporis intrinsecis, sed tantum 
situm esse in positura partium crassiori et quasi 
mechanica. Istae autem Instantiae sunt Solitaries, 
quatenus ad Discrepantiam. Utrumque autem genus, 
Instantias Solitarias appellare consuevimus ; aut Fe- 
rinas, sumpto vocabulo ab astronomis. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus se- 
cundo loco Instantias Migrantes. Eae sunt, in qui- 
bus natura inquisita migrat ad generationem, cum 
priiis non existeret ; aut contra migrat ad corrup- 
tionem, cum prius existeret. Itaque in utraque 
antistrophe, Instantiae tales sunt semper geminae ; 
vel potius una Instantia in motu, sive transitu, pro- 
ducta ad periodum adversam. At hujusmodi Instan- 
tiag non solum accelerant et roborant Exclusivam, 
sed etiam compellunt Affirmativam, sive Formam 
ipsam in angustum. Necesseest enim ut Forma rei 
sit quippiam, quod per hujusmodi Migrationem in- 
datur ; aut contra per hujusmodi Migrationem tol- 
latur, et destruatur. Atque licet omnis exclusio 
promoveat Affirmativam ; tamen hoc magis directe 
fit in subjecto eodem, quam in diversis. Forma 
autem (ut ex omnibus quae dicta sunt manifesto li- 
quet) prodens se in uno ducit ad omnia. Quo 
autem simplicior fuerit Migratio, eo magis ha- 
benda est Instantia in pretio. Praeterea Instantia3 
Migrantes magni sunt usus ad partem operativam ; 
quia cum proponant Formam copulatam cum effi- 
ciente aut privante, perspicue designant praxin in 


aliquibus ; unde facilis etiam est transitus ad proxi- 
ma. Subest tanrien in illis nonnihil periculi, quod 
indiget cautiorie ; hoc videlicet, ne Formam nimis 
retrahant ad efficientem, et intellectum perfundant, 
vel saltern perstringant falsa opinione de Forma, ex 
intuitu efficients. Efficiens vero semper ponitur nil 
aliud esse, quam vehiculum, sive deferens Formae. 
Verum huic rei, per Exclusivam legitime factam, 
facile adhibetur reinedium. 

Proponendum itaque est jamexemplum Instantiae 
Migraniis. Sit natura inquisita, Candor, sive Albedo : 
Instantia Migrans ad generationem, est vitrum inte- 
grum, et vitrum pulverizatum. Similiter, aqua sim 
plex, et aqua agitata in spumam. Vitrum enim 
integrum, et aqua simplex, diaphana sunt, non 
alba : at vitrum pulverizatum, et aqua in spuma, alba, 
non diaphana. Itaque quaerendum quid acciderit ex 
ista Migratione vitro, aut aquae. Manifestum enim 
est, Formam Albedinis deferriet invehi per istam con- 
tusionem vitri, et agitationem aquae. Nihil autem 
reperitur accessisse, praeter comminutionem partium 
vitri et aquae, et aeris insertionem. Neque vero 
parum profectum est ad inveniendam Formam Albe 
dinis, quod corpora duo per se diaphana, sed secun- 
dum magis et minus (aer scilicet et aqua, aut aer et 
vitrum), simul posita per minutas portiones exhibeant 
albedinem, per refractionem inaequalem radiorum 

Verum hac in re proponendum est etiam exem- 
plum periculi et cautionis, de quibus diximus. Ni- 
rnirum facile hie occur ret intellectui ab hujusmodi 


efficientibus depravato, quod ad Formam Albedinis 
aer semper requiratur ; aut quod Albedo generetur 
tantum per corpora diaphana ; quae omnino falsa 
sunt, et per multas Exclusiones convicta. Quin 
potius apparebit (misso acre, et hujusmodi) corpora 
omnino aequalia (secundum portiones opticas) dare 
diapbanum ; corpora vero inaequalia, per texturam 
simplicem, dare album ; corpora inaequalia secundum 
texturam compositam, sed ordinatam, dare reliquos 
colores, prseter nigrum ; corpora vero inasqualia per 
texturam compositam, sed omnino inordinatam et 
confusam, dare nigrurn. Itaque de Instantia Mi- 
grante ad generationem in natura inquisita Albedinis, 
propositum est jam exemplum. Instantia autem 
Migrans ad corruptionem in eadem natura Albedinis, 
est spuma dissoluta, aut nix dissoluta. Exuit enim 
albedinem, et induit diapbanum aqua, postquam fit 
integrale sine aere. 

Neque vero illud ullo modo praBtermittendum est, 
quod sublnstantiis Migrantibus comprebendi debeant 
non tantum illae quae migrant ad generationem et 
privationem, sed etiam illae qua? migrant ad majora- 
tionem et minorationem ; cum illae etiam tendant ad 
inveniendam Formam, ut per definitionem Forma? su- 
perius factam,et Tabulam Graduum manifesto liquet. 
Itaque papyrus, quae sicca cum fuerit, alba est, at 
madefacta (excluso aere, et recepta aqua) minus 
alba est, et magis vergit ad diapbanum, similem 
habet rationem cum Instantiis supradictis. 


Inter Praerogativas Instantiarum, tertio loco 


ponemus Instantias Ostensivas, de quibus in Vinde- 
miatione Prima de Calido mentionem fecimns ; quas 
etiam Elucescentias, sive Instantias Liberatas, et Prae- 
dominantes, appellare consuevimus. Eae sunt, quae 
ostendunt naturam inquisitam nudam et substan- 
tivam, atque etiam in exaltatione sua, aut summo 
gradu potentiae suae ; emancipatam scilicet, et libera- 
tam ab impedimentis, vel saltern per fortitudinem 
suae virtutis dominantem super ipsa, eaque suppri- 
mentem et coercentem. Cum enim omne corpus 
suscipiat multas naturarum Formas copulatas, et in 
concrete, fit ut alia aliam retundat, deprimat, fran- 
gat, et liget ; unde obscurantur Formae singulas. 
Inveniuntur autem subjecta nonnulla, in quibus 
natura inquisita prae aliis est in suo vigore ; vel per 
absentiam impedimenti, vel per praedominantiam vir 
tutis. Hujusmodi autem Instantiae sunt maxime 
Ostensiva? Formag. Verum et in his ipsis Instantiis 
adhibenda est cautio, et cohibendus impetus intel- 
lectus. Quicquid enim ostentat Formam, eamque 
trudit, ut videatur occurrere intellectui, pro suspecto 
habendumest, etrecurrendum ad Exclusivam severam 
et diligentem. 

Exempli gratia ; sit natura inquisita, Calidum. 
Instantia Ostentiva motus expansionis, quae (ut su- 
perius dictum est) portio est praecipua Formas Calidi, 
est vitrum calendare aeris. Etenim flamma, licet 
manifesto exhibeat expansionem, tarnen propter 
momentaneam exstinctionem, non ostendit progressum 
expansionis. Aqua autem fervens, propter facilem 
transitionem aquae in vaporem et aerem, non tarn 


bene ostendit expansionem aquae in corpore suo. 
Rursus ferrum ignitum, et similia, tantum abest ut 
progressum ostendant, ut contra per retusionem et 
fractionem spiritus, per partes compactas et crassas 
(quae domant et fraenant expansionem) ipsa expansio 
non sit omnino conspicua ad sensum. At vitrum 
calendare clare ostendit expansionem in aere, et 
corispicuam, et progredientem, et durantem, neque 

Rursus, exempli gratia ; sit natura inquisita, 
Pondus. Instantia Ostensiva Ponderis, est argentum 
vivum. Omnia enim superat pondere magno in- 
tervallo, praeter aurum ; quod non multo gravius 
est. At praestantior Instantia est ad indicandam 
Formam Ponderis, argentum vivum, quam aurum; 
quia aurum solidum est, et consistens, quod genus 
referri videtur ad densum ; at argentum vivum 
liquidum est, et turgens spiritu, et tarnen multis 
partibus exsuperat gravitate diamantem, et ea quae 
putantur solidissima. Ex quo ostenditur Formam 
Gravis, sive Ponderosi dom nari simpliciter in copia 
materiae, et non in arcta compage. 


Inter Praerogativas Instantiarum ponemus quarto 
loco Instantias Clandestinas, quas etiam Instantias 
Crepusculi appellare consuevimus, Eae sunt veluti 
oppositae Instantiis Ostensivis. Exhibent enim na- 
turam inquisitam in infima virtute, et tanquam in 
incunabulis, et rudimentis suis ; tentantem, et tan 
quam primo experientem, sed sub contraria naturd 
latentem, et subactam. Sunt autem hujusmodi In- 


stantiae magni omnino moment!, ad inveniendas 
Formas ; quia sicut Ostensivae ducunt facile ad dif- 
ferentias, ita Clandestinae ducunt optime ad genera ; 
id est, ad naturas illas communes, quarum naturae 
inquisitas nihil aliud sunt quam limitationes. 

Exempli gratia ; sit natura inquisita, Consistens, 
sive se determinans ; cujus contrarium est Liquidum, 
sive fluens. Instantias Clandestinae sunt illae, quae ex- 
hibent gradum nonnullum debilem et infimumConsis- 
tentis in fluido ; veluti bulla aquae, quae est tanquam 
pellicula quaedam consistens, et determinata facta ex 
corpore aquae. Similiter stillicidia, quae, si adfuerit 
aqua quaa succedat, producunt se in filum admodum 
tenue, ne discontinuetur aqua ; at si non detur talis 
copia aquae, quae succedere possit, cadit aqua in 
guttis rotundis, quas est figura quae optime aquam 
sustinet contra discontinuationem. At in ipso tem- 
poris articulo, cum desinit filum aquae, et incipit 
descensus in guttis, resilit ipsa aqua sursum ad evi- 
tandam discontinuationem. Quin in metallis, quae 
cum funduntur sunt liquida, sed magis tenacia, reci- 
piunt se saepe guttae liquefactae sursum, atque ita 
haerent. Simile quoddam est Instantia speculorum 
puerilium, quae solent facere pueruli in scirpis ex 
saliva, ubi cernitur etiam pellicula consistens aquas. 
At multo melius se ostendit hoc ipsum, in altero illo 
ludicro puerili ; quando capiunt aquam, per sapo- 
nem factam paullo tenaciorem, atqne inflant earn 
per calamum cavum, atque hide formant aquam, 
tanquam in castellum bullarum ; quaa per interpo- 
sitionem aeris inducit consistentiam, eo usque ut se 


projici nonnihil patiatur absque discontinuatione. 
Optime autem cernitur hoc in spuma et nive, quae 
talem induunt consistentiam, ut fere secari possint ; 
cum tamen sint corpora formata ex ae re et aqua, 
quae utraque sunt liquida. Quad omnia non obscure 
innuunt,Liquidum et Consistens esse notiones tantum 
plebeias, et ad sensum ; inesse autem reverb omni 
bus corporibus fugam et evitationem se disconti- 
nuandi ; earn vero in corporibus homogeneis (qualia 
sunt liquida) esse debilem et infirmam, in corpori 
bus vero quae sunt composita ex heterogeneis, rnagis 
esse vividam et fortem : propterea quod admotio 
heterogenei constringit corpora, at subintratio ho- 
mogenei solvit et relaxat. 

Similiter, exempli gratia ; sit natura inquisita, 
Attractio, sive Coitio Corporum. Instantia circa For- 
mam ejus Ostensiva maxime insignis est, magnes. 
Contraria autem natura Attrahenti est, Non Attra- 
hens ; licet in substantial simili. Veluti ferrum, 
quod non attrahit ferrum, quemadmodum nee plum 
bum plumbum, ncc lignum lignum, nee aquam aqua. 
Instantia autem Clandestina est, magnes ferro ar- 
matus, vel potius ferrum in magnete armato. Nam 
ita fert natura, ut magnes armatus in distantia ali- 
qua non trahat ferrum fortius, quam magnes non 
armatus. Verum si admoveatur ferrum, ita ut tan- 
gat ferrum in magnete armato, tune magnes arma 
tus longe majus pondus ferri sustinet, quam magnes 
simplex et inermis, propter similitudinem substan- 
tiae ferri versus ferrum ; quae operatic erat omnino 
Clandestina, et latens in ferro, antequam magnes 


accessisset. Itaque manifestum est, Formam Coitio- 
nis esse quippiam, quod in magnete sit vividum et 
robustum, in ferro debile et latens. Itidem, nota- 
tum est sagittas parvas ligneas absque cuspide fer- 
rea, emissas ex sclopetis grandibus, altius penetrare 
in materiarn ligneam (puta latera navium, aut simi- 
lia), quam easdem sagittas ferro acuminatas, propter 
similitudinem substantial ligni ad lignum, licet hoc 
ante in ligrio latuerit. Itidem, licet aer aerem, aut 
aqua aquam manifesto non traliat in corporibus in- 
tegris ; tamen bulla approximata bullae, facilius dis- 
solvit bullam, quam si bulla ilia altera abesset, ob 
appetitum Coitionis aqua3 cum aqua et aeris cum 
ae re. Atque hujusmodi Instantiae Clandestinae (qua? 
sunt usus nobilissimi, ut dictum est) in portionibus 
corporum parvis et subtilibus maxime se dant con- 
spiciendas. Quia massaa rerum majores sequuntur 
Formas magis catholicas, et generales ; ut suo loco 


Inter Praerogativas Instantiarum ponemus quinto 
loco Instantias Constitutivas, quas etiam Manipula- 
res appellare consuevimus. Eae sunt, quas consti- 
tuunt unam speciem naturae inquisitae tanquam For 
mam Minorem. Cum eniin Formae legitimae (quae 
sunt semper convertibiles cum naturis inquisitis) la- 
teant in profundo, nee facile inveniantur, postulat 
res et infirmitas humani intellectus, ut Formae Parti- 
culares, quae sunt congregativae Manipuiorum quo- 
rundam Instantiarum (neutiquam vero omnium) in 
notionem aliquam communem, non negligantur, 


verum diligentius notentur. Quicquid enim unit 
naturam, licet modis imperfectis, ad inventionem 
Formarum viam sternit. Itaque Instantiae quae ad 
hoc utiles sunt, non sunt contemnendae potestatis, 
sed habent nonnullam Praerogativam. 

Verum in his diligens est adhibenda cautio, ne 
intellectus humanus, postquam complures ex istis 
Formis Particularibus adinvenerit, atque inde parti- 
tiones sive divisiones naturae inquisitae confecerit, in 
illis omnino acquiescat, atque ad inventionem legiti- 
mam Forma? Magnae se non accingat ; sed praesup- 
ponat naturam velut a radicibus esse multiplicem et 
divisam, atque ulteriorem naturae unionem, tanquam 
rem supervacuas subtilitatis, et vergentem ad merum 
abstractum, fastidiat et rejiciat. 

Exempli gratia ; sit natura inquisita, Memoria, 
sive excitans et adjuvans Memoriam. Instantiae 
Constitutivae sunt ; ordo, sive distributio, quae ma 
nifesto juvat memoriam : item loci in Memoria ar- 
tificiali ; qui aut possunt esse loci secundum pro- 
prium sensum, veluti janua, angulus, fenestra, et 
similia ; aut possunt esse personae familiares et 
nota3 ; aut possunt esse quidvis ad placitum (modo 
in ordine certo ponantur) veluti animalia, herbae, 
etiam verba, litterae, characteres, personae historicae, 
et cetera ; licet nonnuila ex his magis apta sint et 
commoda, alia minus. Hujusmodi autem loci Me 
moriam insigniter juvant, eamque longe supra vires 
naturales exaltant. Item carmina facilius haerent, 
et discuntur memoriter, quam prosa. Atque ex isto 
Manipulo trium Instantiarnm, videlicet ordinis, loco- 


rum artificialis memoriae, et versuum, constituitur 
species una auxilii ad Memoriam. Species autem 
ilia, Abscissio Infiniti recte vocari possit. Cum 
enim quis aliquid reminisci, aut revocare in memo- 
riam nititur, si nullam prsenotionem habeat, aut 
perceptionem ejus quod quaerit, quaerit certe et 
molitur, et hac iliac discurrit, tanquam in infinite. 
Quod si certam aliquam praenotionem habeat, statim 
abscinditur infinitum, et fitdiscursus memoriae magis 
in vicino. In tribus autem illis Instantiis quae su- 
perius dictae sunt, praenotio perspicua est et certa. 
In prima videlicet, debet esse aliquid quod congruat 
cum ordine : in secunda, debet esse imago, quae rela- 
tionem ^aliquam habeat, sive convenientiam ad ilia 
loca certa : in tertid, debent esse verba, quae cadant 
in versum ; atque ita abscinditur infinitum. Aliae 
autem Instantiae dabunt hanc alteram speciem ; ut 
quicquid deducat intellectuale ad feriendum sensum 
(quae ratio etiam praecipue viget in artificiali me- 
moria) juvet Memoriam. Alias Instantiae dabunt 
hanc alteram speciem ; ut quae faciunt impressionem 
in affectu forti, incutientes scilicet metum, admira- 
tionem, pudorem, delectationem, juvent Memoriam. 
Aliae Instantiae dabunt hanc alteram speciem ; ut 
quse maxime imprimuntur a mente pura, et minus 
praeoccupata ante vel post, veluti quae discuntur in 
pueritia, aut quae commentamur ante somnum, etiam 
primse quaeque rerum vices, magis haereant in Me- 
moria. Alia3 Instantiae dabunt hanc alteram speciem ; 
ut multitudo circumstantiarum, sive ansarum, juvet 
Memoriam ; veluti scriptio per partes non continua- 


tas ; lectio, sive recitatio voce alta. Alia3 denique 
InstantiaB dabunt hanc alteram speciem; ut quas 
exspectantur, et attentionem excitant, melius hae. 
reant, quam quae praetervolant. Itaque si scriptum 
aliquod vicies perlegeris, non tarn facile illud memo- 
riter disces, quam si illud legas decies, tentando 
interim illud recitare, et ubi deficit memoria, inspici- 
endo librum. Ita ut sint veluti sex Forma? Minores 
eorum, qua? juvant Memoriam ; videlicet abscissio 
infmiti ; deductio intellectualis ad sensibile ; im- 
pressio in affectu forti ; impressio in mente pura ; 
multitudo arisarum ; praeexspectatio. 

Similiter, exempli gratia ; sit natura inquisita, 
Gustus, sive Gustatio. Instantiae quae sequuntur sunt 
Constitutivae : videlicet, quod qui non olfaciunt, sed 
sensu eo a natura destituti sunt, non percipiant, aut 
gustu distinguant cibum rancidum, aut putridum ; 
neque similiter alliatum, aut rosatum, aut hujusmodi. 
Rursus, illi qui per accidens nares habent per de- 
scensum rheumatis obstructas, non discernunt aut 
percipiunt aliquid putridum, aut rancidum, aut aqua 
rosacea inspersum. Rursus, qui afficiuntur hujus 
modi rheumate,, si in ipso momento cum aliquid 
foetidum aut odoratum habent in ore, sive palato, 
emungant fortiter, in ipso instanti manifestam per- 
ceptionem habent rancidi vel odorati. Quae Instantiae 
dabunt et constituent hanc speciem, vel partem 
potius gustus ; ut sensus gustationis ex parte nihil 
aliud sit, quam olfactus interior, transiens et descen- 
dens anarium meatibus superioribus in os et palatum. 
At contra, salsum, et dulce, et acre, et acidum, et 



austerum, et amarum, et similia, haec (inquam) 
omnia aeque sentiunt illi, in quibus olfactus deest, 
aut obturatur, ac quisquam alius: ut manifestum 
sit, sensum gustus esse compositum quiddam ex 
olfactu interiori, et tactu quodam exquisite ; de quo 
mine non est dicendi locus. 

Similiter, exempli gratia ; sit natura inquisita, 
Communicatio Qualitatis, absque commistione sub- 
stantiae. Instantia lucis, dabit vel constituet unam 
speciem Communicationis ; calor vero et magnes, 
alteram. Communicatio enim lucis est tanquam 
momentanea, et statim perit, amot& luce originali. 
At calidum, et virtus magnetica, postquam transmissa 
fuerint, vel potius excitata in alio corpore, haerent et 
manent ad tempus non parvum, amoto primo mo- 

Denique magna est omnin6 Praerogativa Instan- 
tiarum Constitutivarum, ut quae plurimum faciant, 
et ad definitiones (praesertim particulares), et ad 
divisiones, sive partitiones naturarum ; de quo non 
male dixit Plato, " Quod habendus sit tanquam pro 
Deo, qui Definire et Dividere bene sciat." 


Inter Praerogativas Instantiarum ponemus sexto loco 
Instantias Conformes, sive Proportionatas ; quas 
etiam Parallelas, sive Similitudines Physicas, appel- 
lare consuevimus. Ese vero sunt, quae ostendunt 
similitudines et conjugationes rerum, non in Formis 
Minoribus (quod faciunt Instantiae Constitutive) sed 
plane in concrete. Itaque sunt tanquam primi et 
infimi gradus ad unionem naturae. Neque consti- 


tuunt aliquod axioma statim ab initio ; sed indicant 
et observant tantum quendam consensum corporum. 
Attamen licet nonmultum promoveant ad inveniendas 
Formas, nihilominus magna cum utilitate revelant 
partium universi fabricam, et in membris ejus exer- 
cent veluti anatomiam quandam ; atque proinde veluti 
manu-ducunt interdum ad axiomata sublimia et 
nobilia, praesertim ilia quae ad mundi configura- 
tionem pertinent, potius quam ad naturas et Formas 

Exempli gratia; Instantia3 Conformes sunt quag 
sequuntur : speculum, et oculus ; et similiter fabrica 
auris, et loca reddentia echo. Ex qua conformi- 
tate, praeter ipsam observationem similitudinis, quae 
ad multa utilis est, proclive est insuper colligere et 
formare illud axioma ; videlicet, organa sensuum et 
corpora quae pariunt reflexiones ad sensus, esse 
similis naturae. Rursiis ex hoc ipso admonitus 
intellectus, non aegre insurgit ad axioma quoddam 
altius et nobilius. Hoc nimirum ; nihil interesse 
inter consensus, sive sympathias corporum sensu 
praeditorum, et inanimatorum sine sensu, nisi quod 
in illis accedat spiritus animalis ad corpus ita dis- 
positum; in his autem absit. Adeo ut quot sint 
consensus in corporibus inanimatis, tot possint esse 
sensus in animalibus, si essent perforationes in cor- 
pore animato, ad discursum spiritus animalis in 
membrum rite dispositum, tanquam in organum 
idoneum. Et rursus, quot sint sensus in animalibus, 
tot sint proculdubio motus in corpore inanimate, ubi 
spiritus animalis abfuerit; licet necesse sit multo 


plures esse motus in corporibus inanimatis, quam 
sensus in animatis, propter paucitatem organorum 
sensus. Atque hujus rei ostendit se exemplum 
valde manifestum in doloribus. Etenim cum sint 
plura genera doloris in animalibus, et tanqnam varii 
illius characteres (veluti alius est dolor ustionis, alius 
frigoris intensi, alius puncturae, alius compressions, 
alius extensionis, et similium) certissimum est omnia 
ilia, quoad motum, inesse eorporibus inanimatis ; 
veluti ligno aut lapidi cum uritur, aut per gelu 
constringitur, aut pungitur, aut scinditur, aut flec- 
titur, aut tunditur, et sic de aliis ; licet non subin- 
trent sensus, propter absentiam spiritus animalis. 

Item Instantiae Conformes (quod mirum fortasse 
dictu) sunt radices et rami plantarum. Omne enim 
vegetabile intumescit, et extrudit partes in circum- 
ferentiam, tarn sursum quam deorsum. Neque alia 
est differentia radicum et ramorum, quam quod 
radix includatur in terra, et rami exponantur ae ri et 
soli. Si quis enim accipiat ramum tenerum et 
vegetum arboris, atque ilium reflectat in aliquam 
terras particulam, licet non cohaereat ipsi solo, gignit 
statim non ramum, sed radicem. Atque vice versa, 
si terra ponatur superius, atque ita obstruatur lapide, 
aut aliqua dura substantia, ut planta cohibeatur, 
nee possit frondescere sursum, edet ramos in aerem 

Item Instantiaa Conformes sunt, gurnmi arborum, 
et pleraeque gemmae rupium. Utraque enim nil 
aliud sunt, quam exsudationes, et percolationes suc- 
corum ; in primo genere scilicet, succorum ex arbo- 


ribus ; in secundo, ex saxis ; uncle gignitur claritudo 
et splendor in utrisque, per percolationem nimirum 
tenuem et accuratam. Nam inde fit etiam, quod 
pili animalium non sint tarn pulchri, et tarn vividi 
coloris, quam avium plumae complures ; quia succi 
non tarn delicate percolantur per cutem, quam per 

Item Instantise Conformes sunt, scrotum in ani- 
malibus masculis, et matrix in femellis. Adeo ut 
nobilis ilia fabrica, per quam sexus differunt, (qua- 
tenus ad animalia terrestria) nil aliud videatur esse, 
quam secundum exterius, et interius; vi scilicet 
majore caloris genitalia in sexu masculo protrudente 
in exterius, ubi in femellis nimis debilis est calor, 
quam ut hoc facere possit ; unde accidit, quod 
contineantur interius. 

Item Instantiae Conformes sunt, pinnae piscium, 
et pedes quadrupedum, aut pedes et alas volucrum ; 
quibus addidit Aristoteles quatuor volumina in motu 
serpentum. Adeo ut in fabrica universi, motus 
viventium plerumque videatur expediri per quater- 
niones artuum, sive flexionum. 

Item dentes in animalibus terrestribus, et rostra 
in avibus, sunt InstantiaB Conformes ; unde mani- 
festum est, in omnibus animalibus perfectis, fluere 
durain quandam substantiam versus os. 

Item non absurda est Similitudo et Conformitas 
ilia, ut homo sit tan quam planta inversa. Nam 
radix nervorum et facultatum animalium est caput ; 
partes autem seminales sunt infimae, non computatis 
extremitatibus tibiarum et brachiorum. At in plan- 


ta, radix (quae instar capitis est) regulariter infimo 
loco collocatur ; semina autem supremo. 

Denique illud omnino praecipiendum est, et 
saepius monendum ; ut diligentia hominum in inqui- 
sitione et congerie Naturalis Historias deinceps 
mutetur plane, et vertatur in contrarium ejus quod 
nunc in usu est. Magna enim hucusque, atque adeo 
curiosa fuit hominum industria, in notanda rerum 
varietate, atque explicandis accuratis animalium, 
herbarum, et fossilium differentiis ; quarum plerae- 
que magis sunt lusus naturae, quam seriae alicujus 
utilitatis versus scientias. Faciunt certe hujusmodi 
res ad delectationem, atque etiam quandoque ad 
praxin ; verum ad introspiciendam naturam parum, 
aut nihil. Itaque convertenda plane est opera, ad 
inquirendas et notandas rerum similitudines et ana- 
loga, tarn in integralibus, quam partibus. Illae enim 
sunt, quae naturam uniunt, et constituere scientias 

Verum in his omnino est adhibenda cautio gravis, 
et severa ; ut accipiantur pro Instantiis Conformi- 
bus et Proportionatis, illae quae denotant Similitudi 
nes (ut ab initio diximus) Physieas ; id est, reales et 
substantiales, et immersas in natura, non fortuitas 
et ad speciem ; multo minus superstitiosas aut curi- 
osas, quales naturalis magiae scriptores (homines 
levissimi, et in rebus tarn seriis, quales nunc agimus, 
vix nominandi) ubique ostentant ; magna cum vani- 
tate et desipientia, inanes similitudines et sym- 
pathias rerum describentes, atque etiam quandoque 


Verum his missis etiam in ipsa configuratione 
mundi in majoribus non sunt negligendae Instantiae 
Conformes : veluti Africa, et regio Peruviana, cum 
continentese porrigente usque ad Fretum Magellani- 
cum. Utraque enim regio habet similes isthmos, et 
similia promontoria, quod non temere accidit. 

Item Novus et Vetus Orbis ; in eo quod utrique 
orbes versus septentriones lati sunt, et exporrecti, 
versus austrum autem angusti et acuminati. 

Item Istantia3 Conformes nobilissimae sunt, frigora 
intensa in media (quam vocant) aeris regione, et 
ignes acerrimi, qui saepe reperiuntur erumpentes ex 
locis subterraneis ; quae duae res sunfc ultimitates et 
extrema, naturae scilicet frigidi, versus ambitum 
coeli, et naturae calidi versus viscera terras, per 
antiperistasin, sive rejectionem naturae contrariae, 

Postremo autem in axiomatibus scientiarum, no- 
tatu digna est Conformitas Instantiarum. Veluti 
tropus rhetoricae, qui dicitur Praeter-exspectatum, 
conformis est tropo musicae, qui vocatur declinatio 
cadentiae. Similiter, postulatum mathematicum, ut 
quae eidem tertio aequalia sunt, etiam inter se sint 
aequalia, conforme est cum fabrica syllogismi in 
logica, qui unit ea quae conveniunt in medio. Deni- 
que multum utilis est in quamplurimis sagacitas 
quaedam in conquirendis et indagandis Conformitati- 
bus et Similitudinibus Physicis. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus sep- 
timo loco Instantias Monodicas ; quas etiam irregu- 
lares, sive heteroclitas (sumpto vocabulo a gram- 


maticis) appellare consuevimus. Eae sunt, quae os- 
tendunt corpora in concrete ; quae videntur esse 
extravagantia, et quasi abrupta in natura, et minime 
convenire cum aliis rebus ejusdem generis. Etenim 
Instantiaa Conformes sunt similes alterius : at Instan- 
tiae Monodicae sunt sui similes. Usus vero Instan- 
tiaium Monodicarum est talis, qualis est Instan- 
tiarum Clandestinarum ; viz. ad evehendam et uni- 
endam naturam ad invenienda genera, sive com 
munes naturas, limitandas postea per differentias 
veras. Neque enim desistendum ab inquisitione, 
donee proprietates et qualitates, quae inveniuntur in 
hujusmodi rebus quae possunt censeri pro miraculis 
naturae, reducantur et comprebendantur sub aliqua 
Forma sive Lege certa : ut irregularitas sive singula- 
i itas omnis reperiatur pendere ab aliqua Forma com- 
muni, miraculum vero illud sit tandem solummodo in 
difFerentiis accuratis, et g radii et concursu raro ; et 
non in ipsa specie : ubi nunc contemplationes homi- 
num non procedant ultra, quam ut ponant hujus 
modi res pro secretis et magnalibus naturae, et tan- 
quam incausabilibus, et pro exceptionibus regula- 
rum generalium. 

Exempla Instantiarum Monodicarum sunt, sol, 
et luna, inter astra ; magnes, inter lapides ; argen- 
tum vivum, inter metalla ; elephas, inter quadru- 
pedes ; sensus veneris, inter genera tactus ; odor 
venaticus in canibus, inter genera olfactus. Etiam 
S. litera apud grammaticos, habetur pro Monodica ; 
ob facilem compositionem, quam sustinet cum con- 


sonantibus, aliquando duplicibus, aliquando tripli- 
cibus : quod nulla alia littera facit. Plurimi autem 
faciendae sunt hujusmodi Instantiae ; quia acuunt et 
vivificant inquisitionem, et medentur intellectui de- 
pravato a consuetudine, et ab iis quae fiunt plerumque, 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
octavo Instantias Deviantes ; errores scilicet naturae, 
et vaga, ac monstra : ubi natura declinat et deflec- 
tit a cursu ordinario. Differunt enim Errores natu 
rae ab Instantiis Monodicis, in hoc ; quod Monodicaa 
sint miracula specierum, at Errores sint miracula 
individuorurn. Similis autem fere sunt usus ; quia 
rectificant intellectual adversus consueta, et revelant 
Formas Communes. Neque enim in his etiam desis- 
tendum ab inquisitione, donee inveniatur caussa hu 
jusmodi declinationis. Veruntamen caussa ilia non 
exsurgit ad Formam aliquam proprie, sed tantum ad 
latentem processum ad Formam. Qui enim vias 
naturae noverit, is deviationes etiam facilius observa- 
bit. At rursus qui deviationes noverit, is accuratius 
vias describet. 

Atque in illo difFerunt etiam ab Instantiis Mo- 
nodicis, quod multo magis instruant praxin et 
operativarn. Nam novas species generare, arduum 
admodum foret : at species notas variare, et inde 
rara multa ac inusitata producere, minus arduum. 
Facilis autem transitus est a miraculis naturae, ad 
miracula artis. Si enim deprehendatur semel natura 
in variatione sua, ejusque ratio manifesta fuerit : 
expeditum erit eo deducere naturam per artem, quo 


per casum aberraverit. Neque solum eo, sed et 
aliorsum ; cum errores ex una parte monstrent et 
aperiant viam ad errores et deflexiones undequaque. 
Hie vero exemplis non est opus, propter eorundem 
copiam. Facienda enim est congeries sive Historia 
Naturalis Particularis, omnium monstrorum, et par- 
tuum naturae prodigiosorum ; omnis denique novita- 
tis, et raritatis, et inconsueti in natura. Hoc vero 
faciendum est cum severissimo delectu, ut constet 
fides. Maxime autem habenda sunt pro suspectis, 
quae pendent quomodocunque a religione, ut pro- 
digia Livii : nee minus, quae inveniuntur in scripto- 
ribus magiae naturalis, aut etiam alchymiae, et 
hujusmodi hominibus ; qui tanquam proci sunt et 
amatores fabularum. Sed depromenda sunt ilia ex 
gravi et fida historia, et auditionibus certis. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
nono Instantias Limitaneas ; quas etiam Partici- 
pia vocare consuevimus. Eae vero sunt, quae exhi- 
bent species corporum tales, quae videntur esse 
compositae ex speciebus duabus, vel Rudimenta 
inter speciem unam et alteram. Hae vero Ins- 
tantiae inter Instantias Monodicas sive Heteroclitas 
recte numerari possunt : sunt enim in universitate 
rerum rarae et extraordinariae. Sed tamen ob dig 
nitatem, seorsim tractandae et ponendae sunt : optim6 
enim indicant compositionem et fabricam rerum, et 
innuunt caussas numeri et qualitatis specierum ordi- 
nariarum in universo, et deducunt intellectum ab 
eo quod est, ad id quod esse potest. 


Harum exempla sunt : muscus, inter putredinem 
et plantam ; cometae nonnulli, inter stellas et me- 
teora ignita ; pisces volantes, inter aves et pisces ; 
vespertiliones, inter aves et quadrupedes ; etiam 

" Simla quam similis turpissima bestia nobis;" 
et partus animalium biformes, et commisti ex specie- 
bus diversis, et similia. 


Inter Praerogativas Instantiarum ponemus de- 
cimo loco Instantias Potestatis, sive Fascium 
(sumpto vocabulo ab insignibus imperil), quas etiam 
Ingenia, sive Manus Hominis appellare consue- 
vimus. Eae sunt opera maxime nobilia et perfecta, 
et tanquam ultima in unaquaque arte. Cum enim 
hoc agatur praecipue, ut natura pareat rebus et com- 
modis humanis ; consentaneum est prorsus, ut opera, 
qua3 jampridem in potestate bominis fuerunt (quasi 
provincial antea occupatae et subactas), notentur et 
numerentur ; praesertim ea, quae sunt maxime enu- 
cleata et perfecta : propterea quod ab istis proclivior 
et magis in propinquo sit transitus ad nova et hac- 
tenus non inventa. Si quis enim ab horum contem- 
platione attenta propositum acriter et strenue ur- 
gere velit, fiet certe, ut aut producat ilia paullo 
longius ; aut deflectat ilia ad aliquid, quod finiti- 
mum est ; aut etiam applicet et transferat ilia ad 
usum aliquem nobiliorem. 

Neque hie finis. Verum quemadmodum ab 
operibus naturae raris et inconsuetis erigitur intel- 
lectus et elevatur ad inquirendas et inveniendas 
Formas, quae etiam illorum sunt capaces : ita etiam in 
operibus artis egregiis et admirandis hoc usu venit : 


idque multo magis, quia modus efficiendi et ope 
rand! hujusmodi miracula artis, manifestus ut pluri- 
mum est ; cum plerumque in miraculis naturae sit 
magis obscurus. Attamen in his ipsis cautio est 
adhibenda vel maxime ; ne deprimant scilicet intel- 
lectum, et eum quasi humo affigant. 

Periculum enim est, ne per hujusmodi opera 
artis, qua; videntur velut summitates quaedam et fas- 
tigia industriae humanae, reddatur intellectus attoni- 
tus et ligatus, et quasi maleficiatus quoad ilia ; ita 
ut cum aliis consuescere non possit, sed cogitet 
nihil ejus generis fieri posse, nisi eadem via qua 
ilia effecta sunt, accedente tantumrnodo diligentia 
majore, et praeparatione magis accurata. 

Contra illud ponendum est pro certo : vias et 
modos efficiendi res et opera, quae adhuc reperta sunt 
et notata, res esse plerumque pauperculas ; atque 
omnem potentiam majorem pendere et ordine deri- 
vari a fontibus Formarum, quarum nulla adhuc in- 
venta est. 

Itaque (ut alibi diximus) qui de machinis et 
arietibus, quales erant apud veteres, cogitasset, licet 
hoc fecisset obnixe, atque astatem in eo consumpsis- 
set, nunquam tamen incidisset in inventum tonnen- 
torum igneorum operantium per pulverem pyrium. 
Neque rursus, qui in lanificiis et serico vegetabili 
observationem suam et meditationem collocasset, 
unquam per ea reperisset naturam vermis aut serici 

Quocirca omnia inventa, quae censeri possunt 
magis nobilia, (si animum advertas) in lucem pro- 


diere, nullo modo per pusillas enucleationes et ex- 
tensiones artium, sed omnino per casum. Nihil 
autem repraesentat aut anticipat casum (cujus mos 
est, ut tantum per longa saecula operetur) praeter 
inventionem Formarum. 

Exempla autem hujusmodi Instantiarum particu- 
laria nihil opus est adducere, propter copiam eo- 
rundem. Nam hoc omnino agendum ; ut visitentur 
et penitus introspiciantur omnes artes mechanicae, 
atque liberales etiam (quatenus ad opera), atque 
inde facienda est congeries sive Historia Particularis, 
tanquam magnalium, et operum magistralium, et 
maxime perfectorurn in unaquaque ipsarum, una 
cum modis effectionis sive operationis. 

Neque tamen astringimus diligentiam, quae adhi- 
benda est in hujusmodi collecta, ad ea quae censen- 
tur pro magisteriis et arcanis alicujus artis tantum, 
atque rnovent admirationetn. Admiratio enim proles 
est raritatis : siquidem rara, licet in genere sint ex 
vulgatis naturis, tamen admirationern pariunt. 

At contra, qua3 revera admirationi esse debent, 
propter discrepantiam quae inest illis in specie, colla- 
tis ad alias species, tamen si in usu familiari praesto 
sint, leviter notantur. Debent autem notari Mo- 
nodica artis, non minus quam Monodica naturae; de 
quibus antea dixirnus. Atque quemadmodum in 
Monodicis naturae posuimus solem, lunam, magne- 
tem, et similia, quae re vulgatissima sunt, sed 
natura tamen fere singular! : idem et de Monodicis 
artis faciendum est. 

Exempli gratia : Instantia Monodica artis, est 


papyrus, res admodum vulgata. At si diligenter 
animum advertas, materiae artificiales aut plane 
textiles sunt per fila directa et tranversa ; qualia 
sunt, pannus sericus, aut laneus, et linteus, et hujus- 
modi : aut coaugmentantur ex succis concretis ; 
qualia sunt later, aut argilla figularis, aut vitrum, 
aut esmalta, aut porcellana, et similia ; quae si bene 
uniantur, splendent, sin minus, indurantur certe 5 
sed non splendent. Attamen omnia talia, quae fiunt 
ex succis concretis, sunt fragilia ; nee ullo modo hae- 
rentia, et tenacia. At contra, papyrus est corpus 
tenax, quod scindi et lacerari possit ; ita ut imitetur 
et fere aemuletur pellem sive membranam alicujus 
animalis, aut folium alicujus vegetalis, et hujusmodi 
opificia naturaa. Nam ncque fragilis est, ut vitrum ; 
neque textilis, ut pannus ; sed habet floras certe, 
non fila distincta, omnino ad modum materiarum 
naturalium : ut inter artificiales materias vix inve- 
niatur simile aliquod, sed sit plane Monodicum. 
Atque praeferenda sane sunt in artificialibus ea quae 
maxime accedunt ad imitationem naturae; aut e 
contrario earn potenter regunt et invertunt. 

Rursus, inter Ingenia et Manus Hominis, non 
prorsus contemnenda sunt praestigias et jocularia. 
Nonnulla enim ex istis, licet sint usu levia et ludicra, 
tamen informatione valida esse possunt. 

Postremo, neque omnino omittenda sunt supersti- 
tiosa, et (prout vocabulum sensu vulgari accipitur) 
magica. Licet enim hujusmodi res sint in immen- 
sum obrutae grandi mole mendaciorum et fabula- 
rum ; tamen inspiciendum paullisper, si forte subsit 


et lateat in aliquibus earum aliqua operatio natura- 
lis : ut in fascino ; et fortificatione imaginationis ; et 
consensu rerum ad distans ; et transmissione impres- 
sionum a spiritu ad spiritum, non minus quam a 
corpore ad corpus ; et similibus. 


Ex iis, quae ante dicta sunt, patet ; quod quinque 
ilia Instantiarum genera, de quibus diximus (viz. In- 
stantiarum Conformium, Instantiarum Monodicarum, 
Instantiarum Deviantium, Instantiarum Limitanea- 
rum, Instantiarum Potestatis) non debeant reservari, 
donee inquiratur natura aliqua certa (quemadmodum 
Instantiae reliquaa, quas prime loco proposuimus, nee 
non plurimae ex iis, qua? sequentur, reservari debent): 
sed statim jam ab initio facienda est earum collectio, 
tanquam bistoria quaedam particularis ; eo quod di- 
gerant ea quae ingrediuntur intellectum, et corrigant 
pravam complexionem intellectus ipsius, quern om- 
nino necesse est imbui, et infici, et demum perverti 
ac distorqueri ab incursibus quotidianis et consuetis. 
Itaque adhibendas sunt eas Instantia3 tanquam 
pra3parativum aliquod, ad rectificandum et expur- 
gandum intellectum. Quicquid enim abducit intel 
lectum a consuetis, aequat et complanat aream ejus, 
ad recipiendum lumen siccum et purum notionum 

Quin etiam hujusmodi Instantiae sternunt et prae- 
struunt viam ad operativam ; ut suo loco dicemus, 
quando de Deductionibus ad Praxin sermo erit. 


Inter Praerogativas Instantiarum ponemus loco 


undecimo Instantias Comitatus, atque Hostiles ; 
quas etiam Instantias Propositionum Fixarum appel- 
lare consuevimus. Eae sunt Instantiae, quag exhibent 
aliquod corpus sive concretum tale, in quo natura 
inquisita perpetuo sequatur tanquam comes quidam 
individuus : aut contra, in quo natura inquisita per 
petuo fugiat, atque ex comitatu excludatur, ut 
hostis et inimicus. Nam ex hujusmodi Instantiis 
formantur propositiones certae et universales, aut 
affirmativae, aut negativae ; in quibus subjectum 
erit tale corpus in concrete, prasdicatum vero natura 
ipsa inquisita. Etenim propositiones particulars 
omnino fixae non sunt, ubi scilicet natura inquisita 
reperitur in aliquo concrete fluxa et mobilis ; viz. 
accedens, sive acquisita, aut rursiis recedens, sive 
deposita. Quocirca particulares propositiones non 
habent Praerogativam aliquam majorem, nisi tantum 
in casu Migrationis, de quo antea dictum est. Et 
nihilominus, etiam particulares illae propositiones 
comparatae et collatae cum universalibus multum ju- 
vant ; ut suo loco dicetur. Neque tamen, etiam in 
universalibus istis propositionibus exactam aut abso- 
lutam affirmationem vel abnegationem requirimus. 
SufBcit enim ad id quod agitur, etiamsi exceptionem 
nonnullam singularem aut raram patiantur. 

Usus autem Instantiarurn Comitatus est, ad an- 
gustiandam Affirmativam Formae. Quemadmodum 
enim in Instantiis Migrantibus angustiatur Affirma- 
tiva Formaa ; viz. ut necessario poni debeat Forma 
rei esse aliquid, quod per actum ilium Migrationis 
inditur aut destruitur : ita etiam in Instantiis Co- 


mitatus angustiatur Affirraativa Formae ; ut neces- 
sario poni debeat Forma rei esse aliquid, quod talem 
concreti >!!em eorporis subingrediatur, aut contra ab 
eadem ubhorreat ; ut qui bene norit constitutionem 
aut schematismum hujusmodi corporis, non longe 
abfuerit ab extrahenda in lucem Forma naturae in- 

Exempli gratia ; sit natura inquisita, Calidum. 
Tnstantia Comitatus, est flamma. Etenim in aqua, 
aere, lapide, metallo, et aliis quamplurimis, calor 
est mobilis, et accedere potest et recedere : at omnis 
flamma e>t calida, ita ut calor in concretione flammae 
perpetuo sequatur. At Instantia Hostilis Calidi 
nulla reperitur apud nos Nam de visceribus terras 
nihil constat ad sensum ; sed eorum corporum, quae 
nobis nota snnt, nulla prorsus est concretio quae non 
est susceptibilis caloris. 

At rursus, sit natura inquisita, Consistens. In 
stantia Hostilis, est ae r. Etenim metallum potest 
fluere, potest consistere ; similiter vitrum ; etiam 
aqua potest consistere, cum conglaciatur : at im 
possible est ut aer unquam consistat, aut exuat 

Verum de Instantiis hujusmodi propositionum 
fixarum supersunt duo monita, quae utilia sunt ad 
id quod agitur. Primum, ut si defuerit plane uni- 
versalis Affirmativa aut Negativa, illud ip>um dili- 
genter notetur tanquam non-ens : sicut fecimus de 
Calido, ubi universalis Negativa (quatenus ad entia 
quae ad nostram notitiam pervenerint) in rerum na 
tura deest. Similiter, si natura inquisita sit Sternum, 



aut Incorruptibile ; deest Affirmativa universalis hie 
apud nos. Neque enim praedicari potest Sternum 
aut Incorruptibile de aliquo corpore eorum, quse 
infra coelestia sunt, aut supra interiora terrae. Alte- 
rum monitum est, ut propositionibus universalibus, 
tarn affirmativis quam negativis de aliquo concreto, 
subjungantur simul ea concreta, quae proxime viden- 
tur accedere ad id quod est ex non-entibus : ut in 
calore, flammae mollissimae et minimum adurentes ; 
in incorrupiibili, aurum, quod proxime accedit. Om- 
nia enim ista indicant terminos naturae inter ens et 
non-ens ; et faciunt ad circumscriptiones Formarum, 
ne gliscant et vagentur extra conditiones materiae. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
duodecimo ipsas illas Instantias Subjunctivas, de 
quibus in superior! aphorismo diximus : quas etiam 
Instantias Ultimitatis sive Termini, appellare con- 
suevimus, Neque enim hujusmodi Instantise utiles 
sunt tantum, quatenus subjunguntur propositionibus 
fixis ; verum etiam per se, et in proprietate sua. In 
dicant enim non obscure veras sectiones naturae, et 
mensuras rerum. et illud quousque natura quid faciat 
et ferat, et deinde transitus naturae ad aliud. Talia 
sunt ; aurum, in pondere ; ferrum, in duritie ; cete, 
in quantitate animalium ; canis, in odore ; inflam- 
matlo pulveris pyrii, in expansione celeri ; et alia id 
genus. Nee minus exhibenda sunt ea, quae sunt 
ultima gradu infimo, quam quse supremo : ut spiri- 
tus vini, in pondere ; sericum, in mollitie ; vermiculi 
cutis, in quantitate animalium ; et cetera. 



Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
decimo-tertio Instantias Fcederis sive Unionis. Eae 
sunt, quae confundunt et adunant naturas, quae exis- 
timantur esse heterogeneae, et pro talibus notantur 
et signantur per divisiones receptas. 

At Instantia? Foederis ostendunt operationes et 
effectus, quae deputantur alicui ex illis heterogeneis 
ut propria, competere etiam . aliis ex heterogeneis ; 
ut convincatur ista heterogenia (quae in opinione 
est) vera non esse, aut essentialis, sed nil aliud esse, 
quam modificatio naturae communis. Optimi itaque 
sunt usus ad elevandum et evehendum intellectum a 
differentiis ad genera ; et ad tollendum larvas et 
simulacra rerum, prout occurrunt et prodeunt per- 
sonatae in substantiis concretis. 

Exempli gratia : sit natura inquisita, Calidura. 
Omnino videtur esse divisio solennis et authentica, 
quod sint tria genera caloris ; viz. calor coelestium, 
calor animal ium, et calor ignis : quodque isti calores 
(praesertim unus ex illis comparatus ad reliquos 
duos) sint ipsa essentia et specie, sive natura specifica 
differentes et plane heterogenei : quandoquidem 
calor coelestium et animalium generet et foveat, at 
calor ignis contra corrumpat et destruat. Est itaque 
Instantia Foederis experimentum illud satis vulga- 
tum, cum recipitur ramus aliquis vitis intra domum 
ubi sit focus assiduus, ex quo maturescunt uvse, 
etiam mense integro citiiis quam foras ; ita ut ma- 
turatio fructus etiam pendentis super arborem fieri 
possit scilicet ab igne, cum hoc ipsum videatur esse 


opus proprium soils. Itaque ab hoc initio facile in- 
surgit intellectus, repudiata heterogenia essential!, 
ad inquirendum quae sint differentiae illae quag revera 
reperiuntur inter calorem solis et ignis, ex quibus fit, 
ut eorum operationes sint tarn dissimiles, utcunque 
illi ipsi participant ex natura communi. 

Quaa differentiae reperientur quatuor : viz. pri- 
mo, quod calor solis respectu caloris ignis, sit gradu 
longe clementior et lenior: secundo, qudd sit (prae- 
sertim ut defertur ad nos per aerem) qualitate multo 
humidior : tertio (quod caput rei est) quod sit 
snmme inaequalis, atque accedens et auctus, et de- 
inceps recedens et diminutus, id quod maxime con- 
fert ad gerierationem corporum. Recte enim asseruit 
Aristoteles, caussam principalem generationum et 
corruptionum, qua? fiunt hie apud nos in superficie 
terrae, esse viam obliquam solis per zodiacum : unde 
calor solis, partim per vicissitudines diei et noctis, 
partiih per successiones aestatis et hyemis, evadit 
miris modis inaequalis. Neque tamen desinit ille vir, 
id, quod ab eo recte inventum fuit, statini corrumpere 
et depravare. Nam, ut arbiter scilicet naturae 
(quod illi in more est), valde magistraliter assignat 
caussam generationis accessui solis ; caussam autem 
corruptionis, recessui : cum utraque res (accessus 
videlicet solis, et recessus) non respective, sed quasi 
indifferenter praebeat caussam tarn generation! quam 
corruption!: quandoquidem inaequalitas caloris, ge- 
nerationi et corruption! rerum, aequalitas, conserva 
tion! tantum ministret. Est et quarta differentia 
inter calorem solis et ignis, magni prorsus moment! : 


viz. quod sol operationes suas insinuet per longa 
temporis spatia, ubi operationes ignis (urgente homi- 
num impatientia) per breviora intervalla ad exitum 
perclucantur. Quod si quis id sedulo agat, ut calo- 
rem ignis attemperet et reducat ad gradum modera- 
tiorem et leniorem (quod multis modis facile fit) ; 
deinde etiam inspergat et admisceat nonnullam hu- 
miditatem ; maxime autem si imitetur calorem solis 
in insequalitate ; postremo, si mo ram patieriter tole- 
ret (non certe earn quae sit proportionata operibus 
solis, sed largiorem, quam homines adbibere solentin 
operibus ignis); is facile missam faciet beterogeniam 
ill am caloris, et vel tentabit, vel exaequabit, vel in 
aliquibus vincet opera solis, per calorem ignis. Si- 
milis Instantia Foederis est, resuscitatio papilionum 
ex frigore stupentium et tanquam emortuarum, per 
exiguum teporem ignis : ut facile cernas, non magis 
negatum esse igni vivificare animantia, quam matu- 
rare vegetabilia. Etiam inventum illud celebre 
Fracastorii de sartagine acriter calefacta, qua circun- 
dant medici capita apoplecticorum desperatorum, 
expandit manifeste spiritus animales, ab humoribus 
et obstructionibus cerebri compresses et quasi exstinc- 
tos ; illosque ad motum excitat, non aliter quam 
ignis operatur in aquam aut ae rem, et tamen per 
consequens vivificat. Etiam ova aliquando exclu- 
duntur per calorem ignis, id quod prorsus imitatur 
calorem animalein ; et complura ejusmodi : ut nemo 
dubitare possit quin calor ignis in multis subjectis 
modificari possit, ad imagiuem caloris ccelesthun et 

Similiter sint naturae inquisitag, Motus et Quies. 


Videtur esse divisio solennis atque ex intima philo- 
sophia, quod corpora naturalia vel rotent, vel fe- 
rantur recta, vel stent sive quiescant. Aut enim est 
motus sine termino, aut statio in termino, aut latio 
ad terminum. At motus ille perennis rotationis vi- 
detur esse ccelestium proprius : statio siv^ quies 
videtur competere globo ipsi terrae : at corpora 
caetera (gravia quae vocant, et levia, extra loca sci 
licet connaturalitatis suse sita) feruntur recta ad 
massas sive congregationes similium ; levia sursum, 
versus ambitum cceli, gravia deorsum, versus ter 
rain. Atque ista pulcra dictu sunt. 

At Instantia Fcederis est cometa aliquis humi- 
lior ; qui cum sit longe infra ccelum, tamen rotat. 
Atque commentum Aristotelis, de alligatione sive 
sequacitate cometae ad astrum aliquod, jampridem 
explosum est ; non tantum quia ratio ejus non est 
probabilis, sed propter experientiam manifestam dis- 
cursus et irregularis motus cometarum per varia 
loca coeli. 

At rursus alia Instantia Fcederis circa hoc sub- 
jectum est motus aeris : qui intra tropicos (ubi cir- 
culi rotationis sunt majores) videtur et ipse rotare ab 
oriente in occidentem. 

Et alia rursus Instantia foret fluxus et refluxus 
maris, si modo aquaa ipsae deprehendantur ferri 
motu rotationis (licet tardo et evanido) ab oriente 
in occidentem ; ita tamen, ut bis in die repercuti- 
antur. Itaque, si haec ita se habeant, manifestum 
est motum istum rotationis non terminari m ccelesti- 
bus, sed communicari ae ri et aquaa. 


Etiam ista proprietas levium, nimirum ut feran- 
tur sursum,, vacillat nonnihil. Atque in hoc, sumi 
potest pro Instantia Fcederis bulla aquae. Si enim 
aer fuerit subter aquam, ascendit rapide versus 
superficiem aquae, per motum ilium plagas (quam 
vocat Democritus), per quam aqua descendens per- 
cutit et attollit ae rem sursum ; non autem per con- 
tentionem aut nixum <ieris ipsius. Atqui ubi ad 
superficiem ipsam aquae ventura fuerit, turn cohi- 
betur aer ab ulteriore ascensu, per levem resisten- 
tiam quam reperit in aqua, non statim tolerante se 
discontinuari : ita ut exilis admodum sit appetitus 
aeris ad superiora. 

Similiter sit natura inquisita, Pondus. Est plane 
divisio recepta, ut densa et solida ferantur versus 
centrum terrae, rara autem et tenuia versus ambitum 
cceli; tanquam ad loca sua propria, Atque loca 
quod attinet (licet in scholis hujusmodi res valeant), 
plane inepta et puerilis cogitatio est, locum aliquid 
posse. Itaque nugantur philosophi, cum dicant quod, 
si perforata esset terra, corpora gravia se sisterent 
quando ventum esset ad centrum. Esset enim certe 
virtuosum plane et efficax genus nihili, aut puncti 
mathernatici, quod aut alia afficeret, aut rursus quod 
alia appeterent : corpus enim non nisi a corpore pa- 
titur. Verumiste appetitusascendendiet descendendi, 
aut est in schematismo corporis quod movetur, aut 
in sympathia sive consensu cum alio corpore. Quod 
si inveniatur aliquod corpus densum et solid urn, quod 
nihilominus non feratur ad terrain, confunditur 
hujusmodi divisio. At si recipiatur opinio Gilberti, 


quod magnetica vis terrae ad alliciendum gravia non 
extendatur ultra orbern virtu tis suse (quse operatur 
semper ad distantiam certain, et non ultra), hocque 
per aliquam Instantiam verificetur, oa demunn crit 
Instantia Foederis circa hoc subjectum. Neque ta- 
men occurrit irnpraesentiarum aliqua Instantia super 
hoc certa et manifesta. Proxime videntur accedere 
cataractse cceli, quae in navigationibus per Oceanum 
Atlanticum versus Indias utrasque saepe conspici- 
untur. Tanta enim videtur esse vis et moles aqua- 
rum, quae per hujusmodi cataractas subito effunditur, 
ut videatur collectio aquarum fuisse ante facta, atque 
in his locis hsesisse et mansisse ; et postea potius per 
caussam violentam dejecta et detrusa esse, quam 
naturali motu gravitatis cecidisse : aded ut conjici 
possit, corpoream molem densam atque compactam, 
in magna distantia a terra, fore pensilem tanquam 
terram ipsam, nee casuram, nisi dejiciatur. Verum 
de hoc nil certi affirmamus. Interim in hoc et in 
multis aliis facile apparebit, quam inopes simus 
Historiae Naturalis ; cum loco Instantiarum certarum, 
nonnunquam suppositiones afFerre pro exemplis 

Similiter sit natura inquisita, Discursus Ingenii. 
Videtur omnind divisio vera, rationis humanae, et 
solertiae brutorum. Attamen sunt nonnullae in- 
stantiae actionum, quae eduntur a brutis, per quas 
videntur etiam bruta quasi syllogizare : ut memoriae 
proditum est de corvo, qui per magnas siccitates fere 
enectus siti, conspexit aquamin trunco cavo arboris; 
atque cum non daretur ei intrare propter angustias, 


non cessavit jacere multos lapillos, per quos surgeret 
et ascenderet aqua, ut bibere posset ; quod postea 
cessit in proverbhirn. 

Similiter sit natura inquisita, Visibile. Videtur 
omnino esse divisio vera et certa, lucis, quas est 
visibile originate, et prim am copiam facit visui ; et 
coloris, qui est visibile secundarium, et sine luce non 
cernitur, ita ut videatur nil aliud esse quam imago 
aut modificatio lucis. Attamen ex utraque parte 
circa hoc videntur esse Instantiae Foederis ; scilicet, 
nix in magna quantitate. et flamma sulphuris : in 
quarum altera videtur esse color primulum lucens, 
in altera lux vergens ad colorem. 


Inter Pragrogativas Instantiarum, ponemus loco 
decimo-quarto Instantias Crucis ; translate) vocabulo 
a Crucibus, quae erectae in biviis indicant et signant 
viarum separationes. Has etiam Instantias Deci- 
sorias et Judiciales, et in casibus nonnullis Instan 
tias Oraculi, et Mandati, appellare consuevimus. 
Earum ratio talis est. Cum in inquisitione naturse 
alicujus intellectus ponitur tanquam in aequilibrio, ut 
incertus sit, utri naturam e duabus, vel quandoque 
pluribus, caussa naturae inquisitae attribui aut assig- 
nari debeat, propter complurium naturarum concur- 
sum frequentem et ordinarium, Instantiae Crucis 
ostendunt consortium unius ex naturis (quoad natu 
ram inquisitam) fidum et indissolubile, alterius 
autem varium et separabile ; unde terminatur 
quaestio, et recipitur natura ilia prior pro caussa, 
missa altera et repudiata. Itaque hujusmodi Instan 
tiae sunt maximae lucis, et quasi magnae auctoritatis ; 


ita ut curriculum interpretationis quandoque in illas 
desinat, et per illas perficiatur, Interclum autem 
Instantiae Crucis illae occurrunt, et inveniuntur inter 
jampridem notatas ; at ut plurimum novae sunt, et 
de industria atque ex composito quaesitae et appli- 
catae, et diligentia sedula et acri tandem erutae. 

Exempli gratia ; sit natura inquisita Fluxus et 
Refluxus Maris. ille bis repetitus in die, atque sex-ho- 
rarius, in accessibus et recessibus singulis, cum dif 
ferentia nonnulla quag coincidit in motum lunae. Bi- 
vium circa hanc naturam tale est. 

Necesse prorsus est, ut iste motus efficiatur, vel 
ab aquarum progressu et regressu, in modum aquae 
in pelvi agitatae, quse, quando latus unum pelvis 
alluit, deserit alterum ; vel a sublatione et subsiden- 
tia aquarum e profupdo, in modum aquas ebullien- 
tis, et rursus subsidentis. Utri vero caussaa flux us et 
refluxus ille assignari debeat, oritur dubitatio. Quod 
si recipiatur prior assertio, necesse est ut, cum sit 
fluxus in mari ex una parte, fiat sub idem tempus 
alicubi in mari refluxus ex alia. Itaque ad hoc re- 
ducitur inquisitio. Atqui observavit Acosta, cum 
aliis nonnullis (diligenti facia inquisitione), quod ad 
littora Florid ae et ad littora ad versa Hispaniae et 
Africa^ fiant fluxus maris ad eadem tempora, et re 
fluxus itidem ad eadem tempora ; non contra, quod 
cum fluxus fit ad littora Floridae, fiat refluxus ad lit 
tora Hispaniae et Africae. Attamen adhuc diligen- 
gentius attendenti, non per hoc evincitur motus at- 
tollens, et abnegatur motus in progressu. Fieri enim 
potest, quod sit motus aquarum in progressu, et 
nihilominus inundet adversa littora ejusdem alvei 


simul ; si aquae scilicet illae contrudantur et compel- 
lantur aliunde, quemadmodum fit in fluviis, qui 
fluunt et refluunt ad utrumque littus horis iisdem, 
cum tamen iste motus liquido sit motus in pro- 
gressu, nempe aquarum ingredientium ostia flumi- 
num ex mari. Itaque simili modo fieri potest, ut 
aquae venientes magna mole ab Oceano Orientali 
Indico, compellantur et trudantur in alveum Maris 
Atlantici, et propterea inundent utrumque latus 
simul. Quaerendum itaque est, an sit alius alveus, 
per quem aquae possint iisdem temporibus minui et 
refluere, atque praesto est Mare Australe, Mari At- 
lantico neutiquam minus, sed potius magis latum 
et extensum, quod ad hoc sufficere possit. 

Itaque jam tandem perventum est ad Instantiam 
Crucis circa hoc subjectum. Ea talis est : si pro 
certo inveniatur, quod cum fit fluxus ad littora ad- 
versa tarn Florida^ quam Hispaniaa, in Mari Atlan- 
tico, fiat simul fluxus ad littora Peruvian, et juxta 
dorsum Chinae in Mari Australi ; turn certe per 
hanc Instantiam Decisoriam abjudicanda est assertio, 
quod fluxus et refluxus maris, de quo inquiritur, fiat 
per motum progressivum : neque enim relinquitur 
aliud mare, aut locus, ubi possit ad eadem ternpora 
fieri regressus, aut refluxus. Commodissime autem 
hoc sciri possit, si inquiratur ab incolis Panama^ et 
Limae (ubi uterque Oceanus, Atlanticus et Australis, 
per parvum Isthmum separantur), utrum ad contra- 
rias Isthmi partes fiat simul fluxus et refluxus 
maris, an e contra. Verum haec decisio, sive abju- 
dicatio certa videtur, posito quod terra stet immo- 


bills. Quod si terra rotet, fieri fortasse potest, ut 
ex inaequali rotatione (quatenus ad celeritatem sive 
incitationem) terrae et aquarum maris, sequatur com- 
pulsio violenta aquarum in cumulum sur^um, quae 
sit fluxus ; et relaxatio earundem (postquam am- 
plius cutnulari non sustinuerint) in deorsum, quae 
sit refluxus. Verum de hoc facienda est inquisitio 
separatim. Attamen etiam hoc supposito, illud 
aeque manet fixum, quod necesse sit fieri alicubi 
refluxum maris ad eadem tempora, quibus fiunt 
fluxus in aliiG partibus. 

Similiter, sit natura inquisita, posterior ille mo- 
tus ex duobus quas supposuimus, videlicet motus 
maris se attollens, et rursus subsidens ; si forte 
ita accident, ut (diligenti facto examine) rejiciatur 
motus alter, de quo diximus, progressivus. Turn 
vero erit trivium circa hanc naturam tale. Necesse 
est, ut motus iste, per quern aquas in fluxibus et re- 
fluxibus se attollunt, et rursus relabuntur, absque 
aliqua accessione aquarum aliarum quaeadvolvuntur, 
fiat per unum ex his tribus modis ; vel quod ista 
aquarum copia emanet ex interioribus terrae et rur 
sus in ilia se recipiat ; vel quod non sit aliqua am- 
plior moles aquarum, sed quod eaedem aquae (non 
aucto quanto suo) extendantur, sive rarefiant, ita ut 
majorem locum et dimensionem occupent, et rursus 
se contrahant ; vel quod nee copia accedat major, 
nee extensio amplior, sed eaedem aquae (prout sunt 
tarn copia, quam densitate aut raritate) per vim ali- 
quam magneticam desuper eas attrahentem, et evo- 
cantem, et per consensum, se attollant, et deinde se 
remittant. Itaque reducatur (si placet) jam inqui- 


sitio (missis duobus illis motibus prioribus) ad hunc 
ultimum ; et inquiratur si fiat aliqua talis sublatio 
per consensurn, sive vim magneticam. Atqui primo 
manifestum est universas aquas, prout ponuntur in 
fossa, sive cavo maris, non posse simul attolli, quia 
defuerit quod suceedat in fundo : adeo ut si foret in 
aquis aliquis hujusmodi appetitus se attollendi, ille 
ipse tamen a nexu rerum, sive (ut vulgo loquuntur) 
ne detur vacuum, fractus foret et cohibitus. Relin- 
quitur, ut attollantur aquae ex aliqua parte, et per 
hoc minuantur et cedant ex alia. Enimvero rur- 
sus necessario sequetur, ut vis ilia magnetica, cum 
super totum operari non possit, circa medium ope- 
retur intensissime, ita ut aquas in medio attollat ; 
illae vero sublatae, latera per successionem deserant 
et destituant. 

Itaque jam tandem perventum est ad Instantiam 
Crucis circa boc subjectum. Ea talis est : si inve- 
niatur, quod in refluxibus maris aquarum superficies 
in mari sit arcuata magis et rotunda, attollentibus 
se scilicet aquis in medio maris, et deficientibus 
circa latera, quas sunt littora ; et in fluxibus eadem 
superficies sit magis plana et aequa, redeuntibus sci 
licet aquis ad priorem suam positionem ; turn certe 
per bane Instantiam Decisoriam potest recipi sub 
latio per vim magneticam, aliter prorsus abjudi- 
canda est. Hoc vero in fretis per lineas nauticas 
non difficile est experiri ; videlicet utrum in refluxi 
bus versus medium marLs, mare non sit magis altum 
sive profundum, quarn in fluxibus. Notandum autem 
est, si hoc ita sit, fieri (contra ac creditur) ut attol- 


lant se aquae in refluxibus, demittant se tantum in 
fluxibus, ita ut littora vestiant et inundent. 

Similiter, sit natura inquisita, Motus Rotationis 
Spontaneus ; et speciatim, utrum Motus Diurnus, 
per quern sol et stellas ad conspectum nostrum 
oriuntur et occidunt, sit motus rotationis verus in 
coelestibus, aut motus apparens in ccelestibus, verus 
in terra. Poterit esse Instantia Crucis super hoc sub- 
jectum tails. Si inveniatur motus aliquis in oceano 
ab oriente in occidentem, licet admodum languidus 
et enervatus ; si idem motus reperiatur paullo inci- 
tatior in acre, praesertim intra tropicos, ubi propter 
majores circulos est magis perceptibilis ; si idem 
motus reperiatur in humilioribus cometis, jam factus 
vivus et validus ; si idem motus reperiatur in plane- 
tis, ita tamen dispensatus et graduatus, ut quo pro- 
pius absit a terra, sit tardier, quo longius, celerior, 
atque in coelo demum stellato sit velocissimus ; turn 
certe recipi debet motus diurnus pro vero in ccelis, 
et abnegandus est motus terrae ; quia manifestum 
erit, motum ab oriente in occidentem esse plane cos- 
micum, et ex consensu universi, qui in summitatibus 
cceli maxime rapidus gradatim labascat, et tandem 
desinat et exstinguatur in immobili, videlicet terra. 

Similiterj sit natura inquisita, Motus Rotationis ille 
alter apud astronomos decantatus, Renitens et Con- 
trarius Motui Diurno, videlicet ab occidente in orien- 
tem, quern veteres astronomi attribuunt planetis^ 
etiam coelo stellato, at Copernicus, et eg us sectatores 
terrae quoque; et quaeratur utrum inveniatur in 
rerum natura aliquis talis motus, an potius res con- 


ficta sit et supposita, ad compendia et commoditates 
calculationum, et ad pulchrum illud, scilicet de expe- 
diendis motibus coelestibus per circulos perfectos. 
Neutiquam enim evincitur iste motus esse in supernis 
verus et realis, nee per defectum restitutionis planetae 
in motu diurno ad idem punctum coeli stellati ; nee 
per diversam politatem zodiaci, habito respectu ad 
polos mundi ; quag duo nobis hunc motum pepere- 
runt. Primum enim phenomenon per anteversionem 
et derelictionem optime salvatur ; secundum per 
lineas spirales ; aded ut irisequalitas restitutionis, 
et declinatio ad tropicos, possint esse potius modifi- 
cationes motus unici illius diurni, quam motus reni- 
tentes, aut circa diversos polos. Et certissimum est, 
si paullisper pro plebeiis nos geramus (missis astrono- 
morum et scholae commentis, quibus illud in more 
est, ut sensui in multis immerito vim faciant, et 
obscuriora malint), talem esse motum istum ad sen- 
sum, qualem diximus ; cujus imaginem per fila ferrea 
(veluti in machina) aliquando repraesentari fecimus. 
Verum Instantia Crucis super hoc subjectum 
poterit esse tails. Si inveniatur in aliqua historia 
fide digna, fuisse cometam aliquem vel sublimiorem, 
vel humiliorem, qui non rotaverit cum consensu 
manifesto (licet admodum irregulariter) motus di- 
urni, sed potius rotaverit in contrarium coeli ; turn 
certe hucusque judicandum est, posse esse in natura 
aliquem talem motum. Sin nihil hujusmodi inveni 
atur, habendus est pro suspecto, et ad alias Instan- 
tias Crucis circa hoc confugiendum. 


Similiter, sit natura inquisita, Pondus sive Grave. 
Bivium circa hanc naturam tale est : necesse est, 
ut gravia et ponderosa vel tendant ex natura sua 
ad centrum terrse, per proprium schematismum ; vel 
ut a massa corporea ipsius terrae, tanquam a con- 
gregatione corporum conriaturalium, attrahantur et 
rapiantur, et ad earn per consensum ferantur. At 
posterius hoc si in caussa sit, sequitur ut quo propius 
gravia appropinquant ad terrain, eo fortius et majore 
cum impetu ferantur ad earn ; quo longius ab ea 
absint, debilius et tardius (ut fit in attractionibus 
magneticis), idque fieri intra spatium certum ; adeo 
ut si elongata fuerint a terra tali distantia, ut virtus 
terrae in ea agere non possit, pensilia mansura sint, 
ut et ipsa terra, nee omnino decasura. 

Itaque talis circa hanc rem poterit esse In- 
stantia Crucis. Sumatur horologium ex iis quae 
moventur per pondera plurnbea ; et aliud ex iis quae 
moventur per compressionern laminae ferreae ; atque 
vere probentur, ne alterum altero velocius sit, aut 
tardius ; deinde ponatur horologium illud movens 
per pondera, super fastigium alicujus templi altis- 
simi, altero illo infra detento ; et notetur diligenter, 
si horologium in alto situm tardius moveatur quam 
solebat, propter diminutam virtutem ponderum. 
Idem fiat experimentum in profundis minerarum, 
alte sub terra depressarum ; utrum horologium 
hujusmodi non moveatur velocius quam solebat, 
propter auctam virtutem ponderum. Quod si inve- 
niatur virtus ponderum minui in sublimi, aggravari 


in subterraneis, recipiatur pro caussa ponderis at- 
tractio a massa corporea terrae. 

Similiter, sit natura inquisita, Verticitas Acus 
Ferreae, tactae magnete. Circa hanc naturam tale 
erit bivium. Necesse est, ut tactus magnetis vel ex 
se indat ferro verticitatem, ad septentriones et 
austrum ; vel ut excitet ferrum tantummodo et habi- 
litet, motus autem ipse indatur ex praesentia terrae; 
ut Gilbertus opinatur, et tanto conatu probare niti- 
tur. Itaque hue spectant ea, quae ille perspicaci 
industria conquisivit. Nimirum quod clavus ferreus, 
qui diu duravit in situ versus septentriones et aus 
trum, colligat mora diutina verticitatem, absque 
tactu magnetis : ac si terra ipsa, qua? ob distantiam 
debiliter operatur (namque superficies aut extima 
incrustatio terras virtutis magnetica?, ut ille vult, 
expers est), per morain tamen longam, magnetis 
tactu m suppleret, et ferrum excitet, deinde exciturn 
conformaret et verteret. Rursus, quod ferrum 
ignitum et candens, si in exstinctione sua exporriga-- 
tur inter septentriones et austrum, colligat quoque 
verticitatem absque tactu magnetis : ac si partes 
ferri in motu positae per ignitionem, et postea se reci- 
pientes, in ipso articulo exstinctionis suae magis essent 
susceptivaa et quasi sensitivae virtutis manantis a 
terra, quam alias, et inde tierent tanquam excita?. 
Veriim haec, licet bene observata, tameti non evincunt 
prorsus quod ille asserit. 

Instantia Crucis autem circa hoc subjectum pote- 
rit esse talis. Capiatur terrella ex magnete, et no- 
tentur poli ejus ; et ponantur poli terrellae versus 

VOL. ix. c 


orientem et occasum, non versus septentriones et 
austrum, atque ita jaceant : deinde superponatur 
acus ferrea intacta, et permittatur ita manere ad dies 
sex aut septem. Acus vero (nam de hoc non dubi- 
tatur) dum manet super magnetem, relictis polis 
mundi, se vertet ad polos magnetis ; itaque quam- 
diu ita rnanet, vertitur scilicet ad orientem et ocei- 
dentem mundi. Quod si inveniatur acus ilia re- 
mota a magnete, et posita super versorium, statim se 
applicare ad septentriones et austrum, vel etiam 
paullatim se eo recipere, turn recipienda est pro 
caussa, praesentia terra? : sin aut vertatur (ut prius) 
in orientem et occidentem, aut perdat verticitatem, 
habenda est ilia caussa pro suspecta, et ulterius inqui- 
rendum est. 

Similiter, sit natura inquisita, Corporea Substan- 
tia Lunae ; an sit tenuis, flammea, sive aerea, ut plu- 
rimi ex priscis philosophis opinati sunt ; an solida et 
densa, ut Gilbertus et multi moderni, cum nonnullis 
ex antiquis, tenent. Rationes posterioris istius 
opinionis fundantur in hoc maxime, quod luna radios 
solis reflectat ; neque videtur fieri reflexio lucis nisi 
a solidis. 

Itaque Instantia? Crucis circa hoc subjectum eas 
esse poterint (si modo aliquae sint) quae demonstrent 
reflexionem a corpore tenui, qualis est flamma, 
modo sit crassitiei sufficientis. Certe caussa crepus- 
culi, inter alias, est reflexio radiorum solis a supe- 
riore parte aeris. Etiam quandoque reflecti vide- 
mus radios solis temporibus vespertinis serenis a 
fimbris nubium roscidarum, non minori splendore, 


sed potius illustriori, et magis glorioso, quam qui 
redditur a corpore lunae ; neque tamen constat eas 
nubes coaluisse in corpus densum aquae. Etiam 
videmus aerem tenebrosum pone fenestras noctu 
reflectere lucem candelae, non minus quam corpus 
densum. Tentandum etiam foret experimentum 
immissionis radiorum solis per foramen, super flam- 
mam aliquam subfuscam et casruleam. Sane radii 
aperti solis incidentes in flammas obscuriores, viden. 
tur eas quasi mortificare, ut conspiciantur magis in- 
star fumi albi, quam flammae. Atque hsec imprae- 
sentiarum occurrunt, quae sint ex natura Instantia- 
rum Crucis circa hanc rem ; et meliora fortasse re- 
periri possunt. Sed notandum semper est, reflexio- 
nem a flamma non esse exspectandam, nisi a flamma 
alicujus profunditatis : nam aliter vergit ad diapha- 
num. Hoc autem pro certo ponendum, lucem 
semper in corpore aequali, aut excipi et transmitti, 
aut resilire. 

Similiter, sit natura inquisita, Motus Missilium, 
veluti spiculorum, sagittarum, globulorum, per 
aerem. Hunc motum schola (more suo) valde ne- 
gligenter expedit; satis habens, si eum nomine 
motus violenti a natural! (quern vocant) distinguat : 
et quod ad primum percussionem sive impulsionem 
attinet, per illud, quod duo corpora non possint 
esse in uno loco, ne fiat penetratio dimensionum, 
sibi satisfaciat; et de processu continuato istius 
motus nihil curet. At circa bane naturarn bivium 
est tale : aut iste motus fit ab acre vehente, et pone 


corpus emissum se colligente, instar fluvii erga 
scapham, aut venti erga paleas ; aut a partibus 
ipsius corporis non sustinentibus impressionem, sed 
ad eandem laxandam per successionem se promoven- 
tibus. Atque priorem ilium recipit Fracastorius, et 
fere omnes qui de hoc motu paullo subtilius inquisi- 
verunt ; neque dubium est, quin sint aeris partes in 
hac re normalise ; sed alter motus proculdubio verus 
est, ut ex infinitis constat experimentis. Sed inter 
easterns, poterit esse circa hoc subjectum Instantia 
Crucis talis ; quod lamina, aut filum ferri paulo 
contumacius, vel etiam calamus sive penna in 
medio divisa, adducta et curvata inter pollicem et 
digitum, exsiliant. Manifestum enim est, hoc non 
posse imputari aeri se pone corpus colligenti, quia 
fons motus est in medio lamina? vel calami, non in 

Similiter sit natura inquisita, motus ille rapidus 
et potens Expansionis Pulveris Pyrii in flammam ; 
unde tanta? moles subvertuntur, tanta pondera emit- 
tuntur, quanta in cuniculis majoribus et bombardis 
videmus. Bivium circa hanc naturam tale est : aut 
excitatur iste motus a mero corporis appetitu se 
dilataridi, postquam fuerit inflarmnatum ; aut ab ap 
petitu mixto spiritus crudi, qui rapide fug it ignem, et 
ex eo circumfuso, tanquam ex carcere, violenter 
erumpit. Schola autem, et vulgaris opinio tantum 
versatur circa priorem ilium appetitum. Putant 
enim homines se pulchre philosophari, si asserant 
flammam ex forma elementi necessitate quadam do- 


nari locum ampliorem occupandi, quam idem corpus 
expleverat, cum subiret formam pulveris, atque inde 
sequi motum istum. Interim minime advertunt, 
licet hoc verum sit, posito quod flamma generetur, 
lamen posse impediri flamma3 generationem, a 
tanta mole quae illain comprimere et suffocare queat; 
ut non deducatur res ad istam necessitate, de qua 
loquuntur. Nam quod necesse sit fieri expansionem, 
atque inde sequi emissionem, aut remissionem corpo- 
ris quod obstat, si generetur flamma, recte putant. 
Sed ista necessitas plane evitatur, si moles ilia solida 
flammam supprimat, antequam generetur. Atque 
videmus flammam, praesertim in prima generatione, 
mollem esse et lenem, et requirere cavum, in quo ex- 
periri et ludere possit. Itaque tanta violentia buic rei 
per se assignari non potest. Sed illud verum ; genera 
tionem hujusmodi flammarum flatulentarum, et veluti 
ventorum igneorum, fieri ex conflictu duorum cor- 
porum, eorumque naturae inter se plane contrariae ; 
alterius admodum inflammabilis, quae natura viget 
in sulpliure ; alterius flammam exhorrentis, qualis 
est spiritus crudus, qui est in nitro : adeo ut fiat 
conflictus mirabilis, inflammante se sulpliure quan 
tum potest (nam tertium corpus, nimirum carbo 
salicis, nil aliud fere praestat, quam ut ilia duo cor 
pora incorporet, et commode uniat), et erumpente 
spiritu nitri quantum potest, et una se dilatante 
(nam hoc faciunt et ae r, et omnia cruda, et aqua, ut 
a calore dilatentur), et per istam fugam et eruptio- 
nem interim flammam sulphuris, tanquam follibus 
occultis, undequaque exsufflante. 


Poterant autem esse Tnstantise Crucis circa hoc 
subjectum duorum generum. Alterum eorum cor- 
porum qua3 maxime sunt inflammabilia, qualia sunt 
sulphur, caphura, naphtha, et hujusmodi, cum 
eorum misturis, quae citius et facilius concipiunt 
flammam, quam pulvis pyrius, si non impediantur : 
ex quo liquet, appetitum inflammandi per se effec- 
tum ilium stupendum non operari. Alterum eorum 
quae flammam fugiunt et exhorrent, qualia sunt 
sales omnes. Videmus enirn, si jaciantur in ignem, 
spiritum aqueum erumpere cum fragore, antequam 
flamma concipiatur ; quod etiam leniter fit in foliis 
paullo contumacioribus, parte aquea erumpente, an 
tequam oleosa concipiat flammam. Sed maxime 
cernitur hoc in argento vivo, quod non male dicitur 
aqua mineralis. Hoc enim, absque inflammatione, 
per eruptionem et expansionem simplicem, vires pul- 
veris pyrii fere adaaquat ; quod etiam admixtum 
pulveri pyrio, ejus vires multiplicare dicitur. 

Similiter, yit natura inquisita, Transitoria Natura 
flammae, et exstinctio ejus momentea. Non enim vi- 
detur natura flammea hie apud nos figi et consis- 
tere, sed singulis quasi momentis generari, et statim 
exstingui. Manifestum enim est, in flammis qua; hie 
eontinuantur et durant, istam durationem non esse 
ejusdem flamma3 in individuo, sed fieri per succes- 
sionem novae flammae seriatim generatae, minime 
autem manere eandem flammam numero ; id quod 
facile perspicitur ex hoc, quod, substracto ali- 
mento sive fomite flammae, flamma statim pereat. 
Bivium autem circa hanc naturam tale est : mo- 


mentanea ista natura, aut fit remittente se caussa 
quae earn primo genuit, ut in lumine, sonis, et moti- 
bus (quos vocant) violentis, aut quod flamma in na 
tura sua possit hie apud nos manere, sed a contrariis 
naturis circumfusis vim patiatur et destruatur. 

Itaque poterit esse circa hoc subjectum Instan- 
tia Crucis talis. Videmus flammas in incendiis ma- 
joribus, quam alte in sursum ascendant : quanto 
enim basis flammae est latior, tanto vertex sublimior. 
Itaque videtur principium exstinctionis fieri circa la- 
tera, ubi ab aere flamma comprimitur, et male ba- 
betur. At meditullia flammae, quse aer non contin- 
git, sed alia flamma undique circumdat, eadem 
numeromanent; neque exstinguuntur, donee paulla- 
tim angustientur ab acre per latera circumfuso. 
Itaque omnis flamma pyramidalis est basi circa fo- 
mitem largior, vertice autem (inimicante aere, nee 
suppeditante fomite) acutior. At fumus angustior 
circa basin, ascendendo dilatatur, et fit tanquam 
pyramis inversa ; quia scilicet aer fumum recipit, 
flammam (neque enim quispiam somniet aerem esse 
flammam accensam, cum sint corpora plane hetero- 
genea) comprimit. 

Accuratior autem poterit esse Instantia Crucis 
ad bane rem accommodata, si res forte manifestari 
possit per flammas bicolores. Capiatur igitur situla 
parva ex metallo, et in ea figatur parva candela cerea 
accensa ; ponatur situla in patera, et circumfundatur 
spiritus vini in modica quantitate quae ad labra situlas 
non attingat ; turn accende spiritum vini. At spiri 
tus ille vini exbibebit flammam magis scilicet caeru- 


learn, lychnus candelae autem magis flavam. Note- 
tur itaque utrum flamma lycbni (quam facile est 
per colorem a flamma spirit, us vini distinguere, ne- 
que enim flammae, ut liquores, statim commiscentur) 
maneat pyramidalis, an potius magis tendat ad 
formam globosam, cum nihil inveniatur quod earn 
destruat aut comprimat. At hoc posterius si fiat, 
manere flammam eandem numero, quamdiu intra 
aliam flammam concludatur, nee vim inimicam aeris 
experiatur, pro certo ponendum est. 

Atque de Instantiis Crucis ha3c dicta sint. Lon- 
gores autem in iis tractandis ad hunc finem fuimus, 
ut homines paullatim discant et assuefiant de natura 
judicare per Instantias Crucis, et experimenta luci- 
fera, et non per rationes probabiles. 


Inter Piserogativas Instantiarum, ponemus loco 
decimo-quinto Instantias Divortii : quae indicant 
separationes naturarum earum, quae ut plurimum 
occurrunt. Differunt autem ab Instantiis quas sub- 
junguntur Instantiis Comitatus ; quia ilia? indicant 
separationes naturae alicujus ab aliquo concrete, 
cum quo ilia familiariter consuescit, has vero 
separationes naturae alicujus ab altera natura. Dif 
ferunt etiam ab Instantiis Crucis ; quia nihil deter 
minant, sed monent tantum de separabilitate unius 
naturae ab altera. Usus autem earum est ad pro- 
dendas falsas Formas, et dissipandas leves contem- 
plationes ex rebus obviis orientes ; adeo ut veluti 
plumbum et pondera intellectui addant. 

Exempli gratia : sint naturae inquisitae quatuor 


naturae illae, quas Contubernales vult esse Telesius, 
et tanquam ex eadem camera ; viz. Calidum, Luci- 
dum, Tenue, Mobile sive promptum ad motum. At 
plurimae inveniuntur Instantia3 Divortii inter ipsas. 
Aer enim tenuis est et habilis ad motum, non calidus 
aut lucidus : luna lucida, absque calore : aqua fer- 
vens calida, absque lumine : motus acus ferreae super 
versorium, pernix et agilis, et tamen in corpore fri- 
gido, denso, opaco: et complura id genus. 

Similiter sint naturae inquisitae, Natura Corporea, 
et Actio Naturalis. Videtur enim non inveniri actio 
naturalis, nisi subsistens in aliquo corpore. Atta- 
men possit fortasse esse circa bane rem Jnstantia 
nonnulla Divortii. Ea est actio magnetica, per quam 
ferrum f ertur ad magnetem, gravia ad globum ter- 
rae. Addi etiam possint aliae nonnullae operationes ad 
distans. Actio siquidem hujusmodi et in tempore 
fit, per momenta, non in puncto temporis ; et in 
loco, per gradus et spatia. Est itaque aliquod mo 
mentum temporis, et aliquod intervallum loci, in 
quibus ista virtus sive actio hasret in medio inter duo 
ilia corpora quae motum cient. Reducitur itaque 
contemplatio ad hoc ; utrum ilia corpora, quae sunt 
termini motus, disponant vel alterent corpora media, 
ut per successionem et tactum verum labatur virtus a 
termino ad terminum, et interim subsistat in corpore 
medio ; an horum nihil sit, praeter corpora, et vir- 
tutem, et spatia ? Atque in radiis opticis, et sonis, 
et calore, et aliis nonnullis operantibus ad distans, 
probabile est media corpora disponi et alterari : eo 
magis, quod requiratur medium qualificatum ad de- 
ferendam operationem talem. At magnetica ilia, sive 


coitiva virtus, admittit media tanquam adiaphora, 
nee impeditur virtus in omnigeno medio. Quod si 
nil rei habeat virtus ilia aut actio cum corpore me 
dio, sequitur quod sit virtus aut actio naturalis ad 
tempus nonnullum, et in loco nonnullo, subsistens 
sine corpore : cum neque subsistat in corporibus 
terminantibus, nee in mediis. Quare actio magne- 
tica poterit esse Instantia Divortii circa naturam 
corpoream, et actionem naturalem. Cui hoc adjici 
potest tanquam corollarium aut lucrum non prae- 
termittendum : viz. quod etiam secundum sensum 
philosophanti sumi possit probatio, quod sint entia 
et substantiae separatee et incorporeae. Si enim 
virtus et actio naturalis, emanans a corpore, sub- 
sistere possit aliquo tempore, et aliquo loco, omnino 
sine corpore ; prope est ut possit etiam emanare 
in origine sua a substantial incorporea. Videtur 
enim non minus requiri natura corporea ad actio 
nem naturalem sustentandam et devehendam, quam 
ad excitandam aut generandam. 


Sequuntur quinque ordines Instantiarum, quas 
uno vocabulo generali Instantias Lampadis, sive 
Informationis Primae, appellare consuevimus. Eae 
sunt quae auxiliantur sensui. Cum enim omnis In- 
terpretatio Naturae incipiat a sensu, atque a sensuum 
perceptionibus, recta, constanti, et munita via ducat 
ad perceptiones intellectus, quae sunt notiones veras et 
axiomata : necesse est ut quanto magis copiosae et 
exactae fuerint repraesentationes, sive praebitiones 
ipsius senses, tanto omnia cedant facilius et fe- 


Harum autem quinque Instantiarum Lampadis, 
primae roborant, ampliant, et rectificant actiones 
sensus immediatas : secundae deducunt non-sensibile 
ad sensibile : tertiae indicant processus continuatos, 
sive series earum rerum et motuum, quae (ut pluri- 
mum) non notantur, nisi in exitu aut periodis : 
quartae aliquid substituunt sensui in meris destituti- 
onibus : quintae excitant attentionem sensus et 
advertentiam, atque una limitant subtilitatem rerum. 
De his autem singulis jam dicendum est. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
decimo-sexto Instantias Januas sive Portae : eo enim 
nomine eas appellamus, quae juvant actiones sensfts 
immediatas. Inter sensus autem manifestum est 
partes primas ten ere visum, quoad informationem : 
quare huic sensui praecipue auxilia conquirenda. 
Auxilia autem triplicia esse posse videntur : vel, ut 
percipiat non visa ; vel, ut majore intervallo ; vel ut 
exactius et distinctius. 

Primi generis sunt (missis bis-oculis et hujusmodi, 
quae valent tantum ad corrigendam et levandam in- 
firmitatem visus non bene dispositi, atque ideo nihil 
amplius informant) ea, quae nuperinventa sunt, perspi- 
cilla, quae latentes et invisibiles corporum minutias, 
et occultos schematismos et motus (aucta insigniter 
specierum magnitudine) demonstrant : quorum vi, 
in pulice, musca, vermiculis, accurata corporis 
figura et lineamenta, nee non colores et motus prius 
non conspicui, non sine admiratione cernuntur. Quin- 
etiam aiunt lineam rectam calamo vel penecillo 


descriptam, per hujusmodi perspicilla inaequalem 
admodum et tortuosam cerni : quia scilicet nee mo- 
tus maims, licet per regulam adjutae, nee impressio 
atramenti aut coloris revera aequalia existant ; licet 
ilia? insequalitates tarn minutae sint, ut sine adju- 
mento hujusmodi perspicillorum conspici nequeant. 
Etiam superstitiosam quandam observationem in 
hac re (ut fit in rebus novis et miris) addiderunt ho 
mines : viz. quod hujusmodi perspicilla opera naturae 
illustrent, artis dehonestent. Illud vero nihil aliud 
est, quamquod texturae naturales multo subtiliores 
sint quam artificiosae. Perspicillum enim illud ad 
minuta tantum valet : quale perspicillum si vidisset 
Democritus, exsiluisset forte, et modum videndi ato- 
mum (quem ille invisibilem omnino affirmavit) in- 
ventum fuisse putasset. Verum incompetentia hu 
jusmodi perspicillorum, praeterquam ad minutias tan 
tum, (neque ad ipsas quoque, si fuerint in corpore 
majusculo) usum rei destruit. Si enim inventum 
extendi posset ad corpora majora, aut corporum ma- 
jorum minutias, adeo ut textura panni lintei con 
spici posset tanquam rete, atque hoc modo minutiae 
latentes et inaequalitates gemmarum, liquorum, uri- 
narum, sanguinis, vulnerum, et multarum aliarurn 
rerum cerni possent, magnae proculdubio ex eo in- 
vento commoditates capi possent. 

Secundi generis sunt ilia altera perspicilla, quas 
memorabili conatu adinvenit Galilasus : quorum ope, 
tanquam per scaphas aut naviculas, aperiri et exer- 
ceri possint propiora cum ccelestibus commer- 
cia. Hinc enim constat, galaxiam esse nodum sive 


coacervationem stellarum parvarum, plane nu- 
meratarum et distinctarum : de qua re apud anti 
ques tantum suspicio f uil. Hinc demonstrare vide- 
tur, quod spatia orbium (quos vocant) planetarum 
non sit plane vacua aliis stellis, sed quod coelum in- 
cipiat stellescere, antequam ad coelum ipsnm stella- 
tum ventum sit ; licet stellis minoribus, quam ut 
sine perspiciliis istis conspici possint. Hinc choreas 
illas stellarum parvarum circa planetam Jovis (unde 
conjici possit essein motibus stellarum plura centra) 
intueri licet. Hinc inaequalitates luminosi et opaci 
in luna distinctius cernuntur et locantur ; adeo ut 
fieri possit quaedam seleno-graphia. Hinc maculae in 
sole, et id genus : omnia certe inventa nobilia, qua- 
tenus fides hujusmodi demonstrationibus tuto adhi- 
beri possit. Quae nobis ob hoc maxime suspectae 
sunt, quod in istis paucis sistatur experimentum, 
neque alia complura investigatu aeque digna eadem 
ratione inventa sint. 

Tertii generis sunt bacilla ilia ad terras mensu- 
randas, astrolabia, et similia : quae sensum videndi 
non ampliant, sed rectificant et dirigunt. Quod si 
sint alias instantiae, quae reliquos sensus juvent ipso- 
rum actionibus immediatis et individuis, tamen si 
ejusmodi sint quae informationi ipsi nihil addant 
plus quam jam habetur, ad id quod nunc agitur 
non faciunt. Itaque earum mentionem non feci- 


Inter Prserogativas Iristantiarum, ponemus loco 
decimo-septimo Instantias Citantes, sumpto voca- 


bulo a foris civilibus, quia citant ea ut eompa- 
reant, quae priiis non comparuerunt, quas etiam 
Instantias Evocantes appellare consuevimus. Eae 
deducunt non-sensibile ad sensibile. 

Sensum autem fugiunt res, vel propter distan- 
tiam object! locati ; vel propter interceptionem sen- 
sus per corpora media ; vel quia objectum non est 
habile ad impressionem in sensu faciendam ; vel quia 
deficit quantum in objecto, pro feriendo sensu ; vel 
quia tempus non est proportionatum ad actuandum 
sensum ; vel quia objecti percussio non toleratur a 
sensu ; vel quia objectum ante implevit et possedit 
sensum, ut novo motui non sit locus. Atque base 
praecipue ad visum pertinent, et deinde ad tactum. 
Nam hi duo sensus sunt informativi ad largum, at- 
que de communibus objectis ; ubi reliqui tres non 
informent fere nisi immediate et de propriis ob 

In primo genere non fit dednctio ad sensibile, 
nisi rei, quae cerni non possit propter distantiam, 
adjiciatur aut substituatur alia res, quae sensum 
magis e longinquo provocare et ferire possit : ve- 
luti in significatione rerum per ignes, campanas, et 

In secundo genere fit deductio, cum ea quae inte- 
rius propter interpositionem corporum latent, nee 
commode aperiri possunt, per ea quae sunt in su- 
perficie, aut ab interioribus effluunt, perducuntur 
ad sensum : ut status humanorum corporum per 
pulsus, et urinas, et similia. 

At tertii et quarti generis deductiones ad plu- 


rima spectant, atque undique in rerum inquisitione 
sunt conquirendae. Hujus rei exempla sunt. Patet 
quod aer, et spiritus, et hujusmodi res, quae sunt 
toto corpore tenues et subtiles, nee cerni nee tangi 
possint. Quare in inquisitione circa hujusmodi cor 
pora, deductionibus omnino est opus. 

Sit itaque natura inquisita Actio et Motus Spiri 
tus qui includitur in corporibus tangibilibus. Omne 
enim tangibile apud nos continet spiritum invisibi- 
lem et intactilem, eique obducitur atque eum quasi 
vestit. Hinc fons triplex potens ille et mirabilis 
processus spiritus in corpore tangibili. Spiritus 
enim in re tangibili, emissus corpora contrabit et 
desiccat, detentus corpora intenerat et colliquat, 
nee prorsus emissus nee prorsus detentus infor- 
mat, membrificat, assirnilat, egerit, organizat, et 
similia. Atque base omnia deducuntur ad sensibile 
per effectus conspicuos. 

Etenim in omni corpore tangibili inanimate, 
spiritus inclusus primo multiplicat se, et tanquam 
depascit partes tangibiles eas qua3 sunt maxim ad 
hoc faciles et praeparatae, easque digerit, et conficit, 
et vertit in spiritum, et deinde una evolant. Atque 
haec confectio et multiplicatio spiritus deducitur ad 
sensum per diminutionem ponderis. In omni enim 
desiccatione, aliquid defluit de quanto ; neque id 
ipsum ex spiritu tantum praeinexistente, sed ex cor 
pore quod prius fuit tangibile et noviter versum est: 
spiritus enim non ponderat. Egressus autem sive 
emissio spiritus deducitur ad sensibile in rubigine 
metallorum, et aliis putrefactionibus ejus generis, 


quag sistunt se antequam pervenerint ad rudimenta 
vitas, nam illae ad tertium genus processus perti 
nent. Etenim in corporibus magis compactis spi- 
ritus non invenit poros et meatus per quos evolet : 
itaque cogitur partes ipsas tangibiles protrudere et 
ante se agere, ita ut illae simul exeant, atque inde 
fit rubigo, et similia. At contractio partium tangi- 
bilium, postquam aliquid de spiritu fuerit emissum, 
(unde sequitur ilia desiccatio) deducitur ad sensibile, 
turn per ipsam duritiem rei auctam, turn multo 
magis per scissuras, angustiationes, corrugationes, 
et complicationes corporum, quae inde sequuntur. 
Etenim partes ligni desiliunt et angustiantur ; pelles 
corrugantur ; neque id solum, sed (si subita fuerit 
emissio spiritus per calorem ignis) tantum prope- 
rant ad contractionem, ut se complicent et con- 

At contra ubi spiritus detinetur, et tamen dila- 
tatur et excitatur per calorem aut ejus analoga (id 
quod fit in corporibus magis solidis aut tenacibus), 
turn vero corpora emolliuntur, ut ferrum candens ; 
fluunt, ut metalla ; liquefiunt, ut gummi, cera, et 
similia. Itaque contrariaa illae operationes caloris 
(ut ex eo alia durescant, alia liquescant) facile recon- 
ciliantur ; quia in illis, spiritus emittitur, in his, 
agitatur et detinetur : quorum posterius, est actio 
propria caloris et spirilus, prius, actio partium tan- 
gibilium tantum per occasionem spiritus emissi. 

Ast ubi spiritus nee detinetur prorsus, nee pror- 
sus emittitur, sed tantum inter claustra sua tentat 
et experitur, atque nacta est partes tangibiles obedi- 


entes et sequaces in promptu, ita ut quo spiritus 
agit eae simul sequantur : turn vero sequitur effor- 
matio in corpus organicum, et membrificatio, et re- 
liquae actiones vitales, tarn in vegetabilibus quam in 
animalibus. Atque haec maxime deducuntur ad 
sensum, per notationes diligentes primorum inecep- 
tuum, et rudimentorum sive tentamentorum vitas in 
animalculis ex putrefactione natis : ut in ovis formi- 
carum, vermibus, rauscis, ranis post imbrem, etc. 
Requiritur autem ad vivificationem, et lenitas caloris, 
et lentor corporis ; ut spiritus nee per festinationem 
erumpat, nee per contumaciam partium coerceatur : 
quin potius ad cerse modum illas plicare et effingere 

Rursus, differentia ilia spiritus, maxime nobilis 
et ad plurima pertinens, viz. spiritus abscissi, ramosi 
simpliciter, ramosi simul et cellulati, ex quibus 
prior est spiritus omnium corporum inanimatorum, 
secundus vegetabilium, tertius animalium, per 
plurimas Instantias deductorias tanquam sub oculos 

Similiter patet, quod subtiliores texturaa et sche- 
matismi rerum (licet toto corpore visibilium, aut tan- 
gibilium) nee cernantur, nee tangantur. Quare in 
his quoque per deductionem procedit informatio. 
At differentia scbematismorum maxime radicalis et 
primaria sumitur ex copia vel paucitate materia3, 
quae subit idem spatiurn sive dimensum. Reliqui 
enim schematismi (qui referuntur ad dissimilaritates 
partium, quae in eodem corpore continentur, et collo- 

VOL. ix. D D 


cationes ac posituras earundem) prae illo altero sunt 

Sit itaque natura inquisita, Expansio sive Coitio 
Materiae in corporibus respective : viz. quantum ma 
teriae impleat quantum dimensum in singulis. Etenim 
nil verius in natura, quam propositio ilia gemella ; 
( ex nihilo nihil fieri : neque, quicquam in nihilum re- 
digi : verum quantum ipsum materias sive summam 
totalem constare, nee augeri aut minui. Nee illud 
minus verum ; ex quanto illo materiae sub iisdem 
spatiis sive dimensionibus, pro diversitate corporum, 
plus et minus contineri ; ut in aqua plus, in ae re 
minus : adeo ut si quis asserat, aliquod contentum 
aquae in par contentum ae ris verti posse,, idem sit 
ac si dicat, all quid posse redigi in nihilum : contra si 
quis asserat, aliquod contentum ae ris in par conten 
tum aquae verti posse, idem sit ac si dicat, aliquid 
posse fieri ex nihilo. Atque ex copia ista et pauci- 
tate materiae, notiones illae densi et rari, quae varie 
et promiscue accipiuntur, proprie abstrahuntur. 
Assumenda est et assertio ilia tertia, etiam satis 
certa : quod hoc, de quo loquimur, plus et minus 
materiae in corpore hoc vel illo, ad calculos (facta 
collatione) et proportiones exactas, aut exactis pro- 
pinquas reduci possit. Veluti si quis dicat inesse 
in dato contento auri talem coacervationem material, 
ut opus habeat spiritus vini, ad tale quantum mate 
riae aequandum, spatio vicies et semel majore, quam 
implet aurum, non erraverit. 

Coacervatio autem materiae, et rationes ejus de- 


ducuntur ad sensibile per pondus. Pondus enim 
respondet copiae materiae, quoad partes rei tangibilis : 
spiritus autem, et ejus quantum ex materia, non 
venit in computationem per pondus ; levat enim 
pondus potius, quam gravat. At nos hujus rei 
Tabulam fecimus satis accuratam ; in qua pondera 
.et spatia singulorum metallorum, lapidum praeci- 
puorum, lignorum, li quorum, oleorum, et pluri- 
morum aliorum corporum tarn naturalium quam 
artificialium, excepimus ; rem polychrestam, tarn 
ad lucem informationis, quam ad normam opera- 
tionis ; et quae multas res revelet omnino praeter 
exspectatum. Neque illud pro minimo habendum est, 
quod demonstret omnem varietatem, quae in corpo- 
ribus tangibilibus nobis notis versatur (intelligimus 
autem corpora bene unita, nee plane spongiosa, et 
cava et magna ex parte aere impleta), non ultra 
rationes partium 21. excedere : tarn finita scilicet est 
natura, aut saltern ilia pars ejus cujus usus ad nos 
maxime pertinet. 

Etiam diligentiae nostrae esse putavimus, experiri 
si forte capi possint rationes corporum non-tangi- 
bilium sivi pneumaticorum, respectu corporum tan- 
gibilium. Id quod tali molitione aggressi sumus. 
Phialam vitream accepimus, quae unciam fortasse 
unam capere possit : parvitate vasis usi, ut minor! 
cum calore posset fieri evaporatio sequens. Hanc 
phialam spiritu vini implevimus fere ad collum ; eli- 
gentes spiritum vini, quod per Tabulam priorem eum 
esse ex corporibus tangibilibus (quag bene unita, nee 
cava sunt) rarissimum, et minimum continens ma- 


teriae sub suo dimenso, observarimus. Deinde pon- 
dus aquas cum pbiala ipsa exacte notavimus. Postea 
vesicam accepimus, quae circa duas pintas contineret. 
Ex ea aerem omnem, quoad fieri potuit, expressimus 
eo usque ut vesicae ambo latera essent contigua : 
etiam prius vesicam oleo oblevimus cum fricatione 
leni, quo vesica esset clausior : ejus, si qua erat, po- 
rositate oleo obturata, bane vesicam circa os pbialae, 
ore pbialae intra os vesicae recepto, fortiter ligavimus, 
filo parum cerato, ut melius adbaeresceret et arctius 
ligaret. Turn demum phialam supra carbones ar- 
dentes in foculo collocavimus. At paulo post vapor 
sive aura spiritus vini, per calorem dilatati et in pneu- 
maticum versi, vesicam paullatim sufflavit, eamque 
universam veli instar undequaque extendit. Id post- 
quam factum fuit, continue vitrum ab igne removi- 
mus, et super tapetem posuimus, ne frigore disrum- 
perelur : statim quoque in summitate vesicaa foramen 
fecimus, ne vapor cessante calore in liquorem resti- 
tutus resideret, et rationes confunderet. Turn vero 
vesicam ipsam sustulimus, et rursus pondus excepi- 
mus spiritus vini qui remanebat. Inde quantum 
consumptum fuisset in vaporem seu pneumaticum, 
computavimus ; et facta collatione, quantum locum 
sive spatium illud corpus implesset, quando esset spi 
ritus vini in pbiala, et rursus quantum spatium im- 
pleverit, postquam factum fuisset pneumaticum in 
vesica, rationes subduximus : ex quibus manifested 
liquebat, corpus istud ita versum et mutatum ex- 
pansionem centuplo majorem, quam anted habuisset, 


Similiter sit natura iuquisita, Calor aut Frigus ; 
ejus nempe gradus, ut a sensu non percipiantur ob 
debilitatem. Haec deducuntur ad sensurn per vitrum 
calendare, quale superius descripsimus. Calor enim 
et frigus, ipsa non percipiuntur ad tactum : at calor 
aerem expandit, frigus contrahit. Neque rursus 
ilia expansio et contractio aeris percipitur ad visum: 
at aer ille expansus aquam deprimit, contractus 
attollit ; ac turn demiim fit deductio ad visum, non 
ante, aut alias. 

Similiter sit natura inquisita, Mistura Corpo- 
rum ; viz. quid habeant ex aqueo, quid ex oleoso, 
quid ex spiritu, quid ex cinere et salibus, et hu- 
jusmodi : vel etiam (in parti culari) quid habeat 
lac butyri, quid coaguli, quid seri, et hujusmodi. 
Haec deducuntur ad sensum per artificiosas et peritas 
separationes, quatenus ad tangibilia. At natura 
spiritus in ipsis, licet immediate non percipiatur, 
tamen deprebenditur per varios motus et nixus cor- 
porum tangibilium, in ipso actu et processu separa- 
tionis suae : atque etiam per acrimonias, corrosiones, 
et diversos colores, odores, et sapores eorundem 
corporum post separationem. Atque in bac parte, 
per distillationes atque artificiosas separationes, 
strenue sane ab hominibus elaboratum est ; sed non 
multo felicius quam in caeteris experimentis, quae 
adhuc in usu sunt : modis nimirum prorsiis palpa^ 
toriis, et viis ca3cis, et magis operose quam intelli- 
genter, et (quod pessimum est) nulla cum imita- 
tione aut aemulatione naturae, sed cum destructione 
(per calores vehementes, aut virtutes nimis validas) 


omuis subtilioris schematism!, in quo occultae rerum 
virtutes et consensus praecipue sitae sunt. Neque 
illud etiam, quod alias monuimus, hominibus in 
mentem aut observationem venire solet in hujus- 
modi separationibus : hoc est, plurimas qualitates in 
corporum vexationibus, tarn per ignem quam alios 
modos, indi ab ipso igne, iisque corporibus quag ad 
separationem adhibentur, quae in composito prius 
non fuerunt: unde mirae fallaciae. Neque enim scili 
cet vapor universus, qui ex aqua emittitur per ignem, 
vapor aut aer antea fuit in corpore aquae ; sed factus 
est maxima ex parte per dilatationem aquae ex ca- 
lore ignis. 

Similiter in genere omnes exquisitae probationes 
corporum sive naturalium sive artificialium, per quas 
vera dignoscuntur ab adulterinis, meliora a vilio- 
ribus, hue referri debent: deducunt enim non-sensi- 
bile ad sensibile. Sunt itaque diligenti cura undique 

Quintum vero genus latitantiae quod attinet, 
manifestum est actionem sensus transigi in motu, 
motum in tempore. Si igitur motus alicujus corpo- 
ris sit vel tarn tardus vel tarn velox, ut non sit pro- 
portionatus ad momenta, in quibus transigitur actio 
sensus, objectum omnino non percipitur : ut in 
motu indicis horologii, et rursus in motu pilae sclo- 
peti. Atque motus, qui ob tarditatem non percipi- 
pitur, facile et ordinario deducitur ad sensum,per 
summas motus : qui vero ob velocitatem, adhuc non 
bene mensurari consuevit, sed tamen postulat in- 
quisitio naturae, ut hoc fiat in aliquibus. 


Sextum autem genus, ubi impeditur sensus prop- 
ter nobilitatem object!, recipit deductionem ; vel 
per elongationem majorem objecti a sensu ; vel per 
hebetationem objecti per interpositionem rnedii ta 
ils, quod objectum debilitet, non annihilet ; vel per 
admissionem et exceptionem objecti reflexi, ubi per- 
cussio directa sit nimis fortis ; ut solis in pelvi aquae. 

Septimum autem genus latitantiae, ubi sensus ita 
oneratur objecto, ut novae admissioni non sit locus, 
non habet fere locum nisi in olfactu et odoribus ; 
nee ad id, quod agitur, multum pertinet. Quare 
de deductionibus non-sensibilis ad sensibile, base 
dicta sint. 

Quandoque tamen deductio fit non ad sensum 
hominis, sed ad sensum alicujus alterius animalis, 
cujus sensus in aliquibus humanum excellit : ut non- 
millorum odorum, ad sensum canis ; lucis, quae in 
ae re non extrinseciis illuminato latenter exsistit, ad 
sensum felis, noctuae, et hujusmodi animalium quae 
cernunt noctu. Recte enim notavit Telesius, etiam 
in acre ipso inesse lucem quandam originalem, licet 
exilem et tenuem, et maxima ex parte oculis homi- 
num aut plurimorum animalium non inservientem ; 
quia ilia ammalia^ ad quorum sensum hujusmodi lux 
est proportionata, cernant noctu ; id quod vel sine 
luce fieri, vel per lucem internam, minus credi- 
bile est. 

Atque illud utique notandum est, de destitutio- 
nibus sensuum, eorumque remediis, hie nos tractare. 
Nam fallaciae sensuum ad proprias inquisitiones de 
sensu et sensibili remittendae sunt : excepta illd mag- 


na fallacia sensuum, nimirum quod constituant li- 
neas rerum ex analogia bominis, et non ex analogia 
universi, quse non corrigitur, nisi per rationem et 
philosopbiam universalem. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
decimo-octavo Instantias Vise, quas etiam Instantias 
Itinerantes, et Instantias Articulatas appellare con- 
suevimus : ese sunt quae indicant naturae motus gra- 
datim continuatos. Hoc autem genus Instantiarum 
potius fug-it observationem, quam sensum. Mira 
enim est hominum circa hanc rem indiligentia. 
Contemplantur siquidem naturam tantummodo de- 
sultorie et per periodos, et postquam corpora fuerint 
absoluta ac completa, et non in operatione sua. 
Quod si artificis alicujus ingenia et industriam ex- 
plorare et contemplari quis cuperet, is non tantum 
materias rudes artis, atque deinde opera perfecta 
conspicere desideraret, sed potius pragsens esse, cum 
artifex operatur et opus suum promovet. Atque 
simile quiddam circa naturam faciendum est. Ex 
empli gratia, si quis de vegetatione plantarum inqui- 
rat, ei inspiciendum est ab ipsa satione seminis 
alicujus (id quod per extractionem, quasi singulis 
diebus, seminum quas per biduum, triduum, quatri- 
duum, et sic deinceps in terra manserunt, eorumque 
diligentem intuitum facile fieri potest), quomodo et 
quando semen intumescere et turgere incipiat, et 
veluti spiritu impleri ; deinde quomodo corticulam 
rumpere, et emittere fibras, cum latione nonnulla 
sui interim sursum, nisi terra fuerit admodum con- 


tumax ; quomodo etiam emittat fibras, partim 
radicales deorsiim, partim cauliculares sursum, ali- 
quando serpendo per latera, si ex ea parte inveniat 
terram apertam et magis facilem, et complura id 
genus. Similiter facere oportet circa exclusionem 
ovorum ; ubi facile conspici dabitur processus vivi- 
ficandi et organizandi, et quid et quae partes fiant 
ex vitello, quid ex albumine ovi, et alia. Similis est 
ratio circa animalia ex putrefactione. Nam circa 
animalia perfecta et terrestria, per exsectiones fce- 
tuum ex utero, minus humanum essetista inquirere; 
nisi forte per occasiones abortuum, et venationum, 
et similium. Omnino igitur vigilia quasdam ser- 
vanda est circa naturam, ut quae melius se conspi- 
ciendum praebeat noctu, quam interdiu. Istae enim 
conternplationes tanquam nocturnae censeri possint, 
ob lucernse parvitatem et perpetuationem. 

Quin et in inanimatis idem tentandum est : id 
quod nos fecimus in inquirendis aperturis liquorum 
per ignem. Alius enim est modus aperturas in aqua, 
alius in vino, alius in aceto, alius in omphacio ; longe 
alius in lacte, et oleo, et cseteris. Id quod facile 
cernere erat per ebullitionem super ignem lenem, et 
in vase vitreo, ubi omnia cerni perspicu& possint. 
Verum haac brevius perstringimus, fusius et exac- 
tius de iis sermones habituri, cum ad inventionem 
Latentis rerum Processus ventum erit. Semper 
enim memoria tenendum est, nos hoc loco non res 
ipsas tractare, sed exempla tantum adducere. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 


decimo-nono Instantias Supplement!, sive Substiti*- 
tionis ; quas etiam Instantias Perfugii appellare con- 
suevimus. Eae sunt, quae supplent informationem, 
ubi sensus plane destituitur : atque idcirco ad 
eas confugimus, cum Instantiae Propriae haberi 
non possint. Dupliciter autem fit substitutio : aut 
per Graduationem, aut per Analoga. Exempli gratia : 
non invenitur medium, quod inhibeat prorsus ope- 
rationem magnetis in movendo ferrum : non aurum 
interpositum, non argentum, non lapis, non vitrum, 
lignum, aqua, oleum, pannus aut corpora fibrosa, 
aer, flamma, et caetera. Attamen per probationem 
exactam fortasse inveniri possit aliquod medium, 
quod hebetet virtutem ipsius plus quam aliquod 
aliud, comparative et in aliquo Gradu : veluti quod 
non trahat magnes ferrum per tan tarn crassitiem 
auri, quam per par spatium aeris ; aut per tantum 
argentum ignitum, quam per frigidum ; et sic de 
similibus. Nam de his nos experimentum non feci- 
mus : sed sufficit tamen, ut proponatur loco exem 
pli. Similiter non invenitur hie apud nos corpus, 
quod non suscipiat calidum igni approximatum. 
Attamen longe citius suscipit calorem aer, quam 
lapis. Atque talis est substitutio, quae fit per 

Substitutio autem per Analoga, utilis sane, sed 
minus certa est ; atque idcirco cum judicio quodam 
adhibenda. Ea fit, cum deducitur non-sensibile ad 
sensum, non per operationes sensibiles ipsius cor- 
poris insensibilis, sed per contemplationem corporis 
alicujus cognati sensibilis. Exempli gratia : si in- 


quiratur de Mistura Spirituum, qui sunt corpora non- 
visibilia; videtur esse cognatio quaedam inter cor 
pora, et fomites sive alimenta sua. Fomes autem 
flammae videtur esse oleum et pinguia ; aeris, aqua 
et aquea : flammae enim multiplicant se super halitus 
olei, aer super vapores aquae. Videndum itaque de 
mistura aquae et olei, quae se manifestat ad sensum ; 
quandoquidem mistura aeris et flammei generis fu- 
giat sensum. At oleum et aqua inter se per compo- 
sitionem aut agitationem imperfecte admodum mis- 
centur ; eadem in herbis, et sanguine, et partibus 
animalium, accurate et delicate miscentur. Itaque 
simile quiddam fieri possit circa misturam flammei 
et ae rei generis in spiritalibus ; quae per confusio^ 
nem simplicem non bene sustinent misturam, eadem 
tamen in spiritibus plantar um et animalium misceri 
videntur : praesertim cum omnis spiritus animatus 
depascat humida utraque, aquea et pinguia, tan- 
quam fomites suos. 

Similiter si non de perfectioribus Misturis spiri- 
talium, sed de Compositione tantum inquiratur; 
nempe, utrum facile inter se incorporentur, an po- 
tius (exempli gratia) sint aliqui venti et exhalationes 
aut alia corpora spiritalia, quaa non miscentur cum 
acre communi, sed tantum haarent et natant in eo, 
in globulis et guttis ; et potius franguntur ac com- 
minuuntur ab aere, quam in ipsum recipiuntur et 
incorporantur ; hoc in ae re communi et aliis spirita 
libus, ob subtilitatem corporum, percipi ad sensum 
non potest, attamen imago quaedam hujus rei, qua- 
tenus fiat, concipi possit in liquoribus argenti vivi, 


olei, aquae ; atque etiam in acre, et fractione ejus, 
quando dissipatur et ascendit in parvis portiunculis 
per aquam ; atque etiam in fumis crassioribus ; deni- 
que in pulvere excitato et haerente in acre ; in qui- 
bus omnibus non fit incorporatio. Atque repraesen- 
tatio praedicta in hoc subjecto non mala est, si illud 
primo diligenter inquisitum fuerit ; utrum possit 
esse talis heterogenea inter spiritalia, qualis invenitur 
inter liquida : nam turn demum haec simulacra per 
Analogiam non incommode substituentur. 

Atque de Instantiis istis Supplement!, quod dixi- 
mus informationem ab iis hauriendum esse, quando 
desint Instantiae Propriae, loco Perfugii ; nihilominus 
intelligi volumus, quod illae etiam magni sint usus, 
etiam cum propriae instantiae adsint ; ad roboran- 
dam scilicet informationem una cum propriis. Ve- 
rum de his exactius dicemus, quando ad Adminicula 
Inductionis tractanda sermo ordine dilabetur. 


Inter Praarogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo Instantias Persecantes ; quas etiam Instan- 
tias Vellicantes appellare consuevimus, sed diversa 
ratione. Vellicantes enim eas appellamus, quia vel- 
licant intellectum, Persecantes, quia persecant na- 
turam ; unde etiam illas quandoque Instantias De- 
mocriti nominamus. Eae sunt, quae de admirabili et 
exquisita subtilitate naturae intellectum submonent, 
ut excitetur et expergiscatur ad attentionem, et ob- 
servationem, et inquisitionem debitam. Exempli 
gratia : quod parum guttulae atramenti ad tot litteras 
vel lineas extendatur ; quod argentum, exterius tan- 


turn inauratum, ad tantam longitudinem fill inau- 
rati continuetur ; quod pusillus vermiculus, qualis in 
cute invenitur, habeat in se spiritum simul et figu- 
ram dissimilarem partium ; quod parum croci, etiam 
dolium aquae colore inficiat ; quod parum zibethi 
aut aromatis, longe majus contentum aeris, odore; 
quod exiguo suffitu tanta excitetur nubes fumi ; 
quod sonorum tarn accuratae differentiae, quales sint 
voces articulates, per ae rem undequaque vehantur, 
atque per foramina et poros etiam ligni et aquae 
(licet admodum extenuatae) penetrent, quin etiam 
repercutiantur, idque tarn distincte et veloeiter ; 
quod lux et color, etiam tanto ambitu et tarn perni- 
citer, per corpora solida vitri, aquae et, cum tanta et 
tarn exquisita varietate imaginum permeent, etiam 
refringantur et reflectantur ; quod magnes per cor 
pora omnigena, etiam maxime compacta, operetur : 
sed (quod magis mirum est) quod in his omnibus, in 
medio adiaphoro (quale est aer) unius actio aliam 
non magnopere impediat ; nempe quod eodem tem- 
pore, per spatia aeris devehantur et visibilium tot 
imagines, et vocis articulatae tot percussiones, et 
tot odores specificati, ut violae, rosae, etiam calor et 
frigus, et virtutes magneticae ; omnia (inquam) si 
mul, uno alterum non impediente, ac si singula ha- 
berent vias et meatus suos proprios separates, neque 
unum in alterum impingeret aut incurreret. 

Solemus tamen utiliter hujusmodi Instantiis Per- 
secantibus subjungere Instantias, quas Metas Perse- 
cationis appellare consuevimus ; veluti, quod in iis, 
quse diximus, una actio in diverso genere aliam non 


perturbet aut impediat, cum tamen in eodem ge 
nere una aliam domet et extinguat : veluti, lux solis, 
lucem cicindelas ; sonitus bombardae, vocem ; fortior 
odor, delicatiorem ; intensior calor, remissiorem ; 
lamina ferri interposita inter magnetem et aliud fer- 
rum, operationem magnetis. Veriim de his quoque, 
inter Adminicula Inductionis, erit proprius dicendi 


Atque de Instantiis, quag juvant sensum, jam dic 
tum est : qua? praecipui usus sunt ad Partem Informa- 
tivam. Informatio enim incipit a sensu. At uni- 
versum negotium desinit in Opera ; atque quemad- 
modum illud principium, ita hoc finis rei est. Se- 
quentur itaque Instantiae praecipui usus ad Partem 
Operativam. Ese genere duae sunt, numero septem: 
quas universas, generali nomine, Instantias Practicas 
appellare consuevimus. Operatives autem Partis, 
vitia duo; totidemque dignitates Instantiarum in 
genere. Aut enim fallit operatio, aut onerat nimis. 
Fallit operatio maxime (praesertim post diligentem 
naturarum inquisitionem) propter male determinatas 
et mensuratas corporum vires et actiones. Vires au 
tem et actiones corporum circumscribuntur et men- 
surantur, aut per spatia loci, aut per momenta tem- 
poris, aut per unionem quanti, aut per praedominan- 
tiam virtutis: quse quatuor nisi fuerint probe et 
diligenter pensitata, erunt fortasse scientiae specula- 
tione quidem pulchrae, sed opere inactivae. Instantias 
vero quatuor itidem, quae hue referuntur, uno no- 


mine Instantias Mathematicas vocamus, et Instantias 

Onerosa autem fit Praxis, vel propter misturam 
rerum inutilium, vel propter multiplicationem in- 
strumentorum, vel propter molem materiae, et cor- 
porum quse ad aliquod opus requiri contigerint. 
Itaque eae instantiae in pretio esse debent, quae aut 
dirigunt operativam ad ea quae maxime hominum 
intersunt ; aut quae parcunt, instrumentis ; aut quae 
parcunt materiae sive supellectili. Eas autem tres 
Instantias, quae hue pertinent, uno nomine Instantias 
Propitias sive Benevolas vocamus. Itaque de his 
septem Instantiis jam sigillatim dicemus ; atque cum 
iis partem illam de Praerogativis sive Dignitatibus 
Instantiarum claudemus. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-primo Instantias Virgae, sive Radii ; quas 
etiam Instantias Perlationis, vel de Non Ultra ap- 
pellare consuevimus. Virtutes enim rerum et mo- 
tus operantur et expedittntur per spatia, non indefi- 
nita aut fortuita, scd finita et certa, qua& ut in singulis 
naturis inquisitis teneantur et notentur, plurimurn 
interest Practicae, non solum ad hoc, ut non fallat, 
sed etiam ut magis sit aucta et potens. Etenim in- 
terdum datur virtutes producere, et distantias tan- 
quam retrahere in propius ; ut in perspicillis. 

Atque plurimae virtutes operantur et afficiunt 
tantum per tactum manifestum; ut fit in percus- 
sione corporum, ubi alterum non summovet alterum, 
nisi impellens impulsum tangat. Etiam medicinae, 


quse exterius applicantur, ut unguenta, emplastra, 
non exercent vires suas, nisi per tactum corporis. 
Denique objecta sensuum tactus et gustus, non fe- 
riunt nisi contigua organis. 

Sunt et aliae virtutes quas operantur ad distan- 
tiam, verum valde exiguam, quarum paucae adhuc 
notatae sunt, cum tamen plures sint quam homines 
suspicentur : ut (capiendo exempla ex vulgatis) cum 
succinum aut gagates trahunt paleas ; bullae ap- 
proximatae solvunt bullas ; medicinae nonnullse pur- 
gativae eliciunt humores ex alto, et hujusmodi. At 
virtus ilia magnetica per quam ferrum et magnes, 
vel magnetes invicem, coeunt, operatur intra orbem 
virtutis certum, sed parvum : ubi contra, si sit ali- 
qua virtus magnetica emanans ab ipsa terra (paullo 
nimirum interiore) super acum ferream, quatenus ad 
verticitatem, operatio fiat ad distantiam magnam. 

Rursus, si sit aliqua vis magnetica, quae operetur 
per consensum, inter globum terras et ponderosa, 
aut inter globum lunae et aquas maris (quae maxime 
credibilis videtur in fluxibus et refluxibus semi-men- 
struis), aut inter coelum stellatum et planetas, per 
quam evocentur et attollantur ad sua apogaea ; haec 
omnia operantur ad distantias admodum longinquas. 
Inveniuntur et quasdam inflammationes sive concep- 
tiones flammae, quae fiunt ad distantias bene magnas, 
in aliquibus materiis ; ut referunt de naphtha Baby- 
lonica. Galores etiam insinuant se per distantias 
amplas, quod etiam faciunt frigora ; adeo ut habi- 
tantibus circa Canadam, moles sive massae glaciales 
quae abrumpuntur et natant per oceanum septen- 


trionalem, et deferuntur per Atlanticum versus illas 
oras, percipiantur et incutiant frigora e longinquo. 
Odores quoque (licet in his videatur semper esse 
quaedam emissio corporea) operantur ad distantias 
notabiles ; ut evenire solet navigantibus juxta littora 
Floridae, aut etiam nonnulla Hispaniae, ubi sunt sylvse 
totae ex arboribus limonum, arantiorum, et hujus- 
modi plantarum odoratarum, aut frutices rorisma- 
rini, majoranae, et similium. Postremo radiationes 
lucis, et impressiones sonorum operantur scilicet ad 
dislantias spatiosas. 

Verum haec omnia, utcunque operentur ad dis 
tantias parvas sive magnas, operantur certe ad fini- 
tas et naturae notas, ut sit quiddam Non Ultra ; idque 
pro rationibus, aut molis seu quanti corporum, aut 
vigoris et debilitatis virtutum ; aut favoribus et im- 
pedimentis mediorum; quae omnia in computationem 
venire et notari debent. Quinetiam mensurae mo- 
tuum violentorum (quos vocant), ut missilium, tor- 
mentorum, rotarum, et similium, cum hoe quoque 
manifesto suos habeant Jimites certos, notandae 

Inveniuntur etiam quidam motus et virtutes con- 
trariae illis quae operantur per tactum, et non ad 
distans, quae operantur scilicet ad distans, et non 
ad tactum ; et rursus, quae operantur remissius ad 
distantiani minorem, et fortiiis ad distantiam ma- 
jorem. Etenim visio non bene transigitur ad tactum, 
sed indiget medio et distantia. Licet meminerim 
me audisse el relatione cujusdam fide digni, quod 
ipse in curandis oculorum suorum cataractis (erat 



autem cura talis, ut immitteretur festuca quaedam 
parva argentea intra prim am oculi tunicam, quse pel- 
liculam illam cataractae removeret et truderet in an- 
gulum oculi) clarissime vidisset festucam illam supra 
ipsam pupillam moventem. Quod utcunque verum 
esse possit, manifestum est majora corpora non bene 
aut distincte cerni, nisi in cuspide coni, coeuntibus 
radiis objecti ad nonnullam distantiam. Quinetiam in 
senibus oculus melius cernit remoto objecto paullo lon- 
giiis, quam propius. In missilibus autem certum est 
percussionem non fieri tarn fortem ad distantiam nimis 
parvam, quam paullo post. Haec itaque et similia 
in mensuris motuum quoad distantias notanda sunt. 
Est et aliud genus mensurae localis motuum, 
quod non prsetermittendum est. lllud vero pertinet 
ad motus non progressives, sed sphaericos ; hoc est, 
ad expansionem corporum in majorem sphaeram, aut 
contractionem in minorem. Inquirendum enim est 
inter mensuras istas motuum, quantam eornpressio- 
nem aut extensionem corpora (pro natura ipsorum) 
facile et libenter patiantur, et ad quern terminum 
reluctari incipiant, adeo ut ad extremum Non Ultra 
ferant ; ut cum vesica inflata comprimitur, sustinet 
ilia compressionem nonnullam aeris, sed si major 
fuerit, non patitur aer, sed rumpitur vesica. 

At nos hoc ipsum subtiliore experimento magis 
exacte probavimus. Accepimus enim cainpanulam 
ex metallo, leviorem scilicet et tenuiorem, quali ad 
excipiendum salem utimur ; eamque in pelvim aquae 
immisimus, ita ut deportaret secum aerem, qui con- 
tinebatur in concavo, usque ad fundum pelvis. Lo- 


caveramus autem prius globuluin in fundo pelvis, 
super quern campanula imponenda esset. Quare 
illud eveniebat, ut, si globulus ille esset minusculus 
(proratione concavi), reciperet se aer in locum mino- 
rem, et contruderetur solum, non extruderetur. 
Quod si grandioris esset magnitudinis, quam ut aer 
libenter cederet ; turn aer majoris pressures impa- 
tiens campanulam ex aliqua parte elevabat, et in 
bullis ascendebat. 

Etiam ad probandum qualem extensionem (non 
minus quam compressionem) pateretur aer, tale 
quippiam practicavitnus. Ovumvitreum accepimus, 
cum parvo foramine in uno extrerao ovi. Ae rem 
per foramen exsuctione forti attraximus, et statim 
digito foramen illud obturavimus, et ovum in aquam 
immersimus, et dein digitum removimus. Aer vero 
tensur& ilia per exsuctionem facta tortus, et magis 
quam pro natura sua dilatatus, ideoque se recipere 
et contrahere nitens (ita ut si ovum illud in aquam 
non fuisset immersum, aerem ipsum traxissct cum si- 
bilo), aquam traxit ad tale quantum, quale sufficere 
posset ad hoc, ut aer antiquam recuperaret spbaeram 
sive dimensionem. 

Atque certum est corpora tenuiora (quale est 
aer) pati contractionem nonnullam notabilem, ut 
dictum est: at corpora tangibilia (quale est aqua) 
multo aegrius, et ad minus spatium patiuntur com 
pressionem. Qualem autem patiatur, tali experi- 
mento inquisivimus. 

Fieri fecimus globum ex plumbo cavum, qui duas 
circiter pintas vinarias contineret ; eumque satis per 


latera crassum, ut majorem vim sustineret. In ilium 
aquam immisimus, per foramen alicubi factum ; 
atque foramen illud, postquam globus aqua impletus 
fuisset, plumbo liquefacto obturavimus, ut globus 
deveniret plane consolidatus. Dein globum forti 
malleo ad duo latera adversa complanavimus ; ex 
quo necesse fuit aquam in minus contrabi, cum 
spha3ra figurarum sit capacissima. Deinde, cum 
malleatio non amplius sufficeret, segrius se recipiente 
aqua, molendino seu torculari usi sumus ; ut tandem 
aqua impatiens pressurae ulterioris per solida plumbi 
(instar roris delicati) exstillaret. Postea, quantum 
spatii per earn compressionem imminutum foret, 
computavimus : atque tantam compressionem passam 
esse aquam (sed violentia magna subactam) intel- 

At solidiora, sicca, aut magis compacta, qualia 
sunt lapides et ligna, nee non metalla, multo adhuc 
minorem compressionem aut extensionem, et fere 
imperceptibilem ferunt ; sed vel fractione, vel pro- 
gressione, vel aliis pertentationibus se liberant ; ut 
in curvationibus ligni aut metalli horologiis moven- 
tibus per complicationem laminae, missilibus, mallea- 
tionibus, et innumeris aliis motibus apparet. Atque 
base omnia cum mensuris suis in indagatione naturse 
notanda et exploranda sunt, aut in certitudine sua 
aut per aestimativas, aut per comparativas, prout 
dabitur copia, 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
yicesimo-secundo Instantias Curriculi, quas etiam In- 


stantias ad Aquam appellare consuevimus ; sumpto 
vocabulo a clepsydris apud antiquos, in quas infun- 
debatur aqua, loco arenae. Eae mensurant naturam 
per momenta temporis, quemadmodurn Instantiae 
Virgae per gradus spatii. Omnis enim motus sive 
actio naturalis transigitur in tempore ; alius velo- 
cius, alius tardius, sed utcunque momentis certis, et 
naturae notis. Etiam illae actiones, quag subito vi- 
dentur operari, et in ictu oculi (ut loquimur), depre- 
henduntur recipere majus et minus quoad tempus. 

Primo itaque videmus restitutiones corporum 
coelestiurn fieri per tempora numerata ; etiam fluxus 
et refluxus maris. Latio autem graviurn versus 
terrain, et levium versus ambitum coeli, fit per certa 
momenta, pro ratione corporis quod fertur, et medii. 
At velificationes navium, motus animalium, perla- 
tiones missilium, omnes fiunt itidem per tempora 
(quantum ad summas) numerabilia. Calorem vero 
quod attinet, videmus pueros per hyemem manus in 
flainma lavare, nee tamen uri ; et joculatores vasa 
plena vino vel aqua, per motus agiles et aequales, 
vertere deorsum, et sursum recuperare, non effuso 
liquore, et multa hujusmodi. Nee minus ipsag com- 
pressiones, et dilatationes, et eruptiones corporum 
fiunt, aliae velocius, aliae tardius, pro natura corporis 
et motus, sed per momenta certa. Quinetiam in ex- 
plosione plurium bombardarum simul, quae exaudiun- 
tur quandoque ad distantiam triginta milliarium, 
percipitur sonus prius ab iis qui prope absunt a loco 
ubi fit sonitus,quam ab iis qui longe. At in visu(cujus 
actio est pernicissima) liquet etiam requiri ad eum 


actuandum momenta certa temporis ; idque probatur 
ex iis, quae propter motus velocitatem non cernun- 
tur; ut ex latione pike ex sclopeto. Velocior 
enim est praetervolatio pilse quam impressio specie! 
ejus, quae deferri poterat ad visum. 

Atque hoc, cum similibus, nobis quandoque du- 
bitationem peperit plane monstrosam; videlicet, 
utrum coeli sereni et stellati facies ad idem tempus 
cernatur quando vere exsistit, an potius aliquanto 
post ; et utrum non sit (quatenus ad visum cceles- 
tium) non minus tempus verum, et tempus visum, 
quam locus verus, et locus visus, qui notatur ab as- 
tronomis in parallaxibus. Adeo incredibile nobis 
videbatur, species sive radios corporum ccelestium, 
per tarn immensa spatia milliarium, subito deferri 
posse ad vlsum ; sed potius debere eas in tempore 
aliquo notabili delabi. Verum ilia dubitatio (quoad 
majus aliquod intervallum temporis inter tempus 
verum et visum) postea plane evanuit ; reputantibus 
nobis jacturam illam infinitam, et diminutionem 
quanti, quatenus ad apparentiam inter corpus stellae 
verum, et speciem visam, quas caussatur a distantia ; 
atque simul notantibus ad quantam distantiam (sex- 
aginta scilicet ad minimum milliariorum) corpora, 
eaque tantum albicantia, subito hie apud nos cernan- 
tur; cum dubium non sit lucem coelestium, non tan- 
turn albedinis vividum colorem, verum etiam omnis 
flammae (quae apud nos nota est) Iucem 5 quoad vigo- 
rem radiationis multis partibus excedere. Etiam im 
mensa ilia velocitas in ipso corpore, quae cernitur in 


motu diurno (quae etiam viros graves ita obstupefecit, 
ut mallent credere motum terras) facit motum ilium, 
ejaculationis radiorum ab ipsis (licet celeritate, ut 
diximus, mirabilem) magis credibilem. Maxime 
vero omnium nos movit, quod si interponeretur in- 
tervallum temporis aliquod notabile inter veritatem 
et visum, foret ut species, per nubes interim orientes, 
et similes medii perturbationes, interciperentur sae- 
penumero, et confunderentur. Atque de mensuris 
temporum simplicibus base dicta sint. 

Verum non solum quaerenda est mensura mo- 
tuum et actionuin simpliciter, sed multo magis com 
parative : id enim exirnii est usus, et ad plurimaspec- 
tat. Atque videmus flammam alicujus tormenti 
ignei citius cerni, quam sonitus audiatur ; licet ne- 
cesse sit pilam prius ae rem percutere, quam flamma 
quae pone erat, exire potuerit ; fieri hoc autem prop- 
ter velociorem transactionem motus lucis, quam soni. 
Videmus etiam species visibiles a visu citius excipi, 
quam dimitti ; unde fit quod nervi fidium, digitoim- 
pulsi, duplicentur aut triplicentur quoad speciem, 
quia species nova recipitur, antequam prior dimitta- 
tur ; ex quo etiam fit, ut annuli rotati videantur glo- 
bosi, et fax ardens, noctii velociter portata, conspicia- 
tur caudata. Etiam ex hoc fundamento inasqualitatis 
inotuum quoad velocitatem, excogitavit Galilseus 
caussam fluxus et refluxiis maris, rotante terra velo- 
cius, aquis tardius ; ideoque accumulantibus se aquis 
in sursum, et deinde per vices se remittentibus in de- 
orsum, ut demonstratur in vase aquae incitatius mo- 
vente. Sed hoc commentus est concesso non conces- 


sibili (quod terra nempe moveatur), ac etiam non 
bene informatus de oceani motu sex-horario. 

At exemplum hujus rei de qua agitur, videlicet 
de comp irativis mensuris motuum, neque soJum rei 
ipsius, sed et usus insignis ejus (de quo paullo ante 
locuti sumus), eminet in cuniculis subterraneis, in 
quibus collocatur pulvius pyrius ; ubi immensae mo 
les terrae, aedificiorum, et similium, subvertuntur, et 
in altum jaciuntur, a pusilla quantitate pulveris 
pyrii. Cujus caussa pro certo ilia est, quod motus 
dilatationis pulveris, qui impellit, multis partibus sit 
pernicior, quam motus gravitatis per quern fieri 
possit aliqua resistentia ; adeo ut primus motus per- 
functus sit, antequam motus adversus inceperit, ut in 
principiis nullitas quaedam sit resistentia. Hinc etiam 
fit, quod in omni missili, ictus non tarn robustus, quam 
acutus et celer, ad perlationem potissimum valeat. 
Neque etiam fieri potuisset, ut parva quantitas spi- 
ritus animalis in animalibus, praesertim in tarn vastis 
corporibus qualia sunt balsenae aut eiephanti, tan- 
tarn molem corpoream flecteret et regeret, nisi prop- 
ter velocitatem motus spiritus, et hebetudinem cor- 
porae molis, quatenus ad expediendam suam resis- 

Denique, hoc unum ex prsecipuis fundamentis est 
experimentorum magicorum, de quibus mox dice- 
mus ; ubi scilicet parva moles material longe majo- 
rem superat, et in ordinem redigit : hoc, iriquam, si 
fieri possit ante-versio motuum per velocitatem unius, 
antequam alter se expediat. 

Postremo, hoc ipsum Prius et Posterius in omni 


actione natural! notari debet ; veluti quod in infu- 
sione rhubarbari eliciatur purgativa vis prius, astric- 
tiva post ; simile quiddam etiam in infusione viola- 
rum in acetum experti sumus, ubi primo excipitur 
suavis et delicatus floris odor, post, pars floris magis 
terrea, qua? odorem confundit. Itaque si infundan- 
tur viola? per diem integrum, odor multo languidius 
excipitur ; quod si infundantur per partem quartam 
horae tantum, et extrabantur, et (quia paucus est 
spiritus odoratus qui subsistit in viola") infundantur 
post singulas quartas horae violse novae et recentes 
ad sexies, turn demiim nobilitatur infusio, ita ut li 
cet non manserint violae, utcunque renovatae, plus 
quam ad sesqui-horam, tamen permanserit odor gra- 
tissirnus, et viola ipsa non inferior, ad annum inte- 
grum. Notandum tamen est, quod non se colligat 
odor ad vires suas plenas, nisi post mensem ab infu 
sione. In distillationibus vero aromatum macerato- 
rum in spiritu vini patet, quod surgat primo pblegma 
aqueum et inutile, deinde, aqua plus babens ex spi 
ritu vini, deinde post, aqua plus babens ex aromate. 
Atque hujus generis quamplurima inveniuntur in 
distillationibus notatu digna. Verum haec sufficiant 
ad exempla. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-tertio Instantias Quanti, quas etiam Doses 
Naturae (sumpto vocabulo a Medicinis) vocare con- 
suevimus. Hag sunt quas mensurant virtutes per 
Quanta corporum, et indicant quid Quantum Cor- 
poris faciat ad Modum Virtutis. Ac prim6 sunt 


quaedam virtutes quae non subsistunt nisi in Quanto 
Cosmico, hoc est, tali Quanto quod habeat consen- 
sum cum configuratione et fabrica universi. Terra 
enim stat ; partes ejus cadunt. Aquae in maribus 
fluunt et refluunt ; in fluviis miriime, nisi per in- 
gressum maris. Deinde etiam omnes fere virtutes 
particulares secundum multum aut parvum corporis 
operantur. Aquas largas non facile corrumpuntur ; 
exiguse cito. Mustum et cervisia maturescunt longe 
citius, et fiunt potabilia, in utribus parvis, quam in 
doliis magnis. Si herba ponatur in majore portione 
liquor is, fit infusio, magis quam imbibitio : si in mi- 
nore, fit imbibitio, magis quam infusio. Aliud igi- 
tur erga corpus humanum est balneum, aliud levis 
irroratio. Etiam parvi rores in ae re nunquam ca 
dunt, sed dissipantur, et cum ae re incorporantur. 
Et videre est in anhelitu super gemmas, parura illud 
humor is, quasi nubeculam vento dissipatam, conti- 
nud solvi. Etiam frustum ejusdem magnetis non 
trahit tantum ferri, quantum magnes integer. Sunt 
etiam virtutes in quibus parvitas Quanti magis 
potest ; ut in penetrationibus, stylus acutus citius 
penetrat, quam obtusus ; adamas punctuatus sculpit 
in vitro ; et similia. 

Verum non hie morandum est in Indefinitis, sed 
etiam de Rationibus Quanti corporis erga modum 
virtutis inquirendum. Proclive enim foret credere, 
quod Rationes Quanti rationes virtutis adsequarent : 
ut si pila plurnbea unius unciae caderet in tali tern- 
pore, pila unciarum duarum deberet cadere duplo 
celerius, quod falsissimum est ; nee eaedem rationes 


in omni genere virtutum valent, sed longe diversae. 
Itaque hae mensurae ex rebus ipsis petendae sunt, et 
non ex verisimilitudine, aut conjecturis. 

Denique in omni inquisitione naturae Quantum 
corporis requiratur ad aliquod effectum, tanquam 
Dosis, notandum ; et cautiones de Nimis et Parum 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-quarto Instantias Luctae ; quas etiam In- 
stantias Prgedominantias appellare consuevimus. Eae 
indicant praedominantiam et cessionem virtutum ad 
invicem ; et quae ex illis sit fortior et vincat, quae 
infirmior et succumbat. Sunt enim motus et nixus 
corporum compositi, decompositi, et complicati, non 
minus quam corpora ipsa. Proponernus igitur pri- 
murn species praecipuas Motuum sive virtutum acti- 
varum ; ut magis perspicua sit ipsarum comparatio 
in robore, et exinde demonstratio atque designatio 
Instantiarum Luctae et Praedominantiae. 

Motus Primus sit Motus Antitypiae material quae 
inest in singulis portionibus ejus, per quern plane 
annihilari non vult : ita ut nullum incendium, nul- 
lum pond us aut depressio, nulla violentia, nulla de- 
nique aetas aut diuturnitas temporis possit redi- 
gere aliquam vel minimam portionem materiae in 
nihilum, quin ilia et sit aliquid, et loci aliquid occu- 
pet ; et se (in qualicumque necessitate ponatur), vel 
formam mutando vel locum, liberet ; vel (si non de- 
tur copia) ut est, subsistat ; neque unquam res eo 
deveniat, ut aut ruhil sit, aut nullibi. Quem Motum 


schola (quae semper fere et denominat et definit res, 
potiiis per effectus et incommoda, quam per caussas 
interiores) vel denotat per illud axioma, quod duo 
corpora non possint esse in uno loco ; vel vocat Mo- 
tum, ne fiat penetratio dimensionum. Neque hujus 
motus exempla proponi consentaneum est : inest 
enim omni corpori. 

Sit Motus Secundus, Motus (quern appellamus) 
Nexus ; per quern corpora non patiuntur se ulla ex 
parte sui dirimi a contactu alterius corporis, ut quae 
mutuo nexu et contactu gaudeant. Quern motum 
schola vocat Motum, ne detur vacuum: veluti cum 
aqua attrahitur sursum exsuctione > aut per fistulas ; 
caro per ventosas ; aut cum aqua sistitur, nee effluit 
in hydriis perforatis, nisi os hydriag ad immittendum 
aerem aperiatur ; et innumera id genus. 

Sit Motus Tertius, Motus (quern appellamus)Li- 
bertatis ; per quern corpora se liberare nituntur a 
pressura aut tensura praeter-naturali, et restituere se 
in dimensum corpori suo coriveniens, cujus motus 
etiam innumera sunt exempla : veluti (quatenus ad 
liberationem a pressura) aquae in natando, aeris in 
volando, aquae in remigando, aeris in undulationi- 
bus ventorum, laminae in horologiis. Nee inelegan- 
ter se ostendit motus aeris compressi in sclopetis 
ludicris puerorum, cum, alnum aut simile quiddam 
excavant, et infarciunt frusto alicujus radicis succu- 
lentce, vel similium, ad utrosque fines ; deinde per 
embolum trudunt radicem vel hujusmodi farcimen- 
tum in foramen alterum, unde emittitur et ejicitur 
radix cum sonitu ad foramen alterum, idque ante- 


quam tangatur a radice aut farcimento citimo, aut 
embolo. Quatenus vero ad liberationem a tensura", 
ostendit se hie motus in acre post exsuctionen in ovis 
vitreis remanente, in chordis, incorio, et panno ; re- 
silientibus post tensuras suas, nisi tensurae illae per mo- 
ram invaluerint, et cetera. Atque hunc motum schola 
sub nomine Motus ex Forma Elementi innuit: satis 
quidem inscite, cum hie motus non tantum ad aerem, 
aquam, aut flammam pertineat, sed ad omnem diver- 
sitatem consistenlia3 ; ut ligni, ferri, plumbi, panni, 
membranae, etc. in quibus, singula corpora suae habent 
dimensionis modulum, et ab eo segre ad spatium 
aliquod notabile abripiuntur. Verum quia Motus iste 
Libertatis omnium est maxime obvius, et ad infinita 
spectans, consultum fuerit eum bene et perspicue dis- 
tinguere. Quidam enim valde negligenter confun- 
dunt hunc motum, cum gemino illo Motu Antitypiae 
etNexus ; Liberationem scilicet a pressura, cum Motu 
Antitypiae ; a tensura, cum Motu Nexus ; ac si ideo 
cederent aut se dilatarent corpora compressa, ne 
sequeretur penetratio dimensionum ; ideo resilirent 
et contraherent se corpora tensa, ne sequeretur va 
cuum. Atqui si ae r compressus se vellet recipere in 
densitatem aquae, aut lignum in densitatem lapidis, 
nil opus foret penetratione dimensionum : et nihilo- 
minus longe major posset esse compressio illorum, 
quam ilia ullo modo patiuntur. Eodem modo si 
aqua se dilatare vellet in raritatem ae ris, aut lapis in 
raritatem ligni, non opus foret vacuo : et tamen 
longe major posset fieri extensio eorum, quam ilia 
ullo modo patiuntur. Itaque non reducitur res ad 


penetrationem dimensionum, et vacuum, nisi in ulti- 
mitatibus condensationis et rarefactionis. Cum tamen 
isti motus longe citra eas sistant et versentur, neque 
aliud sint, quam desideria corporum conservandi se 
in consistentiis suis (sive, si malint, iu formis suis), 
nee ab iis recedendi subito, nisi per modos suaves, ac 
per consensum alterentur. At longe magis necessa- 
rium est (quia multa secum trahit), ut intimetur 
hominibus, Motum Violentum (quem nos mechani- 
cum, Democritus, qui in motibus suis primis expe- 
diendis etiam infra mediocres pliilosopbos ponendus 
est, Motum Plagae vocavit) nil aliud esse quam 
Motum Libertatis, scilicet a compressione ad relaxa- 
tionem. Etenim in omni sive simplici protrusione, 
sive volatu per aerem, non fit summotio aut latio 
localisj antequam partes corporis prsefernaturaliter 
patiantur et comprimantur ab impellerjte. Turn 
vero partibus aliis alias per successionem trudenti- 
bus, fertur totum ; nee solum progrediendo, sed 
etiam rotando simul ; ut etiam hoc modo partes se 
liberare, aut magis ex aequo tolerare possint. Atque 
de hoc Motu hactenus. 

Sit Motus Quartus, Motus cui nomen dedimus 
Motus Hyles : qui motus antistrophus est quodam- 
modo Motui, de quo diximus, Liber tatis. Etenim in 
Motu Liber tat is corpora novnm dimensum, sive 
novam sphaeram, sive novam dilatationem aut con- 
tractionem (haec enim verborum varietas idem innuit) 
exhorrent, respuunt, fugiunt, et resilire ac veterem 
consistentiam recuperare totis viribus contendunt. 
At contra in hoc Mctu Hyles, corpora novam sphae- 


ram sive dimensum appetunt ; atque ad illud liben- 
tr et propere, et quandoque valentissimo nixu (ut 
in pulvere pyrio) aspirant. Instrumenta autem 
hujus motus, non sola certe, sed potentissima, aut 
saltern frequentissima, sunt calor et frigus. Exempli 
gratia : aer, si per tensuram (velut per exsuctionem 
in ovis vitreis) dilatetur, magno laboret desiderio 
seipsum restituendi. At admoto calore, e contra 
appetit dilatari, et concupiscet novam sphasram, et 
transit et migrat in illam libenter, tanquam in 
novam formam (ut loquuntur),nec post dilatationem 
nonnullam de reditu curat, nisi per admotionem 
frigidi ad earn invitetur ; quae ncn reditus est, sed 
transmutatio repetita. Eodem modo et aqua, si per 
compressionem arctetur, recalcitrat, et vult fieri 
qualis fuit, scilicet latior. At si interveniat frigus 
intensum et continuatum, mutat se sponte sua et 
libenter in condensationem glaciei : atque si plane 
continuetur frigus, nee a teporibus interrumpatur 
(ut fit in speluncis et cavernis paullo profundiori- 
bus), vertitur in crystallum, aut materiam similem, 
nee unquam restituitur. 

Sit Motus Quintus, Motus Continuationis : intel- 
ligimus autem non Continuationis simplicis et prima 
ries, cum corpore aliquo altero (nam ille est Motus 
Nexus), sed Continuationis sui, in corpore certo. 
Certissimum enim est, quod corpora omnia soluti- 
onem continuitatis exhorreant ; alia magis, alia 
minus, sed omnia aliquatenus. Nam ut in corpori- 
bus duris (veluti chalybis, vitri) reluctatio contra 


discontinuationem est maxime robusta et valida, 
ita etiam in liquoribus, ubi cessare aut languere 
saltern videtur motus ejusmodi, tamen non prorsus 
reperitur privatio ejus ; sed plane inest ipsis in gradu 
tanquam infimo, et prodit se in experiments pluri- 
mis, sicut in bullis, in rotunditate guttarum, in filis 
tenuioribus stillicidiorum, et in sequacitate corporum 
glutinosorum, et ejusmodi. Sed maxime omnium 
se ostendit appetitus iste, si discontinuatio tentetur 
usque ad fractiones minores. Nam in mortariis, 
post contusionern ad certum gradum, non amplius 
operatur pistillum : aqua non subintrat rimas mi 
nores : quin et ipse aer, non obstante subtilitate 
corporis ipsius, poros vasorum paullo solidiorum 
non pertransit subito, nee nisi per diuturnam insinua- 

Sit Motus Sextus, motus quern nominamus Motum 
ad Lucrum, sive Motum Indigentias. Is est, per 
quern corpora, quando versantur inter plane hetero- 
genea et quasi inimica, si forte nanciscantur copiam 
aut commoditatem evitandi ilia heterogenea, et se 
applicandi ad magis cognata (licet ilia ipsa cognata 
talia fuerint, quae non habeant arctum consensum 
cum ipsis), tamen statim ea amplectuntur, et tan 
quam potiora malunt; et lucri loco (unde vocabu- 
lum sumpsimus)hoc ponere videntur, tanquam talium 
corporum indiga. Exempli gratia : aurum, aut 
aliud metallum foliatum non delectatur aere cir- 
cumfuso. Itaque si corpus aliquod tangibile et 
crassum nanciscatur (ut digitum, papyrum, quidvis 


aliud) adbaeret statim, nee facile divellitur. Etiam 
papyrus, aut pannus, et bujusmodi , non bene se 
haberit cum acre qui inseritur et commistus est in 
ipsorum poris. Itaque aquam aut liquorem libenter 
imbibunt, et aerem exterminant. Etiam saccbarum, 
aut spongia infusa in aquam aut vinum, licet pars 
ipsorum emineat et long attollatur supra vinum 
aut aquam, tamen aquam aut vinum paullatim et 
per gradus attrabunt in sursum. 

Unde optimus canon sumitur aperturse et solu- 
tionum corporum. Missis enim corrosivis et aquis 
fortibus, qua? viam sibi aperiunt, si possit inveniri 
corpus proportionatum et magis consentiens et 
amicum corpori alicui solido, quam illud cum quo 
tanquam per necessitatem commiscetui% statim se 
aperit et relaxat corpus, et illud alterum intro 
recipit, priore excluso aut summoto. Neque opera- 
tur, aut potest iste Motus ad Lucrum, solummodd 
ad tactum. Nam electrica operatio (de qua Gilber- 
tus, et alii post eum tantas excitarunt fabulas) non 
alia est quam corporis per fricationem levem exci- 
tati appetitus, qui aerem non bene tolerat, sed 
aliud tangibile mavult, si reperiatur in propinquo. 

Sit Motus Septimus, Motus (quern appellamus) 
Congregationis Majoris ; per quern corpora ferun- 
tur ad massas connaturalium suorum : gravia, ad 
globum terra?; levia, ad ambitum coeli. Hunc schola 
nomine Motus Naturalis insignivit ; levi contempla- 
tione, quia scilicet nil spectabile erat ab extra, quod 
eum motum cieret (itaque rebus ipsis innatum 
atque insitum putavit), aut forte quia non cessat. 



Nec mirum : semper enim praesto sunt coelum et ter 
ra ; cum e contra caussae et origines plurimorum ex 
reliquis motibus interdum absint, interdum adsint. 
Itaque hunc, quia non intermittit, sed caeteris inter- 
mittentibus statim occurrit, perpetuum et proprium ; 
reliquos, adscititios posuit. Est autem iste motus 
revera satis infirmis et hebes, tanquam is qui (nisi sit 
moles corporis major) casteris motibus, quamdiu ope- 
rantur, cedat et succumbat. Atque cum hie motus 
hominum cogitationes ita impleverit, ut fere reliquos 
motus occultaverit ; tamen parum est quod homi 
nes de eo sciunt, sed in multis circa ilium erroribus 

Sit Motus Octav us, Motus Congregationis Mino- 
ris ; per quern partes homogeneae in corpore aliquo 
separant se ab heterogeneis, et coeunt inter sese ; per 
quern etiam corpora Integra ex similitudine substan- 
tiae se amplectuntur et fovent, et quandoque ad dis- 
tantiam aliquam congregantnr, attrahuntur, et con- 
veniunt : veluti, cum in lacte flos lactis post moram 
aliquam supernatat ; in vino faeces et tartarum sub- 
sidimt. Neque enim haec fiunt per motum gravita- 
tis et levitatis tan turn, ut aliae partes summitatem 
petant, aliae ad imum vergant ; sed multo magis per 
desiderium homogeneorum inter se coeundi, et se 
uniendi. Differt autem iste motus a Motu Indigen- 
tiae, in duobus. Uno, quod in Motu Indigentias sit 
stimulus major naturae malignae et contrariae : at in 
hoc motu (si modo impedimenta et vincula absint) 
uniuntur partes per amicitiam, licet absit natura 
aliena quas litem moveat : altero, quod arctior sit 


unio, et tanquam majore cum delectu. In illo enim, 
modo evitetur corpus inimicum, corpora etiam non 
admodum cognata concurrunt : at in hoc coeunt 
substantial germana plane similitudine devinctaB ; 
et conflantur tanquam in unum. Atque hie motus 
omnibus corporibus compositis inest ; et se facile 
conspiciendum in singulis daret, nisi ligaretur et 
fhenaretur per alios corporum appetitus et necessi 
tates, quae istam coitionem disturbant. 

Ligatur autem motus iste plemmque tribus 
rnodis : torpore corporum ; frasno corporis dominan- 
tis ; et motu externo. Ad torporem corporum quod 
attinet ; certum est inesse corporibus tangibilibus 
pigritiam quandam secundum magis et minus, et 
exhorrentiam motus localis ; ut, nisi excitentur, ma- 
lint statu suo (prout sunt) esse contenta, quam in 
melius se expedire. Discutitur autem iste torpor 
triplici auxilio : aut per calorem, aut per virtutem 
alicujus cognati corporis eminentem, aut per motum 
vividum et potentem. Atque prim6 quoad auxilium 
caloris : hinc fit, quod calor pronuntietur esse, illud 
quod separet Heterogenea, congreget Homogenea/ 
Quam definitionem Peripateticorum merito derisit 
Gilbertus ; dicens earn esse perinde ac si quis dice- 
ret ac defmiret hominem illud esse, quod serat triti- 
cum, et plantet vineas : esse enim definitionem tan- 
turn per effectus, eosque particulares. Sed adhuc 
magis culpanda est ilia definitio ; quia etiam effectus 
illi (quales, quales sunt) non sunt ex proprietate ca 
loris, sed tantum per accidens (idem enim facit fri- 
gus, ut postea dicemus), nempe ex desiderio partium 


homogenearum coeundi ; adjuvante tantum calore 
ad discutiendum torporem, qui torpor desiderium 
illud antea ligaverat. Quoad vero auxilium virtutis 
inditae a corpore cognato ; illud mirabiliter elucescit 
in magnete armato, qui excitat in ferro virtutem de- 
tinendi ferrum per similitudinem substantial, discusso 
torpore ferri per virtutem magnetis. Quoad vero 
auxilium motus, conspicitur illud in sagittis ligneis, 
cuspid e etiam lignea ; quae altius penetrant in alia 
ligna, quam si fuissent armatae ferro, per similitudi 
nem substantial, discusso torpore ligni per motum 
celerem : de quibus duobus experimentis etiam in 
Aphorismo de Instantiis Clandestinis, diximus. 

Ligatio vero Motus Congregationis Minoris, quae 
fit per fraenum corporis dominantis, conspicitur in 
solutione sanguinis et urinarum per frigus. Quamdiu 
enim repleta fuerint corpora ilia spiritu agili, qui 
singulas eorum partes cujuscunque generis, ipse ut 
dominus totius, ordinat et cohibet, tamdiu non coe- 
unt heterogenea propter fraenum : sed postquam ille 
spiritus evaporaverit, aut sufFocatus fuerit per fri 
gus, turn solutae partes a fraeno coeunt secundum 
desiderium suum naturale. Atque ideo fit, ut omnia 
corpora, quae continent spiritum acrem (ut sales, et 
hujusmodi), durent et non solvantur, ob fraenum per- 
manens et durabile spiritus dominantis et imperiosi. 

Ligatio vero Motus Congregationis Minoris, quee 
fit per motum externum, maxime conspicitur in 
agitationibus corporum, per quas arcetur putrefac- 
tio. Omnis enim putrefactio fundatur in congrega- 
tione homogeneorum ; unde paullatim fit corruptio 


prioris (quam vocant) formae, et generatio novae. 
Nam putrefactionem, quae sternit viam ad genera- 
tionem novae formae, praecedit solutio veteris ; quae 
est ipsa coitio ad homogeniam. Ea vero, si non im- 
pedita fuerit, fit solutio simplex; sin occurrant 
varia quas obstant, sequuntur putrefactiones quae sunt 
rudimenta generationis novas. Quod si (id quod 
nunc agitur) fiat agitatio frequens per motum ex- 
ternum, turn vero motus iste coitionis (qui est deli- 
catus et mollis, et indiget quiete ab externis) distur- 
batur et cessat ; ut fieri videmus in innumeris ; 
veluti, cum quotidiana agitatio aut profluentia aquae 
arceat putrefactionem ; vend arceant pestilentiam 
aeris ; grana in granariis versa et agitata maneant 
pura ; omnia denique agitata exteriiis non facile 
putrefiant interius. 

Superest ut non omittatur coitio ilia partium 
corporum, unde fit praecipue induratio et desiccatio. 
Postquam enim spiritus, aut humidum in spjritum 
versum, evolaverit in aliquo corpore porosiore (ut in 
ligno, osse, membrana, et hujusmodi), turn partes 
crassiores majore nixu contrahuntur et coe unt, unde 
sequitur induratio aut desiccatio : quod existimamus 
fieri, non tarn ob Motum Nexus, ne detur vacuum, 
quam per motum istum amicitiae et unionis. 

Ad coitionem vero ad distans quod attinet, ea 
infrequens est et rara : et tamen in pluribus inest, 
quam quibus observatur. Hujus simulacra sunt, 
cum bulla solvat bullam ; medicamenta ex similitu- 
dine substantive trahant humores ; chorda in diversis 
fidibus adunisonum moveat chordam ; et hujusmodi. 


Etiam in spiritibus animalium hunc motum vigere 
existimamus, sed plane incognitum. At eminet 
certe in magnate, et ferro excito. Cum autem de 
motibus magnetis loquimur, distinguendi plane sunt. 
Quatuor enim virtutes sive operationes sunt in mag- 
nete, quae non confundi, sed separari debent ; licet 
admiratio hominum et stupor eas commiscuerit. Una, 
coitionis magnetis ad magnetem, vel ferri ad magne 
tem, vel ferri exciti ad ferrum. Secunda, vertici- 
tatis ejus ad septentriones et austrum, atque simul 
declinationis ejus. Tertia, penetrationis ejus per 
aurum, vitrum, lapidem, omnia. Quarta, commu^ 
nicationis virtutis ejus de lapide in ferrum, et de 
ferro in ferrum, absque communicatione substantive. 
Verum hoc loco de prima virtute ejus tantum loqui 
mur, videlicet coitionis. Insignis etiam est motus 
coitionis argenti vivi et auri ; adeo ut aurum alliciat 
argentum vivum, licet confectum in unguenta, at 
que operarii intejr vapores argenti vivi soleant tenere 
in ore frustum auri, ad colligendas emissiones ar 
genti vivi, alias crania et ossa eorum invasuras ; 
unde etiam frustum illud paullo post albescit. At 
que de Motu Congregationis Minoris haec dicta 

Sit Motus Nonus, Motus Magneticus; qui licet 
sit ex genere Motus Congregationis Minoris, tamen 
si operatur ad distantias magnas, et super massas 
rerum magnas, inquisitionem meretur separatam ; 
praesertim si nee incipiat a tactu, quemadmodum 
plurimi, nee perducat actionem ad tactum, quem- 
admodurn omnes motus congregativi ; sed corpora 


tantum elevet, aut ea intumescere facial, nee quic- 
quam ultra. Nam si luna attollat aquas, aut turge- 
scere aut intumescere faciat humida ; aut coelum 
stellatum attrahat planetas versus sua apogaea ; aut 
sol alliget astra Veneris et Mercurii, ne longius ab- 
sint a corpore ejus. quam ad distantiam certam ; 
videntur hi motus nee sub Congregatione Majore, 
nee sub Congregatione Minore bene collocari ; sed 
esse tanquam congregativa media et imperfecta, 
ideoque speciem debere constituere propriam. 

Sit Motus Decimus, Motus Fugae ; motus scilicet 
Motui Congregationis Minoris contrarius ; per quem 
corpora ex antipathia fugiunt et fugant inimica, 
seque ab illis separant, aut cum illis miscere se re 
cusant. Quamvis enim videri possit in aliquibus 
hie motus esse motus tantum per aceidens, aut per 
consequens, respectu Motus Congregationis Minoris, 
quia nequeunt coire homogenea, nisi heterogeneis 
exclusis et remotis : tamen ponendus est motus iste 
per se, et in speciem constituendus, quia in multis 
appetitus Fugae cernitur magis principals, quam 
appetitus Coitionis. 

Eminet autem hie motus insignit^r in excretioni- 
bus amimalium ; nee minus etiam in sensuum non- 
nullorum odiosis objectis, praecipue in olfactu et 
gustu. Odor enim foetidus ita rejicitur ab olfactu, 
ut etiam inducat in os stomachi motum expulsionis 
per consensum ; sapor amarus et horridus ita rejici 
tur a palato aut gutture, ut inducat per consensum 
capitis conquassationem et horrorem. Veruntamen 
etiam in aliis locum habet iste motus. Conspicitur 


enim in antiperistasibus nonnullis ; ut in aeris media 
regione, cujus frigora videntur esse rejectiories natu 
rae frigidas ex confiniis coelestium ; quemadmodum 
etiam videntur magni illi fervores et inflarmnationes, 
quae inveniuntur in locis subterraneis, esse rejecti- 
ones naturae calidae ab interioribus terrae. Calor 
enim et frigus, si fuerint in quanto minore, se invi- 
cem perimunt ; sin fuerint in massis majoribus, 
et tanquam justis exercitibus, turn vero per con- 
flictum se locis invicem summovent, et ejiciunt. 
Etiam tradunt cinamomum et odorifera, sita juxta 
latrinas et loca fcetida, diutius odorem retinere, 
quia recusant exire et commisceri cum foetidis. 
Certe argentum vivum, quod alias se reuniret in 
corpus integrum, probibetur per salivam hominis, 
aut axungiam porci, aut terebmthinam, et hujus 
modi, ne partes ejus coeant ; propter malum con- 
sensum quern babent cum hujusmodi corporibus, a 
quibus undique circumfusis se retrahunt ; adeo ut 
fortior sit earuin Fuga ab istis interjacentibus. quam 
desiderium uniendi se cum pariibus sui similibus; 
id quod vocant mortificationem argenti vivi. Etiam 
qu6d oleum cum aqua non misceatur, non tantum 
in caussa est differentia levitatis, sed malus ipsorum 
consensus : ut videre est in spiritu vini, qui cvim 
levior sit oleo, tamen se bene miscet cum aqua. At 
maxime omnium insignis est Motus Fugae in nitro, 
et hujusmodi corporibus crudis^ quae flammam ex- 
horrent ; ut in pulvere pyrio, argento vivo, necnon 
in auro. Fuga vero ferri ab altero polo magnetis, 
a Gilberto bene notatur non esse Fuga propria, 


sed conformitas, et coitio ad situm magis accommo- 

Sit Motus Undecimus, Motus Assimilationis, sive 
Multiplicationis sui, sive etiamGenerationis Simplicis. 
Generationem autem Simplicem dicimus non corpo- 
rum integralium, ut in plantis, aut animalibus ; sed 
corporum similarium. Nempe per hunc motum 
corpora similaria vertunt corpora alia affinia, aut 
saltern bene disposita et praeparata, in substantiam 
et naturam suam ; ut flamma, quae super halitus et 
oleosa multiplicat se, et generat novam flammam ; 
aer, qui super aquam et aquea multiplicat se. et 
generat novum aerera ; spiritus vegetabilis et ani- 
malis, qui super tenuiores paries tarn aquei quam 
oleosi in alimentis ,suis multiplicat se, et generat 
novum spiritum ; paries solidae plantarum et anima- 
lium, veluti folium, flos, caro, os, et sic de cseteris, 
qua3 singulae ex succis alimentorum assinulant et 
generant substantiam successivarn, et epiusiam. 
Neque enim quenquam cum Paracelso delirare 
juvet, qui (distillationibus suis scilicet occaacatus) 
nutritionem per separationem tantum fieri voluit; 
quodque in pane vel cibo lateat oculus, nasus, cere 
brum, jecur ; in succo terrae radix, folium, flos. 
Etenim sicut faber ex rudi massa lapidis vel ligni, 
per separationem et rejectionem superflui, educit 
folium, florem, oculum, nasum, manum, pedem, et 
similia; ita arcbaeum ilium fabrum internum ex 
alimentb, per separationem et rejectionem, educere 
singula membra et partes, assent ille. Verum missis 


nugis, certissimum est partes singulas, tarn similares, 
quam organicas, in vegetabilibus et animalibus, 
succos alimentorum suorum fere communes, aut non 
multum diversos, primo attrahere cum nonnullo 
delectn, deinde assimilare, et vertere in naturam 
suam. Neque Assimilatio ista, aut Generatio simplex, 
fit solum in corporibus animatis, verum et inani- 
mata ex hae re participant ; veluti de flamma et 
ae re dictum est. Quinetiam spiritus emortuus, 
qui in omni tangibili animate continetur, id perpe- 
tuo agit, ut partes crassiores digerat et vertat in 
spiritum, qui deinde exeat ; unde fit diminutio pon- 
deris et exsiccatio, ut alibi diximus. Neque etiam re- 
spuenda est in Assimilatione, accretio ilia, quam vulgo 
ab alimentatione distinguunt ; veluti cum lutum inter 
lapillos concrescit, et vertitur in materiam lapideam ; 
squamma3 circa dentes vertuntur in substantiam non 
minus duram, quam sunt dentes ipsi, etc. Sumus 
enim in ea opinione, inesse corporibus omnibus deside- 
rium assimilandi, non minus quam coeundi ad homo- 
genea : verum ligatur ista virtus, sicut et ilia, licet 
non iisdem modis. Sed modos illos, necnon solutionem 
ab iisdem, omni diligentia inquirere oportet, quia 
pertinent ad senectutis refocillationem. Postremo 
videtur notatu dignum, quod in novem illis motibus, 
de quibus diximus, corpora tantum naturaB suae con- 
servationem appetere videntur ; in hoc decimo 
autem propagationem. 

Sit Motus Duodecimus, Motus Excitationis ; qui 
Motus videtur esse ex genere Assimilationis, atque 


eo nomine quandoque a nobis promiscue vocatur. 
Est enim motus diffusivus, et communicativus, et 
transitivus, et multiplicativus, sicut et ille ; atque 
effectu (ut plurirnum) consentiunt, licet efficiendi 
modo et subjecto differant. Motus enim Assimila- 
tionis procedit tanquam cum imperio, et potestate , 
jubet enim, et cogit assimilatum in assimilantem 
verti et mutarL At Motus Excitationis procedit 
tanquam arte et insinuatione, et furtim ; et invitat 
tantum, et disponit excitatum ad naturam excitan- 
tis. Etiam Motus Assimilationis multiplicat et 
transformat corpora et substantias ; veluti, plus fit 
flammae, plus aeris, plus spiritus, plus carnis. At in 
Motu Excitationis, multiplicantur et transeunt vir- 
tutes tantum ; et plus fit calidi, plus magnetic!, plus 
putridi. Eminet autem iste Motus praecipue in 
calido et frigido. Neque enim calor diffundit se in 
calefaciendo per communication em primi caloris ; 
sed tantum per Excitationem partium corporis ad 
motum ilium, qui est Forma Calidi ; de quo in Vin- 
demiatione Prima de Natura Calidi diximus. Itaque 
longe tardius et difficilius excitatur calor in lapide 
aut metallo, quam in aere, ob inhabilitatem et 
impromptitudinem corporum illorum ad motum 
ilium ; ita ut verisimile sit, posse esse interius versus 
viscera terrae materias, quae calefieri prorsus respu- 
ant, quia ob condensationem majorem spiritu illo 
destituuntur, a quo Motus iste Excitationis plerum- 
que incipit, Similiter magnes induit ferrum nova 
partium dispositione et motu conform! ; ipse autem 
nihil ex virtute perdit. Similiter fermentum panis, 


et flos cervisiae, et coagulum lactis, et nonnulla ex 
venenis, excitant et invitant motum in massa fari- 
naria, aut cervisia, aut caseo, aut corpore humano 
successivum et continuatum ; non tarn ex vi exci- 
tantis, quam ex prsedispositione et facili cessione 

Sit Motus Decimus-tertius, Motus Impressionis ; 
qui Motus est etiam ex genere Motus Assimilationis, 
estque ex diffusivis motibus subtilissimus. Nobis 
autem visum est eum in speciem propriam consti- 
tuere, propter differentiam insignem quam habet 
erga priores duos. Motus enim Assimilationis sim 
plex corpora ipsatransformat; ita ut si tollas primum 
movens nihil intersit ad ea quae sequuntur. Neque 
enim prima accensio in flammam, aut prima versio in 
aerem, aliquid facit ad flammam aut aerem, in gene- 
ratione succedentem. Similiter, Motus Excitationis 
omnino manet, remoto primo movente, ad tempora 
bene diuturna ; ut in corpore calefacto, remoto 
primo calore ; in ferro excito, remoto magnete ; in 
massa farinaria, remoto fermento. At Motus Im 
pressionis, licet sit diffusivus, et transitivus, tamen 
perpetuo pendere videtur ex primo movente ; adeo 
ut sublato aut cessante illo, statim deficiat et pe- 
reat ; itaque etiam momento, aut saltern exiguo tern- 
pore transigitur. Quare Motus illos Assimilationis 
et Excitationis, Motus Generationis Jovis (quia ge- 
neratio manet), hunc autem motum, Motum Gene 
rationis Saturni (quia natus statim devoratur et ab- 
sorbetur) appellare consuevimus. Manifestat se vero 
hie motus in tribus ; in lucia radiis ; sonorum per- 


cussionibus ; et magneticis, quatenus ad communi- 
cationem. Etenim amota luce, statim pereunt colo- 
res, et reliquoe imagines ejus; amota percussione 
prima, et quassatione corporis inde facta, paullo 
post perit sonus. Licet enim soni, etiam in medio 
per ventos, tanquam per undas agitentur : tamen di- 
ligentius notandum est, qudd sonus non tarn diu 
durat, quam fit resonatio. Etenim impulsa campana, 
sonus ad ben magnum tempus continuari videtur ; 
unde quis facile in errorern labatur, si existimet toto 
illo tempore sonum tanquam natare et haerere in acre, 
quod falsissimum est. Etenim ilia resonatio non est 
idem sonus numero, sed renovatur. Hoc autem 
manifestatur ex sedatione sive cohibitione corporis 
percussi. Si enim sistatur et detineatur campana 
fortiter et fiat immobilis, statim perit sonus, nee re- 
sonat amplius ; ut in chordis, si post primam per- 
cussionem tangatur chorda, vel digito ut in lyra, vel 
calamo ut in espinetis, statim desinit resonatio. Mag- 
nete autern rcmoto statim ferrum decidit. Luna 
autem a mari non potest removeri ; nee terra a 
ponderoso dum cadit. Itaque de illis nullum fieri 
potest experimentum ; sed ratio eadem est. 

Sit Motus Decimus-quartus, Mot us Configuratio- 
nis, aut Situs ; per quern corpora appetere videntur 
non coitionem, aut separationem aliquam, sed situm, 
et collocationem, et configurationem cum aliis. Est 
autem iste motus valde abstrusus, nee bene inquisi- 
tus. Atque in quibusdam videtur quasi incaussabi- 
lis ; licet revera (ut existimamus) non ita sit. Ete 
nim si qua3ratur, cur potius ccelum volvatur ab 


oriente in occidentem, quam ab occidente in orien- 
tem ; aut cur vertatur circa polos positos juxta 
Ursas, potius quam circa Orionem, aut ex alia aliqua 
parte coeli ; videtur ista quaestio tanquam quaedam 
exstasis, cum ista potius ab experientia, et ut posi- 
tiva recipi debeant. At in natura profecto sunt 
quaedam ultima et incaussabilia ; verum hoc ex illis 
non esse videtur. Etenim hoc fieri existimamus ex 
quadam harmonia et consensu mundi, qui adhuc 
non venit in observationem. Quod si recipiatur 
motus terras ab occidente in orientem ; eaedem ma- 
nent quaestiones. Nam et ipsa super aliquos polos 
movetur. Atque cur tandem debeant isti poli collo- 
cari magis ubi sunt, quam alibi ? Item verticitas, et 
directio, et declinatio magnetis ad hunc motum re- 
feruntur. Etiam inveniuntur in corporibus tarn na- 
turalibus quam artificialibus, praesertim consistenti- 
bus, et non fluidis, collatio quaedam et positura 
partium, et tanquam villi et fibrae, quas diligenter 
investigandse sunt ; utpote sine quarum inventions 
corpora ilia commode tractari aut regi non possunt. 
At circulations illas in liquidis, per quas ilia dum 
pressa sint, antequam se liberare possunt, se invicem 
relevant, ut compressionem illam ex sequo tolerent, 
Motui Libertatis verius assignamus. 

Sit Motus Decimus-quintus, Motus Pertransitio- 
nis, sive Motus secundum Meatus ; per quem virtu- 
tes corporum magis aut minus impediuntur, aut 
provehuntur a mediis ipsorum, pro natura corporum 
et virtutum operantium, atque etiam medii. Aliud 
enim medium luci convenit, aliud sono, aliud calori 


et frigori, aliud virtutibus raagneticis, nee non aliis 
nonnullis respective. 

Sit Motus Decimus-sextus, Motus Regius (ita 
enim eum appellamus) sive Politicus ; per quern 
partes in corpore aliquo praedominantes et imperan- 
tes reliquas partes fraenant, domant, subigunt, ordi- 
nant, et cogunt eas adunari, separari, consistere, 
moveri, collocari, non ex desideriis suis, sed prout in 
ordine sit et conducat ad bene esse partis illius im- 
perantis ; adeo ut sit quasi Regimen et Politia quae- 
dam, quam exercet pars regens, in partes subditas. 
Eminet autem hie motus praecipue in spiritibus ani- 
malium, qui motus omnes partium reliquarum, 
quamdiu ipse in vigore est, contemperat. Invenitur 
autem in aliis corporibus in gradu quodam inferiore ; 
quemadmodum dictum est de sanguine et urinis, 
quae non solvuntur, donee spiritus, qui partes earum 
commiscebat et cobibebat, emissus fuerit aut suffo- 
catus. Neque iste motus omnino spiritibus proprius 
est, licet in plerisque corporibus spiritus dominentur 
ob motum celerem, et penetrationem. Veruntamen 
in corporibus magis condensatis, nee spiritu vivido 
et vigente (qualis inest argento vivo et vitriolo) re- 
pletis, dominantur potius partes crassiores ; adeo ut 
nisi fraenum et jugum hoc arte aliqua excutiatur, 
de nova aliqua hujusmodi corporum transformatione 
minimi spcrandum sit. Neque vero quispiam nos 
oblitos esse existimet ejus quod nunc agitur ; quia 
cum ista series et distributio motuum ad nil aliud 
spectet, quam ut illorum Praedominantia per Instan- 
tias Luctae melius inquiratur, jam inter motus ipsos, 


Prasdominantiae mentionem faciamus. Non enim in 
descriptione Motus istius Regii, de Pradominantia 
motuum aut virtutum tractamus, sed de Prsedominan- 
tia partium in corporibus, haec enim ea est Prgedo- 
minantia, quae speciem istam motus peculiarem 

Sit Motus Decimus-septimus, Motus Rotationis 
Spontaneus ; per quern corpora motu gaudentia, et 
bene collocata, natura sua fruuntur, atque seipsa se- 
quuntur, non aliud ; et tanquam proprios petunt am- 
plexus. Etenim videntur corpora aut movere sive 
termino ; aut plane quiescere ; aut ferri ad termi- 
num, ubi pro natura sua aut rotent, aut quiescant. 
Atque quae bene collocata surit, si motu gaudeant, 
movent per circulum : motu scilicet aeterno, et infi- 
nito. Qua3 bene collocata sunt, et motum exhor- 
rent, prorsus quiescunt. Quae non ben& collocata 
sunt, movent in linea recta (tanquam tramite bre- 
vissimo) ad consortia suorum connaturalium. Re- 
cipit autem Motus iste Rotationis difFerentias novem. 
Primam, centri sui, circa quod corpora movent ; se- 
cundam, polorum suorum, supra quos movent : ter- 
tiam 3 circumferentiae sive ambitus sui, prout distant 
a centro : quartam, incitationis suae, prout celerius 
aut tardius rotant : quintam, consecutionis motus 
sui, veluti ab oriente in occidentem, aut ab occidente 
in orientem : sextam, declinationis a circulo perfecto 
per spiras longius aut propius distantes a centro 
suo : septimam, declinationis a circulo perfecto per 
spiras longius aut propius distantes a polis suis : 
octavam, distantiae propioris aut longioris spirarum 


suarum ad invicem : nonam et ultimam, variation!? 
ipsorum polorum, si sint mobiles, quse ipsa ad rota- 
tionem non pertinet, nisi fiat circulariter. Atque 
iste motus communi et inveterata opinione habetur 
pro proprio coelestium. Attamen gravis de illo 
motu lis est inter nonnullos tarn ex antiquis quam 
modernis, qui Rotationem terrae attribuerunt. At 
multo fortasse justior movetur controversia (si modo 
res non sit omnino extra controversiam), an motus 
videlicet iste (concesso quod terra stet) coeli finibus 
contineatur, an potius descendat, et communicetur 
aeri, et aquis. Motum autem Rotationis in missi- 
libus ; ut in spiculis, sagittis, pilis scloppetorum, 
et sirnilibus, omnino ad Motum Libertatis rejici- 

Sit Motus Decimus-octavus, Motus Trepidatio- 
nis, cui (ut ab astronomis intelligitur) non multum 
fidei adhibemus. Nobis autem corporum natura- 
lium appetitus ubique serio perscrutantibus occurrit 
iste motus ; et const itui debere videtur in speciem. 
Est autem hie motus veluti asternae cujusdam capti- 
yitatis. Videlicet ubi corpora non omnino pro na- 
tura sua bene locata, et tamen non prorsus male se 
habentia, perpetuo trepidant, et irrequiete se agant, 
nee statu suo contenta, nee ulterius ausa progredi. 
Talis invenitur motus in corde et pulsibus anima- 
lium ; et necesse est ut sit in omnibus corporibus, 
quae statu ancipiti ita degunt, inter commoda et 
incommoda, ut distracta liberare se tentent, et 
denuo repulsam patjantur, et tamen perpetuo expe-. 



Sit Motus Decimus-nonus et postremus, motus 
ille cui vix nomen motus competit, et tamen est 
plane motus. Quern motum, Motum Decubitus, 
sive Motum Exhorrentiae motus vocare licet. Per 
hunc motum terra stat mole sua, moventibus se ex 
tremis suis in medium ; non ad centrum imaginati- 
vum, sed ad unionem. Per hunc etiam appetitum 
omnia majorem in modum condensatae motum ex- 
horrent, atque illis pro omni appetitu est non mo- 
veri ; et licet infinitis modis vellicentur et provocen- 
tur ad motum, tamen naturam suam (quoad pos- 
sunt) tuentur. Quod si ad motum compellantur, 
tamen hoc agere semper videntur. ut quietem et 
statum suum recuperent, neque amplius moveant. 
Atque circa hoc certe se agilia praebent, et satis per- 
niciter et rapide (ut pertaesa et impatientia omnis 
morae) contendunt. Hujus autem appetitus imago 
ex parte tantiim cerni potest ; quia hie apud nos, ex 
subactione et concoctione ccelestium, omne tangibile 
non tantum non condensatum est ad ultimitatem, 
sed etiam cum spiritu nonnullo miscetur. 

Proposuimus itaque jam species, sive elementa 
simplicia motuum, appetituum, et virtutum activa- 
rum, quae sunt in natura maxime catholica. Neque 
parum scientiae naturalis sub illis adumbratum est. 
Non negamus tamen et alias species fortasse addi 
posse, atque istas ipsas divisiones secundum veriores 
rerum venas transferri, denique in minorem nume- 
rum posse redigi. Neque tamen hoc de divisionibus 
aliquibus abstractis intelligimus : veluti, si quis dicat, 
corpora appetere vel conservationem, vel exaltatio- 


nem, vel propagationem, vcl fruitionem naturae suse ; 
aut si quis dicat, motus rerum tendere ad conserva- 
tionem et bonum, vel universi, ut Antitypiam et 
Nexum, vel universitatum magnarum, ut Motus 
Congregationis Majoris, Rotationis, et Exhorrentiaa 
Motus, vel formarum specialium, ut reliquos. Lict 
enim haec vera sint, tamen nisi terminentur in mate- 
ria et fabrica, secundum veras lineas, speculativa 
sunt, et minus utilia. Interim sufficient, et boni 
erunt usus ad pensitandas Praedominantias virtutum, 
et exquireridas Instantias Luctae ; id quod nunc 

Etenim ex his quos proposuimus motibus alii 
prorsus sunt invincibiles ; alii aliis sunt fortiores, et 
illos ligant, fraenant, disponunt ; alii aliis longius 
jaculantur ; alii alios tempore et celeritate praever- 
tunt ; alii alios fovent, roborant, ampliant, accele 

Motus Antitypiae omnino est adamantinus et 
invincibilis. Utrum vero Motus Nexus sit invin- 
cibilis, adhuc baeremus. Neque enim pro certo affir- 
maverimus, utriim detur vacuum, sive coacervatum, 
sive permistum. At de illo nobis constat ; rationem 
illam, propter quam introductum est vacuum a Leu- 
cippo et Democrito (videlicet quod absque eo non 
possent eadem corpora complecti et implere majora 
et minora spatia), falsam esse. Est enim plane plica 
materiae complicantis et replicantis se per spatia, 
inter certos fines, absque interpositione vacui : neque 
est in ae re, ex vacuo bis rnillies (tantum enim esse 


oportet) plus quam in auro. Id quod ex potentis- 
simis corporum pneumaticorum virtutibus (qua? aliter 
tanquam pulveres minuti natarent in vacuo), et 
multis aliis demonstrationibus, nobis satis liquet. 
Reliqui vero Motus regunt et reguntur invicem, pro 
rationibus vigoris, quanti, incitationis, ejaculationis, 
necnon turn auxiliorum, turn impedimentorum quse 

Exempli gratia: magnes armatus nonnullus de- 
tinet et suspendit ferrum, ad sexagecuplum pondus 
ipsius ; eo usque dominatur Motus Congregationis 
Minoris, super Motum Congregationis Majoris : 
quod si majus fuerii pondus, succumbit. Vectis 
tanti roboris sublevabit tantutn pondus ; eo usque 
dominatur Motus Libertatis, super Motum Congre 
gationis Majoris; sin majus fuerit pondus, succum 
bit. Corium tensum ad tensuram talem non rum- 
pitur ; eo usque dominatur Motus Continuationis, 
super Motum Tensurae ; quod si ulterior fuerit ten- 
sura, rumpitur corium, et succumbit Motus Continu 
ationis. Aqua per rimam perforationis talis effluit ; 
e6 usque dominatur Motus Congregationis Majoris, 
super Motum Continuationis; quod si minor fuerit 
rima, succumbit, et vincit Motus Continuationis. 
In pulvere sulphuris solius immissi in scloppetum 
cum pila, et admoto igne, non emittitur pila ; in eo 
Motus Congregationis Majoris vincit Motum Hyles. 
At in pulvere pyrio immisso vincit Motus Hyles in 
sulphure, adjutus Motibus Hyles et Fugas in 
nitro. Et sic de caeteris. Etenim Instantiae Luctse 


(quae indicant Praedominantiam Virtutum, et seciui- 
dum quas rationes et calculos praedominentur et suc- 
cumbant) acri et sedula diligentia undique sunt con- 

Etiam modi et rationes ipsius succumbentiae 
motuum diligenter sunt introspiciendae. Nempe, 
an omnino cessent, vel potius usque nitantur, sed 
ligentur. Etenim in corporibus hie apud nos, nulla 
vera est quies, nee in integris, nee in partibus ; sed 
tantum secundum apparentiam. Quies autem ista 
apparens, caussatur aut per ^Equilibrium ; aut per 
absolutam Praedominantiam Motuum. Per /Equi 
librium, ut in bilancibus, quae stant si aequa sint pon- 
dera. Per Praedominantiam, ut in bydriis perforatis, 
ubi quiescit aqua, et detinetur a decasu, per Prae 
dominantiam Motus Nexus. Notandum tamen est 
(ut diximus) quatenus nitantur motus illi succura- 
bentes. Etenim si quis per luctam detineatur exten- 
sus in terra, brachiis et tibiis vinctis, aut aliter deten- 
tis ; atque ille tamen totis viribus resurgere nitatur, 
non est minor nixus, licet non proficiat. Hujus 
autem rei conditio (scilicet utrum per Praedominan 
tiam, motus succumbens quasi annihiletur, an potius 
continuetur nixus, licet non conspiciatur), quae latet 
in conflictibus, apparebit fortasse in concurrentiis. 
Exempli gratia ; fiat experimentum in scloppetis, 
utrum scloppetus, pro tanto spatio quo emittat pilam 
in linea directa, sive (ut vulgo loquuntur) in puncto 
bianco, debiliorem edat percnssionem ejaculando in 
supra, ubi Motus Ictus est simplex, quam desuper, 
ubi Motus Gravitatis concurrit cum Ictu. 


Etiam canones Praedominantiarum qui occurrunt, 
colligendi sunt. Veluti, quod quo communius est 
bonum quod appetitur, eo Motus est fortior : ut 
Motus Nexus qui respicit communionem universi, 
fortior est Motu Gravitatis, qui respicit communio 
nem densorurn. Etiam quod appetitus, qui sunt 
boni privati, non prevalent plerumque contra appe- 
titus boni magis publici, nisi in parvis quantis. Qua? 
utinam obtinerent in civilibus. 


Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-quinto Instantias Innuentes ; eas scilicet, 
quae commoda hominum innuunt aut designant. 
Etenim ipsum Posse et ipsum Scire naturam huma- 
nam amplificant, non beant. Itaque decerpenda sunt 
ex universitate rerum ea, quae ad usus vitas maxime 
faciunt. Verum de iis erit magis proprius dicendi 
locus, cum Deductiones ad Praxim tractabimus. 
Quinetiam in ipso opere Interpretationis circa sin- 
gula subjecta, locum semper Chartae Humanae, sive 
Chartas Optativae assignamus. Etenim et quaerere 
et optare non inepte pars scientiae est. 


Inter Praarogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-sexto Instantias Polychrestas. Eae sunt, 
quae pertinent ad varia, et saepius occurrunt : ideo- 
que operae et novis probationibus baud parum par- 
cunt. Atque de instrumentis ipsis atque ingeniatio- 
nibus proprius erit dicendi locus, cum Deductiones 
ad Praxim et Experimentandi Modos tractabimus. 
Quinetiam quae adhuc cognita sunt et in usum vene- 


runt, in Historiis Particularibus singularum artium 
describentur. In praesenti autem subjungemus quse- 
dam Catholica circa ea pro exemplis tantum Poly- 

Operatur igitur homo super corpora naturalia 
(praeter ipsam admotionem et amotionem corporum 
simplicem) septera praecipue modis : riempe, vel per 
exclusionem eorum quas impediunt et disturbant : 
vel per compressions, extensiones, agitationes, et 
hujusmodi : vel per calorem et frigus : vel per moram 
in loco convenienti : vel per fraenum et regimen mo- 
tus : vel per consensus speciales : vel per alternatio- 
nem tempestivam et debitam, atque seriem et suc- 
cessionem horum omnium ; aut saltern nonnullorum 
ex illis. 

Ad primum igitur quod attinet ; aer communis 
qui undique praesto est et se ingerit, atque radii cce- 
lestium, multum turbant. Quae itaque ad illorum 
exclusionem faciunt, merito haberi possint pro Poly- 
cbrestis. Hue igitur pertinent materies et crassities 
vasorum, in quibus corpora ad operationem praBpa- 
rata reponuntur. Similiter, modi accurati obtura- 
tionis vasorum, per consolidationem et lutum sa- 
pientiae, ut loquuntur chymici. Etiam clausura per 
liquores in extimis, utilissima res est : ut cum infun- 
dunt oleum super vinum aut succos herbaruni, quod 
expandendo se in summitate instar operculi, optime 
ea conservat illaesa ab acre. Neque pulveres res 
malae sunt ; qui, licet contineant aerem permistum, 
tamen vim aeris coacervati et circumfusi arcent ; ut 
fit in conservatione uvarum et fructuum intra are- 


nam, et farinam. Etiam cera, mel, pix, et hujus- 
modi tenacia, recte obducuntur ad clausuram perfec- 
tiorem, et ad summovendum aerem et coelestia. 
Etiam nos experiment um quandoque fecimus po- 
nendo vas necnon aliqua alia corpora intra argentum 
vivum, quod omnium longe densissimum est ex iis 
quae circumfundi possunt. Quinetiam specus et ca- 
vernae subterraneae magni usus sunt ad prohibendum 
insolationem et aerem istum apertum praadatorium ; 
qualibus utuntur Germani septentrionales pro gra- 
nariis. Necnon repositio corporum in fundo aqua- 
rum ad hoc spectat, ut memini me quippiam audisse 
de utribus vini demissis in profundum puteuin, ad 
infrigidationem scilicet ; sed casu et per neglectum 
ac oblivionem ibidem remanentibus per multos annos, 
et deinde extractis ; unde viuum factum est non solum 
non vapidum aut emortuum, sed multo magis no- 
bile ad gustum, per commixtionem partium suarum 
(ut videtur) magis exquisitam. Quod si postulet 
res, ut corpora demittantur ad fundum aquarum, 
veluti intra fluvios aut mare, neque tamen aquas 
tangant, nee in vasibus obturatis concludantur, sed 
aere tantum circumdentur ; bonus est usus vasis 
illius quod ad hi bi turn est nonnunquam ad operan- 
dum subter aquis super navigia demersa, ut urina- 
tores diutius manere possint sub aquis, et per vices 
ad tempus respirare. Illud hujusmodi erat. Con- 
ficiebatur dolium ex metallo concavum, quod demit- 
tebatur aBquabiliter ad superficiem aquae, atque sic 
deportabat totum aerem qui continebatur in dolio 
secum in fundum maris. Stabat autem super pedes 


tres, (instar tripodis) qui longitudinis erant aliquanto 
minoris statnra hominis ; ita ut urinator posset, cum 
anhelitus deficeret, irnmittere caput in cavum dolii, 
et respirare, et deinde opus continuare. Atque an- 
divimus in vent am esse jam machinam aliquam navi- 
culas aut scaphas, quae homines subter aquis vehere 
possit ad spatia nonnnlla. Verum sub tali vase, 
quale modo diximus, corpora quaevis facile suspend! 
possint; cujus caussa hoc experimentum adduxi- 

Est et alius usus diligentis et perfectae clausurae 
corporum : nempe, non solum ut prohibeatur adi- 
tus aeris per exterius (de quo jam dictum est), verum 
etiam ut cohibeatur exitus spiritus corporis, super 
quod fit operatio per interius. Necesse est enim 
ut operanti circa corpora naturalia constet de summis 
suis : viz. quod nihil expirarit aut effluxerit. Fiunt 
enim profundaa alterationes in corporibus, quando, 
natura prohibente annihilationem, ars prohibeat 
etiam deperditionem aut evolationem alicujus par 
tis. Atque hac de re invaluit opinio falsa (quae si 
vera esset, de ista conservatione summae certae abs- 
que diminutione esset fere desperandum) : viz. spi 
ritus corporum, et ae rem majori gradu caloris atte- 
nuatum, nullis vasorum claustris posse contineri, quin 
per poros vasorum subtiliores evolent. Atque in 
hanc opinionem adducti sunt homines per vulgata 
ilia experimenta, poculi inversi super aquam cum 
candela aut carta inflammata, ex quo fit ut aqua 
sursum attrahatur : atque similiter ventosarum, quas 
super flammatn calefactae trahunt carnes. Existi- 


mant enim in utroque experimento aerem attenua- 
tum emitti, et inde quantum ipsius minui, ideoque 
aquam aut carnes per Nexum succedere ; quod fal- 
sissimum est. Aer enim non quanto diminuitur, sed 
spatio contrahitur ; neque incipit motus iste succes- 
sionis aquae, antequam fiat exstinctio flammaB aut re- 
frigeratio aeris : adeo ut medici, quo fortius attra- 
hant ventosae, ponant spongias frigidas aqua made- 
factas super ventosas. Itaque non est cur homines 
multum sibi metuant de facili exitu aeris, aut spiri- 
tuum. Licet enim verum sit, etiam solidissima cor 
pora habere suos poros, tamen aegre patitur aer, aut 
spiritus, comminutionem sui ad tantam subtilitatem ; 
quemadmodum et aqua exire recusat per rimam mi- 

De secundo vero modo ex septem prasdictis illud 
imprimis notandum est, valere certe compressiones 
et hujusmodi violentias ad motum localem, atque 
alia id genus, potentissimd, ut in machinis et missi- 
libus : etiam ad destructionem corporis organici, 
atque earum virtutum quas consistunt plane in motu. 
Omnis enim vita, immo etiam omnis flamma et ig- 
nitio destruitur per compressiones : ut et omnis ma- 
china corrumpjtur et confunditur per casdem. 
Etiam ad destructionem virtutum quas consistunt 
in posituris, et dissimilaritate partium paullo cras- 
siore, ut in coloribus (neque enim idem color flo- 
ris integri et contusi, neque succini integri et pulve- 
rizati) : etiam in saporibus (neque enim idem sapor 
pyri immaturi, et ejusdem compressi ac subacti ; nam 
manifesto dulcedinem majorem concipit). Verum 


ad transformationes et alterationes nobiliores corpo- 
rum similarium non multum valent istae violentise ; 
quia corpora per eas non acquirunt consistentiam 
aliquam novam constantem et quiescentem, sed tran- 
sitoriam et nitentem semper ad restitutionem et libe- 
rationem sui. Attamen non abs re foret hujus rei 
facere experirnenta aliqua diligentiora ; ad hoe scili 
cet, utrum condensatio corporis bene similaris (qua- 
lia sunt aer, aqua, oleum, et hujusmodi), aut rarefac- 
tio similiter per violentiam indita, possint fieri con- 
stantes et fixae et quasi mutatae in naturatn. Id 
quod primo experiendum per moram simpli- 
cem ; deinde per auxilia et consensus. Atque illud 
nobis in promptu fuisset (si modo in mentem venis- 
set), cum aquam (de qua alibi) per malleationes et 
pressoria condensavimus, antequam erumperet. De- 
buerimus enim sphaeram complanatam per aliquot 
dies sibi permisisse, et turn demum aquam extraxisse ; 
ut fieret experimentum, utrum statimimpletura fuis 
set talem dimensionem, qualem habebat ante con- 
densationem. Quod si non fecisset aut statim, aut 
certe paullo post, constans videlicet facta videri po- 
tuisset ista condensatio : sin minus, apparuisset fac- 
tam fuisse restitutionem, et compressionem fuisse 
transitoriam. Etiam simile quiddam faciendum erat 
circa extensionem aeris in ovis vitreis. Etenim de- 
buerat fieri, post exsuctionem fortem, subita et firma 
obturatio ; deinde debuerant ova ilia manere ita ob- 
turata per nonnullos dies ; et turn demum experi 
endum fuisset, utrum aperto foramine attractus fuis 
set aer cum sibilo, aut etiam attracta fuisset tanta 


quantitas aquae post immersionem, quanta fuisset ab 
initio, si nulla adbibita fuisset mora. Probabile enim, 
aut saltern dignum probatione est, baec fieri potuisse 
et posse; propterea quod in corporibus paullo magis 
dissimilaribus similia efficiat mora temporis, Etenim 
baculum per compressionem curvatum post aliquod 
tempus non resilit : neque id imputandum est alicui 
deperditioni ex quanto ligni per moram, nam idem 
fiet in lamina ferri (si augeatur mora) quae non est 
exspirabilis. Quod si non succedat experimentum 
per moram simplicem, tamen non deserendum est 
negotium, sed auxilia alia adhibenda. Non enim 
parum lucri fit, si per violentias indi possint corpo 
ribus naturae fixae et constantes. Hac enim ratione 
aer possit vertiin aquam per condensations, et com- 
plura alia id genus. Dominus enim est homo mo- 
tuum violentorum, magis quam caeterorum. 

At tertius ex sept em modis, refer tur ad magnum 
illud organum, tarn naturae quam artis, quoad ope- 
randum ; videlicet calidum et frigidum. Atque in 
hac parte claudicat plane potentia humana, tanquam 
ex uno pede. Habemus enim calorem ignis, qui ca- 
loribus solis (prout ad nos deferuntur), et caloribus 
animalium, quasi infinitis partibus potentior est et 
intension At deest frigus, nisi quale per tempesta- 
tes hyemales, aut per cavernas, aut per circumda- 
tiones nivis et glaciei, haberi potest : quod in com- 
paratione aequari potest cum calore fortasse solis 
meridiano in regione aliqua ex torridis, aucto insuper 
per reverberationes montium et parietum : nam 
bujusmodi utique tarn calores, quam frigora ab ani- 


malibus ad tempus exiguum tolerari possunt. Nihili 
autem sunt fere prae calore fornacis ardentis, aut 
alicujus frigoris quod huic gradui respondeat. Ita- 
que omnia hie apud nos vergunt ad rarefactionem, 
et desiccationem, et consumptionem : nihil fere ad 
condensationem et intenerationem, nisi per misturas 
et modos quasi spurios. Quare Instantiae Frigoris 
omni diligentia sunt conquirendse ; quales videntur 
inveniri in expositione corporum super turres quando 
gelat acriter ; in cavernis subterraneis ; circumda- 
tionibus nivis et glaciei in locis profundioribus, et ad 
hoc excavatis ; demissione corporum in puteos ; se- 
pulturis corporum in argento vivo et metallis ; im- 
mersione corporum in aquis, quae vertunt ligna in 
lapides ; defossione corporum in terra (qualis fer- 
tur apud Chinenses esse confectio porcellanae, ubi 
massae ad hoc factae dicuntur manere intra terrain 
per quadraginta aut quinquaginta annos, et trans 
mit ti ad hseredes, tanquam minerae qusedam artifi- 
ciales) ; et hujusmodi. Quinetiam quse interveniunt 
in natura conden^ationes, factaa per frigora, similiter 
sunt investigandae ; ut, caussis eorum cognitis, trans- 
fern possint in artes. Quales cernuntur in exsuda- 
tione maraioris et lapidum ; in rorationibus super 
vitra per interius fenestrarum, sub auroram, post 
gelu noctis ; in originibus et collectionibus vapor um 
in aquas sub terra, iinde saepe scaturiunt fontes : et 
quaecunque sunt hujus generis. 

Inveniuntur autem praeter ilia quas sunt frigida 
ad tactum, quaedam alia potestate frigida, quae etiam 
condensant ; veruntamen operari videntur super cor- 


pora animalium tantum, et vix ultra. Hujus generis 
se ostendunt multa in medicinis et emplastris. Alia 
autem condensant carnes et partes tangibiles ; qualia 
sunt medicamenta astringentia, atque etiam inspis- 
santia ; alia condensant spiritus, id quod maxime 
cernitur in soporiferis. Duplex autem est modus con- 
densationis spirituum, per medicamenta soporifera, 
sive provocantia somnum : alter per sedationem mo- 
tus ; alter per fugam spirituum. Etenim viola, rosa 
sicca, lactuca, et hujusmodi benedicta sive benigna, 
per vapores suos amicos et moderate refrigerantes, 
invitant spiritus ut se uniant, et ipsorum acrem et 
inquietum motum compescunt. Etiam aqua rosacea, 
apposita ad nares in deliquiis animae, spiritus resolu- 
tos et nimium relaxatos se recipere facit, et tanquam 
alit. At opiata et eorum affinia spiritus plane fu- 
gant, ex qualitate sua maligna et inimica. Itaque 
si applicentur parti exterior!, statim aufugiunt spiri 
tus ab ilia parte, nee amplius libenterinfluunt : sin 
sumantur interius, vapores eorum, ascendentes ad 
caput, spiritus in ventriculis cerebri contentos un- 
dequaque fugant ; cumque se retrabant spiritus, 
neque in aliam partem efFugere possint, per conse- 
quens coeiint, et condensantur, et quandoque plane 
exstinguuntur et sufFocantur, licet rursus eadem 
opiata moderate sumpta, per accidens secundarium 
(videlicet condensationem illam quae a coitione suc- 
cedit), confortent spiritus, eosque reddant magis ro- 
bustos, et retundant eorum inutiles et incensivos 
motus, ex quo ad curas morborum, et vitae prolon- 
gationem baud parum conferant. 


Etiam praeparationes corporum ad excipiendum 
Frigus non -stint omittenda3; veluti quod . aqua 
parum tepida facilius conglacietur, quam omnino 
frigida et hujusmodi. 

Praeterea, quia natura Frigus tarn parce suppe- 
ditat, faciendum est quemadmodum pharmacopeias 
solent ; qui quando simplex aliquod haberi non pos- 
sit, capiunt succedaneum ejus, et Quid pro Quo, ut 
vocant ; veluti lignum aloes pro xylobalsamo, cassiam 
pro cinamomo. Simili modo diligenter circumspici- 
endum est, si qua? sint succedanea frigoris ; videlicet 
quibus modis fieri possint condensationes in corpori- 
bus, aliter quam per frigus, quod illas efficit, ut 
opus suum proprium. Illae autem condensationes vi- 
dentur intra quaternum numerum (quantum adhuc 
liquet) contineri. Quarum prima videtur fieri per 
contrusionem simplicem : quae parum potest ad den- 
sitatem constantem (resiliunt enim corpora) sed ni- 
hilominus forte res auxiliaris esse queat. Secunda 
fit per contractionem partium crassiorum in corpore 
aliquo, post evolationem aut exitum partium tenuio- 
rum, ut fit in indurationibus per ignem, et repetitis 
exstinctionibus metallorum, et similibus. Tertia fit 
per coitionem partium homogenearum, quae sunt 
maxime solidaa in corpore aliquo, atque antea fuerant 
distractas, et cum minus solidis commistae : veluti in 
restitutione mercurii sublimati, qui in pulvere longe 
majus occupat spatium, quam mercurius simplex, et 
similiter in omni repurgatione metallorum a scoriis 
suis. Quarta fit per consensus, admovendo quae ex 
vi corporum occulta condensant ; qui consensus ad- 


<*- ^ 

hue raro se ostendunt, quod mirum minirne est, 
quoniam antequam inventio succedat Formarum 
et Schematismorum, de inquisitione consensuum non 
multum sperandum est. Certe quoad corpora ani- 
malium, dubium non est quin sint complures medi- 
cinse, tarn interims quam exterius sumptae, quae 
condensant tanquam per consensum, ut paullo ante 
diximus. Sed in inanimatis rara est hujusmodi 
operatio. Percrebuit sane, tam scriptis quam fama, 
narratio de arbore in una ex insulis sive Terceris sive 
Canariis (neque enim bene memini), quae perpetuo 
stillat ; adeo ut inhabitantibus nonnullam commodi- 
tatem aquas praebeat. Paracelsus autem ait, herbam 
vocatam rorern soils meridie et fervente sole rore 
impleri, cum alise herbal undique sint siccae. At nos 
utramque narrationem fabulosam esse existimamus. 
Oinnino autem illae Instantiae nobilissimi forent usus, 
et introspectione dignissimaa, si essent verae.. -Etiam 
rores illos mellitos, et instar mannas, qui super foliis 
quercus inveniuntur mense Maio, non existimamus 
fieri et densari a consensu aliquo, sive aproprietate 
folii quercus ; sed cum super aliis foliis pariter ca- 
dant, contineri scilicet et durare in foliis quercus quia 
sunt bene unita, nee spongiosa, ut plurima ex aliis. 
Calorem vero quod attinet, copia et potestas 
nimirum homini abunde adest ; observatio autem et 
inquisitio deficit in nonnullis, iisque maxime necessa- 
riis, utcunque spagyrici se venditent. Etenim ca- 
loris intensioris opificia exquiruntur et conspiciuntur ; 
remissions vero, quae maxime in vias naturae inci- 
durit, non tentantur, ideoque latent. Itaque vide- 


mus per vulcanos istos qui in pretio sunt, spiritus 
corporum magnopere exaltari, ut in aquis fortibus, 
et nonnullis aliis oleis chymicis, partes tangibles 
indurari, et emisso volatili, aliquando figi ; partes 
homogeneas separari; etiam corpora heterogenea 
grosso modo incorporari et commisceri ; maxime 
autem compages corporum compositorum, et subti- 
liores schematismos destrui et confnndi. Debue- 
rant autem opificiacaloris lenioris tentari etexquiri ; 
unde subtiliores misturaa et schematismi ordinati 
gigni possint, et educi, ad exemplum naturae, et 
imitationem operum solis ; quemadmodum in Apho- 
rismo de Instantiis Fcederis qusedam adumbravimus. 
Opificia enim naturae transiguntur per longe mino- 
res portiones, et posituras magis exquisitas et varias, 
quam opificia ignis, prout nunc adhibetur. Turn 
vero videatur homo revera auctus potestate, si per 
calores et potentias artificiales, opera naturae possint 
specie repraesentari, virtute perfici, eopia variari : 
quibus addere oportet accelerationem temporis. 
Nam rubigo ferri longo tempore procedit, at versio 
in crocum Martis subito : et similiter de aerugine et 
cerussa : crystallum longo tempore conficitur, vi- 
trum subito conflattir : lapides longo tempore con- 
crescunt, lateres subito coquuntur, etc. Interim (quod 
nunc agitur) omnes diversitates caloris cum effectibus 
suis respective diligenter et Industrie undique sunt 
colligendaa et exquirendae : coslestium, per radios 
suos directos, reflexos, refractos et unitos in speculis 
comburentibus : fulguris, flammae, ignis carbonum : 
ignis ex diversis materiis ; ignis aperti, conclusi, an- 
VOL. ix. H H 


gustiati et inundantis, denique per diversas fabricas 
fornacium qualificati ; ignis flatu exciti, quieti et non 
exciti ; ignis ad majorem aut minorem distantiam re- 
moti ; ignis per varia media permeantis : calorum 
humidorum, ut balnei Maria?, fimi, caloris animalium 
per exterius, caloris animalium per interius, fceni 
conclusi : calorum aridorurn, cineris, calcis, arenae 
tepidae ; denique calorum cujusvis generis cum gra- 
dibus eorum. 

Praecipue vero tentanda est inquisitio et inven- 
tio effectuum et opificiorum caloris accedentis et re- 
cedentis graduating et ordinatim, et periodice, et 
per debita spatia et moras. Ista enirn inaequalitas 
ordinata revera filia coeli est, et generationis mater: 
neque a calore aut vebementi, aut praecipiti, aut 
subsultorio, aliquid magni exspectandum est. Etenim 
et in vegetabilibus hoc manifestissimum est ; atque 
etiam in uteris animalium magna est caloris inaequa 
litas, ex motu, somno, alimentationibus et passioni- 
bus fcemellarum quae uterum gestant; denique in 
ipsis matricibus terras, iis nimirum in quibus metalla 
et fossilia efformantur, locum habet et viget ista inae 
qualitas. Quo magis notanda est inscitia aliquo- 
rum alchymistarum ex reformatis, qui per calores 
aequabiles lampadum et hujusmodi, perpetuo uno 
tenore ardentium, se voti compotes fore existima- 
runt. Atque de opificiis et efFectibus caloris haec 
dicta sint, neque vero tempestivum est ilia penitus 
scrutari antequam rerum Formae et corporum Sche- 
matismi ulterius investigati fuerint, et in lucem pro- 
dierint. Turn enim quaerenda et adoperanda, et 


aptanda sunt instrumenta, quando de exemplaribus 

Quartus modus operand! est per moram, qua3 
certe et promus et condus naturae est, et qusedam 
dispensatrix. Moram appellamus, cum corpus ali- 
quod sibi permittitur ad tempus notabile, munitum 
interim ad defensum ab aliqua vi externa. Turn 
enim motus intestini se produnt et perficiunt, cum 
motus extranet et adventitii cessant. Opera autem 
aetatis sunt longe subtiliora quam ignis. Neque 
enim possit fieri talis clarificatio vini per ignem, qua- 
lis fit per moram : neque etiam incinerationes per 
ignem tarn sunt exquisitae, quam resolutiones et 
consumptiones per saecula. Incorporationes etiam, 
et mistiones subitae et praecipitatae per ignem, longe 
inferiores sunt illis, quae fiunt per moram. At dis- 
similares et varii scbematismi, quos corpora per 
moras tentant (quales sunt putredines), per ignem 
aut calorem vehementiorem destruuntur. Illud in 
terim non abs re f uerit notare ; motus corporum 
penitus conclusorum habere nonnihil ex violento. 
Incarceratio enim ilia impedit motus spontaneos cor- 
poris. Itaque mora in vase aperto plus facit ad sepa- 
rationes ; in vase penitus clauso ad commistiones ; 
in vase nonnihil clauso, sed subintrante acre, ad pu- 
trefactiones ; utcunque de opificiis et effectibus 
moras undique sunt diligenter conquirendae In- 

At regimen motus (quod est quintus ex modis 
operandi) non parum valet. Regimen autem motus 
vocamus, cum corpus aliud occur rens corporis alte- 
rius motum spontaneum impedit, repellit, admittit, 


dirigit. Hoc vero plerumque in figuris et situ vaso- 
rum consistit. Etenim conus erectus juvat ad con 
densation em vaporum in alembicis ; at conus inversus 
juvat ad defaecationem sacchari in vasis resupinatis. 
Aliquando autem sinuatio requiritur, et angustiatio, 
et dilatatio per vices, et hujusmodi. Etiam omnis 
percolatio hue spectat ; scilicet cum corpus occur- 
rens uni parti corporis alterius viam aperit, alteri 
obstruit. Neque semper percolatio aut aliud regi 
men motus fit per extra, sed etiam per corpus in 
corpore : ut cum lapilli immittuntur in aquas ad col- 
ligendam limositatem ipsarum ; syrupi clarificantur 
cum albuminibus ovorum, ut crassiores partes adhas- 
rescant, et postea separari possint. Etiam huic re- 
gimini motus satis leviter et inscite attribuit Telesius 
figuras animalium, ob rivulos scilicet et loculos ma- 
tricis. Debuerat autem notare similem efformatio- 
nem in testis ovorum, ubi non sunt ruga? aut inaequa- 
litas. At verum est regimen motus efformationes 
perficere in modulis et proplasticis. 

Operationes vero per consensus aut fugas (qui 
sextus modus est) latent saepenumero in profundo. 
Istae enim (quas vocant) proprietates occultae, et 
specificae, et sympathies, et antipathiaa, sunt magna 
ex parte corruptelae pbilosopbiaa. Neque de con- 
sensibus rerum inveniendis multum sperandum est, 
ante inventionemFormarum et Schematismorum Sim- 
plicium. Consensus enim nil aliud est quam sym- 
metria Formarum et Scbematismorum ad invicem. 

Atqui mujores et magis catholici rerum consen 
sus non prorsus obscuri sunt. Itaque ab iis ordien- 
dum. Eorum prima et summa diversitas ea est ; ut 


quaedam corpora copia et raritate materiaa admodum 
discrepent, schematismis consentiant : alia contra 
copia et raritate materiae consentiant, schematismis 
discrepent. Nam non male notatum est a chymicis 
in principiorum suorum triade, sulphur et mercu- 
rium, quasi per universitatem rerum permeare 
(nam de sale inepta ratio est, sed introducta, ut 
possit comprehendere corpora terrea, sicca, et fixa), 
At certe in illis duobus videtur consensus quidam na- 
turag ex maxirne catholicis conspici. Etenim consen- 
tiunt sulphur; oleum, et exhalatio pinguis ; flamma; 
et fortasse corpus stellae. Ex altera parte consen- 
tiunt mercurius ; aqua et vapores aquei ; aer ; et 
fortasse aether purus et interstellaris. Attamen 
istae quaterniones geminae, sive magnse rerum tribus 
(utraque intra ordines suos) copia materiae atque 
densitate immensum differunt, sed schematismo 
valde conveniunt : ut in plurimis se produnt. At 
contra metalla diversa copia et densitate multum 
conveniunt (praesertim respectu vegetabilium, etc.), 
sed schematismo multifariam differunt ; et similiter 
vegetabilia et animalia diversa schematismis quasi 
infinitis variantur, sed intra copiam materiae, sive 
densitatem, paucorum graduum continentur. 

Sequitur consensus maxime post priorem catho- 
licus, videlicet corporum principalium et fomitum 
suorum ; videlicet menstruorum, et alimentorum. 
Itaque exquirendum, sub quibus climatibus, et in 
qua tellure, et ad quam profunditatem metalla sin- 
gula generentur ; et similiter de geminis, sive ex 
rupibus, sive inter mineras natis : in qua gleba 
errse, arbores singular et frutices, et herbae potissi- 


mum proveniant, et tanquam gaudeant : et insimul 
quse impinguationes, sive per stercorationes cujus- 
cunque generis, sive per cretam, arenam maris, 
eineres, etc. maxime juvent ; et quae sint ex his pro 
varietate glebarum magis aptae et auxiliares. Etiam 
insitio et inoculatio arborum et plantarum, earumque 
ratio, quae scilicet plants super quas foelicius inse- 
rantur, etc. multum pendet de consensu. In qua 
parte non injucundum foret experirnentum quod 
noviter audivimus esse tentatum, de insitione arbo 
rum sylvestriurn (quas hucusque in arboribus hor- 
tensibus fieri consuevit), unde folia, et glandes majo- 
rem in modum amplificantur, et arbores fiunt magis 
umbrosae. Similiter, alimenta animalium respective 
notanda sunt in genere, et cum negativis. Neque 
enim carnivora sustinent herbis nutriri ; unde etiam 
Ordo Folitanorum (licet voluntas bumanaplus possit 
quam animantium caeterorum super corpus suum), 
post experientiam factam (ut aiunt), tanquam ab hu- 
mana natura non tolerabilis, fere evanuit. Etiam 
materiae diversae putrefactionum, unde animalcula 
generantur, notandas sunt. 

Atque consensus corporum principalium erga 
subordinata sua (tales enim ii possint censeri quos 
notavimus) satis in aperto sunt. Quibus addi pos- 
sunt sensuum consensus erga objecta sua. Qui con 
sensus cum manifestissimi sint, bene notati, et acri- 
ter excussi, etiam aliis consensibus qui latent mag- 
nam praebere possint lucem. 

At interiores corporum consensus et fugaa, sive 
amicitiae ct lites (tasdet enim nos fere vocabulorum 
sympathiae et antipathiae, propter superstitiones et 


inania), aut falso ascriptae, aut fabulis conspersae, 
aut per neglectum rarae admodum sunt. Ete- 
nim si quis asserat inter vineam et brassicam esse 
dissidium, quia juxta sata minus laate proveniunt, 
praesto ratio est : quod utraque planta succulenta sit 
et depraedatrix, unde altera alteram defraudat. Si 
quis asserat esse consensum et amicitiam inter sege- 
tes, et cyaneum, aut papaver sylvestre, quia herbae 
illae fere non proveniunt nisi in arvis cultis : debuit 
is potius asserere dissidium esse inter ea, quia pa- 
paver et cyaneus emittuntur et creantur ex tali succo 
terras, qualem segetes reliquerint et repudiaverint; 
adeo tit saiio segetum terram prasparet ad eorum 
proventum. Atque hujusmodi falsarum ascriptio- 
num magnus est numerus. Quoad fabulas vero, illaa 
omnino sunt exterminandae. Restat tenuis certe 
copia eorum consensuum, qui certo probati suntex- 
perimento; quales sunt magnetis et ferri, atque 
auri et argenti vivi, et similium. At in experimen- 
tis cbymicis circa metalla inveniuntur et alii nonnulli 
observatione digni. Maxima vero frequentia eorum 
(ut in tanta paucitate) invenitur in medicinis non- 
nullis, quag ex proprietatibus suis occultis (quas vo- 
cant) et specificis, respiciunt aut membra, aut hu- 
mores, aut rnorbos, aut quandoque naturas individuas. 
Neque omittendi sunt consensus inter motus et affec- 
tus lunae, et passiones corporum inferiorum, prout ex 
experimentis agriculturae, nauticae, et medicinse, aut 
alias, cum delectu severo et sincero, colligi et recipi 
possint. Verum Instantias universal consensuum se- 
cretiorum quo magis sunt infrequentes, eo majori 
cum diligentia sunt inquirendaa, per traditiones, et 


narrationes fidas et probas ; modo hoc fiat absque 
ulla levitate, aut credulitate, sed fide anxia et quasi 
dubitabunda. Restat consensus corporum modo 
operandi tanquam inartificialis, sed usu Polychrestus, 
qui nullo modo omittendus est, sed sedula observa- 
tione investigandus. Is est coitio, sive unio corpo 
rum proclivis, aut difficilis, per compositionem, sive 
appositionem simplicem. Etenim corpora nonnulla 
facile etlibenter commiscentur et incorporantur, alia 
autem aegre et perverse : veluti pulveres melius in 
corporantur cum aquis ; calces et cineres, cum oleis ; 
et sic de sirnilibus. Neque tantum sunt colligendae 
InstantiaB propensionis, aut aversionis corporum 
erga misturam, sed etiam collocationis partium, et 
distributionis, et digestionis, postquam commista 
sint ; denique et praedominantiae post misturam 

Superest ultimo loco ex modis septem operandi, 
septimus et postremus ; operatio scilicet per alter- 
nationem, et vicissitudines priorum sex : de quo an- 
tequam in singulos illos paullo altius fuerit inquisi- 
tum, tempestivum non foret exempla proponere. 
Series autem, sive catena hujusmodi alternationis, 
prout ad singula effecta accommodari possit, res est 
et cognitu maxime difficilis, et ad opera maxima va- 
lida. Summa autem detinet et occupat homines 
impatientia hujusmodi tarn inquisitionis, quam 
praxeos; cum tamen sit instar fili labyrinthi, quoad 
opera majora. Atque haec sufBciant ad exemplum 



Inter Praerogativas Instantiarum, ponemus loco 
vicesimo-septimo atque ultimo Instantias Magicas. 
Hoc nomine illas appellamus, in quibus materia, aut 
efficiens, tenuis aut parva est, pro magnitudine ope- 
ris et effectus qui sequitur ; adeo ut, etiamsi fuerint 
vulgares, tamen sint instar miraculi, alias primo in- 
tuitu, aliae etiam attentius contemplanti. Has vero 
natura ex sese subministrat parce ; quid vero factura 
sit sinu excusso, et post inventionem Formarum, et 
Processuum, et Schematismorum, futuris temporibus 
apparebit. At ista effecta Magica (quantum adhuc 
conjicimus) fiunt tribus modis : aut per multiplica- 
tionem sui, ut in igne, et venenis, quae vocant speci- 
fica, necnon in motibus, qui transeunt et fbrtifican- 
tur de rota in rotam ; aut per excitationem sive 
invitationem in altero, ut in magnete, qui excit acus 
innumeras, virtute nullatenus deperdita aut dimi- 
nuta, aut in fermento, et hujusmodi ; aut per ante- 
versionem motus, ut dictum est, de pulvere pyrio, et 
bombardis, et cuniculis : quorum priores duo modi 
indagationem consensuum requirunt, tertius, men- 
surse motuum. Utrum vero sit aliquis modus mu- 
tandi corpora per minima (ut vocant), et transponendi 
subtiliores materiae schematismos (id quod ad omni- 
modas corporum transformationes pertinet, ut ars 
brevi tempore illud facere possit, quod natura per 
multas ambages molitur), de eo nulla hactenus nobis 
constant indicia. Quernadmodum autem in solidis 
et veris aspiramus ad ultima et summa ; ita vana et 
tumida perpetud odimus, et quantum in nobis est 



Atque de Dignitatibus sive Praerogativis Instan 
tiarum haec dicta sint. Illud vero monendum, nos 
in hoc nostro Organo tractare logicam, non philoso- 
phiam. Sed cum logica nostra doceat intellectum 
et erudiat ad hoc, ut non tenuibus mentis quasi cla- 
viculis rerum abstracta captet et preriset (ut logica 
vulgaris), sed naturam revera persecet, et corporum 
virtutes et actus, eorumque leges in materia deter- 
minatas inveniat ; ita ut non solum ex natura men 
tis, sed ex natura rerum quoque haec scientia ema- 
net ; mirum non est, si ubique naturalibus contem- 
plationibus et experiments, ad exempla artis nostra?, 
conspersa fuerit et illustrata. Sunt autem (ut ex 
iis quae dicta sunt patet) Praerogativae Instantiarum 
numero 27 ; nominibus, Instantiae Solitariae : In- 
stantiae Migrantes : Instantiae Ostensivae : Instantiae 
Clandestinae : Instantiae Constitutive : Instantias 
Conformes : Instantiae Monodicas ; Instantiae Devi- 
antes : Instantiae Limitaneae : Instantiae Potestatis : 
Instantiae Comitatus et Hostiles : Instantiae Sub- 
junctivae : Instantiae Foederis : Instantiae Crucis : 
Instantiae Divortii : Instantiae Januse : Instantiae Ci- 
tantes : Instantise Vise : Instantiae Supplement! : 
Instantiae Persecantes : Instantiae Virgae : Instantiae 
Curriculi : Doses Naturae : Instantiae Luctae : Instan 
tiae Innuentes : Instantiae Polychrestse : Instantiae Ma- 
gicae. Usus autem harum Instantiarum, in quo Instan- 
tias Vulgares excellunt, versatur in genere, aut circa 
Partem Informativam ; aut circa Operativam ; aut cir 
ca utramque. Atque quoad Informativam, juvant illae 
aut Sensum, aut Intellectum. Sensum, ut quinque 


Instantiae Lampadis : Intellectum, aut accelerando 
Exclusivam Formae, ut Solitariae ; aut angustiando et 
propius indicando Affirmativam Formae, ut Migran- 
tes, Ostensivae, Comitatus, cum Subjunctivis ; aut 
erigendo Intellectum, et ducendo ad genera et na- 
turas communes, idque aut immediate, ut Clandes- 
tinas, Monodicae, Foederis, aut gradu proximo, ut 
Constitutivae, aut gradu infimo, ut Conformes, aut 
rectificando Intellectum a consuetis, ut Deviantes, 
aut ducendo ad Formam Magnam, sive FabricamUni- 
versi, ut Limitaneae, aut cavendo de Formis et 
caussis falsis, ut Crucis et Divortii. Quod vero ad 
Operativam attinet ; illae practicam aut designant > 
aut mensurant ; aut sublevant. Designant aut os- 
tendendo a quibus incipiendum, ne actum agamus, 
ut Instantiae Potestatis, aut ad quid aspirandum si 
detur facultas, ut Innuentes : mensurant quatuor illae 
Mathematics : sublevant Polychrestae et Magicae. 

Rursus ex istis Instantiis 27. nonnullarum (ut 
superius diximus de aliquibus) facienda est collectio 
jam ab initio, nee exspectanda particularis inquisitio 
naturarum. Cujus generis sunt Instantiae Confor- 
mes, Monodicae, Deviantes, Limitaneae, Potestatis, 
Januaa, Innuentes, Polychrestae, Magicae. Hae enim 
aut auxiliantur et medentur intellectui et sensui ; 
aut instruunt praxin, in genere. Reliquae turn de- 
miim conquirendae sunt, cum conficiemus Tabulas 
Comparentiaa ad opus Interpretis circa aliquam na- 
turam particularem. Sunt enim Instantiae Praero- 
gativis istis insignitae et donatae animae instar, inter 
vulgares Instantias Comparentias, et ut ab initio 
diximus, pauca? illarum sunt vice multarum ; quo- 


circa cum Tabulas conficimus, illse omni studio sunt 
investigandae, et in Tabulas referenda?. Erit etiam 
earum mentio necessaria in iis quas sequuntur. Prse- 
ponendus itaque erat earum tractatus. Nunc vero 
ad adminicula et rectificationes Inductionis, et dein- 
ceps ad concreta, et Latentes Processus, et Latentes 
Schematismos, et reliqua quae Aphorismo 21. ordine 
proposuimus, pergendum ; ut tandem (tanquam cu- 
ratores probi et fideles) tradamus hominibus fortu- 
nas suas emancipate intellectu, et facto tanquam 
majore ; unde necesse est sequi emendationem sta 
tus hominis, et ampliationem potestatis ejus super 
naturam. Homo enim per lapsum et de statu inno- 
centiae decidit, et de regno in creaturas. Utraque 
autem res etiam in hc vita nonnulla ex parte re- 
parari potest ; prior per religionem et fidem, poste 
rior per artes et scientias, Neque enim per male- 
dictionem facta est creatura prorsus et ad extremum 
rebellis, sed in virtute illius diplomatis, In sudore 
vultus comedes panem tuum, per labores varios 
(non per disputationes certe, aut per otiosas cere- 
monias magicas) tandem et aliqua ex parte 
ad panem homini praebendum, id 
est, ad usus vitae humanae 


Thomas White, Printer. 
Johnson s Court* 


University of Toronto 

- %