Skip to main content

Full text of "Beati Petri Canisii, Societatis Iesu, Epistulae et acta"

See other formats


^ 




'':^^M-WfP^K 



\f 



BEATI 

PETEI CANISII, 

SOCIETATIS lESU, 

EPISTULAE ET ACTA. 

VOL. I. 



BEATI 

PETRI CANISII. 

SOCIETATIS lESU, 

EPISTULAE ET ACTA 



COLLEGIT ET ADNOTATIONIBUS ILLUSTRAVIT 

OTTO BRAUNSBERGER> 



EIUSDEM .SOCIETATIS SACERDOS. 



VOLUMEN PRIMUM. 

1541—1556. 

CUM EFFIGIE BEATI PETRI CANISII. 

CUM APPROBATIOXE REYMI ARCHIEP. FRIBURG. ET SUPER. ORDINIS. 



FRIBURGI BRISGOVIAE. 
SUMPTIBUS HERDER, 

TYPOGRAPHI EDITORIS POXTIFICII. 

MDCCCXCVI. 

EIUSDEM LIBRARIAE AEDES SUNT VIXDOBONAE, ARGENTORATI, MONACHII 
ATyUE IN URBE S. LUDOVICI AMERICANA. 



amvfm^ c«tL»<*j8 liiskauy 
,imMm:MM9 hii,l, mass. 



V, I 

Cum opus, cui titulus est: Beati Petri Caniaii, Societatis lesii, Epistnlae et Acta. 
Collegit et adnotationihus illnstravit Otto Braunsherger, eiusdem Societatis sacerdos. 
Volumen 2^rinvnn. Censores, quibus id commissum fuit, recognoverint et edi posse 
iudicaverint, facultatem concedimus, ut vulgetur, si ita iis, ad quos pertinet, videbitur. 

In quorum tidem has litteras manu nostra subscriptas et sigillo muneris nostn 
munitas dedimus. 

Exaeten, die 1. lanuarii 1896. 

Henricus Haaii S. J. 

(L. S.) 

Praep. Prov. Germ. 

Protestatio editoris. 

Ut legibus ab Urbano VIII. summo pontifice 13. Martii 1625, 5. lunii 1631 etc. latis ac decretis 
Sacrae Rituum Congregationis satisfiat, editor profitetur quaecumque in hoc volumine narrantur de 
bominum illustrium virtutibus, miraculis, revelationibus, et si quae alia referuntur, quae naturae vim 
et coiidicioncm excedere videantur, ita se velle intellegi, ut a privata tantum auctoritate profecta et 
humana tantum fide digna esse censeantur, nisi a sancta ecclesia diserte approbata sint. 



BOSTON COLLEGE LIBRARY 
CHESTNUT HILL, MASS. 

Salvo iui-e proprietatis et traiislationis 



Typis Herderianis, Friburgi Brisgoviae. 



PRAEFATIO, 



Quae Canisius egerit et scripserit, quicl eius epistulae prosint 
tum ad res illorum temporum cognoscendas tum ad pietatem augen- 
dam, qua ratione nunc tj^pis describantur : haec omnia in prooemio 
generali totius huius operis et in specialibus singulorum voluminum 
prooemiis copiose enarrabuntur, Ideo pauca hic notare satis erit, 

Effigiem Canisii , huic volumini additam , ex maiore imagine ex- 
primendam curavimus, quam clarissimus vir Eduardus de Steinle 
anno 1885 pinxit, propositis sibi iraprimis figuris Canisii, quas initio 
saeculi septimi et decimi RaphaelSadeler et Dominicus Custos, chalco- 
graphi haud ignobiles, in aes inciderant, Qui nostram hanc imaginem 
Canisii cum antiquis illis contulerit, quae pigmentis oleatis depictae 
Coloniae et Friburgi Helvetiorum atque in domibus quibusdam Socie- 
tatis nostrae supersunt, Eduardum de Steinle veram Canisii reddidisse 
imaginem intelleget. Nefas certe fuisset, figuram in hoc opere non 
ponere , quam vir ille catholica pietate insignis et de arte christiana 
optime meritus hoc ipso consilio, ut epistulis canisianis praefigeretur, 
paulo ante mortem expressit et mihi quasi testamento reliquit. Quodsi 
quis imaginem quaeret, quae ex ipsis illis picturis antiquis expressa 
sit, biographiam Canisii figuris illustratam evolvat, quam hisce diebus 
R. P. Ludovicus Michel S. J. gallico sermone evulgandam parat. 

Grato animo recordor in p r i m i h u i u s v o 1 u m i n i s epistulis 
colligendis et illustrandis me a multis adiutum esse opera, consilio, 
hospitio, codicibus subministratis, Horum nonnullos in ipso opere suis 
locis nominabo; omnes nominatim recensere longum est, Plurimum 
me debere profiteor eminentissimo cardinali Andreae Steinhuber S, J,, 
reverendissimo P. Henrico Denifle 0. Pr,, archivi vaticani subpraefecto, 
excell. D. Alfredo de Arneth, caesarei archivi vindobonensis directori, 
D. Doctori Georgio de Laubmann, regiae bibliothecae monacensis 
summo moderatori, reverendo D. Doctori Francisco Xaverio Pfeifer, 



Exaeten i^rope Roermond (iii Hollandia), die 4. Aprilis 



1896. 



Editor 



VI Praefatio. , 

regiao bibliothecae dilinganae praefecto, D. professori K. A. Barack, 
praefecto bibliothecae argentoratensis. E Societate quoque nostra 

fraternam operam suam mihi commodaverunt reverendi PP. loannes j 

Baptista van Meurs, Carolus Sommervogel, Hermannus Allard, loseph ^ 

Eugenius de Uriarte, Franciscus Ehrle, alii multi. Quibus oninibus ] 

summas ago gratias. I 

Etsi epistulas canisianas multis locis quaesivi , dubitare non \ 
possum, quin nonnullae earum hodie quoque in bibliothecis et do- 

mibus privatis lateant. Omnes itaque impense rogo, ut, si fortasse ) 

eiusmodi epistulam vel aliquid aliud ad Canisium quacumque ratione j 

spectans deprehenderint, mihi significent. ' 



CONSPECTUS 

totius voluniiiiis et index chronologieus epistularuni eius. 

Pa-. 

PRAEFATIO V 

I. Conspectus totius voluminis et index chronologicus epistu- 

larum in eo positarum vu 

II. Prooemium generale totius operis. 

1. De rebus a Canisio gestis et scriptis xv 

2. De epistulis Canisii et de ratione in iis edendis servata . xxiii 

III. Prooemium speciale voluminis primi xxxiv 

IV. Tabulae chronologicae vitae Canisii 1541 — 1556 . .xxxvm 
V. Catalogus librorum, ex quibus saepius in hoc vohmiine testi- 

monia proferuntur xlvii 

VI. Descriptio codicum manu scriptorum, in hoc vohmiine fre- 

quentius adhibitorum lh 

VII. Explicatio notarum (.,abbreviationum"') saepius occurren- 

tium Lxii 

VIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

1. Prolegomena editoris 1 

2. Confessionum Canisii hber primus 5 

3. Canisii Testamentum sacrum. Pars prior . . . . 31 

4. Eehquiae illarum partium ^Confessionum'' et nTestamenti", 

quae integrae superesse non videntur 52 

IX. Epi-stulae a Canisio et ad Canisium datae 1541 — 1556. 

1. Canisius Weiidelinae Canis, sorori, Colonia inemite aut exeunte anno 1541 6S 

2. Canisius Wendelinae van Triest, sorori, Colonia 23. Martii 1543 . . 72 

3. Vota Deo facta a Canisio, Moguntiae 8. Maii 1543 .... 74 

4. Canisius amico cuidam, Moguntia m. Maio (die 8. vel paulo post) 1543 76 

5. Canisius Fr. Francisco Stradae S. J., Colonia m. Maio ['?] 1543 . . 78 

6. Canisius Georgio de Skodborg, archiepiscopo lundensi, Colonia 3. lunii 1543 79 

7. Beatus Petrus Faber S. J. Canisio, Moguntia 21. lunii 1543 . . 93 

8. Canisius Cornelio Visbavaco, saceUano in ecclesia S. Petri lovaniensi, 

Colonia m. Septembri 1543 ......... 95 

9. Canisius Nicolao Escbio , pastori Beginarum distemensium , Colonia m. 

Septembri 1543 1»7 

10. Beatus Petrus Faber S. J. Alvaro Alfonso et Petro Canisio, noviciis 

V S. J., Lovanio 28. Novembris 1543 98 



Yin I- Conspectus totins volnmlnis et index chronologicus epistularum eius. 

Pag. 

11. Beatus Petrus Faber S. J. Canisio, Colonia exeunte lannario 1544 101 

12. Canisius Wendelinae Canis, novercae, Colonia exeunte lanuario 1544 . 102 

13. Canisius Beato Petro Fabro S. J. , Colonia 27. Augusti et 27. Septem- 

bris 1544 102 

14. M. Hermes Poen, canonicus lovaniensis et Societatis lesu novicius, So- 

ciis Coloniae degentibus, Conimbrica 19. Decembris 1544 . . 113 

15. Canisius Wendelinae Canis, novercae, Colonia 27. Decembris 1544 [Vj 116 

16. Canisius Beato Petro Fabro S. J., Colonia 30. Decembris 1544 . . 118 

17. Sanctus Ignatius de Loyola Sociis coloniensibus , Ronia anno 1545 [in- 

eunte '?] 128 

18. loannes Pelletarius S. J. Canisio eiusque sociis coloniensibus , Parisiis 

m. Februario 1545 130 

19. Canisius Oswaldo II., comiti montensi et romani imperii principi, Colonia 

5. Februarii 1545 133 

20. Canisius Beato Petro Fabro S. J., Colonia initio Februarii et 12. Martii 

1H5 137 

21. Canisius Friderico Nauseae, episcopo viennensi, Colonia 18. Maii 1545 . 145 

22. P. Paulus Antonius de Ackillis S. J. Canisio ceterisque Sociis colo- 

niensibus, Parisiis 29. lunii 1545 ....... 149 

23. Beatus Petrus Faber S. J. Alvaro Alfonso et Petro Canisio S. J., Valli- 

soleto 9. lulii 1545 .......... 154 

24. Canisius Beato Petro Fabro S. J., Colonia 12. Augusti 1545 . . 158 

25. Canisius Beato Petro Fabro S. J., Colonia 22. Decembris 1545 . . 164 

26. Beatus Petrus Faber S. J. Canisio, Madrito 10. Martii 1546 . . . 168 

27. Canisius Sebastiano de Heusenstamm, archiepiscopo moguntino et ro- 

mani imperii principi electori, Colonia 1. Aprilis 1546 . . . 176 

28. Canisius candidatis theologiae coloniensibus, Coloniae 5. [?] Aprilis 1546 182 

29. Sanctus Ignatius de Loyola Canisio eiusque sociis coloniensibus , Roma 

2. lunii 1546 188 

30. Petrus Faber (De Smet) S. J. Canisio eiusque sociis coloniensibus, Roma 

2. lunii 1546 192 

31. Sanctus Ignatius Patribus Leonardo Kessel et Petro Canisio S. J., 

Roma 6. lunii 1546 194 

32. Petrus Faber (De Smet) S. J. Canisio, Roma 9. lunii 1-546 ... 197 

33. Canisius P. Alvaro Alfonso S. J., Colonia 13. lunii 1546. ... 199 

34. Canisius Friderico Nauseae, episcopo viennensi, Colonia 20. lunii 1546 . 201 

35. P. Claudius laius S. J. , Ottonis cardinalis augustani in concilio triden- 

tino procurator, Canisio, Tridento m. lunio vel lulio 1546 . . . 206 

36. Canisius Adriano Adriani S. J., in academia lovaniensi studiorum causa 

versanti, Colonia 2. Augusti 1546 207 

37. Canisius Wendelinae van Triest, sorori, Colonia 8. Augusti 1546 . . 210 

38. P. Bartholomaeus Ferronius S. J. mandatu Sancti Ignatii Canisio, Roma 

14. Augusti 1546 211 

39. P. Cornelius Vishavaeus S. J. , Sociorum lovaniensium praepositus, Ca- 

nisio, Lovanio 22. Augusti 1546 213 

40. Canisius loanni Nopelio, episcopo cyrenensi i. p. et sutfraganeo ac vicario 

generali coloniensi, Colonia 10. Septembris 1546 . . . 215 

41. Canisius Sancto Ignatio, Colonia 22. Octobris 1546 .... 222 

42. Canisius Wendelinae Canis, novercae suae, Colonia 30. Octobris 1546 . 224 

43. Canisius Stephano de Delen, decano arnhemiensis ecclesiae collegialis 

S. Walburgis, Colonia circiter 30. Octobris 1546 .... 226 

44. Antonius Vinck, theologiae studiosus lovaniensis et novicius Societatis 

lesu, Petro Canisio, Leonardo Kessel, Adriano Adriani, Sociis colo- 
niensibus, Lovanio 29. Novembris 1546 230 



Index chronologicus epistularuni. 



Canisius P. Leonardo Kessel , Sociorum coloniensium praefecto , Leodio 

sub finem anni 1546 .......... 

Canisius loanni Groppero , canonico ecclesiae metropolitanae coloniensis 

et scholastico ecclesiae S. Gereonis, Geislinga 24. lanuarii 1547 
Canisius loanni Groppero, Ulma 28. lanuarii 1547 .... 
Canisius Gerardo Hammontano, priori Carthusiae coloniensis, Ulma 

lanuario exeunte vel Februario (1. — 12.) 1547 .... 
loannes Gropper Canisio, Colonia 20. Februarii 1547 
Canisius Sociis romanis, Tridento Februario exeunte vel Martio 1547 
Canisius Sociis coloniensibus, Patavio 12. Aprilis 1547 . 
Canisius P. Leonardo Kessel ceterisque Sociis coloniensibus , Bononia 

17. lunii 1547 

Canisius Sociis lovaniensibus, Roma 15. Novembris 1547 

Canisius P. Danieli Paeybroeck S. J. , domus lovaniensis ^ministro" 

Roma 15. Novembris 1547 ........ 

Canisius Andreae Sydereo , canonico zutphaniensi , Roma 20. Novem 

bris 1547 

Canisius P. Leonardo Kessel et Fr. Adriano Adriani, Sociis coloniensibus 

Roma 2. lanuarii 1548 ......... 

Canisius nomine S. Ignatii Ruardo Tappero, cancellario universitatis lo 

vaniensis et decano ecclesiae collegialis S. Petri, Roma 10. lanuari; 

1548 

Canisius Sancto Ignatio, Roma 5. Februarii 1548 .... 
Canisius P. Leonardo Kessel et Fr. Adriano Adriani, Sociis coloniensibus 

Roma 8. Februarii 1548 

Canisius P. Leonardo Kessel et Fr. Adriano Adriani, Sociis coloniensibus 

Roma 28. Februarii 1548 ........ 

Canisius P. Leonardo Kessel et Fr. Adriano Adriani, Sociis coloniensibus 

Neapoli 24. Martii 1548 

Canisius Petro Gillonio , Cornelio Brogelmanno , Danieli Paeybi-oeck 

ceterisque Sociis lovaniensibus, Messana 23. Aprilis 1548 . 
Canisius lonae, [litterarum studioso et Societatis candidato?] Romae 

degenti, Messana m. Aprili vel Maio 1548 

Canisius Henrico Baccelio, Andreae Sydereo, Petro Boio, noviciis S. J 

Romae degentibus, Messana 27. Maii 1548 

P. loannes de Polanco , Societatis lesu secretarius, nomine S. Ignati: 

Canisio, Roma 2. lunii 1548 ....... 

Canisius Christophoro Buscoducensi, candidato vel novicio Societatis lesu 

Messana aestate anni 1548 

Canisius P. Leonardo Kessel et Fr. Adriano Adriani, Sociis coloniensibus 

Messana 12. Augusti 1548 

Gerardus Hammontanus, prior Carthusiae coloniensis, Canisio, Colonia 

aestate vel auturano 1548 

P. loannes de Polanco S. J. Canisio, Roma 13. Octobris 1548 
Canisius P. Leonardo Kessel, Sociorum coloniensium praeposito, Messana 

12. Novembris 1548 

S. Ignatius Canisio, Roma circiter 19. Martii 1549 

Canisius Carthusianis coloniensibus, Messana 5. lunii 1549 . 

P. loannes de Polanco S. J. Canisio, Roma 14. Septembris 1549 . 

S. Ignatius Canisio, Roma 21. Septembris 1549 .... 

Canisius P. loanni de Polanco , Societatis lesu secretario, Ingolstadio 

m. Novembri vel Decembri 1549 

P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 18. la 

nuarii 1550 ........... 



233 



I. Conspectus totius voluminis et index chronologieus epistularum 



77. Canisius P. loanni de Polanco , secretario Societatis lesu , lugolstadio 

25. lanuarii 1550 . 297 

78. P. loannes de Polanco nomine S. Ignatii Canisio, Roma 1. Februarii 1550 299 

79. P. loannes de Polanco S. J. uomine S. Ignatii PP. Alphonso Salmeroni, 

Claudio laio, Petro Canisio S. J., Ronia 14. Februarii 1550 . . 300 

80. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 18. Fe- 

bruarii 1550 300 

81. Canisius P. Leonardo Kessel, Sociorum coloniensium praeposito, Ingol- 

stadio 9. Martii 1550 " . 300 

82. Canisius P. Leonardo Kessel ac scholasticis et noviciis Societatis lesu 

coloniensibus, Ingolstadio 19. Martii 1550 302 

83. P. loannes de Polanco S. J. noniine S. Ignatii PP. Claudio laio, Aljjhonso 

Salmeroni, Petro Canisio S. J., Roma 28. Martii 1550 . . . 305 

84. Canisius P. loanni de Polanco, secretario Societatis lesu, Ingolstadio 

24. Martii 1550 306 

85. Aloysius Lipomanus , episcopus veronensis et nuutius apostolicus , PP. 

Alphonso Salmeroni, Claudio laio, Petro Cauisio S. J. , Salisburgo 

21. Aprilis 1550 " . 314 

86. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 28. Maii 1550 .... 315 

87. Canisius Aloysio Lipomano, episcopo veronensi et nuntio apostolico, In- 

golstadio m. Maio vel lunio 1550 320 

88. Canisius iussu P. Claudii laii S. J. P. loanni de Polanco, secretario 

Societatis lesu, Ingolstadio 3. lunii 1550 . . . . . . 321 

89. PP. Claudius laius et Petrus Canisius Georgio Stockhammer, consiliario 

Alberti Y. Bavariae ducis et curatori universitatis ingolstadiensis, 
Ingolstadio 10. lunii 1550 322 

90. Canisius P. Claudio laio S. J., Ingolstadio m. lulio vel Augusto 1550 327 

91. Canisius P. Claudio laio S. J. , Ingolstadio inter mensem lulium et 

Septembrem 1550 328 

92. P. loannes de Polanco uomine S. Ignatii Canisio, Roma 16. Augusti et 

16. Septembris 1550 329 

93. P. Claudius laius S. J. P. Petro Cauisio, P. Nicolao Goudano, Fr. Petro 

Schorichio, Sociis ingolstadiensibus, Augusta Yindelicorum m. Sep- 
tembri 1550 ^ 330 

94. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 29. Septembris 1550 . . . 331 

95. P. loannes de Polanco nomine S. Ignatii Canisio, Roma m. Octobri 1550 337 

96. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 2. Novembris 1550 . . . 337 

97. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma m. No- 

vembri 1550 342 

98. Canisius Mauritio de Hutten, episcopo eystettensi et imperii principi, 

Ingolstadio m. Novembri vel Decembri 1550 ..... 342 

99. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 6. De- 

cembris 1550 342 

100. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 28. Decembris 1550 . 343 

101. Canisius P. lacobo Lainio S. J., Ingolstadio 10. Februarii 1551 . . 347 

102. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 11. Martii 1551 349 

103. Canisius Mauritio de Hutten, episcopo eystettensi, Ingolstadio 24. Martii 

1551 349 

104. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii PP. Petro Canisio et 

Nicolao Goudano S. J., Roma 31. Martii et 2. lunii 1551 . . 351 

105. Canisius academiae ingolstadiensis adulescentibus studiosis, Ingolstadio 

5. Aprilis 1551 . " 352 

106. Canisius rector et senatus academicus adulescentibus studiosis univer- 

sitatis ingolstadiensis, Ingolstadio 15. Aprilis 1551 .... 354 



Index chroiiologicus epistularuin. 



Pag. 



107. Sebastianus Pighinus. archiepiscopus sipontinus et nuntius apostolicus, 

PP. Petro Canisio et Leonardo Kessel S. J., Augusta Vind. 19. Aprilis 

1551 355 

108. Carolus V. imperator PP. Petro Canisio et Leonardo Kessel S. J., Au- 

gusta Vind. circ. 19. Aprilis 1551 357 

109. P. loanues de Polanco S. J. nomine S. Ignatii PP. Petro Canisio et 

Nicolao Goudano S. J.. Roma 22. Aprih's 1551 357 

110. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 80. Aprilis 1551 . . . . 358 

111. Canisius Georgio [CassandroV], artium niagistro, Ingolstadio 30. Aprilis 

1551 . ". 365 

112. Canisius lulio de Pflug, episcopo naumburgensi, Ingolstadio m. lunio 1551 369 

113. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii PP. Petro Canisio et 

Nicolao Goudano S. J., Roma 30. lunii 1551 370 

114. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 20. lulii 1551 .... 370 

115. P. loannes de Pohinco S. J. noniine S. Ignatii Canisio, Roma 16. Au- 

guisti 1551 " 378 

116. P. Claudius laius S. J. PP. Petro Canisio et Nicolao Goudano S. J., 

V"ienna aestate vel autumno 1551 ....... 378 

117. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 31. Augusti 1551 .... 379 

118. Canisius lulio de Pflug, episcopo naumburgensi , Ingolstadio 19. Sep- 

tembris 1551 385 

119. P. loannes de Polanco nomine S. Ignatii Canisio, Roma 17. Novem- 

bris 1551 " 386' 

120. Canisius P. Leonardo Kessel , Sociorum coloniensium praefecto , lugol- 

stadio 14. Decembris 1551 387 

121. Canisius Sancto Ignatio, IngoLstadio 2. lanuarii 1552 .... 392 

122. Sanctus Ignatius PP. Petro Canisio, Claudio laio. Nicolao Goudano S. J., 

Roma 12. lanuarii 1552 397 

123. Sanctus Ignatius PP. Petro Canisio et Nicolao Goudano S. J. , Roma 

28. lanuarii 1552 398 

124. Canisius Mauritio de Hutten, episcopo eystettensi, Vienna inter Martium 

et Novembrem 1552 . . . " 398 

125. Canisius P. Leonardo Kessel ceterisque Sociis colonieusibus , Vienna 

8. Aprilis 1552 399 

126. Canisius P. loanni de Polanco, secretario Societatis lesu, Vienna 7. Au- 

gusti 1552 405 

127. Ferdinandus L, Romanorum rex, Cauisio, Graecio initio anni 1553 . 417 

128. Theodoricus Canisius , canonicus xantensis , Petro Canisio , Noviomago 

9. Martii 1553 417 

129. Canisius Andreae Herll, canonico coloniensi, Vienna 27. Aprilis 1553 . 420 

130. Canisius Wiguleo Hundt, ducis Bavariae consiliario, Vienna 27. lunii 15-58 425 

131. Canisius Sancto Ignatio, Vienna m. lunio vel lulio 1553 . . . 426 

132. Canisius Sancto Ignatio, Vienna sub medium annum 1553 . . . 427 

133. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Ronia 27. lunii 1553 428 

134. P. loannes de Polanco S. J. iussu S. Ignatii Canisio, Roma 25. lulii 1553 428 

135. Sanctus Ignatius Canisio, Roma 27. [25.?] lulii 1553 .... 430 

136. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 9. Au- 

gusti 1553 430 

137. Canisius Wendelinae Canis, novercae suae, Vienna 20. Augusti 1553 . 431 

138. Canisius Sancto Ignatio, Vienna 24. Augusti 1553 .... 433 

139. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Ronia 19. Sep- 

terabris 1553 " 434 

140. Canisius P. loanni de Polanco, Societatis lesu secretario, Vieuna 12. Oc- 

tobris 1553 4-35 



J. Conspectus totius voliiminis et irnlex chronologicus epistularum eius. 



141. 

142. 
143. 
144. 
145. 

146. 
147. 

148. 
149. 

150. 

151. 

152. 
153. 
154. 
155. 
156. 
157. 
158. 
159. 
160. 
161. 
162. 
163. 
164. 

165. 
166. 

167. 
168. 

169. 
170. 

171. 
172. 
173. 

174. 
175. 
176. 

177. 

178. 

179. 
180. 



P. loannes de Polanco S. J. noniine S. Ignatii Canisio , Roma 23. No 

vembris 1553 .......... 

Sanctus Ignatius Canisio, Roma 29. Novembris 1553 
Sanctus Ignatius Canisio, annis 1553 et sequentibus . 
Canisius P. loanni de Polanco S. .!., Vienna 5. lanuarii 1554 
Henricus Schvveicker, Bavariae ducis secretarius, Canisio, Monachio [? 

7. Martii 1554 

Ferdinandus L, Romanorum rex, Canisio, Posonio 16. Martii 1554 
Canisius Christophoro Hillinger, episcopi passaviensis officiali, Vienna 

m. Martio vel Aprili 1554 

Canisius Sancto Ignatio, Vienna 16. Aprilis 1554 .... 
Canisius Nicolao Politae, philosophiae professori viennensi, Vienna sub 

medium m. Aprilem 1554 

Canisius P. Leonardo Kessel, Sociorum coloniensium praeposito, Vienna 

30. Aprilis 1554 

Canisius supremo regimini Austriae inferioris , Vienna m. Aprili vel 

Maio 1554 

Canisius Sancto Ignatio, Vienna m. Maio exeunte vel lunio 1554 
Canisius P. loanni de Polanco S. J., Vienna 8. lunii 1554 . 
Canisius P. loanni de Polanco S. J., Vienna 7. lulii 1554 . 
Socii quidam romani Canisio, Roma sub medium lulium 1554 
Canisius P. loanni de Polanco S. J., Vienna 16. Augusti 1554 . 
Sanctus Ignatius Canisio, Roma 18. Augusti 1554 
Canisius Ferdinando L, regi Romanorum, Vienna autumno anni 1554 
Canisius Sancto Ignatio, Vienna 14. Octobris 1554 
P. loannes de Polanco S. J. Canisio, Roma 15. Octobris 1554. . 
Canisius P. loanni de Polanco S. J., Vienna 26. Octobris 1554 . 
P. Petrus Schorich S. J. Canisio, Roma 29. Octobris 1554 . 
lulius III. pontifex maximus Canisio, Roma 3. Novembris 1554 . 
Canisius ]\Iartino Cromer, regis Poloniae secretario, Vienna 6. Novem 

bris 1554 

Sanctus Ignatius Canisio, Roraa 21. Novembris 1554 . 

Canisius Martino Cromer, secretario regis Poloniae, Vienna 27. De 

cembris 1554 .......... 

Canisius Martino Cromer, Vienna 15. lanuarii 1555 

Canisius Wiguleo Hundt, curatori universitatis ingolstadiensis , Vienna 

14. Martii 1555 

Canisius Sancto Ignatio, Vienna 25. Martii 1555 .... 
Canisius PP. Hieronymo Natali et lacobo Lainio S. J., Vienna 1. Aprilis 

1555 

Canisius Martino Cromer, Vienna 27. Aprilis 1555 

StanisLaus Hosius, episcopus varmiensis, Canisio, Hcilsberga 11. Maii 1555 

Canisius Wichmanno van den Bergh , consuli noviomagensi , Vienna 

23. Maii 1555 

Canisius Sancto Ignatio, Praga 15. lulii 1555 

Canisius Sancto Ignatio, Augusta Vind. 3. Augusti 1555 

Canisius Erasmo de Limburg, episcopo argentinensi , Augusta Vind. 

4. Augusti 1555 

Fridericus Staphylus, scholae nissensis rector, Canisio, Nissa Silesiorum 

31. Augusti 1555 

Canisius lacobo lonae, vicecancellario Ferdinandi L, Praga 5. Octobris 



439 
440 
441 
442 

452 
453 



455 
457 



15: 



Canisius Sancto Ignatio, Monachio 26. Octobris 1555 . 

Sanctus Ignatius Canisio, Roma inter Octobrem et Decembrem 1555 



462 

405 

468 
469 
470 
477 
481 
482 
488 
494 
495 
500 
501 
505 
505 

509 
511 

513 

515 

516 
519 

530 
535 
538 

540 
544 
552 



557 

503 
503 

507 



Mouumenta canisiana etc. XIII 

Pag. 

181. Canisius ^Viguleo Hundt, Ingolstadio 8. Novembris 1555 . . . 667 

182. Canisius AViguleo Hundt, Simoni Thaddaeo Eck, Christophoro a Rain- 

dorff, Henrico Schweicker, Ingolstadio 27. vel 28. Novembris 1555 . 569 

183. Canisius Wiguleo Hundt, Simoni Tliaddaeo Eck. Christophoro a Rain- 

dorff, Henrico Schweicker, Ingolstadio 29. vel 30. Novembris 1555 . 573 

184. Canisius Wiguleo Hundt, Simoni Thaddaeo Eck, Cliristophoro a Rain- 

dorff, Henrico Schweicker, Ingolstadio 30. Novembris vel 1. Decem- 

bris 1555 576 

185. Canisius Wiguleo Hundt, Simoni Thaddaeo Eck. Christophoro a Rain- 

dorft", Henrico Schweicker, Ingolstadio 2. vel 3. Decembris 1555 . 579 

186. Canisius Wiguleo Hundt, Simoni Thaddaeo Eck, Christophoro a Rain- 

dorff, Henrico Schweicker, Ingolstadio sub initium m. Decembris 1555 582 

187. Henricus Schweicker, ducis Bavariae secretarius, Canisio, Monachio 

circ. 15. Decembris 1555 585 

188. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 18. Decembris 1555 . . . 585 

189. Canisius Henrico Schweicker, Ingolstadio 19. Decembris 1555 . . 587 

190. Canisius Henrico Schweicker, Ingolstadio 10. lanuarii 1556 . . 590 

191. Canisius Sancto Ignatio, Ingolstadio 17. lanuarii 1556 .... 593 

192. Canisius Ottoni cardinali Truchsess, episcopo augustano. Ingolstadio 

17. lanuarii 1556 594 

193. Canisius Ferdinando I., Romanorum regi, Vienna 1. Februarii 1556 . 598 

194. Canisius Ferdinando I., regi Romanorum, Vienna m. Februario 1556 . 598 

195. Canisius Henrico Scribonio , administratori archidioecesis pragensis, 

Praga inter Februarium et luliura 1556 ...... 599 

196. Canisius Henrico Schweicker, secretario ducis Bavariae, Vienna 16. Fe- 

bruarii 1556 600 

197. Canisius Saucto Ignatio, Vienna [?] 17. Martii [?] 1556 . . 603 

198. Canisius Martino Cromer, secretario regis Poloniae, Praga 9. Aprilis 1556 606 

199. Canisius Henrico Schweicker, Bavariae ducis secretario, Praga 25. Aprilis 

1556 608 

200. Martinus Gotefridius [?] S. J. Canisio, Vienna 11. Maii 1556 . . 610 

201. Canisius Henrico Scribonio, administratori pragensi, Praga m. Maio 

(ante 18) 1550 610 

202. Canisius Sancto Ignatio. Praga 17. Maii 1556 . . 611 

203. Sanctus Ignatius Canisio, Roma 7. lunii 1556 ..... 622 

204. Sanctus Ignatius Canisio, Roma 7. — 9. lunii 1556 .... 624 

205. Canisius Sancto Ignatio, Praga 11. lunii 1556 ..... 624 

206. Canisius Henrico Scribonio , administratori archidioecesis pragensis, 

Praga m. lunio (post 10.) vel lulio 1556 ...... 634 

207. Fridericus Staphyhis, rector scholae nissensis, Canisio. Nissa Silesiorum 

14. lunii 1556 635 

208. Canisius Sancto Ignatio, Praga 17. lunii 1556 637 

209. Martinus Cromer, secretarius regis Poloniae, Canisio, Vienna 9. lulii 1556 642 

210. Canisius Sancto Ignatio, Praga sub medium m. lulium 1556 . . 645 

211. Canisius Sociis ingolstadiensibus, Praga sub medium m. lulium 1556 . 646 

212. Canisius et Henricus Scribonius Ferdinando I. regi, Praga m. lulio 1556 647 
218. P. loannes de Polanco S. J. nomine S. Ignatii Canisio , Roma circ. 

20. lulii 1556 649 

214. P. loannes de PoLinco S. J. nomine S. Ignatii Canisio, Roma 22. lulii 1556 649 

X. IMonumenta canisiana. 

A. Monumenta moguntina a. 1543 652 

Appendix monumentorum moguntinorum 1540—1555 . . 653 



XIV 



Monunionta canisiana etc. 



Pag. 



681 
685 



B. ^Monumenta coloniensia a. 1506—1547. 

a) Studia litteraria 1536—1546 657 

b) Societas lesu per Canisium in (iermania stabilita 154:3—1546 668 

c) Officia, quae Canisius archidioecesi coloniensi in apostasia Her- 
manni Wedani praestitit 1547 674 

C Monumenta triclentina, quae piiniuni concilii tempus spectant, 

1547 *''7 

D. Monumenta bononiensia 1547. 1549. 

a) Prolegomena ^oO 

b) Acta synodalia 1547 ... • ... 

c) Laurea theologica Canisio collata 1549 .... 

E. Monumenta ingolstadiensia 1548—1556. 

a) Canisii et sociorum eius missio, adventus etc. 1548. 1549 . 686 

b) Scholae Ingolstadii habitae et bonae vitae exempla praebita 
1549-1552 692 

c) Munus rectoris universitatis a Canisio obituin 18. Octobris 155U 

ad 24. Aprilis 1551 '^98 

d) Vicecancellarii dignitas a Canisio recusata eiusque munera al) 

eo suscepta a lulio 1551 usque ad Martium 1552 ... 709 

e) CoUegium Societatis lesu Canisii opera Ingolstadii constitutum 
1551-1556 '^^ 

F. Monumenta viennensia 1551—1556. 

a) Canisius Viennam evocatus 1551—1552 727 

b) Quae Canisius in universitate viennensi gesserit 1554—1555 . 729 

c) Conatus Viennae et aliis Austriae locis ad animas iuvandas a 
Canisio suscepti: contionibus etc. 1552 — 1555 .... 741 

d) Catechismi Viennae a Canisio conscripti 1552—1556 . . 750 

e) Episcopatus viennensis a Canisio ter recusatus et aliquamdui 
administratus 1553— 1556 . . .^^ ^j^^ 

Appendix monumentorum viennensium 1554 761 

G. Monumenta pragensia 1554 — 1556. 

a) Collegii pragensis prima sementis a Canisio facta 1554—1555 762 

b) Collegium pragense a Canisio constitutum. Causa religioms ab 
eodem adiuta 1555—1557 

XI. Index alphabeticiis eoriiin, ad quos Canisius scripsit • 774 

XII. Index alphabeticus eorum, qui ad Canisium seripserunt . 776 

XIII. Index alphabeticus nominum et rerum huius volumiuis . 777 



766 



II. 
PROOEMIUM GENERALE TOTIUS OPERIS. 

1. De rebus a Canisio gestis ac seriptis. 

De Petri Canisii vita pliis quani 40 diversi editi sunt libri libellique, 
iique conscripti linguis non solum latina et germanica, sed etiam anglica, gallica, 
hispanica, hollandica, italica, polonica, ac vel ipsa arabica; ex quibus libris 
comphires iterum ac saepius prehmi subierunt. Itaque opus non est, multis 
hic verbis Canisii vitam narrare; Hneamenta tantum ahqua proponam. 

Patria Canisio fuit Noviomagum (Nijmegen) Geldriae urbs, quae nunc 
quidem est regni neerlandici, tunc autem erat civitas Hbera imperii germanici. 
Natus est Petrus die 8. Maii anni 1521 patre opulento et consulari. 
Sub annum 1536 Coloniam missus , in gymnasio montano sub disciphna 
Nicolai Eschii (van Esche) sacerdotis vahle pii in doctrina et pietate muhum 
profecit, famiharis praeclaro ilH loanni C4roppero canonico et monachis 
carthusianis atque etiam Laurentio Surio , adulescenti hibeccensi, qui postea 
et ipse Carthusianus fuit. Anno 1540 votum perpetuae castitatis fecit et in 
academia coloniensi magister philosophiae creatus est ; atque haud multo post 
Moguntiam accurrit ad Beatum Petrum Fabrum (Favre, Lefevre), primum 
S. Ignatn de Loyola sodalem, quo duce ,exercitia spirituaHa", quae dicuntur, 
peregit, atque 8. Maii 1543, Germanorum jDrimus, Societati lesu modo 
natae nomen dedit. Coloniam dein remissus et studia theologica prosecutus, 
anno 154B sacerdotium suscepit, et sub idem tempus a clero et universitate 
coloniensi in Belgium et in Suebiam ad Carolum V. caesarem et Leodium ad 
Georgium Austriacum episcopum missus est, ut suppetias peteret contra Her- 
mannum a Weda archiepiscopum, protestantismum Coloniae intrudere conantem. 
Ab Ottone autem Truchsessio cardinali et episcopo augustano initio anni 1547 
socius additus est P. Claudio laio (Le Jay) S. J. , quem Otto ad triden- 
tinum concilium miserat, procuratoris sui nomine insignitum. Atque cum 
ipsa synodo Canisius Bononiam transmigravit , et inde paulo post Romam 
evocatus, ab ipso Societatis lesu sancto parente per quinque menses pietatis 
exercitationibus excultus est. Mense vero ApriH anni 1548 in Siciliam 
advectus, pueris coUegii messanensis praecepta artis dicendi tradidit ; proximo 
anno Romam redire iussus , die 4. Septembris coram S. I g n a t i o sollemnia 
vota nuncupavit. Mense Octobri in academia bononiensi doctor theo- 
logiae factus , Novembri postulante Guihelmo IV. Bavariae duce iubenteque 
S. Ignatio Ingolstadium cum PP. Claudio laio et Alphonso Sahnerone 
venit et in universitate theologiam docere coepit; anno 1550 ibidem populum 
quoque contionibus et catechesibus erudiendum suscepit atcfue academiae 
rector electus est. Unde Viennam arcessitus anno 1552, theologiam pro- 
fitetur in universitate , orationes sacras habet et in aula Ferdinandi L, Ro- 



XVI li- Prooemiuiii geneiale totius opeiis. 

inanorum regis sibi addictissimi, et in ecclesia cathedrali, ac contuberniu prae- 
est adulescentium ,archiducali'". Episcopatu autem viennensi constanter recu- 
sato, 3. Novembris 1554 a lulio III. pontifice eandem ecclesiam per annum 
administrare iubetur, atque aliquot niensibus post Pragae et Ingol- 
stadii collegiorum Societatis lesu prima fundamenta iacit. Yere anni 1555 
,.Sunimam doctrinae christianae'" petente Ferdinando rege a se 
compositam in hiceni emittit. Primus Societatis lesu per Germaniam supe- 
riorem praepositus provincialis constituitur a S. Ignatio 7. lunii 1556. 
Eodeni anno Ratisbonani concessit ad contiones in ecclesia catliedraH 
habendas proceresque in comitiis congregatos fulciendos. In colloquio auteni 
loligionis anno 1557 Vormatiae habito Canisius catholicorum fere ante- 
signanus Melanchthoni protestantium coryphaeo acriter obstitit. Annus 
porro 1558 Canisium vidit Alsatiam et Suebiam peragi-antera , Strau- 
bingae, rogante Alberto V. Bavariae duce, abducendo ab haeresi populo 
incumbentem, R o m a m ad congregationem generalem ordinis sui accurrentem, 
inde iussu Pauli IV. cum Camillo Mentuato nuntio apostolico in Poloniam 
ad comitia piotrcoviensia proficiscentem. E Polonia a Ferdinando Augustam 
Vindelicorum revocatus ad conventum imperii , ecclesiae cathedralis 
augustanae contionatorem ordinarium agere coepit anno 1559, urgeute ad- 
modum ca])itulo, atque eo in munere per complures annos persistens, multos 
protestantes ad ecclesiam catholicam reduxit ac catholicorum animos fer- 
voremque paene exstinctos excitavit atque accendit , carus praesertim in- 
signibus illis familiis Fuggerorum et Welserorum. Simul raagnam operam posuit 
in condendis Societatis lesu collegiis M o n a c h i i , e n i p o n t e , D i 1 i n g a e ; 
cuius quidem civitatis academiam, ab Ottone cardinali Truchsessio consti- 
tutam, nomiue Societatis lesu anno 156-1 suscepit regendara. Atque iara auno 
1562 synodo tridentinae, ab eiusdem praesidibus evocatus, iterum brevi 
tempore interfuerat ; eidem concilio haud parum profuit auno proxime secuto, 
duni Oeniponte in coetu theologorura a Ferdinando iraperatore coacto 
sententiani dicit caesaremque pi*ivatis quoque raonitis et jirecibus a sinistris 
consiliis abstrahit. Anno 1565 denuo Romam venit ad congi-Bgationem 
generaleni, quae S. Francisco Borgiae supreraa Societatis lesu gubernacula 
conmiisit. Post quae , anno iam ad finera yergente , a Borgia visitator sui 
ordinis per provinciam rhenanam nominatus , et a Pio IV. pontifice nuntii 
ajjostolici munere auctus , Herbipo.lim, Moguntiara, Coloniam, 
Cliviam, Osnaburgum adiit,. ut leges tridentinas ijromulgaret obser- 
yandasque curaret. A qua legatione Pii IV. morte absolutus est, nec 
taraen quieti se dedit. Nara anno 1566 inter comitia iniperii augu- 
stana, cum cardinali Coniraendono Pii V. legato una cum aliis quibusdam 
a consiliis esset, multum fausteque laboravit , ne ,pax religiouis'" augu- 
^tana a summo j^ontifice tunc cum surarao rei catholicae periculo reiceretur. 
Eodem anno Udalrico a Helfenstein dynastae suebo persuasit, ut a Luthera- 
nismo ad fideui catholicam reverti statueret. Sequenti autera anno Ottonem 
cardinaleni augubtanum in synodo Dilingae celebranda adiuvit , S. Stani.'^- 
launi Kostkani Dilingae recepit Komamque in tirociniuni Societatis lesu 
transmisit, Herbipoli et Spirao ad instituenda eiusdem Societatis col- 
legia operam contulit, ingolstadiensibus philosopliiae professoribus pacis arbiter 
fuit. Officio i^raepositi proviucialis tandem anno 1569 liberatus est, quo 
lil)ei-ius Dilingae vacare posset refutationi centuriaturum magdeburgensium 



1. De rebiis a Canisio gestis ac scriptis. XVII 

a S. Pio V. sibi impositae; cuius laboris fructus annis 1571 et 1577 nata 
simt opera De S. loanne Baptista ac „De Maria Virgine incompara- 
bili", saepius deinceps edita. Attaraen Dilinga Oenipontem Canisio 
demigrandum friit ad sermones sacros et apud populum et in aula Ferdi- 
nandi II. archiducis habendos. Magdalena quoque Ferdinandi soror Canisii 
consiliis frequenter utebatur, cum H a 1 a e virginum coUegium quoddam atque 
etiam Societatis lesu scholas condendas curaret. Eundem Ferdinandum et Al- 
bertum V. Bavariae ducem Canisius ad negotia religionis tractanda anno 1573 
auctoritate Gregorii XIII. pontificis convenit. A quo E o m a m quoque 
eodem anno accitus et de causa rehgionis in Germania promovenda con- 
sultus est; ubi Canisius inter alia collegium germanicum, quod ab eius in- 
itiis impense foverat , pontificis liberalitati commendavit , eundemque , ut 
eiusmodi seminaria in ipsa etiam Germania conderet, admonuit. Cardinali 
autem Morono in consilium datus est Canisius anno 1576, cum ille in 
ratisbonensibus comitiis legatione pontificis frngeretur. Ac tandem 
Canisius, cum annis 1578 et 1579 per sacrum ieiunii maioris tempus Landis- 
huti coram Guilielmo duce e suggestu dixisset, exeunte anno 1580 a loanne 
Francisco Bonhomio episcopo vercellensi nuntioque pontificis deductus est 
Friburgum in Helvetiam, ibique senex et decrepitus scholas aperuit, 
coUegii fundamenta iecit, sodalitates Beatissimae Virginis instituit, contiones 
et catecheses habuit; ibidem vita decessit 21. Decerabris 1597, raeritorura 
sane plenissimus. 

Nam praeter orationes sacras et catechismi explicationes, quibus Bavariara, 
Austriam, Alsatiam, Franconiam, Tirolim, Bohemiam, Helvetiam variis locis 
excoluerat, praeter consilia ac monita, quibus multos primores et sacros et 
civiles munierat, calamum scriptorium Canisius inde a 23. suae aetatis 
anno ad mortem usque numquam deposuit. 

SS. Cyrilli Alexandrini et Leonis Magni opera anno 1546 Coloniae edidit, 
ibidemque — hoc saltera vero simillimum est — loannis quoque Tauleri, decoris 
illius dominicanae familiae, seripta germanica prelo subiecit ipso anno 1543, paulo 
postquam Societati lesu nonien dedit, sicque ceteris omnibus, qui in eadem Societate 
libros edidere, longo tempore praecucurrit. S. Hieronymi quoque epistulas in usum 
scholarum selegit et distinxit, cuius operis circiter 40 editiones hodie notae sunt. 
Libros precationum tum germanica lingua tum latina contexuit complures: pro 
pueris, aegrotis, litterarum studiosis, principibus; inter quos libros „ManuaIe Catho- 
licorum" plus quam trigesies variis in linguis editum est. Contra centuriatores 
quae scripserit, iam dictum est. Lectiones evangelicas diebus dominicis et festis in 
ecclesia recitari solitas duobus magnis voluminibus, in usum maxime sacerdotum, 
docte ac pie explanavit. Libris germanicis iisque ad populi captum accommodatis 
sanctorum Helvetiae patronorum vitas exposuit: Beati, Mauritii, Ursi, Fridolini, 
Iddae Toggenburgensis, B. Nicolai de Rupe (von der Flue). Ac praeter ahos, quos 
ipse scripsit, libellos, aliorum quoque lucubrationes aut recognovit aut praefationibus 
ornavit aut denuo in lucem emisit. ut catecbismi romani versionem germanicam, 
martyrologium romanum germanice editum, Stanislai Hosii scriptum Contra Brentium, 
Petri Busaei opus catechisticum, Andreae Vegae 0. S. Fr. grandem tractatum ,De 
iustificatione", ^Agendam" archidioecesis salisburgensis , Hannibahs Codretti S. J. 
Grammaticam latinam. 

Quod vero caput est, Lutheri catechismo per Germaniam usitatissimo 
Canisius Catechismum suum opposuit triplicem : primo quidem Sumraara, 
quara dixiraus , doctrinae christianae ; quara eximius quidam nostrae aetatis 
theologus saeculo XVI. idera fere valuisse putat, quod pro medio aevo Petrus 

Braunsberger, Canisii Epistulae et Acta. b 



XVIII ^^- Piooemimn generale totius operis. 

Lombardus suis ,Libris sententiarum" in"aestiterit ' ; secundo jDro parvulis ac 
rudibus nminimum" illum e Summa sua extraxit catecliismum, qui posterioribus 
saeculis simpliciter ^Canisius" seu „Canisi" dici consuevit : tertio uberius 
quoddam Summae suae compendium conscripsit pro adulescentibus litterarum 
studiosis, illudque „Parvum catechismum Catholicorum" vel etiam „Institu- 
tiones Christianae pietatis*" vocari vohiit. Minimus catechismus in hicem primo 
prodiit latine Ingolstadii a. 1556, germanice (Dilingae ?) a. L556 vel 1557, parvus 
autem latine Coloniae, ut videtur, sub a. 1558, germanice Dilingae a. 1560 ^ 
Opus catechisticum Canisii Odoricus Raynakhis scribit „catholicae eru- 
ditionis puritate radiare" ^, et Caesar Cantii inter catechismos, quos post 
Lutheri catechismum catholici scripserint, (romanum saltem si excipias) censet 
esse celeberrimum ^ Quem Andreas Serraus (Serrao) „magno ubique doctorum 
et procerum plausu" exceptum esse asserit ^, ac Maximilianus I. Bavariae dux 
imperiique elector summo pontifici de eodem libro scribere voluit: ,Tota 
Europa non modo legitur, sed explicatur; a juventute ediscitur; principes 
imperii Eomani hinc fidei et religionis initia duxerunt ; in omnes singularum 
nationum linguas vernaculas liber ille translatus est." ® Ac sane ipsis illis 
42 annis , qui inter primam eius editionem et mortem Canisii intercessere, 
multo phis quam ducenties prelo subiectus et e latina in 12 saltem alias 
linguas translatus est ". Proinde haud immerito Paquot affirmavit infinita 
bona ex hoc opere in ecclesiam manasse ^, atque inter protestantes etiam 
inveniuntur, qui illud laudent vel admirentur '. 



' „Die Summa doctrinae christianae mit ihren reicheu Belegeu aus der heil. 
Schrift und den Vatern kann als das den Bediirfnissen der Zeit entsprecliende ,Sen- 
tenzenbuch' betrachtet Averden" : Jos. Scheehen, Handbuch der kathohschen Dogmatik 
I (Freiburg i. Br. 1873), § 1081, p. 446. 

2 Non anno 15G3, quod editor in Hbello infra memoraudo affirmaverat. Vide, 
quae hac de re disseruit I. B. Beiser in „Theologisch-praktische Monats-Schrift" 
V (Passau 1895), 135—137, et in ^Katholik" 75. Jahrg. I (Mainz 1895), 189—192. 

' Annales ecclesiastici tom. XIV. ad a. 1555, n. 52. 

* Storia universale 1. 15, c. 20 (Torino 1857, tom. IX, P. I, p. 512). Simi- 
liter Georgius Wehcr, Allgemeine Weltgescbichte XI (2. Aufl. , Leipzig 1886) , 18. 
Ac Fr. X. Schoberl censet inter catechetas Germaniae Canisiura certe esse illu- 
strissimum: Lehrbucb der katholischen Katecbetik (Kempten 1890) p. 210. 

^ De claris catecbistis ad Ferdinandum IV. Regem libri III (Viennae 1777) p. 167. 

® Huius epistulae apograpbum eodem tempore scriptum aut commentarium est 
Monachii, in tabulario regio (Reicbsarcbiv) , lesuitica in genere Fasc. 13, No. 214. 
Cf. etiam Zeitschrift fiir kafholischc Thcologie 14. Jahrg. (Innsbruck 1890), p. 729. 

■^ Cf. 0. Bratdisherger, Entstebung und erste Entwicklung der Katccbismen des 
seligen Petrus Canisius (Freiburg i. Br. 1893) p. 169. 170. Sorbonna parisiensis, lesuitis 
baud ita amica, catecliismum nostrum ipso saeculo XVI. ter probavit. Cf. ibidem p. 45. 
46. 134. 146. Quid summi pontitices de eodem senserint, ibidem p. 47 — 49. 133. 

^ „Le Catecbisme de Canisius . . . a fait dos biens infinis dans TEglise" : Me- 
moircs pour servir a rhistoire litteraire des dix-sept provinces des Pays-Bas etc. 
tom. III (Louvain 1770), 136—139. Martiniis Philippsoti scribit: „Un bon cate- 
chisme, court, concis et pourtant complet, bien fait et pourtant compr(5bensible aux 
intelligences m(5diocros, «itait d'une grande necessite pour les populations qui etaient 
encore restdes catboliques. Canisius lo termina en peu de temps et avec tant 
d'habilete, que son petit livre est devenu un des ouvrages typiqucs de ses correligion- 
naires" : La Contre-r(5volution roligieuse au XVI •■ siecle (Bruxclles 1884) p. 87. 

" Ita v. g. Leopohlm de Ranke , Die romisclien Papste II (6. Aufl. , Leipzig 



1. De rebus a Canisio gestis ac scriptis. XIX 

Haec de Canisii vita et scriptis. Plura docebunt ij^sius nConfessiones" 
et ^Testamentum", quae epistulis praefigentur, atque etiam tabula vitae eius, 
quae diarii seu potius itinerarii instar disponetur ac singulis voluminibus 
inseretur iis pro annis, quibus eorum epistulae scriptae sunt. 

Auctoritate Canisius pollebat haud exigua. Eum Otto Truchsessius 
et Stanislaus Hosius , inter cardinales tum praecipui , sincera amicitia com- 
plectebantur , Beatus Petrus Faber, Sancti Ignatius et Franciscus Borgias 
magni faciebant ^ S. Carohis Borromaeus in administrando munere pastorali 
sibi adesse vohiit ^, S. Franciscus Salesius velut magistrum consuhiit asse- 
ruitque rebus „pro Christo gestis , dictis, scriptis universis Christi fidehbus 
innotuisse." ^ Quod et Caesar cardinahs Baronius confirmavit*, praeconiiun 
illud apostoKcum in Canisiura accommodans: „Cuius laus est in Evangelio 
per omnes ecclesias." ^ Atque viventis etiamtum Canisii laudem hbris con- 
signarunt loannes Cochlaeus ^, loannes Fabri 0. Pr. "^, Fridericus Staphyhis ^ 



1874), 23. Wolfg. Menzel , Allgemeiue Weltgescbichte VIT (Stuttgart 1863), 176. 
lo. Georg. Walch, Bibhotheca theologica selecta I (lenae 1757) , 494. „Lexicou fiir 
Tbeologie und Kircbenwesen" von H. Holfz»iann und B. Zijpffel (Leipzig 1882), 
in V. ^Canisins". — P. Bonffef scribit: „Canisius est justement c^lebre par son 
Catechisme, veritable arsenal de la doctrine romaine . . . Aucun ouvrage peut-gtre, 
la Bible exceptee, n'a eu plus de reimpressions et de traductions dans toutes les 
langues de rEurope" (Encyclopedie des sciences religieuses publiee sous la direction 
de F. LicJifenberger, Doyen de la Faculte protestante de Paris, II [Paris 1878], 576 
ad 577). G. Kaiverau : „Die Katecbismen", inquit, „des Canisius baben fiir die Kirche 
der Gegenreformation sicher eine ebenso grosse Bedeutung, wie die Luther's fiir die 
Kirche der Reformation" (Theologiscbe Literaturzeitung, herausgegeben von A. Har- 
nack und E. ScMlrer, 19. Jabrg. [Leipzig 1894], col. 84). Iclem alio loco de ^Summa" 
Canisii: „Obne directe Poleniik, mit zablreichen Bibelstellen und Kirchenvater- 
zeugnissen, besonders aus Augnstin, und in khiger Umgebung der Scbolastiker, war 
hier klar und bestimmt, in der Form mild und erbaulich, die katb. Lebre im Gegen- 
satz zu allen Neuerungen vorgetrageu. Ein kleinster (155(5) und dann auch ein 
reichbaltigerer kleiner Katecbismus (1559) — lateinisch und deutsch — scbufen 
dem kath. Jugendunterricht feste Normen und macbten Canisius zum wirk- 
samen Lebrmeister des kath. Deutschland" (Lebrbuch der Kircbengeschichte von 
Dr. Wllh. MoUer, III. Bd. , bearbeitet von Dr. G. Kcmerau [Freiburg i. B. und 
Leipzig 1894], p. 340). Atque Gerhardus de Zezschuntz, qui Erlangae in protestan- 
tiura academia tbeologiara docuit et complura opera composuit catechetica, cate- 
cbisrai canisiani sermonem adeo esse perspicuura fatetur et proprium, ut in exemplum 
assumi possit (Die Katechese als erotematischer Religionsunterricbt [Leipzig 1872] 
p. 87. 88. Der Katechismus oder der kirchlich-katechetiscbe Unterricht nach seinem 
Stoffe [2. Aufl., Leipzig 1872] p. 295). ^ Haec ex ipsis eorum epistulis intellegentur. 

2 Gius. Boero, Vita del Beato Pietro Canisio (Roma 1864), p. 385. Flor. Biess, 
Der selige Petrus Canisius (Freiburg i. Br. 1865) p. 482. 

» Oeuvres completes de Saint Fran^ois de SaJes VIII (7*^ ed., Paris 1885), 72—77. 

* Annales ecclesiastici tora. I. ad a. 9, n. 1. 
= 2 Cor. 8, 18. 

" In dedicatione opusculi „S. Bernardi tres serraones ac novem epistolae (In- 
golstadii 1545)": Nic. Paidus, Der Augustinerraonch Johannes Hoffmeister (Frei- 
burg i. Br. 1891) p. 192'. 387. 

"' Antwort autf das . . . geschwetz Mathie Flaccii Jllyrici (Dilingen 1558) ; 
V. „Der KafJioliJc" 72. Jahrg., I (Mainz 1892), 124. 

* S. Marcus Anachoretes, versus ex graeca lingua iu latinam (Nissae Sile- 
siorum 1555) fol. A 2»— A 5\ 

b* 



XX ^^- Prooeniium generale totius operis. 

Albertus "Wimpinensis ^ Guilielmus Eisengrein -, loannes Schwayger ^, Samuel 
Quiclielbergus *, Georgius Eder '", Gaspar Cardillus de Villalpando *, loannes 
Perellius '^, Cornelius Loos ^ Yalentinus Rotmar^, Stanislaus Rescius '", lo- 
annes Engerd ^\ loannes Molanus '-, e protestantibus Henricus Pantaleon 
medicus basileensis 'l Mortuum autem Sebastianus Verronius , ecclesiae 
S. Nicolai Friburgi in Helvetia praepositus , anno 1599 appellavit .toto 
Christiano orbe notissimum", ,Ecclesiae per Helvetiam patriarcliam, fidei 
Catholicae per Germaniam columnam'' '^; Aubertus Miraeus, canonicus ant- 
verpiensis, anno 1602 affirmavit eum „saeculi sui Hieronjanum" dictum esse '^; 
Laurentius Beyerlink, canonicus item antverpiensis, anno 1611 ,alterum sui 
saeculi Augustinum" '^, Gallus Alt, abbas monasterii benedictini sangallensis, 
anno 1658 „Ecclesiae Doctorem" eum vocavit '^, atque Paulus etiam Freherus 
protestans norimbergensis anno 1688 concessit fuisse „pietate animi et can- 
dore priscis Patribus comparandum" 'l Cum his encomiis concordant illa, 
quae eodem saeculo in Canisium congessit Andreas Saussagius (du Saussay) 
parisinus, regis Galliae contionator ac postmodum episcopus tullensis '". 



' Bericht von der Gesellschaft Jesu (Ingolstadt 1563) fol. 54—55. 
- Catalogus testium veritatis (Dilingae 1565) fol. 208—209. 
^ Divi Aurelii Augustini Confessionum libri XIII in Epitomen redacti (Coloniae 
1569) praef. 

■* Apophthegmata bibhca (Coloniae 1571) f. A 2^ 

* Partitiones catechisnii catholici (Colouiae 1582) epist. nuncup. f. *A4a. 
® Canonicus is erat complutensis atque in concilio tridentino ob insignem doc- 
trinam theologus summi pontificis nominatus est. Cardillus in versione castiliana 
catechismi canisiani a se facta Canisium vocat „varon santo y doto" hisque verbis 
laudationem Canisii adiungit longam atque eximiam: Suma de doti-ina Christiana, 
que compuso en Latin el Dotor Pedro Canisio etc. (En Alcala. 1576) f. 3. non signato. 
Exemplum huius editionis est in bihliotheca escuriacensi (Escorial) 21. V. 28. 

■^ Ein Gesprach von der Jesuiter lehr vnd wesen (Ingolstadt 1576) fol. E b^ — F2, 
^ Illustrium Germaniae Scriptorum Catalogus (Moguntiae 1581) fol. N-'' — N 4''. 
^ Annales Ingolstadiensis Academiae (Ingolstadii 1580) f. 116'' — 117*. 
'° D. Stanislai Hosii vita 1. 1, c. 20 (edita primum latine Roraae 1587, deinde 
germanice Ingolstadii 1591). Vide opus ^Stanislai Hosii Epistolae, Orationes, Lega- 
tiones", edd. Fr. Hipler et Vinc. Zakrsewski, I (Cracoviae 1879), p. sxvn. 

" AImaeIngoIstadiensisAcademiaeTomusprimus(Ingolstadii 1581) f. 108'' — 110*. 
'^ Mortuus a. 1585 : „De Canonicis Lihri tres" (Lovanii 1670) p. 239. 
'^ Prosopographia heroum atque illustrium virorum totius Germaniae P. 3 
(Basileae 1566), p. 501. 

" Chronica Ecclesiae et Monarchiarum (Friburgi in Helvetia 1599) p. 472. 
'^ Elogia Illustrium Belgii Scriptorum (Antverpiae 1602) p. 84 — 86. Similia 
sunt in eiusdem „Bihliotheca Ecclesiastica" P. 2., ed. ab Auherto mn den Eede 
(Antverpiae 1649), p. 146—147. 

'^ Opus Chronographicum orbis universi ab anno M.D.LXXII. ad usque M.DC.XI. 
II (Antverpiae 1611), 224. 

" Canisius erat — sic e monasterio S. Galli Kalendis Octobribus 1658 ad Ale- 
xandrum VII. scripsit — „Germaniae splendidum sidus, proptor doctissimos libros, 
quos edidit, Ecclesiae Doctor" (Apographum saec. XVII. aut ineuntis XVIII. , in 
„Actis Bcatificationis B. Petri Canisii P.IV. contin.", X. Hb', A.23; cf. infra p. xxv). 
'^ Theatrum virorum eruditione clarorum (Noribergae 1688) p. 303 — 304. 
'3 Martyrologium Gallicanum I (Lutetiae Parisiorum 1637), p. lxiv; item in 
opere „Libri de Scriptoribus Ecclesiasticis Cardinalis Bellarmini Continuatio" (Co- 
loniae 1684) p. 38. 



1. De rebus a Canisio gestis ac scriptis. XXI 

Neque posterioribus saeculis hic canisiani nominis splendor elanguit ', 
atque e recentioribus etiam protestantibus complures de Canisio verbis 
loquuntur amplissirais, veluti loannes Fabricius, professor et abbas lutheranus ^, 
Ernestus Salomon Cyprianus, protosynedrii gothani praeses vicarius ^ loannes 
Matthias Schrockh, historiae professor in universitate vitembergensi *, Ludo- 
vicus Pliilippus van den Bergh , regni neerlandici archivista primarius ', 



1 Canisium magiiis laudibus ornavit etiam Ignatius Hijacinthus Atnat de 
Graveson 0. Pr. , theologus notissimus : Historia ecclesiastica variis coUoquiis 
digesta VII (Augusta Vind. et Graecii 1726), coll. 5, p. 122. Idem praestitit Natalis 
Alexander 0. Pr., Historia ecclesiastica, saec. XV. et XVI., art. 2, n. 81 (ed. C. Ron- 
caglia, IX [Venetiis 1778], 154). Atque in universitate catholica Friburgi Helve- 
tiorura sub auspiciis summi pontificis Leonis XIII. nuper instituta facultas theo- 
logica, praeter communem omnium scholarum patronum Doctorem Angelicum, Beatum 
nostrum Canisium peculiarem sibi elegit patronum una cum Beato Alberto Magno 0. Pr. ; 
quod etiam legibus eiusdem facultatis insertum est, ab eodem summo pontifice 
19. lunii 1890 approbatis (Statuta facultatis theologicae Friburgens. apud Helvetios 
c. 1 , n. 2). Qui vero reipublicae friburgensis historiam conscripsit, quanturavis 
falso indulgeret liberalismo, fassus tamenest: „Jamais vie ne fut phis utilement et 
plus laborieusement remplie. Elle fut constamment marquee au coin de Tabnega- 
tion la plus cbretienne. Orateur eloquent, dcrivain distingue, negociateur infatigable, 
le P. Canisius joignait au zele de Fapotre Thabilete du diplomate , rhumilite d'un 
saint et Terudition d'un savant" (Histoire du Canton de Fribourg, par le Docteur 
Berchtold [2" partie, Fribourg en Suisse 1845], p. 271 — 273). Canisium de Societate 
lesu in Germania omnium optime meritum esse clarum est et ab omnibus agno- 
scitur, V. g. a K. Fr. Eichhorn , Deutsche Staats- und Rechtsgeschichte 4. Thl. 
(4. Aufl., Gottingen 1836), p. 176°, et ab Eberh. Zirngiebl, Studien iiber das Institut 
der Gesellschaft Jesu (Leipzig 1870) p. 262. 

2 Historiae bibliothecae fabricianae Pars III (Wolfenbuttehi 1719), p. 866—367. 
^ „Et eruditione singulari et in pontifices Romanos studio obsequiove et labore 

incredibili in cathedra cum academica tum ecclesiastica ac itineribus phirimis, scri- 
bendis etiam catechesi et ahis operibus tolerato suraraoque haereticorura odio in 
tantam apud suos claritudinem pervenit Canisius, ut Romae omnibus aetatis iUius 
theologis anteponeretur" (Tabularium ecclesiae Romanae seculi decimi sexti [Franco- 
furti et Lipsiae 1743] p. 33). 

* ^Keiner unter seinen Ordensgenossen in Deutschland hat mit so vielem Eifer 
durch Predigten, Unterricht der Jugend, Schriften und Einfluss am Hofe die An- 
zahl der Anhanger der evangehschen Religion, . . . nicht ohne betrachtlichen Erfolg, 
zu vermindern gesucht" (ChristHche Kirchengeschichte seit der Reformation 3. Thl. 
[Leipzig 1805] p. 550). 

* „Welk eene kerkelijke rigting men ook toegedaan zij, kan men niet anders 
dan met bewondering op dezen man staren, die zijn geheele leven en alle krachten 
van ligchaam en ziel toewijdde aan hetgeen hij voor waar en regt hield. Een der 
hechtste steunpilaren van het kathohcisme in die stormachtige eeuw, rigtte hij 
vooral zijne aandacht op den verwaarloosden staat van het onderwijs en heeft dit 
dan ook, schoon geheel in kerkehjken zin, door het stichten van een aantal collegien 
en door eigen leer en voorbeeld krachtig bevorderd. . . . Het protestantisme dat hij 
zijn geheele leven lang bestreed , kan hem slechts als een dapperen vijand be- 
schouwen, maar zal ten minste aan zijnen onbezweken ijver, zijne groote bekwaam- 
heden en zijn eervol karakter zijne achting niet ontzeggen" (Het Nijmeegsche Ge- 
slacht Kanis, in „Bijdragen voor vaderlandsche Geschiedenis en Oudheidkunde". 
Verzameld en uitgegeven door Mr. Is. An. Nijhoff, vervolgd door P. Nijlioff'. Nieuwe 
Reeks, Vierde Deel [Arnhem 1866], p. 160—161). Separatim quoque haec commen- 
tatio edita est. 



XXI 1 II- rrooeraium geuerale totius operis. 

Carolus Augustus Hase, inter spolemicos" protestantes nostrae aetatis in 
Germania facile princeps '. loannes Janssen Canisium inter celeberrimos 
et validissimos reformatores numerat, quos ecclesia catholica saeculo XVI. 
habuerit -. Alii Sancto Bonifatio eum comparavere ^ vel in numero aposto- 
lorum Germaniae reposuere \ 



* Hase Canisium virum fuisse dicit, qui ^pnulenter et impigre" hiboraverit, qui- 
que, „vertraut mit den Kirchenviitern wie mit dem Sinn und Bediirfniss des Volks, 
in Kijln, Baiei'n, Bohmen , Ostreich und iiberall wo seine Kirche bedroht -war, ein 
langes Leben durch nur diesem einen Gedanken gelebt hat, mittels einer fronmten 
katholischen Ghiubens- und Lebens-Ordnuug den Protestantismus zuriickzudrangen" 
(Kirchengeschichte [IL Aufi., Leipzig 1886] p. 479). 

- Geschichte des deutschen Volkes TV (13. Aufl., Freiburg i. Br. 1890), p. 390. 
Cf. etiam L. Pastor, Johannes Janssen (Freiburg i. Br. 1892) p. 122. 

* Ita fortis ille fidei confessor, Hcrmannus de Vicari, archiepiscopus fribur- 
gensis, Friburgo Brisgoviae 25. Martii 1859 Pio IX. scripsit: „Vere dici potest 
Petrus Canisius, qui in mediis haeresum proceUis religionem et sanam doctrinam 
labescentem in Germania stabiHvit, dignus S. Bonifacii, Germanorum Apostoli, aeinuhis 
et comes, siquidem bonam plantationem jamjam perituram ab interitu vindicare con- 
similis laus est, quam eamdem primum instituisse" (Sacra Rit. Congr. Lausanen. 
Beat. et Can. Ven. Servi Dei Petri Canisii. Positio super miracnUs [Romae 1860] 
Summar. addit. p. 1 — 2). Similiter loannes Bajjtista Heinrich, theologiae professor 
et ecclesiae cathedralis moguntinae decanus ; ex cuius sententia „in Wahrheit nachst 
dem heiL Bonifacius kein Mensch so sehr die Dankbarkeit, Verehrung und Liebe 
des katholischen Deutschlands verdient, als unser Petrus Canisius" (Der seh'ge Petrus 
Canisius. Eine Predigt zur Feier seiner Seligsprechung gehalten im Miinster zu 
Strassburg [Mainz 1865] p. 13). 

* Ita V. g. Henricus de Knoringen , episcopus augustanus, anno 1629 in sua 
„Visitatione Sacrorum liminum BB. Apostolorum Petri et Pauli" de Cauisio : „Jam 
hi," inquit, „jam alii ab isto zelosissimo viro errores suos dedocti orthodoxae veritati 
manus dederunt, ut proinde non parum Augusta huic Apostolo debere se debeat profiteri" 
(Ex apographo partis huius ^Visitationis" circ. a. 1864 a P. Flor. Riess S. J. facto). 
Ferdinandus Maria, Bavariae elector, in litteris Monachio 26. lanuarii 1659 ad Alex- 
andrum VII. summum pontificem datis Canisium „totius quidem Germaniae, prae- 
sertim uero Bauariae praeclarum superiore seculo Apostolum" fuisse affirmat (Ex 
apographo saec. XVII. vel XVIIL scripto, in „Actis Beatif." 1. c. A. 28). Proximo 
autem saeculo Franciscus Ludovicus Schenk de Castell , episcopus eystettensis, 
Benedicto XIII. pontifici scripsit: „Aequissimum plane" mihi videtur, „hunc, ut ita 
dicam, Germaniae Apostohun . . . Beatorum honoribus propius admoveri" (Epistula 
data Eystadio 2. lunii 1729 et edita in „Pastoral-Blatt des Bisthums Eichstatt" VIII 
[Eichstiitt 1861], 206). De Helvetia autem catholica Claudius Antonius Dudiny, 
episcopus lausannensis , in litteris Friburgo 21. Aprilis 1732 ad Clementem XII. 
missis testatur: [Canisium] „tota Helvetia, quae Catholica est, . . ut Patrem suura 
in Christo diligit, ut Apostolum colit" (Ex apographo eiusdera fere temporis, in 
„Actis Beatif." 1. c. A. 32). Eodem fere tempore protestans etiam „Bibliothecae 
universalis" editor testificatus est Canisium tantam apud catholicos gloriam asse- 
cutura, „dass man ihn fiir dem zweiten Apostel Teutschlandes hielte" (VoL III 
[Norimbergae 1739], p. 162). Neque ab his dissonat sententia ipsius ecclesiae ca- 
tholicae: [Canisius] „Germaniae apostolus appellatus. et plane dignus habitus est, 
qui ad tutandam in Germania religionem datus divinitus putaretur" {Breciarium 
romanum. Pars verna. Lectio 5 in officio B. Petri Canisii, inter festa „ex indulto"). 
Paulus autem Dreus, minister protestans, fatetur: „Man muss zugestehcn, dass er 
romischerseits den Namen eines Apostels Deutschlands verdient" (Petrus Canisius, 
der erste deutsche Jesuit [Halle 1892] p. 103). 



2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edentlis servata. XXIII 

Tanta Canisius certe non praestitisset, nisi cum eruditione ac facundia 
insignem vitae probitatem coniunxisset atque imprimis orationis assi- 
duitatem, animi demissionem, oboedientiam erga praepositos, ardens studium 
gloriae divinae et salutis animarum promovendae. Propter has virtutes 
ultimis praesertim vitae annis vir sanctus habebatur, sepulcrum ex tempore 
mortis eius usque in praesens pietatis gratia a multis visitabatur, pleraque 
sanitatum mira beneficia per eum impetrata referebantur '. Annis 1625 et 
1626 Dilingae, Frisingae, Friburgi Helvetiorum episcopi iuridice de Canisii 
vita inquirere coeperunt, et anno 1740 initium factum est processui beati- 
ficationis apostolico ; ad quem, temporum iniuria interruptum, Gregorius XVI. 
anno 1833 rediit. Idem pontifex 28. lanuarii 1844 sollemniter declaravit 
virtutes in Canisio fuisse heroicas. Denique Pius IX. 17. Aprilis 1864 quat- 
tuor miracula approbavit eius intercessione patrata, et 20. Novembris eiusdem 
anni Beatorum catalogo Canisium inscripsit eiusque festum diem quotannis 
die 27. Aprilis agi concessit^ 

2. De Canisii epistulis et de ratioiie iu iis edendis servata. 

Canisius ^semper", inquit Franciscus Sacchinus S. J., „habuit in more ab- 
sentibus quoque prodesse per literas, quae omnes a iuuene licet conditae, 
sanctara quandani Patrum priscorum antiquitatem, et grauitatem spii-abant. " ^ 

Tricesimum annum Canisius vixdum attigerat, cum iam duae eius epi- 
stulae typis vulgatae sunt in volumine litterarum ad Fridei-icum Nauseam, 
episcopmn viennensem, datarum*. Paulo autem post Beati nostri mortem 
aliquae eius epistulae taraquam sacrae quaedam reliquiae coli coeptae 
sunt». Inter quas recensenda est illa, quam eruditus ille pariter ac pius 



* Ita v. g. visitatores et abbates congregationis helveticae ordinis Sancti Bene- 
dicti ^Feflcone" 7. Octobris 1658 Alesandro VIl. papae scripserunt: Ad Canisii 
canonizationem petendam se adduci ,eius Viri plane Apostolici heroicis virtutibus, 
animarum zelo eximio, et frequenti niiraculorum gratia, quibus Germaniam totam, 
et cumprimis Heluetiam nostram impleuit" (Ex apographo saec. XVII. aut ineuntis 
XVIIL, in „Acf;s Beafif." 1. c. A. 24). 

2 Riess 1. c. p. 550—571. Processus apostolicus beatificationis Canisii magna 
cum diligentia et, saeculo imprimis XVIII. , cum sancto quodam rigore factus est; 
quo rigore P. Francisco Xaverio Fegeli S. J., qui ex anno 1740 eius processus 
„procurator substitutus" fuit, ahquando haec verba excussa sunt: „Vere dixit quis- 
piam Cardinahs : ,Qui vult facere sanctum Confessorem , debet fieri Martyr,' id est, 
laboribus, molestiis, adversis" (MS. : „Succincta Narratio Eorum , quae gesta sunt 
circa Processum Apostohcum ... V. P. Petri Canisii S. J.", in „Actis Beatificationis 
B. Petri Canisii P. IV", n. 21, p. 21 [Ser. X. H^]). 

* De Vita et Rebus gestis P. Petri Canisii (Ingolstadii 1616) p. 45. 

* Epistolarum miscellanearum ad Fridericum Nauseam Blancicampianum . . . 
libri X (Basileae 1550), p. 373-375. 400—403. 

* Ita niemoriae traditum est anuo 1618 mulierem quandam (lucernensis ea 
fuisse videtur) in vitae periculum vocatam „thecam, literas P. Petri Canisii manu 
exaratas continentem" corpori admovisse ,eo invocato, cujus reliquiae esseut", ac 
paulo post periculo esse liberatam {^SnppIeiiienfKm Historiae Collegii Lucernensis" 
anno 1636 [ni fallor] scriptum et Roraam ad praepositum Societatis lesu generalem 
missum, ad a. 1618). Ac Canisii epistula quaedam etiam Friburgi Helvetiorum im- 
posita est capiti Elisabethae Vonderweit morbo mortifero laborantis, ac paulo post 
idem morbus Canisii intercessione subito perfecteque sanatus est; quod unum ex 



XXIV II' Prooemium generale totius operis. 

Hippolytus Giiarinonius medicus et historiaruni scriptor pectori appensam 
portare solebat , cum annis IGll et 1634, pestilentia magnam partem comi- 
tatus tirolensis infestante, aegrotos visitaret; qui etiam tabulis 15. Maii 1650 
Halae ad Oenum confectis sancte testatus est se huic epistulae incolumitatem 
suam acceptam referre '. Proximo saeculo , cum Canisii scripta in processu 
beatificationis eius de more recognoscerentur , etiam 80 fere eiHstulae cani- 
sianae excussae et a sacra rituum congregatione probatae sunt ^. 

Centum Canisii epistulas in Helvetia collegerant Socii collegii 
friburgensis, prelo subiciendas, et hodie quoque diploma exstat, quo Christo- 
phorus Schorrer, Societatis lesu per CTermaniam superiorem visitator et vice- 
provinciahs , Friburgi Helvetiorum 12. lanuarii 1662 centuriae huius typis 
exscribendae potestatem iis tribuit ^ At ignotis de causis exscripta non est. 
Aliquid simile accidit P. losepho Boero S. J., viro de historia ordinis nostri 
optime merito ; editionem is parabat omnium Canisii epistularum , et multas 
iam ipse transcripserat , multas transcribendas curarat * • sed aliis negotiis 
iisque gravissimis abstractus, thesaurum suum provinciae Societatis lesu ger- 
manicae tradidit '", auctore (ni faUor) praecipuo R. P. Antonio Maria Anderledy, 
qui postea totius Societatis summus moderator fuit (f 18. lanuarii 1892). 

Exstant quidem haud paucae Canisii epistulae per diversos libros sparsae: 
imprimis in \atis eiusdem a Radero , Sacchino , Pythone , Boero , Riess con- 
scriptis, in historiis tum Societatis lesu universae tum singularum provin- 



quattuor ilHs miracuHs est, quae Pius IX. 17. Aprilis 1864 sollemniter approbavit 
(Boero, Canisio p. 460—462. 487—490. Biess 1. c. p. 546—547. 568—570). 

' Epistula haec ab ipso Canisio Friburgo Helvetiorum 8. Octobris 1595 missa 
erat Dilingam ad Michaelem Eberium S. J. scholasticum. Quae suo loco proponetur. 
Relatio autem ab ipso Gi(arinonio scripta ipsiusque sigillo maiore munita, 6 pa- 
ginas in 2" occupans, apud nos exstat. 

* Sacra Rituum Congregatione . . Lausannen. Beatificationis et Canonizationis 
Ven. Servi Dei Petri Canisii. Positio super virtidibus (Romae 1833) Summar. ad- 
dition. p. 1—3. 

* Archetypum est Monachii in archivo regio 1. c. 

* Boero, Canisio p. 5. 6 ; cf. etiam Riess 1. c. p. viii. 

^ Boero in exscribendis epistulis canisianis, salvis rebus ipsis, sermonem, ita- 
licum imprimis, ad nostram aetatem accommodare solebat et quaedam etiam omit- 
tebat, quae nimis parva vel sicca vel aliis de causis non edenda ipsi quidem vide- 
bantur. Attamen eius apographa postea ab aliis correcta et suppleta sunt. Natus 
est losephiis Boero (cuius nomen saepissime in hoc opere recurret) Vintimelii (Vinti- 
migha) in Itaha superiore 15. Augusti 1814, Societatem lesu iugressus 6. lanuarii 
1830, in diversis postea Italiae collegns grammaticam , litteras humaniores, rheto- 
ricam professus. Romae autem per multos annos archivo generali ordinis nostri 
praefuit et in processibus beatificationis et canonizationis „postuktorem causarum" 
egit, eoque postulante etiam processus beatificationis Canisii nostri ad feHcem exitum 
perductus est. Per aHquot etiam annos Boero munus „assistentis ItaHae" gessit 
sicque reverendum patrom Petrum Beckx, Societatis praepositum generalem, in toto 
ordine gubernando adiuvit. Inter tot negotia Boero 80 fere libros et libellos aut 
ipse elucubravit aut ab aliis compositos prelo subiecit; atque imprimis vitas con- 
scripsit multorum insignium virorum Societatis; in quibus libris multa inveniuntur 
nova, quae auctor ex archivo nostro romano (tunc nondum disperso) deprompsit. 
Mortuus est Romae 8. Februarii 1884. Boeri libri recensentur a Carolo Somnier- 
rogel S. J. , Bibliotheque de la Compagnie de Jesus. Bibliogr. I (Bruxelles-Paris 
1890), col. 1571—1.584. 



2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edendis servata. xxv 

ciarum eius, in libello periodico bruxellensi „Collection de Precis historiques" ; 
quorum librorum index alphabeticus singulis voluminibus addetur. Verum 
multae epistulae ibidem mutilae tantum reperiuntur aut in aliam linguam 
conversae aut aliter mutatae, et ex ipsis illis libris complures rariores sunt, 
quidam etiam rarissimi. Accedit quod permultae epistulae Canisii nmnquam 
editae sunt, neque etiam iudicia quaedam eiusdem, quae longa sunt et magni 
momenti. Haec de epistulis a Canisio scriptis. Earum autem, quae ad ipsum 
datae sunt, paucissimae tantum typis descriptae conspiciuntur , ac multae 
omnino periisse videntur, ita v. g. illae, de quibus P. Georgius Scherer S. J. 
— Viennae is aliquamdiu Canisii socius domesticus fuerat — 29. Novembris 160-4 
Lentia ad P. Perdinandum Alberum, collegii viennensis rectorem, haec scripsit : 
^lnveni etiam literas multas Caesaris Ferdinandi, quibus ipsum Canisium in 
negotiis gravissimis consulebat, imo deferebat ipsi magna instantia Episco- 
patum Viennensem, nescio an etiam Labacensem." • Attamen feliciter evenit, 
ut multarum eiusmodi epistularum adumbrationes saltem aut apographa eodem 
tempore facta conservarentur , earum imprimis, quas ad Canisium dedere 
generales praepositi lacobus Lainius, S. Franciscus Borgias, Everardus Mer- 
curianus, Claudius Aquaviva. 

Ut haec omnia colligerentur , atque etiam alia sive scripta sive libri 
rari, qui epistulis ipsis lucem aspergere possent, invenirentur, perlustrata sunt 
plus quam 260 tabularia et bibliothecae — eaque maximam partem 
ab editore ipso — in Anglia , Austria , Belgio , Dania , Gallia , Germania, 
Helvetia, Hispania, Hollandia, Italia, Lusitania, Suecia. 

Multa reperta sunt in archivis : secreto vaticano , regio monacensi ^ caesareo 
viennensi ^ itemque caesareo oenipontano *, cantonali friburgensi in Helvetia etc. ; in 
musaeis : britannico , quod est Londini , et plantiniano , quod est Antverpiae ; in 
bibliothecis : urbis Romae vaticana, casanatensi, nationali, viennensibus aulica et 
academica, monacensibus regia et academica, dihngensi regia, lovaniensi academica, 
bruxellensibus regia et patrum Bollandistarum ; denique Friburgi Helvetiorum in 
bibliothecis dioecesana et cantonali, Friburgi Brisgoviae in academica; atque etiam 
niultis aliis locis. Quae omnia hic enumerare non vacat. 

Singulis autem epistulis nomen archivi vel bibliothecae ascribetur, in 
qua inventae sunt sive archetypae sive transcriptae , et praeterea singulis 
voluminibus conspectus codicum manu scriptorum praefigetur, qui ad epistulas 
eius voluminis vel exscribendas vel illustrandas frequentius adhibiti sunt. 

Societatis quoque lesu tabularia et bibliothecae compluribus in terris 
pervestigatae et multa in iis inventa sunt; longe autem plura certe inventa 
essent, nisi in tempestatibus saeculis XVIII. et XIX. contra Societatem exortis 
scripta eius, tam bene olim disposita et conservata, multis modis permixta, 
mutilata, rapta, ex una regione in alteram transmissa, ex parte etiam destructa 
essent. Atque ex iis ipsis epistulis Canisii, quae apud nos supersunt, com- 
plures editor non vidit; attamen effecit, ut satis accurata earum apographa 
sibi mitterentur. Quodsi cui scripto aut scripti particulae locus 
non ascribitur, in quo exstet, eo ipso significatur apud 
Societatem lesu esse. 



* Autographum est in tabulario quodam Societatis nostrae. 
2 K. Reichsarchiv. * K. k. Haus-, Hof- und Staatsarchiv. 

■* K. k. Statthalterei-Arcliiv. 



XXVI II- Prooemium generale totius operis. 

Complures Canisii epistulae, tanta etiam adhibita diligentia, deprehendi 
non potuerunt; v. g. illae , quas ,ad Episcopum Mindensem et Ducem 
Brunswicensem" missas esse academiae ingolstadiensis historiographus quidam 
affirmat '. Nec tamen messis exigua fuit. 

Spectanti enim epistulas canisianas, quae aut ex omni parte aut ex aliqua saltem 
supersunt, apparebunt inter eos, qui litteras a Canisio accepere aut ad eum dedere, 
Sancti Franciscus Salesius, Carolus Borromaeus, Ignatius, Franciscus Borgias, Beatus 
Petrus FaLer , sunimi pontifices lulius III. , Pius IV. , Gregorius XIII. , imperatores 
Ferdinandus I. et Ferdinandus II., Bavariae principes Albertus V., Guilielmus V., 
Maximilianus I., archidux Ferdinandus II. Tirolensis, cardinales Amulius, Commen- 
donus, Bartholomaeus Gallus, Hosius, Philippus Bavariae dux, Sirletus, Truch- 
sessius, nuntii apostolici loanues Franciscus Bonhomius, loannes Dolphinns, Aloysius 
Lipomanus , Sebastianus Pighinus , Bartholomaeus comes Purliliarum ; antistites 
(episcopi, administratores etc.) archidioecesium et dioecesium argentoi-atensis, basile- 
ensis, brixinensis, eystettensis , frisingensis , herbipolensis , lundensis, moguntinae, 
raonasteriensis, naumburgensis, paderbornensis, pragensis, salisburgensis, treverensis, 
varmiensis, viennensis ; Societatis lesu praepositi generales lacobus Lainius, Everardus 
jVIercurianus , Claudius Aquaviva; viri illustres permulti, veluti Petrus Busaeus, 
Maternus Cholinus, Franciscus Costei-us, Martinus Eisengrein, Georgius Fuggerus, 
loannes Gropperus, Wiguleus Hundt, Bartholoraaeus Latomus, Guiliehnus Lindanus, 
Oliverius Manareus , Hieronyraus Natalis , loannes Nopelius , Onufrius Panvinius, 
loannes Pistorius, Christophorus Plantinus, Antonius Possevinus, Alphonsus Sahneron, 
"Wolfgangus Sedelius, Petrus Schnewly, loannes lacobus a Staal, Fridericus Staphylus, 
Laurentius Surius, Ruardus Tapperus, Guihelmus Techtermann, Sebastianus Verro- 
nius, Marcus Welser etc. 

Haec ipsa nomina sufficient ad ostendendum momentum, quod in epistulis 
canisianis situm est pro historia tum sacra tuni civili tum litteraria. Quod 
quidem enucleatius enarrabunt prooemia specialia singulis praefigenda vohi- 
minibus. Praeterea singulis epistulis „summarium" antecedit, docens, quid 
contineant. 

Epistulae porro a Canisio datae vel ad eundem missae hic ponentur 
omnes , sive editae iara sunt sive non sunt ; itemque i u d i c i a Canisii , ac 
litterae etiam ^dedicatoriae", a Canisio suis aliorumve libris praefixae, vel 
ab aUis scriptoribus ad Canisium datae; nam in his quoque nova quaedam 
et singularia dicuntur de hominibus rebusque illorum temporum, aliaque valde 
pulchra ; ac hbros illos ipsos inspicere , nunc saepe haud ita facile est ^. 
Quodsi alicuius canisianae epistulae exemplum quidem ipsum periit, vestigia 
autem quaedam supersunt , e. g. in epistula tertii cuiusdam , epistulae illius 
canisianae mentionem facientis, haec in formam ^regesti'' redacta typis, quas 
dicunt, cursivis exscribuntur. Ea autem, quae dicta sunt, omnia non per 
tres aut quattuor classes distinguentur , sed promiscue ponentur, temporum 
tantum ordine observato ; secus enim nimiae in uno eodemque volumine 
orirentur divisiones ; et epistulao ad Canisium missae saepe responsiones sunt 



' /. jV. Mederer , Annales Ingolstadiensis Acadeniiae P. 2 (Ingolstadii 1782), 
p. 151. Episcopus ille fuisse videtur Georgius, archiepiscopus bremeusis idenique 
episcopus niindensis et adrainistrator verdensis , qui Henrici iunioris, ducis bruns- 
vicensis, frater erat. De quo E. Reimaim, Die Sendung des Nuntius Coraraendone etc. 
in ,Forschnngen zur deutschen Geschichte" VII (Gottingen 1867), 266. 

- Clarissinii editores epistuhirum cardinalis Hosii epistulis etiam ^praefationes 
ad lectorem" adiungunt. 



B#STW G®^i^»«fK JUiDiVA»* 

^-^,*p>vr'r HTLL, MA8S. 

2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edendis servata. XXVII 

ad praecedentes epistulas Canisii; iudicia quoque Canisii epistularum instar 
utplurimum certis hominibus destinata sunt. In posteriore autem singulorum 
voluminum parte „monumenta canisiana" collocabuntur, sive ea referentur, 
quae alii de Canisio scripserunt, quaeque Canisii ipsius vitam et epistulas 
illustrare possunt. Ad historiae auteni perspicuitatem et lectorum commodi- 
tatem magis collaturum esse videbatur, si monumenta haec primum praecipuis 
locis, quibus Canisius moratus est, et deinde rebus, quae singulis locis gessit, 
digererentur (v. g. : monumenta coloniensia , ingolstadiensia etc. ; in ingol- 
stadiensibus : moniunenta quae spectant ad Canisii missionem et adventum, ad 
eius scholas et vitae exempla , ad munus rectoris ab eo gestum etc.) , et 
deinde singulorum illorum capitum res temporibus dividerentur. In adnota- 
tionibus quoque historicis, quae post „criticas" sive res gramma- 
ticas etc. spectantes, singulis epistulis subicientur, haud paucae scriptorum 
particulae ex codicibus aliisque fontibus nondum editis vel rarioribus pro- 
ferentur. 

Sicubi igitur signum* in adnotationibusetexplicationibus 
comparebit, indicabit editorem fonte uti (quod ipse quidem 
sciat) nondum edito; in adnotationibus , dico, id fiet; nam ipsis epi- 
stulis Canisii, vel ad eum datis, vel „monumentis canisianis" hoc signum 
numquam apponetur; si quod enim huiusmodi scriptum nunc primiun in lucem 
emittitur, id ex hoc ipso intellegi poterit, quod post exemplum manu scriptum, 
ex quo typis transcribitur, liber non indicatur, quo iam totum vel ex parte 
vulgatum sit. 

Abundare his in rebus magis placet quam parciorem esse. Quod enim 
uni non sapit, alteri fortasse arridet. Sunt multa, quae ad universalem quidem 
historiam non attinent, sed valent ad melius cognoscendam historiam singularis 
alicuius urbis, scholae, artis, ordinis religiosi. Verumtamen ,sunt certi denique 
fines'" ; ideoque in hoc libro, quas Canisius dedit, epistulae, cum operis huius 
praecipuam partem constituant, generatim proponentur integrae, nulla re mutata, 
nulla decerpta. Aliter vero de litteris fiet ad Canisium missis. Ex iis enim, 
quae praepositi generales ad eum dederunt , multae admodum prolixae sunt 
multaque continent, quae hodie fere nullius iam sunt momenti, e. g. fratrem 
aliquem laicum Societatis lesu ex culina unius collegii in culinam alterius 
domus transferendum esse, vel aureos aliquot, qui Romae Socio alicui in 
Germaniam profecturo viatici loco dati sint, hac vel illa ratione romanis 
Sociis restitui posse. Harum igitur quaedam integrae ponuntur; in aliis 
aliqua, punctis appositis , praeciduntur ' ; aliquae in „regesta" contrahuntur. 
E ^monumentis" illa ponuntur integra, quae usque adhuc typis descripta 
non sunt ; cetera , ne huius operis pretium et volumina nimis augeantur, 
in ^regesta", una tantum alterave sententia ad verbum proposita, contra- 
huntur, nisi specialis ratio aliud suadeat, v. g. quod monumentum vahle 
grave vel splendidum sit, vel quod tantum in libro vakle raro vel non in- 
tegre vel sat mendose editura sit. 

Cuncta porro, quantum fieri potest, ea lingua proponuntur, in qua primum 
scripta sunt; iis autem, quae latina non sunt , latina versio minoribus 



^ Attamen exempli praebendi causa complures saltem huius generis epistulae 
integrae proponentur. Signo notatur, in ipso fonte aliquid deesse. 



XXVIII II- Prooemium generale totius operis. 

typis additur vel potius subiungitur ; quod superfluum sane atque vituperatione 
dignum foret , si solis historiographis et philologis hoc opus destinaretur ; 
verum etiam piae lectioni et salubri nionitioni omnium Societatis lesu homi- 
nuni ah'quatenus inservire debet; qui, per totum orbem sparsi, non possunt 
singuK tot Htteras commode legere et interpretari antiquo illo sermone Ger- 
manorum et Italorum conscriptas. 

In eiusmodi lectorum gratiam etiam nonnuUae adnotationes adduntur, 
quas pro historicis addere certe supervacaneum erat ; nec tamen ea enarrare 
visum est, quae ingeniis excultis sat nota sunt vel in quoUbet historiae 
compendio facile reperiri possunt. Supervacaneum etiam est monere ad- 
notationes iUas tantae auctoritatis non esse, quantae ipsius Canisii epistulas, 
sed eam tantum fidem iis haberi posse, qua ipsi libri digni sunt, ex quibus 
excerptae esse dicentur. 

Ante singulas autem epistulas, ex quibus haustae sint fontibus, ita 
indicabitur, ut primo loco semper codex ille scriptumve ponatur, in quo 
ipsa editio quasi nititur, sequantur alia exempla rainoris valoris, quibus- 
cum primus ille fons collatus est, ac tandem hbri, in quibus forte epistula 
illa iam edita conspicitur. Xeve quisquam miretur nonnumquam recentia apo- 
grapha antiquis praelata esse ; praelata sunt, quia constabat ea a viris omni 
fide dignis ex ipsis archetypis descripta esse ; antiquiorum autem illorum 
exemplorum scriptores proximique fontes ignorabantur. Ex operibus quoque 
typis descriptis lectiones variantes, quas vocant, nonnumquam pro- 
ponentur; harum enim aliae ad verba Canisii a corruptelis purganda con- 
ferent , aliae autem, quara parva fides editoribus quibusdam haberi possit, 
declarabunt. 

Hoc quoque notandum est eas epistulas , quas auctor (v. g. Canisius, 
Otto Truchsessius) sua manu scripsit, ^autographas'' ab editore dici; 
illas vero, quas auctore dictante vel mandante alius scripsit, ^archetypas'' ; 
si qua epistida ab alio descripta fuerit, hoc exemplum „apographum" vo- 
catur, et is, qui descripsit, ^librarius" ^; illud denique scriptum, quo epistula 
ipsa primum praeparatur sive adumbratur (Entwurf, Concept, brouillon, minuta, 
sketch), huius operis editor cum editoribus epistularum Stanislai Hosii „com- 
mentarium'' appellare statuit. 

In fine cuiusque epistulae inscriptio eius, si exstabit, apponetur, et non- 
numquam minoribus typis ea ascribentur, quae non tam res singulares in 
ejnstula relatas spectant (de his enim adnotationes in marginibus inferioribus 
singularum paginarum positas consulere oportet) quam totam epistulam : eius 
authenticitatem, integritatem, historiam, tempus, quo data est etc. 

Cum autem Canisius non suis, sed ipsius sacrae Scripturae verbis loquitur, 
ea verba typis latius dispositis describuntur, idque eo consilio, ut in- 
tellegatur, quam familiariter simul ac reverenter catholicus ille saeculi XYI. vir 
Sacra Scriptura usus sit, quamque firmiter in ea sententia steterit, quam ali- 
quando in libellum quendam suum rettulerat: ,Laudatissimum et Deo gratissi- 
mum, quod oculis homo facere queat, sunt amoris lacrymae et sacrae Scripturae 



' Cum igitur epistula aliqua archetypa uon ab editore ipso, sed ab aliquo 
eius amico sodalive visa et descripta est, id semper diserte patefiet. Idem vero in 
locis quoque illis facere , qui in adnotationibus afferuntur, operae pretium uon est 
visum. 



2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edendis servata. XXIX 

jugis lectio." ^ Duo tamen hic notari opus est. Primum: Canisius saepe locos 
Scripturae memoriter tantum producit; quod etiam sanctis ecclesiae patribus 
frequens erat. Secundum: Vulgata sacrae Scriptui'ae editio, quam dicunt 
„Sixti V.", anno 1590 in lucem emissa, sed brevi post retractata est; Cle- 
mens VIII. autem Vulgatam anno 1592 primum edidit, annis 1593 et 1598 
a mendis repurgavit, sic demum repurgatam exemplar ac typum esse voluit 
omnium editionum futurarum. Ideo mirum esse non potest Canisium annis 
1541 — 1597 scribentem a vulgata nostra editione nonnumquam paululum 
discrepare etiam iis locis, quibus Scripturam ad verbum describere vult. 

Editores nostrae aetatis vexantur hac quaestione : Quomodo ipsa veterum 
scriptorum verba tractanda sint, vel quoniodo scribenda et interpungenda '? Omnia 
^modernizare" — liceat mihi ita dicere — iam exosum est. Cuncta vero, vel 
minima, ad amussim intacta relinquere, qualia in ipsis veterum scriptis habentur, 
nil omnino mutando, addendo, omittendo, nimis servile foret nimisque molestum et 
legentibus et iis , qui opus typis describere debent. Si quis autem palaeographiae 
studio ductus haec omnia videre vellet, codicem ipsum vel photographiam eius in- 
spicere posset. ^Normalizare" igitur editoribiis nostri aevi placet , sive verba 
secundum certam normam castigare , quo commodius legi possint. Atque sunt, qui 
exoptent, ut pro uno saltem saeculo et pro unius linguae vel nationis scriptis una 
aliqua ac firma eiusmodi exsistat norma. At reapse suas proprias sibi statuit leges 
„institutum historicum" regni borussici, quod Romae studiis operatur, itemque suas 
sibi condiderunt Austriaci, qui ibidem simile constituunt ^institutum" ; suas tulere 
AVurtembergenses, alias historici germani, qui a. 1895 Francofurtum ad Moenum con- 
venerant. Atque etiam scriptores particulares non pauci suam sibi statuerunt normam 
eamque in praefatione libri sui exposuerunt ^. 

Quorum exemplum huius quoque operis editor sequitur. Caput ei erit vetusta 
scripta non corrigere neque mutare, nisi cum ratio ipsa aut preli typographici 
indoles id postulaverint ; cetera prudenti lectori ofiferre talia, qualia ipsi oblata 
sunt. Itaque 

a) Enodabuntur et communi modo scribentur verborum sigla sive compendia 
illa difficiliora, quae plerumque lineis sive rectis sive curvis confecta sunt, v. g. ^.q" 
cum lineola subducta pro ^.quae", ^qg" pro ,que" vel ,,quam", ,mia" cum lineola 
superducta pro ^misericordia". Simpliciora autem sigla sive in quibus litterae tantum 
aliquot omissae sunt, apposito puncto, relinquentur , v. g. „Reverend." vel „Rev." 
pro ^Reverendus" ; attamen frequentius occurrentium eiusmodi siglorum index alpha- 
beticus et explicatio in initio singulorum voluminum ponentur. 

b) Omittentur generatim apices et puncta et signa similia, super litteris 
coUocata, v. g. ,quam", „und", „nimc" ; pro germanico „|i" ponetur ^ss" ; ea autem, 
quae ipsum sermonem eiusve genus sive dialectum manifeste et quasi necessario 
spectant, relinquentur, v. g. „giit", „parl6". 

c) Cum patebit scriptorem ipsura, si paulo attentius scripsisset aut scriptura 
relegisset , fuisse hoc signura interpunctionis positurura , e. g. punctura in fine , hoc 
vocabulum ita scripturura, correcturum, completurum, additurura: hac ipsa ratione 
scriptura eius corrigetur; attamen quae auctor ipse scripsit, in adnotationibus 
criticis proponentur , et litterae verbave suppleta uncis quadratis semper in- 



1 B. Petri Canisii exhortationes domesticae, ed. Georg. Schlosser S. J. (Rurae- 
mundae 1876) p. 448. 

2 Ita e. g. Franc. Dittrich in „Nuntiaturberichte Giovanni Morones vom deut- 
schen Konigshofe 1539. 1540" (Paderborn 1892) p. vii. viii. Walter Fricdenshurg 
a. 1893: „Ist doch", inquit, ^iiber die Behandlung historischer Texte noch so wenig 
Einstimmigkeit erzielt, dass im Grunde jeder Forscher sein eigenes System hat" 
(Nuntiaturberichte aus Deutschland 1533—1559 III [Gotha 1893], Vorw. p. i). 



■v;^^^X ^^- Prooemium generale totius operis. 

cludentur; praeterea, si operae pretium erit, mutationis vel additionis illius ratio 
copiosior reddetur. Similiter agetur, si quid ex antiquo exemplo abscissum est vel 
in eo deletum etc. 

Ac semper, si quid uncis quadratis [ ] includetur, eo ipso significabitur ab 
editore additum esse. 

d) In reliquis autem rebus scriptorem editor accurate sequetur, tum in pro- 
prietatibus eius grammaticis , etiamsi mendosae sint , tum in ea versuum incipien- 
dorum ratioue, quam ^Alinea" dicimus, tum in orationis interpunctione sive in usu 
commatuni , uncorum etc. , tum in numeris pingendis (v. g. ^vj" pro „^1", ^MD" 
pro .1600''), tum in verbis quibusdam iungendis vel disiungendis (e. g. „Gottes 
Haus' pro „Gotteshaus") , tum in verbis ipsis scribendis per has vel illas litteras, 
maiusculas, rainusculas, ^consonantes" vel „vocales" duplicatas et cumulatas (v. g. 
,.Ecclesia" pro ^ecclesia", ,ocium" pro „otium", „vnus" pro „unus", „faelix" pro 
pfelix", „subijcio" pro ^subicio" *, ,,Vatter" pro ^Vater", „nemmen" pro „nehmen"), 
tum in varianda eorundem verborum scriptione, v. g. in eadem epistula modo 
^havere" scribendo, modo „avere", tum in praetermittendis apicibus, quos „accentus" 
dicunt, in iis verbis italicis vel gallicis, in quibus nunc poni solent ^. 

e) Lectionibus miris vel singularibas [s/c], dubiis [?] apponetur, et, si opus 
fuerit, adnotatio subiungetur. 

f) Notum est saeculo sexto et decimo homines doctos nomina sua e patrio sermone 
in latinum vertere consuevisse, et multa eiusmodi nomina latina adeo in usum 
litterarium transiisse, ut patria raro tantum usurpentur (v. g. B. Petri Fabri [Favre, 
Lefevre] et Friderici Staphyli [Stapellage]). Haec igitur nomina editor quoque in suis 
adnotationibus etc. adhibebit; nam magis communia et nota atque etiam constantia 
sunt, cum patria ab aliis — immo et ab eodem aliis temporibus — aliter scribantur 
(v. g. Sacchini — Sacchino; Peurle — Baiirle). Attamen patria nomina semel vel 
etiam pluries latinis adiungentur. Cum autem nomina propria in epistulis et quibus- 
cumque aliorum scriptis occurrent, ita reddentur, ut ab auctoribus ipsis scripta sunt. 

Apparet quidem haud omnes editores ita agere. Est qui in ^autographis" 
clarorum hominum edendis huiusmodi scribendi rationem probet, in aliis scriptis 
improbet ''. Alii in nominibus tantum propriis nil immutandum esse senserunt *. Multi 
scribendi genus antiquum plus minusve retinent, interpunctionem omnino ad tempus 
nostrum accommodant ^. Nolunt quidam usum litterarum i et j ad^aetatem nostram 



' In libris etiam, imprimis latinis, typis exscribendis litteras V et U, v et u, 
I et J, i et j saeculis XVI. et XVII. modo promiscue , modo cum certo discrimine 
adhibitas esse atque immo nunc quoque Germaniae typographos et viros doctos ea 
in re discrepare, ostendit E. Horn in ^Centralblatt fiir Bibliothekswesen" 11. Jahrg. 
(Leipzig 1894), 385-400. 

2 Hi apices eodem modo in verbis italicis praetermittuntur a los. Hansen, 
Nuntiaturberichte aus Deutschland 1572—1585: Erster Band. Der Kampf um 
Kohi 1576—1584" (Berlin 1892), p. viii etc. Ponuntur a Walt. Fnedenshnnj, Nun- 
tiaturberichte aus Deutschland 1533—1559 I (Gotha 1892), p. xiii. xiv etc. 

' Ita Fel. Stieve, Die Politik Baierns 1591—1607. Erste Hiilfte (Miinchen 1878), 
p. XVI. Qui de recentioribus actis germanice scriptis idem tradit in „thesibus" vel 
praeceptis quae a. 1894 et 1895 historicis germanis Lipsiae et Francofurti congre- 
gatis proposuit (Deutsche Zeitschrift fiir Geschichtswissenschaft XI [Freiburg i. B. 
und Leipzig 1894], 200—201 ; Bericht iiber die dritte Versammlung deutscher Histo- 
riker etc. [Leipzig 1895] p. 21). Friedenshurg vero noluit exemplorum a librariis 
scriptorum verba minus accurate reddere quam archetyporum (1. c. p. xiii etc). 

* Sic V. g. Fr. Lud. Bauniann, Akten zur Geschichte des deutschen Bauern- 
krieges aus Oberschwal^en (Freiburg i. Br. 1877) p. xi. Similiter editores epistu- 
larum cardinalis Hosii. 

* Ita e. g. Aug. v. Druffel, Briefe und Akten zur Geschichte des sechzehnten 
Jahrhuuderts I (Munchen 1873), p. xviii— xix. Similiter P. Ambr. Gietl 0. Pr., Die 



2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edendis servata. XXXI 

prorsus conformare, cum tamen litteris u et v nostro modo utantur, relicto antiquo '. 
Alii ipsas illas litteras v et u iam antiquo more ponunt, iam recente-. 



Sentenzen Rolands, nachmals Papstes Alexander III. (Freiburg i. Br. 1891), p. lxx. 
Item editores codicis diplomatici turicensis {Escher und Schweitzer , Urkundenbuch 
der Stadt und Landscbaft Zuricb. Bd. I. II. Zuricb 1888. 1890). At contra Jos. 
Fiedler in edendis relationibus, quas legati veneti saeculo XVI. de Germania et 
Austria scripserunt, eorum et scriptionem et interpunctionem retinuit : „Die grosste 
Sorgfalt wurde darauf verwendet, dass der Text mit den in jeder der Relationen 
zu Tage tretenden Eigentbumlichkeiten der Schreib- und Ausdrucksweise mijglichst 
getreu wiedergegeben werde. Abweicbungen vom Originale fanden nur in der Inter- 
punction statt, wo es das Yerstandniss unerlasslicb erforderte" (Fontes rerum 
Austriacarum, Abtb. 2, XXX [Wien 1870], x). In interpungendis „Monumentis Ger- 
maniae historicis" diversos editores diversas sibi leges statuisse fatetur G. Waitz, 
Keues Arcbiv der Gesellschaft filr iiltere deutsche Geschichtskunde II (Haunover 
1876—1877), 457, n. 1. 

' Ita v. g. lo. Frid. Bohmer in „Actis Conradi I. Regis" (Frankfurt a. M. 
1859); qui e. g. p. 13 babet ^divino", ^iugiter". Item Fr. X. v.Wegele, Geschichte 
der Universitat Wirzburg. 2. Tb. Urkundenbuch (Wirzburg 1882) ; qui v. g. scribit 
quidem ^civitas" , ^ubique" , sed simul ^ydoneus" , „iurisdiccio". Atque etiam 
]j. Duchesne v. g. : ,.amavit", ^venit" pro „amauit", „uenit" ponit, cum taraen re- 
tineat v. g. ,eius" : Le Liber Pontificalis (Paris 1886. 1892). P. H. S. Denifie 0. Pr. 
in suo „Chartulario Universitatis Parisiensis" (v. T. I [Parisiis 1889], introd.) litteris 
i, j, u, v non tam antiquo more quam nostro utitur; reiiqua autem retinet, atque 
etiam v. g. „IIJ", „VJ" loco nostrorum „111", „VI". Rursum Bohmer suadet, ut 
V. g. pro „VJ" ponatur „VI", et loco litterarum versalium (ut „LI") ad numeros 
significandos communes illas seu parvas poni posse censet (ut „li"); qui tamen 
e cum 5 supposito vult retineri : „Ansichten iiber die Wiedergabe handschrift- 
licher Geschichtsquellen im Druck", in ,.Joh. Friedrich Bohmer's Leben, Briefe und 
kleinere Schriften. Durch Johannes Janssen" III (Freiburg i. B. 1868), 463. Ita et 
ipse Joh. Janssen quadratos annorum numeros in parvos mutavit : Frankfurts Reicbs- 
correspondenz von 1376—1519 Bd. I (Freiburg i. Br. 1863) ; cf. v. g. p. 153. 155. 328. 

^ Ita C. Halm in edendis operibus Sulpicii Severi tenet quidem v. g. „uiden- 
tur", „CLAVDIA", sed scribit „ut", „urbis" loco „vt", „vrbis" : Corpus scriptorum 
ecclesiasticorum latinorum I (Vindobonae 1866), v. g. p. 223. Litterarum u et v anti- 
quam scriptionem retinuit v. g. libellus periodicus, editus a F. J. Mone , „Zeit- 
schrift fiir die Gescbichte des Oberrheins" (Karlsrube 1850 sqq.) : item P. Isidor. 
Raab 0. S. B. in „Urkundenbucb des Stiftes Seitenstetten" (Fontes rerum Austria- 
carum Bd. XXXIII (Wien 1870). Baumann quoque (1. c.) retinet v. g. „vnd", „vrteilen*. 
Theod. Sickel in edendis diplomatibus regum et imperatorum Germaniae pro nominibus 
tantum propi'iis litteras v et u secundum antiquam scriptionem poni voluit: Monu- 
menta Germaniae bistorica. Diplomata I (Hannoverae 1879—1884) , vi. Georgio 
autem Wuitz vebementer displicet, quod quidam litteras i, j, u, v veterum semper 
more usurpent: „Wie soll man Urkunden ediren?" in „Historiscbe Zeitschrift, 
borausgegeben von Heinrich von Sybel", IV (Miincben 1860), 438 — 448. Quos contra 
Waitzium defendit K. H- Freih. Roth von Schreckenstein : „Wie soll man Urkunden 
ediren?" (Tiibingen 1864) p. 20 — 21. Atque Ge. Henr. Petiz, cum in „Monumentis 
Germaniae bistoricis" v. g. „raaiorem" , „ieiunio" etc. retineret, „Noviomagura", 
rUxor" nostro more poneret (SS. I, 195. 321), in speciraine, quod anno 1840 edidit, 
codicis diplomatici pro Guelforum terris conficiendi, litteras „u" et „v" aliter ad- 
hibuit. En quanta varietas ! Fateor tamen bic complura congesta esse, 
quae eandem omnino rationem non babent. Maiorem enim in retinenda 
priraa scriptione curam exigunt editiones, quae superiora saecula spectant quam quae 
posteriora; item quae philologiae potius inservire debent quam quae bistoriae, ac 
quae ad particularem bistoriographiam peiiinent quam quae ad universalem. 



XXXII ^I- Prooemium generale totius operis. 

In liac etlitione eam, quae modo proposita est, rationem 
tenere placuit, quia in ea vera quaedam inesse videtur sim- 
plicitas, firmitas, constantia atque, si ita loqui fas est, ,ob- 
iectivitas". Modernizemus v. g. interpunctionem antiquam ! Post 50 annos 
fortasse iam haec ipsa recens interpunctio erit obsoleta '. Coustituamus in antiquis 
verbis germanicis litteras illas consonantes omittendas esse, quae nunc in iis non 
ponantur. Sed numquid easdem orthograpliiae germanicae leges habent Borussia 
atque Austria? Sunt, ni fallor, etiam typographiae, quae „orthographias domesticas" 
sibi condiderunt. Et quid, quaeso, post 20, post 100 annos erit? Fluxa haec sunt 
et incerta. Multis quidem verbis lulius Weizsaecker in exordio Actorum 
comitiorura germanicorum docet , quaeriam in actis germanice scriptis antiquae 
scriptiones retiuendae, quae mutandae sint. Sed quam subtiles tandem aliquando 
regulae illae evadunt, quam multiplices et difficiles-! Ideoque facile quidem in- 
veneris, qui profiteatur se generatim et summatim Weizsaeckeri leges servasse ; num 
vero multi singillatim atque accurate eas sequantur, dubitari potest '. Certum quidera 
est saeculo XVI. verborum, imprimis germanicorum , scriptionem haud raro valde 
incompositam et insulsam ac quasi silvescentem fuisse , idque saepe ex inscitia aut 
licentia eorum, qui aliorum mandatu res scribebant vel transcribebant. Neque tamen 
omnes v. g. consonautium cumulationes mere arbitrariae sunt ; multae enim dialectum 
illius regionis verborumque prolationem indicant, ideoque ad linguae germanicae 
historiam cognoscendam conferunt. lam vero quam difficile saepe est discernere, 
quid dialecti sit ideoque tenendum , quid licentiae librariorum ideoque resecandum ! 
Nonne praestat , quaecumque commode retineri possunt , retinere et iis diiudicanda 
permittere, qui linguae germanicae ex professo student, quosque ^germanistas" 
dicimus? Propterea doctus quidam nostrae aetatis vir: ^Nos", inquit, „muIto plus 
detrimenti patimur ex scriptis ad certam normam castigatis, quam ex iis, quae 
quasi silvescunt." * Accedit etiam hoc, idque valde grave, quod multa pro- 



^ P. G. M. Pachtler S. J. eam rationem, quae cum mea fere concordat, secutus 
est, cum inter ^Monumenta Germaniae Paedagogica" „Rationem studiorum et in- 
stitutiones scholasticas Societatis lesu per Germaniam olim vigentes" (voll. 4, Berolini 
1887 — 1890) in lucem emitteret, nec quisquam eorum , qui huius operis censuras 
scripserunt, id serio reprehendisse videtur. 

' Deutsche Reichstagsakten I (Munchen 1867), Lxix — lxxx. 

3 Cf. e. g. Historisches Jahrbuch IX (Munchen 1888) , 459—471. Ita etiam 
H. de Sybel negat AiKjHstum KhicMiohn in actis comitiorum recentiorum edendis 
praecepta haec Weizsaeckeri omnia secutum esse: Deutsche Reichstagsakten unter 
Kaiser Karl V. Erster Band, bearb. von Aug. Kluckhohn (Gotha 1893), Vorr. p. iii. iv. 

* „Wir leiden viel mehr unter den nornialisierten Texten, als unter denen 
mit verwilderter Schreibweise" : Fr. Jostes, Daniel von Soest. Ein westfiilischer 
Satiriker des 16. Jahrhunderts (Paderborn 1888) p. 391—392. Qui alio in libro 
testatur in iis, quae sermone Germaniae inferioris conscripta sint, difficile esse, ea, 
quae ex neglegentia tantum sci"iptorum seu librariorum irrepserint, discernere sicque 
pro correctione solidas certasque leges condere. „Die Ansichten iiber die philo- 
logische Thatigkeit bei der Wiedergabe mittelniederdeutscher Texte sind augenblick- 
lich noch in der Gahrung begriffen. Die Reihen derjenigen, welche hier stark con- 
servative Grundsiitze vertheidigen , verstarken sich zusehends" (Die Chroniken der 
westfalischen und niederrheinischen Stadte. Bd. II: Soest [Leipzig 1889], p. xliii. 
XLiv). Atque, ut etiam ex adversariorum fidei catholicae castris exemplum quale- 
cumque depromatur, J. K. V. Knaahc in pracfatione novae illius editionis omnium 
operum Luthcri profitetur se in vocabulis germanicis „silvam illam litterarum" 
,cum sua nodositate et curvitate" („mit seinen Knorren und Kriimmen") intactam 
relinquere et aliquos tantum ramos avellere (Dr. Martin Luthers Werke. Kri- 
tische Gesammtausgabe I [Weimar 1883], xix — xxi). Censet quidem Fr. Falk 



2. De Canisii epistulis et de ratione in iis edendis servata. XXXIII 

ponenda erunt scripta italica, quae cuni lingua italica saeculi nostri multum dis- 
crepant et, a Hispanis cum scripta sint, hispanicismos etiam nonnumquam adniixtos 
habere videntur. In his porro epistulis antiquum Italorum sermonem a mendis 
Hispanorum et a librariorum libidine secernere, germano homini difficilius fuerit; 
Italis haec dirimenda offeruntur. Quibus autem germanicae atque italicae orationes 
ita conformatae non placebunt , versiones latinas legere poterunt , iisdem , ut supra 
dictura est, subiciendas. Hoc quoque addi potest: In viris magnis neque hoc in- 
iucundum est, videre, quomodo verba singula pinxerint, parcentes v. g. litteris aut 
prodige eas cumulantes; nam hoc quoque ad eorum indolem moresque cognoscendos 
facere potest. 

Verumtamen haec omnia pace multorum virorum doctissimorum dicta 
sint, qui aliter egerunt vel agunt. Hoc tantum editor petit, ut sua sibi con- 
stet libertas. 



in „Corpore Catholicorum" quod conficiendum proponit, scripta imprimis germanica 
liberius tractanda esse ; nec tamen infitiatur : Si liberius agere placet, „so lasst sich 
nur schwer die Linie zeichnen, welche festzuhalten sei" (Katholik , 71. Jahrg. I 
[Mainz 1891], p. 440—463). 



lunsberger, Cauisii Epistulae et Acta. I. 



m. 
PROOEMIUM SPECIALE PRIMI VOLUMINIS. 

Volumen hoc tempore quidem cetera antecedit; sed, si rerum novitas 
ac gravitas spectentur, reliquis fortasse omnibus inferius est. Magnam enim 
eius partem tempus illud occupat, quo Canisius litterarum studiis operam 
navabat et a scholasticis fere sodalibus htteras accipiebat; studiosi autem 
adulescentes ea gerere non solent, quae valde conspicua sint et magna in 
historia faciant vestigia. Accedit aliud: Cum in posterioribus vohmiinibus 
omnes paene epistulae eaeque sat longae et graves poni possint, quas Socie- 
tatis lesu praepositi generales ad Canisium dederunt, in hoc volumine ali- 
quot tantum coUocari possunt ex iis, quas eo tempore S. Ignatius, Societatis 
parens et primus praepositus, Canisio misit. 

Neque tamen primum hoc vohmien vacuum nec lectoribus ingratum erit. 
In quo haec potissimum praestabuntur : 

Primo loco Canisii autobiographia vel potius partes illae, quae ex 
ea supersunt, ponuntur; quae nunc primum cunctae collectae sunt et in ea 
lingua eduntur, qua a Canisio sunt scriptae. Hac autem autobiographia non 
sohmi exterior (si ita loqui fas est) Canisii vita, in prooemio generali ad- 
urabrata, magis explicatur et amplificatur , sed etiam — id quod totius rei 
caput est — interior eius vita aperitur quasi et rechiditur: cognoscitur, quos 
ille in tot laboribus suscipiendis fines sibi proposuerit, quibus de causis tot 
itinera facere, tot contiones habere, tot libros conscribere vohierit; osten- 
ditur summa pietas, qua in Deum ferebatur, animus vere apostolicus , quo 
Germaniam suam dihgebat, generosa caritas, qua inimicos etiam complecte- 
batur; intellegitur, quid Canisius senex et morti proximus de Societate lesu 
senserit, cui iuvenis se dederat et in cuius intimis quasi visceribus per tot 
annos commoratus erat, Ignatii discipuhis, summis Societatis viris amicus, 
magnae Societatis provinciae diu praepositus. 

Sequuntur plus quam 210 epistulae et summaria epistularum, quae 
ab anno 1541 usque ad 1556 (mensem lul.) a Canisio et ad Canisium datae 
sunt, et 125 monumenta (saepe in summaria contracta), quae ad eosdem 
annos pertinent. Ex epistulis illis a Canisio vcl ad eum datis 50 fere 
(quod equidem sciam) usque adhuc prehun nullo modo subierunt; sed etiam 
ex reliquis multae aliqua ratione novao dici possunt: aut enim numquam 
integrae in lucem prodierunt aut ea lingua non sunt vulgatae , qua prirnitus 
scriptae erant; nonnullarum , quae longae et valde gravcs sunt, minimae 
tantum quaedam particulae adhuc cognitae erant. Praeterea in ea voluminis 
parte, cui titulus „Monumenta canisiana", atquo in adnotationibus , quae 
epistulis ipsis subiciuntur, phis quam 180 ponuntur litterarum, relationum. 



III. Prooemiiun speciale prinii voluminis. XXX Y 

catalogorum, commentariorum partes et nonnumquam etiam litterae integrae, 
quae ex fontibus nondum editis depromptae sunt. Neque ea, quae 
iam antea typis exscripta erant , solummodo hic iterantur : haud raro falsae 
in iis lectiones ex archetypis emendantur vel lectiones variantes subiuu' 
guntur, ac tum in his, tum in rehquis scriptis varia examinantur et patefiunt, 
quae usque adhuc dubia vel ignota erant. Ita v. g. epistula illa excutitur, 
qua de ratione agitur Sebastiani Phauseri, contionatoris hitherani, ab aula 
Maximiliani regis removendi, ac quaeritur, num reapse Canisii sit (de qua 
re dubitatum est), quando data sit (in qua re erratum est), quibus inscripta 
sit (quos nemo adliuc cognovit); v. infra, p. 530 — 535. 

Rebus ipsis, quae in epistulis et actis Canisii continentur, imprimis 
Canisii vitam ilhistrari per se patet. Multa quidem et pulchra veteres 
illi Canisii biographi (maxime Raderus et Sacchinus) et Societatis lesu historio- 
graphi rettulerunt ; quae tamen , quia ipsos relationum suarum fontes pro 
ilIoi'um temporum more saepe reticebant, infirmiora sunt, nostra saltem aetate 
critices amantissima. Confirmantur autem hae relationes epistulis et monu- 
nientis canisianis, in quibus testes comparent oculati. Augetur etiam Canisii 
biographia rebus haud paucis , quarum nemo eius biographus , nemo Socie- 
tatis historiograi)hus fecit mentionem; quae res potissimum spectant Canisii 
studia coloniensia , gesta in conciho tridentino Bononiam translato , iter si- 
cuhmi et magistri munus Messanae gestum, officium rectoris a. 1550—1551 
in universitate ingolstadiensi a Canisio administratum etc. 

Canisius, qua erat ingenii facilitate et divinae gloriae procurandae cu- 
piditate, etiam, priusquam studia litterarum absolvisset, in certamen descendit, 
„proelia domini proeliaturus". Ex qua re facile intellegitur scriptis et actis 
in hoc volumine proponendis historiam ecclesiasticam multis modis 
iuvari atque augeri. 

Colonienses Canisii epistulae a. 1541 — 1546 datae litterarum 
studia in praeclara illa universitate iam languescentia nobis ostendunt; at- 
tamen etiam in illum nos quasi introducunt hominum coloniensium nobilem 
coetum, in quo theologia mystica etiamtunc florebat, patrum ecclesiae opera 
diligenter legebantur et vulgabantur, consilia conferebantur , quibus ratio- 
nibus falsus ^humanismus" et religionis catholicae subvertendae conatus 
ropelli possent. Ecclesia coloniensis in ea tempora inciderat, quibus fortasse 
nuUum umquam gravius, nullum magis erat periculosum : Hermannus de Weda, 
eius archidioecesis episcopus simul et princeps, Colonienses a fide catholica 
ad Lutheri castra abducere omnibus artibus conabatur. Canisium iu eo dis- 
crimine auxilii impetrandi causa ad Carolum V. a clero et universitate missum 
esse iam olim notum erat ; at semel missum esse tradebant ; ex epistulis 
vero nostris cognoscitur ter fuisse legatum: mense Augusto anni 1545 ad 
imperatorem per Coloniam transeuntem ; ineunte fere mense Decembri eius- 
dem anni ad eundem in Belgio morantem (ac tunc litteras obtinuit, quibus 
edicebatur, ne quicquam archiepiscopus vel electoratus coloniensis ordines 
in comitiis bonnensibus de religione constituerent) ; ineunte denique anno 
1547 in castra Caroli bellum smalcaldicum gerentis; nec solum cleri et 
universitatis nomine Canisius in ea castra profectus est , sed etiam (quod 
biographos latuit) litteras commendaticias secum ferebat, ad Granvellanum, 
Petrum de Soto, Verallum nuntium apostolicum datas ab Adolpho de Schaum- 
burg, ecclesiae coloniensis administratore (postea archiepiscopo) ; qui Canisio 

c* 



XXXVI III- Prooeinium speciale primi voluminis. 

mandavercat , ut de pallio et ^regalibus" sibi concedentlis cum proceribus 
illis ageret. 

Haud minoris momenti epistulae esse videntur, quas Canisius a. 1549 
ad 1556 Ingolstadio, Vienna, Praga dedit, contionatorem illic et professorem 
agens. Copiosus enini et diligens est in condicione Bavariae, Austriae, 
Bohemiae enarranda: quo loco religio sit, quantus officiorum divinorum 
et ieiuniorum ecclesiasticorum neglectus, sacerdotum et religiosorum ordinum 
contemptus, quae in clero miseriae, quanta in laicis calicis sacri extorquendi 
cupido, quanta in principibus catholicis formido ; quantopere in universitatibus 
niagistrorum aninii ad lutheranismum propensi , iuvenum studiosorum mores 
corrupti, haereticorum libri divulgati sint. Summum certe tunc erat pericuhun, 
ne iUae quoque Germaniae partes, quae solae fere cathohcae remanserant, 
Austria, Bavaria, Ehenus inferior, ab ecclesia deficerent. 

Unum ex praesidiis, quae Dei providentia labanti ecclesiae germanicae 
tunc subministravit , Societas lesu erat. Voluminis huius epistulae eo 
ipso tempore datae sunt, quo Societas illa G e r m a n i a m i n t r a v i t. Videmus 
eam a Beato Petro Fabro, Canisio adiutore praecipuo, in urbem coloniensem 
inductam , a senatu urbis , Hermanno Wedano acriter instigante , vexatam, 
magnam inter inopiam et multas contradictiones sensim fii-matam et auctani. 
Ocuhs subiciuntur ortus et primi progressus trium Societatis collegiorum, 
quae totidem catholicae restaurationis centra facta sunt : viennensis, pragensis, 
ingolstadiensis. Prima quoque cernimus semina aliorum coUegiorum , quae 
posterioribus demum temporibus condenda erat: oenipontani, dihngani, tyrna- 
viensis, treverensis, braunsbergensis, molshemiensis. 

Insuper ad rem scholasticam Societatis lesu cognoscendam 
volumen hoc utile est. In Htteris v. g., quas Canisius Messana 12. Augusti 
1548 Sociis coloniensibus misit, „lectionum catalogus" ponitur antiquior ceteris 
omnibus, qui a Societatis collegiis in vulgus emissi sunt, vel saltem prior 
omnibus, qui usque huc typis descripti sunt. Intellegitur etiam, quid 
Canisius eiusque Socii praestiterint in Cicerone rhetoricis, Aristotele philo- 
sophis , Sancto Thoma theologis commendandis , iu declamationvmi et dispu- 
tationum usu restituendo, adulescentibus ad sacrae confessionis et communionis 
frequentiam adducendis , haereticorum libris arcendis , catholicis libris scri- 
bendis et disseminandis. Atque imprimis quasi oculis conspicimus, qua ra- 
tione, quibus mandantibus , iuvantibus, corrigentibus praeclara illa „Summa 
doctrinae christianae" composita et typis exscripta atque quomodo primum 
oppugnata sit. Apparet Canisium non solum collegio germanico Komae 
tunc instituto patronum se praebuisse , sed etiam — id quod paene ignora- 
batur — magnam operam dedisse seminario georgiano reformando, quod hodie 
quoque Monachii exstat. 

Necessarium non est monere permulta in his Canisii scriptis occurrere, 
quibus christiana pietas et maxime religiosae vitac amor et rehgiosae 
disciplinae studium augeantur ; imprimis oboedientiae virtutem Canisius iterun» 
atque iterum eloquenter commendat; nil vero magis sodalibus suis inculcat, 
quam ut Christum diligant et imitentur, in eius vulneribus habitent, in eius 
cruce glorientur. Sacratissimi cordis lesu cultum 150 fere annis, antequam 
Beata Margaretha Maria Alacoque eum propagare a Christo iuberetur, Canisio 
notum atque carum fuisso cernimus. Studium quoque illud , quod in Sancto 
Ignatio summum erat, dignitatum ecclesiasticarum a Societate arcendarum, 



III. Prooemium speciale primi voluminis. XXXVII 

in certamine de Canisio episcopo ^dennensi constituendo ter instituto egregie 
fulget. 

Nec desunt res novae, quae ad coraplures homines illius aetatis, 
qui aut praeclari aut famosi nominis sunt, melius cognoscendos iuvent: Maxi- 
niilianum II. caesarem, Ruardum Tapperum, Nicolaum Eschium, lacobum lonam, 
loannem Albertum Widmanstadium , Casparum Bruschium , Guilielmum Po- 
stellum, Paulum Scalichium, Nicolaum Politem etc. 

Volumen nostrum aestate anni 1556 terminatur, eo nimirum tempore, 
quo Canisii vita et res totius Societatis lesu quasi distinguuntur atque inter- 
punguntur: 7. lunii 1556 Sanctus Ignatius in Societate provinciam „Ger- 
nianiae superioris" constituit ac Canisium primum eius „praepositum pro- 
vincialem" creavit; 31. lulii 1556 Ignatius ipse ad superos evolavit. 

Canisius amplissimum munus nactus et quasi in alto candelabro collo- 
catus quaenam praestiterit, posterioribus voluminibus enarrabitur. 



IV. 



TABULAE CHRONOLOGICAE VITAE CANISII 



a meiise 

Qiiae ad 

Signo — 

exacto numero 



1521 

1525-1546 
1526-1539 
j 
A, 1535 ex- 
eunte vel j 
1536 ineun. I 

Aba. 15361 
ad 1546 

1586 

1536 

1536—1540 

1536-43 (?) 
1538 

1538 
1539 

1540 
1540 



1543 

1543 

1543 

1543 
1543 



Maio anni 1521 usque ad mensem lulium anni 1556. 

scripta a Canisio et aliis edita pertinent, cursivis litteris descripta sunt. 
duobus temporibus interposito indicatur tempus, quo aliquid factum sit, 
exprimi non posse, sed duobus illis temporibus terminari. 



Maii 



lan. 18. 
Nov. 3. 



Febr. 21. 

Mart. 15. 
Apr. 21. 

Febr. 25. 
Maii 25. 



Apr. 
Maii 8. 

Maii 
lun. 3. 



Petrus Canisius Noviomagi nascitur. 

Paulo post matre orbatur. 

Boscoducuiii et Osterwicum venit. 

Arnlieniii a sancta quadam vidua de novo quodam or- 

dine instituendo seque eidem aggregando edocetur. 
Studiorum causa Coloniam mittitur. Bursam mon- 

tanara frequentat. 

In universitate coloniensi litteris dat ope- 
ram. 

In matriculam universitatis coloniensis inscribitur. 

Baccalarius in artibus creatur. 

Laurentius Surius Canisio adiuvante ex lutherano 

catbolicus fit (ut videtur). 
Canisius Coloniae aliquamdiu ius civile discit. 
Ad examen pro ^licentia in artibus" subeundum 

admittitur. 
«Licentiatus artium" creatur. 
Lovanii matriculae universitatis inscribitur, iuri ca- 

nonico operam daturus. 
Sponsa repudiata perfectam castitatem Deo vovet. 
Coloniae ^magister artium" sive doctor philosopbiae 

creatur. 

Editionem germanicam operum loannis Tauleri 

jiarat. 
Mognntiam ad B. Petrum Fabrum S. J. proficiscitur 

eoque duce ^exercitia spiritualia" ingreditur. 

A Fabro in tirocinium Societatis lesu re- 

cipitur. 
Coloniam redit et litterarum studia prosequitur. 

Editionem Tauleri a se curatam archiejnscopo 
lundensl dedicat. 



IV. Tabulae chronologicae vitae Canisii. 1521 Maii 8. — 1546 lun. xxxix 



1543 
1543 


Oct. 31. 
Dec. 15.-20. 


1543 
1544 
1544 
1544 
1544 


Dec. exeunte 

lan. 

sub initium Febi . 

Vere 
sub initium lul. 


1544 


lul. 18. 


1544 


lul. 28. 


1544 
1544 


lul. exeunte, vel 
Aug. 
Sept. 


1544 


Dec. 17. (?) 


1544 


Dec. 20. 


1544 


Dec. 25. 


1545 


lan. 


1545 
1545 


lan. vel Febr. 
Febr. 


1545 


exeunte Maio, vel 
lun. 


1545 


lun. 26. 


1545 
1545 


lul. 8. 
lul. et Aug. 



1545 

1545 
1545 

1546 
1546 



Aug. 10. 

post 9. Oct. 

exeunte Nov. 

vel ineunte 

Dec. 

Apr. 
Apr. — lun. 



In auditorio theologico ad clerum latine dicit. 

In „disputationibus quodlibeticis" facultatis artium 

^declamat". 
Noviomagnm petit et patri morienti adest. 
Magnam hereditatis partem pauperibus distribuit. 
Coloniam redit, a Fabro arcessitus. 
Cum Fabro et aliis Sociis communiter habitare incipit. 
Senatus coloniensis in Socios inquirit, quod novara 

sectam instituere dicantur. 
Canisius in auditorio theologico de auctoritate pon- 

tificis romani disputat. 
Canisius cum Sociis a senatu urbe cedere iubetur; 

opem petit a rectore academiae. 
Socii separatim habitare incipiunt. 

Persecutio conquiescit ; Canisius contionatur et Mat- 

thaei evangelium interpretatur. 
In schola artiura disputationem ^quodlibeticam" de 

paenitentia habet. 
A loanne Nopelio episcopo suffraganeo coloniensi 

diaconatu initiatur. 
In natali Christi prope Coloniam in parochia con- 

tionatur et protestantes publice refutat. 
Disteminm et Lovaniam proficiscitur. Lovanii cuni 

Ruardo Tappero et aliis de constitutione coUegii agit. 
Coloniae iterum cum Sociis una habitare incipit. 
Incipit contionari in basilica ,S. Mariae in Capitolio" 

sabbatis et dominicis diebus. 
Vormatiam, tempore comitiorum, venit ibique com- 

mercio Ottonis cardinalis augustani et PP. laii 

et Bobadillae, S. J., fruitur. 
Coloniae ^baccalarius biblicus" a facultate theologica 

norainatur. 
In schola theologica lectiones suas biblicas incipit. 
Singulis hebdomadibus semel disputat, ter epistulam 

ad Timotheum priorem in universitate interpretatui-, 

festis diebus evangelium S. Matthaei in gymnasio 

montano exponit. 

A clero et universitate ad Carolum V. Co- 
loniae commorantem mittitur ad causam 
religionis catliolicae ei commendandam. 

In auditorio philosophico inter „declaraatores quod- 
libetarios" dicit. 

A clcro et universitate in Belgium ad Ca- 
rolum V. et nuntium apostolicum missus, 
litteras ad damna religionis praecavenda 
impetrat et affert. 

Opera S. Cijrilli Alexandrini latine versa Colo- 

niae edit. 
Xoviomagum petit ibique hereditate sua oranino se 

abdicat. 



XL 



IV. Tabulae chronologicae vitae Canisii. 



1547 



1546 
1546 


lun. 
lun. 13. 


1546 


Sept. 


1546 


ineunte Dec. 


1546 
1546 


Dec. 

12. 19.21.26.27. 

Dec. 25. 


A. 1546 ex- 

eunte vel 

1547ineunte 

1547 


: 


1547 


post 10. lan. 


1547 


lan. 23. et 24. 


1547 


lan. 25. 


1547 

1547 


ExeunteFebr., 
vel Martio 

Mart. (post 11.) 


1547 


Apr. 12. 


1547 


Apr., Maio, lun. 



Apr. 23. 



1547 
1547 


Maii 6. 
lunio inclinato 


1547 


Sept. ineunte 


1547 


sub initium Oct. 


1548 


— 


1548 


Mart. 


1548 


Mart. 18. 


1548 
1548 


Mart. 22. vel 23 
Mart. 29. 



Coloiiiae a lo. Nopclio sacerdotio initiatur. 

In templo monasterii ^maioris Nazareth" primum 
Deo sacrum offert. 

Opera S. Leonis Magtii Coloniae in litcem emittit. 

A clero Leodium mittitur ad opem contra 
Hermannum Wedanum impetrandam. 

Leodii sermones sacros habet. 

Coram Georgio Austriaco episcopo et principe con- 

tionatur. 
Subsidiis a clero leodiensi impetratis Coloiliam redit. 

Operum S. Leonis Magni a Canisio editorum jyars 
2)rior iterum editur Coloniae. 

Canisius ab Adolpho de Schaumburg admini- 

stratore reliquoque clero ad Carolum V. 

et nuntium apostolicum mittitur. 
Geislingaill venit et a cardinali augustano, Gran- 

vellano, Petro de Soto humaniter excipitur. 
Una cum Carolo V. Ulmam ingreditur ibique cleri 

negotia procurat. 

Uhna Tridentiim ad conciHum a cardinali 

augustano mittitur. 
Cum P. laio Pataviam venit ibique P. Salmeroni S. J. 

aegrotanti adest. 
Cum P. Lainio Bononlam ad synodum eo trans- 

latam proficiscitur. 
Congregationibus theologorum minorum interest et 

Lainium, Sahneronera, laium in decretis dogmaticis 

praeparandis iuvat. 
In congregatione theologorum de sacraraento paeni- 

tentiae disserit. 
Apud eosdem de matrimonio disputat. 
Cum Lainio Bononia Florentiam proficiscitur. 

A S. Ignatio evocatus Romam venit. 

Viginti fere dies in domo primae probationis sepa 
ratim commoratus, ad jtertiam" Societatis proba- 
tionem admittitur. 

Operum S. Leonis Magni a Canisio editorum pars 

altera iterum editur Coloniae. 
Canisius Paulum III. adit cum Sociis in Siciliam de- 

stinatis et omnium nomine alloquitur. 

Cum novern Sociis in Siciliam proficiscitur ; 
per Mariiium et Velitras transit. 

Neai»olim equo invehitur. 

Animarum messe collecta, cmu Sociis navem con- 
scendit et tempestate agitatur. 



1546 lun. 



1550 Mart. 16. 



XLI 



1548 
1548 
A. 1549 in- 
eunte 
1549 



Mart. 30. 

Apr. 1. 

Apr. 2. 

Apr. 3.-6. 

Apr. 8. 
Apr. 9. vel 10. 

Apr. 24. 
Apr. 



Apr. vel Maio 
initio lun. 



lun. 
Sept. 2. 



Sept. 4. 



paulo 
Sept 
Oct 


ante 
19. 
2. 


Oct 


4. 


Oct 

Oct. 

Oct. 

Oct.- 


8. 
12. 
15. 
Nov. 


Nov. 
Nov. 


12. 
13. 


Nov. 
Nov. 


14. 
26. 


Nov. 


29. 


Dec. 


6. 


paulo post 
Dec. 6. 


Dec. 


24. 



Mart. 16. 



Ad Schaletam Calabriae vicum navem appellunt. 

Schaletae pascha celebrant. 

Navem ad Paulam urbem appelhmt. 

Paulae contionantur , piam societatem, catechesim 

instituunt. 
Messanam adveniunt. 
Canisius in templo S. Nicolai coram proceribus de 

eloquentiae studio dicit. 
Rhetoricam tradere incipit. 
Latine atque italice contionari incipit. 
In disputatione a Dominicanis instituta de potestate 

ecclesiae disserit. 
Duo capita sociarum S. Ursulae magistratibus messa- 

nensibus tradit. 

A. S. Ignatio, Guilielmi IV. Bavariae ducis 
rogatu, in universitatem ingolstadiensem 
evocatus, Messana discedit. 

Romam advenit. 

Paulum III. alloquitur eiusque benedictionem petit; 

in aede vaticana sentit se Germaniae apostolum 

constitui. 
Ante professionem suam in basilica vaticana videt 

sibi ab apostolis benedici, angelum adiungi, cor 

lesu aperiri. Eodem die in templo S. Mariae 
de Strata coram S. Ignatio quattuor sol- 
lemnia Societatis vota nuncupat. 
Bononiam advenit. 

Examen theologicimi nrigorosum" subit. 

Una cum PP. laio et Salmerone ^doctor 

theologiae" creatur. 
Cum iisdem Bononia discedit. 
Tridentuni adveniunt; episcopos invisunt. 
Tridento in Bavariam proficiscuntur. 
Dilingae cardinalem augustanum et postea Monacliii 

Guiliehnum IV. Bavariae ducem salutant. 
Monachio proficiscuntur. 
Ingolstadinm ingrediuntur ; a professoribus universi- 

tatis sollemniter excipiuntur. 
In ^collegio vetere" habitare incipiunt. 
Canisius ^principium" facit, coram academia laudes 

theologiae dicens. 
Cum laio et Salmerone Ejstadinm vehitur ad epi- 

scopum salutandum. 
Cum iisdem Ingolstadinm revertitur. 

In universitate Petri Lombardi sententias 
exponere incipit. 

In templo B. Mariae coram universitate latinam 

orationem habet. 
In ecclesia parochiali germanice contionari incipit. 



XLII 



IV. Tabulae chronolosicae vitae Canisii. 



1550 

1550 et 1551 

1550 

1550 
1550 

1550 
1550 
1550 

1550 



Mart. 24. 



Oct. 10. 

Oct. 18. 

Nov. 27. 

Nov. vel Dec. 
Dec. 4. 
Dec. -11. 

Dec. 30. 



1551 


lan. 8. 


1551 


lan. 16. 


1551 


lan. 26. 


1551 


Febr. 19. 


1551 


Mart. 3. 


1551 


Apr. 


1551 


medio fere Apr. 


1551 


Apr. 24. 


1551 


lul. 18. 


1551 


lul. 


1551 


aestate 


1551 


aestate vel au- 




tumno 


1551 


Sept. 


1551 et 


Oct. usque ad 


1552 


Febr. 


1551 


Dec. 4. 


1552 


lan. 28. et 29. 


1552 


Febr. 4. 


1552 


Febr. 5. 


1552 


Febr. 22. 


1552 


Febr. 23. 


1552 


Febr. 24. 


1552 


Febr. 28. 



luvenem quendam exercitiis spiritualibus excolere 

incipit. 
Sententias Lorabardi exponit. In coUegio georgiano 

dominicis diebus latine contionatur. 
Canisius matriculae universitatis ingolstadiensis in- 

scribitur. 

Rector universitatis eligitur. 

Senatimi acaderaicum habet. Scholasticos aliquot 

relegat. 
Sociorum ingolstadiensium superior constituitur. 
Senatum academicum habet. 
In senatu academico duos professores inter se re- 

conciliat ; statuitur, ut Lutheranorum libri ab aca- 

demia repellantur. 
Senatum habet. Decernitur Casparo Bruschio do- 

cendi munus non esse tribuendum. 
Senatum habet. 
Senatura habet. 
Senatus acaderaicus. Canisius raagistrum quendam 

punit. 
Canisius senatum habet. 

Senatum habet. Duos nobiles inter se reconciliat. 
Carolus V. Canisio mandat, ut sacras reliquias in 

Hispaniam et Indias mittat. 
Senatus. Canisius nobilem Saxonem carceri mandat; 

scholasticis interdicit, ne ^bombardas" emittant. 

Rectoratus officio liberatur. 

Una cum aliis litem inter duos academicos exortam 

componit. 
A duce et academia ad officium vicecancellarii susci- 

piendum urgetur. 
In academia evangelium S. loannis explicare incipit. 

Germanice contionatur. A contionatore lacessitus, 

ab omnibus defenditur. 
A lulio Pflugio episcopo nauraburgensi in auxilium 

vocatur. 
A capitulo cathedrali argentoratensi rogatur, ut apud 

eos contionetur. 

In universitate vicecancellarii partes supplet. 

Ferdinandus I. Romanorum rex Canisium ab Ignatio 

petit. 
Canisius loannis Fabri 0. Pr. theologico interest 

examini. 
Eundem doctorem theologiae creat. 
Eandem dignitatem Petro Vahe confert. 
Deus Canisio sacrura facienti summas gratias offert 

et immensam promittit progeniera. 
Canisius litteras S. Ignatii accipit, quibus Viennam 

proficisci iubetur. 
Albertum V. ducem adit valedicendi gratia. 
Populo ingolstadiensi post contionem valedicit. 



1550 Mart. 24. — 1554. 



1552 


paulo post 
Febr. 28. 


1552 


Mart. 9. 


1552 


Mart. 25. 


1552 ad 

1555 
1552. 1553 
1552. 1553 


a vere vel aest. 
usque ad Apr. 


1552 
1552 


Aug. 7. vel 8. 


1552-54 
(1555?) 

A. 1552 ex- 
eunte, vel 

1553ineunte 
1552 


exeunte Dec. 


1553 


— 


1553 


lan. 15. 



1553 



1553 
1553 
1553 



1553 



1553 
1553 



1553 ad 
1556 



1554 
1554 

1554 



Febr. et Mart. 



Maii 22. 

Maii 23. 

sub lulium 



Oct. (ut videtur) 
exeunte anno 



lussu lulii III. et S. Ignatii Viennam pro- 

ficiscitur. 
Vieiinani advenit. In universitate docere, carceribus 

inclusos curare incipit. 
Viennae primam habet contionem, in templo S. lacobi. 

„Summam doctrinae christianae" conscrihlt et 

tijpis describendam curat. 
Domi inferiores scholas regit. 
Contionatur in templis S. lacobi et S. Hieronymi, 

in „S. Maria Rotunda", „S. Maria ad ripam". 
Mulierem obsessam ad sanitatem revocat. 
In templo S. Nicolai inter exsequias P. laii de eius- 

dem laude dicit. 

Compendium quoddam tlieologiae et Novum 

Testamentum in academia exponit. 
Capitis damnato adest. 



Per ferias natalitias in pago frequenti parochi partes 
supplet. 

Operum S. Leonis a Canisio editorum pars prior 

vtdgatur Venetiis. 
Canisius in templo monasterii Scotorum, Lanoio col- 

legii rectore vota sollemnia nuncupante, sacrum 

facit. 
Multa Austriae inferioris loca pastoribus destituta 

evangelizans peragrat. 

Dicendi coram aula facit initium. 

Iterum (ac saepe deinceps) coram rege contionatur. 

A Ferdinando I. rege iussus cum aliis per 3 heb- 

domades universitati viennensi ^visitandae" ope- 

ram dat. 

A rege et nuntio apostolico, ut episcopatum 
viennensem acciperet expostulatus, abnuit. 

Facultatis theologicae decanus creatur. 

In palatio regio Paulum Fabricium mathematices 

professorem de fide interrogat. Ibidem de uni- 

versitate reformanda cum aliis diu consultat. 
Multis epistulis de collegiis Ingolstadii, Coloniae, Neo- 

magi, Pragae, Oeniponte, in Borussia et Hungaria 

condendis agit. 

Lihro [suo?] „De consolandis aegrotis" Viennae 
edito 2^>'ciefatione7n addit. 

Bullam iuhilaei Mariae Bohemiae reginae concessi 
germanice versam typis exscribendam et per 
urhem Viennam evulgandam curat. 

Contionibus coram rege habitis indulgentianim vim 
et usum explicat. 



lY. Tabulae cbronologicae vitae Canisii. 



1554 

1554 vel 

1555 
A. 1554, vel 
1555ineunte 

1555 



1.554 


— 


1554 


lan. — Mart. 


1554 


Mart. vel Apr. 


1554 


vere (Apr. Maio) 


1554 


Apr. — Mai. 


1554 


lun. 


1554 


lun. 


1554 
1554 

1554 


lun. vel lul. 

lunio exeunte 

(26?) 

lul. 


1554 


ineunte Aug. 


1554 


Aug. 14. 


1554 


Oct. 14. 


1554 


Nov. 3. 



Initio 



1555 


Apr. 14.— 16. 


1555 


Apr. 


1555 


sub initium Maii 


1556 


Maii 11. 


1555 


— 


1555 


Maii 11. 


1555 


lun. 9. 


1555 


aestate 



In ecclesia catliedrali S. Stephani contionatorem 

agit. 
luvenes complures Romam in collegium germanicum 

mittit. 
Andream Cupicium, ministrum lutheranum, convertere 

frustra conatur. 
In coUegio archiducali ^parentem" agit. 

De insfitutione pastorali salishurgensi sententiam 

dicit. 
Aegrotat. 

Priorem „Summae" partem Romam mittit re- 

cognoscendam. 
E collegio archiducali ad sodales suos revertitur. 
Nicolao Politae professori a Lutheranismo reducendo 

frustra dat operam. 
Ferdinandi I. iussu de religione instauranda cum 

P. Lanoio et duobus consiliariis consulit. 
Ferdinandus iterum instat, ut episcopatus viennensis 

Canisio imponatur. 

Ferdinandus I. edicit, ut Canisii catechismus solus 
in ijrovinciis Austriae inferioris adhibeatur. 

Canisius cum Ferdinando rege de collegio Pragae 
condendo agit. 

Canisius a lulio III. dioecesis viennensis ad- 

ministrator ad annum constituitur. 
A novatoribus pasquillis et dicteriis lacessitur. 
Catechismum germanicum ex parte conscribit. 

Cum Sebastiano Phausero, Maximiliani regis contio- 

natore lutherano, disputat. 
Ferdinandum regem litteris monet Maximilianum 

regem ad Lutheranisraum propensum esse. 
In ecclesia cathedrali de communione „sub utraque 

specie" e suggestu dicit. 
Efficit, ut Phauserus contiouator Vienna discedere 

cogatur. 

Canisii „Summa" Viennae primum in lucem emit- 

titur. 
„Dialogus contra impii Petri Canisii dogmata" ad 

portam ecclesiae cathedralis affigitur. 

Idem dialogus tgpis exscrihitur. 

Stanislaus Hosius scripta quaedam sua Canisio 

recognoscenda mittif. 
Canisius Societatis quattuor vota sollemnia renovat 

iisque primum addit vota simplicia professorum. 

A P. Natali visitatore lihros honos componere et 
disseminare iuhetur. 



1554 



1556 Martio. 



XLV 



1555 
1555 

1555 

1555 

1555 
1555 

1555 
1555 
1555 
1555 

1555 
1555 
1555 

1555 

1555 et 1556 

1556 



1556 



aestate 
lun. (post 9.) 

exeunte lun. vel 

ineunte lul. 

lul. 

lul. 16. 
exeunte lul. et 
ineunte Aug. 

Aug. 8. 

Aiig. 
Aug. 16. 
Aug. 31. 



Oct. 14. 
Oct. 26. 

Nov. 27. usque 
ad Dec. 7. 

ineunte Dec. 
Dec. et lan. 

initio 



initio 



1556 


— 


1556 


— 


1556 


— 


1556 


lan. 17. 


1556 


exeunte lan. 


1556 


Febr. 1. 


1556 


Febr. 


1556 


circiter 20. Febr. 


1556 


Febr. exeunte, et 




Mart. 


1556 


Martio 



Canisii ^Suinma" iteritm Viennae editur. 
Canisius Augnstaiu Vindelicornui ad Ferdinanduni 

regem proficiscitur. 
Yiennam redit et inde Pragani abit ad collegium 

praeparandum. 
Pragae in ecclesia metropolitana sermonem sacrum 

habet. 
Angustam petit, coUegii causam apud regem acturus 
Augusta Viennam et inde Pragaui redit. 

Ferdinandus I. litteras Romam mittit, quibus Canisium 
episcopura viennensem nominat. 

Canisius catechismum suum germanicum (incom- 

pletum) italice vertendum curat. 
Cum Ferdinando archiduce Pragae de coUegio in- 

stituendo agit. 

Fridericiis Staphylus lihrmn „S. Marciis Anacho- 
retes" Canisio auctore a se editum eidem de- 
dicat. 

Canisius e voluntate Ferdinandi regis et Alberti ducis 
3Ionacllium petit, de coUegio ingolstadiensi acturus. 

Ingolstadium proficiscitur. 

De collegio Ingolstadii condendo cum con- 
siliariis ducis deliberat. 

De universitate et seminario georgiano reformandis 

sententiam scripto profert. 
In universitate curam pastoralem docet ; festis diebus 

bis in die contionatur; collegio necessaria parat. 

Hannibalis Codretti S. J. „Principia Grammatices'' 
[latinae] Inf/olstadii typis descrihenda curat iis- 
qiie catechismi sui minimi editionem principem 
adiimgit. 

loannes Wigandus superintendens lutheranus contra 
Canisii „Summam" lihrum germanicum Magde- 
hurgi evidgat. 

Canisii „Summa''' Lovanii primtim typis descrihitur. 

„Summa^' Viennae tertio prelum suhit. 

Canisius dioecesis viennensis administratione et digni- 

tatis episcopalis suscipiendae timore levatur. 
Ottoni cardinali augustano remedia Germaniae iu- 

vandae idonea pcr litteras suggerit. 
Augustae ^indelicorum per breve tempus moratur. 
Viennam pervenit. 
Coram Ferdinando rege contionatur. 
Pragam proficiscitur. 
Per singulas quadragesimae hebdomadas aliquotiens 

ad Ferdinandum archiducem e suggestu dicit. 
Monasterium Ovl)in invisit. 



XLVI I^- Tabulae chronologicae vitae Cauisii. 1556 Apr. 2. 



1556, exeunte lul. 



1556 


Apr. 2. 


1556 


Apr. 


1556 


Apr. 23. 


1556 


Apr. 21. 


1556 
1556 


Maii 10. 
Maii 14. 


1556 


sub finem Maii 


1556 


post m. Mai. 


1556 


lun. 7. 


1556 
1556 
1556 


lun. 11. 
lun. et lul. 
exeunte lul. 



Pragae in ^Coena Domini" latine contionatur. 

Canisii „Lectiones et precationes ecclesiasticae" 
Ingolstadii 2>^'ii^^wn in lucem emitttmtur. 

Ferdinandus I. altero edicto catechisnmm Canisii 
commendat. 

Canisius primos duodecim Socios in collegium 
pragense inducit. 

Sacrum faciens, lapide petitur per fenestram iniecto. 
Festo ascensionis domini coram Ferdinando rege 

contionatur. 
Monasteriura Oybin adit et de eius administratione 

Zittaviensibus committenda agit. 

Canisii „Summa" germaniee versa Viennae in 
lucem emittitur. 

Canisius a S. Ignatio praepositus pro\ancialis 
Societatis per Germaniam superiorem con- 
stituitur. 

Ex monasterio Oybin Pragam redit. 
Nobilium puerorum contubernium parat. 
In^olstadiiiin proficiscitur ad sodales novi coUegii 
iuvandos. 



V. 

CATALOGUS LIBRORUM, 

ex quibus saepius in hoc Aolumine testinionia proferuntur. 

Librij qui ima tanfum alterave vice adhibiti sunt, suis locis indica- 
buntur. 

Libri, qni operiim manu scriptorum instar neque ajmd Ubliopolas venales sunt, 
praejiosito signo f notantur. 

Kumeris maiorihus in ipso hoc opere titulo lihri vel nomini auctoris adiciendis 
non capnta nec paragraphi significabuntur, sed paginae vel columnae ; cumautembini 
numeri commate distinguentur , priore volumina sive paiies operis, altero significa- 
huntar paginae vel cohtmnae. Minoribns numeris et litteris adnotationes indicabuntur. 

Acta Sanctorum lulii. Tom. VII. Antverpiae 1731 '. 

Acta Sanctorum lulii. Tom. VII. Parisiis et Romae 1868. 

Agricola , Ignatius , S. J. , Historia Provinciae Societatis Jesu Germaniae Superioris 

quinque primas annorum complexa decades [Tom. I]. Augusta Vindeli- 

corum 1727. 
Alet, V., S. J., Le Bienheureux Canisius ou 1' Apotre de 1' Allemagne au XVI « siecle. 

Paris 1865. 
Aschbach, Joseph v., Geschichte der Wiener Universitat. 3 Bde. Wien 1865. 1877. 1888. 

Backer, Augustin de, S. J., Bibliotheque des ecrivaius de la Compagnie de Jesus. Nou- 

velle (5dition. Tome I, Liege-Paris 1869 ; Tome II, Liege-Lyon 1872 ; Tome III, 

Louvaiu-Lvon 1876. 
Bahlmann, P., Deutschlands katholische Katechismen bis zum Ende des sechzehnteu 

Jahrhunderts. Miinster 1894. 
Bartoli, Daniello, S. J., Opere. Dell' Italia. Libri 4. Firenze 1830. 
Bianco, Franz Joseph v., Die alte Universitat Koln und die spatern Gelehrten-Schulen 

dieser Stadt. 1. Theil. Koln 1855. 
Boero, Giuseppe, S. J., Vita del Beato Pietro Canisio deUa Compagnia di Gesii detto 

r Apostolo della Germania. Roma 1864. 
Boero, Giuseppe, S. J., Vita del Servo di Dio P. Nicolo Bobadiglia della Compagnia 

di Gesii. Firenze 1879. 
Boero, Giuseppe, S. J., Vita del Beato Pietro Fabro della Compagnia di Gesii primo 

compagno di S. Ignazio di Loiola. Roma 1873. 
Boero, Giuseppe, S. J. , Vita del Servo di Dio P. Claudio laio della Compagnia di 

Gesii. Firenze 1878. 
Boero, Giuseppe, S. J., Vita del Servo di Dio P. Giacomo Lainez, secondo Generale 

della Compagnia di Gesii. Firenze 1880. 



' Quia princeps haec editio editori semper praesto non erat, nonnumquam eius 
loco nova illa adhibenda erat, quae hic proxime pouitur. 



XLVIII ^- Catalogus librorum, 

Boero, Giuseppe, S. J., Vita del Servo tli Dio P. Alfonso Salmerone della Compagnia 

di Gesii. Firenze 1880. 
t [Bongaerts, Paul , S. J.,] Stamlijst van de Familie Canis en de daaraan verwante 

Geslachten ['s Gravenhage 1865]. Cf. etiam infra p. 7 ^. 
Braunsberger, Otto, S. J. , Entstehung und erste Entwicklung der Katechismen des 

seligen Petrus Canisius aus der Gesellschaft Jesu. Freiburg i. Br. 1893. 
Bucholtz, F. B. V., Geschichte der Regierung Ferdinands des Ersten. 9 Bde. Wien 

1831. 1831. 1882. 1883. 1834. 1835. 1836. 1838. 1888. 

[Ciaconius-Oldoinus] Vitae, et res gestae Pontificum Ronianorum et S. R. E. Car- 

dinalium, Alphonsi Ciaconii 0. Pr. et aliorum opera descriptae, ab Augustino 

Oldoino S. J. recognitae. Tomus tertius. Romae 1677. 
t Constitutiones Societatis Jesu latinae et hispanicae cum earum declarationibus. 

Matriti 1892. 
Cordara, Julius, S. J., Collegii Germanici et Hungarici historia Libris IV comprehensa. 

Romae 1770. 
Cornely, Rudolf, S. J., Leben des seligen Petrus Faber, ersten Priesters der Gesell- 

schaft Jesu. Freiburg i. Br. 1873. 

[Delplace, L., S. J.,] L' etablissement de la Compagnie de Jesus dans les Pays-Bas et 
la mission du Pere Ribadeneyra a Bruxelles en 1556 d' apres des documents 
inedits. Extrait des ^Precis historiques" 1886—1887. Bruxelles 1887. 

Denis, Michael, Wiens Buchdruckergeschicht bis M. D. LX. Wien 1782. 

[Dorigny, Jean, S. J.], La Vie du Reverend Pere Pierre Canisius, de la Compagnie 
de Jesus. A Paris 1707. 

Drews, Paul, Petrus Canisius, der erste deutsche Jesuit. Halle 1892 (Schriften des 
Vereins fiir Reformationsgeschichte Nr. 88). 

Druffel, August v., Beitrage zur Reichsgeschichte 1546—1551. (Briefe und Akten zur 
Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts mit besonderer Riicksicht auf Bayerns 
Furstenhaus. Bd. L) Miinchen 1873. 

Eichhorn, Ant., Der ermlandische Bischof und Cardinal StanisLaus Hosius. 2 Bde. 

Mainz 1854. 1855. 
Ennen , L. , Neuere Geschichte der Stadt Koln , Bd. I (Geschichte der Stadt Koeln, 

meist aus den Quellen des Stadt-Archivs, Bd. IV). Koln und Neuss 1875. 

[B. Faber, Petrus, S. J.] Cartas y otros escritos del B. P. Pedro Fabro de la Compania 

de Jesus, primer compaiiero de San Ignacio de Loyola. Tomo I. Bilbao 1894. 
t [B. Faber, Petrus, S. J.] Memoriale Beati Petri Fabri primi S. Ignatii de Loyola 

alumni nunc primum in lucem editura a P. Marcello Bouix S. J. Lutetiae 

Parisiorum 1873 (editum in 12 <> et in 8"). 
Freyberg, Maximilian Freiherr von , Pragmatische Geschichte der bayerischeu Ge- 

setzgebung und Staatsverwaltung seit den Zeiten Maximilians I. Bd. Ili. 

Leipzig 1838. 

(iarcia, Ramon , S. J., Vida del Beato Pedro Canisio, sacerdote profeso de la Coin- 

pania de Jesus. Madrid 1865. 
Gelenius , Aegidius , De admiranda , sacra , et civili magnitudine Coloniae Claudiae 

Agrippinensis Augustae Ubiorum urbis. Libri IV. Coloniae Agrippinae 1645. 
(jenelli, Christoph, S. J., Das Leben des heiligen Ignatius von Loyola, Stifters der 

Gesellschaft Jesu. Innsbruck 1848. 
(iermanus, Constantin, Reformatorenbikler. Freiburg i. Br. 1883. 

Uammer-Purgstall, Joseph v., Geschichto des osmanischen Reiches. 2. Aufl. Neue Aus- 
gabe. 4 Bde. Pesth 1840. 



ex quibus saepius in hoc volumine testimonia proferuntur. XLIX 

Hartl, Wenzel, und Schrauf, Karl, Nachtrage zum dritten Bande von Joseph Ritter 
von Aschbach's Geschichte der Wiener Universitat. 1. Abtheihmg. Wien 1893. 

Hartzheim, Josephus, S. J., Bibliotheca Coloniensis. Coloniae 1747. 

Hirn, Joseph, Erzherzog Ferdinand H. von Tirol. Geschichte seiner Regierung und 
seiner Lander. 2 Bde. Innsbruck 1885. 1887. 

Hohlbaum vide nWeinsberg". 

[Hosius, Stan.] Stanislai Hosii S. R. E. Cardinalis Maioris Poenitentiarii Episcopi 
Varmiensis (1504—1579) et quae ad eum scriptae sunt Epistolae tum etiam 
eius Orationes, Legationes. Tom.L 1525—1550. Editionem curaverunt Dr. Fran- 
ciscus Hipler et Dr. Vincentius Zakrzewski. Cracoviae 1879. Tom. H. 1551 
ad 1558. Edd. Hipler et Zakrzewski, Cracoviae 1886. 1888. (Acta historica 
res gestas Poloniae illustrantia ab anno 1507 ad annum 1795. Tom. IV et IX.) 

Huber, Alfons, Geschichte Osterreichs, IV. Bd. Gotha 1892. 

[S. Ignatius] Cartas de San Ignacio de Loyola Fundador de la Compania de Jesus 
Tomos VL Madrid 1874. 1875. 1877. 1887. 1889. 1889. 

[S. Ignatius] Epistolae S. Ignatii Loiolae Societatis lesu fundatoris libris quatuor 
distributae [per Rochum Menchaca]. Bononiae 1837. 

Imago primi saeculi Societatis lesu a provincia Flandro-Belgica eiusdem Societatis 
repraesentata. Antverpiae 1640. 

t Institutum Societatis lesu. 3 voll. Florentiae 1892. 1893. 1893. 

Janssen, Johannes, Geschichte des deutschen Volkes seit dem Ausgang des Mittelalters 
Freiburg i. Br.: L Bd., 15. Aufl. 1890; IL Bd., 15. Aufl. 1889; IIL Bd. 15 4ufl' 
1891; IV. Bd., 13. Aufl. 1890; V. Bd. , 13. und 14. Aufl. 1893; VL Bd., 
1. — 12. Aufl. 1888; VIL Bd., erganzt und herausgegeben von Ludwig Pastor, 
1.— 12. Aufl. 1893; VIIL Bd., erg. u. herausg. v. L. Pastor, 1.— 12. Aufl. 1894! 

Kink, Rud., Geschichte der kaiserlichen Universitaet zu Wien. 2 Bde, Wien 1854. 

[Kirchenlexikon] Wetzer und Welte's Kirchenlexikon oder Encyklopadie der katho- 
lischen Theologie und ihrer Hulfswissenschaften. 2. Aufl., begonnen von 
Joseph Cardinal Hergenrother , fortgesetzt von Dr. Franz Kaulen. Freiburo- 
i. Br. 1882 ff. * 

Knopfler, Alois, DieKelchbewegung in Bayern unter Herzog Albrecht V. Miinchen 1891. 

Lipowsky, Felix Joseph, Geschichte der Jesuiten in Baiern. 2 Th. Miinchen 1816. 
Litterae quadrimestres ex universis praeter Indiam et Brasiliam locis in quibus 

aliqui de Societate Jesu versabantur Romam missae. T. I. IL (1546—1552. 

1552—1554). Matriti 1894. 1895. (Monumenta historicaS. J. ; v. in hoc nomine.) 

t Manareus, Oliverius, S. J., De rebus Societatis lesu commentarius. Florentiae 1886. 
Mayer, Manfred, Leben, kleinere Werke und Briefwechsel des Dr. Wiguleus Hundt 

Innsbruck 1892. 
Mederer, loannes Nepomucenus, Annales Ingolstadiensis Academiae. Partes 4 Ineol- 

stadii 1782. " 

Menchaca vide ,S. Ignatius". 
Meshovius, Ai-noldus, De origine et progressu defectionis et schismatis Hermanni 

Comitis de AVeda (Opus typis descriptum una cum quattuor libris Michaelis 

ab Isselt „De bello Coloniensi"). Coloniae 1620. 
Migne, L-P., Patrologiae cursus completus. Series latina, tomi 221, Parisiis 1844 

ad 1864; series graeca, tomi 161, Parisiis 1857—1866. 
Monumenta historica Societatis Jesu nunc primum edita a Patribus ejusdem Societatis. 

Annus primus, secundus, tertius. Matriti 1894. 1895. 1896. 
Moufang, Christoph , Katholische Katechismen des sechzehnten Jahrhunderts iu 

deutscher Sprache. Mainz 1881. 

Braunsberger, Canisii Epistnlao et Acta. I. (J 



j^ V. Catalogus librorum, 

0rlandinu3, Nicolaus, S. J., Historiae Societatis lesu prima pars. Romae 1615. 
Orlandinus, Nicolaus, S. J., Forma sacerdotis apostolici, expressa in exemplo Petri 
Fabri. Ed. altera. Dilingae 1647. 

Pachtler, G. M., S. J., Ratio Studiorum et Institutiones Scholasticae Societatis Jesu 

per Germaniam olim vigentes. VoU. IV. Berlin 1887. 1887. 1890. 1894. 

(Monumenta Germaniae Paedagogica. Schulordnungen , Schulbiicher und 

padagogische Miscellaneen aus den Landen deutscher Zunge. Herausgegeben 

von Ka^rl Kehrbach. Bd. II. V. IX. XVI.) 
Pastor, Ludwig, Die kirchlichen Reunionsbestrebungen wahrend der Regierung Karls V. 

Freiburg i. Br. 1879. 
Philippson, Martin, Westeuropa im Zeitalter von Philipp II., Elisabeth und Heinrich IV, 

Berlin 1882. (Allgemeine Geschichte in Einzeldarstellungen , herausgegeben 

von Wilhelm Oncken, 3. Hauptabth., 2. Theil.) 
Polanco, Joannes Alphonsus de, S. J., Vita Ignatii Loiolae et rerum Societatis Jesu 

historia (Chronicon S. J.). Tom. I. et II. Matriti 1894. Tom. HI. Matriti 1895. 
Prantl, Carl, Geschichte der Ludwig-Maximilians-Universitat in Ingolstadt, Landshut, 

Munchen. 2 Bde. Munchen 1872. 
Prat, J.-M., S. J., Le Pere Claude Le Jay. Lyon 1874. 
Python, Petrus, S. J., Vita R. P. Petri Canisii S. J. Gallico idiomate scripta a R. P. 

Joanne Dorigny, nunc latinitate donata, et multarum rerum accessione aucta. 

Monachii 1710. 

Raderus, Matthaeus, S. J., De vnta Petri Canisii de Societate lesu, Sociorum e Ger- 

mania primi, religiosissimi et doctissimi viri, bono rei Catholicae nati, libri 

tres. Monachii 1614. 
Raderus, Matthaeus, S. J., Bavaria pia. Monachii 1628. 
Raupach, Bernhard, Evangelisches Oesterreich, das ist, Historische Nachricht von 

den vornehmsten Schicksahlen der Evangelisch-Lutherischen Kirchen in dem 

Ertz-Hertzogthum Oesterreich. Hamburg 1732. 
Raynaldus, Odoricus, Congreg. Orator. , Annales ecclesiastici ab Anno quo desinit 

Card. Caes. Baronius M. C. XCVIII. usque ad Annum M. D. LXV. continuati. 

Tom. XXI. Partes 2. Coloniae Agrippinae 1727. 
Reiffenbergius, Fridericus, S. J., Historia Societatis Jesu ad Rhenum inferiorem. Tom. I, 

Coloniae Agrippinae 1764. 
Riess, Florian, S. J., Der selige Petrus Canisius aus der Gesellschaft Jesu. Aus den 

Quellen dargestellt. Freiburg i. Br. 1865 '. 

Sacchinus, Franciscus, S. J., De Vita et Rebus gestis P. Petri Cauisii, de Societate 

Jesu, Commentarii. Ingolstadii 1616. 
Schmidl, loannes, S. J., Historiae Societatis Jesu Provinciae Bohemiae pars prima ab 

anno Christi MDLV. ad annum MDXCII. Pragae 1747. 
Schrauf v. Hartl. 

Seguin, Eugene, S. J., Vie du Bieulieureux Pierre Canisius. Paris 1864. 
Socherus, Antonius, S. J., Historia Provinciae Austriae Societatis Jesu. Pars prima. 

Viennae Austriae 1740. 
Sommervogel, Carlos, S. J., Bibliotheque de hi Compagnie de Jesus. Nouvelle t^dition. 

Bibliographie. T. I.-VI. Bruxelles-Paris 1890. 1891. 1892. 1893. 1894. 1895. 
Stalin, Christoph Fried. , Aufenthaltsorte K. Ferdinands I. 1521— 1564, in „For- 

schungen zur deutschen Geschichte" I (Gottingen 1862), 384—395. 

' Bene distinguendum est hoc opus a libello, queni ex eo auctor ipse extraxit : 
,Da3 Leben des seligen Petrus Canisius . . . fiir das Volk dargcstcllt." Freiburg 
i. Breisgau 1865. 



ex quibus saepius in lioc volumine testimonia proferuntur. H 

Steinhuber, Andreas, Cardinal, S. J. , Geschichte des Collegium Germanicmn Hun- 

garicum in Rom. 2 Bde. Freiburg i. Br. 1895. 
t Synopsis Actorura S. Sedis in causa Societatis lesu 1.540—1605. (Tora. I.) Flo- 

rentiae 1887. 

Tanner, Mathias, S. J., Societas Jesu Apostolorum imitatrix. Pars prima Societatis 
lesu Europaeae. Pragae 1694. 

A'arrentrapp , C. , Hermann von Wied und sein Reformationsversuch in Kijln. 

Leipzig 1878. 
Verdiere, Ch.-H., S. J., Histoire de 1' universite d' Tngolstadt, des Ducs, ses patrons, 

et de ses Jesuites jusqu' a la paix de 1624. Tora. I. II. Paris 1887. 

AVappler, Anton, Geschichte der theologischen Facultat der k. k. Universitat zu Wien. 

Wien 1884. 
[Weinsberg, Herraann von] Das Buch Weinsberg. Kolner Denkwurdigkeiten aus 

dem 16. Jahrhundert bearbeitet von Konstantin Hohlbaum. 2 Bde. Leipzig 

1886. 1887. 
Wiedemann, Theodor, Geschichte der Reformation und Gegenreformation ira Lande 

unter der Enns. I. Bd. Prag 1879; IL Bd. Prag 1880; III. Bd. Prag 1882; 

IV. Bd. Prag und Leipzig 1884: V. Bd. Prag und Leipzig 1886. 



VI. 

DESCRIPTIO CODICUM MANU SCRIPTORUM, IN HOC 
VOLUMINE FREQUENTIUS ADHIBITORUM \ 

Praeter codices, qiU infra descrihentur , multi alii Jiuic volumini 
componendo sunt adhibiti, qiii exstant Bruxellis, Dilingae, Florentiae, 
t rihurgi Helvetior^im, Guelpherhgti, Ingolstadii, Parisiis, Pragae, Romae, 
Tiguri, Tridenti, Viennae etc. Sed quia hi raro tantum adhihiti siint, 
satis esse videhatur, siio quemque loco nominare vel, quantum opus esset, 
describere. 

Codices omnes chartacei sunt et (exceptis codicibus Societatis 
lesu) ab urbibus denominantur , in quibus nunc asservantur. In de- 
scriptione singulorum codicum verba prima, signis „" inclusa, nomen 
sive^ notam illam significant, quae in hoc ipso volumine, post nomen 
urbanum, codici designando adhibetur. 

1. Codex bruxellensis. 

In archivo regio. 

„Hist. Coll. Lov." Inscriptio recens in tergo : ,HISTORIA COLLEGII 
1 SOCIETATIS lESU LOVANII ! 1542-1695." Titulus antiquus in f. l^: 
,Historia Collegij Societatis Iesv Louanij." 2 «; ff. 360 signata; in priore parte 
Hbri etiam singulae paginae numeris signatae sunt. 

Prior pars conscripta esse videtur ante niedium saecuUnn XVII. Auctor 
vel auctores ,veteribus monuraentis" collegii lovaniensis usi sunt (p. 3; cf. 
p. 2); quae nonnumquam etiam integra proponuntur; v. g. p. 15. 16. 19. 
79—84. 97—98 etc. 

Dubium non est, quin hic codex usque ad a. 1773 collegii Societatis lesu 
lovaniensis fuerit. 

2. Codices coloiiieiises. 

a) In archivo ecclesiae parochialis Beatae Mariae Virginis in cae- 
lum assumptae (quae usque ad a. 1773 collegii Societatis lesu colo- 
niensis fuit). 

„Hist. COll. Col." Antiqua inscriptio in tergo: ,annv^ ! colleg ! colon ' ab 
1543 I ad 1675. i Tomus 1." Tituhis in f. 2. non signato: „t Liber .1. i Histo- 

» Aliquot codices, quorum in hoc volumine saepe fit mentio, ideo non descn- 
buntur hoc loco, quia editor eos ipse videre non potuit. 



2. Codices colonienses. LIII 

EiJE i CoLLEGii I CoLONiENSis. | s. J. | Ab anno 1543 ad 1631. | et deinceps. [ 
imo ad 1674 perducta.'' (Hic titulus usque ad ninio" excl. a P. lacobo Kritz- 
radt S. J. scriptus est.) 2"; ff. 253 non signata (additis iis, quae codici postea 
inserta sunt). Praecedit series chronologica rectorum collegii coloniensis, a 
Kritzradt usque ad a. 1668, ab altero ad 1755 perducta, et series chrono- 
logica praepositorum provinciae Kheni (inferioris). Sequitur: ^Historia Collegii 
Coloniensis de primo nostrorum in hanc Yrbem aduentu et consecuta rerum 
Societatis in ea progressione. Quae a principio , hoc est ab anno Domini 
1542 usque ad annum 1625, denuo anno 1625 collecta nunc filo perenni 
inde ducitur." In ^praefatione" exponitur, anno 1621, incendio in collegio 
coloniensi exorto, eiusdem „rem librariam" et „antiquos fastos" destructos 
esse, ideoque priorem huius historiae partem anno 1625 compositam esse „ex 
varijs affectarum tantum historiarum huius Collegij fragmentis atque indigestis 
ruderibus" atque ex multis litteris eorundem temporum, quae in incendio 
illo incolumes mansissent. Praeterea codici multae litterae, diplomata etc. 
(magnam saltem partem archetypa) inserta sunt , quibus historia collegii 
illustratur et augetur. 

Historiam hanc ab a. 1542 ad 1621 perduxit P. Henricus Simonis, qui 
Mulhemii ad Ehenum a. 1589 natus, Coloniae in gymnasio S. J. ntricoronato" 
institutus, Societati a. 1608 nomen dedit, Coloniae ad academicos gymnasii 
tricoronati iuvenes sermones sacros latine habuit, postea autem Societatem 
deseruit '. Secutus est hunc et fere usque ad a. 1670 pervenit P. lacobus 
Kritzradt^ qui a. 1602 in oppido Gangelt natus, a. 1623 Societatem ingressus, 
postea „superior missionum" et „praefectus scholarum" fuit et a. 1672 in 
collegio coloniensi obiit, de historia collegii coloniensis optime meritus. Re- 
liqua quis scripserit, non constat. 

Codex usque ad a. 1773 collegii Societatis lesu coloniensis fuit. Usus est eo 
Frid. Reiffenberg S. J. in „Historia S. J. ad Rhenum inferiorem" scribenda. 

Alterius cuiusdam ^Historiae CoUegii Coloniensis Societatis lesu ab anno 1542 
. . . usque ad annum 1631" etc. manu scriptae summarium quoddam germanico 
sermone contractum edidit Franciscus losephus de Bianco ^. 

b) In archivo studiorum fundatorum („Arclnv des Gymnasial- und 
Studienstiftungsfonds" ). 

1. „El)istt. ad Kessel. I." Inscriptio in tergo: „EPISTOL. ad R. P. | 
L. KESSELIUM. | L"" S. J. Rect. Coloniae | Pars 1.=^ ab | 1546 ad 1572." 
2". Foliorum signatio accurata non est et in f. 192 desinit; tertia codicis 
pars foliis non signatis constat. 



' los. HartzJieim S. J., Bibliotheca Coloniensis (Coloniae 1747) p. 127. J. Hansen, 
Zur iiltesten Geschichte des Jesuitenordens in Deutschland, in „Mittheilungen aus 
dem Stadtarchiv von Koln" VIII (Koln 1893), 282—290. 

- De lacobo Kritzradt (Kritzraedt, Kritzraet) scripserunt Hartzheim 1. c. p. 146 ; 
Aiig. de Backer S. J. , Bibliotheque des ^crivains de la Compagnie de Jt5sus II 
(Nonv. ed., Liege-Lyon 1872), 528—529; Carl. Sommervogel S. J., Bibliotheque de la 
Compagnie de Jesus. Nouv. 6d. Bibliogr. IV (Bruxelles-Paris 1893), 1250; G. Eausclwn 
in „Zeitschrift des Aachener Geschichtsvereins" XIII (Aachen 1891), 181 — 190. 

3 Die alte Universitat Koln. 1. Thl. (Kiiln 1855), p. 855—972. Hanc historiam 
a nostra diiferre ipsa inscriptio prohat, quam Bianco I. c. p. 855 ponit; nunc fortasse 
in privata domo est. 



X,jy Yl. Descriptio codicum manu scriptor., in lioc volum. frequent. adhibitorum. 

Continet epistulas acl P. Leonardum Kessel , Sociorum coloniensium 
primuni praepositum et rectorem datas a. 1546 — 1572 a B. Petro Canisio, 
PP. ]S*icolao Bobadilla, Everardo Mercuriano, loanne Polanco, Andrea Frusio, 
Petro Ribadeneira, Nicolao Lanoio, Theodorico Canisio, Paulo Hoffaeo, Gasparo 
Haiwodo etc. Epistulae ordine chronologico dispositae et ferme omnes arche- 
typae sunt. 

Codice hoc usi sunt Reiffenberg ' in conscribenda historia provinciae S. .T. 
Rheni inferioris et G. M. Pachtler S. J. in opere ,,Ratio Studiorum et Institutiones 
Scholasticae Societatis Jesu per Germaniara olim vigentes" ^. 

Usque ad annum 1773 collegii Societatis lesu coloniensis fuit. 

2. „Lib. fac. Art. quartus." Inscriptus est : „Liber facultatis Arcium 
Studij Coloniensis jam quartus ^ inter eos qui iam sunt apud decanos." 2'^; 
ff. 334 numeris signata. 

Complectitur annos 1500—1565 et continet electiones decanorum, col- 
lationes graduum academicorum, decreta facultatis etc. 

3. „Litt. Epistt. var." Inscriptio in tergo: ,LITERAE EPISTOL: 
S. J. Variorum \ ad nostros PP. COLONIEN. I ab anno C. 1543." 2«; folio- 
rum signatio non est continua, et in medio fere codice (n. 194) prorsus 
desinit. 

Continet epistulas a. 1543 — 1665 ad Societatis lesu homines Coloniae de- 
gentes datas ac multas alias litteras, diplomata etc. ad ea tempora spectantia. 
Quae omnia ordine fere chronologico disposita et aut autographa sunt, aut 
olim ac fere ab aequalibus illorum temporum descripta: epistulae S. Ignatii, 
B. Petri Fabri , B. Petri Canisii , PP. Everardi Mercuriani , loannis de Po- 
lanco , Bernardi Oliverii , Hieronjmi Natalis , Francisci Turriani , Oliverii 
Manarei, Laurentii Forer, loannis Bollandi, Andreae Brunner etc. 

Epistulas hasce congessisse videtur loseph Hartzheim S. J. historiographus 
coloniensis (f 1763); nam Fridericus Reiffenberg inter codices manu scriptos, quibus 
ipse usus sit, commemorat ,,EpistoLis primorum Patrum, maximam partem , auto- 
graphas. CoUegit 2. Volum. Jos. Hartzheim S. J." *. 

Codex hic usque ad annum 1773 coUegii Societatis lesu coloniensis fnit. 
Breviter descriptus est a losepho Hansen». 

3. Codex cracovieusis. 

In bibliotheca universitatis iagellonicae. 

„Cromeri epistt." Titulus recens in pagina altera anterioris partis 
involucri positus: „Martini Cromeri epistolae aliquot, et Hosii et aliorum ad 
eundem litterae." Sign. : „Nr. 28," 2**; nec paginae nec folia, sed epistuLae 
numeris signatae sunt. 



^ Historia Societatis lesu ad Rhenum inferiorem I (Coloniae 1764), v. g. p. of*. 

* Monumenta Germaniae Paedagogica, ed. K. Kehrhach, II (Berhn 1887), xxii 
ad XXIII. 135—139. 

2 Sic correctum est; antea scriptum erat: ^Tertius". 

* L. c. in catalogo codicum, qui in initio operis positus est. Dolendum cst 
ccrte quam maxime multos codices manu scriptos , quos a se adhibitos Reiffenberg 
in hoc catalogo recenset, nunc latere vel prorsus periisse. 

* L. c. p. 286. 



3. Codex cracoviensis. 4. Codices monacenses. LV 

Continet epistulas 392, annis fere 1550 — 1585 datas; quarum aliquae 
Ci-omeri sunt; longe autem plurimae ad Cromerum datae sunt a B. Petro 
Canisio, Stanislao cardinali Hosio, loanne Coclilaeo, Stanislao Eescio, Bonaven- 
tura Thoma, PP. Petro Scarga, Laurentio Magio, Stanislao Varsevicio, S. J. etc. 
In iis disponendis neque auctorum neque temporum ratio liabita est. 

Hoc codice etiam usi sunt Franc. Hipler et Vinc. Zakrzewski in epistulis 
Hosii edendis '. 

4. Codices monaceiises. 

a) In archivo regni bavarici („Reichsarcliiv"). 

1. „Ies. Ing. 1359/1." Inscriptio in tergo: „Collegium | Soc: Jesu | in 
Ingolstadt, | Pars .1." Signatura , ibidem: ^Jesuitica i Ingolstadt [ Fasc. . . . 
No. 1359/1". In p. 1: „De anno :1550: usque 1572 Jngolstatt. I Die Er- 
richt: vnd Fundierung eines Neuen Collegij: vnd Schuelln der Societet 
Jesu: vnd das fiir solchen Pau: vnd in anderweg an ; Vncossten erloifen. | 
Pars: 1"^*." 2": tf. 7 non signata et postea 327 signata. 

Continet monumenta , maximam partem archetj^pa , quae ad initium et 
progressum collegii S. J. ingolstadiensis (1550 — 1573) spectant; litteras 
B. Petri Canisii, Ferdinandi I. caesaris, Alberti V. Bavariae ducis, Martini 
Eisengrein, Simonis Thaddaei Eck, P. Pauli Hoffaei S. J. etc. 

Codice hoc usi sunt Florianus Riess ^ et Augustus de Druffel ^ 

2. „Keller, Cail. 2." Involucrum, titulus, initium opusculi desunt. 
Incipit f. P: ^primum, dein a tuis, ab alijs demum inci- i pit". Constituit 
partem fasciculi , qui signatus est „Jesuitica in genere Fasc. 13 No 214". 
12"; ff. signata 67, et postea 4 vacua. Saeculo XVII. scriptus esse videtur. 

Continet vitam Canisii a P. lacobo Kellero S. J. (1568 — 1631) circ. a. 
1612 scriptam neque adhuc typis descriptam; cf. infra p. lvi — lvii. 

3. jjKeller, Cail. 3." Titulus deest. Incipit f. P: „Patria et parentes | 
Canisij. | Habuit Petrus noster patriam Nouio- i magum" etc. Constituit 
partem fasciculi „Jesuitica in genere Fasc. 13 No 214". 2°; ff. signata 41 
(f. 36 vacuum est). 

Continet eandem vitam Canisii a P. lacobo Kellero scriptam, cum quin- 
que epistulis Canisii , ab ignoto pulchre transcinptam et ab altero quodam 
circiter a. 1615 (ut videtur) correctam et auctam; qui idem postea miracula 
ascripsisse videtur, quae annis 1630 et 1631 Canisii precibus a Deo pa- 
trata essent. Tertia quoque manu aliqua suppleta sunt. 

Codex antea Friburgi Helvetiorum in bibliotlieca collegii S. J. fuisse videtur; 
ex qua fortasse in archivum provinciae S. J. ^Germaniae superioris" translatus est. 

4. „Scriptt. COll. lugoLst." Inscriptio in dorso: ^Scripturae | Veteres 1 
Coll. Ingolstad. | ab A.« MDC." Titulus: ,SCRIPTVRAE | AD | COLL. 
INGOLSTADIANI ! INITIA, \ PROGRESSVS, ; IMPEDIMENTA, 1 FVN- 
DATIONEM I PERTINENTES. I AB A. M. D. L. AD M. D. XCIX." Si- 



1 Stanislai Hosii . . Epistolae etc. T. I. H. (Cracoviae 1879. 1886—1888); 
e. g. II, 1020-1021. 

- Der selige Petrus Canisius (Freiburg i. Br. 1865) v. g. p. 87—88. 

^ Briefe und Akten zur Geschichte des sechzehnten Jahrhunderts I (Miinchen 
1873), 407—411. 



Lvi ^'I- Descriptio codicum manii scriptor., in hoc volum. frequent. adliibitorimi. 

gnatura recens: „Jesuitica N." 1357^'" ; codex antea, cum in regia bibliotheca 
nionacensi esset, signatus erat „Cod. lat. 1742". 2°; foliorum signatio con- 
tinua non est; paenultimum folium liabet num. 116. 

Continet epistulas aliaque monumenta multa, quorum magna pars arche- 
typa est: epistulas S. Ignatii de Loyola , Ferdinandi I. caesaris, Alberti V. 
Bavariae ducis , Martini Cromeri , Friderici Staphyli , P. Pauli Hoffaei etc, 
litteras quadrimestres collegii ingolstadiensis 1560 — 1562, acta et constituta 
cum universitate, episcopo eystettensi etc. 1550 — 1582, litteras ^fundationis" 
et ^incorporationis" collegio datas 1563 — 1599. 

Usque ad a. 1773 in coUegio S. J. ingolstadiensi fuisse videtur. 

Eherhardus Gotheni • affirmat P. Florktnioii Eiess S. J. , cum vitam Canisii 
scriberet (Der selige Petrus Canisius aus der Gesellschaft Jesu. Freiburg i. Br. 1865), 
regium archivum (Reichsarchiv) monacense, quod summi in ea re raomenti esset, non 
adisse. At vel primae libri a Riess conscripti paginae clare ostendunt eum falso 
accusari. Multa certe ipse protulit et ex archivi illius fasciculis et ex codicibus 
manu scriptis, qui aliis urbis monacensis locis asservantur; vide v. g. Riess 1. c. 
p. 8—14. 67. 74—75. 88. 131 — 132. 136—139. 142—144. 158—163. 179—181. 183 
ad 194. 211—213 etc. 

b) In archivo universitatis monacensis. 

„Protocolla". Titulus in tergo : „Protocolla ' seu Acta in Consi- 
storio I PP. Academicor. | de Anno 1535 I usque 1578." Signatura iu tergo: 
^Univ. Archiv Stand 1870. Littera D. Abtheilung III Fascikel K 7." 2"; 
ff. signata 295, et praeterea 2 vacua. 

Continet acta archetypa senatus sive „consistoru" universitatis ingol- 
stadiensis, 26. lan. 1535 ad 13. lul. 1579. Actis senatus inserta sunt multa 
exempla litterarum et mandatorum Alberti V. Bavariae ducis, rectorum uni- 
versitatis etc. , ac diplomatum et litterarum, quae spectant rem pecuniariam 
tum totius corporis academici, tum singularium eius membrorum, mores scho- 
lasticorum, beneficia ecclesiastica etc. 

c) In archivo provinciali Bavariae superioris („Kreisarchiv von 
Oberbayern " , „ Archiv-Conservatorium " ). 

„Iugolst. Un.-Saclieil". Titulus in tergo : Jngolstadt Universit. Sachen, | 
Anno 1555 bis 1584. | Tom. IIL" 2»; ff. signata 306. 

Continet monumenta, eaque aut archetypa aut ab aequalibus descripta, 
quae pertinent ad universitatem ingolstadiensem et imprimis ad eius „refor- 
mationem" anno 1555 agitatam, ad academiae facultates et i-editus, biblio- 
thecam et bibliopolas, ad canonicatum eystettensem, qui \-icecancellario uni- 
versitatis conferebatur, seminarium georgianum, seminarium „religiosorum", 
collegium ingolstadiense Societatis lesu. 

Codice hoc usus est C. Prantl in historia universitatis ingolstadionsis et 
monacensis conscribenda ^. 

d) In bibliotheca universitatis monacensis. 

„Keller, €ail. 1." Signatura recens, in tergo: „Cod. Ms. 320" ; antiqua, 
ibidem: „VITA P. Canisii. B. I. 74" [24?]. Titulus in f. V: ,JHS Mka | 

' Ignatius von Loyola und die Gegenreformation (Halle 1895) p. 795. 
^ Geschichte der Ludwig-Maximilians-Universitaet in Ingolstadt, Landshut, 
Miinchen. 2 Bde. Munchen 1872; v. g. II, 197—198. 



4. Codices monacenses. 5. Codex romanus. LVII 

PETRYS CANIiSIVS. ' e Societate Iesv ! Geemakorvm pri mvs I Duobiis 
Libris | enarratus ! Ab i R. P. Jacobo Keller. \ Societatis Iesv. | CIO- 10- C- XII-" 
Komen lacobi Keller postea (sive eaclem manu sive altera) ijositum est; 
prius enim eius loco scriptum erat „N. JS".". 2°; ff. signata 59, et 2 non si- 
gnata et vacua. Codex valde eleganter scriptus est, et si cum autographis 
praeclari illius P. lacobi Bidermann S. J. confertur, quae in codice „lat. 
1610 *• regiae bibliothecae monacensis (f. 160 — 181) exstant, dubitari vix 
potest, quin Bidermann hunc quoque scripserit codicem. 

Vita Canisii finitur f. b2^'; sequuntur exempla 6 epistularum Canisii 
totidem Societatis lesu collegiis inscriptarum. Cf. supra p. lv. 

Codex usque ad a. 1773 in bibliotheca collegii S. J. ingolstadiensis fuisse videtur. 
e) In bibliotlieca regia („Hof- und Staats-Bibliothek"). 

„Lat. 1606". Signatura recens, in tergo et in p. 1.: „Cod. lat. 1606" 
(antea signatus erat ,Cod. bav. 606"). 2«; ff. signata 230; ff. 127—188 
minoris formae sunt. 

Continet: 1. exempla multarum epistularum canisianarum , a diversis 
librariis saeculis, ut videntur, XVII. et XVIII. scripta (f. 2 — 189); 2. monu- 
menta, quae ad processum apostolicum beatificationis Canisii, Friburgi Hel- 
vetiorum saeculo XVIII. institutum, spectant (f. 191 — 225); 3. conspectum 
chronologicum vitae Canisii (f. 229 — 230). 

Epistulis Canisii praefixum est exemplum litterarum Ingolstadio 28. la- 
nuarii 1782 Lipperto (Lippert) inscriptarum a loanne Michaele Sailer (1751 
ad 1832), qui anno 1770 Landsbergae Societatem lesu ingressus, in ea 
usque ad eius suppressionem mansit, postea autem episcopus ratisbonensis 
fuit et multos libros conscripsit; ex litteris ilhs Saileri intellegitur codicem 
hunc (qui certe ohm Societatis lesu fuit) a praeclaro illo contionatore Se- 
Imstiano Winkelhofer (1743 — 1806; 1759 Societatem lesu ingresso) servatum 
et a Sailero a. 1782 ad Lippertura transmissum esse *. 

Ex iis, quae in hoc volumine exponentur, clare patebit codicis huius 
epistiilas comphires ex archetypo itahco in latinum versas , ahas nonnihil 
mutatas vel mutilatas esse. 

Riess hunc codicem „Munchenei- Sammhmg" („M. Slg.") vocavit et saepe 
adhibuit «. 

5. Cotlex romaims. 

In archivo collegii germanici et hungarici. 

„A11. coll. germ." Tituhis antiquus: ,NOMINA I ALVMNORVM COL- 
LEGII GERMANICI | ET. HVNGARICI." In foHo sequente manu antiqua 
notatum est: „Hic hber continet Nomina Alumnorum ab erecto Collegio Ger- 
manico quantum ex diuersis Catalogis ordine temporum seruato ColHgere 
licuit. Confectus est autera nunc priraura die prirao Januarij 1608 et Ori- 
ginaHa in archiuio reposita." 2" mai. ; pp. signatae 874, et complures non 
signatae; additae sunt figurae aeneae complures, et indices alphabetici. 



* Codex hic sat breviter descriptus est in ^Catalogo Codicum Latinorum Bibho- 
thecae Regiae Monacensis" ed. a Car. Hcihn et G. Laiihmann , tom. I, P. 1 (Mo- 
nachu 1868), p. 216. ■ V. g. 1. c. p. 131—132. 136—139. 144. 



LVIII ^'^- Descriptio codicum manu scriptor., in hoc volum. frequent. adbibitorum. 

Continet nomina alumnorum ab 21. Nov. 1552 — 13. Dec. 1715 collegivnn 
ingressorum; at multa nomina deesse videntur. Nominibus manibus diversis 
(juaedam adnotata sunt, quae alumnorum vitam et res gestas spectant. 

Codice usus est emin. Card. Andreas Steinhuber S. J. in conscribendo libro 
,Geschichte des Collegium Germanicum Hungaricum in Rom" (Freiburg i. Br. 1895). 

f>. Codices Societatis lesu. 

Notanduni est codices infra describendos et ceteros, quorum per 
hoc opus mentio fiet, Societatis lesu codices, fascicidos, diplomata, folia 
singidaria etc. nequaqiiam uno loco collecta esse, sed in diversis varia- 
rum terrarum archivis et bibliothecis asservari. 

1. .,Aniia1. Viemi." Titulus antiquus avulsus esse videtur. Incipit 
f. 1.: ,Professa Domus Viennensis Societatis le su principio CoUegium fuit 
ac gymnasium totius Prouinciae; primum!" etc. 2°; ff. signata 212. Codex 
a compluribus Sociis fere priore parte saeculi XVII. scriptus esse videtur. 
Res saeculi X^''^. et ineuntis XVII. ex vetustioribus annalibus haustae, 
posteriores autem ab aequalibus eorum teraporum descriptae esse videntur. 

Continet liistoriam illius domus Societatis lesu viennensis , quae anno 
1551 coepta, usque ad annum 1625 collegium, postea autem „domus pro- 
fessa" fuit; quae historia usque ad a. 1650 perducitur. 

Antea (usque ad a. 1773) Viennae in domo professa S. J. fuit. 

2. jjAlltiqu. Illgolst." Inscriptio et signatura recens in tergo: „Anti- 
quitates Collegii Ingolstadiensis. XIII. Ma." Titulus antiquus in f. 2. non 
signato: „ANTIQVITATES 1 SOCIETATIS ET COLLEGII INGOL- 
STADIENSIS I COLLECT^ I Anno i MDCLXIII." 2»; ff. 110 signata 
(complura ex iis vacua sunt) et in initio 3 non signata. 

F. 1 — 12 exstat: „Summarium de rebus Collegij Jngolstadiensis de- 
dicati Societati nominis Jesu Dominj nostrj. De Origine huius instituti Col- 
legij." Codex terminatur exemplo epistulae italicae, a P. loanne Polanco S. J. 
Roma 17. Februarii 1570 missae. Sohim nSummarium" ilhid in formam 
historiae redactum est, annos 1548—1571 spectantis; in reliqua parte con- 
tinentur epistulae lacobi Lainii et Francisci Borgiae praepositorum gene- 
ralium ac Canisii praepositi provincialis Germaniae superioris, praecepta, in- 
structiones, ordinationes ab iisdem factae, regulae officiorum Societatis, aha 
usque ad a. 1570 in Societate acta et constituta; quae a variis collegii in- 
golstadiensis Sociis transcripta sunt. 

In priore codicis parte, qua res a. 1548 — 1563 gestae referuntur ', com- 
phn-a transcripta sunt manu P. Nicolai Lanoii (Delanoy), belgae, qui 
a. 1552 — 1558 collegii viennensis rector fuit et postea ingolstadiense col- 
legium rexit usque ad a. 1563, quo in Austriam remissus est, primus pro- 
vinciae S. J. austriacae praepositus procinciahs futurus ^ Idem sua mann 



J F. 1—86; f. l^-» quaedam scripta sunt ad a. 1565—1571 pertinentia; sed 
ea posteriore demum manu inserta sunt. 

- F. 21». 23». 60*— 63". 78"'. 79». 8Q^. A Lanoio haec scripta esse facile 
patet, si conferantur cum forma professionis sollemnis, quam Lanoius sua manu 



6. Codices Societatis lesu. X,IX 

conspectum sive indicem scripsit rerum, quae in priore illa codicis parte com- 
prehenduntur. Haec ostendunt codicem liunc ante a. 1564 inceptum, et 
calligraplium, qui eius titulum scripsit, corrigendum esse ita, ut legatur ,An- 
tiquitates .... collectae Anno MDLXIII". Posterioi'a autem acta (1564 
ad 1570) statim fere atque archetypa Ingolstadium allata sunt, in hoc codice 
descripta esse videntur '. 

Codicem breviter descripsit (1. c. I, xxxix) et usurpavit Pachtler ; qui cum Lanoii 
autographa, quibuscum codicem nostrum conferret, ante oculos non haberet, mendoso 
eius titulo credens scripsit anno demum 1663 ^Antiquitates" esse in hunc librum 
congestas , licet ex ipsa scribendi ratione conchiserit multas eius partes iam 
saeculo XYI. ac fere eodem tempore atque archetypa ipsa scriptas esse. Simili 
ratione factum est, ut quaedam codicis verba a Canisio ipso scripta esse censeret, 
quae a librario scripta sunt. 

Dubium non est, quin hic codex usque ad Societatis lesu suppressionem anno 
1773 factam penes Soeietatem lesu fuerit. Anno 1865 baro de Aretiu euni habuisse 
videtur ^. 

Prior jAntiquitatum" pars (f. 1 — 12'') circiter annum 1572 ex hoc codice 
transcripta esse videtur in codicem ^Historia Collegij Jngolstad. S. J. Tom. L", 
qui nunc Eystadii in archivo curiae episcopalis asservatur; plura de eo scribentur 
in secundo huius operis volumine. 

Ex apographo recente, quod ex codice nostro exscriptum est, prima Antiqui- 
tatum capita (in codice f. 1 — 3^) primum in lucem emisit P. Ch.-H. Verdiere S. J. ^. 

Etiam loannes Nepomucenus Mederer in „Annalibus Ingolstadiensis Aca- 
demiae" conscribendis hoc codice usus esse videtur; nonnumquam enim eius paene 
verba repetit ^. Eundem usurpavit Riess ^. 

3. „Cjerm. Sup. C.lt. 1566. 1599." Inscriptio antiqua in tergo : „Germ | 
Sup ! Catal ; 1566 | 1599 Cat I brev." Incipit i. V: „Jhs Catalogus fratrum 
Jngolstadiensium. Anno 1563. 31 Augustj." Finitur: „t Supplementum primi 
et 2.'" Catalogi Prouinciae Superioris Germaniae. An. 1599." 2^ Maior 
quidem foliorum pars numeris signata est, sed iis, qui ad priorem aliquem 
codicem spectant, ex quo, ordine priore neglecto, translata sunt. 

Codex catalogos hominum et officiorum provinciae S. J. Gernianiae su- 
perioris („catalogos tertios") continet, qui a. 1563 — 1600 Eomam ad prae- 
positos generales missi sunt; attamen catalogi annorum 1572 — 1588 et 
alii desunt. Accedunt ^informationes" aliquae de quorundam Sociorum in- 
genio et moribus, epistulae paucae a rectoribus praeposito generali in- 
scriptae etc. 

4. „Hist. gTlUU. tr. COr." Titulus antiquus : ,Historia | gymnasij 
Novi i Trium Coroxarum I SociETATis Iesv i Colom^ Per ANNOS CHRISTI I DI- 



scripsit in codice „Liber Professionum" (XIII. Y) f. 7^ et cum epistulis eius auto- 
graphis, Vienna 17. Maii 1560, Ingolstadio 18. Septembris 1561, Augusta Vindeli- 
corum 11. Octobris 1561 datis, quae sunt in cod. „Germania 1560 — 61" f. 39». 
278. 31. 

^ Aliqua, ni fallor, scripta sunt a P. Michaele Mario (f. 1 — 11. 54; cf. Librum 
Professionum, de quo supra, f 11'' non sign.), alia a P. Henrico Arboreo (f. 67'' ad 
11''; cf Librum Professionum f. 7''). 

- Vide Riess 1. c. p. 87 '. 

3 Histoire de l'Universite dlngolstadt I (Paris 1887), 444—451. 

* Ita I, 214. 217—218. 219. 226. 243. * L. c, e. g. p. 87. 



LX 



VI. Descriptio codicum manii scriptor., in lioc volum. frequent. adhibitorum. 



GESTA i Ab Anno I 1556." 2°; ff. signata 186 (1 — 12 nunc desimt) et postea 
fere totidem non signata. 

Continet historiam gymnasii „trium coronarum" (cucani), a. 1556 a senatu 
coloniensi hominibus Societatis traditi ; quae a primis gymnasii initiis (1536) 
usque ad a. 1585 per annos digesta est; addita sunt, ordine temporum ser- 
vato, monumenta varia sive archetypa sive transcripta (epistulae, catalogi 
lectionum, Sociorum, discipulorum , rationes accepti et expensi etc), quae 
usque ad medium saecuhim XVII. pertingunt et universitatem quoque colo- 
niensem, scholam S. J. traiectensem etc. spectant. Accedit historia rerum, 
quae annis 1652, 1654, 1655 in gymnasio ^tricoi^onato" gestae sint. 

Priorem historiae huius partem (usque ad a. 1579 incl.) a P. lacobo 
Boyman S. J. , nluhate", „ex Poffendorf jDrope Geilenkirchen oriundo", Co- 
loniae annis 1638 et 1639 conscriptam esse ', in ipso codice nostro (f. 174'') 
testatur P. lacobus Kritzradt S. J. ^. Atque hic tum reliquam historiae partem 
actaque conscripsit et collegit, tum priorem, a Boymano compositam, multis 
locis correxit vel auxit. Fontes manu scripti, quibus uterque usus est, re- 
censentur in codice f. 18''; praecipui sunt: „Annales Theologicae Facultatis", 
„Libri Decanales Facultatis Artium" , „Ephemerides Gymnasii" , „Fasti 
Gymnasij", „Historia Collegij Coloniensis". 

Codice usi sunt Riess (v. g. 1. c. p. 53 — 54) et Pachtler (1. c. I, xxi — xxii etc.) 
In archivo quodam privato prope Coloniam sito altera exstat (manu scripta) 

,.Historia Gyumasij noui Trium Coronarum Soc. J. Coloniae per annos Christi Digesta", 

quam descripsit et usurpavit Pachtler (I. c. p. xxiv etc). 

5. „Scripta Can. X. A." Signatura recens in tergo: ^Scripta B. Petri 
Canisii. X. A." Incipit f. ^^*: „Petrus Kannees Nouiomagus An. 1538. 
M. Sept:"; quae verba Canisii ipsius nianu scripta sunt. 4"; ff. 250 signata 
et 47 non signata. In fine (ff. 4. et 3. ante ultimum) hynmus „A solis ortus 
cardine", et post eum: „Laus deo scrijjta anno 1535 Coloniae kalefi. ianua"^; 
sequuntur quaedam in psahnos adnotata et descripta „ex libro scripto Domini 
theodorici bardwyck" *. Haec quoque omnia fortasse a Canisio ipso scripta 
sunt. Qui omnino maximam totius codicis partem sua quidem inanu scripsit, 
sed valde diversis temporibus, alia iuvenis, alia media vitae aetate, alia senex 
Friburgi Helvetiorum commorans. Complures alii eum scribendo adiuvarunt, 
v. g. Antonius Vinck S. J. ^ Tres etiam libelli typis exscripti in codice hoc 
continentur; de quibus vide infra, p. 672. 

Codex materias theologicas ex iure canonico , „Pagnino" , loanne 
„Ekkio", „Roffensi" etc. excerptas et alphabetico ordine digestas continet, 



^ Hartzheim affirmat eum ex Ottweiler, luliacensium oppidulo, anno 1605 ortum 
esse (1. c. p. 142). In Societatem lesu a. 1626 admissus, professor, studiorum prae- 
fectus , collegii rector fuit Novesii , Monasterii Eiffliaci , Aquisgrani. Vita cessit 
Aquisgrani a. 1669 {Hartzhcim 1. c). De eius scriptis cf. SomtHcrvogcl II, 73—75, 
et ea, quae adnotavit B. Duhr S. J. in „Osterreichisches Litteraturblatt", heraus- 
gegeben durch die Leo-Gesellschaft. 3. Jahrg. (Wien 1894), p. 419. 

^ De hoc vide supra p. liii-. 

3 Cf. infra, p. 658—659. 

* Is Coloniae regens bursae ^montanae" fuit et anno 1507 obiit. 

& F. 207''— 208 ^ 213. 240''— 241" etc 



6. Codices Societatis lesu. Lxi 

quae praecipue ad morum doctrinam , sacram litm'giam , ius canonicum 
pertinent. 

Ab exeunte saeeulo XVI. usque ad medium fere saeculum XIX. codex hic 
Friburgi Helvetiorum in bibliotbeca vel archivo collegii Societatis lesu servabatur. 
Die 7. lulii 1741, cum Friburgi processus apostolicus beatificationis Canisii fieret, 
in eodem collegio una cum aliis Canisii codicibus iudicibus a sancta sede constitutis 
ostensus est *. 

Omnium codicum canisianorum, qui nunc supersunt, hic antiquissimus est. 



1 *Cod. „S. R. C. Laus. V. S. D. Petri Canisii . . . Pars II. Copia Proces. 
super virtutibus et miraculis in specie" f. 1381. 



VII. 



EXPLICATIO 

uotaruiii saepius oecurrentiuin. 

Notae quaedam ad eomplura et sat diversa vocabula significanda 
adhibentur; attamen quid singulis locis significent, ex contextu ora- 
tionis dignosci potest. Ex eodem intellegitur, utrum v. g. „P." signi- 
ficet „Pater" an „Patris", „Patri" etc. : hic verba fere casu tantum 
recto ponuntur. 



a. = annus. 

AA. LL. = Artes liberales. 

B. — Beatus, Beata. 

B. M. V. = Beata Maria Virgo. 

c. = caput. 
cf. = confer. 
Const. = Constitutio. 

d. = die, dominus. 

D. = Divus, Doctor, Dottore, Dominus, 
Dorainatio. 

D. s. = Dominatio sua. 

e. g. = exempli gratia. 

E. L. = Euere Liebden. 
Ex. = Examen. 

f. = folium. 
ff. = folia. 

fl. = florenus, florin. 

fl. gn. = fiirstliche gnaden. 

Fr. = Frater. 

inscr. = inscriptio. 

1. = liber. 

1. c. = loco citato. 

M. = Magister, Maestro, Maiestas. 

m. = mensis. 

Ma: = Maiestas. 

mai. = maior. 

min. = minor. 

ms. = manu scriptus. 

n. = numerus. 

om. = omittit, omittunt. 



] 0. Min. = Ordinis Minorum. 
i 0. Pr. = Ordinis Praedieatorum. 
0. S. B. = Ordinis Sancti Benedicti. 
P. = Pater, Padre, Pars. 
p. = pagina. 

P. M. = Pontifex maximus. 
p. m. = piae memoriae. 
jPP. = Patres, Padri. 
pp. = paginae. 
PP. gr. = Patres graeci. 
PP. LL. = Patres latini. 
R. = Reverendus , Reverendo , Ro- 

manus. 
R. M. = Regia maiestas. 
R. P. = Reverendus pater, Reverendo 

padre. 
R. P. V. = Reverenda paternitas vestra, 

Reverenda paternita vostra. 
RR. = Reverendi. 
RR. PP. = Reverendi patres , Reve- 

rendi padri. 
R. V. = Reverentia vestra, Reverenza 

vostra. 
S. = Sanctus, Sancta, Signore, Sig- 

noria. 
S. D. = Servus Dei. 
S. D. N. = Sanctissimus dominus 

noster. 
S. J. = Societas Tesu. 
sig. = sigiHum. 



VII. Explicatio notarum saepius occurrentium. 



LXIII 



sign. = signatus. 

S. P. = Salutem plurimara. 

S. P. D. = Salutem plurimam dico 

(dicit). 
S. P. N. = Sanctus pater noster. 
sq. = sequens. 
S. E. C. = Sacra rituura congre- 

gatio. 
S. R. E. = Sancta romana ecclesia. 
S. V. = Sanctitas vestra. 
T. = Tomus, Tuus. 
t. = tomus, tuus. 



V, = Venerabilis, Vester, Vide. 

V. = vide. 

Ven. = Venerabilis. 

V. g. = verbi gratia. 

V. I. = Utriusque iuris. 

Vol. = Volumen. 

V. P. = Vestra paternitas , Vostra 

paternita. 
V. R. = Vestra reverentia , Vostra 

reverenza. 
V. R. P. = Vestra reverenda paterni- 

tas, Vostra reverenda paternita. 



VIII. 

CANISII AUTOBIOaRAPHIA SIVE CONFESSIONES 
ET TESTAMENTUM. 

1. P r 1 e g- m e n a e d i t o r i s. 

In apographis antiquis atque etiani in libris nonnullis partes quaedam , maiores, 
minores, duorum exstant opusculorum, quibus Canisius vitam suam ipse enarrat. 
Uni titulus: ^Confessiones" ^ alterum dicitur nTestamentum". Duo haec ab anti- 
quis saepe iunguntur vel etiam confunduntur, ideoque uno de iis praeambulo agitur. 
Canisius Friburgi Helvetiorum 21. Decembris 1597 vita defunctus est. Duobus 
mensibus post Otto Eisenreich, Societatis lesu per Germaniam superiorem tunc prae- 
positus provincialis — cui quidem et friburgense illud collegium suberat — , Romam 
ad ordinis sui moderatores scripsit : ^Repererunt nostrj Friburgenses inter scripta 
.P. Canisij p. m. ipsius ut ipse uocat testamentum, in quo ad modum Confessionum 
D. Augustinj totam suam uitam ualde pie et grauj stilo describit. Res est ualde 
iucunda lectu ijs qui hominem nouerunt, et in prouincia diligenter asseruabitur. 
poterit praeterea etiam aliquando multum seruire pro Societatis historia." - Haec 
qua ratione Eisenreich cognoverit, P. Martinus Licius exponit , qui Canisio mortem 
obeunte collegii friburgensis rector erat; hic enim anno 1609 P. Ferdinando Alber, 
praepositi generalis S. J. pro Germania ^assistenti", haec scripsit de Canisio: „Scripsit 
venerabilis senex , per modum precationis , omnem fere suam vitam , non diu ante 
mortem, P. Sigismundo Ilsungo tunc scriptore vsus ^. est libeUus in 8°. Scripsit 
et vitam iUius R. D. Doctor Werronius Ecclesiastes Friburgensis. Utrumque trac- 



' Bene distinguere oportet has ^Confessiones" a brevi iUa „Confessione", quam 
Canisius primum anno 1571 inserendam curavit suae „Summae doctrinae Christianae", 
DiHngae tunc denuo editae , atque etiam suo „Commentariorum de Verbi Dei cor- 
ruptelis libro primo", ibidem tunc in lucem emisso. Quae postea saepissime variis 
Canisii libris adiecta est continetque soUemnem professionem fidei et oboedientiae 
erga sedem apostolicam. De qua cf. Braunsherger, Katechismen des seligen Petrus 
Canisius p. 94—96. 

2 * Epistula autographa, data Hala 25. Februarii 1598. Cod. „Germ. 1596% f. 103. 

* P. Sigismundus Ilsung erat ^ErbHngensis Austriacus" ; mortuus est 1. lanuarii 
1631 Friburgi Helvetiorum anno aetatis 76., vitae in S. J. peractae 54., „potissimam 
aetatem in CoUegiorura ministerijs, procurandaque familiari re . . . uersatus". * „Elogla 
Hominuni lUustrium, qiii in Pronincia Superioris Germaniae vixerunt" p. 82 — 83 
(Cod. saeculo XVII. scriptus, Monachii in archivo regni bavarici lesuit. Fasc. 11, 
No 196V2)- Hic 13. Maii 1582 Oeniponte in ecclesia coUegii S. J. adstante Fer- 
dinando II. archiduce primum Deo sacrum obtulerat. * Cod. ^Jnitium et progressus 
CoUegiJ Societatis Jesv Oenipontanj'^ p. 34. Cuius nomen in omnibus , quos vidi, 
eius temporis catalogis annuis est, quibus coUegii illius friburgensis socii recen- 
sentur: ann. 1589. 1592. 1593. 1594. 1595. 1596. 1597. * Cod. „Germ. Sup. Cat. 
1566. 1599". 

Brannsberger, Canisii Kpistiilae et Acta. I. 1 



2 VIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testanientiini. 

tatuui Augustam misi ad P. Othonem p. m. sicut ille iusserat." ' Atque sententiae 
complures ,ex Coufessionibus P. Canisii" allatae sunt tum anno 1611 a P. Matthaeo 
Radero S. J. in biographia illa canisiana, quae tantum manu scripta exstat -. tuni 
anno 1612 a P. lacobo Keller S. J. in vita Canisii, quae ne ipsa quidem umquam 
typis exscripta est ^. Raderus vero, cum vitani illam canisianam nonnihil recognitam 
vel, si sic dicere placet , alteram quandam a priore aliquid ditferentem anno 1614 
Monachii et anno 1615 Antverpiae in lucem emitteret, longe etiam plura ei inseruit 
ex Canisii „libro confessionum^ — verba Raderi haec sunt — , ^quem e Land.s- 
pergensi domo, cui illum dedicauit, accepi" ^. Tirocinium autem Raderus significat. 
quod Societas lesu pro provincia Gernianiae superioris Landsbergae in Bavaria nacta 
erat. Romam quoque Canisii autobiographiam brevi pervenisse vita ea ostendit. 
quam praeclarus ille societatis universae historicus, Franciscus Sacchinus, ibidem 
conscripsit et anno 1616 Ingolstadii edidit; complura enim in ea ex Canisii ,.iam 
seuis affirmatione chirographoque" ^ proponuntur , quae etiam nuuc in „Con- 
fessionibus" eiusdem aut ,,Testamento" leguntur. Alia ex ^Confessionibus" in suum 
^Alphabetum Christi" transtulit anno 1618 P. loannes Niess S. J. Atque anno 
1626, cum Fi-isingae in Bavaria ex auctoritate episcopi frisingensis „processus" 
iuridicus de sanctitate Canisii institutus esset, Sebastianus Strang, Societatis lesu 
^coadiutor temporalis" sive frater laicus, qui Canisio aegrotanti ultimis novem 
mensibus vitae eius praesto fuerat, inter testes secundo loco progressus loanni 
Georgio Puecher, ecclesiae cathedralis decano illiusque causae iudici, obtulit .Testa- 
menti seu libri Confessionum. quem ad Sancti Augustini imitationem scripsit de se 
ipso" Canisius, ,.partem ab alio quidem scriptani, sed ipsiusmet Patris Canisij manu 
correctam et auctam" ; simulque idem frater ad demonstrandas Canisii virtutes non- 
nullas attulit sententias, quarum aliae in „Testamento" inveniuntur, aliae in ,.Con- 
fessionibus" *. Similiter ex utroque opusculo aliqua posita sunt in libello, qui anno 
1656 Friburgi Helvetiorum editus est '. Utinam autem totus ille thesaurus per pi-elum 
cum omnibus tunc communicatus essetl Verum cum ineunte saeculo XVIII. P. lo- 
annes Dorigny S. J. vitam Canisii gallica lingua exponendam suscepisset et Fri- 
burgum Helvetiorum scripsisset, ut Socii „Confessiones" Landsberga sibi mittendas 
curarent aliaque sibi subsidia suppeditarent , ad priorem petitionis illius partem nil 
ei responsum est, et ob bellum exortum omnis Confessionum accipiendarum spes 



1 * Epistula autographa, data Ingolstadii 17. Decembris 1609. 

2 * DE VITA 1 PETRI CANISII DE | SOCIETATE lESV. | Sociormn e Ger- 
mania, prirai, | Religiosissimi et doctissimi Viri, Bono ! Reip. Catholicae nati. ' Libri 
tres 1 a 1 Mattaeo Radero ex eadem Societate | conscripti. | Augustae Vindelicorum. 
A. P. C. N. CIO. lOCXI. 2? Pgg. 82 et fol. tit. Opus cum biographia canisiana 
a P. lacoho Kellcr S. J. composita in uno codice conglutinatum , qui nunc Romae 
in bibliotheca nationali (Vittorio Emmanuele) servatur, signatus ,MSS. Gesuit. 1355". 
Dubium vix est, quin utrumque opus ab auctoribus prelo destinatum fuerit, quam- 
quam neutrum postea oxcusum est. Alterum alteri simillimum est. 

3 * Huius vitae apographa exstant etiam apud nos atque Monachii in archivo 
regni bavarici et in bibliotheca universitatis. 

* De vita Petri Canisii (Monachii 1614) p. 212 (in editionc antverpiensi p. 213). 
Plura de his iufra. 

=- De Vita et Rebus ge.stis P. Petri Canisii (Ingolstadii 1616). Alios ex Con- 
fessionibus locos atiert Raderus, alios Sacchinus; ex qua re patet hunc sua non 
hausisse ex illo. Plura infra. 

« *Cod. „.S'. D. Petri Canisii . . sKj^er sunctitate in specie" f. 713—714. 724'. 

' R. P. JMnis Canisius Societatis lesu Theologus. elogiis magnorum virorum 
mirifice illustratus (Friburgi Helvetiorum 1056) 32^; libellus mire parvusl Quae ex 
^Confessionibus" liabot. ex Radero desumpta e.sse vidontur. quia omnino cum eo 
concordant. 



1. Prolegomena editoris. 3 

evanuit K Yerimitamen P. Petrus Pytlion S. J., Helvetius Friburgo ortus, in prae- 
fatione, quam anno 1710 operi Dorignii, latinitate a se donato , praefixit, haec 
asserere potuit: „Confessionum P. Canisii librum ... et complura alia ejusdem Patris 
manu scripta , aut apographa manu scriptorum exempla , ex variis hujus nostrae 
Provinciae tabulariis accepi, ex quibus , voluntate Praesidum , huic historiae multa 
accesserunt, quae uon videbantur notitiae posterorum subducenda." ^ Ac revera 
quidem Python ex ^Confessionibus" quaedam protulit, quae neque antea a quoquam 
typis exscripta erant, neque in iis, quae supersunt, ^libri primi Confessionum" et 
^Testameuti" apographis contiuentur. Qua in re unum dolendum est: Canisii epi- 
stulas archetypas cum libro Pythonis conferentibus patet eum, salvis ipsis rebus. 
de verbis Cauisii accurate retinendis, pro more sui temporis, minus interdum solli- 
citum fuisse ^. 

Secuti sunt 150 anni, quibus Canisii autobiographia paene sepulta iacuit ^. 
Nam Romae quidem circiter annum 1730 de processu beatificationis eius apostolico 
instituendo agebatur, ideoque P. Philippus Stolzer, „procurator assistentiae Ger- 
maniae", Roma Friburgum Helvetiorum scripsit, ut „Confessiones" Canisii et ^Testa- 
mentum" sibi mitterentur; demonstrandas enim esse in Canisio virtutes heroicas, 
et scripta eius recognoscenda ^. Utrum autem duo illa opuscula Friburgi iam reperta 
non sint an inde Romam missa quidem , sed in itinere perdita , ignoratur ; certe 
nulla eorum mentio in decreto fit, quo Sacra Rituum Congregatio 22. Martii 1732 
Canisii scripta probavit *'. Atque urgente fidei promotore („advocatum diaboli" 
vulgus appellat) eadem congregatio 13. Aprilis 1734 Claudio Antonio Duding epi- 
scopo lausannensi commisit, ut praeter alia ^Testamentum, sive librum Confes- 
sionum" Canisii quaereret Romamque mitteret. Qui Friburgi mandatum illud pro- 
mulgari iussit, archiva et bibliothecas pervestigandas curavit, in collegio S. J. 
27. lulii 1734 ipse quaestionem instituit; neque vero aliud nactus est quam partes 
duas a patribus collegii inventas, easque ,.alia manu scriptas" ; cetera autem iam 
antea Romam transmissa esse socii ^ominabantur" ''. Itaque illa res explicari 



* [I. Dorignn S. J.] La vie du Reverend Pere Pierre Canisius (Paris 1707). 
Avertissement f. e* — i^ (in nova editione Avenione anno 1829 facta p. xi — xii) : 
vibi Dorigny addit : ,.J'ay ete cependant console d'avoir heureusement recouvre quel- 
ques morceaux de cet admirable ecrit; et j'ay cru qu'un des meilleurs moiens de 
faire revivre Tesprit de Canisius , en conservant sa memoire , c'etait de repandre. 
comme je Tay fait, ses sentimens int^rieurs dans les differens endroits de cet Ouvrage." 

2 Vita R. P. Petri Canisii S. J. (Monachii 1710) fol. b4^ 

3 Neque tamen certo dici potest Pythonem omnes illos Confessionum locos, 
in quibus proponendis et cum codice Confessionum manu scripto , qui nuuc exstat, 
et cum Radero discrepat, privato iudicio ita immutasse. Certum enim est Canisium 
ipsum scripta sua saepe multumque mutasse, delendo, addendo, corrigendo; quod et 
codices ostendunt, qui supersunt, eius manu scripti et posteriores editiones cate- 
chismi eius. Fieri itaque potuit, ut Python posterius eiusmodi Confessionum 
exemplum ad manum haberet. 

■* De integra autobiographia vel maioribus eius partibus loquor. Parvae enim 
particulae haud raro actis beatificationis Canisii insertae sunt, sive iis, quae tantum 
manu scripta exstant, sive iis, quae sub nomine ^Positionum" typis descripta sunt; 
harum autem Positionum paucissima tantum exempla ex officina typographica pro- 
dierunt, quae nunc tam rara fere sunt quam codices manu scripti. 

° * Mcmorialia autographa, in 4"; alteri inscriptum: „De caussa V. P. Petri 
Canisij." Monachii, in archivo regni bavarici, les. in gen. Fasc. 13, No. 214. 

^ Sacra Rituum Congreg. : . . . Beatificationis et Canonizationis Ven. Servi Dei 
Petri Canisii . . . Positio siiper diibio: An et quomodo sit signanda Commissio etc. 
(Romae 1734). Summ. sup. sign. Comm. 2 — 3. 

' Haec in * diplomate referuntur, quod Frihurgi 11. Augusti 1734 a Petro Si- 

1* 



4 VIII. Canisii autobiograpbia sive Confessiones et Testamentum. 

tunc non potiiit , et anno 1833 , processu canisiano Romae post longam intercape- 
dinem denuo suscepto, Vergilius Pescetelli fidei promotor monuit: Ex decretis Ur- 
bani VIII. ante beatificationem omnia Canisii scripta probanda esse, ideoque tum 
alia tum ^Testamentum" et ^Confessiones" Congregationis examini subici oportere '. 
Quaesitum igitur est iterum non minus frustra. Tandem vero, petente P. Augu- 
stino de la Croix S. J. , causae illius ^postulatore", Gregorius XVI., „ut omnino 
toUeretur suspicio quaevis circa ulteriora examina scriptorum* Canisii . 20. lunii 
1838 ndispensationem ab ulteriori scriptorum perquisitione" concessit ^. 

At prorsus desperata res non fuit. Nam circa annum 1862, cum P. Florianus 
Riess S. J. novam Canisii biographiam pro instanti eius beatificatione praepararet, 
Monachii in bibliotheca universitatis et in archivo regni bavarici ea, quae infra 
uberius describentur, libri primi Confessionum et maioris partis Testamenti et alterius 
particulae eiusdem Testamenti exempla invenit ^ ; e quibus comphira in germanicam 
linguam conversa operi suo inseruit. Ac paulo post integri illius „Confessionum 
libri primi"', ex eodem certe fonte deprompti versio gallica prelum subiit; de qua 
infra. Sperabat quidem editor per tot itinera se plura inventurum; sed spes eum 
fefellit, nisi quod maioris illius partis Testamenti alterum apographum, idque anti- 
quius et melius, in quodam Societatis lesu tabulario repperit. 

Quam recte veteres Confessiones et Testamentum pro uno opere habuerint, 
lector ipse diiudicabit. Unum certe atque idem in utroque scripto Canisius sibi 
proposuerat , exemplum secutus S. Augustini et fortasse magistri sui , Beati Petri 
Fabri S. J., qui et ipse in ^Memoriali" vitam suam enarravit ad Dei misericordiam 
celebrandam suamque propriam vilitatem declarandam ^. At alio modo alioque tem- 
pore Canisius id praestitit in ^Confessionibus", alio in ^Testamento" ; illae enim 
verbosius conscriptae sunt magisque ad precationis formam accedunt quam Testa- 
mentum. Concludit Canisius primum illura librum Confessionum narrans, quid anno 
1568 Anconae divino lumine cognoverit (nisi forte haec ipsa narratio ex posteriore 
aliquo Confessionum libro a librario ad primum librum ascripta est) , nec multo 
ante finem peccata sua deplorat, ^quae annis pluribus quadraginta commisit" ; si 



7mne Fremiot notario apostolico scriptum est et ibidem in tabulario episcopali asser- 
vatur. Cf. etiam Positionem supra scriptam , animadversiones prom. fidei p. 4 — 5. 

' Posifio super virfiifibits (Romae 1883) animadv. fidei prom. p. 2—8. Ibidem 
(Summar. addit. p. 1—3) altera approbatio scriptorum Canisii sive decretum de- 
scriptum est, quo Congregatio Rituum 31. lanuarii 1735 varia probavit MSS. Cani- 
siana, ab episcopis brixinensi et lausannensi paulo ante sibi transmissa; inter quae 
sunt ^fragmenta" aliqua ex ^Testamento". 

2 Novissima Posifio super viiiufibus (Romae 1843) fact. concord. p. 5—6. 

' Riess p. V. De particula illa vide infra 4. (Reliquiae etc), n. 9. 

* Hoc quoque ^Memoriale" per tria fere saecula in codicibus manu scriptis 
latuit, donec, monente P. Nicolao de Mac-Carthy insigni Societatis lesu contionatore 
et curante P. Sebastiano Fouillot S. J., circa medium nostrum saeculum semel atque 
iterum autographico prelo subiectum , ac tandem a P. MarceUo Bouix S. J. anno 
1873 Parisiis primum t^-pis exscriptum est; quod postea etiam in alias linguas con- 
versum est, mox autem emendatius edetur in volumino altero operis ^Cartas y otros 
escritos del B. P. Peclro Fabro" (T. 1, Bilbao 1894). Identidem per hoc opus piissimi 
illius libelli mentio recurret. Eodem fere tempore similique modo ac Canisius duo 
Hispaniae lumina vitam suam , Deo afflante , et ad solam Dei gloriam ex parte 
enarrarunt: Sanctissima virgo Theresia et decus illud ordinis Eremitarum S. Augu- 
stini, Beatus Alphonsus de Orozco, Philippi II. contionator („Confesiones". Valla- 
dolid 1601, Madrid 1610. 1620. 1730 etc. Vide Th. Cdmara 0. S. Aug. , Vida y 
escritos del Beato Alonso de Orozco [Valladolid 1882] p. 421—427). Idem postea 
fecere, ut de aliis taceam, Venerabilis Robertus cardinalis Bellarminus S. J. ac Beata 
Margarita Maria Alacoque, eximia illa cultrix cordis lesu. 



1. Prolegomena editoris. 2. Confessionimi Canisii liber primus. 5 

quis igitur sumat Canisium quinto sextove aetatis anno ratione potitum, primum 
Confessionum librum circiter annum 1570 scriptum dixerit, cum Canisius, a munere 
praepositi provincialis anno 1569 absolutus, Dilingae vel Oeniponte otium recupe- 
rasset ^uarrandi'' — sic enim Confessiones incipit — „opera Domini" et „scopandi 
spiritum suum" ^. Testamentum autem Canisius conscripsit Friburgi Helvetiorum, 
annos natus — hoc ipse in eiusdem exordio dicit — ^fere septuaginta quinque vel 
sex" ; qui est annus 1596 aut 1597. Quod utrum ante mortem perficere potuerit 
necne, incertum est ; exempla certe, quae nunc exstant, opusculum exhibent aut ab 
auctore non absolutum aut a librario mutilatum aut, quod verisimillimum, utraque 
ratione mancum. 

Poteram quidem in Confessionibus et Testamento edendis auctores sequi anti- 
quissimos, Raderum ac Sacchinum, ef quae in eorum operibus non afferuntur, mino- 
ribus typis supplere ex apographis illis manu scriptis, quae Radero et Sacchino 
recentiora sunt vel saltera esse videntur (similiter fere atque in ^Monumentis histo- 
ricis Gennaniae" fit). At cum omnes isti fontes in minutis tantum rebus discrepent, 
cumque constet veteres in iis scriptis, quae prelo subicere volebant, nonnumquam 
sermonis perpoliendi studiosiores fuisse quam eiusdem fideliter ad verbum reddendi : 
apographa illa quantumvis recentiora maiorem auctoritatem habere merito quis 
dixerit, ideoque haec potius describentur, ceterorum vero lectiones variae in ad- 
notationibus ponentur. 

Post librum primum Confessionum et Testamentum particulae illae ponentur, 
quae ad ceteros Confessionum libros vel ad posteriorem Testamenti partem pertinere 
videntur, sive iara antea typis descriptae sunt, sive non sunt. Aliqua ex Floriani 
Riess biographia canisiana transcribi oportuit, quia exempla manu scripta, ex 
quibus ab illo hausta sunt, neque ab ipso indicantur, neque ab editore reperta sunt ^. 

Ratio, qua Canisius ad haec scribenda perraovebatur, illa fuisse videtur, quam 
ipse in pio quodam commentariolo suo sic eloquitur: „Multum refert in memoriam 
reducere multitudinem beneficiorum , et rursus multitudinem nostrarum ingratitu- 
dinum, et peccatorum totius auteactae uitae, cum stupore diuini amoris in nos, et 
cum dolore intimo de peccatis, petendo ueniam et gratiam, ut infundat Deus menti 
nostrae uilitatis nostrae cognitionera et suj amorem. Jtem ad assequendam tui 
cognitionem , et Dei dilectionem conuenit saepe considerare , quid Deus nobiscum 
egit , et quid nos uicissim cum ipso agamus. Hinc enim humilitas , illinc uero Dej 
amor orietur." ^ 

2. Coufessioimm Canisii liber primus, 

circiter annum 1570 Dilingae vel Oeniponte compositus. 

Ex apographo , quod saeculo XVII. exeunte aut XVIII. ineunte scriptum esse 
videtur, et est in codice bibliothecae universitatis monacensis „442. C. M. 4°", qui 
inscribitur „Instructiones ad usum sacerdotum", f. 146—159. Folio 146" inscriptum 
est: „CONFESSIONES | P. Petrj Canisij. | VV." ; f. 147^ incipit: „Liber primus 
Confessionum. | Non raoriar" etc. 

Complures partes ediderunt: M. Raderus, De vita Canisii p. 7 — 12. 32. 210—212. 
Fr. SacchinHS, De Vita Canisii p. 20—21. 256—259. loan. Niess S. J., Alphabetum 



^ Cf. Riess p. V. Landsbergensis domus S. J., cui opusculum hoc a Canisio dedi- 
catum esse Raderus affirmat, anno 1576 aedificari et anno 1578 a noviciis incoli 
coepta est. I(/n. Agricola S. J., Historia provinciae S. J. Germaniae Superioris P. I. 
D. 4, n. 237. 312, p. 175. 189. 

2 Ex aliquo de multis illis codicibus et fasciculis depromptae esse videntur, 
quae ad Canisii beatificationem spectant ; sed quia partes illae paucae sunt et parvae 
nec multas res novas continent, maiore inquisitione opus esse non videbatur. 

» * Cod. ^Scripta B. P. Canisii X. K." p. 173. 174. 



(3 VIII. Cauisii autobiograpbia sive Confessiones et Testaraentuni. 

Christi (ed. 6, Dilingae 1627) p. 343—348. Petr. Pijthon , Vita Canisii p, 6—7. 
12—14. 78. 257—260. 343. 363—364. Flor. liiess p. 6. 8. 12. /. Jaiissm, Geschicbte 
des deutschen Volkes IV, 391. Paiil. Drews, Petrus Canisius (Halle 1892) p. 139. 
Complures etiam huiusmodi partes gallice redditas exhibent /. Doriijny in biogra- 
phia Canisii (cf. supra p. 8, not. 1) et Enfj. Seguin S. J. , Vie du Bienheureux 
Pierre Canisius (Paris 1864) p. 21 — 22, integrum librum in eandem linguani trans- 
latum y. Alet S. J., Le Bienheureux Canisius (Paris 1865) p. 225—273. 

I. ' Canisius yratias agit pro ortii sito et haptismate accepto. Fumiliac caiii- 
sianae in fide catholica constantia. Quani inater moribunda confirmat. Pater multis 
negotiis periculisque implicatus. Canisium P. Petrus Faber Germanorum primum 
Deo regenerat ad vitam religiosam in Societate lesu agendam. 

II. Peccata priinae pueritiae ; libido indignandi et superbiendi ; monita bona 
reiecta. Canisius, Novioinagi et Coloniae a Deo inundi pericula speciali edoctus lu- 
inine, certum vitae salutiferae genus ab eodem anxie petit. Sacris imaginibus ritibusque 
delectatur. 

* III. In praeceptoris domiim translatus mala discit a sodalibus. Queritur adulc- 
scentes sui temporis ad vitia institui. Pericula pudicitiae imminentia. Ipse Deo vir- 
ginitatem suam voto consecrat ; sponsam oblatam, canonicatuin propositum spernit. 
Eos, qui negant se caelibatum a se susceptum ferre posse, reprehendit. 

IV. Adulescentia acta Coloniae. Magisterii laurea; sacri ordines. Nicolai 
Eschii optima disciplina: victoria sui; ratio conscientiae cotidie reddita; lectio evan- 
gelii piorumque lihrorum. Deum Canisius obtestatur, ut adulescentibus cunctis bonos 
piosque praeceptores donet. Ipse nonnullarum etiam sacrarum virginuin verbis exem- 
plisque in pietate j^roficit. 

V. Studia iuris. Amor theologiae mijsticae. Cilicium; stipis largitio ; abstinentia 
diebus bacchanalibus acta. Attamen a veterum severa disciplina multum abesse sibi 
videtur ; quam non spernere, sed saltein admirari oportct. Cum iisdein veteribus 
sandis sua et aliorum peccata deplorare cupit. 

VI. Sanctos quidem aliquos virtus sua cominendare poterat. Ipse scinper ingratus, 
piger, caecus; sed in divina misericordia spem ponit et veniam efflagitat, in meritis 
Christi innixus et iustorum etiam operihus iii Christo factis confidens. 

VII. Anconae anno 1568 singulari liimine divino in omni actione inemor esse 
vilitatis suae divinaeque celsitudinis constituit nec laudibus suis delectari. 

Liber primns Coiifessiomuu. 

N n m r i a r , s e d u i u a m , e t n a r r a b o o p e r a D o m i n i - : 
Exercitabor et scopabo spiritum meum^: Domine bene 
prosperare-*. Venite, audite, et narrabo, omnes qui ti- 
metis Deum, quanta fecit animae meae^. 

Li-l 

Annus erat a natiuitate tua JESU CHRISTE Conditor et Red- 
emptor meus benignissime , supra sesquimillesimum vicesimus primus, 
quo me irae filium^ et peccati seruum'^ in hanc mundi lucem 



■ Divisionem hanc Alet fecit. Quae hic retinetur, quia bona est, et quia aliter 
dividendo res perturbarentur. 

- Ps. 117, 7. ^ Ps. 76, 7 (exercitabar et scopebam etc). 

* Ps. 117, 25. ^ Ps. 65, 16. « Eph. 2, 3. " Rom. 0, 20. 



Confessionum Canisii liber prinms (c. 1570) 1. 7 

progredi voluistii. Parentem quidem Jacobum et Aegidiam^, eosque 
Catholicos, honestos ac diuites satis largitus es. Patriam in ditione 
Geldriensi ciuitatem Nouiomagensem contulisti: diem uero natiuitatis 
octauum Maio mense tribuisti. Neque multo post sacro me baptismate 
purificasti, ut qui in peccatis conceptus et natus^ eram, la- 
uacro regenerationis"' et spiritu adoptionis^ accepto, inter 
Dei filios renascerer, tuaeque iam gratiae particeps factus, cum sanctis 
in Ecclesia sancta mihtanti, et postea triumphanti tibi perpetuo in- 
seruirem, Q u i d r e t r i b u a m D o m i n o '^ , sic me praeter omne 
meritum gratiose vocanti, adoptanti, iustificanti? cum neque cuperem, 
neque intelligerem hoc grande beneficium, quo dignum me fecit 
in partem sortis sanctorum in lumine, et ereptum homun- 
cionem de potestate tenebrarum in regnum dilectionis 
suae transtulit, in quo habemus redemptionem, et re- 
missionem omnium peccatorum^. Benedictus Dominus, 
quoniam mirificauit misericordiam suam mihi in ciui- 
tate munitaS, Benedictus paterfamilias, qui me primo mane 
conduxit et adduxit operarium in vineam suam^. Benedictus 



1 Falso igitur Martiaus Philippson asserit Canisium auno 1520 natum esse, 
Westeuropa im Zeitalter von Philipp II., Elisabeth und Heinrich IV. (Berlin 1882) 
p. 47. Eodeni errore captus est C. Prantl, Geschichte der Ludwig-Maximilians- 
Universitat II (Miinchen 1872) , 490. Anno 1528 natum esse scribit I. W. Sfaats 
Evers, Nijmegen (Arnhem 1891) p. 101. 

- Aegidiam van Houweningen ; cf. geuealogiam familiae canisianae, quam 
P. Paulas Bongaerts S. J. addidit biographiae canisianae a P. Eugenio Seguin S. J. 
gallice compositae („Vie du Bienheureux Pierre Canisius." Paris 1864) et a se hol- 
landice versae („Leven vau den gelukzaligen Petrus Canisius . . . Door Pater E. Se- 
guin S. J. In 't hoUandsch overgezet , vermeerderd en verbeterd" ['S Gravenhage 
1865] p. 368 — 381). Genealogia haec praestantior est quam ea, quam P. F. Dey- 
noodt S. J. in appendice editionis alterius biographiae suae canisianae posuerat 
(„Esquisse biographique du venerable serviteur de Dieu Pierre Canisius'' [2. ed., 
Paris 1865] p. 73—105). Bongaerts genealogiam iUam etiam separatim eamque 
paulo emendatius edidit (quae tameu editio apud bibliopolas non venit) cum hoc 
titulo: ^Stamlijst van de Familie Canis en de daaraan verwante Geslachten". 
'S Gravenhage 1865. Canisianam genealogiam , praeter antiquiores quosdam, vul- 
gavit etiam L. Pk. C. vau den Bergh in appendice commentationis suae ,Het 
Nijmeegsche Geslacht Kanis^ de qua supra. Exstat etiam manu scripta genealogia 
canisiana, quam D. B. F. W. von Britcken-Fock , iuris doctor et societatis litte- 
rarum zelandicae praeses, copiose et accurate conscripsit et anno 1893 mecum 
benigne communicavit. Ad genealogiam canisianam spectant etiam quae P. H. L 
Allard S. J. edidit in libello periodico lioUandice scripto ^Studien op godsdienstig, 
wetenschappelijk eu letterkundig gebied" N. Pi. 41, 2 (Utrecht 1893) Bijlage. Idem 
vir historiae neerlandicae peritissimus a nova genealogia familiae canisianae , quam 
ex compluribus annis parat , typis exscribenda adhuc quidem impeditus est ; sed 
bona est spes eam post aliquod tempus absolutum et alicui ex posterioribus huius 
operis voluminibus insertum iri. 

3 Ps. 50, 7. lo. 9, 34. ' Tit. 3, 5. ^ Rom. 8, 15. 

« Ps. 115, 12. ■^ Col. 1, 12—14. « Ps. 30, 22. 

'■' Matth. 20, 1. 



8 MII- Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

Spiritus saiictus, per quem charitas Dej diffusa est in 
corde meo^, cuius ego templum factussum^, et a quo signatus 
sum in die redemptionis^. Tuam agnosco CHRISTE gratiam, 
tuam Deus praedico benignitatem , qui animam nunquam inter- 
ituram cum mortali corpore mihi conjunxisti, qui sanctum Angelum 
perpetuum mihi custodem adiunxisti, qui tot mensibus in materno 
me sinu conseruasti, et statim editum inter Christianos Christianum 
effici et educari uoluisti. Vbi neque illud in gloriam tuam reticebo, 
quod familiam ipsumque patrem dederis in Catholica religione con- 
stantem , quem et Matris pietas confirmauit. Haec moritura non 
minus prudenter quam religiose coniugem monuit de nouitia fide, 
quae tum apud nostrates pullulabat, fugienda, deque Catholica reli- 
gione mordicus retinenda. Sed per summam te charitatem tuam 
aeterne DEVS oro, ut parenti utrique peccatum omne condones, quod 
in illis adhuc fortasse iustitia tua inuenit, atque castigat. Patri certe 
peccandi non defuit occasio, dum saeculi frequentibus ornaretur hono- 
ribus, dum varijs detineretur in utroque coniugio * voluptatibus, dum 
grauibus reipublicae, magnatumque negotijs" saepe ac multum im- 
plicaretur^ Vereor Domine, qui solus nosti omnia^, et iusti- 
tias iudicas'^, vereor, ne huiusmodi spinis et retibus implicatus 
ille multa commiserit, et plura omiserit poenitenda, et in his viuendi 
finem fecerit, priusquam bene moriendi artem teneret^. Tua igitur 
Domine, misericordia, tua, quae semper immensa est, bonitas, quales- 
cunque patris et matris maculas in illo saeculo expiandas, et forte 



Drews perperam : gravibus reipublicae magnae tuncriue negotiis. 



> Rom. 5, 5. 2 1 Cor. 3, 16; 6, 19. 

3 Eph. 4, 30. 

*■ lacobus Canis circiter annum 1524 alteram uxorem duxit Wendelinam vau 
den Bergh ; cf. Bongaerts, Stamlijst p. 4. 

^ Magister lacobus Canis, iuris licentiatus, liberos ducis Lotharingiae per 
quinque annos instituisse et in patriam reversus perpetuum paene magistratum 
Neomagi gessisse fertur. Eundem a civibus ad gravissima negotia tractanda lectum 
esse et praecipuum auctorem fuisse ferunt pacis anno 1543 inter Carolum Y. im- 
peratorem et Guilielmum, Cliviae ducem, Yenloae sancitae. In Geldria certe plurimum 
poterat; austriacae factionis caput erat; civitatis neomagensis libertatem ac privi- 
legia acriter defendebat. L. Ph. C. ran den Bergh 1. c. (ed. separ.) p. 5—7. lac. 
Kok, Vaderlandsch Woordenboek. Negende Deel. Tweede Druk (Te Amsterdam 
1788) p. 48—49. los. Hahets, Limburgsche Wijsdoramen ("S Gravenhage 1891) 
p. 375. 380. 

8 Cf. 3 Reg. 8, 39. 2 Par. 6, 30. " Ps. 9, 5. 

* lacobus Canis graviter decumbens , ubi Petrum filium Colonia evocatum ad 
se venientem primum vidit , repente , sive laetitiae impetu sive alio percussus ictu, 
animam exhalavit anno 1543, mense (ut videtur) Decembri, sepultusque est in 
ecclesia maiore neomagensi, S. Stephano dicata. Sacchinus, De vita Canisii p. 29. 
Riess 1. c. p. 38—39. Bongaerts, Stamlijst p. 4, n. 2. Van den Bcrgh 1. c. p. 6—9. 
lo. Is. Pontanus, Historiae Gelricae libri XIV (Hardervici Gelrorum 1639) p. 831 
ad 833. 



Confessionum Canisii liber primus (c. 1570) 1. 9 

nondum expurgatas, per sacrosanctum Christi sanguinem clementer 
deleat, rogoi. 

Fuit et illud gratiae tuae munus peculiare, quod eodem die. 
quantum memini, hoc est, octauo Mensis Maij, qui propter Archangeli 
sancti Michaelis apparitionem est celebrior^, me non modo nasci 
mundo, sed spu'ituaHter etiam post baptisma in religione sacra re- 
nasci postea uoluisti. Tunc enim peccatorem me genuit mater mea 
famula tua, quae pro pietate sua me filium suum unicum, tibi saepe 
ut audio, et sollicite cum lacrymis commendauit. Tunc et alter pater 
meus Petrus Faber seruus vere tuus, in quo multi glorificant 
nomen tuum^, non sine singulari studio sanctoque labore, me sic 
tibi Moguntiae regenerauit, ut nouum ueluti membrum primumque 
Germanum offerret ac insereret illi Societati, quam sacratissimj no- 
minis tuj auspicijs condecorasti *. Jgitur benedic anima mea 
Domino, et omnia quae intra me sunt, nomini sancto 
eius. Benedic anima mea Domino, et noli obliuisci 
omnes retributiones eius^, quas praesertim hoc natalitio die 
diuina tibi bonitas demonstrauit, et suauiter aliquoties renouauit. 



* Dreivs ex his verbis colligit Canisium, cum patris mortui recordaretur, serio 
veritum esse, ut salutem aeternam is assequeretur. Certe ipsa Canisii verba osten- 
dunt eum sollicitum fuisse non de ulla re alia nisi de eodem ex purgatorio nondum 
liberato. Raderus anno 1614 scribit: [Canisius, cum patri morienti adstitisset,] 
,noctem illam in votis et lacrimis absumpsit, supplicesque Deo preces strauit, vti 
pacem veniamque patri impertiretur. Audiit pios filij gemitus pro patre, pater 
misericordiarum Deus, et Canisio aperuit, non patrem tantum, sed matrem etiam 
(Aegidia illa erat , prima lacobi vxor) quae iam pridem decesserat , caelo re- 
ceptam. Quo diuino responso exhilaratus , quantas potuit mortalis , immortali Deo 
gratias egit, cum se nouo Dei beneficio obstrictum grata memoria recognouisset, 
quod ego ex Dilinganae Academiae Rectore Christophoro Grenzingo , ipse ex Theo- 
dorico Canisio, Canisij fratre accepit" (De vita Canisii p. 233 — 234). Idem forte 
etiam Beatus Petrus Faber significavit, Colonia 24. lanuarii 1544 P. Cornelio Wi- 
schaven scribens: „De Magistro autem Petro Canisio jam puto te plura scire ex 
litteris suis quam me; ipse in patriam ivit et patrem sepelivit, non mortuum mor- 
tuus sed viventem vivus" (Cartas y otros escritos del B. P. Pedro Fahro. T. 1 
(Bilbao 1894) p. 374). Idem fere, quod Raderus refert (Canisium cognovisse pa- 
rentum animas salvas), depictum est imagine magna (folio maiore, ut dicunt) et per 
aeneam laminam expressa , quam saeculo XVII. ^delineavit" pictor ille Abraliam a 
Diepenheke buscoducensis, qui in Petri Pauli Rubens discipulis numeratur, et „sculpsit" 
Pauliis du Pont („Pontius") antverpiensis , qui fuit chalcographus Paulo Rubens et 
ipse amicus; Martinus autem van den Enden imaginem „excudit" et dedicavit 
,Georgio Uwens , Equiti , Toparchae S. Laurentii de Berchem , et in supremo Bra- 
bantiae senatu Consiliario Regio" ; cuius „magnus avunculus" Petrus Canisius erat. 
Exemplum huius imaginis in provincia Societatis lesu germanica asservatur. 

2 Ecclesia catholica die 8. mensis Maii festum celebrat ^Apparitionis S. Michaelis 
Archangeli" in Gargano Apuliae monte factae. 

3 Ps. 85, 9. 12. 

* Anno 1543 post pascha Canisius Moguntiae a Beato Petro Fabro spiritua- 
libus exercitiis S. Ignatii excultus est, atque 8. Maii 1548 ibidem voto, quod infra 
proponetur, Societati lesu se addixit. 

5 Ps. 102, 1. 2. 



1() VIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testanientum. 

[11.] 

Quid vero dicam de primis illis annis aetatis , quos misera et 
stulta juuentus absque fructu, imo etiam sine judicio et intellectu 
solido somniando magis quam vigilando traducit? Non possum ven- 
dicare mihi quod Thobiae debetur elogium, ut cum junior esset, 
reliquis suae tribus , nihil tamen puerile gesserit^ Neque 
sum Augustino ulla ex parte conferendus, qui cum in virum eximie 
sanctum evasisset, suae adhuc infantiae et pueritiae lapsus agnoscit, 
atque deplorat^. Vere multa puer cogitaui, multa concupiui, multa 
protuli, multa designaui, multa praetermisi, quae Christianum puerum 
dedecebant, neque tantum repraehensionem , sed seueram quoque ca- 
stigationem persaepe merebantur. Habet aetas illa suas uirtutes, 
pudorem, simplicitatem, innocentiam, de quibus non est meum gioriari. 
Habet vitia quoque sua pecuHaria, quibus acceptam abs te et con- 
creditam mihi vestem illam nuptialem tum coepi Domine contaminare. 
Hej mihj, quam infructuose horas, dies, noctes, hebdomadas, menses 
annosque consumpsi. Quam vanus, inops, stolidus fuj, qui sine timore 
et amore tuo vitam institui, uelut te vitae meae authorem, ducem et 
conseruatorem ignorarem. Conterebam bonam temporis partem otio, 
lusibus, nugis, ineptijs, uagationibus et nescio quibus curis studijsque 
puerilibus: his loco etiam ac tempore sacro delectabar. Adhaerebant 
mihi naturae corruptae varij morbi, et licet facultas deesset, tamen 
magis magisque prodebat sese voluntas non bona, et libido male 
sana indignandj, irascendi, obstrependi, inuidendi, superbiendi, et vin- 
dictam non solum appetendi, sed etiam pro illius aetatis modulo 
exercendi. Quoties tunc ego nutrices, parentes, coetaneos recteque 
monentes ahos aut contempsi, aut offendi, minusque honorauj ? Tardus 
et inuitus reddebam officium saepe: ad uanitates interim et nescio 
ad quales cupiditates praeceps ferebar, uelut indomitus quidam hin- 
nulus aut vituhis lasciuiens^. Illud erat grauius, quod paulatim au- 
diebam et non sequebar bene monentes, quod angeH tui et conscien- 
tiae meae testimonium refutabam, et quasi cum rationis lege pugnabam 
ut quod libebat ob effrenem appetitum, hoc etiam mihi licere uellem, 
ut ne re male concupita carerem. 

Nunc tuam imploro gratiam Domine JESU, qui dum puer esses, 
prae pueris omnibus proficiebas aetate, sapientia et gratia 
apud DEVM et homines*, puer omnino sine macula conceptus, 
natus et educatus, in quo pueri omnes benedicuntur. Ne memineris 
Domine, qui paruulos etiam peccantes ad te uenire gaudes ^, n e m e- 
mineris iniquitatum^ et transgressionum mearum, quas omnes 



• Tob. 1, 4. - In libro primo Confessionum suaruni. 
3 Cf. ler. :31, 18. Os. 4, 16. * Luc. 2, 52. 

* Cf. Matth. 19, l:D— 15. Marc. 10, 1:3—16. Luc. 18, 15-17. 
« Ps. 78, 8. Is. 64, 9. 



Confessionum Canisii liber prinius (c. 1570) 2. 11 

non possum intelligere , neque omnino tamen debeo dissimulare. 
Delicta juuentutis meae et ignorantias meas ne memi- 
neris^. Delicta enim quis intelligit? ab occultis meis 
munda me, et ab alienis parce seruo tuo^. Cito anti- 
cipent me tuae misericordiae^, quia miser et miserabilis, igno- 
rans et fragilis, vanus et stultus ego sum a juuentute mea*. Vereor 
omnia opera mea, sciens, quia non parcis delinquenti^ 
ac illi praesertim, qui in peccatis excusare ^ se potius quam accusare 
conatur. Tu justus es Domine '^, et justitias non modo diligis^, 
sed etiam requiris^ et judicasi^ in omnj aetate ac tempore. Tan- 
tum hoc mihi largiaris DEVS juuentutis meae, ut qui charitatem 
primam reliquiii, et innocentiae vestem candidam commaculauj, 
recogitem tibi omnes annos meos in amaritudine animae 
meae^^. Quid enim possum pro primis illis annis, qui aetatis lubricae 
lapsus infinitos continent, quid possum aliud offerre tibi, nisi quo lubenter 
placaris, sacrificium contriti cordis, et spiritus humiliatj?^^. 
Eram^ puer^ cum in templo Nouiomagensi , quod B. Stephano 
protomartyri sacrum est*, aliquando precarer, et tuum sacrosanctum 
Corpus Domine prope summum altare^^ supplex adorarem. obliuisci 



* Quae sequuiitur usque ad ,a sapientibus cernitur atque comprobatur" sunt 
etiam ajnul Eaderum (p. 210 — 212); cuius lectiones rariae singiUatim ponentur. 
Pi/thon (p. 6 — 7) scrihit : [Canisius] ,in suis confessionibus sic cum Deo loquitur: 
,Annis infans , sed supra aetatem maturus , ex singulari tua misericordia , mi Deus, 
satis intelligebam, quod in rebus, ad animae meae salutem spectantibus , Tu mihi 
consulendus eras. Nunquam animo excidit favor ille . quem Noviomagi in templo 
S. Stephani oranti, et Te in Eucharistia adoranti exhibuisti. Quantum enim recordor, 
ancipiti cogitationum aestu jactatus, perfusus lachrymis, invocabam sanctum nomen 
tuum, tibi desideria mea, et solicitudines exponebam: nam angebar intimis sensibus, 
mecum reputans gravissima pericula, quae juventutem circumvallant , vixque decli- 
nari possunt. Orabam te, Deus meus, ut meae imbecillitati prospiceres , usus illis, 
ni fallor , Prophetae verbis : ,Vias tuas demonstra mihi , et semitas tuas edoce me. 
Hunc Tu timorem in me excitabas qui me adversus blandam voluptatem obarmaret.' "^ 
Eadem fere verba fjaVico sermone posuit Dorigni/ (p. 7 — 9), nisi quod inter ultimam 
sententiam et antecedentem pauca quaedam in Confessionibus dici fassus est , quae 
ipse omisisset. Probabile est, puto, et Dorignium et Pythonetn hanc orationem Canisii 
talem, qualis in codice monacensi posita est , ante oculos habuisse , sed liberiore 
modo contraxisse atque immutasse. "^ Maturus eram puer Rad. 

' Ps. 24, 7. 2 Ps. 18, 13. 14. » Ps. 78, 8. ' Cf. Ps. 87, 16. ^ lob 9, 28. 

« Cf. Ps. 140, 4. ■ 2 Esdr. 9, 33. Tob. 3, 2. Ps. 118, 137. 

8 Ps. 10, 8. 3 Cf. Ps. 30, 24; 43, 22. '» Ps. 9, 5. 

" Apoc. 2, 4. '- Is. 38, 15. >» Ps. 50, 19. 

" Germanis tunc mos erat sanctissimam eucharistiam non in altari ipso asser- 
vare, sed in „domuncula sacramentaria" (Sacramentshauschen) , quae in modum 
turriculae ex lapide confecta et prope summum altare ad latus evangelii parieti 
apposita erat. Domuncula illa neomagensis fortasse tempore ^reformationis" destructa 
vel amota est; ego saltem eam anno 1892 in ecclesia S. Stephani non vidi. Temphim 
illud Beatus Albertus Magnus 0. Pr. , qui episcopus ratisbonensis fuerat, 7. Sep- 
tembris 1273 consecrasse fertur [lo. Knippeitbergh , Histoi*ia ecclesiastica Ducatus 
Geldriae [Bruxellis 1719] p. 87). Nunc protestantibus mancipatum est. 



12 \lll. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testameutum. 

non possum gratiae, qiiam tum' puero tribuisti mihi. Nam anxie 
quidem et non sine lachrymis, ut opinor, te inuocaham, et desiderium 
meum aperiebam, praeuidens iam tum, nescio quo modo, et mundi 
vanitates insaniasque falsas^, et vitae salutisque meae per- 
multa pericula, et objectos undique laqueos uenantium^, ut hinc 
pauci effugere possint. 

Igitur ut periclitanti adesses, orabam, illudque dicere videbar: 
„vias tuas Domine demonstra mihi, et semitas tuas edoce 
me. Dirige me in veritate tua, et doce me, quoniam tu 
es DEVS Saluator meus."''^ ^c postea cum apud aureos Mar- 
tyres Coloniae degerem *, sensi hoc votum in me saepius renouari, ut 
peterem anxius gratia tua Duce certum mihique sahitiferum vitae 
genus demonstrari. 

Credo certe, hunc spiritum timoris^ piaeque sollicitudinis tu 
peperisti, tu conseruasti, Domine, ut aetas lubrica et ultro lasciuiens 
timorem ueluti" paedagogum atque custodem haberet, ut^ ego ad 
uias prauas^ minus delaberer. Configebas enim timore tuo 
carnes meas, ut a judicijs tuis inciperem formidare'^. 

Atque in hac ipsa aetate sum expertus, quod haud sine angelo 
tuo et' custode meo factum arbitror, ut rerum sacrarum imaginibus 
ac templorum caeremonijs subinde delectarer^. Igitur Sacrificantibus' 
alijs Hbenter inseruiebam ^ , imo Sacerdotis personam mihi sumebam 
puer , et illius aemulabar officium cantando , sacrificando , precando : 
Exprimebam, ut poteram, coram aequahbus ea munia, quae sacris 
operantis sunt propria. Videantur haec studia prorsus puerilia, sed 
in quibus aliquando tamen apparet futura mentis indoles, et mira- 
bihs prouidentiae tuae ratio a sapientibus cernitur, atque comprobatur. 
Nunc uero peius cum pueris agitur, quando ea, quae puerili pietati 
congruere possunt, ilH subtrahuntur aetati, quae paulatim a lacte 
ad solidiorem cibumi'^ erat perducenda. Non intelHgunt sapientes 
isti, quot modis tu summa sapientia te tuosque sermones ad captum 
infantiae et insipientiae nostrae accommodasti, longeque aHter par- 
uuHs, quam viris et grandaeuis, tuae munificentiae dona connnunicari, 
quotidie res ipsa testatur. 



tu Bad. ^ edoce mc, quia tu es DEVS Saluator meus Bad. 

om. Rad. ^ et Rad. ^ o»i. Rad. ^ SicRad.; cod. mon. Sacrificationibus. 



' Ps. 39, 5. 2 Ps. 90, 3; 123, 7. « Ps. 24, 4. 5. 

* Canisius tunc prope ecclesiam celebrem et coUegialem S. Gereonis, quae 
antiquitus ob auri splendorem ,ad aureos martyres" dicebatur, in domo Andreae 
Herll, ciusdem ecclesiae canonici, habitabat. Ecclesiam illam descripsit (praeter 
alios) Aegidius GeJenius , historicus archiepiscopi coloniensis , ,,De admiranda, sacra 
et civili magnitudine Coloniae Claudiae Agrippinensis Augustae Ubiorum Urbis" (Co- 
loniae 1645) p. 258—271. 

5 Is. 11, 3. « Eccli. 2, 16. Ez. 18, 25. 29. ' Ps. 118, 120. 

8 Vide p. 11 notam 14. » Ps. 39, 5. '" Cf. Hebr. 5, 12—14. 



Confassionum Canisii liber primus (c. 1570) 2. 3. 13 

Vtinam uero in liac puerili simplicitate mea mens, et omnis 
puerilis vitae meae ratio perstitisset. Sed crescebat cum aetate ma- 
litia, peccandique libido maior accedebat, et corruptelae uariae pectus 
inliciebant: Peccabam, neque pro peccato existimabatur, imo et laudi 
ducebatur aliquando , quod contra puerilem innocentiam fuerat de- 
signatum. Erigebam magis ac magis cornua, uidebar ipse mihi sapere, 
contemnebam prae me alios, de magnis etiam rebus iudicare uolebam, 
coecus, ut inquiunt, de coloribus disputabam. Neque cedebam facile, 
si quando aut monerer, aut reprehenderer. Tantus inerat tumor, 
ea temeritas, philautia, stultitia, petulantia raentem occupabat. Quid 
uero de contentione, ira, inuidia, simultate dicam? an illud fallendi 
mentiendique studium excusabo? Secundum misericordiam 
tuam, et non juxta peruersitatem meam, memento mei tu prop- 
ter bonitatem tuam Dominei; Reminiscere miseratio- 
num tuarum, et misericordiarum tuarum, quae a saeculo 
sunt^. Domine ne in furore tuo arguas me, neque in ira 
tua corripias me^. Quoniam iniquitates meae super- 
gressae sunt caput meum, et sicut onus graue grauatae 
sunt super me^. 

[III.] 

Et auxit hos mihi morbos mutatum domicilium, cum ex aedibus 
nempe paternis in domum praeceptoris discendi causa transferrer ^. 
Hic in tales incidi sodales atque commilitones, qui suis tum uerbis tum 
exemplis peccandi docerent et augerent licentiam, quique de turpitu- 
dine cogitare, loqui et gloriari pulchrum existimarent. Non illos in- 
cuso Domine, ut meam hinc excusem aut tegam iniquitatem. Peccarunt 
illi, nec ego a peccatis illis immunis. Digni sunt flagris, et his ego 
simul obnoxius. Puderet me fateri, quae tunc facere non pudebat. 
Misericordiam peto, quia iudicium reformido, sciens maioribus peccatis 
maiora supplicia reseruari, et minoribus etiam poenas apud te aliquas 
esse constitutas. Ergo dum tempus est miserendi, vincat potentia 
tua, nostram fragilitatem, sapientia tua nostram ignorantiam, bonitas 
tua nostram malitiam superet, ut nulli nostrum imputentur, quae 
mala contra legem tuam uel a me propter illos sodales, uel ab illis 



1 Ps. 24, 7. 2 pg_ 24, 6. 3 pg, 6, 2. •• Ps. 37, 5. 

'" Noviomagus tunc habebat scliolam ^fratrum vitae communis", quos etiam 
^Hieronymianos'' vel „Gregorianos'' vocabant, quosque Gerardus Groote daven- 
triensis saeculo XIV. ad iinem vergente instituerat. Ac praeter eas, quae fortasse in 
aliis etiam monasteriis erant, scholas neomagenses, parochialis quoque exstabat 
schola prope ecclesiam S. Stephani, eaque napostolica" dicebatur, eo quod capituhnn 
ecclesiae coUegialis SS. Apostolorum coloniensis pro iure patronatus, quod in eccle- 
siam S. Stephani habebat, eius etiam scholae magistrum nominabat. Quae paulo 
post ,schola latina" facta est, et nunc est gymnasium. lo. Smetius, Chronijk en 
Beschrijving van Nijmegen (Nijmegen 1784) p. 122. Friedr. Netfesheim, Geschichte 
der Schulen im alten Herzogthum Geldern (Diisseldorf 1882) p. 52—54. 96. 106. 



14 VIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

propter me clam, palam perpetrata fuere. Adiuua nos Deus sa- 
lutaris noster, et propter gloriam nominis tuj libera nos, 
et propitius esto peccatis nostris propter nonien tuum^. 
Peccauimus pueri, peccauimus adolescentes , quibus utinam fuisset 
Tobias aliquis institutor d o c e n s n o s a b i n f a n t i a t i m e r e D E V M, 
et abstinere ab omnj peccato^. Miserere nostrj Domine, et, ut 
rectius cum alijs agatur, in multis eorum excita spiritum Danielis ac 
sociorum eius, qui portent iugum tuum ab adolescentia sua^, 
et qui Timotheum* ac Nicolaum uere pios adolescentes ° ardenti pie- 
tatis studio imitentur. 

Ego vero ex meis et alienis malis, quae tunc nimium commit- 
tebantur, liunc fructum nunc colligo, ut magis magisque doleam uicem 
bene natorum adolescentum. Nam hi nostra quidem aetate ita cu- 
rantur et educantur, ut capitaliores hostes habere non uideantur, 
quam suos parentes, paedagogos, et alios uel sanguine, uel consue- 
tudine et familiaritate conjunctissimos. Ab his aetas illa generosa 
multis miserisque modis deprauatur, nec solum a pietatis cultu et 
studio abducitur, uerum etiam ad superbiam, luxum et lasciuiam in- 
stituitur, pessimisque tum institutis tum exemphs domesticis ad pec- 
candum prouocatur. Si corrumpunt bonos mores colloquia 
praua''', quae tandem pernicies ex perditis maiorum moribus et pu- 
dendis domesticorum exemplis ad juuenes redit? quam graues 
poenas dabunt, quam seuere iudicabuntur abs te omnes, qui uerbis, 
consihjs et factis scandalizant paruulos tuos Domine, et ad te uenientes, 
tibique seruituros rident, auertunt atque impediunf^. Vae mundo, 
uae juuentuti a scandalis^ et mille laqueis passim expansis ad 
simplicium animas decipiendas. Incitat mundus , funesta meretrix, 
suisque praestigijs innumeros capit et perpetuo cruciandos Sathanae 
tradit. Clamat et sapientia, forisque voce constanti praedicat, sed 
paucis est cordi, quod praeclare monet, Memento creatoris tuj 
in diebus iuuentutis tuae, antequara ueniat dies afflic- 
tionis tuae, et appropinquent anni, de quibus dices, Non 
mihi placent''. 

Aperi Domine oculos non modo coecis, sed stultis etiam paren- 
tibus, et formatoribus Juuentutis, ut desinant coeci et stulti esse 
duces, qui coecos et stultos juuenes secum abducant in foueam per- 
ditionis aeternaei^. Agnoscant, quid quantumque periculi tum sibi 



1 Ps. 78, 9. 2 T^b i^ 10. » Thren. 3, 27. 

* Cf. Act. 16, 1. 2. 2 Tim. 1, 5. 

^ S. Nicolaum, Myrae cpiscopum, a pueritia exemplar fuisse ferunt innocentiae 
et virtutis ac postea pueris ad pietateni instituendis mire esse delectatum; ideo et 
puerorum patronus quidam habetur, et in multis Germaniae locis die 6. Dccembris, 
qui S. Nicolao sacer est, pueris poma et dulcia donantur. 

« 1 Cor. 15, 33. ■ Cf. Matth. 18, 6; 19, 14. « Matth. 18, 7. 

» Eccles. 12, 1. '0 Cf. Luc. 6, 39. 



Confessionum Canisii liber primus (c. 1570) 3. 15 

tum concreditis sibi jimenibiis accersant hac pessima securitate. Anim- 
aduertant, procliuem ad mala quaeque adolescentiam suapte sponte 
ruere, quae sine magna ui ad uirtutum officia aegre flecti ac perduci 
soleat. Cogitent florem illum virginitatis in hac aetate pulcherrimum, 
maximeque commendandum : sed hoc quidem flore nihil fere fragilius 
et caducum magis esse, qui cum decidit semel, virtus perijt, serus 
dolor uenit, jactura est irrecuperabihs. Nam amissa semel \irginitas 
restitui nunquam potest. si bona sua nossent pudici adolescentes, 
quanta hi cura diHgentiaque circumferrent , ac tuerentur thesaurum 
integrum uereque aureum castitatis, quam acria pro illo seruando 
proelia sustinerent, quam accurate hostem domesticum, qui in carne 
militat, obseruarent, ac premerent. Nunquam committerent sane, ut 
sensu tactuque suo uel alieno iniuriam ullam pudor acciperet ac 
sancta castimonia polkieretur, sed uek;t expediti armatique miktes, 
et sancta ira succensi mox hostem peterent, quando iUe primum cum 
suis prorumpit illecebris, et blanda kbidinum irritamenta ueluti pekices 
et Syrenes immittit. 

IHud mihi sane non contigit, ut bona conscientia testari possim, 
quod sacra virgo, et vere carne spirituque uirgoi dicebat: Nun- 
quam concupiui uirum, et mundam seruaui animam meam 
ab omni concupiscentia. Nunquam cum ludentibus mis- 
cui me, neque cum his, qui in leuitate ambulant, parti- 
cipem me praebui^. Etsi uero de casto corde et corpore gloriari, 
ut ika, non possum, nec debeo: tamen in hoc gratiam tuam mihi 
concessam praedico, et pro hoc gratias tibi bonorum omnium authori 
singulares ago, agique a castis mentibus omnibus cupio uehementer, 
qui liberasti corpus meum^ a foedo concubitu, neque permisisti 
cum uUa me foemina coinquinari. Scio interim Domine, quia non 
possum neque potui unquam esse continens, nisi te largiente, qui 
gratiae tuae torrente ardentes kbidinum flammas exstinguis, et uotum 
iugumque castitatis, quod Euangekci Spadones* imponunt sibi, non 
solum tolerabile, uerum etiam expeditum, moke et suaue reddis^. 
Igitur cum annos essem natus, ni fakor, novendecim, hoc etiam, quod 
perfectius erat, inspirasti atque largitus es, ut uirginitatem meam 
sponte dedicarem tibi, et uirginitatis amator me uoto astringerem ad 
perpetuum coekbatum. Cuius rei nuka me unquam poenitudo cepit'. 
Obtukt quidem pater sponsam commodam et opulentam: Proposuit 
Sacerdotiura, seu, uti vocant, Canonicatum, quem Coloniae, si uellem, 
consequerer, et ad honores nescio quos saecuk me primogenitum 
euehere cogitauit: Sed aderas Domine, et amara mihi reddebas haec 
fercula, ut cibis salubrioribus et sokdioribus pasceres animam meam, 



" coepit cod. monac. 

^ Sara, filia Eaguelis, in Rages, civitate Medorum. 

2 Tob. 3, 16. 17. 3 Eccli. 51, 3. ' Matth. 19, 12. ■" Mattli. 11. 30. 



1(3 Vlll. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

ut in te gloriabundus , tuaeque consolationis rore perfusus, cantare 
potuissem: In Domino speravi, non timebo, quid faciat 
mihi caroi. In Deo faciam virtutem, et ipse ad nihilum 
deducet inimicos meos^. Dominus adiutor meus et pro- 
tector meus^: In ipso sperauit cor meum, et adiutus 
suni'*. Centenarum virginum, quae et nobilissimae et pulcherrimae 
fuerunt, habemus exempla : ijs pudicitiae, quam vitae seruandae maior 
ratio habebatur. Et nos viri hoc cum carne proelium detractamus, 
templumque polluimus Spiritus Sancti, quem in corpore glorifi- 
care et portare^ debemus? Laudabit usque ad mortem 
anima meaDominum^, quoniam non despicis te rogantes, in te 
confidentes, de te praesumentes, propter te militantes. Confirma hoc 
DEVS quod operatus es in nobis'', et perfice munus tuum^, 
et sacrificium nostrum , quod nobiscum electae virgines et viduae de 
casta carne offerunt tibi, quemadmodum virgo mater virginum prin- 
ceps ante omnes virgines obtulit et consecrauit creatori suo in 
odorem suauitatis^. Et sunt adhuc Christianj , proh dolor et 
pudor, qui gratiam tuam aut ignorantes aut blasphemantes, in carne 
sine carne se uiuere posse desperant, quantumvis uouerint se castos 
esse mansuros. Jgnosce illis Domine, qui te pudicitiae amatorem, 
custodem et tutorem nesciunt, qui naturae suae imbecillitatem potius 
quam ueritatem promissionis tuae spectant, et post acceptam legem 
Spiritus carnales magis, quam spirituales esse contendunt ^*^. Hi non 
assequuntur quod scriptum est : Qui Christi sunt, carnem suam 
crucifixerunt cum uitijs et concupiscentijs^^ Et rursum: 
Qui non jungit virginem suam, melius facit^^^ Item, volo 
omnes esse, sicut meipsumi^. Et quod viduis post emissum 
votum incontinentibus , adeoque perfidis omnibus uota sua tibi et 
Ecclesiae facta uiolantibus dictum est: Damnationem habent, 
quia primam fidem irritam fecerunt^*. Vae uae templa Dej 
sancta prophanantibus, et mentientibus Spirituj Sancto^^. 

[IV.] 

Annos fortasse decem, aut ijs amplius, Coloniae vixi, postquam 
aetatis annum decimum quintum essem ingressus. Nec enim aut 
tutum aut congruum erat mihi, ut arbitror, diutius in patria uersarj, 
et inter consanguineos amicosque fures temporis, mundi retibus im- 
plicari. Itaque patri meo lacobo suggessisti DEVS , qui dies meos 



1 Ps. 55, 5. 

2 Ps. 59. 14; 107, 14. ^ pg. 32, 20; 39, 18. * Ps. 27, 7. 
^ 1 Cor. 6, 19. 20. « Eccli. 51, 8. "^ Ps. 67, 29. 

s Cf. Eccli. 50, 21. 9 Ex. 29, 41. Lev. 8, 28. Num. 15, 7 etc. 

'0 Cf. 1 Cor. 3, 1—3. " Gal. 5, 24. ^^ j Cor. 7, 38. 

'3 1 Cor. 7, 7. •* 1 Tim. 5, 12. >^ Act. 5, 3. 



Confessionum Canisii liber primus (c. 1570) 4. 17 

mirabiliter ac piouide disposiiisti, ut is rae destinaret Coloniami, ubi 
maioribus et melioribus studijs traderer imbuendus. Illic uero sensi 
multiplicem bonitatis et gratiae in nie tuae uirtutem, pro qua sancti 
tui nunc mecum nomini tuo sancto benedicant^. Parasti 
hospitem liberalem Andream Barduick^, eumque Theologum venera- 
bilem. Patris loco dedisti Nicolaum Eschium'' sacerdotem non uul- 
gariter pium, de quo pkira dicam postea. Hospitium primis annis lar- 
gitus es non minus religiosum quam commodum apud aureos Martyres, 
siue ut nunc ioquuntur, apud D. Gereonem. Tum ad docendum di- 
scendumque locus erat aptus Montanum Gymnasium, in quo liberaHbus 
disciplinis me operam dare, et magisterij lauream consequi voluisti*. 
Quod si amico fideli nulla est comparatio, nec digna pon- 
deratio auri et argenti^, pro magno quidem munere id abs te 
mihi concessum debeo existimare, ut Coloniae compkires amicos, eos- 
que sinceros et animae meae sakitem amantes assequerer''. Ibidem 
primum Sacra docere, et concionari coepi tua suffiiltus gratia: nec 
akbi subdiaconus, diaconus et presbyter sum factus, nuUis meis quidem 
meritis id postulantibus, sed tua duntaxat, aeterne Pontifex, clementia 
concedente, maiorumque meorum authoritate intercedente , nimirum 
ut per ostium ingrederer, nuHumque ministerium pubkcum in 
domo tua subirem, nisi aperiente mihi ostiario^ legitime missus, 
et per eos qui gradum tenent Apostokcum, in Ecclesia Cathokca 
ordinatus essem. 

Caeterum'' ut ad praeceptorem, imo ef^ patrem Eschium^ reuer- 
tar^ benedic anima mea Domino, et noli obliuisci retri- 

* Cod. mon. Esochium, ciuod falsum esse ex aliis fontibus patet. 

*" Sententiam, quae sequitur, affert etiam Rad. l. c. 32 {usque ad verba „pres- 
byter sura factus" incl.). 

" Quae sequuntur, a Caeterum usque ad gratificandum et obsequendum est (p. 20) 
afferuntur a Radero p. 7 — 12, et a P//t}tone (Ut ad praeceptorem usque ad ea, quae 
infra p. 18'^ ponentur) p. 12 — li. GalUce ea ponit Dorigtuj p. 16—18. 

^ ad Bad. * immo patrem meum, revertar Pi/tit. 



^ Noviomagum ad archidioecesim coloniensem pertinebat, donec Paulus IV. 
anno 1559 episcopatum ruraemundensem condidit, cui tunc Noviomagum quoque 
attributum est. Nunc episcopo boscoducensi ('s Hertogenbosch) paret. 

2 Ps. 144, 10. 

^ Canisius Andream Herll de Bardwick significat, ex Baardwijk prope Oister- 
wijk, Brabantiae vicum , ortum. Qui canonicus ecclesiae S. Crereonis et theologiae 
licentiatus erat et anno 1525 in academia coloniensi rectoris munus gesserat. 
Fr. J. V. Bianco, Die alte Universitat Koln I (Koln 1855), 832. 

* De his et de iis, quae sequuntur, vide infra, monum. 4—13. 

' Eccli. 6, 15. « Cf. lo. 10, 1-9. 

■^ Nicolaus van Esche Osterwici prope Silvam Ducis auno 1507 natus et 
Lovanii gravioribus disciplinis excultus est; anno 1530 sacerdotio initiatus Coloniae 
domi Andreae Herll munus paedagogi obibat. Ferunt eum , sacrarum medita- 
tionum aliorumque pietatis exercitiorum studiosissimum , apud Cartliusianos colo- 
nienses cellam suam habuisse; libros etiam aliquot pios in lucem emisit, e. g. ,Exer- 

B r a-ansberger, Canisii Epistulae et Acta. ]. 2 



18 YIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testameutuni. 

butiones" eiusi, qui talem tribuit tibi ad pietatem magistrum 
et hortatorem quotidianum, ut qui non mea, sed me salutemque meam 
amaret et curaret sedulo''. Hoc ipso Duce displicebam milii paulatim, 
ut rectius placerem tibi DEVS, quem adhuc parum cognoscebam. 
minusque timebam in illo flore juuentutis. Illius consilia , mores, 
exempla nouam ueluti lucem inferebant' oculis et auribus meis. Illius 
authoritate frangebam et comprimebam praecipites motus ac'^ vanos 
ardores adolescentiae : illius familiaritate contentus, reliquas necessi- 
tudines et sodalitates* facile negligebam. Nullus (quod sciam) fuit 
mihi tum charior, atque^ conjunctior, tantumque illius iudicio tribue- 
bam, quantum a filio pater desideraret. Neque solum in confessione 
secreta- me totum illi et saepe quidem, aperiebam, verum etiam, 
priusquam nocte cubitum concederem *", exponebam illi familiari collo- 
quio (tanta crat fiducia) lapsus, ineptias, et sordes animae meae, ut 
illi iudici rationem erratorum , ac transactae diei redderem ', ac si 
uellet etiam. peccatorum aliquam luerem poenam-. 

Agnosco et reuerenter laudo misericordiam tuam'', quae semper 
et ubique vias meas prosperabat ^ , o custos fidelis hominum^ 
et protector vitae meae° DEVS '. Hunc virum Coloniae uekit 
alterum Ananiam ad me instituendum, tibique propius adiungendum '" 
(ut arbitror) certa prouidentiae tuae lege destinasti^. Igitur ille pro 
me sollicitus esse pergebat, precabatur, flebat, benedicebat, prae- 
monebat , urgebat atque scribebat. Et cum aliquando ab illo ab- 
essem diutius, iamque in patria mihi pluscuknn indulgerem, ac laxio- 
rem uitam amplexurus uiderer, per illum ipsum ad me tum uenien- 
tem, ueluti dormientem filium excitasti, et negh'gentem corripuisti, et 
lapsurum erexistj, et imbecilkun ad te reuocatum, ilkus cura et opera 
in via tua confirmasti". 



* omnes retributiones Ead. Pi/th. {Dorigivj ses boutes). 
•^ et salutem meam quaereret Piith. ' inferebam Rod. 

^ et motus et Pijth. ^ Eijth. om. et sodalitates. 

' ac Bad. Pi/th. ^ sancta PiftJi. '' discederem Pad. Pijth. 

' ut rationem transactae diei redderem Pjth. ^ Pi/th. addit Deus. 

' o»i. Pi/th. ■" coniungendum Bad. Pijth. 

" Pijthon prosequitiir: His modis, a divina tua sapientia adhibitis, eo paulatim 
deducebar, ut mundum nec amarem blandientem, neque metuerem adversantem. 



citia pia, spiritualia, vere divina" (Antverpiae 1563 et 1569, Augustae Vindelicorum 
1718 et 1847, Ratisbonae 1718). Ac cum per multos aunos Diesthemii (Diest, iu 
Belgio) begiuagio praefuisset, ibidem 19. lulii 1578 decessit. Vitam eius enarravere 
Arnoldus laussen parochus diesthemiensis (f 1583), Gilbertus Gybels (Leuwen 1713), 
P. F. X. de Ram (Lovanii 1858). Cf. Hermes , ^Esch" in Wetzer und Welte's 
Kirchenlexikon IV (2. Aufl., Freiburg i. Br. 1886), col. 888—889. Uartzheim. Biblio- 
theca coloniensis p. 255—256. ' Ps. 102, 2. 2 yide p. 17, notam 7. 

» Cf. Ps. 36, 7. ler. 12, 1. ' " lob 7, 20. » Ps. 26, 1. 

* Ananiam christianum Damasci ,.Dominus misit lesus" ad Paulum couversum, 
ut hic „videret et impleretur Spiritu sancto" (Act. 9, 10 — 18). 



Coufessionum Canisii liber primus (c. 1570) 4. 19 

Pungebas'' cor meum, cum ex illo audirem ac'' discerem Imius- 
modi sententias: Seruire Deo regnare est, Sola salus seruire Deo, 
sunt caetera fraudes. Si Christum bene scis, satis est, si caetera 
nescis. Item' prudenter hoc agebat, ut quotidie caput ex 4. Euangelijs 
unum legerem, et in eo sententiam illustrem, eod. die subinde me- 
ditandam excerperem, memoriaque tenerem. Accedebat et alia piorum 
auctorum"^ lectio, per quos de timore et amore tuo me commonuisti, 
nec minus iuuabar sanctorum hominum propositis exemplis, et inspectis 
historijs, in quibus saepe uersabar, Hinc mea fides et spes, ad me- 
liora sectanda' excitabatur: Hinc mundi amor et timor in animo meo 
magis euilescebat: Hinc Euangelica tum praecepta tum consilia mihi 
calcar fortius et desyderium impensius adijciebant. Praeuenisti me 
Domine misericordia tua ^ , multisque modis , ne peccarem grauius, 
prohibuisti, et a lata via, quae mundi amatores ad perditionem ab- 
ducit, pedes meos cohibuistj. Tibi gratias pro me' dicant omnes 
innocentes et sancti tui, qui^' posueris super me manum tuam^, 
et singularem meae salutis vitaeque curam habueris continenter, illis 
praesertim annis, quibus adolescentes mundi blandimentis , carnisque 
uoluptatibus dediti, dum a te, et*" lege tua discedunt, seipsos' per- 
ditum eunt, et in mille Sathanae laqueos incidunt, quamuis imprudentes, 
morbosque saepe grauiores contrahunt, quam quos tota deinde vita 
superare et funditus euellere possint. 

Confiteor nominj tuo Deus lumen et virtus animae meae, qui 
pascis et regis me ab infantia''^, et cui numerati sunt omnes 
capillj capitis mei*, gratias ago tibi de donis tuis, quaecunque 
in me, per me et propter me operari dignatus es, Sub umbra 
quidem alarum tuarum die ac nocte me' protexisti^, et 
quasi pupillam oculi tui me custodiuisti^, non secus quam "' 
aquila prouocans ad uolandum pullos suos et super eos 
uolitans, quae expandit alas suas, et assuraens eos por- 
tat in Iiumeris suis'^. Tu omnes vias meas praeuidisti^, 
possedisti renes meos, suscepisti me de utero matris 



Magni faciebam praecepta et consilia ; suaviter illis afficiebar, et ex asse tuus asse 
[sic ; leyendum: essej peroptabam. Laudent Te aeternum omnes Sancti tui ob curam, 
quam suscepisti, salutis meae, illis annis, quibus tam multi, recedentes a Te, viam 
perditionis capessunt, et Diaboli laqueis irretiti peraegre inde extricantur. Omni>w 
simUin gallico sermone jMSidf Dori(jnij. 

" Pungebat Rad. '^ et Bad. "^ idem Rad. '' authorum Bad. 

" spectanda Bad. f Rad. om. pro me. 

^ quod Rad., idqite fortasse meUns. "' Rad. om. te, et. 

' Sic Rad.; cod. mon. seipsum. ^ infantia mea Rad. 

' Rad. om. me. "" ac Rad. 



Cf. Ps. 58, 11. 2 ps. 138, .5. 3 cf Qen. 48, 15. Ps. 22, 

Matth. 10, 30. 5 Ps. 16, 8. « Ps. 16, 8. 

Deut. 32, 11. 8 Ps. 138, 4. 

2* 



20 \IU. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

meae^, super iram^ inimicorum meorum extendisti ma- 
num tuam, et saluum me fecit non justitia mea, sed dextera'' 
et misericordia tua^, cui sit omnis laus et gloria in secula 
seculorum^. Precor te Domine fidelissime custos et amator humani 
generis, quam tribuisti gratiam indigno puero mihi, eam multis alijs 
infunde, auge, perfice, ut a mundi turbis et periculis illis mature 
semoti, bonos piosque praeceptores habeant, quorum praeceptis et 
exemplis adiuti morum vitia potius, quam barbarismum et soloecis- 
mum° fugiant*^, ac detestentur *. Discant illi salutaria magis quam 
vana, firma non uaga sectari studia, et in his obseruent" proprium 
scopum, ut suo et aliorum commodo doctrina soHda recte et con- 
uenienter uti ueHnt et possint, primum quidem ad nominis tui gloriam, 
cui seruire debent omnia^, deinde vero ad profectum Ecclesiae tuae, 
cui magis quam patriae, amicis et parentibus gratificandum et ob- 
sequendum est^. 



* viam Rad. Vulgata Clementis VIII. iussu edita hic Jiabet iram. 

^ Pi/thon (p. 343): [Divina beneficia CanisiusJ ^in suis Conf. sic enuraerat: 
,Omnes sancti', ait, ,benedicant Tibi, Deus meus , qui curam gessisti salutis meae. 
Regeneratus sum in Cbristo per baptismum ; confortatus in fide per Sacramentum 
Confinnationis ; coelesti pane in Eucharistia pastus, receptusque in tuam gratiam, 
beneficio Clavium Ecclesiae tuae concessarum.' Dein, quibusdam interjectis, exclamat 
cum Regio Vate : ,Dominus Firmamentum meum , qui pascis me a juventute mea : 
die ac nocte, sub umbra alarum tuarum protexisti me; custodisti me, ut pupillam 
oculi : omnes vias meas praevidisti. Projectus sum in Te ex utero : extendisti manum 
tuam super inimicos meos, et dextra tua salvavit me.' " 

' Bad. oin. et soloecisnium. 

^ Oro Te , mi Deus , custos et amator hominum , concede his adolescentibus 
eam gratiam, quam mihi indigno olim contulisti, cum essem in aetate, in qua nunc 
sunt. Fac, ut a periculis liberati pios Praeceptores nanciscantur , quorum sermo- 
nibus et exemplis incitati, majori studio, morum peccata fugiant, quam Grammaticae 
Seloecismos. Pi/th. p. 78. 

^ et mihi obseruent Pad. 

'' lis, quae praecesserunt et quae sequuntiir, utcumque similia sunt quae habet 
Pifthon p. 363 — 364: „Necessitudo, quae Canisio cum tot egregiis et spectata virtute 
viris intercedebat , magna ei commoda attulit, ob quae singulares, in senectute. 
Deo gratias agebat. ,Considerabam', ait, ,eam, quam mihi indideras propensionem 
cum sanctis animabus agendi , pro singulari dono Bonitatis tuae. Afficiebat me 
piorum consuetudo prae quam familiaritas cum illo gencre hominum, quos non tam 
virtus, quam naturae dotes et fortunae dona commendant. Sapieutibus horum pau- 



1 Ps. 138, 13. 2 Ps. 137, 7. 

» Rom. 16, 27. Gal. 1, 5. Phil. 4, 20. 1 Tim. 1, 17. 

* S. Augustinus de se ipso in ^Confessionibus" (1. 1, c. 18, n. 28): „Quid 
autem mirum quod in vanitates ita ferebar, et a te, Deus meus, ibam foras, quando 
mihi imitandi. proponebantur homines, qui aliqua facta sna non mala, si cum bar- 
barismo aut soloecismo enuntiarent, repi-ehensi confundebantur ; si autem libidines 
suas integris et rite consequentibus verbis copiose ornateque narrarent, laudati glo- 
riabantur?" (Opera tom. I, ed. opera monachorum 0. S. B. e Congregatione S. Mauri 
[Parisiis 1679], p. 79. Migne, PP. LL. XXXII, 073.) 

^ Cf. Ps. 118, 91. 



Confessionum Canisii liber primus (c, 1570) 4. 5. 21 

Neque'' possum hic obliuiscj bonarum, sanctarumque meiitium, 
quas puer et adolescens ego non sine consolatione et profectu spiri- 
tuali sum frequenter expertus'', cum apud Arnliemenses ^ , Nouio- 
magenses, Busciducenses^, Osterwickenses ^, Diestenses^, Louanienses 
degerem. 

Laudo et extollo Sanctum nomen tuum in sponsis tuis, ijsque 
virginibus admirandae ^irtutis, et antiquae simplicitatis , et probatae 
pietatis, quarum monitis et exemplis, imo et vaticinijs^ me saepius 
excitare, terrere, fouere et impellere uoluisti, ut et tibi propior fierem, 
et mihi notior, et alijs utilior, et in via spiritus vigilantior essem. 
Credo gratiae tuae donum fuisse, idque mihi profuisse sensi', cum ego 
huiusmodj seruis et ancillis tuis*^ electis adiungerer saepe. Illis quam 
caeteris opulentioribus adesse malebam^ illorum'^ hortationes, consilia, 
preces magnipendebam, cum illis colloquia pia miscebam. 

[V.] 

Audiebam quidem Coloniae principia Juris seu Listitutiones 
Imperiales aliquandiu: Louanij vero luris Canonici iDublicis aderam 



perum Evangelicorum consiliis , exemplis , et communicata eis luce , dignatus es, 
Domine, me instruere, me firmare, et salutari judiciorum tuorum timore carnes meas 
coufigere, meque impellere, ut propius ad Te accederem, me inspicerem, et, quo aliis 
fructuosior esse possem, in rem Spiritus oculos acrius intenderem.'" 

* Qme sequuntur usque ctd colloquia pia miscebam, etiam Sacchinus proponit, 
hoc prooemio praemisso: [Canisius] ,et haec ipsa iam senior literis consignauit, et 
de profectu ex notitia et colloquiis religiosarum eiusmodi foeminarum, Deo gratias 
agit his verbis. Non possum" etc. (De rita Canisii p. 20 — 21). Eadem, usque ad 
^adesse malebam", liahet Riess 1. c. p. 12. 

•^ quas puer et adolescens sum frequenter expertus non sine profectu et con- 
solatione spirituali Sacch. 

■= Sacch. om. idque mihi profuisse sensi. 

^ seruis tuis et ancillis Sacch. * mallebara Cod. mon. 

^ illarum Sacch. 



1 Arnhem (Romanorum ^Arenacum" ?) per aliquod tempus ducum Geldriae 
sedes erat; nunc caput est Geldriae, proviuciae neerlandicae. Dicunt aliqui Ottonem 
Canis, Petri nostri patruum, Arnhemii consulatum gessisse. Cf. Bongaerts, Stamlijst 
p. 6. Certe Otto Canisius , Petri frater , anno 1572 ibidem consul fuit. Bonr/aerts 
1. c. p. 7. * Epistula P. loannis Hasii S. J. ad P. Matthaeum Raderum S. J. data 
Erabrica 11. lanuarii 1614. Autographum est Monachii in bibliotheca regia, Cod. 
lat. 1611, n. 100. 

^ Boscoducum sive Silva Ducis ('s Hertogenbosch , Bois-le-Duc) anno 1559 et 
iterum anno 1853 civitas episcopalis facta est et nunc caput quoque provinciae 
regni neerlandici est, cui nomen est Brabantia septentrionalis. 

^ IUic forte etiam piissimam virginem Mariam de Oisterwijk primum vidit, 
quae postea Coloniae sacrarum virginum praeses et Societatis lesu illic nascentis 
^.mater" fuit. De qua phira infra. 

* Vide p. 17, n. 7. 

^ Canisius in „Testamento" vaticinium eiusmodi virgineum exponit. 



22 \IU. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentuni. 

lectionibus, cum sic pater clesideraret ^. Caeterum quae ad mysticara 
Theologiam, et Spiritualia studia pertinent, magis animo adlucebant, 
in his maiorem succum et sapidiorem cibum mens mea reperiebat. 
Xondum agnoscebam, quo me Spiritus tuus uelut in portum adduc- 
turus esset: sed secundos tamen uentos immittebas, meamque naui- 
gationem prosperabas, ut blandae Syrenes, et vana mundj kidibria, 
ob quae plurimi periclitantur, meam cymbam nihil commouerent. 

De victus parsimonia et vestitus austeritate libenter alijs gratulor, 
ipse non possum gloriarj , si uelim maxime , quia vias illas non ex- 
quisiuj, de quibus aiebat ille, Propter uerba labiorum tuorum 
ego custodiui vias duras^. Vestis interim cilicinae usum saepe 
puer assumpsi, nec iubente aut inuitante tamen ullo, ut arbitror: et 
priusquam grauem in carne luctam experirer. Nec mihi displicebat 
tum simphcitatis et paupertatis studium a praeceptore commendatum. 
Vnde factum puto, ut nonnunquam bonam librorum partem sacco in- 
clusam in pauperes distribuendam ultro darem. Ad uitam religiosam, 
qualem Carthusiani profitentur, quietis et contemplationis amor me 
saepius inuitabat. Aliquando in Bacchanalibus festis, quae uocant, 
cum inter coenandum alijs assiderem, a vini potu me abstinuisse scio, 
quod ueniret in mentem summae intemperantiae et communis crapulae, 
qua se tunc homines insani obruunt, et ingentem Deo interunt con- 
tumeliam, quandoquidem pro Deo uentrem^ studiosissime ac petulan- 
tissime colant. Verum haec si bona fuerunt, te authore et Duce 
fiebant, qui praeuenisti me tua misericordia , et a mundi carnisque 
spiritu abstraxisti animam meam, ut in simplicitate cordis* va- 
carem tibi, et me ipsum abnegarem. Fateor Domine testis et iudex 
omnium, fateor, ab illorum me virtute procul abesse, qui carnem 
suam cum uitijs et concupiscentijs singulari studio cruci- 



' „Liber Intitulatonim" sive matricula universitatis lovaniensis, annos 1528 
ad 1569 complectens, in anno 1539 liaec liabet : 

„Anno a virgineo partu millesimo quingentesimo trigesimonono mensis Februarij 
die vltima in congregatione alme vniuersitatis studij generalis opidi Louaniensis 
apud Augustinenses celebrata electus fuit ex facultate iuris ciuilis in rectorera 
eiusdera vniuersitatis Ghisbertus Loyden a Buscoducis Artium magister et vtriusque 
iuris Licentiatus. Qui prestitis iuraraentis consuetis recepit a suo predecessore 
sigiUura libros et alia rectoratus insignia. Sub quo sunt intitulati quoruni nomina 
sequuntur 

[seqmmtur nominaj 

Aprilis 

XXI M. Petrus Canis Nouiomagus."' 

Descripsi ex ipsa raatricula, quae nunc est BruxelHs in archivo regio (Cod. 
chartac. in 2°, signatus ,Universite de Louvain Nr. 42''). Eadem a PP. Deynoodt 
et Bongaerts typis exscripta sunt. 

2 Ps. 16. 4. ' Cf. Phil. 3, 19. 

* Gen. 20, 5. 3 Reg. 9, 4. 2 Cor. 1, 12 etc. 



Confessioumn Canisii liber primus (c. 1570) 5. 23 

fixeriuit^, et sibi vitae duriciem indixerunt, ut cruce suscepta per 
viam angustam^ Maiestati' Tuae deuotius atque securius famulentur. 
Horum institutum in loanne Baptista et primis Anachoretis veneror, 
in Hieronimo, Francisco, Dominico alijsque patribus miror. Illorum 
seuera disciplina sanctumque propositum utinam tot haberet aemula- 
tores, quot passim inuenit impugnatores, ut quibus lubet fallaci carnis 
licentiae magis quam uerae libertati spiritus^ fauere ac patrocinarj. 
Tu uero, qui laborem et dolorem consideras*, qui et reddis 
unicuique secundum eius opera^, et magno eos honore dignaris, 
qui propter te tota die" mortificantur'^. Fac nos et candidos, 
et aequos aestimatores fraternarum Yirtutum , et studiosos earum 
sectatores effice, qui Spiritu tuo Duce et impulsore carnem suam 
perfecte subigunt aut vigilijs, aut ieiunijs alijsque sponte assumptis 
afflictionibus hostem domesticum persequuntur. Quem rigorem vitae 
si nos delicati milites nolumus, aut non possumus imitari, absit tamen, 
Deus! aemulatrix invidia, et stulta mordacitas. Admiremur potius 
aliorum pro te pugnantium et in te vincentium fortitudinem , teque 
gloriosum'^, et mirabilem in Sanctis tuis^ praedicemus, Vti- 
nam ego aliquam gratiae portionem assequerer , quam tu Servis 
lustisque tuis Moysj, Samuelj, Davidj, Hieremiae, Danieli, Nazareis, 
Rechabitibus ^, Anachoretis abunde donasti, ut essent illi sibi severi, 
et peccantibus simul alijs compatientes , ut malis etiam horum", non 
secus, quam suis deplorandis et vindicandis studiose vacarent. 

Hunc kictum et zehmi excita, et largire, ut mihi meisque pec- 
catis minime parcam, ridentem vero mundum deplorem, et pro ini- 
m i c i s C r u c i s i^ , ac carnis Amatoribus lacrimas, veri amoris, doloris- 
que testes frequenter effundam. Spiritum rectum innova Domine 
in visceribus meisii, ut sciam et sentiam, quam sit amarum'', 
te fonte aquae vivae relicto, cisternas fodere dissi- 

* Matri cod. mon. 

^ Quae seqmmtur iisque acl finem , aliis iisque paulo minorihus )iotis in codice 
monacensi scripta sunt, ideoque duhium, eademne manu ac priora. 
" pro horum cod. mon. ^ amare cod. tnon. 



» C4al. 5, 24. 2 cf. Matth. 7, 13. 14. Luc. 13, 24. 

^ Cf. 2 Cor. 3, 17. Gal. 4, 31 ; 5, 13. ^ Ps. 10 sec. Hebr., 14. 

^ Matth. 16, 27. Rom. 2, 6. « Ps. 43, 22. Rom. 8, 36. 

" Dan. 3, 45. 52. 56. » Ps. 67, 36. 

^ Rechabitae illi leremiae prophetae affirmare poterant: ^Obedivimus voci 
Jonadab, filii Rechab, patris nostri, in omnibus, quae praecepit nobis, ita ut non 
biberemus vinum cunctis diebiis nostris . . . , et non aedificaremus domos ad habi- 
tandum, et vineam et agrum et sementem non habuimus, sed habitavimus in taber- 
naculis." Propterea Deus per leremiam eorum Israelitis exemplum oboedientiae 
proposuit et singularem iis favorem promisit (ler. 35, 8 — 19). S. Hieronijmus in 
iis vitam eremitarum et monachorum christianorum praeformatam cernit (Epistula 
ad Paulinum presbyterum de institutione clericorum n. 5 {Mignc, PP. LL. XXII, 583). 

'" Phil. 3, 18. 11 Ps. 50, 12. 



24 YIU. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testanientum. 

patas^, et praetermisso coelesti manna, porcoriim siliquis^ in- 
haerere , teque contempto , vel neglecto summo Bono , carni , mundo, 
Sathanae hoc est perditissimis, nocentissimisque hostihus ter miseram 
sernre servitutem^ Suspirat cor meum, quia ne minima quidem ex 
parte possum meminisse, quot quantisque modis puer et adolescens 
coram, et contra te iteraverim lapsus, contraxerim debita, et luendas 
peccatorum poenas de anno in annum , de die in diem cumulaverim 
mihj, Quod si graviora etiam non designassem peccata, quae lex 
tua severe prohibet, ac iustitia tua sempiternis gehennae supplicijs 
vindicanda esse decernit, an propterea gloriabitur cor meum, et obli- 
viscar illius sententiae, De propitiato peccato noli esse sine 
metu^. Longe absum a viri sancti simplicitate, atque innocentia, quem 
tu Deus aperte commendasti, et qui de se ipso testatur, E t i a m s i h a- 
buero quippiam iustum, non respondebo, sed meum iudicem 
deprecabor. Etiamsi simplex fuero, hoc ipsum ignorabit 
anima mea*. Vere scio, quod ita sit, quod non iustificetur 
homo compositusDeo^; et rursum: Yerebar omnia opera 
m e a , inquit, s c i e n s q u o d n o n p a r c e r e s d e 1 i n q u e n t i '^. 

[VI.] 

Vereor et ego, multoque iustius, quam lob ille simplex, 
rectus ac timens Deum, recedens ab omni malo", et in 
summis etiam afflictionibus retinens innocentiam^ verebatur. 
Audio quidem cantantem prophetam, Custodivit anima mea te- 
stimonia tua, servavi mandata tua^, in toto corde ex- 
quisivi te^^. Retribuet mihi Dominus secundum iustitiam 
meamii. Novi et regem Ezechiam bona conscientia coram te affir- 
mantem: Memento quaeso, quomodo ambulaverim coram 
te in veritate, et in corde perfecto, et quod bonum est 
in oculis tuis fecerimi^. Neque mentitus est sane Doctor veri- 
tatis, ubi de se loquitur, Nihil mihi conscius sum^^. Bonum 
certamen certavi, cursum consummavj, fidem servavi. In 
reliquo reposita est mihj corona iustitiae, quam reddet 
mihiDominus in die illa iustus ludex^*, Aciterum: Gloria 
nostra haec est testimonium conscientiae nostrae^^ 
Tantum enim fiduciae pijs praebet pius animus et vita innocenter acta, 



* In codice monacensi seqnitur haec sententia Vnieis postea deleta (Uhrarius 
ijise delesse videtur) : „Pulvis sum, o factor et Author omniuml et in pulverem 
redigar brevj , qui tanquam flos effloresco, atque depereo" (Gen. 3, 19. lob 14, 2. 
i%. 102, 13). 



» ler. 2, 13. 19. ^ Lue. 15, 16. » Eccli. 5, 5. " lob 9, 1-^ 21. 

» lob 9, 2. « lob 9, 28. ' lob 1, 1; 2, 3. » lob 2, 3. 

9 Ps. 118, 167. 168. 1« Ps. 118, 10. »' Ps. 17, 25. 

»2 4 Reg. 20, 3. '^ 1 Cor. 4, 4. >^ 2 Tim. 4, 7. 8. '' 2 Cor. 1, 12. 



Confessiouum Canisii liber primus (c. 1570) 5. 6. 25 

ut illi in te Domino sancte gloriarji, et aliquando suae virtutis 
exemplum alijs imitandum proponere , seque ipsos commendare cum 
Deipara Yirgine^ minime reformident. 

Ego vero multorum mibi malorum conscius, et pergravi onere 
peccatorum, quae annis pluribus quadraginta commisi, pressus, non 
unde gaudeam, vel me ipsum commendem babeo, sed quod doleam, 
ac deplorem cumulatim offendo. Vere non sum sicut caeteri 
hominum^, nempe loannes Baptista, Hieremias Propbeta, et similes, 
quos in utero materno tu mirabiliter sanctificasti. Neque sum sicut 
illi, quos praepotentj contra peccatum gratia misericorditer admodum 
instructos confirmare dignaris. De bis forte scriptum est, quod non 
posuistj poenitentiam iustis*, qui tibi Deo lustorum non peccaverunt. 
Non sum etiam sicuti caeteri hominum, qui post admissum 
peccatum fructus poenitentiae dignos ediderunt^, et quia 
multa illis remissa sunt peccata, multum dilexerunt^ 
ut charitas peccatorum multitudinem operiref^. Vae 
autem ingrato, misero, ac tepido mibj, quem benignitas tua tot annis 
deHnquentem sustinet, fugientem exspectat, surdum vocat, et diligit 
immerentem. Praeclara sunt, rara sunt, infinita sunt beneficia tua, 
quibus inde ab infantia me per omnem aetatem, et ubique locorum 
es prosecutus, ut ad bene beateque vivendum occasionem feliciorem 
quam plerisque alijs mihi suppeditares. Sed quo fuit vberior muni- 
ficentia, et clementia in me tua liberalior, eo certe culpabilior, foedior, 
damnabilior est iniquitas mea, quod gratiosae uisitationis tem- 
pus^ acceptabile, diesque salutis^ et annos gratiae parum 
agnovi, amantem Patrem frigide redamavj , gratiam tuam in 
vanum saepius recepii^, in cultu tuo piger et torpidus vixi, et 
tantum non contempsi divitias Bonitatis et patientiae 
et longanimitatis tuae^i Domine Deus et ludex meus. 

Doleo caecitatem meam, qui post tot accepta vuhiera', neque 
te solem lustitiae^^, neque me abyssum miseriae recta possum 
intuerj. Vere tu es Deus absconditusi^, altissimus creator 
omnium, omnipotens, et Rex potens, et metuendus nimis, 
sedens super thronum, et dominans Deus^*, ut scripsit Ec- 
clesiasticus. Qui cum lucem habites inaccessibilem, a nullo 
videri potes^^ mortalium, nisi perobscure, ac velutj per specu- 
lum in aenigmate, qui postea de facie ad faciem^^ te mundis 

* Sic ; munera? 



1 ler. 9, 23. 24. 1 Cor. 1, 31. 2 Cor. 10, 17. Pliil. 3, 3. 

2 In cantico ^Magnificat' (Luc. 1, 46—55). " Luc. 18, 11. 
* Cf. Luc. 5, 32; 15, 7. * Luc. 3, 8. « Luc. 7, 47. 

^ Prov. 10, 12. 1 Petr. 4, 8. » Luc. 19, 44. » 2 Cor. 6, 2. 

^° 2 Cor. 6, 1 (. . . . exhortamur, ne in vacuura gratiam Dei recipiatis). 
» Rom. 2, 4. 12 MaL 4, 2. '^ ig. 45^ 15. 

" Eccli. 1, 8. '■■ 1 Tim. 6, 16. '« 1 Cor. 13, 12. 



2(3 YIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testameutura. 

cordibus^ dabis integre et felicissime conspiciendiim. Maior autem 
haec est coecitas cordis mei, quod, cum alia multa videre et cogno- 
scere videar, meipsum tamen [non]'' videam, peccata propria non 
observem, non ponderem, non deplorem atque castigem. Et quoniam 
meipsum non iudico^ pessimus ipse mihi magister, et Censor supra 
moclum indulgens, grave iudicium meum subsequi necesse est, in quo 
iustitias etiam ad trutinam aequitatis tuae revocabis, in quo corda et 
renes hominum scrutaberis^ et ante actae villicationis ratio- 
n e m ■* exactam a quovis reposces. Sane me quoque tangit, quam tuus 
pronuntiavit filius, sententia: Omni cuj multum datum est, multum 
quaeretur ab eo: et cui commendaverunt multum, plus petent 
ab eo^. Tantoque magis reformido iudicium, quod de uno latum, in 
multos competit, cum dicitur, Inutilem servum eijcite in tene- 
bras exteriores^. Quid igitur faciam, cum surrexerit ad 
iudicandum Deus? et cum quaesierit, quid respondebo?'^ 
Verumenimvero Deus et Creator meus, vita et salus mea^ es, 
tu non odisti" quaecunque eorum, quae fecisti, sed 
diligis omnia, quae sunt^, et, sicut ipse non sine iureiurando 
dixisti, non vis mortem peccatoris, sed magis, ut conver- 
tatur et vivat^*^; propterea respiro in miserationibus tuis multis 
et magnis, o clementissime Pater, Pater misericordiarumi^ qua- 
rum neque numerus , neque modus , neque finis potest excogitarj. 
Maior est misericordia tua, quam potest esse iniquitas mea. Tu es 
Dominus (ut vere poenitentis Regis verbis utar) altissimus^^^ l3e_ 
nignus^^ longanimis et multum misericors^*, et poenitens' super 
malitias hominumi". TuDomine secundum multitudinem [mise- 
ricordiae]'^ tuae^^ promisisti poenitentiam et remissionem ijs, qui 
peccaverunt. Ne intres igitur in iudicium cum servo tuo^'^, 
quia si iniquitates observaveris Domine, Domine, quis 
non desperabit ? quis maledictionem aeternam effugiet unquam ? q u i s 
sustinebit?^^ Ne despicias opus luteum et fragile manuum 
tuarum^^, quia mendax et vanitas [sicj est omnis homo^O: 
omnis caro foenum, et revera omnis gloria eius quasi 
flos agri^i; nec secundum iustitiam tuam retribuas-^ mihj, 
quia misericordia tua super omnia opera tua^S; sed secun- 
dum benignitatem tuam magnam et infinitam. 



om. cod. tnon. ^ odis cod. nion. 

Sic cod. mon. ; sed videtnr esse legendnm praestabilis , quod hahet loel 2, 13. 

secundum multitudinis tuae cod. mon. 



' Matth. 5, 8. 2 cf. 1 Cor. 11, 31. ^ Ps. 7, 10. ler. 17, 10 etc. * Luc. 16, 2. 

'=• Luc. 12, 48. « Matth. 25, 30. " lob 31, 14. « Ps. 26, 1. » Sap. 11, 25. 
'^'Ez. 33, 11. "2Cor. 1, 3. >2 Ps. 17, 14; 96, 9 etc. i»Ps. 68, 17. loel 2, 13. 
" Ps. 102, 8. '5 Cf. loel 2, 13. lon. 4, 2. ^^ Ps. 105, 45. '^ Ps. 142, 2. 
18 Ps. 129, 3. " Ps. 137, 8. ^o pg, 115^ n. Rom. 3, 4. Cf. Ps. 61, 10. 
2' Is. 40, 6. 1 Petr. 1, 24. 22 3 Re%. 8, 32. 2 Par. 6, 23. -* Ps. 144, 9. 



Confessionuni Canisii liber primiis (c. loTO) 6. 27 

Exaiuli me Deus salutaris noster, Spes omnium fi- 
nium terrae^, et te clementem ostendas poenitenti mihj, et tuam 
imploranti gratiam in tempore adsis oportuno^. Miserere 
pupilli tui, Pater pauperum^, etDeus dives in misericordia* 
manum adiutricem inopi praebe, ut quod mihi deest (deest autem 
plurimum) inexhausta suppleat pietas tua, cuius hoc est, eritque 
semper proprium, a terra suscitare inopem, et de stercore 
pauperem erigere, ut colloces eum cum principibus, cum 
p r i n c i p i b u s p o p u 1 i t u j ^. Esto medicus aegroto mihi , ut sanes 
languores omnes animae meae. Ne submergar in profundum'^ 
in mari longe''', In mari turbulento iactor, Salva me Domine 
propter nomen tuum^, et succurre in tempore, priusquam nox 
irruat, ut salva nave, et mercibus ad portum securus transvehar, et 
cum Sanctis tuis puram perpetuamque servitutem serviam tibj , qui 
me a d i m a g i n e m e t s i m i 1 i t u d i n e m t u a m '• ultro creasti , et 
creatum paterne hactenus conservasti, et demum ad aeternam beati- 
tudinem tecum possidendam toties invitasti. 

Domine Deus virtutum converte nos et ostende fa- 
ciem tuam et salvi erimus^'^, Tu benignus et misericors, 
patiens et multae misericordiae, et praestabilis super 
malitia^i semper fuisti, et adhuc esse gaudes humiliantibus se, et 
nomen tuum invocantibus. Venio ad te cum grandi peccatore Manasse, 
et eandem confessionem adfero, quam in vinculis ille protulit, non 
sine Spiritu verae humihtatis, et cum certo fructu suae salutis ac 
liberationis. Peccavi super numerum arenae maris : multiplicatae sunt 
iniquitates meae, et non sum dignus intueri et aspicere altitudinem 
coelj , prae multitudine iniquitatum mearum. Excitavi iracundiam 
tuam et malum coram te fecj, non feci voluntatem tuam, et man- 
data tua non custodivj. Et nunc flecto genu cordis mei precans a 
te bonitatem. Peccavi Domine, peccavi ; et iniquitates meas agnosco, 
Quare peto rogans te remitte mihj, et ne simul perdas me cum ini- 
quitatibus meis, neque in aeternum iratus reserves mala mihj i^, 

Cur vero diffidam de propitia et benigna erga me voluntate tua, 
qui, ut servum redimeres, Filium tradidisti^^ et in mortem Crucis 
acerbissimam tradidisti. Respicio in faciem Christi tuj^*, in 
quo iustificantur et salvantur, qui in Adamo primo peccatores effi- 
ciuntur atque condemnantur ^^ ; hunc immaculatumi^, qui toUit 

1 Ps. 64, 6. 2 ps. 31^ 6. 3 lob 29, 16. ^ Eph. 2, 4. 

5 Ps. 112, 7. 8. « Matth. 18, 6. ^ Ps. 64, 6. ^ pg_ io5, 8. 

9 Gen. 1, 26. '» Ps. 79, 4. 5. '' loel 2, 13. 

^- Haec ex „apocrypha oratione Manassae, regis luda" desumpta sunt, quae 
in compluribus Scripturae editionibus invenitur, attamen extra seriem librorum cano- 
nicorum; cf. etiam 2 Par. 33, 11—18. 

'^ ,Ut servum redimeres, Filium tradidisti." Ita Ecclesia Sabbato sancto in 
benedictione cerei paschalis cantat. 

^' Ps. 83, 10. '^ Cf. Rom. 5, 12-19. i« Hebr. 9, 14. 1 Petr. 1, 19. 



28 Vin. Canisii autobiographia sive Coufessiones et Testamentum. 

peccata muiidi^ hunc Pontificem-, advocatum^, intercessorem * 
et m e d i a 1 r e m ^ offero tibi Pater, sicut se ipse dilectus et unigenitus 
ille tuus in ara Crucis obtulit acceptabilem hostiam'^, ut pro 
peccatis nostris, ac totius mundi esset propitiatio''. 
Nostram ipse sumpsit humanitatem, meam ut sanaret infirmitatem, 
suamque divinitatem et merita omnia nobis largiretur. Illius mors 
mea vita sit : illius sanguis et vulnera diluant mala mea, sicut caro 
mea me crebro seduxit ad culpam , sic caro tam dilecti et insontis 
filij et fratris me reducat ad veniam, et te flectat ad misericordiam, 
ut fructus passionis et mortis illius, qui Mundi redemptor est, mihi 
tum ad peccatorum omnium, quae unquam designavi, remissionem. 
tum ad donorum Spiritualium , quibus egeo, consecutionem et aug- 
mentum applicetur. Credo talem tantumque thesaurum meritorum 
esse Christi Domini mej, ut ob illa, quae pro nobis ipse gessit, et 
pertulit in corpore suo^ peccatorum omnium remissio quotidie per 
sacerdotes abs te detur et a poenitentibus accipiatur in Ecclesia tua. 
quae sola huius amplissimi thesauri custos est, et legitima dispensatrix 
ad finem usque mundi permanebit. Haec fides, haec spes et certa 
exspectatio reposita est in sinu meo^ et omnium Catholicorum. 
Neque dubito piorum preces et beneficia , in quibus etiam 
Christus ipse per fidem habitat^^ ac operatur, multum huc^ 
quoque conferre, ut et mala praesentia, vel futura facihus nobis amo- 
veantur, et dona vere salutaria uberius impetrentur atque confir- 
mentur. Itaque non modo Christi capitisii, qui Sanctus sanc- 
torumi2 existit'', verum etiam praestantium membrorum, ac totius 
corporis eius, quod est Ecclesia^^, meritis cupio adiuvari. 
petoque fulcirj, ut non solum in genere, sed etiam in specie parti- 
ceps ego sim omnium te timentium, et mandata tua in 
coelo, et terra c u s t o d i e n t i u m !•*. Qui te colunt, Pater omnis Maie- 
statis, pro me simul colant, precor, pro me intercedant, adorent. 
ament atque g I o r i f i c e n t n o m e n t u u m ^^ sanctum, quod in exiguis 
etiam creaturis merito praedicatur. Magnificetur hoc nomeni^ 
in electis tuis, quos inde ab aeterno praedestinasti, et dilexisti. 
ut conformes fierent imagini filij tui, qui est, eritque 
semper primogenitus ex fratribus^^. Et hi quaeso cognoscant 
et celebrent in me n o m e n h o c t u u m e x c e 1 s u m ^^ et adorandum. 



' huic cod. mon. 

^ Sequmitur verha priraatum tenens in omnibus, quae postea lineis delefa sunt , 
llbrarius ij)se delevisse videtur. 



' lo. 1, 29. 2 Hebr. 2, 17 et saepius. ^ 1 lo. 2, 1. 

* Cf. Rom. 8, 34. Hebr. 7, 25. ^ 1 Tim. 2, 5. Hebr. 8, 6 etc. 

« Hebr. 10, 12. • 1 lo. 2, 2. «1 Petr. 2, 24. 

9 lob 19, 27. '0 Eph. 3, 17. ^' 1 Cor. 11, 3. Eph. 1, 22 etc. 

'* Dan. 9, 24. '^ Eph. 1, 23. '* Ps. 118, 63. '^ Ps. 85. 9. 12. 

" 2 Keg. 7, 26. Apoc. 15, 4. «^ Rom. 8, 29. '^ Is. 12. 4. 



Confessioniim Canisii liber primus (c. 1570) 6. 7. 29 

pro me item supplicent gloriae tuae, et in charitate non ficta^ 
tuo excitati Spiritu dicant, et repetant saepe SAXCTVS, SAXCTVS, 
SANCTVS Dominus Deus Sabaoth^. Destruat Deus noster in 
hac infima creatura peccatum ^, et exstruat in ea, perficiatque opus, 
quod coepit dextera eius, in laudem et gloriam hanc dicti'' Nominis 
sui sempiternam ''. Amen. Amen *. 

Lvii.] 

Gratias ago tibi ex intimis animae meae visceribus clementissime 
Deus, Creator, salvator, et protector meus, vita, refugium et salus 
mea omnibus diebus, et momentis, quibus in hoc mortalis vitae tem- 
pestuoso marj circumvagor, varijsque modis ad mala et bona mira- 
biliter impellor, ut nesciam saepe, quis me ventus agitet, quo mea 
feratur navicula, quo in loco haeream, et quomodo cursum meum rite 
debeam promovere. Id quod etiam experiebar Anconae% cum illuc 
una cum Cardinali'' Augustano^ profectus venissem mense lunio 
Anni 1568^. Cum^ vero ibidem in Cathedrali Ecclesia conscientiam 



* Forlasse legendmn est : gloriam sanctissimi. "^ sempiternum cod. mon. 

° Narrationem , quae hic sequitur, etiam Sacchinus p. 256 — 259 exhibet; addit 
Canisium ^adnotandam eius memoriam scripto censuisse" ; ex quo scripto ad verhum 
reddit sententiam: ,0 sanctum hoc studium . . . corruptionem , miseriam" (p. 258 
ad 259; vide infra). ^ Cardinale cod. mon. 

^ Pi/thon (p. 256 — 260J : „Hoc in itinere, singulari quodam favore, quem in libro 
Confessionum, cum Deo suo loquens describit : ,Cum,' inquit, .Anconae, in Cathedrali 
Ecclesia , conscientiam examinarem, aperuisti'" etc. Sequuntur omnia, quae supra 
ponunfur, usque ad finem huius capifis. Dorigny partem tantum huiiis relationis ad 
verhum descripsit ; cetera hrevi sermone consfrinxit p. 309. 439 — 442. 



1 2 Cor. 6, 6. 2 ig 6, 3. Apoc. 4, 8. ^ Cf. Rom. 6, 6. 

* Yel hac sola sollemni conclusione fit verisimile, caput, quod sequitur, ad 
posteriorem aliquem Confessionum librum pertinere, licet in codice monacensi prorsus 
cum primo coniunctum sit. 

^ Notissimus certe est cardinalis ille Otto Truchsess de Waldburg (1514 — 1573), 
episcopus augustanus et praepositus elvangensis, ecclesiae catholicae columna et So- 
cietatis lesu patronus. Cuius vita enarratur in : „Vitae et res gestae Pontificum 
Romanorum et S. R. E. Cardinaliura , Alph. Ciaconii 0. P. et aliorum opera de- 
scriptae, ab Aug. Oldoino S. J. recognitae" III (Romae 1677), col. 692—698. Plac. 
Braun, Geschichte der Bischofe von Augsburg III (Augsburg 1814), 358 — 520. 
Bern. Diihr S. J. , „Die Quellen zu einer Biographie des Kardinals Otto Truchsess 
von Waldburg" et „Reformbestrebungen des Kardinals Otto Truchsess von Wald- 
burg", in .Historisches Jahrbuch" VII (Munchen 1886), 177—209. 369—391. Duhr 
ibidem libros etiara recenset, in quibus epistulae Ottonis haud paucae editae sunt. 
Postea Anf. Weher iterum edidit „Literas a Truchsesso ad Hosium annis 1560 et 
1561 datas (Ratisbonae 1892). W. E. Schwarz primum edidit „Vier ungedruckte 
Gutachten des Kardinals Otto Truchsess" in „Romische Quartalschrift fiir christliche 
Alterthumskunde und fiir Kirchengeschichte" 4. Jahrg. (Rom 1890) p. 25—43, et 
alia eiusdem scripta in ,Zehn Gutachten iiber die Lage der katholischen Kirche in 
Deutschland" (Paderborn 1891) p. 1—19. 

® Canisius tunc a sodalibus provinciae Germaniae superioris „procurator" 
electus Romam ad praepositum Societatis generalem proficiscebatur. 



30 VIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentuni. 

examinarem, aperuisti oculos mentis meae. o Lumen aeternum! et 
illustrasti " clementer eum, qui iacebat in tenebris, ut se ipsum agno- 
sceret, et in veritate humiliaret *" spiritus meus, disceretque novo modo 
tibi subijcj et inservire Domine Deus sancte, et omne bonum omnis 
creaturae. Lumen autem hoc, quod infundebas animae meae, in eo 
fuit, ut non solum tunc, sed ex eo tempore postea discerem inten- 
tiones et actiones meas omnes' super verum et firmum ponere fun- 
damentum. Hoc autem intelligebam , doctore te, esse cognitionem 
suj, quantum ad vilitatem et nihileitatem ^ propriam, ut imprimis me 
spectarem, quam nihil sim, sciam, velim, possim, vel habeani: nihil 
inquam bonj% cum in te solo initium, medium et finis omnis bonj 
consistat, et collocari semper debeat ab omni rationali creatura. Do- 
cebas me perfecte Magister, impura esse multa in me, quae facerem \ 
quia hunc velutj fundum negligerem, parumque considerarem, quam 
ego essem nihilj, et quam nudus apparerem^ coram maiestate tua, 
quia humanis ocuhs me ef' mea spectarem et aestimarem saepe*, 
neque cum loanne dicerem, Non sum, Non sumi. Vtinam vero 
tuam augeas mihi gratiam in hoc novo lumine cum Magis sanctis- 
simis ambulandj-, meque in omnibus vijs, ita ut sum, et non ut 
videor , intuendj , ut ex animo dicere possim , AbyssusAbyssum 
invocat^, abyssus inquam" nihileitatis meae, secundum quam vere 
sum , ut Abraham de seipso fatebatur , p u 1 v i s e t c i n i s *. Haec 
abyssus invocet semper' abyssum superdignissimae (ut sic dicam, quia 
melius dicere non possum) "" celsitudinis, Yirtutis et perfectionis tuae, 
ex qua veluti perenni fonte manat singulis momentis mare donorum 
omnium, quae omnibus et singulis creaturis in coelo, terra, et sub 
terra conmiunicantur". Cum autem non modo sis principium bonorum, 
quae mirabihter ex te semper profluunt, sed etiam finis eorundem, 
ad quem referri cuncta debeant; fateor peccatum meum benignissime 
Pater, quod accepta dona tua non reddiderim tibi, sed saepe laudem 
ex illis, aut ipse° mihi tribuerim, aut ab alijs tribuj passus [sim]" li- 
benter, non ex animo dicens et faciens, quod propheta solebat^ Non 
nobis Domine, non nobis, sed nomini tuo da gloriam°. 



* illuminasti Pi/fh. ^ humiliaret se Pijfh. "= om. Pi/fh. ^ nihilitatem Pt/th. 

* quam nihil sim, quara nihil sciam, quam nihil velim, possim vel habeam boni Pi/fh. 
' Pi/tJi. om. quae facereni. 

^ considerarem quam nudus appaream Pijfh. Reliqua aiifem omiffif. 

*" Pjjfh. om. me et. ' om. Pi/fh. ^ om. Pi/fh. 

' Pyth. om. Haec abyssus invocet semper. 

" P//^/'. om., qitae his uncis inch<sa sunf. 

" quae creaturis in coelo et terra communicantur Pijfh. 

° Pi/th. om. aut ipse. p om. cod. mon. 

^" non dicens ex animo cum Propheta Pi/fh. 



lo. 1, 20. 21. 2 Is. 60, 3. 3 jig. 41^ g. 

(ien. 18, 27. * Ps. 113 B, 1. 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596). 31 

sed constitiii modo, te quidem adiutore, in omnibus rebus fundamen- 
tum hoc, quod dixi, respicere, et novis me oculis coram te intueri, 
simulque ut par est, in humilitate, et simplicitate cordis ambuhire. 

sanctum hoc studium, si continuum, aureae simplicitatis, ut 
humiliet se miser et vilis* homo, qui mox esca vermium et putredo 
erit\ sub potenti manu Dej^, dans illi gloriam, cui soli ea de- 
betur, et sibi servans, quod sokmi apud se reperire potest, defec- 
tum, corruptionem, miseriam omnemque ex parte corporis et animae 
impuritatem, fragilitatem, et ad malum proclivitatem. Et adhuc su- 
perbis? irasceris, rides, et ludis terra et cinis?^ quid habes 
quod non accepisti? si autem accepisti^, cur non gratus 
agnoscis authorem muneris? Cur benefactori non reddis, quod re- 
quirit, obsequium? Cur non rependis, quod repetit studium fidae dis- 
pensationis? Non quaeram Domine, quae mea, sed quae tua sunt, et 
cum timore donis utar tuis, praesertim quae ab alijs praedicantur in 
homine, et ob quae arrogat sibi nescio quid humanus et aeque vanus'' 
animus, si in humihtatis fundamento suam domum non satis exstruxit^. 
Sed tu Domine, qui sokis amari, et " prae omnibus honorari gaudes \ 
extollentiam oculorum ne dederis mihj^, neque sinas im- 
pinguarj caput meum oleo peccatorum^, qui dicunt mihi, 
EugeEuge^. Meliora sunt mihi' vulnera et verbera dili- 
gentis, imo et odientis, quam falsa oscula^, et decantata en- 
comia'', nimium blandientis, atque mulcentis, sive sit ille domesticus 
sive aUenus'. 

3. Canisii Testameiitiim sacrum. 

Pars prior. 
Friburgi Helvetiorum anno 1596 vel 1597 composita. 

Ex apographo (2 ° ; ff. 5) saeculo XVII. vel fortasse iam exeunte saeculo XVI. 
scripto, quod penes Societatem lesu est. Cum mendis abundet, ab homine linguae 
latinae paene iguaro scriptum esse videtur, qui fortasse Societatis frater laicus erat. 
Hic post titulum infra ponendum („Testamentum . . . exponit") scripsit: ^Descripta 
sunt ex autographo ad verbum : vbi notandum omnia quae hic colore rubro scripta, 
eadem esse in autographo manu propria R. P. Petri Canisij." Ac reapse librarius 
haud pauca verba rubro scripsit colore ; nec tamen ipsum archetypum ei prae ma- 
nibus fuisse videtur, sed aliquod aliud apographum, in quo verba Canisii ipsius 
manu scripta eodem colore signabantur. 

Alterum apographum (libellus in 4°, non conglutinatus , ff. 11) est Monachii 
in archivo regni bavarici, lesuitica in genere fasc. 13, no. 214. Saeculo XVII. scriptum 

* rudis Pi/fh. ^ Pijth. oni. qui mox xsque ad crit. 
<^ Pijth. om. et aeque vanus. 

^ Pijth. si non in fundamento humilitatis domum suam exstruxit. 

* Pijth. om. amari et. ' Pjfh. debes. ^ P/jfh. oni. mihi. 
*■ Pijth. quam oscula et encomia. ' externus Piifh. 



1 1 Petr. 5, 6. ^ Eccli. 10, 9. ^ 1 Cor. 4, 7. " Ecdi. 23, 5. 

'- Ps. 140, 5. « Ps. 39, 16; 69, 4. ' Prov. 27, 6. 



32 VIII. Canisii aiitobiographia sive Confessiones et Testamontuin. 

esse videtur, et post titulum eandom prorsus adnotationem babet atque apograpbum 
prius (^Descripta sunf etc). Neque tamen ^colore rubro", sed nigris lineis sup- 
positis hic librarius Canisii verba autograpba denotavit ; ideoquc adnotationi in mar- 
gine ascriptum est: „nunc linea subducta". Lectiones variantes infra ponendae 
ostendent eum pleraque e mendis apographi prioris retinuisse et complura iis 
addidisse. Quae omnia suadent eum res aut ex fonte, qui priori librario praesto 
erat, bausisse aut ex huius scripto transcripsisse. 

Parvas aliquas Testamenti partes ediderunt: Raderus , Can. p. 31 — 32. 232. 
Auctor libelli „K. P. PetrKS Canlsius elogils iUnstratus" (Friburgi Helvet. 1656) 
f. C 7b— C 8*. Pijtlion I. c. p. 7—8. Boero , Canisio p. 15. Janssen I. c. IV, 391. 
393; V, 187. 

Prooeniium: Quale testamentum facere velit, et qua de causa. — 1.' Pro haptismo, 
parentihus in fide catholica constantihus , institutione cJiristiana gratias Deo agit. — 
II. Varia adminicula a Dco praestita : Sacramenta (quorum virtutem Canisiiis ex- 
toUit) ; beneficia coloniensia: Nicolaus Eschius praeceptor egregius, Laurentiiis Surius 
Canisio adiutore catholicus factus ; lustus Landshergius Carthusianus ; patrocinium 
S. Gereonis aliormnque sanctorum ; vaticinia de ortu Societatis lesu fructuque per 
Canisium afferendo facta ; magisterium philosophiae; praeclari theologi variis in 
locis cogniti; votum castitatis factum et perpetuo servatum. — III. Prior vitae pars 
nonnuUis liherioris vitae maculis aspersa. — IV. Munera divina per Societatem lesii 
Canisio coUata : Laus Societatis ; quae ipse eius parens Canisio praestiterit ; Canisius 
B. Petro Fabro duce exercitia spiritualia peragit et Societati nomen dat ; probra in 
Societatem iactata eiusdem amorem in Canisio auxerunt ; ipse pro adversariorum 
saliife etiam mori paratus; iUorum eum miseretur, qut disciplinam religiosam in- 
tolerahile dicunt iugum. — V. Itinera : Canisius primo sacro facto a Coloniensihus 
ad Leodienses et ad Carolum V., ab Ottone cardinali augustano ad concilium triden- 
finum mittitur, Romae in disciplina Societatis exercetur, in coUegio messanensi lahorat, 
Ingolsfadii et Viennae in cuthedras et sacros suggestus vocatiir, coUoquio religionis 
interest Vormatiae, Glareanum invisif, coUegium pragense instituit, in Poloniam ciim 
nuntio Pontificis proficiscitur, Augustae contionatorem agit ecclesiae cafhedralis, Pii IV. 
iussu complures Germaniae principes et magistratus adit, non sua usquam quaerens, 
sed quae Dei sunt; qiiicquid obtinuit , piorum precibiis tribuit, ipse neglegentiae 
multiplicis se reum facit. — VI. Docendi munus : Catholici doctores quam necessarii ; 
ipse iam puer ad contionandum se disponehat. 

Testamentum 
P. Petri Canisij aiite mortem ab eo coiiscriptum : 

in quo iide bona vitae suae cursum 

Exponit. 

Notandum est additiones et emendafiones, qiias in huius „Testamcnfi" archefgpo 
exemplo Canisius sua manu fecit , hic binis asteriscis et lineolis notari ita , ut * — 
ante primum verhum, — * post extremum ponatur -. 

Quandoquidem summo et clementissimo uisum cst, ad sui sancti 
nominis gloriam, et ad animae meae profectum indigno seruo largiri, 

' Divisio haec ab editore facta est. 

^ Additiones hae et emendationes accuratius , quam bic fecimus , indicari non 
possunt; nam archetypum non exstat, neque in apographis notatum est v. g., quid 
iis in locis, quos Canisius emendavit, primum scriptum fuerit. 



Canisii Testameutum sacrum (c. 1596) 1. 33 

ut grauem et prouectam* hanc aetatem attingerem, annos iam natus 
fere septuaginta quinque * — vel sex — *, res ipsa postulat, ni plane 
fallar, ut senex, * — imo Senior inter nostros — *, sarcinas ut dici 
solet, colligam, ac me totum ad condendum Testamentum sub mortem 
conuertam, ne prorsus intestatus ex hac uita decedam. Scio enim 
quis dixerit ac mandarit fidelibus: videte, uigilate et orate: 
nescitis enim quando dominus ueniet^. Non quod Sacros 
ueteris Ecclesiae Canones transgredi uehm per quos Testamenti con- 
dendi facultas mei simiHbus, id est religiosam uitam professis iam 
pridem sapienter adempta est. Hi quippe mundo ciuiliter mortui, 
peculium de quo testentur, habere nuHum debent, suntque toti in po- 
testate maiorum, ut'' de suis rebus uel statuendi uel legandi ius ali- 
quod usurpare non possint. Ego uero diuinis humanisque legibus 
uim" nullam hoc scripto inferam, sed intra meae professionis limites 
consistens, eam testamenti formam complectar, quae uelut epitomen, 
uel si mauis, memoriale quoddam de singularibus Dei Opt. Max. bene- 
ficijs acceptis, deque praecipuis anteactae uitae meae partibus utcun- 
que comprehendat. Vnde futurum spero, ut de me, ac uita mea 
transacta testimonium certius constet ijs, qui siue bono, siue maleuolo 
animo de rebus nostris fortasse sciscitabuntur aut pronunciabunt. 
Accedit * — notum exemplum — * de illustrissimo Hiponensi Episcopo 
et clarissimo Ecclesiae Doctore Augustino, qui suum et ipse Testa- 
mentum condidit, quando libros'^ confessionum insignes ualdeque 
* — probatos — * post se scriptos reliquit posteris : Ita enim \dr ille 
Christi spiritu plenus se ipsum inprimis auctori gratum ostendit, ac 
deinde lectores ad Dei laudem et gloriam bona et sua mala narrando 
excitauit suoque laudabili exemplo permultos ad meliorem frugem 
adducere procurauit. Quod si dignum et iustum esse censemus, ut 
rerum omnium principium et finis non sokmi in maximis, uerum in 
minimis etiam abiectissimisque creaturis praesens agnoscatur ac prae- 
dicetur: mihi ut spero nulkis prudens uitio dabit si in hac proposita 
Testamenti ratione progrediar, per quam ille perennis bonorum om- 
nium fons et simul malorum me quamuis exiguum uel a paucis uel 

a multis' [akjqua'^ ex parte cognosci atque laudari possit. 

Valeat autem omnis arrogantiae et philautiae' spiritus, qui prorsus 
odiosum reddit omne genus phariseorum, praesertim in ReHgiosis, ut 
quos mundo mortuos et humiktate tum interiore, tum exteriore'' Christo 



* profectam utrumque apogr. (Soc. et Mon.). 

^ et utrumqtie apogr. ; sic correctum est propter possint, quod scquitur. 
" cum Mon. ^ libro Mon. 

* In utroque apograjiho lacuna est ; lihrarii in maygine scripserunt: „quaedam 
verba hic desunt" . ^ Sic legendum esse videtnr; qua Soc. Mon. 

^ philanthiae Mon. ^ exteriore se Soc. Mon. ; quod ineptum est. 



1 Marc. 13, 33. 35. 

iraun sbergor, Canisii Epistulac et Acta. I. 



34 VIII- Canisii autobiograpliia sive Confessiones et Testanientum. 

Crucifixo quo ad eius fieri potest, conformes esse conuenit. Xon 
n b i s d m i n e n o n n o b i s , quia sine te nihil praeclare facere ^ sed 
nec cogitare quideni possumus''^ *— aut JESY nomen proferre^ — *, 
sed nomini tuo sacrosancto, a quo et per quod bona cuncta sub- 
sistunt'' atque oriuntur, solida et sempiterna gloria* in Coelo et in 
terra unice tribuatur. 

[I.] Primam ergo Testamenti mei partem in eo colloco, ut com- 
plures', ubicunque uiuant, meas suppleant uices in agendis ex animo 
gratijs ter sacrosanctae ac semper adorandae Trinitati. Mecum quaeso 
et pro me confiteantur, timeant, ament, celebrent et colant Deum: 
Patrem aeternum, quo nibil grandius: Deum filium vnigenitum, quo 
nibil sapientius, et Deum Spiritum sanctum paracletum, quo nihil be- 
nignius ac beneficentius censeri debet ac potest excogitari. Laudent 
et superexultent '^ Electi omnes, quos formauit et formabit altissimus, 
hunc meum creatorem redemptorem" atque glorificatorem cuius mera 
bonitate * — et aeterna praedestinatione — * factum est, ut ego in pec- 
catis conceptus etnatus^ naturaque siue ut S, Augustinus lo- 
quitur '', originaliter irae filius'^ a peccatoribus procreatus : in JESV 
Christo secundo Adam^ noua efficerer creatura gratiaeque christianae 
* — qua nihil est optabilius — * : cum renatis alijs particeps redderer. 
* — Sane inter mortales — * in hunc ego mundum prodij cum salutis hu- 
manae per Christum restitutae annus decurreret M . D . XXI . sub Leone 
Pont. Max. 9 quando imperabat Carolus V. Caesar. Et alter eiusdem 
nominis Dux postremus Geldriam ^ administrabat ^°. Natalem diem mensis 
Maius mihi tribuit in urbe Nouiomago, quae prima Geldrensis est di- 
tionisii. Parentes accepi iuxta seculum honoratos ac diuites satis, quod- 
que longe praestantius est, ad uitae finem usque CathoKcos et ortho- 
doxos, cum iam funesta'' Luteranae doctrinae pestis'' non sine mul- 



* possimus Soc. '' persistunt Mo?i. 
" quamplures Mon. 

'' Sie utrumque apograplnim ; corrigcndum videtur : superexaltent. Cf. canticum 
„frium iiuerorHm", in quo identidem : „Laudate et superexaltate eum in saecula" 
(Dan. 3, 52—90). 

* Creatorem ac Redemptorem Mon. 

f Geldriae Soc. Mon. ° funestae Mon. 

^ funesta lutlierana pestis Frib. 



1 Cf. lo. 15, 5. 2 2 Cor. 3, 5. ' 1 Cor. 12, 3. 

* Ps. 113 B, 1. 5 Ps. 50, 7. lo. 9, 34. 

® „Peccatum quod eos [i. e. parvulos] ex Adam dicinius originaliter trahere" 
(Retractationum 1. 1, c. 15, n. 2. Opera I [ed. maurin., Parisiis 1679], col. 24. Migne, 
PP. LL. XXXII, col. 608). 

" Eph. 2, 3. 8 1 Cor. 15, 45. 

9 Leo X. 1. Decembris 1521 mortuus est. 

'" Carolus Egmondanus dux Geldriae VIII. idemque uUimus. 

" Domus, in qua Canisius natus est, Noviomagi adliuc cxstat; est domus angu- 
laris inter vias, quae dicuntur ^Broerstraat" et ^Bijnumsgas". 



Canisii Testamentum sacnim (c. 159G) 1. 2. 35 

torum pernicie in utraque Germania coepisset prorumpere, * — et per 
dulces sermones etiam corda seducere innocentiumi, — * 
Bene sit "■ meis parentibus simul et consanguineis, benefactoribus amicis 
et praeceptoribus, alijs'' omnibus, qui inde a prima aetate curam cum 
corporis tum animi mei suscipere dignati sunt suamque caritatem et 
fidam operam in me nutriendo, educando, atque formando quacunque 
ratione declarauerunt. Bene inquam sit illis, ut singuli pro tempo- 
rarijs benefactis in me collatis non finienda praemia propitio' Christo 
consequantur, Retribuatur illis, quorum meritis ego referre gratiam 
nequeo, et in resurrectione iustorum cum iustis illis retri- 
buatur^. Benedic anima mea domino, et noli obliuisci 
omnes retributiones^, aut potius gratuita eius beneficia, qui 
tot modis commodisque medijs me adiuuit ac protexit infantem, et 
inde a matris vtero in laudem suam segregauit' * — rudem et 
ignorantem — * : qui praeterea in summis saepe periculis uersantem 
conseruauit; semperque inter Catholicos educandum, et Catholicae 
fidei lacte fouendum curauit: ac demum *— immerentem prorsus — * 
infinitis beneficijs, quae nulla oratione mea percenseri possunt, cumu- 
lare uoluit, nunquam non efficiens ut per Angelos ac homines, me 
pusilkmi et grandescentem, domi et foris die ac nocte * — saluum — * 
custodiret. Igitur omnia quae intra me, et iuxta me, et supra 
me sunt, ter Sancto eius nomini benedicant^, ex quo, per 
quem, et in quo omnia^, quique dat mihi et omnibus, vi- 
tam, inspirationem et reliqua'^ quibus mortales indigemus 
uniuersa. 

[II.] Vt ad alteram Testamenti partem accedam, peculiarem 
sapientissimi Dei erga me prouidentiam agnosco, et a multis agnosci 
sed et laudari percupio : quandoquidem cum uerae solidaeque salutis, 
quae animam iustificat ac beat, prorsus essem'^ indignus, per illum 
ipsum venerabiHum Sacramentorum gratia mihi communicata est. Haec 
quippe diuina sunt infirmitatis humanae pharmaca, quibus impuri Adae 
filij in spiritualem uitam traducimur; sunt et organa'' coelestis medi- 
cinae, per quam in ueram aeternamque animae morbidae sanitatem 
alimur, conseruamur atque proficimus, Cuiusmodi magna dei munera*^, 
quae satis commendari nequeunt, ego per legitimos Ecclesiae mini- 
stros^ mihi tradita percepi, ut in Christo non modo regenerarer, sed 
etiam in christiana uocatione, per fortitudinem Spiritus Sancti, con- 
firmarer, pane itidem '' sancto nutrirer, per claues Ecclesiae post * — fre- 
quentem — * lapsum absoluerer , * — Deoque reconciliarer — * ' : 



* sit, Devs Frib. ^ alijsque Mon. " proposito Mon. 

^ esse Mon. ^ origina Soc. Mon. ^ Ejusmodi munora Frib. 

s Dei ministros Frib. " ibidem Frib. ' reconsiliai-er Mon. Soc. 



Rom. 16, 18. 2 Luc. 14, 14. ^ Ps. 102, 2. " Gal. 1, 15. 

Ps, 102, 1. « Rom. 11, 36. ' Act. 17, 25. 



36 Ylll. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentuni. 

Et" Sacris ordinibus ad edificationem Ecclesiae per Episcopum initiarer, 
Laudo igitur et benedico te Christe Pontifex Max: et secundum 
ordinem Melchisedec * — Sacerdos aeterne — *i, qui per 
catholicos et legitimos domus tuae" dispensatores mihi tuum spiritum 
et Sacramentorum effectus mirificos contulisti, ut uel inuitis hostibus 
uerum ac uiuum Ecclesiae tuae sanctae membrum esse ac simul ma- 
nere, * — tibique et alijs inseruire potuerim — *. Quam ergo uene- 
rationem quam * — gratitudinem — * pro his medicamentis, tibi uero 
Samaritano^ rependam, qui tam sapienter et fideliter sanas contritos 
corde, et alligas contritiones eorum^ etc. Laudationem 
Domini loquatur os meum: et benedicat omnis caro no- 
mini eius* qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis'^ 
* — et medetur innumeris animi morbis [et] '' imbecillitatibus — *. 
Vae alioquin misero mihi, praesertim illa molli lubrica atque ad malum 
omne procliui aetate, si te duce efficaci, et frequenti Sacramentorum 
usu caruissem, ac talibus remedijs * — destitutus — * in hac tanta 
nostrac carnis fragilitate * — perinde ac iumentum in stercore per- 
mansissem — *, Verum et illud plurimum per te prodesse sensi, quod 
postquam nuces reliqui, * — et annos quindecim aetatis attigi — * *^, 
adolescens Coloniae Agrippinae tali sum traditus Praeceptori, qui ut 
pius erat ac religiosus admodum Nicolaus nimirum Eschius * — Pres- 
biter Brabantinus, me uelut efferuescentem uitulum'^ bono iugo sub- 
iecit, ac pro sua in me charitate — * quotidianis suis monitis et ex- 
emplis ad meliorem disciplinam reduxit. Etenim a uarijs studijs et 
iuuenilibus desiderijs fiuctuantem animum auocauit, atque ut saluti 
uiciniora quaererem, ardentiorem Creatoris mei^ cultum ac uirtutum 
amorem, in me sapienter excitauit atque*^ prouexit. Sub eo praecep- 
tore uel potius doctore spirituali^' uixit mecum Laurentius ille Surius 
Lubecensis^, ex haeretico Catholicus * — me adiutore — * Coloniae 
factus, cuius doctrina et pietas, quemadmodum plerique norunt, postea 
inter Carthusianos eluxit, et qui multum sane scriptis suis profuit 



* demum et Frib. 

'' suae Soc. Mon. " suis Mon. ^ om. Soc. Mon. 

* Creatori meo Mon. ^ et Mon. *" spirituale Mon. 



• Ps. 109, 4. Hebr. 5, 6. ^ l„c. iq, 30—37. » Ps. 146, 3. 

' Ps. 144, 21. = Ps. 102, 3. 

" Canisius (natus 8. Maii 1521) in album universitatis coloniensis relatus est 
18. lanuarii 1536. Vide infra, mouum. 4. 

' Cf. ler. 81, 18. 

^ Laurentius Surius (1522 — 1578), lubeccensis, carthusiana veste 23. Februarii 
1540 Coloniae indutus, Tauleri, Ruisbrochii, Susonis, loannis Gropperi, Friderici Sta- 
phyli etc. opera latine reddidit, sacra concilia in quattuor volumina collegit (Co- 
loniao 1567), Sleidano „Commentarium brevem rerum in orbe gestarum" (ab a. 1500 
ad a, 1568) opposuit, vitas sanctorum 6 voluminibus (2°, Coloniae 1570 — 1575, et 
saepius) comprehendit. Sunt, qui negent, eum haereticum primis annis aetatis fuisse. 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596) 2. 37 

Ecclesiae Dei. Viuebat tunc etiam Joannes lustus Landspergius, 
praeclarum eiusdem Ordinis Carthusiani decus^, * — a quo multa pia 
conscripta sunt — *, cuius venerandi patris , sicut et reliqui sodalitij 
eius pio contubernio nos ambo * — adolescentes — * , suauiter in do- 
mino fruebamur. luuabat me quoque loci sanctitas, quod Coloniae 
apud aureos Martyres, siue ut nunc loquuntur apud D. Gereonem, 
habitarem, nec solum SS. Thebeorum et'' Martyrum^, sed aliorum 
quoque diuorum, quibus me libenter commendabam, fida patrocinia ex- 
perirer, ut aduersus mundi pericula, et Satanae tentationes, promptius 
fortiusque pugnarem. Praeterea praesens mihi ac fructuosum fuit 
commercium cum pijs ac doctis hominibus quibus tum Colonia * — or- 
nabatur — * '' , Deo nimirum per haec sua electa organa me subinde 
instruente atque confortante, immo de futuris etiam certaminibus, 
quae postea certus comprobauit euentus, utiliter admonente'. Memini 
honestissimae viduae*^, quae raram pietatem uita et morte contestata 
est, quum Arnhemij salutarem amicos, ea diuinis clara illustrationibus 
inter alia ^ praemonuit de nouo sacerdotum ordine * — prodituro — *, 
per quos licet simplices Deus fidos operarios in vineam suam breui 
extruderet^, ac illis me quoque aggregandum esse^' praedixit^. Atqui 



^ et Mon. Soc. ; sed supervacaneum esse videtur. 

^ Iii Soc. hoc verbum rubrum est; neque vero Unca eidem subsfrata est in Mon. 

" Quae sequuntur, usque ad „suo tempore profuturam" (p. 38), ])onuntur etiam 
a Pythone p. 7—8, dicente ea referri a Canisio „in suo, quod propria manu scripsit, 
testamento'^ . 

'^ feminae PijtJt. " alea Soc. 

* Pi/th. om. licet simplices et breui. " om. Mon. 



1 Sanctissimi huius viri virtutes (f 1539) enarraverunt praeter alios Matth. 
Raderus S. J. , Bavaria pia (Monachii 1628) p. 104—107, et P. Dion. M. Tappert 
0. Carth., Der hl. Bruno (Luxemburg 1872) p. 489—492. De eius operibus vide 
etiam loh. Janssen (Geschichte des deutschen Volkes V, 214) et I. Hartzheim (Biblio- 
theca coloniensis p. 183 — 184). At notandum est, eius „Enchiridion militiae chri- 
stianae" Romae ^prohibitum" esse, ^donec corrigatur". 

^ Vetus quaedam traditio coloniensis haec habet : Legionis thebaicae , cui 
S. Mauritius praeerat, partem quandam eo in loco, in quo teraplum S. Gereonis 
nunc est, circa annum 287 una cum duce suo Gereone martyrium subiisse ibidemque 
sepultam esse. In eo templo altare etiam „S. Mauritii" erat. Atque medio sae- 
culo Xn. Coloniae exstructa est ecclesia S. Mauritio dicata, quae a templo S. Ge- 
reonis haud multum distabat. De qua cf. Ad. Tiiomas , Geschichte der Pfarre 
St. Mauritius zu Koln (Koln 1878) p. 38—58. 

3 Canisius cognato suo P. loanni Busaeo (Buys) S. J. , noviomagensi (qui 
per 20 fere annos philosophiam et theologiam in academia moguntina docuit et 
libros complures tum veterum tum suos in lucem emisit) , Friburgo Helvetiorum 
2. lanuarii 1596 haec scripsit Moguntiam : „Benedictus Deus; cujus gratia mihi 
videre licuit Sanctam Arnhemii viduam ; qua monente didici de novo Sacerdotum 
Ordine ad reformationem Ecclcsiae instituendo ; cui et ego adscribendus essem." 
Haec Frid. Bviffcnbcrfj S. J. (Historia Societatis lesu ad Rhenum inferiorem I [Co- 
loniae 1764], 7) ex autographo descripsit, quod in collegio Societatis coloniensi 
exstabat. Eadem ex eadem epistula transcripsit Eaderus (Can. p. 231). Ac de ea 



38 \Ul. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

nulla tuiic de JESVitis, quos nunc uocant, memoria, mentio nulla vel 
apud Italos vel Gallos uel Gennanos usquam habebatur^ * — Fuit 
et virgo uere pia et sapiens apud Brabantinos, quae diuino spiritu 
erudita commonefecit praeter*' alia, meam operam et scriptionem 
Ecclesiae suo tempore profuturam. Deum testor niliil a me fingi, 
sed ueritatem ingenue confirmari" — ■• ^. De studiorum meorum or- 
dine ac progressu, quum Coloniae in Gymnasio Montano discipulum 
agerem, hoc solum dicam, quod anno aetatis meae decimo sexto^, 
qui Christi domini annus erat supra sesquimillesimum quadragesimus "^ 
* — ac societati nostrae initium^ dedit — *, in bonis artibus Magisterij 
lauream fuerim consecutus. * — Quam recte autem ac merito praedi- 
care non possum nec debeo — *. In eadem Catholica Vrbe cuni de- 
chimando tum docendo sed et concionando * — ut alijs gratificarer, 
subinde me tiro — * exercui, licet nondum sacris essem initiatus^. 



"■ Qitae sequuntur , usque ad ingenue affiiinari (confinnari) , Jiabet etiaiii Ra- 
denis (p. 232). ^ inter Pijth. 

" confirmare Soc. Mon.; affirmari Rad '' quadragesimum Mon. 



vidua ipse lohannes Biisaeus ad Raderum scripsit: „Erat illa vidua cognata ipsius, 
et vt puto sanctiraonialis, de cuius sanctitate meo tempore apud Nouiomagenses, qui 
tantum duobus milliaribus ab Arnheimensibus distant, [magna erat] opinio. Ulam 
conuenerat P. Canisius, antequam Societatem nosset" {Eaderus 1. c). A P. lacoho 
KeUer S. J. eadem dicitur „vidua Reiuolda inclytae sanctitatis foemina, et xenodochio 
Arnheimensi suo viuentis haeredj memorabile nomen" (* Vita Canisii [cf. supra p. 2] 
1. 2, c. ^Fatidica". In exemplo a P. Lud. Arano S. J. scripto [ser. X, fasc. Va, 
n. 11] p. B8). SaccJiinus eam sic loquentem inducit: „Tu fili cooptaberis in novum 
quendam Sacerdotum Ordinem , quem in Ecclesia sua ad reformationem eius , ac 
multorum salutem parat Deus. Ego eos per visum vidi , et te ad eos adiungi. 
Graues erunt viri, docti , modesti, Deo pleni, et animarum caritate praediti. Bono 
igitur fac sis animo, et spe huiuscemodi te sustenta ; nam breui a Deo potieris hoc 
dono" (De vita Canisii p. 20). Nescio an liaec Sacchinus deprompserit ex Nicolao 
Orlamlino S. J., qui refert Canisium Neomagi materteram habuisse egregie piam, 
quae illi in genere vitae deligendo fluctuanti ita locuta sit (Historiae Societatis 
lesu prima pars 1. 4, n. 34 [Romae 1615], p. 111). Illustriora „de eadem" vidua 
illa arnhemiensi narrat Raderus ex litteris acceptis a P. lohaniie Hasio S. J., bosco- 
ducensi, qui „ex sororis P. Canisii filia, illaque ex matre didicit: Reinhardam [Hasius 
ita , Raderus etiam Reinoldam appellat] assidue domum lacobi Canisii , qui Petri 
parens erat, interuenisse, toti familiae perfamiliarem, religiosissimam fuisse matronam, 
decem et octo annis nihil e macello, nihil e piscina in mensam intulisse; ad coe- 
lestem Christi mensam ter in hebdomade accubuisse" (I. c. p. 231 — 232). Hasius 
autem ille vir fuit gravissimus: Herbipoli per novom annos Summam theologicam 
S. Thomae explicavit; collegium embricense instituit; annis 1595—1598 provinciae 
S. J. rhenanae praefuit. Anno 1534 praedictionem hanc arnhemiensem factam esse 
Set/uin quidem affirmat (1. c. p. 17 — 18) ; sed in fontibus antiquis annus non indicatur ; 
facta est certe ante annum 1540, quo Societas a Paulo III. confirmata est, et Beatus 
Petrus Faber S. J. in Germaniam venit. 

' Haec fuisse videtur Maria de Oisterwijk; de qua complura infra scribentur. 

- Scribendum fuit ^vicesimo" ; nam Canisius d. 25. Maii 1540 Magister artium 
creatus est. Vide infra, monum. 7. 

3 Paulus III. institutum Societatis lesu 27. Septembris 1540 primum approbavit. 

■* Paulus III. 3. lunii 1545 concessit, ut Societatis lesu aluuini, etiamsi sacris 



Canisii Testameutum sacrum (c. 1596) 2. 39 

Hic milii grata occurrit memoria Theologorum, quos doctrina et uir- 
tute praestantes per dei gratiam uarijs in locis uel audiui, uel con- 
spexi atque noui: cum plerisque familiariter etiam collocutus, et in 
quibus illa quidem aetate fidei Catholicae tuendae zelus non paruus 
* — resplenduit — *. Loquor de Ruuardo TapperoS Jacobo Latomo^ 
lodoco Tiletano ^, Francisco Sonnio *, Wilhehuo Lindano ^ Petro Soto ^, 
Stanislao Hosio, postea Cardinali^ Michaeli Merspurgensi Episcopo^, 
Friderico Staphylo ^, alijs pluribus, qui pro afflictae Ecclesiae Castris, 
egregie dimicarunt, et nouas errorum tenebras doctis lucubrationibus 
profligare conati sunt. Cum porro decimum nonum aetatis annum 
attigissem, ac D. Mathaei [?]' Apostoli ferias celebrarem, uolens et 
gaudens * — ut pudicitiae amatori securius inseruirem — *, virginalem 
castitatem, perpetuo mihi seruandam suscepi ^^, eiusque voti DEO sancte 



* Ita iitnunqiie apogmphum. At Radenis p. 15: „Ipso die S. Matthiae , eum 
annurn ageret vndevicesimum castimoniam voto signuuit.'^ Et Saccliinus, De vita Canisii 
p. 18—19: „Quo anno [i. e. aetatis vndeuiyesimo] ipsa heato Matthiae Apostolo sacra 
luce et perpetuam Deo castimoniam . . . religione voti dedicauit : et Philosophiae spatiis 
magna nominis sui celehritate in Collegio Montano decursis, in codem suprema do- 
natus est laurea." Atque festo S. Matthiae id factum esse etiam Dorignij , Boero, 
Riess asserunt. Quae lectio magis probanda atque adeo certa esse videtur. 



orclinibus nondum essent initiati, publice contionarentur, et Gregorius XIII. 20. No- 
vembris 1584 declaravit eos per concessionem illam ^praedicationis munus in vim 
privilegii buiusmodi exercere potuisse et posse". 

1 De hoc infra, cum de epistula 10. lan. 1548 a Canisio ad eum data agetur. 

- lacobus Latomus sive Masson (f 1544), belga, Lovanii doctor theologiae, 
rector universitatis , inquisitor fuit ac methodum scholasticam contra humanistas 
aliquot, fidem catholicam contra Lutherum, Oecolampadium, Tindalum, alios scriptis 
suis fortiter defendit. 

* lodocus Ravesteyn (f 1570), tiletanus, flander, in academia lovaniensi 
theologiae professor, cum Fraucisco Sonnio anno 1551 concilio tridentino et anno 
1557 coUoquio religionis vormatiensi interfuit; contra protestantes , praesertim 
Illyricum et Chemnitium, complura opera edidit; Baio quoque strenue se opposuit. 

* Franciscus Sonnius sive van den Yelde (f 1576), brabantinus, theologus 
academiae lovaniensis, episcopus boscoducensis et (ab anno 1569) antverpiensis 
fuit; theologicas etiam elucubrationes edidit. 

'" De eximio iUo theologo Guilielmo Damasi Lindano sive van der Lindt (t 1588), 
dordracensi, qui professor dilinganus, episcopus ruraemundanus et gandavensis fuit, 
phira in secundo volumine dicentur. 

^ Petrus de Soto, cordubensis, ordinis Praedicatorum ornamentum . Caroli V. 
consiliarius et confessarius atque academiae dilinganae firmissimum fundamentum 
fuit. A Pio IV. theologus pontificius in concilio tridentino constitutus, ibidem a. 1563 
vita cessit, compositis libris „de institutione christiani hominis" aliisque operibus. 

" Notissimus est hic vir (f 1579), qui episcopus varmiensis , praeses concilii 
tridentini, theologus summus fuit. 

8 De Michaele Helding (1506—1561), vulgo Sidonio, suebo, qui Moguntiae 
parochus ecclesiae metropolitanae et dein episcopus auxiliaris fuit ac postea merse- 
burgensis episcopus factus est , atque de eius scriptis, disseruit N. Paulus in ^Der 
Katholik" (74. Jahrg., Mainz 1894) II, 410-430. 481—502. 

* De hoc infra, ad epistulam 31. Augusti 1555 ab eodem ad Canisium datam. 
'° Si Canisius reapse scripsit ^Matthaei", dicendum erit eum 21. Septembris 



4() YIII. Canisii autobiographia sive Confessioncs et Testamentuni. 

nuncupati", me postea poenituit nunquam; quoniam a re venerea et 
uxorea libenter abstinui ut me ipsum castrarem propter re- 
gnum coelorumi. Non quod nieis uiribus fiderem, sciens neminem 
continentem esse posse, nisi DEO gratiam, homini largiente : sed quod 
fiduciam omnem praestandi coelibatus in illo constituerem , qui pre- 
cantes et sperantes exaudit, et de sua infinita misericordia prae- 
sumentes non despicit^ quique fideles supra suas uires tentari'' 
non permittit^, modo illi gratiae tantum oblatae cooperatores esse 
* — et carnem crucifigere^ — * cum S. Paulo Apostolo non ne- 
gligant. Clementer sane adfuit pater misericordiarum^, in 
cuius manibussortesmeae^ sunt, ac uarijs me praesidijs multis- 
que stimulis * — torpidum subinde confortauit — *, ut in carne sine 
carne uiuerem, et meliora charismata aemularer'^, mundum 
uero et ea quae mundi sunt * — propria retia magis magisque repu- 
diarem — *. 

[III.] Nunc tertia huius Testamenti pars attingenda est quae 
uiginti duos fere annos hoc est totum uitae meae spatium, ante socie- 
tatis ingressum decurrens complectitur. Quando non sohnn in patria, 
sed etiam Coloniae et Louanij Hterarum studijs operam dedi, atque 
ita uixi, ut florentem illam aetatem nonnuUis * — liberioris uitae — * 
sordibus conspurcarim. Etenim iugum domini sicut par erat, non in- 
offenso pede portaui, et adolescens Tobiae praeceptum male compleui. 
Omnibus inquit diebus uitae tuae in mente habeto' Deum, 
et caue ne aliquando peccato consentias, et praeter- 
mittas praecepta domini dei nostri^. Igitur in prima et se- 
cunda aetate, * — non profuerunt , sed obfuerunt mihi sodales praui, 
quorum famihari contubernio nimium delectabar; ut discerem una*^ 
cum illis bonas horas male collocare, uana quaedam appetere, insulsa 
proloqui, cornu extollere, nimiumque mihi sumerem et arrogarem — *. 
Ynde maioribus aequa postulantibus, aduersabar, cum aequalibus con- 
tendebam, non paucos aspernabar ac deridebam nimiumque mihi pla- 
cebam et ahjs me anteponebam ; irasci et aemulari noueram , crebro 
temere gloriabundus et parum uerecundus" [?]. Neque solum corpori 
laute nutriendo, et externis quoque sensibus * — oblectandis — * plus- 
culum indulgebam^ uerum etiam seueriorem disciplinam iuuentuti 



" nuncupari Soc. Mon. ^ tentare Soc Mon. "^ habete Mon. '' oin. Mon. 

" Ita legendunt esse ridetur, nisi forte Canisiiis scripsit haud parum inuere- 
cundus. Soc. Mon. inepte: parum inuerecundus. ^ indigebam Mon. 



1539 votum castitatis fecisse. At cum omnino logendum esse vidcatur ^Matthiae" 
(vide p. 39, not. a) , votum illud diei 25. mensis Februarii 1540 assignandum est. 
Riess et Drews 24. Februarii factum esse scribunt; sed annis bissextilibus festum 
S. Matthiae 25. Februarii agitur. 

' Matth. 19, 12. 2 judith 9, 17. ^ cf. l Cor. 10, 13. 

* Gal. 5, 24. '" 2 Cor. 1, 3. « Ps. 30, 16. 

' 1 Cor. 12, 30. 8 Tob. 4, 6. 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596) 2. 3. 41 

necessariam, ne ex dei filijs, filij Belial^ efficiantur, vel impatienter, 
vel fastidiose sustinebam, non nunquam et abijciebam^ Eram ut 
Propheta loquitur , q u a s i i u u e n c u 1 u s i n d o m i t u s ^ , et iuuenca 
quae iugum non sustinuit, ac uelut ouis errans-^ diuini timoris ex- 
pers, blanda, dulcia molliaque puerili more consectans, mascula, sancta 
ac falutaria respuens, in ocio, lusibus, iocis, salibus, fabulis, luxu, 
somno et crapula, tempus pretiosum absumens, ac lioras bonas vane 
ac friuole conterens. Excusent alij naeuos et uitia puerorum, quae 
vir S. Augustinus in se ipso iam olim reprehendit "^, ac serio deplo- 
rauit, quaeque non humano, sed diuino iudicio aestimare debemus: 
suas etiam poenas haud dubie illa promerentur, praesertim si ex ma- 
litia et petulantia * — - multoque magis — * si contra honestatem at- 
que'' conscientiam in tenera illa aetate committantur et aliquam cum 
turpitudine cognationem habeant. Certe pusillis et grandibus non 
parcit iustus deus, qui solus corda scrutatur^, etcuique reddit 
secundum opera eius''; acrius tamen puniturus parentes in ob- 
seruandis et corripiendis liberis incurios, quod sint instar Heli so- 
cordes'^, et guorum * — dormitantia ' — * indulgentiaque fieri solet, 
ut fenestra iunioribus * — domi et foris — • '^ ad omnem fere nequi- 
tiam aperta relinquatur. Equidem confiteor domine, qui iustitias 
iudicas^, et fortem te zelotem^ ad iniquitatem omnem uindi- 
candam exhibes, me scientem ac** nescientem a primis annis persaepe 
peccasse, ut neque numerum delictorum, neque modum exprimere pos- 
sim, et utriusque tabulae mandata * — (proh dolor) — * temere uio- 
laui, tantoque longius a luce rationis ac intelligentiae, omnique inno- 
centia discessi, quanto magis iudicio ualere poteram, et uerum a falso 
discernere debebam. Certe non uiri, non adulti tantum, sed iuniores 
etiam indigent diuina misericordia tua, ut meritas uitiorum suorum 
poenas* effugiant, pleneque mundentur, et coram facie tua uere appa- 
reant immaculati. Reminiscere miserationum tuarum do- 
mine, et mifericordiarum tuarum quae a seculo sunt. 
Delicta iuuentutis meae et ignorantias meas ne memi- 
neris^". * — Delicta quis intelligit? — * Ab occultis meis 
munda me domine, et ab alienis parce seruotuo^^. Nihil 
enim sunt anni, menses, et dies mei^^^ j^isi secundum clementiae 



* obijciebam Mon. ^ et Mon. 

'^ Sif legendnm mihi esse videttir. Soc. Mon. dormitabuntia. In Soc. hoc verhuin 
rubrttm est ; neqiie famen in Mon. linea ei siihstrata est. 
'^ et Mon. ^ poena Mon. 



1 Cf. Deut. 13, 13. 2 Cor. 6, 15 etc. ■ ler. 81, 18. 

' 1 Petr. 2, 25. ^ In libro primo ^Confessionum". 

5 1 Par. 28, 9. Ps. 7, 10 etc. " Matth. 16, 27. Rom. 2, 6 etc. 

-< 1 Reg. 2, 12—36. « Ps. 9. 5. » Ex. 20, 5. 

•« Ps. 24, 6. 7. '1 Ps. 18, 13. 14. ^^ joi, 7^ jg. 



4;_J A'III. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentura. 

tuae censuram computentur, et sacro* filij tui sanguine * — vetus 
h m 1 — * ab omni corruptione et macula repurgetur, atque sancti- 
ficetur, 

[IV.] Quarta nunc sequitur Testamenti pars, diuinae gratiae prae- 
clara complectens "^ munera, quae nec mcus nec cuiusquam animus 
satis aestimare, multoque minus pro dignitate laudare unquam possit: 
munera inquam per societatem et in societate * — indigno — * ' mihi 
communicata, et annis iam quinquaginta eoque amplius durantia. An 
ego prorsus insulsus ac*^ ingratus non essem, si fonti bonorum aeterno 
non benedicerem, qui mirificauit misericordiam suam in ciui- 
tate munita^, ut hoc nomine societatem nostram appellem, eamque 
stabiliuit praeclaris legibus Fundatoris primique patris nostri Jgnatij, 
* — cuius memoria in benedictione est^, Accessit et publi- 
cum * — Ecclesiae cathol, et sedis Apostol. iudicium , neque minus 
Concilii* sacri Tridentini irrefutabilis autoritas * — hoc institutum 
dilucide — * comprobauit^. Non potest arbor esse mala, tot eximijs 
abundans fructibus^, quos ex illo plurimi decerpserunt, ac etiamnum^ 
haud sine incredibili utilitate ac solida uoluptate decerpunt ''. Prin- 
cipes'' et Magistratus, amici et aemuli, Europa et Affrica huic prae- 
nobili arbori , si sit opus * — non obscure suffragantur — * , ut uen- 
dibile uinum, nec hedera nec precone, ut inquiunt, egere uideatur. 
Quod ad me spectat, flecto equidem genua ad patrem domini 
nostri JESV Christi^, et quascunque possum illi toto pectore' 
gratias ago, et a sanctis omnibus agi percupio, quandoquidem me 
indignum siue Germanum siue Belgam benigne uocauit, et'' uocatum 
recepit in hanc filij sui societatem'^ primo adhuc Praeposito 
* — quem dixi — *, superstite ^. * — Is me primum Romae amanter am- 
plexus est, cum primis collegis Messanam Siciliae urbem destinauit, ad 
solemnem professionem admisit, duobus Theologis in Bauaria docturis 
adiunxit', sed et primum effecit — * Praepositum nostrorum '" in Ger- 
mania Superiore , Austriam , Bohemiam ac Bauariam tunc complec- 
tente^: fuit et illud munus diuinae gratiae, quod puer adhuc de 
salutari , mihique conuenienti uitae instituto deligendo * — solicitus 
essem, ac serio deliberarem deumque mihi propitium, non sine pecu- 
liari fiducia imploraremio — *. His uotis adfuit sane altissimus, quo 
duce Moguntiam Colonia relicta solus abij, quum ilhc Archiepiscopus 

* sacra Soc. ^ coraplectes Soc Mon. 

~ indignus Soc. Mon. ^ et Mon. * Consilii Soc. Mon. 



IIIUI^UUS OWt'. ^tiuil. ct ^uijn. \juii3iin < "yi . aui/»i.. 

etiammon Soc. ^ decerpserunt Soc. Mon. ^ Princeps Mon. 

corpore Mon. ^ ut Mon. ' adiungit Soc. '" nostrura Mo 



Eph. 4, 22. Col. 3, 9 etc. - Ps. 30, 22. ^ Eccli. 45, 1. 

Sess. 25, c. 16 de ref. reg. * Cf. Matth. 7, 16-20 etc. 

Eph. 3, 14. ' 1 Cor. 1, 9. " S. Ignatium dicit. Vide supra p. 9. 
Yide huius operis prooemium generale, n. 1. '" Vide supra p. 11 — 12. 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596) 4. 43 

et Cardinalis Albertus Brandenburgensis , primusque Elector floreret. 
Huius Tlieologus ^ ex vrbe missus ^, mihique iam antea commendatus ^ 
erat Petrus Faber Sabaudus, qui tum psalmos in scholis Moguntinis 
profitebatur, unus ex decem illis primis patribus, qui doctrina et pie- 
tate nobiles, * — paupertatis autem professores — * tanquam primariae 
columnae^ domum" societatis huius potenter sustentabant *. Ac idem 
optimus Faber cum ad eum uenissem comiter * — me nondum antea 
conspectum , — * statim excipere , ac in suis aedibus * — ,quae com- 
munes erant et Parochi apud D. Christophorum" ^ — *, alere et in- 
stituere dignatus est : * — Ac sapienter mihi persuasit, ut si religiosam 
instructionem peterem, — * et conscientiae meae consultum uellem, 
* — ad tempus apud se manerem, et in sacris uersarer Exercitijs 
probaturus — * Summi dei de me voluntatem bonam bene- 
placentem atque perfectam^. Ego cum [?y in ea probatione 
uersor, ac me totum excutio diligenter, in spiritu et ueritate'^ 
Dominum precari didici, simulque cognoui hoc dictae Societatis Insti- 
tutura, quod satis iam explicatum habebam, ad bene beateque uiuen- 
dum, DEoque seruiendum mihi commodissimum et aptissimum fore. 
Quo circa, quoniam uelut in telonio sedens^, *— non obscuram 
Dei uocem audiebam — *, uocanti resistere nec uolui nec debui, sed 
cum Mathaeo surrexi, mundo huic immundo remisi nuncium^: * — illa 
rupi uincula — * quibus eo usque non parum implicabar , * — uelut 



" Columna Soc. Mon. ^ donum Soc. " Christopaura Soc. 

^ Sic Hfrumqiie apographnnt ; at Canisius scripsisse videtur dum. 



1 De Beato Petro Fabro, prirao S. Ignatii in Societate lesu instituenda sodali, 
quem S. Franciscus Salesius summi fecit, cuiusque publicum cultum Pius IX. 5. Sep- 
tembris 1872 confirmavit, plura infra dicentur. 

2 Albertus procuratorem ad concilium trideutinum mittere volebat Micbaelem 
Helding, episcopum suum auxiliarem, eique theologum adiungere Fabrum {Rad. 
Cornehj S. J., Leben des seligen Petrus Faber [Freiburg i. Br. 1873] p. 118). 

* Canisio Fabrum primus commendavit Alvarus Alfonsus , hispanus , sacerdos 
iuvenis, qui, aula imperatricis relicta, Fabrum e Hispania in Germaniam redeuntem 
secutus ab eoque Coloniam in bursam montanam missus erat. Canisius ipse id 
refert; vide Reiffenherg I. c. p. 8, not. o. Philippson falso scribit Canisium Mo- 
guntiae fortuito (^zufallig") Fabrum cognovisse (Westeuropa etc. p. 47). 

< Erant hi S. Ignatius (f Romae 1556) ; B. Petrus Faber , allobrox , villare- 
tensis (t Romae 1546); S. Franciscus Xaverius, navarraeus (f in Sanciano insula 
1552); lacobus Laynez, hispanus, almazanensis (t Romae 1565); Alphonsus Sal- 
meron, hispanus, toletanus (f Neapoli 1585); Simon Rodriguez, lusitanus, visensis 
(t Olissipone 1579); Nicolaus Bobadilla, hispanus, palentinus (f Laureti 1590); 
Claudius laius, allobrox, gebennensis (f Viennae Austriae 1552) ; loannes Codurius, 
gallus, ebredunensis (f Romae 1541); Paschasius Broetus, gallus, ambianensis 
(t Parisiis 1562). Ita P. los. luvencius, Societatis lesu historicus, Epitome historiae 
Societatis lesu I (Gandavi 1853), 282—283. 

^ Ecclesia haec et parochia etiamnunc Moguntiae exstat. 

« Rom. 12, 2. •^ lo. 4, 23. 24. » Matth. 9, 9. 

9 Cf. Matth. 9, 9. Marc. 2, 14. Luc. 5, 27. 28. 



44 Yill. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentura. 

pluribus et contrarijs dominis inseruire possem — *i. Yna et prae- 
cipua cura esse coepit, Christum dominum, qui clementer me respexerat, 
insequendi, quemadmodum ille pauper castus et obediens in uia crucis 
praccesserat 2. Huic * — parentibus insalutatis et amicis inscijs me 
totum addixi — * et tradidi, ut qui antea meo arbitratu uixeram, 
ex'' nutu et praescripto eius penderem inposterum, penes'' quem ius 
totum esset, uniuersam Societatem administrandi. Hoc ergo Religiosae 
uitae votum non solum ardenter * — Anno Christi 1543, primo [P]^ 
die Mai — * Moguntiae suscepi, sed et postea Romae confirmaui, ac 
plenius reddidi, Anno domini quadragesimo nono, cum Reuerendus 
Pater Jgnatius, ex gratia sua potius quam ex merito meo, illorum 
[me] numero adscripsit, qui se iuxta consuetam profitentium formulam, 
totos Christo eiusque Summo in terris Vicario ministros offerunt, ac 
prorsus dedicant, nimirum, ut ad uineam domini excolendam, in pau- 
pertate continentia obedientiaque perpetua uiuentes ubique gentium 
* — sint operarij ^ — * expeditiores " ^. Laudo et illam effusam Dei mei 
bonitatem, qua factum est, ut promissionis^ huius me'' nunquam postea 
poenituerit, quamlibet multi me probris affecerint, adeoque totum hoc 
instituti genus pro sua libidine clam palamque suggilarint, et diris [?] ' 
quasi deuouerint. Jmmo uero istorum * — vexantium — * petulans 
insectatio, mihi adeo non obfuit, ut etiam in hoc uocationis studio 
currentem reddiderit alacriorem, et ego me foeliciorem putarim, quod 
dignus haberer propter nomen JESV contumeliam pati^, 
et a publicis Ecclesiae hostibus * — mendaciter accusari atque pro- 
scindi. Horum ego salutem utinam procurare ac etiam profuso 
sanguine redimere possem: Id sane in lucri parte ponerem, ac sin- 
cerum charitatis affectum iuxta praeceptum domini'^, declararem — *. 
Est lioc religiosae uocationis beneficium, quo me dignatus est Cln-istus, 
ut ego arbitror inter alia in terris percepta ° fere maximum , quo 
semel accepto, pergrauem et molestam temporalium curarum sarcinam 
laetus abieci, leue autem et suaue onus domini^ non sine libera 



et Mon. ^ penus Soc. Mon. "^ expeditores 3Ion. ^ prossionis Soc. 

niei Soc Mon. ^ diris Soc. Mon. [= furiis?] ; forktsse legendnm diis. 

praecepta Soc. Mon. 



> Cf. Matth. 6, 24. Luc. 16, 13. 

2 De exercitiis his moguntinis confer quae Canisius dicit in ^Confessionibus" 
(supra p. 9) et in epistula mense Aprili vel Maio anni 1543 ad aniicum coki- 
niensem data. 

^ Utrumque apographum Kalendas Maias habet. Verum hic aut librarii mendum 
fecerunt, aut Canisius ipse memoria hipsus est; nam ipsum votum Canisii manu 
scriptum, quod adhuc apud nos est, diem 8. Maii exhibet. Vide infra, IX. n. 8. Simi- 
liter Confessiones Canisii ; vide supra p. 9. 

* Cf. Matth. 20, 1—16. 

^ Professio haec Canisii ponetur infra, monum. 3. 

6 Act. 5, 41. ' Matth. 5, 44—46; 6, 14. 15 etc. « Mattli. 11, 30. 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596) 4. 5. 45 

seruitute portare coepi , * — factisque votis — * ea consecutus sum 
praesidia, ut Deum expeditius colerem, me ipsum'' fortius uincerem, 
animi pacem perfectius obtinerem iustiusque cum psalmographo cantare 
possem, laqueus'' contritus est, et nos liberati sumus, ad- 
iutorium nostrum in nomine domini^. "^ — Eoque iustius me 
miseret illorum qui — * religiosam disciplinam tanquam difficultatibus 
plenam [et] * — intollerabile iugum — * exhorrent, quoniam ex inani 
ac puerili metu erroris sui capiunt occasionem , dum adeo defugiunt ' 
Euangelicae paupertatis incommoda, quae Apostoli primique Christiani ^ 
hilariter complexi sunt. Ad haec iugum Religiosae obedientiae, quod 
uictimis omnibus praestat^ omnino detrectant, ac suo [?]'' iudicio im- 
pediti , laboriosam pugnam , * — quae inter spiritum et carnem pijs 
est necessaria ^, * — reformidant ; quandoquidem nullus athleta Christi 
uereque * — spiritualis homo sine sudoribus coronatur — *. [V.] Addam 
nostras profectiones, quae partem Testamenti quintam sibi uendicant 
et Yocationis nostrae in Christo factae "^ — profectum fortasse — * 
aliquem ad dei gioriam demonstrabunt ^ Cum ex Moguntia Coloniam 
redijssem, quemadmodum obedientiae lex mihi praescripserat "^, iamque 
Sacerdos per Catholicum Episcopum ordinatus essem^, * — primum 
uero Sacrum in Coenobio apud'' Nazareth^ obtuli domino, coepi quos- 
dam e nostris alere — ^"^ Et habitationem cum illis habere communem. 



"" ipsi 31on. ^ laquius Mon. " defugeunt Soc. ; defugerunt Mon. 

^ Aiit sic legendum esse videtur, aut caeco ; Soc. et Mon. : loco. 

® Sententimn, quae sequitur, usque ad verba ^e nostris alere" incl., etiam Sac- 
chinus affert e „literis" Canisii (De vita Canisii p. 31—32). Huic autem alteram 
sententiam ex „Confessionibus" dcpromptam iungit. 

^ Rad. om. quemadmodum usquc ad praescripserat incl. 

^ in coenobio Nazareth Bad. 



» Ps. 123, 7. 8. 2 cf. Matth. 19, 27. Luc. 5, 11. Act. 4, 32—37 etc. 

^ „Melior est enini obedientia quam victimae" (1 Reg. 15, 22). Hanc sen- 
tentiam S. Ignatius commemorat et exponit in insigni illa, quae saepissime in So- 
cietate lesu legitur, epistula „De virtute oboedientiae", 26. Martii 1553 ad socios 
lusitanos data; quae saepe typis descripta est, accuratissime autem in „Cartas de 
San Jgnacio de Loyola" III (Madrid 1877), 184—206. 

* Cf. Gal. 5, 17. 1 Cor. 9, 27. 

■'' Canisius sacerdotio initiatus esse videtur per loannem Nopelium , episcopum 
cyrenensem i. p., et suffraganeum coloniensem (vide infra, epistuhxm, quam Canisius 
10. Septembris 1546 ad eundem dedit). 

* In manuscriptis historiis collegii coloniensis (ad annum 1545) et gymnasii 
Trium coronarum coloniensis (f. 21'') asseritur in ecclesia Beatae Mariae Virginis 
in „maiore Nazareth" (Grossnazareth) id factum esse : monastcrium illud, in platea 
S. Gereonis situm , virginum erat regularium ordinis S. Augustini. Exstabat Co- 
loniae etiam conventus „minori.s Nazareth" (Kleinnazareth) , in platea Sedecim do- 
muum, mulierum ordinis Cellitarum, regulae S. Augustini {Gelenius 1. c. p. 559. 560. 
598. Erh. a Winheim 0. Carth., Sacrarium Agrippinae [Coloniae 1736] p. 201. 212). 

■^ Canisius 8. Maii 1543 Deo voverat, „quod per divinam gratiam velim etiara 
ex nunc actualem assumere paupertatem, nisi quatenus et quamdiu Praepositus dictae 



46 \Ul. Canisii autobiograpbia sive Confessiones et Testamentiun. 

Prodidit interim Archiepiscopus Coloniensis Hermannus a Weda, [quodj" 
iam pridem in animo suo texuisse [?]'' uidebatur, se Luteranae sectae 
fauentem esse patronum , qui cuperet in sua ditione mutatam * — et 
deletam — * esse prorsus ueterem Religionem, Quod institutum * — ut 
aequitas flagitabat — * per acerbe tulit clerus Coloniensis ^ , misitque 
Leodium rogans * — Ecclesiasticos ut suo consilio et auxilio impedi- 
rent conatus' Hereticos, nouum ignem extinguerent . periculum esse 
in mora, si uigilante Juda, diutius Catholici dormirent ^. Mittor igitur 
ego Leodium, causamque difficilem tracto cum Episcopo et clero 
Leodiensi, ac post habitas aliquot declamationes , optatum subsidium 
impetro^. Cum redijssem Coloniam, urgeor'' iterum a Clero Catho- 
lico — * ut legatus abeam ad Carolum V. Caesarem in Castris occu- 
patum, ut rebellantes* Luteranos Principes suae subijceret potestati, 
quos et manus dare coegit * — capto Principe Saxoniae — *. Idem 
Caesar Coloniensis Cleri uotis * — per me propositis — * annuit, suam 
operam * — aduersus Archiepiscopum pie promisit, rem totam insigni 
uiro Domino Groppero strenue procurante^ Hunc successum diuina 
bonitas tribuit, quando mihi noua contigit familiaritas cum amplissimo 
Principe * — Domino Othone Truchses", Cardinali'' et Episcopo Augu- 
stano — *, quem postea singularem Patronum, quoad uixit multis in 
rebus experti sumus *. Idem autor mihi fuit, ut ex ditione sua profici- 
scens ConciHum' peterem Tridentinum, meque suo Theologo R. P. Claudio 



* om. Soc. Mon. 

'' Ifa Soc. Mon.; secl fortasse legendum est texisse; vel tenuisse, qnorJ Bi'es<i 
(p. 44) ponif. ' conatos Soc. ^ urgor Mon. " repellantes Mon. 

^ cooperante 3Ion. " Trucbzes Soc; Tincbeus Mon. 

^ Cardinale Soc. Mon. ' consilium 3Ion. 



Societatis [lesu] aut eius loco M. Petrus Faber impedierit". Hi autem voluerunt, 
Canisium — novicius is tunc erat — bereditatem accipere, quae ei ex patre circa 
finem anni 1543 mortuo obveniebat; cuius unam partem Canisius statim in pauperes 
distribuit, alteram sibi sociisque alendis reservavit. Societatis constitutiones tunc 
(1543 — 1547) nondum absolutae, nedum promulgatae erant. 

' De hac re multa dicentur in epistulis a Canisio anno 1544 — 1547 datis. 

"- Cf. Matth. 26, 40—47 etc. 

' Ad appellationem, quam clerus coloniensis contra Hermannum ad Paulum IH. 
et CaroUun Y. fecerat, Georgius Austriacus, antistes leodiensis, iam 1. Aprilis 1545 
se aggregaverat , idemque 6. Aprilis capitulum et clerus ecclesiae leodiensis, quae 
tunc coloniensis metropolis erat suffraganea , et 10. Aprilis academici lovanienses 
fecerant. Delegerant eodem anno, qui una cum delectis coloniensibus et traiec- 
tensibus Traiecti eam rem Caesari proponerent. Periculo autem crescente Canisius 
exeunte anno 1546 Leodium missus est, ac 22. Decembris capitulum ecclesiae cathe- 
dralis 200 fiorenos „nionetae brabantinae" coloniensibus auxilii causa mittere statuit. 
Nec dubium , quin ipse etiam episcopus iis strenue succurrerit. Vide , quae de hac 
re ex arcbivo illius capituli protulit i?/>.s.s (p. 65—66) et, quod infra ponetur, re- 
gestum epistulae exeuntc anno 1546 aut ineunte 1547 a Canisio ad Leonardum 
Kessel missae. Cf. etiam BarfhoJ. Fisen S. J. , Sancta Legia , Romanac Ecclesiae 
filia, P. 2 (Leodii 1696), p. 345. ■• Cf. supra p. 29. 



Canisii Testaraentum sacrum (c. 1596) 5. 47 

Jaio * — Sabauclo — *i adiungerem^; Is quippe tum Tridenti cum laude 
uersabatur, * — neque multo ante Trigestinum Episcopatum, sibi a Fer- 
dinando Rege oblatum, refutauerat — *. Inde factum fuit, ut ego ex 
Germania in Jtaliam commode peruenirem, et ea quae ad institutum 
societatis propius pertinebant, rectius quam antea cognoscere et certius 
probare possem. Tridento Bononiam ueni, * — ubi meam quoque 
sententiam in sacro dixi Concilio — *3; et inde Florentiam Reue- 
rendum Patrem Jacobum Lainez comitatus adij'*, * — eundemque per- 
doctum et exquisitum Theologum egregie — * concionantem audiui. 
Exactis porro aestiuis caloribus, qui molesti satis Jtalis esse solent, 
* — vocatus inuisi Romam Septembri mense, mihique sum gratulatus, 
quod sanctam illam vrbem diu optatam'' ingrederer — *, quam scirem 
tot mille Sanctorum Martyrum sanguine consecratam, et in Aposto- 
licae Confessionis Petra fundatam, sed et in fidei puritate constantem 
ac orbe toto terrarum iure percelebrem esse. Mansi Romae usque 
ad sequentem Februarium, magnaque cum uoluptate uixi cum patribus 
charissimis simulque sacris meditationibus et ministerijs instituti nostri 
proprijs, alacriter operam dedi-'. Postea sum illis adiunctus * — Fratri- 
bus atque Collegis'' — *, qui primum in Sicilia Collegium Messanae con- 
stituerunt, * — ac difficilem" nauigationem ad eam usque Insulam per- 
egerunt — ^'^^ sub R. P. Natale Rectore'^. *— Deo gratia qui in eo 

=* optatum Soc. ^ Colegis Soc. Mon. " difficillem Soc. "^ perexerunt Moji. 



1 Cf. supra p. 43, not. 4. 

2 Canisius Tridentum profectus est medio fere mense Februario anni 1547. 
^ lo. Dom. Mansi initio concilii bononiensis vel potius tridentini Bononiam 

translati interfuisse dicit 85 theologos, „quorum ultimi a Societate lesu , qui pres- 
byteri reformati dicebantur , fuere viri insignes, Claudius laius, lacobus Laynes, 
Alphonsus Salmeron , socii sancti Ignatii , et Petrus Canisius Germanus eruditis 
operibus clarissimus" (Sanctorum Conciliorum et decretorum collectio nova Y [Lucae 
1751], 587—590. Plura vide infra, monura. 27—29). 

* P. Laynez „fere raedio mense lunio cum Canisio viae comite . . . Florentiam 
pervenit". Repudiata hospitii liberalitate , quam complures obtulerant, Laynez in 
valetudinariura S. Pauli, suppeditantibus ad victuni sumptus Petro de Toledo et filia 
eius, ducis coniuge Eleonora, cura Canisio divertit. In ecclesia cathedrali per 
octavam S. loannis Baptistae, patroni civitatis [24. vel 25. Tunii ad 1. lulii] „de 
regno dei" contionatus est. 17. lulii in eadem ecclesia primara epistulam S. lo- 
annis exponere coepit; tria fere hominum milia ad eura confluere solebant. 4. Sep- 
tembris Florentia discessit. Liftcrae qKadriinesfres I (Matriti 1894) , 45 — 46 (nunc 
primum editae in libellis periodicis „Monuraenta historica Societatis lesu"). loannes 
de Polanco S. J., Chronicon Societatis lesu (nunc priraum editum in iisdem „Monu- 
mentis") I (Matriti 1894), 219—220. 

* P. loannes de Polanco S. J. Roraa 13. Noverabris 1547 sociis lovaniensibus 
de Cornelio Wischaven et Antonio Yinck scripsit: „Vterque siraul cum D. Canisio 
sedulo in huniilitatis exercitijs versantur, solidum iacientes spiritualis profectus 
fundamentum , cunique edificatione non modica nostrum omnium suis funguntur 
ministerijs." Ex * apographo huius epistulae, a Fr. Petro Kannegiesser S. J. Lovanii 
statim facto, quod est in cod. colon. „Litt. Epistt. var." fol. non sign. , ante f. 33. 

* Hoc iter Canisius describit epistulis 24. Martii et 23. Aprilis 1548 datis. 

■^ Hieronymus Natalis (Nadal) ex insula Balearium maxima (Maiorca) ortus, 



48 VIII. Canisii autobiograpliia sive Confessiones et Testaraentum. 

collegio milii tum concionanti", tum Rehtoricam protitenti^ adfuit, 
ubi sacras Vrsulanae sodalitatis reliquias Colonia transmissas et Mes- 
sanae depositas perlibenter accepi ^. Visum est autem R. P. Ignatio, 
me Romam e Sicilia reuocare ut ad solennem — * professionem votorum, 
quae mense Septembri facta' fuit, praepararer, meaque uota * — more 
nostro ederem publice — * nec multo post mitterer Bononiam cum Re- 
uerendis Patribus Claudio Jaio, et Alphonso Sahnerone'', doctoralem 
laureum consecuturus ^ ^, et cum eisdem recta in Bauariam profecturus. 
Etenim'^ satis faciendum erat Catholico in primis * — et insigni — * 
principi Domino Guillhebno utriusque Bauariae duci, qui post clarissimi 
Doctoris Joannis Eckij mortem, a Paulo III Pon. Max. et R. P. N. 
Jgnatio, multum postularat, ut aliquot e nostris Theologi Sacra Jngol- 
stadij profiterentur, et scholam ilHc Theologicam '' * — non nihil con- 
cussam — *, instaurarent ^, Duobus autem alijs Patribus quos dixi, alio 
missis, ego non solum professorem egi, sed et Rectorem illius Aca- 
demiae * — praebere debui , et partim Latine studiosis , partim Ger- 
manice — * populo sum concionatus. Venit interim Reuerendus Pater 
Nicolaus Gaudanus Hollandus, ut patri Salmeroni'' in Jtaliam reuocato 
* — et in Tridentina synodo percelebri — *, succederet', mihique prae- 
staret socium atque collegam, quocum ex Bauaria in Austriam deinde 
destinabar*. Etenim fundamenta Viennensis Collegij confirmanda et 
promouenda erant, quae supra dictus Pater Claudius ac P. Nicolaus 
Lanoius'' Rector, fauente in primis Patrono Ferdinando Caesare tantum 
utcunque fuerant' inchoata™ [sicj. Voluit autem diuina bonitas me 
Viennae non solum Theologiam docere, sed etiam tum Caesari a sacris 
esse Concionibus ac * — Austriacum — "^ praeterea conscribere Cate- 



" concionandi Soc. •' prouitenti Soc. " facata Soc. 

'^ Salmorone Soc. « consecutus Mon. ^ Etinim Soc. 

' illinc Theoloicam Mon. *■ Salmoroni Soc. 

' susscederet Soc. ; succederem Mon. ^ Laonius Mon. ' fuerat Soc. 

™ Scribendiim fuit aut quae supra dictus Pater Claudius ac P. Nicolaus . . . 
inclioaverant aut quae per supra dictum Patrem . . . fuerant inclioata. 



ab ipso S. Ignatio in gubernanda tota Societate adiutor adhibitus est. Quo mortiio 
summis in Societate muneribus functus est : praepositus provineialis, assistens prae- 
posito generali, commissarius, vicarius generalis fuit. Annis 15-55 et 1563 Germania 
eum aliquamdiu tenuit. Mortuus est Eomae 3. Aprilis 1580. Eius autem „Adno- 
tationes et Meditationes in Evangelia" anno 1594 Antverpiae editas tres illi Wierx 
et duo Collaert 153 magnis ornarunt figuris, in aes incisis. Cf. C. Sonunervogel S. J., 
Bibliotheque de la Compagnie de Jesus. Premiere partie, V (Bruxelles-Paris 1894), 
1517—1520. 

' Vide epistulas, quas S. Ignatius ad Canisium mense Martio a. 1549 et hic 
ad Carthusianos 5. lunii 1549 dederunt. 

- De hac promotione vide infra, monum. 30. 

^ Haec et quae sequuntur, usque ad finem huius „Testamenti'', hic copiosius 
non exponuntur, quia ipsis Canisii epistulis explicabuntur. 

*■ Canisius 9. Martii 1552 Viennam advenit. 



Caiiisii Testanientum sacrum (c. 1596) 5. 49 

chysmumi, ^e qiio dicam postea. Et quoniam Jmperij decreto san- 
citum erat , ut Colloquium Tlieologicum a catliolicis simul et prote- 
stantibus Wormatiae haberetur, "^ — fuit is annus 1557, — * uisum est 
eidem Caesari uelut suos Theologos P. Gaudanum et me illuc mittere, 
iibi et Louanienses quidam Theologi * — magni nominis — * , nobis 
adfuerunt ^. Mihi tunc prouincia contigit , ut nomine Catholicorum 
scripto et uiua uoce, responderem aduersarjis quorum princeps aderat 
Philipus Melanchton * — iam utcunque senecta confectus — *. Sed noua 
Luteranorum inter se altercantium dissensio * — intercessit, causamque 
praebuit — *, ut hoc Wormatiense Colloquium in ipsis etiam primordijs 
abrumperetur, cum inter Catholicos * — quidem — * optime conueniret". 
Ego Wormatia Coloniam excurri, ac deinde, ut Episcopo gratificarer 
Argentoratum adij, simulque Friburgum Brisgoiae obiter inuisi, * — et 
Senem Glareanum amice salutaui — * ^ Yerum ex Austria rursus in 
Bohemiam proficisci habui, ut Collegium Pragense apud D. Clementem, 
liberalitate Regia fundaretur * : quae res non paucis mensibus, nec sine 
labore transacta est, me interim in Cathedrali Ecclesia, cum Caesar 
Ferdinandus eiusque filius ipsi cognominis^ praesto essent, concionante: 
Ac saepius quidem Romam euocatus, iter longum absolui et ad no- 
uum Praepositum Generalem eligendum accessi, aliaque * — Prouintiae 
nostrae -^* negotia expediui ^. Cum porro Pauhis IIII Pont. Max : prae- 
esset Ecclesiae, Reuerendus Pater Jgnatius * — a me iam antea nomina- 
tus — * e uiuis pie decessit, et Pontificis Legatus * — idemque Episeopus 
Italus — *" ad Poloniae Regnum destinatus fuit, * — cui uisum est me 
comitem accipere, quem in Poloniam duceret secum — *. Vnde Cracoaiae 
coram clero Latine uerba feci. Ex Polonia * — post paucos menses — * 
in Germaniam redij, et Augustam concessi tempore comitiorum, quum 



conuenirent Moh. 



^ Cf. supra, prooemium generale, et quae infra dicentur. 

2 lodocus Tiletanus, Franciscus Sonnius (de his cf. p. 39), Martinus Balduiuus 
Kithovius, qui postea episcopus iprensis fuit. 

^ Henricus Loriti , ex pago helvetico ^Glarus'' oriundus, anno 1512 a Maxi- 
miliano I. imperatore laurea poetarum ornatus est, vir antiquarum litterarum , geo- 
graphiae , musicae peritissimus , quas in academiis potissimum basileensi et fribur- 
gensi professus est. Hic Luthero quidem et Calvino initio multum favebat, postea 
vero , iis melius perspectis , tanto apertius et fidelius ecclesiam catholicam sectatus 
est, mortuus Friburgi anno 1563. 

* Annis 1555 et 1556. 

'= Hic appellari solet archidux Ferdinandus II. tirolensis, eratque maritus Phi- 
lippinae Welserae et pater Andreae cardinalis austriaci et episcopi constantiensis ; 
Ferdinandus Tirolim et Austriam anticam (Vorderosterreich) postea gubernavit, 
ecclesiam catholicam semper diligenter protexit. Vitam eius enarravit los. Hirn, 
Erzherzog Ferdinand II. von TiroL Geschichte seiner Regierung und seiner Lander. 
2 voll. Innsbruck 1885. 1887. 

* Vide supra, prooemium generale. 

■^ Camillus Mentuatus (Mentuati), episcopus Campaniae et Satriani. 

Erannsberger, Cauisii EiJistulae et Acta. I. 4 



50 \IU. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentuni. 

Carolo V Caesari a Ferdinando fratre funebres Exequiae solenni pompa 
celebrabantur ^ : Et quoniam Joannes Faber ^ Hailbrunensis et Domini- 
canus, quem antea Doctorem Jngolstadij creaueram, primarius Augustae 
Ecclesiastes, diem extremum clauserat, placuit Episcopo *- — et eidem 
Cardinali iam antea nominato — * ^, in locum demortui me substituere 
ut * — ex professo — * praeessem cathedrae Augustanae. Nec licuit 
mihi huius uoluntati contra dicere, quod secundus Praepositus noster 
R. P. Lainez ex vrbe mandasset, ut nouum hoc onus in meos humeros 
attollerem, et Catholicis Augustae fulciendis operam darem, licet aHoqui 
satis grauarcr veteri munere Prouincialis, Etsi uero multis annis hoc 
saxum Augustae " uolui, * — multorumque gratiam in Euangelico munere 
mihi conciliaui — * ^ tamen in loca uicina ' et dissita ^ subinde proficisci 
debui, quemadmodum in Bauariam, Sueuiam, Rhotiam, Austriam, Bo- 
hemiam, Franconiam, donec tandem Pius IIII. Pont. Max. hoc mihi 
negotium dedit Romae, praecipuos Germaniae Principes, quibus et 
ipse scribebat, coram accederem ac eorum animos in Religione Catho- 
lica promouenda confirmarem. Jgitur in Westphaliam usque peregri- 
nandum'' fuit, ubi et Geldriam penetraui, et satis laboriosam sensi 
profectionem, comite ex nostris unico contentus^. Quidquid autem in 
liis itineribus, quae suis periculis non caruerunt, recte ac fideliter a 
me gestum est, praepotentis dei gratia et uirtute singulari gestum esse 
*— testor : ego mihi ex his nihil arrogo, upote s e r u u s i n u t i 1 i s ^ qui 
tantum — * voluntatem bonam, et promptum maioribus parendi studium 
* — adferre potuit, m n i a e n i m o p e r a n o s t r a , ut Propheta ait, 
operatus es domine^; si gloriari oportet, quae infirmi- 
tatis meae sunt gloriabor'^. Scis interim, qui arcanorum es 
omnium conscius — * , tu uirtus et salus mea , quod vocationis meae 
simplicitate contentus * — nullius — * aurum et argentum con- 
cupiuerim^, * — nullumque — * pro laboribus meis uel appetiue- 
rim, uel perceperim ' emolumentum, sicut professionis meae ratio et pu- 
ritas flagitabat^. Absit procul ut me iustum et innocentem praedicem 



Augusta Mon. ^ consiliaui Soc. Mon. '^ uicinia Soc. Mon. 

dessita Soc. ^' in Wesphaliam usque perigrinandum Soc 

praeceperim Mon. 



' Hae in ecclesia cathedrali augustana 24. et 25. Februarii 1559 factae sunt 
{Fiunc. Doni. Haberlin, Neueste Teutsche Reichs-Geschichte IV [Halle 1777], 2—3). 

^ Rectius : Fabri ; de hoc vide infra, monum. 67. 

" Ottonem Truchsessium Canisius dicit. 

•• Canisius mensibus Novembri et Decembri auni 1565 et ineunte anno 1566 
hoc iter peregit. Cf. 7iVc.s-.s- 1. c. p. 348—351. Bocro 1. c. p. 285—294. 

•' Luc. 17, 10. « Is. 26, 12. ^ 2 Cor. 11, 30. « Act. 20, 33. 

'•• S. lynatiua in Constitutionibus S. J. id identideni commendat (P. 4, c. 7, n. 3 : 
r. 6, c. 2, n. 7; P. 7, c. 4, n. 4; P. 10, n. 5; Ex. c. 1, n. 3 et c. 4, n. 27). Atque 
ultimo, quem dixi, h)co sanctus parens sic loquitur in autographo hispanico Consti- 
tutionum suarum, quod nuper accurate tj^pis descriptuni est: ,La nuestra profesion 



Canisii Testamentum sacrum (c. 1596) 5. 6. 51 

* — cjui cum eximio Apostolo dicere ueutiquam possum, nihil milii 
conscius sum^, sed cum Propheta confiteri habeo, si iniquitates 
b s e r u a u e r i s d o m i n e ^ etc. — * Hoc unum coram Deo et* hominibus 
aperte profiteor, * — quidquid mihi bene cessit, id non meis meritis — *, 
sed bonorum, ac praesertim Societatis nostrae precibus pro me factis 
effectum fuisse. Diuina gratia * — successum omnem impertiente in hoc 
quocunque'' ministerio. Meum — * esse fateor, ac mihi acceptum ferri 
uolo, quidquid in hoc toto peregrinandi genere peccatum fuit, * — et 
frequentissime quidem — *, quando multas et praeclaras' bene agendi 
* — me ipsum custodiendi — *, et alios aedificandi occasiones imprudenter 
omisi, ut seruum bonum et fidelem^ * — usquequaque — * non ex- 
hiberem. * — Non exercui me ipsum ad pietatem^, quae utilis 
est ad omnia^; peccantes coram omnibus non argui'^, 
Exemplum quale oportuit'' uario hominum generi non praebui in 
uerbO; in conuersatione et charitate'^, quemadmodum S. Paulus 
flagitat — *. Etsi uero quaedam prima fronte bona et speciosa sese 
nobis inter agendum offerunt, tamen ea humanae mentis est imbecilitas 
et inconstantia, ut multa saepenumero improuide inchoemus, inchoata 
uero frigide promoueamus, neque ad felicem terminum eadem per- 
ducamus. [VI.] Sexta' Testamenti nostri pars in eo consistit, ut de 
munere docendi , quod nostris hominibus est summopere*^ familiare, 
nonnulla subijciam. Certe si unquam antea, nunc uel maxime illis 
opus est doctoribus, qui magno zelo et inuicta constantia fidem catho- 
licam profiteantur, "^ — ut noxiae curiositatis cupido uulgo sanam doc- 
trinam inculcent — "^. Etenim eo tempore uiuimus, quo sicut Apostolus 
fore praedixit, sanam doctrinam homines non sustinent, sed 
prurientes^ etc. * — non salutaria, sed placentia proferentes quique 
sectas perditionis — * inducant^ et carnis licentiam * — ^ pro 
Euangelica libertate — * tueantur i^. Eoque magis Deo Summo gratias 
ago, qui me inter societatis nostrae Doctores acciuit, neque canenr esse 
mutumii uohiit, * — sed clamare iussit in Cathedra orthodoxa — *. 
Certe illius gratiae'' tribuo, quod adolescens nescio quam natiuam indolem 



^ ut Mon. ^ quodcunque Soc. Mo». '^ praeclas Soc. 

^ opotuit Soc. " Sexto Soc. Mon. ^ ualde Mon. 

^ canere Mon. ^ glatiae Soc. 



demanda que seamos prevenidos y mucho aparejados para quanto y para quando 
nos fuere mandado en el Sefior nuestro, sin demandar ni esperar premio alguno en 
esta presente y transitoria vida, esperando siempre aquella que en todo es eterna, 
por la suma misericordia divina" (Constitutiones Societatis lesu latinae et liispa- 
nicae cum earum declarationibus [Matriti 1892J p. 25). 

1 1 Cor. 4, 4. 2 Ps. 129, 3. =* Matth. 25, 23. •» 1 Tim. 4, 7. 

5 1 Tim. 4, 8. « 1 Tim. 5, 20. ' 1 Tim. 4, 12. 

8 2 Tim. 4, 3. ^ 2 Petr. 2, 1. '" Cf. Gal. 5, 13. 

'' Is. 56, 10. Familiae nomen Canisius his verbis designat, atquo ilhul, quod 
adversarii ei dabant: „canis austriacus". 

4* 



52 VIII. Canisii autobiographia sive Coiifessiones et Testamentum. 

senserim, ut doctis ac pijs homiiiibus libenter adessem, ac meipsum 
ad docendum et praedicandum Dei uerbum saepe compararem. Id 
quod illi quoque confirmare possunt, qui me puerum in patria, Coloniae, 
in Osteruik Brab[antiae cognouerunt.] "^ — — 

4. Reliquiae illarum partium „Coiifessioiium" et „Testamenti", 
quae integrae superesse non yideiitur. 

I. 

Ex Ptjihonc (p. 52 — 54); qui sic praefatur: .De tota bac missione Canisium 
cimi Deo in Confessionum libro loquentem juvabit audire." 

Qnomodo Canisius et socii Messanam j^rofectxri a Paulo III. excepti et quam 
siugulariter in ipso itinere a Deo protecti sint. 

Tu scisi, Domine, qui tuum Spiritum Ecclesiae tuae Capiti potenter 
suggeris, quantopere nos recrearit paterna haec tui in terris Vicarij 
commonitio. Dederas omnibus ingens desiderium osculandi pedes 
Beatissimi Patris , et benedictionem Apostolicam accipiendi : quibus 
cum inopinata et inusitata exhortatio accesserit , non exiguam spem 
fecisti, fore, ut hisce praesidijs animati servi tui non infrugiferi Sici- 
liam peterent, sed illic, uti factum est, pro tui nominis gloria, feliciter 
fructificarent. 

Decimo octavo Martij, ex Societate hac tua, fratres decem ex 
urbe dimisisti, et Neapoli, ad sanctum usque diem Coenae Filij tui^, 
navigandi exspectatione suspensos custodisti, bonum illic odorem de 
servis tuis spargi voluisti, fi'uctumque spiritualem haud contemnendum 
adjecisti, ac demum corpore et animo confirmatos firmo navigio et 
experto Nauclero commisisti ^. Sed et inter navigandum stupenda 
virtutis tuae opera , plerisque nostrum ante incognita probavimus, 
interque ventorum injurias, et piratarum metum jactati, tua subinde 
gratia respiravimus, et, quo Tu inopinantes direxisti, eo miris modis 



* Soc. finitur: Brab. Quae sequuntur, exstant quidem in Mon. ; scd altera manu 
antiqua suppleta sunt. 



' S. Ignatius cum ineunte anno 1548 Messanae in Sicilia, rogatu loannis de Vega 
proregis et civitatis ipsius, collegium condere statuisset, decem socios diversarum 
nationum co proficisci iussit ; inter quos erant Hieronymus Natalis, Andreas Frusius, 
Benedictus Palmius, Petrus Canisius. Atque hos omnes Ignatius, antequam Roma 
discederent, die 17. Martii ad Paulum III. deducendos curavit: apud quem Ganisius 
omnium nomine „piam admodum orationem" latine habuit {Polancus, Chronioon 
I, 269). Respondit pontifex, magnam erga socios significans indulgentiam patcrnam 
et acriter eos exhortans ad ecclesiam adiuvandam. Summain liuius orationis pro- 
ponit Xic. Orlandinus, Hist. S. J. I, 1. 8, n. 12. 

2 Haec eo anno erat dies 29. Martii. 

^ Plura de hac profectione Canisius narrat in epistula Messana 23. Aprilis 1548 
ad socios lovanienses data. 



Quid Confessionum et Testamenti supersit non integrum (1. 2.). 53 

appulimus , ad duas nimirum Calabriae civitates. In priorem ^ vi 
tempestatis acti sumus, tuae tum voluntatis ignari, qui non modo 
afflictam quorundam valetudinem, quiete data, refocillasti , verum 
etiam sanctum Pascha celebrandum illis commode disposuisti. Nam 
cum navigandi facultas omnis abesset, nemo fuit fere ex con- 
na^^gantibus , qui non, sacramento Poenitentiae suscepto, commune 
gaudium adauxerit, sumpto de mensa tua et manibus nostris agno 
Paschali. 

Historicus in-ovinciae neapolitanae Societatis lesu his de rebus, ubi provinciae 
initia enarrat -, niliil refert. 

II. 

Ex exemplo, quod Riess liausit ex apographo saeculo XVII. vel XVIII. facto, 
quod est in cod. monac. „Lat. 1606'' ; librarius antiquus praefatur: „Iii Diario propria 
nianu scripto sequentia refert." ^ 

Haec pars ex eodem codice germanice versa ponitur a Riess p. 78. 

Se Romae, antequam in Germaniam rediret, insigne animi solacium a Deo 
cccepisse , ac sanctos apostolos se Germaniae apostolum constituentes et maxima sibi 
■promittentes sensisse. 

Eodem anno (1549") Romae accidit in castello S. Angeli 2 Septemb. 
ut ego cum socio itineris f uturo in Germaniam Baptista Turen * atque 
cum alijs decem fratribus Panormum mittendis primus Pontificem ° 
alloquerer, et nomine duorum absentium Patrum qui Grermaniam 
I^etituri erant ^ communem acciperem benedictionem ad osculandos 
tum pedes Beatissimi provolutus. Interea vero dum ad salutandos 
Cardinales abirent fratres, placuit immensae bonitati tuae Sancte 
Pater et aeterne Pontifex, ut illius Apostolicae benedictionis effectum 
atque confirmationem sollicite commendarem Apostolis tuis qui in 
Vaticano visuntur et mirabilia te duce operantur, ubi magnam sensi 
consolationem praesentemque gratiam tuam quae per tales interces- 
sores mihi dulciter offerebatur. Benedicebant enim et illi, missionem 
in Germaniam confirmabant, suam mihi velut Apostolo Grermaniae con- 



1649 exempl}im nostrum. 



* Haec erat Scalea, altera Paola. Vide, quae epistulae modo memoratae ad- 
notabuntur. 

2 Istoria della Compagnia di Giesu, appartenente al Regno di Napoli, descritta 
da Francesco Schinosi S. J. Parte 1 (Napoli 1706) p. 1—20. 

^ Scribendum fortasse erat: ^propria manu correcto" ; cf. supra p. 31. 32. 

* Ingolstadium cum Canisio venit „Iohannes Baptista Brancaccius, Neapoli- 
tanus", Societatis ^coadiutor temporalis" sive frater laicus; vide infra, epistulam 
Canisii, 24. Martii 1550 ad Polancum datam. Fortasse Brancaccius ex oppido Turi 
(Turres, Turum), prope Barium in antiquo regno neapolitano sito, ortus erat ideoque 
Turenus dicebatur. ^ Paulum III. 

^ PP. Claudium laium et Alphonsum Salmeronem dicit; qui aliquot hebdo- 
raadibus post Bononiae Canisio iuncti sunt, ut cum eo in universitate ingolstadiensi 
theologiam traderent. De qua re cf. supra p. 48. 



54 AIII. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testaraentum. 

cedendani benevolentiam promittere uidebantur. Nosti Domine quanto- 
pere et quoties illo ipso die mihi Germaniam commisisti, pro qua dein 
sollicitus esse pergerem, pro qua sicut Pater ille Faber me totum 
exhiberem, pro qua vivere morique cuperem. Atque sic Angelo Ger- 
maniae cooperarer ^. Abscondisti parumper indignitatis meae cumukmi 
immensum, quando in te et per te fieri omnia commonstrabas , quae 
ne dici quidem vulgo solent citra arrogantiae cujusdam suspicionem, 
ut si quis forte audeat, quod sentit humiliter, pronuntiare verecunde, 
86 vas electionis a Deo assumi, ut portet nomen Christi 
tui coram regibus et gentibus et populis^, Ego Pater 
summe sokisque laudabiHs totus, quanquam gloriosa quaedam a te 
mihi promissa et oblata saepe fuerint, non ignoro tamen varios esse 
sensus taHum , neque in ilHs unquam conquiescendum. Et fragiHtas 
mea requirit forte lac parvulorum, quia s o 1 i d u m p e r f e c t o r u m- 
que" cibum^ sumere ac decoquere necdum scio. 

III. 

Particula prima, quae terminatur verbis ^me velles instrui et adjuvari'', et 
ea, quae sic incipit: ^Benedicebat gloriosa quoque Mater tua" et terminatur: ^Pro- 
vinciam conficerem in nomine tuo susceptam", proponitur ex exemplo, quod Eiess 
hausit ex apographo saeculo XVII. vel XVIII. scripto, quod est in cod. monac- 
^Lat. 1606". Antiquus librarius verbis, quae utrique particulae praemittit, signiiicat 
Canisium haec referre „in Diario propria manu scripto'' ; cf. supra p. 53. Keliqua, 
quoniam in codice monacensi desunt, descripta sunt ex Pi/fhonc p. 56—60; qui sic 
praefatur: [Canisius] ,.haec habet in suis cum Deo colloquiis". Ex ^confessionibus" 
desumpta esse ipse sermo sive scribendi ratio suadet. Python etiam eorum, quae 
cx codice monacensi proponimus, maiorem partem descripsit. 

Maiores minoresve huius fragmenti partes ex Pythone desumptas posuerunt 
Georgius Schlosser S. J., Beati Petri Canisii S. J. exhortationes domesticae (Rurae- 
mundae 1876) p. 456—457 ; Boero, Can. p. 60—62 (italice) ; Seguin 1. c. p. 58—60 et 
Alcf 1. c. p. 72—75 (gallice) ; Ramon Garcia S. J., Vida del Beato Pedro Canisio (Madrid 
1865) p. 119—123 (hispanice) ; Riessl. c. p. 79—80 et Janssen 1. c. IV, 392 (germanice). 

Refert Canisius 1. ea quae sibi ante sollemnem professionem religiosain visenti 
basilicam vaticanam contigerint : benedictionem ab apostolis datam ; angelum adiunctum ; 
ptropriam indignitatem viUtatemque ostensam; cor lesu miro modo apertum ; 2. quae 
in ipsa professione : favorem Beafae Mariae Virginis; lumen mentis animique robur 
a Deo dafa. 

4'° Septembris quando festum Moyse Prophetae, et octava D. Au- 
gustini Episcopi colitur, quia professurus eram, dedisti" gratiam Domine 



* Potius videtur legendam perfectorum. 

*" Verha, quae hoc vocabulum praeccdnnt, a Pgthone omiftuntur. 



' „Romanum imperium germanicae nationis" sanctum Michaelem archangelum 
ut singularom suum colebat patronum. Canisius die 8. Maii, quae .apparitioni" 
S. Michaelis sacra est, natus a. 1521 erat et a. 1543 Societati lesu se iunxcrat. 

- De Paulo apostolo haec pronuntiavit Christus dominus. Act. 9, 15. 

3 Hebr. 5, 12. 14. 



Quid Confessionum et Testamenti supersit non integrum (2. 3.). 55 

ut me tamque solennem actmn sanctissimis Apostolis in Vaticano 
supplex commendarem ^, et illi tunc supplicationi meae annuere visi 
sunt, atque Pontificia auctoritate comprobare vota mea, quae illis 
ordine primum offerebam. Ago certe gratias ut debeo* pro bene- 
dictione ab illis accepta , consolatus utcumque abij , quod illis faven- 
tibus ad functionem Apostolicam perventurus eram, Sed ante altare 
eorundem Petri et Pauli apostolorum ^" genua flectenti, etiam hoc novi 
muneris elargitus es, ut recens" Angelum jamjam professuro mihi 
deputares, eoque et duce et custode in sublimioris vitae statu, qui 
Professorum est, me velles instrui et adjuvari, Quare, eo accepto 
jam velut socio, ad Sanctissimi Corporis tui Sacramentum pergebam^, 
et in eadem illic basilica, novi Angeli officium intelligebam. Jacebat 
humi anima mea deformis, immunda, pigra, multisque vitijs et pas- 
sionibus infecta. Tum sanctus Angelus ad Thronum Majestatis tuae 
conversus . ostendebat et numerabat indignitatis et vilitatis meae 
magnitudinem et multitudinem , ut, quam indigne ad professionem 
accederem, clare viderem, suamque ille quasi difficultatem in me 
gubernando, ducendoque via tam ardua et perfecta allegabat. Unde'' 
Tu tandem, velut aperto mihi corde sanctissimi Corporis tui, quod 
inspicere coram videbar, ex fonte illo ut biberem jussisti, invitans, 
sciKcet ad hauriendas aquas salutis meae de fontibus 
tuis, Salvator meus^. Ego vero maxime cupiebam, ut fluenta 
fidei, spei, caritatis in me inde derivarentur. Sitiebam paupertatem, 
castitatem, obedientiam ; lavari a Te totus, et vestiri, ornarique postu- 

* Pyth. om. ut debeo. 

^' eorundem Apostolorimi Petri et Pauli Pyfh. 
"= Pyfh. om. 

^ Qiiae sequnntiir, usque ad tuam successura Incl., edidit etiam Schlosser 
l. c. p. 456 — 457. 



^ Aliunde certo constat Canisium lioc ipso die, 4. Septembris 1549, Romae in 
ecclesia Beatae Mariae Virginis ,de Strata" dicta coram S. Ignatio quattuor sollemnia 
Societatis vota fecisse (vide infra, monum. 3). Eodem igitur die ante lianc soUemnem 
^professionem" in basilicam vaticanam ad sepulcrum apostolicum accessit. 

- Cum igitur Canisius coram altari principali, quod super crypta apostolica 
erectum est, aliquamdiu orasset, ab eodem processit ad adorandum corpus Christi 
eucharisticum ; hoc enim — quod etiam nunc in ecclesiis cathedralibus fieri debet — 
non in altari illo principali asservaliatur , sed in sacello aliquo vel altari a hxtcre 
vel a tergo eius exstructo. Riess haud male vertit: „Daher schritt ich . . . zum 
hl. Sacramente Deines Frohnleichnams vor." Boero autem : „Mi accostai a ricevere 
il sacramento del vostro santissimo Corpo" ; et Garcia: „Me acerque li recibir vuestro 
sacratisimo cuerpo." Sed serrao hitinus hanc versionem nequaquam postulat; ac 
Canisio hoc die in professione ipsa Christi corpus e manu S. Ignatii accipienduni 
erat; id enim professionis ritus habebat. Cf. infra, monum. 3. 

' Is. 12, 3: ^Haurietis aquas in gaudio de fontibus salvatoris." Quae verba 
ipsa etiam ecclesia inseruit missae sanctissimi cordis lesu (missa „Miserebitur", in 
epistula) et eiusdem officio canonico (in lectione prima nocturni primi, capitulo 
laudum, versiculo et responsorio vesperarum secundarum). 



56 Xlll. Canisii autobiograpbia sive Confessiones et Testamentuni. 

labam. Unde, postquam Cor tuum clulcissimum attingere, et meam 
in eo sitim recondere* ausus fueram, vestem mihi contextam tribus 
e partibus promittebas, quae nudam protegere animam possent, et 
ad professionem hanc maxime pertinerent, erant autem pax, amor, et 
perseverantia, Quo salutari indumento munitus confidebam, nihil mihi 
defuturum, sed omnia in gloriam tuam successura. Initio Missae^ 
quam, in praesentia fratrum, dicebat primus et Reverendus ille nostrae 
Societatis Pracpositus, filiusque tuus Ignatius, denudabas rursum mise- 
rabilem turpitudinem meam, ex cuius conspectu horrorem et despera- 
tionem concipere poteram. Sed , circa elevationem , consolatus es 
miserum Pater misericordiarum^; erexisti spem; dedisti ani- 
mum; promisisti summa, peccata omnia mihi dimisisti, atque, ut de- 
inceps nova creatura^ essem, et meam conversionem * ex eo tem- 
pore auspicarer, dulciter invitasti. Benedicebat gioriosa quoque" Mater 
tua his' auspicijs scilicet per Angelum iUum qui ex altari DD,'^ 
Petri et Pauli mihi primum additus videbatur. Is monebat ut a 
dextris locum sibi'' concedere assuescerem, et nihilo minorem sui 
quam personae honoratissimae rationem ubivis' haberem. Nimirum 
ad firmandam sic memoriam Angelicae praesentiae, cujus contemplatio 
mirificG conferf. Redierunt tunc quoque in memoriam quae loca vel 
ad plangenda peccata vel ad singularem animi mei contritionem et 
devotionem olim profuerant. In ipsa vero '' Professione fidem ' et con- 
fidentiam auxisti, ne dubitarem quidquam'', quin per te Provinciam 
conficerem in nomine tuo susceptam. Reputabam, esse Spiritum pecu- 
liarem Professis reservatum, ut Apostolis in Pentecoste contigit, Ac 
proinde dictum ad me non semel existimo: ecce ego mitto vos 



* Sic; sed pnto Schlosser recfe correxlsse restinguere. Poterat etiam scribi 
reprimere. 

■^ quoque gloriosissima Pi/th. 

'^ AHspicia seu initiitm „conversionis'^ snae dicit. Pi/fJion in lihro ipso: sui, inter 
„corriyenda'^ autem: suis; cod. mon.: his. 

■* SS. Pijth. « ipsi locum Puth. f Pijth. om. 

^ Sententia seqiicns (iisqiie ad profueraut incl.) a Pijtlione omiftifiir. 

'■ Pi/th. om. ' fidem, domine Pi/tii. ^ ne quicquam ambigerem Pi/th. 



' Quae sequuntur, non in basilica vaticana facta sunt, sed — Canisius ipse 
id dicit — in ,prima nostrorum domo" sive in ecclesia, quae prope domum pro- 
fessorum Societatis erat, „sanctae Mariae de Strata^ sive „sanctae Mariae de Astallis" ; 
celebris in ea erat pictura vel iniago „S. Mariae de Strata" ; quae nunc quoque in 
templo sanctissimi nominis lesu, prioris illius ecclesiae loco aedificata, religiosissime 
colitur. Exstat adhuc scriptum Canisii , in quo affirmat se professiouem fecisse 
Romae ,in templo Societatis apud S. Mariam de Strada". Plura infra , monum. 3. 
Imagincm S. Mariae de Strata vide in „La vie de Saint Ignace de Loyohi d'apres 
Pierre Ribadeneira, par le P. Charles Clair S. J." (Paris 1891) p. 331. 

2 2 Cor. 1, 3. 3 2 Cor. 5, 17. Gal. 6, 15. 

■* Verbum .conversio" iam a S. Gregorio Maguo ad professionem vitae reli- 
giosae significandam usurpabatur. 



Quid Confessioiium et Testamenti supersit non integrum (3.)- 57 

in medio luporiimi: ite, praedicate Evangelium omni 
ereaturae^. Paucis haec obtigit gratia, ut vivo Patre Ignatio, in 
Romana urbe, primaque nostrorum Domo, et sancta congregatione 
profiteri possent hanc vere Apostolicam tuam, Domine JESU Socie- 
tatem. Nec fuit exiguum, quod sensi, robur post Professionem. Spes 
firmior, pax integrior, circumspectio maior, et in admonendo liberior 
quaedam facultas et gratia. Tuum est hoc, Doniine, quicquid est 
beneficii. Confirma, quod operatus es^; innova Spiritum 
rectum; concede principalem*. Mors pro te suscepta, vita con- 
tempta recreent. 

Haec Confessionum pars notatu dignissima est propter ea, quae Canisius in ea 
de sanctissimo corde lesu refert. Specialis quidem ille cultus, qui nunc per totam 
ecclesiam catholicam cordi lesu, symbolo, throno, organo immensae caritatis Christi, 
tribuitur, proxime ex revelationibus ortus est, quae multum post Canisii mortem 
Beatae Margaritae Mariae Alacoque, moniali ordinis Yisitationis Beatae Mariae 
Virginis (1647 — 1690), Parodii (Paraj-le-Monial) in Gallia factae sunt, potissimum 
16. lunii 1675, cum Margarita corpus Christi in altaris sacramento reconditum 
adoraret. Sed ipsam Salvatoris personam qui maiore pietate colunt, facile et quasi 
sponte ad cor eius quacumque demum ratione coleudum perveniunt. Praeterea Deus, 
qui ,disponit omnia suaviter" (Sap. 8, 1), priusquam per Beatam Margaritam 
christianos omnes ad cor Christi peculiariter colendum invitaret, electis quibusdam 
suis amicis eiusdem cordis divitias copiosius aperire eosque cultus illius universalis 
^praecursores" quosdam coustituere voluit. Inter quos Sancta Gertrudis, monialis bene- 
dictina conventus helpediani, excellit ^. Revelationes eius edidit divulgavitque prae- 
clarus ille loannes lustus Landspergius , carthusianus coloniensis, cuius „pio con- 
tubernio" Canisius adulescens — ipsius verba sunt — ^suaviter in Domiuo fruebatur" ®. 
Ac Landspergius et ipse cor lesu vehementer amabat et inter alia haec monebat: 
„Ad venerationem cordis pijssimi lesu, amore ac misericordia exuberantissimi, studeas 
te ipsum excitare, ac sedula deuotione ipsum frequentare, illud osculando, et mente 
introeundo . . . Itaque figuram aliquam dominici cordis, aut quinque vulnerum, aut 
cruentati lesu, vulneribus ac liuore saucij, ponas in loco aliquo, quem saepius transire 
habeas, qua saepius exercitij tui, et amoris excitandi in Deum admonearis. Hanc 
intuens memor sis exilij miseraeque captiuitatis in peccatis." ' His igitur ducibus 
Canisius iuvenis propius ad cor lesu accessisse videtur; fortasse laudibus etiam 
movebatur, quibus cor lesu illustrabatur in piissimis illis ^exercitiis", quae sub 
nomine loannis Tauleri circumferebantur et anno 1548 a Laurentio Surio, Canisii 
amico , ex germanico sermone in latinum conversa sunt ^. Nec mirum esse potest 
Salvatorem Canisio tandem ipsi cor suuni divinum singulari ratione aperuisse ; 
hic enim inter eius ordinis religiosi primos erat socios , cui postea Dominus noster 
— id quod Beata Margarita iterum atque iterum testata est — „singulari modo" 
mandare voluit, ,.ut ceteris pretium et utilitatem liuius ditissinii thesauri aperiret" ^. 



1 Matth. 10, 16. 2 Marc. 16, 15. ^ Ps. 67, 29. " Ps. 50, 12. 14. 

'" Cf. .S'. Gerirtidis Insinuationes divinae pietatis 1. 2, c. 21 et 23 (in editione 
a Tilmanno Bredenbach [Coloniae 1588] facta p. 155. 167). 

* Cf. supra p. 37. 

■^ Divini anioris pharetra. Exercitium ad cor lesu (Coloniae 1590) p. 68 — 70. 

* De vita et passione salvatoris nosti-i lesu Christi piissima exercitia (Coloniae 
1548) c. 53, p. 287. Nuuc negant hoc opus Tauleri esse. 

^ Yie et a?uvres de la Bienheureuse Marguerife-Mctrie Alacoque II (^d. 2, 
Paray-le-Monial et Paris 1876), 247. 261—262. 334; cf. etiam Herm. los. Nix S. J., 



58 \ill. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

Hoc «luoque memorabile , cor lesu Canisio tunc singulariter patefactum esse , cum 
liic sollemnia Societatis lesu vota coram eiusdem conditore facturus iisque factis 
ilico in Germaniam profecturus esset ad catholicam tidem docendam et propugnandam. 
Canisius per totam vitam cordi lesu summopere deditus fuit. Socios monuit, ut 
,suam voluntatem cum cordc lesu unirent" '; in septem illis meditationibus , quas 
,.de virtutibus Christi" pro singulis hebdomadae diebus composuit, quaeque ex anno 
1564 „catechismo parvo" additae et cum eodem saepissime editae sunt, summam 
caritatem cordis lesu demonstravit ^ ac suasit : ,,Fugias qualibet tentatione ingruente 
in amabile cor Christi eiusque aperta vulnera." * Apud Societatem nostram codex 
exstat manu scriptus *, in quo Canisius varias easque piissimas preces in proprium 
usum coUegit, quemque moribundus in manibus tenuisse fertur ^ ; pretiosus hic liber 
has etiam preces continet ® manu ipsius Canisii scriptas : 

Oratlo inatutlna ad cor Christi salntandum. Laudu, benedico, glorifico et 
saluto dulcissimum et benignissimum Cor Jesu Christi fidehssimi amatoris mei, gratias 
agens pro fideli custodia qua me hac nocte protoxisti , et pro me laudes et gra- 
tiarum actiones et omnia quae ego debebam Deo Patri incessanter persoluisti. Et 
nunc o unice aniator meus ofi^ero tibi cor meum velut rosam uernantissimam, cuius 
amoenitas tota die oculos tuos alliciat : et eius fragrantia diuinum cor tuum delectet. 

Offero etiam tibi cor meum, ut eo pro scypho utaris, unde tui ipsius dulce- 
dinem bibas cum omni, quam" hac die in me dignaris operari. 

Insuper oftero tibi cor meum , ut optimi saporis malogranatum in tuo regio 
condecens conuiuio, quod comedendo sic traijcias in te, ut de caetero se feliciter 
sentiat intra te, orans etiam, ut omnis cogitatio, loquutio, operatio et voluntas mea 
secundum beneplacitum tuae benignissimae uoluntatis hodie dirigatur." 

Ad singula opera, quae incipiuntur, imprime tibi signum crucis, ita dicens, 
In nomine Patris et Filij et Spiritus sancti Amen. Pater sancte in unione amoris 
amantiss. filij tui commendo spiritum meum. 

Dorniiturus in lecto dicat, 

Oculi somnum capiant, cor ad te semper uigilet: dextera tua px'otegat famulos qui 
te diligunt. 

Trabat deinde suspirium quasi ex diuino amore'\ dicens, Jn unione laudis, 
quae profluit ex te Domine Jesu in omnes Sanctos , suscipe hoc suspirium in sup- 
pletionem laudis, qua te laudare tenetur omnis creatura. 

Trahat secundum suspirium dicens, Jn unione illius gratitudinis , quam sancti 
a corde tuo Jesu bone trahentes gratias tibi agunt pro impensis sibi donis. 

Ad tertium suspirium dicat : Jn unione passionis illius, qua tu Jesu bone omnium 
delicta tulisti, pro peccatis meis suspiro. 



quod autogy. ; omnibus, quae ScJilosser. 
Scquitnr meo, qnod Canisius ipse postea (Jelecit. 



SS. Cordi lesu cur sint addicti et consecrati Societatis lesu filii (ed. 2, Augustae 
Vindelicorum 1886) p. 2—26. 

' Schlosser 1. c. p. 181. 

^ V. g. Institutiones christianae pietatis, seu parvus catcchismus catholicorum 
(Dilingae 1572) f. 62". 

* Phira de hac re proponit Scltlosser 1. c. p. 435 — 457. 

* Est in 12°, quod vocant, et signatus „Scripta B. P. Canisii X. K." 

* * Pag. 164 est ^moriturae Gertrudis precatio uel oblatio", Canisii manu 
descrjpta. 

® P. 134—135. Typis exscriptae sunt in processu beatificationis Canisii, ,,Positio 
supcr rirtutibus" (Romae 1833) Summ. p. 156. Etiam a Schlosser (1. c. p. 452—455) 
ponuntur, sed cum verbis autographi paululum discrepantes. 



Quid Confessionum et Testamenti supersit non integrum (3.). 59 

Ad quartum ita: Suspiro in affectu et desiderio omnis boni, quo indigent ho- 
mines ad laudem Dei et utilitatem sui, suspiro etiam in unione desiderij tui diuini, 
quod bone JESV in terris pro humana sahite habuisti. 

Ad quintum, Suspiro in unione omnis orationis, quae bone JESV ex diuino 
corde tuo in Sanctos omnes profluxit , et pro salute omnium tam uiuorum quam 
mortuorum; desydero etiam, ut omnem mei hac nocte dormientis flatum, tali in- 
tentione tractum ", et ad te factum suscipias. His quinque suspirijs munitus, feliciter 
obdormies, et qui uotis amantis animae nihil negare potest, in sua diuina uirtute 
complebit illa desideria." 

Subiungit Canisius hanc considerationem ' : ,,Quid minus facere homo potest, 
quam gemere uel suspirare '? et tamen ubicunque fuerit, suis suspirijs, si uelit Deum 
sibi quodammodo intrahit. Omnibus rebus communiorem se fecit Deus. Quid minus 
aut uilius filo uel festuca? quae uohmtate tamen hominis acquiri non potest. At 
Deum ipsum homo sola uokmtate , ac uno gemitu habere , et ingemiscendo sibi in- 
trahere potest. Vnde Psal. 11. Propter miseriam inopum et gemitum 
p a u p e r u m n u n c e x u r g a m ^. Surgente autem Christo annon sancti omnes pariter 
surgimt, offerentes in consolationem gementis animae omne seruitium, quod in terris 
agendo uel patiendo exhibuerunt '', in hiudem aeternam Deo, ac gratiam illi impetrantes, 
qui in paupertate spiritus ^ ad Deum ingemiscit. Quod si gemitus unus tam excellenter 
a Deo acceptatur, ut Christus etiam ipse pro anima illa Patri laudes, uel quicquid 
desiderat, offerat, ac pro ea suppleat, quomodo tristitia pauperi'' ulla remanebit?" 

Alibi Canisius haec manu sua adnotavit'*: _Cor Jesu tanto erga nos flagrat 
amore, ut paratus sit ille Dei et uirginis filius, immo desideret pro te solo sustinere 
intus et foris amara omnia , quae pro toto mundo sustinuit , priusquam tua salus 
irapediretur, uel una periret aniraa, et a Deo perpetuo separaretur." 

Inter varias tandem preces, quae „ad pulsum horae, uel ad initium operis" 
recitari possent, Canisius etiam hanc propria manu atque in proprium usum litteris 
mandavit '" : 

,,Laudo et glorifico te dulcissime et benignissime Jesu in"^ omnibus et pro 
omnibus bonis, quae tua gloriosissima diuinitas, et beatissima humanitas operata est in 
nobis per nobilissimum instrumentum cordis tui, et operabitur in secula seculorura." 

Christus Canisio in terris quoque speciale aliquod amoris huius praemium 
tribuisse videtur. Nam cum Friburgi Helvetiorum in templo S. Michaelis, in cuius 
presbyterio corpus Canisii anno 1625 sepultum est, cordi lesu peculiare sacellum 
numquam dicatum esset , annis tandem 1833 et 1834 (quo tempore ad processum 
beatificationis Canisii , diu interruptum , reditum est) in honorem eiusdem cordis ex 
lapidibus quadratis exstructum est sacellum sat grande, iuxta ecclesiam situm cum 
eaque coniunctum atque hemisphaerio tectum ®. Anno autem 1864, cum ob instantem 
Canisii beatificationem corpus eius e crypta chori extrahendum et sollemniore loco 
collocandum esset, in ipso altari cordis lesu reconditum est, atque ita sacellum cordis 
lesu factum est sacellura canisianum. 



* Sequitur suscipias, a Caniaio ij^so pontea deletuni. 
^ Canisius correxit exhibentes ex exhibuentes. 
' A Canisio correctuni ex pauperis. 
^ A Canisio ipso correctum ex Deus pro. 



1 Cod. „Scripta B. P. Canisii X. K." p. 135 ; etiam apud Schlosser p. 454—455, 
sed nonnihil immutata. Pars est etiam in „Positione super viiiutibus" 1. c. 

- Ps. 11, 6. ^ „Beati pauperes spiritu" etc, (Matth, 5, 3). 

* * Cod, „Scripta P, Canisii X, I." f. 73^. ScMosser haec non posuit. 

^ Cod. ^Scripta B. P. Canisii X. K." Etiam apiid Schlosser. 

" Dictionnaire g^ographique , historique et coinmercial du Canfon de Fribounj 
(Fribourg 1886) p. 183. 184. 



60 VIII. Canisii autobiographia sive Confessioues et Testamentura. 

IV. 

Ex Pythone (p. 63 — 66), qui praefatur : ^De hoc Doctoratu agens cum Deo Ca- 
nisius ita loquitur," Scribendi ratio in hac parte eadem est atque in Confessionibus. 
Maxima pars germanice versa est a Riess p. 85 — 86. 

Canisiits cum sociis Bononiae ad gradum doctoris theologiae promotus ; quaJes 
in eo tunc fuerint affectus timoris et demissi animi , ohoedientiae et confidentiae ; 
qiianti momenti meritiquc id docendi munus sit ; Sancti Petronius, Dominicus, Fran- 
ciscus ; Cardinalis de Monte. 

Dum ante Doctoratum ^ de respondendo solicitus essem, mihique 
timerem ob severitatem futuri examinis, ostendisti, Domine, tenebras, 
quibus cor meum tunc offuscabatur, et lucem serenitatemque turbato 
animo reddere dignatus es, Nam et desiderium adjecisti, ut igno- 
rantia mea, quam detegi nolebam superbus, in eo examine cogno- 
sceretur, neque falsum de me sentirent homines, sed id ipsum, quod 
in me erat clare conspicerent : atque ita ex propalata vihtate, igno- 
rantia, et indignitate mea proficere me posse et debere sentiebam, id 
quod tum ad humilitatis conservationem, tum ad veritatis zelum mihi 
conducere videbatur. Quare magna confidentia me tunc examinandum 
praebui, tuoque Spiritu consolatus de successu ipso, qui post non 
defuit, dubitationem et solicitudinem omnem abieci^. Deinde^ Festo 
S. Francisci Seraphici^, ac S. Petronij Bononiensis Episcopi^ gratia 
tua, Domine, excitabat me et praeparabat ad promotionem Doctoratus, 



* Patribus Alphonso Salmeroni , Petro Canisio , Claudio laio , quos Ignatius in 
academiam ingolstadiensem ad theologiam tradendam mittebat, necessarium ad id 
munus erat , ut doctores theologiae essent , ideoque Ignatius iis raandavit , ut eam 
dignitatem sibi compararent Bononiae, quae universitas per totam tunc Europam 
laudibus celebrabatur : in ea etiam sodalitas „nationis germanicae" erat, cui annis 
1289 — 1562 4500 fere legum studiosi ascripti sunt (Acta nationis Germanicae uni- 
versitatis Bononiensis edd. Ern. Friedlaender et Car. Malagola [Berolini 1887J 
p. XIV. xxiii). Acta collegii theologici bononiensis, quae nunc in archivo archi- 
episcopali eius urbis asservantur, ab auno demum 1600 incipiunt, neque ctiam iu 
regio archivo bonouiensi quicquara hanc Canisii promotionem spectans inventum est ; 
quod Bononia 30. lunii 1891 editori scripsit Carolus Malagola eiusdem archivi praeses, 
Quae autem alibi reperta sunt, commodius infra ponentur; vide monum. 30. 

2 Canisius eiusque socii die 2. Octobris examen subierunt ; vide infra 1. c. 

' In universitatibus italicis (bononiensi, patavina, perusina) ante proraotiones 
acaderaicas (licentiam , doctoratum) non duo examina fiebant , sicut in Germania, 
sed unum , idque privatum quidem . sed cancellarii iussu ; sequebatur sollemnitas 
proraotionis, in qua verum examen ulterius non habebatur [G. Kaufmann, Die Ge- 
schiclite der deutschen Universitaten I [Stuttgart 1888], 363 — 364. Leges uni- 
versitatis patavinae anno 1331 factae, ed. Henr. Denifle 0. Pr. in ^Archiv fiir 
Literatur- und Kirchengeschichte des Mittelalters", herausgegeben von P. H. De- 
nifle 0. Pr. und Fr. Ehrle S. J. Yl [Freiburg i. Br. 1892], 431—440). 

* Hoc festura die 4. Octobris agitur. 

* S. Petronius, episcopus bononiensis, inter patronos principales eius civitatis 
colitur, eiusque festum Bononiae die 4. Octobris agitur, maxime in magnifico teraplo 
eidera dedicato (San Petronio). Sacra igitur hac die ipsa soUeraiiis promotio cele- 
l)rata est. 



Quid Confessionum et Testamenti supersit non integrum (4.). 51 

quae, licet sola praestandae obedientiae ratione, mihi proposita esset, 
cum alioquin ab ea non parum ipse abhorrerem , tamen , quod ad 
promotionem huiusmodi spectat , intelligebam , sibi quam optime con- 
sulturum, Tibique summopere placiturum, qui gratiam apud Te quae- 
reret ad bene inchoandum, ad frugifere administrandum, et perficien- 
dum hoc munus, quod in Ecclesia singularis est praemij ac meriti, 
cum rite peragitur. Unde sanctos tuos omnes rogabam, suo ut favore 
ac praesidio in hac mihi promotione succurrerent, primum quidem, ne 
quicquam ex parte indignae ac miserae animae meae obsisteret, quo 
minus ad statum Doctorum assumerer. Deinde ut in eo felix esset 
mihi et aliis profectus, illam dispositionis et praeparationis in me 
gratiam per eosdem sanctos, et merita Christi tui desiderabam, ut in 
sanctis olim Doctoribus fuisse non est dubium. Qua in re consola- 
tionem indignissimo exhibuisti praesertim in Ecclesia S. Petronij, cujus 
tum Festum erat illic maximum, et coram sacris Reliquiis S. Domi- 
nici, in templo Praedicatorum ^ , ubi praesens etiam mihi visus est 
tuus et vere gloriosus Franciscus (nam et illius Festum colebatur) 
atque ita cum a singulis benedictionem expeterem, ad Doctoris pro- 
fessionem debite suscipiendam , nescio quid fidei et spei conceperim, 
veluti pollicentibus ilhs fide iussoribus, et quoad meritum, et quoad 
successum et praemium status Doctoralis spectaret. Sicut enim ex 
ore infantium et lactentium divina virtus tua laudem sibi 
perficit^; sic ex eorum opera, studijs, et desiderijs, qui ad pro- 
fessionem tam necessariam rite promoventur, ac etiam inviti assu- 
muntur, potest sane ac vult Bonitas tua glorificari, et ad multorum 
salutem in Ecclesia operari. Tu das os et sapientiam^ irrefraga- 
bilem; monstras et inspiras viam veritatis*, cum opus est Nomen 
sanctum tuum clarificare^, Ecclesiam defendere, scripturas ex- 
phcare. Tibi Pater scientiarum*^ laus aeterna, quod servulum 
tuum ad Doctoratum evexeris per ipsum Legatum Concilij Cardinalem 
de Monte'^, meque Fratribus M. Claudio et M. Salmeroni parem, in 
hac conditione , feceris , nimirum supra omne meritum meum , et 
praeter voluntatem meam, quam Praeposito tamen subijcere volui, ut 
non tam honorem hunc susciperem, quam, per honorem, onus ipsum 
adirem, ut, quae nostri essent Instituti, dignius et rectius, per hoc 
additamentum, perficerem, uti per Patrem Ignatium mihi praecepisti. 
Quicquid autem ex ea promotione commodi sentiet quisquam, id Tibi, 
bonorum omnium auctori, tribuatur, ac gloriae tuae et plurimorum 



^ S. Dominicus Bononiae mortuus et in templo conventus S. Nicolai sepultus 
est. Eius splendidum mausoleum etiam nunc ibidem cernitur. 

2 Ps. 8, 3. » Luc. 21, 15. •• Ps. 118, 30. Eccli. 84, 22. 

5 lo. 12, 28. 2 Thess. 1, 12. « 1 Reg. 2, 3. 

■^ loannes Maria de Monte (postea lulius III. papa) tunc legationem bono- 
niensem, quae provincia erat status ecclesiastici , administrabat {Ciaconius-Ohloinus 
1. c. III, 600. 799). 



(52 VIII. Canisii autobiographia sivc Confessiones et Testamentum. 

vsaluti serviat, quos indignissimus ego Doctor instituam, et exercere, 
doccrequc pergam. Non imprimatur mihi character superbiae, sed 
crescat in me gravis humilitas, et humilis sinceritas, et accepti talenti 
prudens et laboriosus sim erogator, non otiosus consumptor, aut stultus 
profusor^ Semper Angehis tuus hoc instillet auribus meis: Qui non 
fecerit, et docuerit, minimus vocabitur in regno coelorum'-, 
et, cui multum datum est multum repetetur ab eo^. 



Ex Rietss p. 90 ^ scribente se ex Confessionibus Canisii bausisse; cf. supra p. 5. 
De aermonibus sacris, quos Canisiiis Ingolstadii liahtdf. 

Postquam ad concionandi munus accessi, ut Germanice loqui* et 
loquendo fructificare discerem in vinea Ingolstadiensi ^ , visum est 
immensae gratiae tuae, ut conatus ille communi favore et laude ho- 
minum exciperetur. Xam quod unus et alter visus est obstrepere, 
mehorem postea et commendatiorem successum attuHt, ut etiamsi 
voluissem ab hoc concionandi opere non facile potuerim supersedere ^. 
Ita confirmabar magis unius contradictione , quae hos etiam fructus 
retuHt, ut senatum Acaderaicum excitarit mihique faventem maxime 
reddiderit, orantibus deinde plurimis, ne ab hoc instituto desisterem, 
et licet concionandi mutarem locum, non tamen imminuebam audi- 
torium, quod etiam saeviente bruma frequens adesse voluit et hora 
quidem incommoda. Utinam vero sicuti me tua juvit in Evangeli- 
zando gratia, sic etiam aliis fructus permaneat. 

VI. 

Ex vita Canisii , a P. lacoho KeUer S. J. scripta , quae est in cod. monac. 
^Keller, Can. 1", f. 15'' — 16''. Ac Kellcr quidem sic proloquitur: ^Audiamus ipsum 
Canisiuni e confessionis suae tabulis" ; sed si quis scribendi genus consideraverit, potius 
dicet particulam hanc ad Tostamentum pertinere ; in cuius etiam capite quinto (supra 
p. 4? — 49) Canisius promisit se de Catechismo suo plura postea dicturum. 

Alterum apographum est in cod. monac. „Keller, Can. 2"', f. 15^ — 16", tertium 
in cod. raonac. „KelIer, Can. 3", f. II'' — 12". 

Particulas rdifor typis exscripsit in „Zeitschrift fiir katholische Theologie" 
(14. Jahrg., Innsbruck 1890) p. 730 et in ^Katechismcn des scl. P. Canisius" p. 15 
ad 16. 42—43. 100. 

„Suinma doctrinae christianae" aucfore Ferdinando , rege piissimo, a Canisio 
fonscripta, catholicis pergrafa, a profesfantibus impugnata , a Tiletano et Busaeo 
propugnata; Catechismus minor cf minimus. 



• Cf. Matth. 25, 14-30. " Matth. 5, 19. » Luc. 12, 48. 

^ Dialectum Germaniae supcrioris significat ; ipse e Germania inferiore ortus erat. 

* Infra ostendctur Canisium Ingolstadii 16. Martii 1550 in parochiali quadam 
ecclesia gcrmauice concionari coopisse. 

" Ilacc et quae sequuntur, a Canisio in cpistula, ([uam Ingolstadio 31. Augusti 
1551 ad S. Ignatium dedit, magis explicantur. 



Quid Confessionum et Testamenti supersit non integrum (4. 5. 6.). 63 

Cum apud Caesarem Ferdinandum Viennae agerem, et partim in 
schola, partim in templo sacra profiterer^, uoluit ille me non solum 
uiua uoce, sed etiam arrepto calamo laborare, ac suis austriacis in 
Fide corruptis talem conscribere catecMsmum, qui leniter lapsos eri- 
gere, ac deuios in uiam reuocare per DEI gratiam posset. Parui 
tanto principi atque patrono, qui nihil habebat antiquius, quam ut 
orthodoxam fidem, si posset, in suis ditionibus integram incorruptam- 
que redderet, aut certe uitiatam et afflictam restitueret ^. Prodijt 
ergo liber, licet sine Auctoris nomine, et huius tantum Principis 
au^ctoritate commendatus sub hoc titulo SVMMA DOCTEINAE CHRI- 
STIANAE^, nec solum in Germanicam, sed aharum etiam nationum 
linguas transfusus circumferri, et Cathohcis passim usui esse coepit, 
doctis uiris ita probatus, ut in scholis quoque passim praelectus fuerit, 
quemadmodum Parisijs, Coloniae, Louanij. Idem opus Poloniam, Hi- 
spanias, Italiam Siciliamque peruasit; displicuit duntaxat Protestan- 
tibus, ex quorum numero Melanchton ", Vvigandus, et Illyricus more 
suo, id est in odium et contemptum Ecclesiae, huic Catechesi Au- 
striacae palam oblatrarunt *. Etenim noctuis tenebras amantibus non 



Melanthon Kcll. Can. 2. 



1 Cf. supra p. 48-49. 

2 Canisius „Summae doctrinae christianae" componendae et typis exscribendae 
operam navaljat fere a mense Martio anni 1552 usque ad Martium anni 1555. Vide 
editoris ^Katechismen" etc. p. 14 — 27. 

' Accuratius tum totus titulus huius catechismi tum ea, quae ad eius composi- 
tionem indolemque spectant, ex epistulis Canisii earumque adnotationibus cogno- 
scentur. De titulo cf. .Katechismen" etc. p. 23. 28—33. 80 — 82. 

* De loanne Wigand et Flacio Illyrico vide ^Katechismen" p. 56 — 59. 64—69. 
91 — 93, et phira infra in epistulis Canisii. Philippus Melanchthon in epistuhi, qua anno 
] 556 vohimen octavum operum germanicorum Lutheri loanni marchioni brandenburgensi 
dedicavit, ^Cynicum Canisium" iis adnumeravit, qui contra propriam conscientiam 
veritatem a se cognitam fallacibus ac malitiosis dicendi artibus persequerentur (Der 
Achte Teil der Biicher des Ehrnwirdigen Herrn D. Martini Liitheri [Wittemberg 
1556] f, -j- iiij''). In academia vitembergensi circa idem tempus (anno 1555, ut 
videtur) de evangelico illo ^fermento mixto tribus farinae satis" habita est oratio 
(a Valentino quidem Trutigero recitata, sed fortasse a Melanchthone ipso composita), 
in qua de Summa Canisii haec dicuntur : ^Nuper edita est Austriaca Catechesis, in 
qua cum alii multi errores stabiliuntur, tum vero renovatur etiam deliramentum de 
Monachorum votis. Nominant ibi perfectionem Evangelicam simulationem pauper- 
tatis et alios quosdam exteruos gestus. Impudentia scriptoris odio digna est, qui 
scit Evangelicam perfectionem esse agnitionem nostrae infirmitatis et fiduciam me- 
diatoris et praesentiam Dei in cordibus nostris transformantis' nos, ut fiamus similes 
imaginis Dei, quae ///^'og aeterni patris. Haec ne illi quidem scriptori ignotu sunt. 
Sed ut sui theatri plausus mereatur, repetit cantilenam Monachorum, seu Cynicorum 
potius. Nominat perfectionem illud Diogenis dolium, et mendicitatem pugnantem 
cum civilis vitae nervis et pulcherrimo ordine legis divinae, quae distinctionem 
dominiorum sapientissime sanxit. Scilicet huic praestigiatori non sunt perfecti 
Abraham, Joseph, David , Josaphat , Ezechias, qui divitias et imperia cum tenerent, 
recte invocaverant Deum , et custodes doctrinae fuerunt , et invocationem in quo- 



f34 VUl. Canisii autobiographia sive Confessiones et Testamentum. 

potest lux iion esse odiosa, ac proprium est Sectariorum, quacunque 
ratione possunt nobis de manibus arma eripere, quibus Veritatis Ca- 
tholicae praesidia et castra propugnantur. Sed hostilem ct petulantem 
istorum impetum uiri docti retuderunt maxime Doctor Tiletanus 
Louaniji, multoque magis Coloniae Petrus Busaeus, propositis nimi- 
rum in medium grauissimis patribus, quorum testimonijs grandi uolu- 
mine comprehensis ', partes eiusdem libri solide stabiliuntur, et prae- 
clare defenduntur 2. Coactus et ego sum idem opus recognoscere, 
meumque nomen publice profiteri, ne quis amplius de auctore dubi- 
taret. Potest hic liber maior Catechismus appellari, ut rectius dis- 
cernatur a Minore, imo et minimo^, quos ambos libellos in gratiam 
rudiorum postea euulgaui*. Vterque tam'' gratus Catholicis contigit, 
ut omnium fere Catechistarum manibus tereretur, et pro lacte pue- 
rorum in scholis haberetur, ac simul in templis doceretur, ut Catho- 
licae pietatis elementa commodius inde perciperentur. 

^ comprensis Kell. Can. 2. '' iam Kell. Can. 2. 



tidianis vitae periculis exercuerunt. Interea perfectum nominat Cynicum illum, 
scilicet qui inter caeteros Philosophos a Demetrio Phalerensi ad convivium vocatus, 
cum ei lagena plena generosissimi vini proposita esset , arreptam higenam impegit 
capiti Demetrii, inquiens : Non congruere Cynico delicias. Talis est istius Cynici 
perfectio. Nam et scriptor ille nomen a Cane habet." Declamationum D. Philippi 
Melanthonis, quae ab ipso et aliis in Academia Yuitebergensi recitatae ac editae 
sunt, nunc primum in gratiam et communem studiosorum utih'tatem, .... distinctae 
opera et studio M. Joannis Richardii J. C. et Mathematici Argentoratensis, 
Tom. III. Theologicus (Argentorati, excudebat Theodosius Rihelius, sine anno [1570?]), 
210 — 211. Oratio haec etiam edita est Argentorati anno 1559 {lo. Christoph. 
Koccher, Catechetische Geschichte der Paebstischen Kirche [Jena 1753] p. 67), et 
rursus in ,Corpore Reformatorum", ed. C. G. Bretschneider, vol. XII (Halis Sa- 
xonum 1844), 107—112. 

' In opere: .CATHOLICAE | CONFVTATIONIS | PROPHANAE ILLIVS | ET 
PESTILENTIS CONFESSIONIS , i (quam Antuerpiensem Coufessionem appellant | 
Pseudoministri quidam) contra vanas et | inanes cauillationes Mat. Flacci II- | lyrici, 
Apologia seu | defensio. | Authore IVDOCO RAVESTEYN Tile- | tano, Doctore Theo- 
logo in Acadeniia | LOVANIENSI. | LOVANII, | Apiid Petrmn Zangrinm Tiletanum. \ 
1568. I Cum Gratia et Priuilegio Reg. Maiest. | Subsig. Van der Aa." (16°, ff. 438 
et in fine 1 non signat.) f. 225''— 234*. 

- P. Petrus Busaeus (Buj-s) S. J., novioraagensis, eos scripturae, patrum, con- 
ciliorum locos, quos Canisius brevissime tantum (per nomina numerosque librorum 
et capitum) in margine Catechismi sui indicaverat, totos protulit et e fontibus de- 
promptos explicatosque verbis ^Summae" adiecit. Quod opus primo cum titulo 
,.Authoritatum sacrae scripturae et sanctorum patrum" etc. (Coloniae 1569. 1570, 
4 voll. in 4«; Venetiis 1571, 3 voll. in 4") editum est, ac postmodum in ununi 
grande volumen (in 2") redactum. quod ,,Opus catechisticum" inscribitur et primum 
Coloniae anno 1577 ac deincops ibidom, Parisiis etc. saepius in lucem emissum est. 
Vide Somnicrvof/cl , Bililiotheque II, col. 439—442, et cditoris „Katechismen" etc. 
p. 136—148. 

^ De his vidc prooemium generale et ediforis ,Katechismen" etc. p. 98—135. 

•* Canisium alii 2 catechismos conscripsisse asserunt, alii 3, alii 4 ; ox lioc loco 
ea di.ssensio componi posse videtur. 



Quid Confessionum et Testanienti supersit non integrum (7. 8.)- 65 

VII. 

Ex Riess, p. 96, significante se ex Confessionibus Canisii hausisse ; cf. supra p. 6. 

Canisius de mnneir procanceUarii acade»iici InyoUtadii a se administrato quae- 
dam refert et criicis amorem declarat. 

Denm laudat , qicod Ingolstadu sibi non solum finnam valetudinem, sed 
etiam singularem grafiam dederit , qua factum sit, ut adversis tempestatihus 
numquam prosterneretur , immo ne in tentationem quide?n adduceretur '. Deinde 
scrihit, Deum alloquens: 

Laudavi multos cum crearem licentiatos Procancellarius ^ , sed 
utinam omnes laude dignos et virtute conspicuos laudassem teque magis 
quam meipsum et alios commendare voluissem, quia summa laudum et 
virtutum a te, et ad te solum, nobis autem confusio faciei''^. 

Laudatus^ tunc frequenter et ego, ut multi norunt, dum susceptae 
conor provinciae respondere, sed videant illi quam debite laudibus 
effecerint vere contemtibilem '. 

Utinam mihi sapiat crux tua, Rex aeternae gloriae, utinam de- 
sipiat mundus cum suis illecebris et fucis, contra quos armari debebam 
paupertate sancta, et exemplo martyrum Patrumque in liac Societate 
omnium, qui contemptu gaudent, et omni laborum ac tribulationum 
genere exercitati, non nisi submisse de se sentiunt et loquuntur. 

VIII. 
Ex Eiess, p. 97—98, scribente haec a Canisio ipso in ^Confessionibus" narrari. 
Deus Canisio magnam progeniem spiritualem promittit. 

Nach Strafsburg berufen*, sollte ich mit Nachstem, so schien es, 
dahin abgehen, unter der Fiihrung Deiner Vorsehung, o Gott, in 
dessen Handen alle meine Wege sind, der Du mein Erbtheil^ und 
der Anker meiner Hoffnung bist; aber als ich mit etwas zu angst- 
licher Spannung der brieflichen Weisung zur Abreise entgegensah, 
hast Du die Augen meiner Seele geoffnet, Du wahres Licht der 



* Ex Riess cognosci non potest, num in Confessionihus liuic seiitentiae et ei, 
quae hic ei suhiungitur, aliae sententiae interpositae sint. 

^ Supplendum esse videtur sum. 

" Foiiasse huic quoquc sententiae et ei, quae subiungitur, in Confessionihus ali- 
quid interposituni eraf. 



^ „Gott verlieh ihm auch , wie er in seinen Bekenntnissen anerkennt, neben 
einer anhaltenden Gesundheit die besondere Gnade, dass er ,durch keinen widrigen 
Sturm zu Falle oder auch nur in Versuchung gebracht worden ■ware'" {Riess l. c). 

2 Dignitatem quidem ac sahu-ium procancellarii ingolstadiensis Canisius con- 
stanter recusavit; eius autem muneris partes ab autumno anni 1.551 usque ad pro- 
ximum mensem Februarium supplevit. Phira de hac re vide infra in epistulis, et 
in monumentis 67 — 74. * Dan. 9, 7. 

* Capituhun ecclesiae cathedralis argentinensis mense Septembri anni 1551 
Canisium per litteras rogarat, ut apud se concionaretur. Dc qua ro phira infra. 

^ Ps. 15, 5. 
Braunsberger, Canisii Epistulae et Acta. I. 5 



66 VIII. Canisii autobiogritpliia sive Confessiones et Testamentum. 

Geister, die in ihr verborgenen Finsternisse enthiillt und die Helle 
Deiner Gnade und Deines Friedens in ihr angeziindet, damit ich alle 
Sorge abwiirfe und mit starkmiithigem Herzen Dir Alles iibergabe 
und anheimstellte und in liuhe und Sicherheit der Abhangigkeit von 
Dir lebte. Welche Fiille der Barmlierzigkeit sodann Du am Tage, 
da die Kirche Petri Stuhlfeier begeht^ mir Deinem Knechte unmittel- 
bar vor der Communion gewahrt hast, ist Dir bekannt, indem Du 
mir von Dir aus unverhofft, unter Lossprechung von meinen Siinden 
vollkommonen Ablafs, fiir die Heilung meiner Seelenwunden wirksamste 
Arznci , beziiglich der Gaben des hl. Geistes die reiclilichste Ver- 
heifsung, zur Befestigung und Vollendung in meinen Geliibden, Wiin- 
schen und Vorsatzen vollkommen ausreichende Gnade, wie mir vor- 
kam, anbotest. wie siifs und stark war Deine Trostung, die kurz 
zuvor empfangene Hoffnung vermehrtest Du, dafs Du mir namlich, 
wie dem zuvor kinderlosen Abraham, eine uniibersehbare Nachkom- 
menschaft geben wiirdest^, die in Deinem Hause aufwiichse und be- 
harrte bis zum Ende^ und allezeit durch mich Dich, den wahren 
lebendigen Gott, lobte und Deine Herrlichkeit verbreitete, wie das 
lil. Geschlecht Abrahams. Es war eine gute Fiigung, o weisester 
Fiirsorger und Hiiter meiner Seele, dafs ich wider alles Erwarten, da 
ich nach Strafsburg abgehen zu sollen wahnte, plotzhch Befehl nach 
Wien erhielt* und jenem neuen Colleg meiner Briider, das der romische 
Konig errichtet, zuriickgestellt wurde^, nachdem ich zu lange die 
Freiheit zu Ingolstadt gekostet hatte und wohl nur unter Gefahren 
und Schwierigkeiten den Hoffnungen und Erwartungen derer zu Strafs- 
burg entsprochen hatte. 

IX. 

Ex Riess, p. 115, scribente se ex Canisii Confessionibus hausisse; cf. etiam 
supra p. 5. 

CanfsiHS ostendit, quani coinmode sihi acciderif, nt Viennam wifterefiir. 

Viennam mittor et novo illic fratrum Collegio, quod Rex Ro- 
manorum erigit, restituor, qui nimis diu libertate usus Ingolstadii 
manseram''*^ . . . 



indicare videtnr Iniic sentenfiae ef sequenti aliqiiid inferpositinn esse ; 
ceterum cf. hanc sententiam ciim exfrema parte nr. VIII. 



^ Riess: ^also am 18. Januar". Sed co tempore festa ^cathedrae Petri an- 
tiochenae" et ^cathedrae Petri romanae" simul fiobant 22. Februarii. Paulus IV. 
anno 1558 cathedram romanam in d. 18. lanuarii transtulit, antiochenam suo loco 
reliquit {A. I. Weidenbach, Calendarium historico-christianum [Regcnsb. 1855] p. 121). 

2 Cf. Gen. 18, 18; 22, 17. » Matth. 24, 13. 

* Ignatius 28. lanuarii 1552 sociis ingolstadiensibus mandavit, ut intra decem 
dies post acceptas litteras suas Viennam abirent. Qui ineunte Martio abierunt. 
Vide infra. ** Cf. supra p. 48. 

* Ingolstadionse collegium tunc nondum exstabat. 



Quid Confessiouum et Testamenti supersit non integrum (9. 10. appendix). 67 

Viennae autem multiplex mihi causa fuit et neeessaria satis, ut 
scliola obedientiae exercitaret corpus et animam meam, ut praesentia 
patrum et fratrum admoneret me de reformandis omnibus, quae tum 
in studiis, tum in moribus et tentationibus meis oj^us habebant ali [?] '^ 
subsidio et patrocinio. 

X. 

Ex apographo saeculo XYII. vel XVIII. scripto, quod est in cod. monac. ,Lat. 
1606" f. 204 "^. Librarius adnotat Canisium haec in ^diario" „propria manu" scripsisse. 

Di'i(s Infhcirniis iratiis. 

Memini Domine cum in templo Augustae Cathedralj oraremi, 
quam iratus, et uere terribilis^ appareres, extensa quodammodo 
dextera iustitiae tuae, paratasque sagittas proferens, quas in Luthe- 
ranos conijcere ^ velles ^. Nam occurrebant graues in illos querelae 
tuae, Accusabas synagogam Sathanae*, quod tuam Ecclesiam 
hostiliter persequeretur , quia honorem tuum, cultum tuum, sacra- 
menta tua uiolarent, ac secum in eandem perditionem innumeros in 
dies pertraherent. 

Appendix Confessionnin. 

a) Ex apographo, sub initium saeculi XVII. Friburgi Helvetiorum (a P. Mar- 
tino Licio, collegii rectore?) scripto , quod est in cod. ^Scripta de vita et laudibus 
B. Petri Canisii" X. L'' (C. 47). Librarius praefatur: „Ex scheda propria manu 
[P. Petri Canisii] scripta nuper inuenta.'' 

Puero mihi Coloniae, ut in timore DEj fortior essem, hi versiculi 
famihares fuerunt, quibus meipsum ad pietatem excitabam. 

Intus uiue DEO, kimen' venerare propinquum, 
Totus uiue DEO, totus tibi despice mundum: 
Sit labor et studium, scopus ac intentio sola 
Velle placere DEO, uilem contemnere mundum. 

b) Canisius adulescens, antequam Societatem lesu ingrederetur, hoc sibi verbum 
delegise videtur, quod tamquam signum sequeretur: 

PERSEVERA. 
Num hoc verbum eius manu maiusculis litteris depictum cernitur in fronte 
codicis, quo Coloniae anno 1538 primum uti coepit ^, et P. lacobus Kritzradt ^ de eo 



Ita Riess; secl legendnm esse omnino videtitr tali. 
lere apogr. " Sic. Legendunine numen.^ 



1 Canisius primum mense lunio anno 1555 Augustam Vindelicorum (Augsburg) 
ad breve tempus venit; nisi forte iam initio anni 1547 ibidem paulisper moratus est. 
Annis 1559 — 1566 ibidem in ecclesia cathedrali contionatoris munus administravit. 
Postea quoque saepe Augustae fuit, ac fortasse etiani, idque postremum, anno 1584. 

2 Ex. 15, 11. 2 Esd. 1, 5. Ps. 46, 3 etc. ^ Cf. Ps. 7, 13-14. 

* Apoc. 2, 9; 3, 9. 

* Cod. ^Scripta Can. X. A." folio tertio, quod olim erat primum. 
^ De eo vide supra, in descriptione codicum. 



QQ IX. Epistulae a Canisio et ad Canisium datae 1541 — 1556. 

testatur: ,in Dionysio Carthus. Coloniae apud Quentel 1537 impresso Collegio in- 
scripto fol. * scripsit ante et retro aliqua sua manu 1540 cum lemmate infra scripto 
PERSEVERA." ^ 



IX. 

EPISTULAE A CANISIO ET AD CANISIUM DATAE 
1541-1556. 

1. 

CANISIUS 
WEXDEIilXAE CAXIS, 

sorori ^. 
Colonia iiieniite ant exeuiite aiiiio 1541. 

Ex opere: „Men</cJi»ffcn voor Roomsch-Catltolijl-en'' , Tweede Deel (Te Amster- 
dam 1808) p. 131 — 133. Editores usi sunt exemplo sibi misso ex oppido Rees, ad 
provinciam rhenanam regni borussici nunc pertinenti, ab Henrico Gualterio Eskes, 
ecclesiae collegialis illius oppidi canonico ; qui et ibidem 15. Februarii 1808 testatus 
est exemplum illud omnino congruere cum archetypo, in 4", quod vocant, scripto. 
Hoc igitur anno 1808 in eo oppido exstitisse videtur; annis 1884 et 1885 frustra 
quaesitum est tum ibidem in archivis parochiali et oppidano , tum Dusseldorpii in 
archivo regio, in quod sublati illius capituli reesensis tabulae translatae sunt. 

Sororcm rcprehendit, qitod in Dci servitio neglcgcns sit, ac monet, iit onines rcs 
creatas spernat et in Deo solo delectetur. 

In ^ allen vue leden sije een vareclitige stervende leuen to 
alle tijden. 

Ghi scriuet lieue Suijster, men sold woor v bidden, dat ghi des 
werlts strijke kust ontgaen. Nu weetet, dat geen Gebeden woel beete- 
rungh aen u doin konne, vant ghi niet bereijt v trachhaffte [?] " hart ^ 

In * omnibus membris tuis semper sit vita vere moriens. 

In litteris tuis , cara soror , potis , ut precationes pro te fiant , quo laqueos 
mundi efiugere possis. Porro scito nullas preces plenam in te emendationem 
efficere posse , nisi pigrum cor tuum ^ ad ea comparaveris , quae a Deo expetis ; si 

* trach saffte Mcng. 



' Kritzradt significare vult opus illud ,in folio" editum ct iam bibliothecae 
collegii coloniensis attributum esse. 

- Cod. „Hist. coll. Col." in anno 1542. Kritzradt haec verl)a margini ascripsit. 

* Wendelina Godefrido van Triest nupsit; qui consul neomagensis factus est. 
Bongaerls 1. c. p. 4. Van den Bergh I. c. p. 10. Complures supersunt epistulae, 
quas Canisius ad piam hanc feminam dedit. 

* Prima haec Canisii epistula theologiam illam mysticam sapit, quam Car- 
thusiani colonienses et Nicolaus Eschius Canisii praeceptor diligenter colebant. 

' Editores neerlandici sic vertunt: „uw traag en weeldrig hart." 



1. Canisius "Wendelinae Canis. Ineunte aut exeunte a. 1541. (39 

daer toe, dat gi gern hed van God. Vant ghi soe koeldelijch on 
slappelijch v haldet in God toe dienen — on deggelijks aen tast 
on handeldt versumehjch dat perk , dat woort - aen meer en meer 
aen u becleeue werd, ond weijtlijch u periculoser on soergehjcher 
dagelijcks werdet beflekken, on onreijnichen. En om deese versume- 
lijche trachheit in Goddes oijffeninche , soe en smact v werstumde 
Harts niet woe suijte on lijffehjche God sije\ en woe genuijchelijke 
doch weere die eijncke straten^, die ind begind bepaet en bespreijt 
sijn mijt neetelen, mit doornen, on mijt distelen, dae doer die leutere 
Bruijt gaen moijt mijt bloete woete, en mijt nachte wleijsch, sal sij 
anders omhalsen oeren oijtverkoren broideg-om [?] " , weijlliche sije 
moitet werlaten all wat God niet is, om [?] ^ aen irsten all Hoeverdije, 
all Kostelheit, Sijraet, Pomperij, Geneuijcht on Trost in eeniche crea- 
tuijrliken dijnclien. Mer wuer moijt sijch God werbermen, die Ghi 
suijcht in genuijchte den Geest, onde wuen God onder waluijst on 
sijnlijchheit. Soe bid ich dem Heijlige Geest woor v, dat hij wer- 
lijchtet vue duijternifs ^ , dae Ghi onweetelijch en versuijmelijch sufs 
in leeft, En ick nemet in Danck wue rijdez, Ende bid v wijllt deesen 
brieff halde ind heijmelijch, on leert v sterven in allen onvolkommen 
begherte on gedachnen. 

Gescreeven woor een seelige nijen iaer an XLI van v broider 
PETR KANIJS. 

Aen mijn lieve Suijster WENDELL KANIJS, tzo Nijmmegen. 

tam frigide et neglegenter in Dei servitio te geras — et similiter, quae officii tui 
sunt, tanta cum neglegentia aggrediaris et praestes; — quae magis magisque tibi 
inhaerebit, atque in dies periculosius et gravius te raaculabis ac contaminabis. Et 
quia tam neglegens et pigra es in exercitiis sacris, sensu carens cor tuum non gustat, 
quam dulcis et amabilis sit Deus \ et quam iucunda foret arta illa via ^, quae initio 
urticis, spinis, carduis consita et circumfusa est ; per quos sponsae castae cruentatis 
pedibus et nuda carne transeundum est, ut electum sponsum suum amplecti queat; 
propter quem omnia derelinquere debet, quae non sunt Deus, atque imprimis omnem 
superbiam, omnes apparatus magnificos, ornamenta, pompas, delectationes et solacia, 
quae capiantur ex rebus quibuslibet creatis. Sed tui misereatur Deus , quae in de- 
liciis corporis quaeris spiritum, et Deum tuum inter libidines et voluptates ! Itaque 
Spiritui Sancto pro te supplico, ut tenebras tuas illuminet ', in quibus imprudenter et 
neglegenter tibi indulges ; et gratias ago tibi pro iis, quae mihi dixisti , et rogo te, 
ut has litteras tibi soli niissas putes ; et disce tibi ipsa mori in omnibus desideriis 
et cogitationibus vitiosis. Haec scripsi in proximum annum laeta tibi optans omi- 
nansque, anno XLI. Frater tuus Petrus Kanijs. 

Carae sorori meae Wendelinae Kanijs, Neomagi. 



* Sic. Videtur e.^^sc legendiim broidegom, om. 

^ Forfasse libi^arins vel tijiioyrapJuis rocabulum „0^", quod in autographo ante 
^weijiliche" scriptnm erat, iierperaiii Iinr transtitlit ; nisi ■weijUiche sit = wijl (omdat) 
et om aen mntandiim sif in on aen rel on aem. 



' Cf. Ps. 33, 9. 1 Petr. 2, 3. ■ Cf. Matth. 7, 14. 

3 Ps. 17, 29. 



70 1- Canisius Wendelinae Canis. 

Ex Canisii verbis haud clare intellegitur, utruni ante an post initiuni novi anni, 
exeunte an incepto tantum anno 1541 scripserit; sed probabilius est exeunte anno 
1541 eum scripsisse. Ecclesia coloniensis anno 1310 lege synodali constituerat annum 
in posterum festo nativitatis domini (25. Decembris) incipiendum esse ^. 

Epistiila haec memoratu digna est etiam propter rationem, qua Canisius nomen 
.snum subscripsit. Ad quae notare iuvat Canisiorum noviomagensium nomen tunc 
variis modis scriptum esse: Kanys, Kanisius, Canis etc. Ita v. g. liber scabinorum 
neomagensium (Schepenboek van Nijmegen) de patre Petri nostri Canisii ad annum 
1519: ^lacobus Kanis dedit Egidie uxori suae" etc. ; ad proxime secutum autem 
annum: ,Mgr. lacobus Canis [profitetur] se debere lacobo de Rijs-vvick" etc. ; ad 
annum 1560: „Theodericus Canisius et Wendelina uxor ejus" ; ad annum 1568: „Otto 
Canis senator Arnhemensis potentiavit Gisbertmn Kanis ejus fratrem." Idem ex 
aliis quoque scriptis illius temporis intellegitur; v. g. in dipiomate quodam, 
27. lulii 1524 confecto, ,.Iacob Kanys" nominatur; in alio, 16. Maii 1576, „6erardus 
Canisius" ; in alio, 20. Aprilis 1586, „Gerit Kaniss". „Gisbert Kanijs" anno 1574 
inter magistros (,meisteren") confraternitatis cuiusdam comparet (,Ellendige Bruder- 
schap") ; anno 1596 ,Michiel Kanis" uxori suae 1000 florenos dat^. Apud Societatem 
nostram codex exstat, in quo Canisius noster ipse scripsit: ^Petrus Kannees Nouio- 
magus. Anno 1538. m. Sept." ' P. loannes Polancus, Societatis lesu secretarius, 
aliquando scripsit: ^Petrus chanisius." * 

Quaeri etiam potest, num (quod complures dicunt) verum ac proprium Canisii 
nomen fuerit „De Hondt" sive „De Hond" ^. Asserunt familiam Canis neomagensem 
ortam esse ex „Doornik" et nomen sibi imposuisse ex vicino quodam praedio suo, 
quod „op den Hond" vocabatur ; asserunt, inquam, haec; sed non probant ^ Equidem 
in monumentis archetypis saeculorum XV. et XVI. , quae ad hanc familiam certo 
spectant, nomen „Hondt" non repperi, neque repertum est in iisdem a Ludovico 
Philippo van den Bergh, tabularionmi neerlandicorum summo olim praefecto ". Anno 
quidem 1392 in tabulis capituli, quod tunc Cliviae exstabat, ,Peter Canis dictus de 
Hondt" comparet *, et ex alio quodam monumento antiquo intellegitur „Henricum 



* los. Hartzheim S. J., Concilia Germaniae IV (Coloniae 1761), 125. 

- L. Ph. van den Bergh , Het Geslacht Kanis p. 9. 10. I. G. Ch. Joostiuc/, 
Inventaris van het Oud-Archief der Nijmeegsche Broederschappen (Nijmegen 1891) 
p. 235. 308. 315. 496. B. F. W. von BrHcken-Fock, Het Geslacht Roukens, Bijvoeg- 
selen (Oisterwijk 1893) p. 3. 

^ * Cod. „Scripta B. P. Canisii X. a." p. 4. 

* Ita Polancus Canisii nostri nomen conformavit in littei-is, quas iussu S. Ignatii 
Roma 7. Februarii 1548 Coloniam ad Adrianum Adriani et Leonardum Kessel misit; 
* autographum est in cod. colon. „Epistt. ad Kessel. I." f. 36. 

* Ita V. g. : „Petrus Canisius, der urspriinglich de Hondt hiess" etc. {los. Ritter 
von Aschbach, Geschichte der Wiener Universitat III [Wien 1888], 145). ^Petrus 
Canisius, uit het geslacht Canis, de Hondt" etc. (/. W. Staats Evers , Nijmegen 
[Arnhem 1891] p. 101). 

* Ita lac. Kol- , Vaderlandsch Woordenboek. Negende Deel. Tweede Druck 
(Te Amsterdam 1788) p. 50. Kok de Canisio nostro comphira falso affirmat: obiisse 
Romae 27. Decembris 1596 (obiit Friburgi Helvetiorum 21. Decembris 1597), prae- 
positum generalem Societatis lesu factum esse etc. Kocium in noniine Canisii ex- 
plicando secutus esse videtur N. C. Kist in ^Nederlandsch Archief voor kerkelijke 
Geschiedenis. Door N. C. Kist en H. J. Royaards" IV (Leiden 1844), 362. 

^ ^Nooit toch is mij zelfs in Nederduitsche stukken van dien tijd de naam de 
Hondt anders dan als vertaling voorgekomen ; de familie noemt zich somtijds Canis, 
maar de gewone door haar gevolgde schrijfwijs is Kanis en de geleerden onder hen 
voegden er een ius achter en schreven Canisius" (1. c. p. 2). 

* Van den Bergh 1. c. p. 3. 



Ineunte aut exeunte a. 1541. 71 

Hont de Arnhem" initio saeculi XV. (1409—1416) decanum capituli S. Plechelmi in 
Oldenzaal fuisse^; atque loanni „de Hondt" sive ^Canio", canonico curtracensi, 
Erasmus Roterodamus annis 1524—1527 aliquot epistulas misit ^. Sed hos Hondios 
ad familiam ^Canis" neomagensem pertinuisse certo non constat. Multae enim olim 
in Germania exstabant familiae, quibus nomen „Hundt" vel simile erat : in Tiroli, 
Carniola, Franconia, Saxonia, Hassia, Borussia orientali etc. * Wiguleus Hundt, ducis 
Bavariae consiliarius, Canisio aequalis et amicus erat. Etiam nunc in Bavaria comites 
,Hundt von Lauterbach", in Borussia liberi barones ,von Hundt und Alten-Grottkau" 
et domini ^Hundt von HafTten" exsistunt *. Nec tamen hos cum Canisiis neomagen- 
sibus cognatos esse compertum est. Attamen hos quoque olim nomen ^Hundt" vel 
potius „Hondt" habuisse utcumque verisimile dicendum est, praesertim cum eorum 
insigne praeter alia etiam imaginem canis contineat atque idem vel fere idem sit 
atque insigne famihae ,Hundt von Hafften" ^ Saeculis XVI. et XVII. atque ineunte 
XVIII. praedium „Neerhoven" sive „Nierven" prope vicum Nuth (nunc provinciae 
limburgensis regni neerlandici) situm familiae „Canisius" erat, quae etiam „Hundjens" 
vocabatur*'. Exeunte saeculo XV. etiam in Italia familia quaedam ^Canis" vel ,de 
Canibus" (Cani, dei Cani?) exstabat. Nam loannes lacobus „Canis" vel „de Canibus" 
eo tempore in academia patavina ius professus est et annis 1476 , 1479 , 1488 etc. 
Patavii, Venetiis, Bononiae opus „De modo studendi in jure" aliosque libros de iure, 
carmina etc. in lucem emisit. Ac complures Iiunc ipsum Petri nostri Canisii patrem 
fuisse asseruerunt '. At falso id quidem ; nam Petri Canisii patrem in Italia pro- 
fessorem fuisse numquam compertum est ; ac patavinus ille iam anno 1468 opusculuni 
conscripsit, cui titulus : „De Inivriis Et Damno Dato Rvbrica" ^; sin autem libri huius 
auctor Petri Canisii pater fuisset, dicendum esset hunc plus quam 90 aetatis annos 
attigisse ; quos si attigisset, id certe a Petri Canisii biographis atque immo a Petro 
ipso memoriae traditum esset. 



^ Archief voor de Geschiedenis mn het Aatishisdom UfrecJit III (Utrecht 1876), 
288—290. 

2 Des. Eras. Boterod. Epistolarum opus (Basileae 1558) p. 635 — 636. Magni 
Des. Erasmi vita; acced. epistolae illustres (Lugduni Batavorum 1615) p. 136 — 143. 

^ Manfr. Mai/er, Leben , kleinere Werke und Briefwechsel des Dr. Wiguleus 
Hundt (Innsbruck 1892) p. 9 ^. 

* Medio saeculo XVIII. Hagae Comitis ('s Gravenhage) bibliopola degebat, 
cui nomen erat ,P. De Hondt". Cuius complures * epistulae autographae ad car- 
dinalem Passionei anno 1752 datae nunc in bibliotheca vaticana exstant, cod. vat. 
lat. 9812 f. 337—859. Anno 1878 Stutgardiae editum est opusculum „Abraham 
Lincoln. Von Dr. Theodor Canisius". 

'" Similia insignia, in quibus tamen canis non cernitur, habent familiae Cha- 
tillon, van Haeften. 

* los. Habefs, Beschrijving der voormalige Heerlijkheid Nuth (Roermond 1880) 
p. 17-18. 

■^ Bongaerts p. 4. CoIIection de Precis historiques XXV (Bruxelles 1876) , 23. 
L. H. Chr. Schutjes, Geschiedenis van het Bisdom 's Hertogenbosch. Vijfde deel 
(St. Michiels-Gestel 1876) p. 267-. Atque hunc editor ipse secutus est in ,Zeit- 
schrift fiir katholische Theologie", 14. Jahrg. (Innsbruck 1890), p. 721. 

8 Lud. Hain, Repertorium bibliographicum. Vol. 1 , P. 2 (Stuttgartiae et Lu- 
tetiae Parisiorum 1827), n. 4321—4333. /. G. Th. Graesse, Tresor de livres rares 
et precieux II (Dresde 1861), 35. Bibliotheca instituta et collecta primum a Con- 
rado Gesnero, amplificata per lohannem lacobum Frisium (Tiguri 1583) p. 371. 459. 



72 2. Canisius Wendeliuae van Triest. 

2. 

CANISIUS 

WENDEIillS AE VAX TRIEST, 

sorori. 
Coloiiiji 23. Martii 1548. 

Ex libello periodico ,Collection de Precis liistoriques . . . sous la directiou de 
losepJi Broeckaert" S. J. XXV (Bruxelles 1876), 26 — 27. Una cum bac epistula iu 
eodem libello primum editae sunt litterae, quas Canisius ad cognatos dedit 1544 [*?1 
Dec. 27., 1546 Oct. 30., 1553 Aug. 20., 1574 Oct. 12., 1579 Dec. 20., 1585 lun. 16. 
(ibid. p. 25 — 29. 77 — 84). At editor anonymus (aute complures annos mortuus) 
solum versiones gallicas barum epistularum proponit a se confectas ; Canisium auteni 
ipsum primas quattuor epistulas lingua vlamica scripsisse affirmat cum aliquot 
germanismis mixta, ceteras germanica. Arcbetypa interpres ipse habuit; sed unde 
acceperit vel quo miserit, non liquet. Ego annis 1892 et 1893 in Belgio et Hollandia 
frustra quaesivi; in domo aliqua privata ea latere suspicor. 

Poterat quidem sola versio latina, ex gallica deducta poni, omissa ipsa gallica ; 
sed melius visum est banc quoque lectoribus ofterre, quia versionibus quantumlibet 
accuratis sententia auctoris aliquantulum mutari scriptique color quasi diminui solet. 

Epistula usus est los. Hansen, Die erste Niederlassung der Jesuiten in Koln 
1542 — 1547, in „Beitrage zur Gescbicbte vornebmlich Kolns und der Rheinlande" 
(Koln 1895) p. 1741. 

Sorori timorem Dei et paenitentiam commendat, exemplo honi latronis ijroposito. 
Superbia mundi fugienda, maxime in vestibus et ornamentis. Liberi diligenter custo- 
diendi. De baccis iuniperi emendoque vino quaedam addit. 

Conformement a la resurrection du Christ, vivons dans la nouveaute 
de notre vie, de sorte que nos anciens defauts demeurent morts et 
ensevelis avec la mort et Fensevelissement de Notre-Seigneur i. 

Chere soeur, conservez-vous forte dans la foi chretienne , et 
apprenez ainsi a mepriser la vanite du monde et la concupiscence 
de la chair. Vous n'arriverez jamais a cela, a moins que vous ne 
restiez ferme dans la crainte de Dieu qui est le commence- 
ment de la sagesse^. Cest pourquoi soyez toujours soigneuse 
sous les yeux de votre Seigneur et juge severe. Les jugements de 
Dieu sont profonds et terribles ^. Par sa misericorde nous ferons tou- 
jours en sorte que nous nous conformions a sa justice. Les hommes 

Sicut Christus resurrexit, ita et nos in novitate vitae nostrae vivamus, ut vetera 
peccata nostra commortua et consepulta maneant morti et sepulturae domini nostri '. 

Cara soror, serva te fortem in fide cbristiana, sicque disce vanitatem nmndi 
et concupiscentiam carnis spernere. Ad boc autem numquam pervenies, nisi firmiter 
perstabis in t i m o r e D e i , qui e s t i n i t i u m s a p i e n t i a e ^. Propterea semper 
sollicita esto in conspectu domini tui iudicisque severi. ludicia domini profunda 
sunt et terribilia ^ Per cuius misericordiam semper ita agemus , ut ad iustitiam 
eius conformemur. Ac caeci quidem bomines vana seducuntur fiducia , (luam iu 



Cf. Rom. 6, 4—6. Canisius secundo ante pascha die haec scribebat. 
Ps. 110. 10. =» Cf. Ps. 35, 7; 65, 3. 



23. Martii 1543. 73 

aveugles se laissent seduire par une vaine confiance en la misericorde 
de Notre-Seigneur ; nous, nous considererons le profond repentir du 
bon larroni et penserons quelle prudence il y a eu en lui. Cest 
ainsi qu'il a dit avec un plein abandon: „Seigneur, souvenez- 
vous de moi dans votre royaume."^ Un si profond repentir 
ne nous sera pas accorde, si nous ne nous appliquons pas a ecouter 
et a suivre la voix de Dieu qui nous dicte dans notre conscience de 
faire ou de laisser ceci ou cela par amour pour lui. Nous faisons 
donc bien d'observer si nous employons notre temps pieusement et 
utilement et de nous preserver soigneusement d'occasions mauvaises 
et de soucis inutiles. Gardez-vous surtout de rorgueil du monde, 
qui maintenant consiste surtout dans les ornements usuels, les bijoux 
et Telegance [reprochable dans les habits]\ Communement les gens 
sont si aveugles et si enveloppes par cet orgueil qu'ils n'y voient 
pas de peche ; mais, a la fin de leur vie, ils seront autrement eclaires 
et alors il n'y aura plus de temps pour faire penitence. 

Vous parlez comme d'un nouveau fruit (enfant^). Vous voulez 
conserver cela avec vous (garder la-dessus le secret). Les meres 
ont la coutume d'etre tres-folles de leurs premiers enfants. Tachez 
d'eviter cela, et sachez que vous devez garder soigneusement vos 
enfants, pour qu'ils puissent conserver leur innocence et qu'ils gran- 
dissent dans la crainte et le service de Dieu. Aujourd'hui on ne 
fait pas attention a cela. .Je vous remercie du genievre* qui me 

misericordia domini nostri collocant; nos vero paenitentiam magnam boni latronis 
considerabimus ^ ac perpendemus, quanta in eo fuerit prudentia. Itaque ille animo 
plene resignato: ^Domine," inquit, „memento mei iu regno tuo." - Tanta 
paenitentia nobis non concedetur, nisi diligenter audiemus et sequemur vocem Dei 
in conscientia nostra nobis dictantis, ut boc illudve pro eius amore faciamus vel 
omittamus. Conveuit igitur attendere , num pie et utiliter tempus nostrum expen- 
damus, et occasiones pravas curasque inutiles diligenter evitare. Cave tibi imprimis 
a superbia mundi, quae nunc potissimum in oruamentis est usitatis, in gemmis, in 
cultu [vestium inepto]. Hac superbia homines communiter ita occaecati et perturbati 
sunt, ut peccatum in ea non cernant ; sed in fine vitae alia edocebuntur, et tunc 
tempus paenitentiae agendae iam non erit. 

Loqueris quasi progeniem exspectans ^. Quam rem tacitam tenere vis. Matres 
primarum stirpium suarum insano solent amore incendi. Stude ut id vites, et scito liberos 
studiose tibi esse custodiendos, ut innocentiam conservare queant atque in Dei timore et 
servitio succrescant. Hoc tempore id non curatur. Gratias tibi ago pro baccis iuniperi *, 

" [irreprochable dans les habitsj cditor hehja ; sed tofi(s t<enno confrariiim 2)osfiiIat. 



1 Edifor helga: ,Les reflexions que le bienheureux fait ici sur le repentir 
sincere du bon harron sont (5videmment le fruit de la m^ditation qu'il avait faite le 
matin meme du vendredi-saint. ^ Luc. 23, 39 — 42. 

2 Inter filios Wendelinae van Triest nominantur: lacobus, Everardus, Gode- 
fridus {Boiujaerfs p. 4). 

^ Edifor helrja asserit Canisium scripsisse ^.geinwerais". Canisius vinum ex 
baccis iuniperi factum (Genever, Gin, Wachholderbranntwein) significare vidotur; quo 
homines pro medicina tunc utebantur. 



y^ 3. Yota Deo facta a Canisio. 

convient bien et qui, je Tespere, me fortifiera. Soyez tous recom- 
mandes a Dieu! 

Cologne, Tannee 1543, le vendredi-saint 

Pierre Kanijs, votre frere. 

Dites a votre mari que, s'il vient ici, il trouvera chez le beau- 
frere de M. Everarts ou ailleurs ici en ville autant de bon vin a 
acheter qu'il en a besoin. Ce vin est meilleur que celui que nous 
avons bu chez lui et qui ne sera probablement plus a trouver. Mais 
cet achat ne peut pas etre en dessous de quarante iochbd (?)V Re- 
merciez Immel^ de ma part. II n'etait pas necessaire de m'expedier 
ce qu'elle m'a envoye, et il n'y a rien de necessaire ou de particulier 
que j'aie a lui ecrire. 

quae bene mihi conveniunt quibusque valetudinem meam firmatum iri spero. Omnes 
vos Deo commendo. 

Coloniae, anno 1543, die per Cbristi moi'tem sacrata. 

Petrus Kanijs, frater tuus. 

Dic marito tuo, eum, cum huc venerit, apud affinem [fratrem uxoris vel ma- 
ritum sororis] Domini Everarts vel alibi in hac urbe tantum boni vini venale inven- 
turum, quantum ei necessarium erit. Vinum illud melius est eo, quod apud eum bibimus, 
quodque putarim iam reperiri non posse. Neque tamen baec emptio inferior esse 
potest ((uadraginta . . . [?] ^ Immelae [?] - meo nomine gratias age. Opus non erat 
ad me perferenda curare , quae ipsa mibi misit , neque necessarium quicquam vel 
peculiare habeo, quod ei scribam. 

Nota : Editor belga censet Canisium bic eam temporum rationem secutum esse, 
qua anni festo pascbali incipiuntur, ideoque bas litteras 11. Aprilis 1544 datas esse. 
Sed si Canisius novum anuum tunc censuisset instare, certe eius aliquam mentionem 
fecisset, laeta optans etc. Medio quidem aevo colonienses annum saepe incipiebant 
sabbato sancto sive vigilia paschatis ; sed id iam saeculo XIV. ineunte abolitum est ^. 
Anno 1543 ,,parasceve domini" 23. Martii fiebat. 

Haec epistula et praecedens solae supersunt ex iis, quas Canisius misit, ante- 
quam Societatem lesu ingrederetur. 

:i. 

VOTA DEO FACTA 

A CANISIO. 

Moffnntiae 8 Maii 1543. 

Ex autographo (4^ 1 pag.), quod est in codice, qui inscribitur „Vota Simplicia" 
et incipit ^Omnipotente et sempiterno Iddio, lo Joan bolognes", f. 353. 

' Forte ^ochshoofd", nOxhoofd", quae mensura erat vinorum et liquoruiu 
acriorum et in (lermania 3 amphoras (Eimer) vel 6 ^Anker" aequabat. An ^iuchart" 
= Jauchert = iugerum (mensura vinearum)?? 

- Im, Immetje Batavis erat = Emerentiana. Magis autem mibi probatur 
^lmmel" esse = Himelina ; sanctus enim Himelinus (10. Martii) in Brabantia mor- 
tuus est, et in antiquiore quodam libro liturgico Neerlandiae inter „nomina vernacula 
Frisiorum" invenis.se me memini : Ime = Himelinus. 

3 Annalen des historischen Vereins fiir den Niederrhein , 21. und 22. Heft 
(Koln 1870), p. 272—280. 



8. Maii 1543. 75 

Sunt etiam in vita a P. lacobo Keller S. J. scripta; qui asserit se ea ex 
Canisii ^ipsius tabulis ab obitu relictis" accurate exscripsisse ; v. g. cod. monac. 
,Keller, Can. 3" f. 2. 

Edd. Raderus, Can. p. 18—19. Reiffenberff 1. c. p. 8—9. Boero 1. c. p. 26—27 
(italice). Riess 1. c. p. 33—34 (germanice). S('(juin 1. c. p. 31 (gallice). 

Vovet se Societati lesu oboedientiam praestiturum et, quantum eiusdem prae- 
sides sfatuerint, paupertatem servaturum ac Romam peregrinaturum et , si in Socic- 
tatem iion recipiatur, in aliam religionem ingrcssurum. 

Ihesus 

In nomine domini amen. Anno 1543 die apparitionis S, Micha- 
elis aut in octaua Maij, quae dies mihi natalis est, tribuens initium 
anni 23 aetatis meae , post maturam deliberationem ^ ego Petrus 
Kanisius, Nouiomagensis voueo simpliciter^ DEO omnipotenti, B. 
virgini Mariae .S. Michaeli archangelo et omnibus sanctis, ex nunc me 
transiturum ad obedientiam societatis quae dicitur lESV CHRISTI. 

Simihter domino DEO et sanctis eis [?] " promitto firmiter et voueo, 
quod per diuinam gratiam velim etiam exnunc actualem assumere 
paupertatem, nisi quatenus et quamdiu Praepositus dictae societatis, 
aut eius loco M. Petrus Faber impedierit: qui nunc dignatus est me 
in probationem^ suae societatis recipere. 

Voueo praeterea peregrinationem instituere ad limina S. Aposto- 
lorum Petri et Pauli Romae, et hoc quamprimum, si non aliter de- 
terminauerit idem M. Petrus. Quod si in ordinem societatis huius 
me non acceptari contingat, volo me tunc statim obligatum esse se- 
cundum consilium ipsorum professorum in eadem societate, ad accep- 
tandum protinus ordinem alium approbatum in vita communi et ap- 
probatae obedientiae. 

Atque haec omnia dumtaxat propter honorem et amorem lESV 
CHRISTI domini nostri , deinde simul ad honorem et seruitium Glo- 
riosae Virginis Mariae, Sancti quoque Michaelis acomnium sanctorum: 
in salutem animae meae. amen. 

Sic praesenti manus meae subscriptione sic et sumptione sanctissimi 
corporis Christi perpetuo contestatum manere volo. 



* Sic ; sed valde probabile est Canisium scribere voluisse: eius. Hoc etiam 
Raderus et Reiffenberg posuerunt. 



* Vide supra p. 9. 43—44. Canisius B. Petro Fabro 12. Aprilis 1543 ad priorem 
Carthusiae coloniensis scribenti iam erat perspectus et exeunte Aprili exercitia spiri- 
tualia nondum absolverat (vide infra, monuni. 1); ex qua re concludendum est eum 
exercitia fecisse integra; quae quattuor hebdomadas vel „plus minusve triginta dies" 
complectuntur (Liber exercitiorum, adnotatio 4) ct ^electionem" muneris seu ,status 
vitae" capcssendi (si quis eam facere velit) hebdomada secunda incipi iubent. 

- Ita, ut haec vota non sint soUemnia secundum ius canonicum. Vide infra, 
monum. 3. ^ In tirociniura sive noviciatum. 



76 4. Canisius amico cuidam. 

Modis omnibus oro simul et requiro, vt superiores mei me com- 
moneant, corripiant, et ad haec obseruanda rigide compellant, si 
forte (quod absit) contingat me conuerti retro et meditari suffugium 
et excusationem al) omnium horum impletione^ 



CANISIUS 
AMICO CUIDAM. 

Mo£:antia mense Maio (die 8. vel paulo post) 1543. 

Ex apographo P. lacohi Bidcnnann S. J., quod est iu cod. monac. ,Keller, 
Can. 1" f. A^—b^ 

Alterum apograplium est in codice: „Scripta B. P. Canisii, X. V. a. 11" (p. 4), 
qui biographiam Canisii a P. lacoho Keller compositam et a P. Ludovico Arano S. J. 
(t 1652) descriptam continet; tertium, quartum (saec. XVII.), quintum (saec. XVII. 
vel XVIII.) sunt in codd. monac. ^Keller, Can. 3" f. 2^—3^ et ,Lat. 1606" 
ff. 70* et 127^ 

Edd. Raderus 1. c. p. 20 — 2L Nic, Orlandinns S. J. , Forma sacerdotis apo- 
stolici expressa in exemplo Petri Fabri (ed. 2, Dilingae 1647) p. 48 — 49. Pi/thon 
1. c. p. 25—26. Reiffenberg 1. c. p. 9. Seguin 1. c. p. 31 (gallice). Partem epistulae 
proponit Janssen 1. c. IV, 383. 

Petri Fahri doctrina et virtm. Ab eo midti , inter qiios Cochlaeus, instituti^ 
vudti e clero reformati. Canisins ipse exercitiis spiritualibns in noviim quasi homineni 
transformatnK. 

Secundis uentis Moguntiam ueni '\ uirum quem quaesiui -, si tamen 
uir est, et non potius Angelus Domini^ meo magno bono reperi; quo 
nec uidi nec audiui doctiorem profundioremque Theologum", aut tam 
illustris eximiaeque uirtutis hominem. Illi nil aeque in uotis est, ac 
Christo cooperari in salute*^ animarum; nullum ex illius ore uerbum 
siue in usu, familiarique congressione% siue dum mensae accumbit 
prodire audio^, nisi quod DEI honorem ac^ pietatem sonet, neque 
tamen ob facundiam'' audientibus grauis aut molestus est. Auctori- 
tatem tantam habet', ut ei se spiritualiter informandos multi religiosi, 



attigi Pgth. '" Dei Eeiffenher;;. 

doctiorem profundiorem Theologum Aranus. '^ salutem Pgth. Eeiff. 

sive in familiari . . . congressione Reiff. ^ prodit Pgtii. 

et ,Lat. 1606" f. 70'' Orl, Reiff. ^ Pgth. om. ob facundiam. 

habuit utrumque apogr. in ^Lat. 1606", et Rad. 



* Sacchinus: „Forte quis admiretur, quod nulla in his votis mentio fiat casti- 
tatis. Causam putarim , ([uod virginitatem iam dudum singulari proprioque voto 
dedicarat* (De vita Canisii p. 25—26; cf. supra p. 39). P. loannes de Polanco: 
„lnter caetera, quae . . . sunt a Fabro acta ad Dei gloriam et Germaniae utilitatem, 
id fuit, quod Petrum Canisinm, jam tunc zelum catholicae religionis contra sectarios 
defendendae et propagandae, cum eruditione, eloquentia et pietate insigni, conjunctum 
prae se ferentera, per spiritualia Exercitia Societati genuit" (Chronicon Societ. lesu 
I, 115). 2 Cf. supra p. 42-43. 



Mense Maio (die 8. vel paulo post) 1543. 77 

miilti Episcopi, multi Doctores tradiderint ^, inter quos est' Cochlaeus 
ipse, qui pro ipsius instructione gratias se reddere pares unquam posse 
negat*'^. multi Sacerdotes et cuiusuis ordinis Ecclesiastici uel concu- 
binas abiecerunt, uel saeculum reiecerunt", aut a grauioribus ' flagitijs 
ad frugem meliorem eo adnitente adlaboranteque se se receperunt * ^. 
Quod ad me attinet, dici uix potest^, quemadmodum exercitationibus 
illis spiritualibus' animum meum ac sensus immutari, mentem nouis 
coelestis gratiae radijs'' collustrari, et nouo quodam me' uigore affici 
senserim, sic ut'' et in corpus redundante diuinae beneficentiae copia 
totus corroborari, atque in alium prorsus hominem transformari uiderer'. 



* et Orl. Reiff. ^ nunquam posse affinnat Pijth. 

" reliquerunt ^Laf. 1606" f. 127" ; vel concubinas, vel saeculura rejecerunt Pi/th. 

■^ grauibus iifntinque a/wgr. in „Laf. 1606", Orl. Pijfh. ; e gravibus Reiff. 

^ ad frugera meliorem se receperunt Pijfh. 

^ non possum verbis consequi Pijth. 

- quantum illis exercitationibus Pijfh. "^ fulgoribus Pjfh. 

' oiii. Pjfh. ^ sicut Bidermanii. 

' senserim, ut in alium prorsus horainem transformari viderer Pijth. ; cefera omiffif. 



' Inter hos erant Philippus de Flersheim, episcopus spirensis; Georgius Muss- 
bach, eiusdem vicarius generalis; loannes Morone, episcopus mutinensis et nuntius 
apostolicus, atque etiam abbas imperialis monasterii campodunensis (Kempten), or- 
dinis benedictini. Exercitiis spiritualibus S. Ignatii Faber anno 1542 Ottonem Truch- 
sessium de Waldburg Spirae et Michaelem Helding, auxiliarem episcopum mogun- 
tinum, ac lulium Pflug, electum episcopum naumburgensem, Moguntiae excoluerat. 
Anno autem 1541 Ratisbonae inter comitia imperii compluribus principibus se con- 
fessarium praestitit. „In quibus confessionibus," inquit ipse in ^Memoriali" suo, 
,factus est multus fructus, et iactum est semen in alia maiora, quae inde sunt orta ; 
in Exercitiis etiam Magnatum Hispanorum, Italorum et Germanorum". Cf. Memoriale 
Beafi Pefri Fahri , ed. P. Marcellus Bouix S. J. (Lutetiae Parisioi-um 1873) p. 20 
(in editione maiore p. 19). Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 29. 45. 49. 91. 95. 139. 
143. 164. 166. Polancm I. c. I, 114—115. Riess 1. c. p. 23—28. Cornelijl. c.^.lQ 
ad 87; (Jius. Boero S. J., Vita del Beato Pietro Fabro (Roma 1873) p. 74—79. 
112—116. 

- De loanne Dobeneck, vulgo Cochlaeo (1479—1552), qui rector scholae latinae 
norimbergensis, dein decanus ecclesiae Beatae Mariae Virginis Francofurti ad Moenum, 
tandem canonicus eystettensis et vratislaviensis fuit ac 190 fere scripta ad fidem 
catholicam illustrandam et defendendam edidit , Faber Spira 23. lanuarii 1541 
Romam ad S. Ignatium et P. Petrum Codacium scripsit: ,Deo profecto laudes tri- 
buendae, de extrema qua [Vormatiae] Exercitia aggrediebatur voluptate. Cum ipsi 
de discriraine serraonem habuissem inter scientiam et sensuni spiritualem, coelesti 
subridens laetitia : Gaudeo, inquit, quod tandem magistri circa affectus inveniantur." 
Memoriale p. 878 (ed. mai. p. 367—368). Cochlaeus postea ,alios atque alios 
Germanos vel ad Fabrum exercendos adducebat, vel ipsemet exercebat" {Polancus 
1. c. I, 93). 

* Ita V. g. Faber Moguntia 22. Decembris 1542 S. Ignatio scripsit loanneni 
Aragonium discipulum suum parocho cuidam moguntino exercitia tradere coepisse, 
huncque concubinam iam dimisisse ; is Conradus , parochus ad S. Christophorum, 
fuisse videtur, cuius hospitio Faber et Canisius utebantur. Narrant eum carthu- 
sianum ordinem ingressura esse et reliquura vitae religiosissime exegisse (Cartas 
del B. P. Pedro Fahro I, 164. 166; Reiffenhery 1. c. p. 6). 



78 5. Canisius Franc. Stradae. Mense Maio [?] 1543. 

Canisium has litteras ad aniicum sive familiarem dedisse Keller et Rader 
testantur. Qui Coloniae degisse videtur et fortasse fuit Laurentius Surius vel Ge- 
rardus Kalckbrenner, prior Carthusiae ; hic certe Canisii sive litteris sive sermonibus 
edoctus 31. Maii 1543 Colonia ad priorem Carthusiae treverensis inter alia haec de 
Fabro scripsit: ^Spero quod Dominus dabit mihi videre hominem Dei, singularem 
amicum suum, antequam moriar, ut ab eo dirigar ad interiorem hominis reforma- 
tionem, et unionem cum Deo." ' 

In apographis huius epistulae tempus, quo data sit, adnotatum non est. Vidimus 
autem Canisium 8. Maii 1543 Moguntiae Deo votis se obstrinxisse. Certum etiam 
est vota illa ex exercitiis spiritualibus quasi nata esse , quibus Canisius Moguntiae 
operam dedit, ideoque aut inter ipsa exercitia aut in eorum fine facta esse. Cum 
autem S. Ignatius in Libello exercitiorum (adnot. 20) magnopere suadeat, ut eo tem- 
pore a suis quisque amicis notisque quam maxime se segreget, vix credi potest 
Canisium hanc epistulam ante 8. Maii 1543 scripsisse. 

Pulchra certe haec epistula est, sive res spectantur sive verba; quae tamen 
verba aliquid ornamenti fortasse a Kellero acceperunt. 

In memoriam Petri Fabri et Petri Canisii, qui Societati lesu portas Moguntiae 
quasi aperuerant, postea ibidem in vestibulo interiore domus probationis S. J. saxeae 
eorum statuae positae sunt, ^quasi", inquit moguntinus quidam scriptor, „e lapide 
exprimant illud Isai. 6. Attendite ad Petram, unde excisi estis" ^. 

5. 

CANISIUS 
FR. FRAXCISCO STRADAE S. J. s 

Coloiiia mense Maio [?] 1543. 

Ex Sacchino, De vita Canisii p. 26—27. 

Idem paulo brevius exponit Orlandinus , Historiae Societatis lesu prima pars 
I. 4, n. 34. 

Sacchinus: „Communicmut et siium gaudium de inita Societate Canisius 
cum sociis , qui Lovanij versahantur , ac nominatim cum Francisco Strada. 
. . . Qui acceptam a Petro epistolant ad Romanos Socios mittendam censuit, cum 
hoc non elogio magis, quam oraculo. ,Canisius', inquit, ,henedicfissima^ illa. 



' eruditissima Orl. 

1 Egregia haec cpistula est in Actis Sancfontm lulii VII (Parisiis et Romae 
, 493 et (cum lectionibus aliquot variantibus) in „Cartas del B. P. Pedro 

Fabro" I, 421—422. 

2 Vide lo. Seb. Sevenon, Moguntia Ecclesiastica hodierna (Werthemii 1763) p. 78. 
^ Franciscus Strada (d'Estrada) hispanus a S. Ignatio in Italia Societati additus 

et ab eodem anno 1554 provinciae S. J. aragonicae praefectus est ; anno 1543 Lovanii 
studiorum causa morabatur; obiit Tolcti anno 1584. Quem Sacchinits „inter prima 
Societatis Columina merito numerandum" dicit additque: ' „ExcelIuit in eo donum 
Sacrae praedicationis. Adolescens per Italiam , iuuenis in Belgio , dein per omnem 
Hispaniam matura aetate, et facultate, cum singulari grauitate, vi motuque con- 
cionis vbique frequentissimae auditus est" (Historiae Societatis lesu pars quinta I 
[Komae 1661], 1. 4, n. 124, p. 197). Cf. etiam Polanci Chronicon I, 192—197. 257. 
303 — 304 etc. Stradae vitam copiosius enarravit Mathias Tanner S. J., Societas 
Jesu Apostolorum imitatrix (Pragae 1694) p. 184 — 189. 



6. Canisius Georgio cle Skodborg. 3. lunii 1543. 79 

ac jnirissima anima literas dedit^ ad me, qiias mitto in l^bem, rt agatis gratias 
Deo tam de sincero spiritu, tamque electo^ , et eximio Dei famido, quem seruabat 
sibi CJiristus dbsconditum tanquam triticum electum in magna copia jxdearum 
ad magnam laudeni , et gloriam tremendae 2Iaiestatis suae , et amabilis bo- 
nitatis.' " " 

Canisium ex urbe coloniensi scripsisse ex toto Sacchini sermone intellegitur. 
Orlandinus affirmat eum Ignatio scripsisse, non Stradae. Fortasse haec epistula et 
ea, quae proxime praecessit, una eademque est. 

6. 

CANISIUS 

GEOROIO DE NKODBORG, 

archiepiscopo lundensi et primati Daniae et Sueciae ^ 
Colonia 3. luiiii 1543. 

Ex editione germanica operum loannis Tauleri 0. Pr., facta Coloniae anno 1543 
(f. 2tii* — 3t in'') ; quae inscribitur: „S)e^ erleu(f)ten ®. ^ofifln ' ni^ Sauleri , bon et)m 
inaren ®uangelij= I d^en leben, ©ijtlic^e | ^rebig, j Seteu, i (Spiftolen, ©antilenen, 
5)3ropI)etten, ; 2IIIe^ et^n foftpar (Seelenfcfia^, in olten gef(f)rt)ben Sii(f)ern fiinben, mb nii 
erftmal^ in§ Iie(f)t fommen. Slud) fel)nb !^ier be\) bie Dorgebrucfte ^rebigen 3:f)auleri, 
tuolc^e in Dori gen ©jemplaren bor^f) al tinb jufa^ung, gefur^t, gelegt t)nb cer bundelt 
maren, auB ben felben gefd^riben ejemplaren treiimli(f) gefceffert. 2Bet)tern inlialt bife 
biKi^Q ft)nbeftu gur anbern fet)b bifeS SBIat^ angejei^iit. ; ©ebriicft 311 gotlen im jar 
aSnferg §erren, ; M. D. xliij. ben tierten tag ^unij." In fine libri legitur: „©ebru(it 
htt) Safpar »on ©ennep" (2° fi". CCCXLI) ^. 



" misit Epistolam Or?. Ptito, mutationern factam esse a Sacchino, ne bis legeretitr 
vocabulum ..mitfere". ^ lecto Orl. '^ nltima tria verha om. OrJ. 



^ Lund (Lunda Gothorum, Londinum Scandinorum sive Danorum) urbs est anti- 
quissima, in provincia ^Schonen" sita, quae olim modo Danis, modo Suecis suberat, 
nunc suecica est. Lundensem episcopum Hadrianus IV. metropolitam Daniae agnovit 
et primatem Daniae et Sueciae appellari vohiit. Georgius Skodborg (Schotborch) 
secretarius erat Christiani II., Daniae regis. Qui anno 1620 capitulo lundensi auctor 
fuit, ut Georgium archiepiscopum eligeret. At cum regi bona quaedam ecclesiastica 
occupare volenti obsisteret, is eum loco movit. Verum Georgius aliquot annis post 
in dignitate archiepiscopali lundensi, quam etiam tres alii sibi vindicabant, a Cle- 
mente VII. confirmatus est , consecrationem episcopalem accepit , exeunte Mai"tio 
anno 1524 Roma in patriam profectus est. Nec tamen umquam archidioecesim suam 
administrare ei contigit. Coloniam igitur se recepit ibique decanatum ecclesiae 
collegialis sanctorum Apostolorum et canonicatum aliquem ecclesiae S. Gereonis 
assecutus est. Vivere desiit Coloniae anno 1551. Georgius de Skodborg bene distin- 
guendus est a loanne de Weeze (a Vesa , Vesalio) , qui anno 1522 pro sede hin- 
densi ^po.stulatus" est et saepe „archiepiscopus electus lundensis" dicitur. Is epis- 
copus constantiensis postea factus est et in Germania principum legationes et similia 
officia corapluries administravit {Neher, ^Lund" in ^Kirchenlexikon" VIII, 295—300. 
Annalen des historischen Vereins filr den Niederrhein 45. Heft [Kolu 1886], p. 43. 
Lud. Schmitt S. J. , Der Karmeliter Paulus HeHa [Freiburg i. Br. 1893] p. 67—69. 
Hansen 1. c. p. 190—192). 

^ Index libri est in pagina altera folii titularis, epistula nostra in duobus foliis, 
quae titulum sequuntur. Bibliographiae S. J. a PP. De Backer et Sommervogel 



30 6. Canisius Georgio de Skodborg. 

Dcdicat ci editioncm opcrum loannis Taulcri. Priores editiones calde mendosae. 
Quomodo hanc cmendaverit , auxerit , disposuerit. Tauleri virtus; summa divinae, 
quam docetj sapientiac; cur Taulerus interdum ohscurus sit ; a quibiis soiis intellegi 
possit ; eum )iequaquam improhare hona opera, recitationem precum, cultum sanctorum. 
Dc aliis hominibus sjiiritualibus , qui Tauleri aetate floruerint. Quac Christinae 
Ehnerae de Taulero et Susone revelata sint. Schothorchinm Canisius laudat. Taulcri 
lersionem, latinam desiderat. 

Dem hochwerdigen in Got vatter vnd heren heren Georgio von 
Schotborch, Ertzbuschoff zii Londen, Primat von Sweden, Gebornen 
legat etc. wnnsch ich Petrus Nouiomagus ^, Gnad von got, mit erbie- 
tung meins wiHigen gehorsamen diensts. 

Hochwirdigcr here, vnter ander gfiten biichern, die vns das wort 
gots, vmb vnse sele inn disem jamerthall zu speisen, reichhg mit 
theylen, haben mir allezeitt fiirderlich wol angestanden, die Sermones 
oder predig des erleuchten D. Johan. Tauleri^, als eyn kostpar biich, 
das vns den rechsten kurtzsten weg, zii vnsen vrsprung, das Got ist, 
mitt klaren worten treiiwelig entdeckt vnd weyset. Aber so ich mich 
in den selben, an etligen orten, da der sinne scheinet verdunckelt, 
verderbt, oder vngewarsam aufsgetruckt, in den vorgetruckten exem- 
plaren gestoffen^, darumb hab ich mit fleifs nach den waren ge- 



Reverendo in Deo patri ac doniino doniino Georgio de Schotborch, archiepiscopo 
hmdensi, primati Sueciae, legato nato etc. ego Petrus Noviomagus S gratiam precor 
a Deo promptumque offero obsequium. 

Reverende domine, inter alios bonos libros, qui verbum Dei ad animas in hac 
lacrimarum valle alendas nobiscum large communicant, semper imprimis mihi con- 
venerunt sennones sive contiones illuminati D. loannis Tauleri ^ ; hic enim pretiosus 
est liber, rectissimam et brevissimam viam ad auctorem nostrum Deum claris 
verbis et fideliter nobis patefaciens et commonstrans. Sed cuni in serraonibus illis 
legendis locos nonnullos, in quibus sententia scriptoris obscurata vel corrupta vel 
minus clare enuntiata esse videretur, in exemplis antehac editis oflfenderim ^, gerniana 



editae titulum huius operis non habent. Epistula ipsa ex exemplo descripta est, 
quod bibliotheca urbana coloniensis possidet; quod cum folio tituLnri spoliatum sit, 
tituhis Friburgi Brisgoviae suppletus est ex exemplo , quod in bibliotheca univer- 
sitatis est. Tertium exemphim rari huius operis Monachii (ni fallor) in bibhotheca 
regia est. ^ Vide adnotationem post hanc epistulam positam. 

2 loannem Tauler (f 1361), ordinis Praedicatorum , ^doctorem illuminatura", 
a Luthero laudatum, loannes Eckius acriter reprehendit; at Lxdovicus Blosiiis 0. S. B., 
abbas laetiensis, vir piissimus et doctissiraus, strenue defendit, inter alia scribens: 
,Taulerus catholicae fidei cultor integerrimus est. Ea quae scripsit, sana et plane 
divina sunt ... Ex unius Tauleri scriptis haereses, quae hisce temporibus enierse- 
runt , plenissime confutari possunt . . . Utinam Taulerus ubique gentium cognitus 
esset atque a quampluribus diligentissime legeretur" (Venerabilis Patris D. Lndoviri 
Blosii opera [Antverpiae 1632] p. 343—352. De Tauh>ri doctrina cf. Hcinr. Suso 
Denific 0. Pr., Der Gottesfreund im Oberlande und Nicolaus von Basel [Miinchen 
187">J p. 56—68. Das Buch von geistlicher Arinuth, herausgegeben von //. .s'. Dcnifle 
0. Pr. [Miinchen 1877] p. ix -l). Videnda etiam sunt, quae infra post epistulara 
ipsam ponentur. 

' Tauleri sermones editi sunt Lipsiae anno 1498 dialecto saxonica . Augustae 
Vindelicorum anno 1508 dialecto augustana, Basileae annis 1521 et 1522 dialecto 



3. lunii 1543. 81 

schreyben exemplaren zu iiberkomen , vmbgefragt , vnd zuleft anno 
M . D . XLIJ zu S. Gertruden inn Collen i (da der gedachte doctor zu 
wonen vnd das wort gots zu predigen plach) vnd auch an anderen 
orten, geschreiben biicher (so alt das die schrift an etlichen orten gar 
nach verschliffenn was) gefunden, Jn welchen vil gute, ja die beste 
Taulerus predige, lerunge, epistolen, vnd cantilenen, alles von eynem 
volkomen christlichen leben , wie wir vns mit got vereynigen, vnd 
eynn geyst mit jm werden sollen, gar klarlich geschreyben steen, die 
bifs her nye getruckt noch offenbar gewesen. Aufs welchen alten 
biichern befindet sich auch, das die vorgetruckte predige Tauleri, 
durch vnd durch (mit ab vnd zusatzung viler worten, auch grosser 
stucken) jemerlich verkurtzet, verlengert, vnd an den sinnen ver- 
andert vnnd verdunckelt waren, mee dan ich von keynem buch ye 
gesehen oder gehort hab\ 

Demnach so mir vnbillich gedochtt, das soliche selenschatz langer 

exempla manu scripta diligenter requisivi, ac demum anno 1542 Coloniae in monasterio 
S. Gertrudis ' (in quo doctor ille habitare et verbum dei explicare solebat) et aliis etiam 
locis libros manu scriptos (qui tam vetusti sunt, ut litterae nonnullis locis paene 
evanuerint) repperi, in quibus multae ac bonae, immo et optimae Tauleri orationes 
sacrae , institutiones , epistulae , cantilenae (quae omnia de perfecta vita christiana 
scripta sunt, quomodo nimirum Deo nos coniungere et unus cum eo spiritus fieri 
debeamus) clarissime scriptae sunt, quae numquam adhuc typis exscriptae neque 
cognitae sunt. Ex libris illis veteribus hoc quoque intellegitur , Tauleri orationes 
ante editas penitus (praecisis aut adiectis vocabulis multis, atque etiam magnis 
partibus) ac misere decurtatas productasque esse , et earum sententias mutatas et 
obscuratas , idque magis quam de ullo alio h'bro factum esse umquam viderim vel 
audiverim ". 

Cum igitur parum aequum mihi videretur, huiusmodi animarum thesaurum 



* Aliam nunc incipiendam esse huiiis cpistnlae jyartem in lihro ipso significatur 
signo quodam apposito; Jiic j^lacuit, signo illo omisso, novuni versum incipere. Quod 
et in reliquis epistulae capitibus fiet. 



Rheni superioris, Halberstadii anno 1523 dialecto Saxoniae inferioris ; 84 ilHs sermo- 
nibus Tauleri, quae in cditione lipsiensi exstant, editor basileensis 42 alios sermones 
taulerianos et 61 sermones etc. ab aliis magistris scriptos adiunxit. Petrus Novio- 
magus praeter 126 illos taulerianos sermones alios 25 posuit, qui antea editi non 
erant; attamen complures eorum Tauleri esse non videntur; insuper editione hac 
coloniensi haec opera tauleriana primum in lucem emissa sunt: 1) Vaticinia, 2) Epi- 
stulae piae fere 27, quarum maior pars ad virgines sacx'as data est, 3) 6 Poemata 
mystica, 4) Tractatus de novem statibus vitae christianae, 5) ^Divinae institutiones" 
sive „Medu]la animae". Attamen complura ex his opusculis vel excerpta tantum 
esse videntur ex Tauleri sermonibus vel ab aliis composita, v. g. a Rulmano Mers- 
vino, Susone, Ruisbrochio, Eccardis {Carl Schtnidt, Johannes Tauler [Hamburg 1841) 
p. 68—78. TT". Preger, Geschichte der deutschen Mystik im Mittelalter, 3. Thl. 
[Leipzig 1893] p. 58—89). 

* Templum hoc et monasterium erat virginum dominicanarum , in foro novo 
(Neumarkt). Ineunte fere saeculo XIX. suppressum et destructum est {Geleniiisl. c. 
p. 556—559. F. E. Frcih. von Mering und L. Reischert , Die Bischofe und Erz- 
bischofe von Jioln II [Koln 1844], 57). 

Braunsberger, Canisii Ei)istulae et Acta. I. g 



82 6. Canisius Georgio de Skodborg. 

verborgen bleiben vnd vergeen solte, hab ich die vorgetruckte pre- 
dige, wa der sinne geschedicht was, nach den alten exemplaren 
treuwelich helffen befferen, Vnd alle ander noch nye getruckte pre- 
dige vnd leren obgemelt, auch da bey gefiigt^. Es sein auch hie 
niit alle sontag durchs jar, vnd etliche festen die vor ledig stunden, 
mit schonen predigen verziert, vnnd etliche predig die vff wercktage 
stunden furderlich in der fasten , den sontagen zii verordnet ^, Vnd 
daffelb haben wir darumb fiir gut angesehen, Wann D. Taulerus in 
seynen predigen, den text des hilgen euangelij oder der epistel nit 
vil aufslacht. Aber offtmal alleinn vfif einem thema, oder wort eyn 
gantze predig gestift hat, welche man leichtlig vil sontagen oder 
festen des jars ziifiigen kan. Auch darumb , wan in dem elstenn 
exemplar, das in D. Tauleri zeyten geschreiben, sein deffelben D. 
Thauleri predige keynem tag oder fest iiberal ziigeschrieben ^. Wan 
sie haben gemeinlig alles eynen titel alfus lautende (Disen sermon 
sprach B. Johan thauler zii sant Gertrut) Auch steen alle Thaulers 
predig vnd leren in rechter Colnischer sprachen geschreiben, vnd 
seint nachmals vffs hoich theutz getzogen. 

Differ doctor ist gewesen ein iibertreflig hochgelerter man in 
der heilger schrifft, vnd in menschlichen kunsten, auch eyns heilgen 



diutius latere et perire, ad sermones sacros antea editos iis locis, in quibus a mente 
auctoris discessum erat, exemplis vetustis fideliter emendandos operam contuli 
reliquasque omnes orationes et institutiones addidi, quas supra dixi adhuc numquam 
in lucem emissas '. Sic etiam omnes , quotquot per annura sunt , dominici dies, 
atque aliquot festi, qui adhuc sermonibus carebant, orationibus pulchris ornati sunt, 
et sermones aliquot, qui in ferialibus diebus, maioris potissimum ieiunii, positi erant, 
dominicis destinati sunt -. Quod idcirco ex usu esse iudicavimus, quod D. Taulerus 
in sermonibus suis verba sancti evangelii vel epistulae haud multum interpretans, 
saepe in una propositione unove verbo integrum sermonem constituit, qui facile 
in multos per annum dominicos vel festos dies accommodari possit; accedit alia 
ratio : in vetustissimo exemplo , quod Tauleri ipsius aetate scriptum est , eiusdem 
sermones certo diei certacve sollomnitati non fere destinati sunt ^. Omnes enim 
eundem tituUim habere solent; qui est: „Hunc sermonem B. loannes Taulerus ad 
sanctae Gertrudis habuit." Atque Tauleri orationes institutionesque cunctae sincera 
lingua coloniensi conscriptae reperiuntur, et postmodum in sermonem Germaniae 
superioris conversae sunt. 

Hic doctor vir erat eximius et doctissimus tum iu scriptura sacra tum in 
artibus humanis, ac sanctae etiam vitae. Idem a Spiritu sancto tam copiose ilkimi- 



' Canisius editionem basileensem sequi solet; quam tamen alio ex fonte non- 
numquam supplet vel corrigit; eum bene corrigere etiam Pregcr affirmat (1. c. 
Ill, 64-67). 

2 Pro compluribus diebus sacris bini vel plures sermones ab editore positi sunt. 

^ „Es ist moglich , dass ,jenes iilteste Exemplar das in D. Tauleri zeyten ge- 
schreiben' die Sammlung der Taulerprcdigten in ihrer ersten Gestalt repriisentierte. 
Dass die Sammlung zu Koln entstanden ist, geht daraus hervor, dass sich fiir die 
meisten Predigten derselben .... die Zeit des Jahres 1357 als das Jahr, und Koln 
als der Ort, da sie gehalten worden sind, ermitteln lassen" {Pregcr 1. c. III, 68 — 69). 



3. lunii 1543. 83 

lebens. Da by ist er von dem heilgen geyst so reichlig erleuchtet 
vnd iiberformet inn gott, das er durch den geyst der prophetien, die 
groffe plagen vnd irrung im heilgen glauben (die nu iiber vns, got 
erbarms gefallen) furgesehen, vnd mit klaren worten beschreiben hat. 
Die meynung seiner leren geet furderlig dar vff, das wir durch 
die gnad gots vns grunts inwendig sollen warnemen, alle siind vnd 
gebrechen absterben, allen lust vnd liebe zii zeitlichen creaturen in 
vns todten, vnsen eygen wil in gots liebsten wil aufsgeen, verlaffen, 
vnd verleugnen, Christum durch alle tugenten nachfolgen, vnd vnse 
sele mit allen krefften, in recliter liebe, mit got vereinigen, vnd eyn 
geyst mit got werdeni. Das ist das wir got vfs gantzem hertzen, 
aufs gantzer selen, aufs gantzem gemlit vnd allen kreff- 
ten liebhaben, vnd vnsen nechsten wie vns selbst^. Her 
zii seint alle christen menschen geladen vnd verplicht, Wiewol jrer 
vil difs grofs ewige giit (das sie nu lichtlig iiberkommen kunten) mitt 
den snoden zergencklichen dingen, vnd eigen lieb vnd lust, jemerHg 
versaumen, Welch sie in der ewigkeyt beschreien^ werden, Dife 
gotliche weyfsheit trucket D. Taulerus mit klaren worten vnnd gleich- 
niffen so offentlich aufs, das sie auch slechte giite menschen etliger 
maffen begreiffen mogen. Wie S. Dionys^ Ariopagita, vnd etlige 
ander, die selbe mit dunckelen worten vormals beschreiben hatten*. 

«atus et in Deura transformatus est, ut per spiritum prophetiae magnam vexationem 
sanctaeque fidei dissensionem (quae nunc, proli dolor, in nos irruerunt) praeviderit 
clarisque verbis descripserit. 

Praeceptorum eius summa haec est : nos debere per gratiam Dei nosmet ipsos 
penitus cognoscere, peccatis et vitiis omnibus mori, omnem rerum creatarum ex- 
ternarumque cupiditatem et amorem in nobis exstinguere, voluntatem nostram tradere 
suavissimae Dei voluntati, relinquere, abnegare, Christum sequi omnium virtutum 
exercitio, et animos nostros viresque omnes caritate vera Deo coniungere unumque 
cum Deo spiritum fieri ^ Quod idem est acDeum diligere ex toto corde et 
extotaanimaetextotamenteetomnibus viribus, ac proximum 
nostrum sicut nos ipsos^. Ad hoc christiani omnes vocantur et obligantur, 
quamquam multi ex iis magnum illud aeternumque bonum (quod nunc facile consequi 
possunt) vanarum fluxarumque rerum gratia et sui ipsorum nimio amore ac studio misere 
amittunt ; quod quidem in altera vita lugebunt ^. Divinam hanc sapientiam D. Taulerus 
claris verbis et similitudinibus tam aperte exprimit, ut eam probi homines, etiamsi 
rudiores sint, aliquo niodo capere possint. Quam sapientiam S. Dionysius Areo- 
pagita* et alii nonnulli obscuris verbis olim descripserant. Verum homines delicati 



Diony editio coloniensis 



1 Inter ^epistulas" huius libri una est: ,wie man die gotlige Lieb anzund," 
altera: „vom Entsinken in den Wundeu Jcsu," tertia: „wie man das Kind Jesus 
umbfange," quarta: ,wie man ein Himraels, Engels- und gijttlicher Mensch worde." 

2 Matth. 22, 37—39. Deut. 6, 5. 

^ Beschrien = beklagen, beweinen {Ant. Birlinger, Glossar, in „Die Chroniken 
der niederrheinischen Stadte. Coln" III [Leipzig 1877], 973). 

* Canisius praecipue librum „r/s/^« Tfjq /jjj(TTr/.rjg '9soXo)'iag'''' significat, qui cen- 



84 6. Canisius Georgio de Skoclborg. 

Aber vppigen sinlichen menschen (die nichtsmeckendasdem geist 
gots zugehortt^ wie Pauhis sagt) bleibt dise gothche Theologie ver- 
borgen, \Tid sie achtens fiir ein irrung oder tliorheyt, wie hohe sie 
sunst geleret seyn, Darumb sollen sie dyfs biich nit geschwind ver- 
achten, wan die kostpar perle darumb nit geringer seyn das sie von 
den schweynen vertreden werden. 

Das aber diser heilge doctor an etligen orten dunckel vnd zweyfel- 
liafftig lautet ist da von herkomen, das seyner predigen vil, nitt durch 
jn selbs, sonder durch ander leiite aufs seynem mundt, vff der cantzel 
(wie wir gnugsam berichtet) geschreiben sein, Jn welchem schrieben, 
kan man der eyle halben, alle wort nit so volkomlich antzeigen, 
noch in rechter ordnung aufstrucken, wie man das mit reiffer tich- 
tung vnd schreibung selbs bas thun kan. Deshalben hat man auch 
byweylen mit etligen worten den sinne miiffen verfullen, das er klar 
vnd giit sey. Aber was er etwan dunckel spricht, das trucket er 
an ein ander ort klerhg gnug aufs. Darumb kan niemant D. Tau- 
lerum recht versteen er hab jn den vorhin offtmal gantz durchlesen, 
vnd das ein ort mit dem anderen vergleichet. Er miifs auch von 
sUntlichen gebrechen abgekert, vnd mit demiitiger gelaffenheyt vnd 
anderen tugenten in eyn gut innig^ leben getreden \Tid geiibt seyn, 
das er gesmeckt habe wie siifs der here ist^, so wirt er hie 
eynen schatz finden, den got den kleynen offenbart, vnd den 

corporisque voluptatibus dediti (qui non percipiunt ea quae sunt Spiritus 
D e i ', ut Paulus dicit) divinam hanc theologiam non cognoscunt eamque pro errore 
vel stultitia habent, quantumvis ceteroqui docti sint. Ne igitur facile hunc librum 
despiciant ; pretiosae enim margaritae non sunt viliores eo, quod a subus conculcantur. 
Quod autem sancti huius doctoris sermo nonnullis locis obscurus et incertus est. 
id factum est ex eo, quod multae orationes eius non per ipsum, sed per alios, ipso 
e suggestu sacro dicente litteris mandatae sunt (quod sat certo rescivimus) ; in qua 
scriptione propter festinationem non potest totus sermo tam integre reddi neque 
tam recto ordine servato exprimi, quam si orator ipse dih'genter componat scribatque 
sermonem. Ideo etiam auctoris sermonem aliquando vocabulis aliquot complere 
oportuit, ut eius sententia clara bonaque esset. Sed sicubi ille obscure quid dixit, 
eandem rem aho loco satis clare exprimit. Propterea nemo D. Taulerum recte in- 
tellegere potest, nisi antea saepe integrum perlegit in eoque legendo locos cum 
locis contulit. Quem etiam oportet animo esse a vitiis averso, demisso, a per- 
turbationibus libero aliisque virtutibus ornato, ac vitam inisse bonam et spiri- 
tualem - in eaque se exercuisse, sicque gustasse, quam suavis sitdominus^ 
Ita in hoc libro thesaurum inveniet, quem Deus parvulis revelat, a sapien- 



sebatur esse illius S. Dionysii, quem S. Paukis apostolus discipulum et Athenienses 
primum cpiscopum habuerunt. 
' 1 Cor. 2, 14. 

2 ^lnnig" seu ^inwendig" saepe = spiritualis; .auswendig'' = ad corpus 
pertincns, sensualis, ^animalis" (1 Cor. 2, 14). H. Dcnifle 0. Pr., Das geistliche Leben. 
Eine Blumenlese aus den deutschen Mystikem des 14. Jahrhunderts (Graz 1873) 
p. XXIII. 

3 Ps. 33, 9. 1 Petr. 2, 3. 



3. lunii 1543. 85 

grossen weltweyrenn verbirgt^ Solclier milter leser wii't wol 
mircken vnd erkennen, das D. Taulerus kein giitt werck verwirfft. 
Dan wir sollen vns on vnterlafs in giiten wercken iiben, weill wir 
die zeit habenn^. Aber er strafft die gleifsner die sich allein 
von jren guten wercken erheben, vnd darumb grofs geacht wollen 
sein von den menschen, als weres alles da mit aufsgericht, Vnd 
bleiben inwendig in jren suntlichen gebrechen vnd eigen willen 
vnerstorben, vnd ledig aller gothcher Kebe vnd tugent, vnd sleiffen 
da mit got aufs jren hertzen. Darumb treibt D. Taulerus solche 
menschen hefftich vffwartz das sie jres gruntz von innen warnemen ^, 
alle gebrechen vnd eigenwillen absterben, vnd got lauterHg in allen 
dingen siichen vnd meinen, vnd nit sich selbs in keynen dingen. Da 
mit werden jre werck ziimal giit vnd gotlich. Aber volkomen got- 
liche menschen (sj^richt D. Taul.) sollen sich inwendig in rauwe vnd 
inn lediger blofsheit halten, das got alleyn in vnd durch sie wircken 
moge, Das ist aber den gemeinen giiten menschen nit gesacht, Wan 
die selb miiffen sich fast woll iiben in fasten, beden, krancken dienen, 
vnd in allen guten wercken nach jrer magt, vnd alle miiffigkeit 
scheuwen, bis sie got hoher tziehe. Doch also, das sie jre giite werck 
nit grofs achtenn, noch mitt eygen schafft dar vff steen, noch jre 
haubt vnd sinne durch vnbescheidenn harttigkeit nitt verdei-ben. 

Auch spricht D. Taul. das eyn inwendig mensch wen er in 
seinem gebede oder gezeyten in got mit allen krefften vffgetzogenn 
wirt, so sol er das gebet lassen fallen vnd gott folgen, bifs das er 

tibus autem ac prudentibus buius temporis abscondit^ Huiusmodi pius 
lector facile auimadvertet ac cognoscet, nullum opus bonum a D. Taulero improbari. 
Sine intermissione enim (ut ait) in operibus bonis nos exercere debemus , d u m 
tempus habemus^. Verum simulatores Taulerus castigat , qui solis bonis ope- 
ribus suis se efferunt et propter haec ab hominibus magni aestimari volunt, ac si 
in operibus istis omnis virtus sahisque vertatur. Atque hi vitia in animis retinent 
neque voluntatis libidinem exuunt, atque omni caritate divina et virtute carent 
sicque Deum ab animis suis excludunt. Idcirco D. Taulerus tales homines acriter 
incitat ad altiora , ut se ipsi penitus cognoscant ^, vitiis omnibus et arbitrio suo 
moriantur, Deum in rebus oranibus sincere quaerant et ament, neve in ulla 
re se ipsos. Hac ratione opera eorum simul bona evadunt ac divina. Homines 
autem prorsus divini, inquit D. Taulerus, animos tranquillos, vacuos, nudos servare 
debent, ut Deus solus in iis et per eos agat. Haec autem non dicuntur bonis ho- 
minibus, qui sunt ex genere vulgari; hos enim necesse est strenue se exercere iu 
ieiuniis, precationibus , curis aegrorum et in cunctis, quae facere possunt, operibus 
bonis atque omnem desidiam fugere, donec Deus altius eos toUat, ita tamen ut bona 
opera sua magni ne faciant vel praefracte iis insistant vel capita sensusque immo- 
desta soveritate perdant. 

Dicit etiam D. Taulerus, hominem spiritualem, cum inter precationem vel 
officium divinum recitandum in Deum omnibus viribus eiferatur, pi'ecatione rellcta 



1 Matth. 11, 25. Luc. 10, 21. « ^^1. 6, 10. 

* „Grund: Seelengrund, dasjenige was wir mit dem Innersten, Innersten des 
Herzens bezeichnen" {Denifle, Das geistliche Leben p. xxiii). 



86 6. Cauisius Georgio de Skodborg. 

des tzugs verlaffen werde. Den sol er das selb das er von der 
h. kirchen oder seins standts wegen schuldig ist betzalcn, vnd alle 
giite insatzungen halten noch seynem vermogen. 

Weyters da er spricht das wir vnse gemut blofs vnd ledig sollen 
haben von allen creaturen, lebendich oder todt, das bedeutet er selbs 
offtmale an anderen orten, das er meyne, Von allen creaturen auffen 
gott, der got nit ein ware vrsach ist, vnd da got nit lauterlig in 
gemeynet wirt, da man mit eigen lieb vnd liist an klebet, Hie mit 
meinet er die werdige miltter gotz, noch die liebe heyligen uberal 
nit, Wan so wir die heilgen in got, nit auffen got anriiffen, so an- 
rufifen wir got selbs. Von welchem man sie nummer kan scheyden, 
wan sie mit got eyn geyst, vnd vns als jren mitghderen, by got, 
mit jren gebet zii helffen, aufs groffer erbarmde gotz gegeben seyn. 
Aber wen die sele mit allen krefften sich in got versencket, oder 
das sy mit sonderbar gnaden iiberschwungen wirt in den gotlichen 
abgrunt , denn vergifset sie alle heilgen vnd engelen , auch sich 
selb, vnd al ding das nit iauter got ist, so lang die selige stund 
weret, Aufsgenommen das got selbs in sie leuchten, vnd jr zu kennen 
geben woll. Aber solcher heilger menschen die dar zu kommen, seyn 
gar wenig. Das aber difs alles D. Johannis Tauleri meynung vnd 
leer sey, vnd das keyn falsche leer durch jn gestifftet wirt, kann 
man leichtlich beweren, furderlich aufs den alten geschrieben, vnd 
auch neiiwen exemplaren, der es recht siiechen vnd versteen wb\U. 

Deum sequi debere, donec ita ferri desinat. Deinde ei persolvenda esse ea ipsa, 
quae ex ecclesiae praecepto vel ex officio debeat, ac quaecumque bene statuta sint, 
servanda, quantum fieri possit. 

Porro cum dicit, nos animis esse debere nudis et vacuis ab omnibus rebus creatis, 
sive vivis, sive vita expertibus, ipse saepe aliis locis id interpretatur, ostendens se 
omnes res creatas dicere, quae extra Deum amentur, quarum [amandarum] Deus non 
sit vera causa, in quibus Deus non sincere quaeratur, quibus nos agglutinemus amore 
et studio nostri ipsorum. Quibus verbis nusquam venerabilem Dei matrem significat, 
neque sanctos: nam si sanctos in Deo. non extra Deum invocamus, Deum ipsum in- 
vocamus, a quo numquam separari possunt; unus enim cum Deo spiritus sunt, et 
nobis sodalibus suis ex summa Dei misericordia dati sunt, ut precibus suis apud 
Deum nos adiuvent. Sed cum aiiima omnibus viribus in Deum se submergit , vel 
cum per gratias speciales in abyssum divinam transfertur, omnium , dum beata illa 
adest hora , obliviscitur sanctorum angelorumque atque etiam sui ipsius et omnis 
rei, quae non est ipse solus Deus, praeter ea sola, quae Deus lumine suo ei manifesta 
facerc velit. Sed paucissimi tam sancti sunt, ut ad haec perveniant. Haoc autem 
D. loannem Taulerum sentire et docere , nec falsam ab eo introduci doctrinam , si 
quis res recte examinare et intellegere vult, facile probari potest, praecipue ex 
vetustis exemplis manu scriptis, atque etiam ex recentibus '. 



' Anno 1551 auctore cardinali Henrico Lusitaniae Infante Conimbricae in 
lucem emissae suut versiones hispanica et lusitanica Jnstitutionum Tauleri. Al- 
bertus V. Bavariae dux, catholicae religionis studiosissimus, anno 1509 monasteriis 
bavaricis inter opera, quibus bibliothecae ornandae essent. etiani Tauleri scripta 
commendavit {Fr. Heinr. Eeusch , Der Index der verbotenen Biicher I [Bonn 



3. lunii 1543. 87 

Aucli wareii in D. Thaulers zeiten vil inwendige menschen vnd 
freunde gots in Teuchislant , vnd sonderlich zu Cohi, wie vfs 
seynen schrifften wol zu mercken ist. Do lebten auch zu Coln 
D. Eckard von Strafsburgi, D. Henricus Seiiser^. D. Henricus von 

Atque cum D. Taulerus in vita esset, multi homines spirituales Deique amici 
in Germania erant, et maxime Coloniae; quod ex eius scriptis facile cognoscitur. 
Tunc enim vivebant Coloniae D. Eckardus Argentinensis \ D. Henricus Suso^ D. Hen- 



1883], 466 — 469. 523). Ac 5. lanuarii 1577 ex coUegio dilingauo (cuius rector erat 
Theodoricus Canisius, Petri Canisii frater germanus) P. lulius Priscianensis S. J. 
Everardo Mercuriano , praeposito generali , scripsit : in eo collegio tempore ieiunii 
quadragesimalis inter epulas Tauleri librum „De passione" legi (* Epistula autographa, 
italice scripta, in Cod. „Epp. Germ. 1577 A" f. 113 [cf. tamen supra p. 57®]). At 
alii cautius agendum esse censuerunt. In ^appendice" indicis librorum prohibi- 
torum tridentini, anno 1569 et 1570 iussu Philippi II. Antverpiae edita, versiones 
Tauleri hispanica (^lnstituciones") et vlamica (^Homilien") prohibentur. Easdem 
Gaspar cardinalis Quiroga, archiepiscopus toletanus et ,in regnis Hispaniarum" in- 
quisitor generalis , „apostolica auctoritate" prohibuit in „indice prohibitorio", quem 
anno 1583 Matriti edidit; qui eadem Tauleri opera aliis etiam linguis edita in- 
directe prohibuisse videtur {Reusch 1. c. p. 405 — 406. 490. 523). Atque in ^Novo 
Indice librorum prohibitorum et suspensorum" amio 1580 (ab inquisitore parmensi, 
ut videtur) Parmae edito simpliciter prohibetur ^Jo. Taulerus" (Index, gedruckt zu 
Parma 1580, herausgegeben und erlautert von Fr. Heinr. Reiisch [Bonn 1889] p. 10). 
Quirogam autem secutus esse videtur Sixtus V., cum anno 1590 in indice suo 
romano prohiberet ,,Io. Taulerii Sermones et Institutionem passionis Domini donec 
con-igantur " . Sed index sixtinus videtur non satis esse promulgatus ideoque plenam 
vim legis numquam habuisse. Clemens YIII. , cum anno 1596 novum conderet in- 
dicem, Taulerum eidem inserere noluit, nec postea in indicem romanum relatus est. 
Attamen ineunte saeculo XVII. congregatio indicis, ut videtur, Tauleri opera emen- 
dare et emendata approbare volebat; quod numquam effectum esse videtur [Reusch, 
Der Index der verbotenen Biicher 1. c. p. 370. 501 — 503. 523). Mirum ergo non potest 
esse Ereranhwi Mcrcnrianum, Societatis lesu praepositum generalem (1573 — 1580), 
iam antequam Sixtus V. indicem suum composuerat, inter auctores „spirituales", 
,.qui instituto nostro minus congruunt", quique sociis non essent „permittendi" 
„passim ac sine delectu", Taulerum quoque recensuisse (Ordinationes praepositorum 
generalium c. 2, n. 1. Institutum Societatis lesu auctum et recusum. Vol. 2 [Pragae 
1757] p. 243. Institutum Societatis lesu. Vol. 3 [Florentiae 1893], p. 259). Quae 
ordinatio Robertum Bellarminum et Antonium Possevinum , filios Societatis lesu 
certe oboedientissimos , non impedivit, quomiuus Taulerum a suspicione haeresis 
tuerentur laudibusque ornarent (De scriptoribus ecclesiasticis liber unus, Eohcrto 
Card. Bellarmino auctore (Romae 1613) p. 229. Anton. Possevinus S. J. , Appa- 
ratus sacer I (Coloniae 1608), 942—943). 

' In scriptis Magistri Eccardi (Eckhart , Eekard) 0. Pr. , quem Taulerus et 
Suso theologiae mysticae magistrum habebant, pantheismum quendam latere negari 
non poterit. loannes XXII. anno 1329 sententias eius 29 damnavit. pjccardus omnem 
suam doctrinam iudicio sedis apostolicae plene subiecit (C. Greith , Die deutsche 
Mystik im Prediger-Orden [Freiburg i. Br. 1861] p. 60—69. Jos. Bach, Meister Eck- 
hart [Wien 1864] p. 51 — 64. //. Denific in „Archiv fiir Literatur- und Kirchen- 
geschichte des Mittelalters" II [Berlin 1886], 417—687; V [Freiburg i. Br. 1889J, 
349-364). 

2 Beati Henrici vom Berg (f 1365) 0. Pr. («Amaudus" etiam et ex matre sua 
^Seuse" vel „Suso" vocabatur) cultum ecclesiasticum Gregorius XVI. anno 1831 



88 6. Canisius Georgio de Skodborg. 

Loueni. D. Eckardus jimior 2. D. Johan Ruifbruch zu Bruxel^. D. Ger- 
hardus Groit, zu Diiuenter^, vnd mehe ander erleuchte lerer, die nach 
den prophetien Johelis^, vom heilgen geist reichlig ubergolTen waren, 
vnd auch groffe selen frucht theten im wyngart des herren, Da von 
auch herkonnnen (als zu gliiuben ist) das etliche jre predig vnd leer, 
vnder D. Thauleri name vnd bey sein leren geschryben seynd. Aber 
weil sie vfs eym heilgenn geist kommen, vnd gleich eynen weg zu 
got weisen, sol mann nicht darnach fragen ob sie gleich all D. Taulers 
stilum vnd gedicht haben, vnd seyn eyger sein oder nit. 

Von disem heilgen Doctor fyndet man in der offenbarung seliger 
Christine Ebnerynn (die ein aufserwelt gemahel Christi was, vnd vil 
schoner offenbarung von got hat in jrem leben)*^ das jr ein mal vff 
S. Andreas abenf^ verkundigt wart, das eyn Prediger die zeit lebte, 
der got der allerliebste mensch were, der er vff ertreich eynen hette, 

ricus Lovaniensis ', D. Eckardus iunior ^, Bruxellis D. loannes Ruisbruch ^ Daventriae 
D. Gerardus Magnus [Groote] *, compluresque alii magistri illuminati , in quos , ut 
loel vidit proplieta *, spiritus sanctus large ettusus erat, quique raagnum animarum 
fructum in vinea domini faciebant. Quo etiam factum esse credendum est, ut 
nonnuUae eorum orationes et institutiones D. Tauleri nomine inscriberentur eiusque 
institutionibus ascriberentur. Quae quia omnes ex eodem Spiritu sancto proveniunt 
et eandem viam ad Deum commonstrant , quaerendum non est, num in omnibus 
D. Tauleri stilus sit et corapositio, et utrum omnes ipsius Tauleri sint necne. 

De sancto hoc doctore in revelatione beatae Christinae Ebnerae (quae electa 
Christi sponsa erat, cuique in terris viventi Deus multa pulchraque revelabat) * haec 
leguntur : Vigilia quadara S. Andreae "^ eidem patefactum esse , praedicatorera eo 
tempore vivere, quo in terris nerao Deo carior esset, euraque Tauleruni vocari. 



coniirmavit (Heinrich Suso's, genannt Araandus, Leben und Schriften. Herausgegeben 
von MelcJt. Diepenbrock. Mit einer Einleitung von /. Gorres [2. Aufl. , Regensburg 
1837] p. III — cxxxvi). Scriptorum Susonis germanicorum editionem criticam incepit 
P. Eeinr. S. Denifle Monachii 1880. 

' Henricus, ex familia lovaniensi „de Calstris" oriundus, ordinis praedicatoruni, 
Taulero mentium consuetudine coniunctissimus erat. Vixit saeculo XIV. 

2 Dominicanus, in Germania inferiore, e schola magistri Eccardi, f 1337. Pauca 
scripta eius supersunt. 

* loannes Ruisbroek (1293—1381), „doctor ecstaticus", ^doctor divinus", prior 
canonicorum regularium ordinis S. Augustini in monasterio Viridis Vallis (Groenen- 
dael) prope Bruxellas sito, de operibus suis germanicis, sublimibus quidera, sed 
aliquanto obscurioribus, a Gersone et Bossueto impugnatus, a Dionysio Carthusiauo, 
Sixto Senensi 0. Pr. , Leonardo Lessio S. J. , aliis defensus est. Nostro saeculo 
archiepiscopus mechliniensis a sede apostolica petiit, ut cultus ecclesiasticus in 
regione Vallis Viridis ei tribui solitus confirraaretur et amplificaretur (Ofto ScJunid, 
^Ruisbroek" in „AIIgemeine deutsche Biographie" XXIX [Leipzig 1889], 626—630). 

* Gerardi Groote sive Magni (1340—1384), „fratrum vitae coramunis" parentis, 
vitam scripsere praecipue TJiomas a Kempis, et Carolits Gruhe, Gerhard Groot und 
seine Stiftungen, Kiiln 1883. ^ loel 2, 28. Act. 2, 17. 

« Christina Ebner (1277—1356), patricia norimbergeusls et monialis domini- 
cana in „VaIIe Angelorum" (Engelthal) prope Norirabergani, revelationes suas ger- 
raanico serraone ipsa litteris consignavit. 

"^ Die 29. Novembris. 



3. lunii 1543. 89 

vnd hiefs Thauler. Furbafs sprach der herre viider andern worten, 
Etliche haben das ertreich entfengt mit jren feiirigen zungen. Jn 
disem stand (sprach der herre zu diser jungfrauwen) steent all deyne 
geistliche freunde im hochsten grad, Vnd sagt jr von zweyen der 
namen geschriben wiiren im hymmel, der eyn heischt Thaulerus, der 
ander Henricus. Bifsher die offenbarung. Jch ghiub das difs sey 
Henricus Seiifser, Wann er ouch mit miraculen vnd gothchen leren, 
vil menschen an got getzogen hat. Hiemit haben wir den giitwilHgen 
leser kurtzKch wollen furkommen, vmb D. Taulerum bafs zu ver- 
stehen, vnd disen vnsern arbeit E. Gr. zu schreiben, die solche gotliche 
ler von inwendigem leben, lange zeit in sieh selb vnd auch in andern 
menschen gehebt, vnd durch heb vnd leyt, mit iiberflussiger verfolgung 
vnd trubsal fur die gerechtigkeit , in sich selb versiicht vnd bewert 
hat. W611 got das hier nach eyn erleuchter mensch vomm heilgen 
geist gesalbt (wann keyn ander vermag es) disen kostparen selen- 
schatz in Latinsche sprach veran[dere,] " i vil menschen die das begeren 
(auch frembden nationen) zu trost, das sie got loben von seynen 
milten gaben, die er seinen freunden reichhg rait geteilt hat^. Dem 

Praeterea dominus, interalia: ^Nonnulli", inquit, ^orbem terrarum linguis suis igneis 
incenderunt" . ^ln lioc ordine", inquit dominus virgini illi, ^omnes amici tui spiri- 
tuales summum gradum teuent", ac de duobus, quorum nomina in caelo scripta 
essent, ei dixit, unum Taulerum vocax-i, alterum Henricum. Haec in revelatione 
illa sunt, et puto equidem , Henricum Susonem significari; quippe qui miraculis 
divinisque institutionibus multos ad Deum traxit. Haec lectorem benevolum breviter 
praemonere voluimus, quo D. Taulerus melius intellegeretur hocque opus nostrum 
tibi, clementissime vir, dedicaretur. Tu enim divinam hanc, quae de vita spii-ituali 
est, doctrinam, diu in teipso atque etiam in aliis amasti et per amorem iniuriamque, 
persecutionibus et aerumnis pro iustitia abunde exantlatis, in te ipso expertus es 
ac probasti. Faxit Deus, ut posthac homo aliquis illuminatus atque a Spiritu sancto 
unctus (nemo enim alius id facere potest) pretiosum hunc animarum thesaurum iu 
linguam latinam transferat ', ut multorum, atque etiam nationum exterarum, postula- 
tionibus satisfiat , utque ab iisdem Deus laudetur pro beneficiis , quibus amicos 
suos large aff"ecit ^. Quem omnes res creatae laudent et revereantur in aeternum. 



* Hae litterae in exemplo coloniensi desunt. 



1 Mense Martio anni 1548 Tauleri opera Coloniae ex officina loannis Quentelii 
prodierunt latine primum versa a Laurentio Surio carthusiano et Canisii familiari; 
quae Gerardus Kalckbrenner, Carthusiae prior, Adolpho de Schauenburg, archiepiscopo 
coloniensi, dedicavit, scribens carthusianos Tauleri opera ex codicibus manu scriptis 
emendasse, „adeo vt nonnunquam etiam ab vltima illa Coloniensi editione, quinto 
abhinc anno emissa, quae caeteris correctior est, cuius et ordinem pene secuti sumus, 
haec nostra Latina dissentiat". Haec versio suriana iterum edita est Coloniae ab 
heredibus lo. Quentelii anno 1553, eaque ab ipso interprete recognita et aucta. 
TJtrumque opus (2") Komae exstat in bibliotheca casanatensi. 

2 Ex hac Tauleri editione canisiana ortae csse videntur editiones illae, quae 
anno 1565 Francofurti sermone Germaniae inferioris et anno 1588 Amstelodami 
sermone biatavico factae sunt; in his tamen Tauleri opera a protestantibus mu- 
tilata et corrupta esse queritur P. loannes de Lixhona 0. Pr. in editione a se facta 



90 6. Canisius Georgio de Skodborg (Appendix). 

all lob vnd eer von allen creaturen erbotten werd in ew^gkeit. Der 
woll auch E. G. in langweriger gesuntheit behalten. Datum zu Coln 
des IIJ. tags Junij, Anno M.D.XLIIJ. 



Idem te, vir clementissime , diu incolumem servet. Datum Coloniae die 3. lunii, 
anno 1543. 

Xota: Qui hanc Tauleri editionem curavit, nomen suum nusquam prodidit nisi 
in initio epistulae huius dedicatoriae, vocans se „Petrum Noviomagum". Hunc vero 
Petrum eundem esse ac Petrum Canisium nec Canisius ipse in suis libris scriptisque 
(quae supersunt) fassus est, nec ante annum 1890 ullus Societatis lesu bibliographus 
vel historicus (quod equidem sciam) affirmavit. Primus hanc hypothesim pro- 
tulit anno 1875 Augustus Jundt, professor gymnasii protestantium argentinensis, 
eamque rationibus compluribus munivit '. Eas rationes anno 1890 ex parte corri- 
gere, ex parte confirmare et augere conatus sum - ; easdem hic repetendas iterumque 
augendas et magis confirmandas esse puto. 

Loco nominis gentilis illo tempore saepe nomen terrae vel urbis, in qua quis 
ortus erat, usurpatum esse sat notum est. Velut Canisius ipse anno 1540 vel 
paulo post coloniensem magistrum suum loannem Bronchorst, Noviomagi ortum, 
^lohannem Nouiomagum" ^ appellavit. 

Difficultas in hoc est, quod inter litteras apostolicas Clementis VII. ^Breve" 
quoddam exstat, quo pontifex Romae 20. lunii 1525 facultatem lutheranos ad fidem 
catholicam revertentes absolvendi tribuit ^Andreae Ungonis provinciali Germaniae 
inferioris et Petro de Novimagio et Guillehno de Alten* ordinis predicatorum" -^ 
Quid mirum, si ille „Petrus de Novimagio" etiam „Petrus Noviomagus" vocabatur 
et, dominicanus cum esset, opera Tauleri dominicani edidit eaque potissimum 
ex codicibus monasterii S. Gertrudis hausta, quod regulam S. Dominici seque- 
batur? At 

a) editor noster, cum in praefatione sua tam multa dicat in laudem Tauleri, 
atque etiam aliorum praeclarorum dominicanorum mentionem faciat, numquam dicit 
se eiusdem ordinis sodalem esse. 

b) Qui dominicani ordinis historiam litterariam admodum erudite conscripserunt, 
dominicani patres lacobus Quetif et lacobus Echard, editionem hanc Tauleri non 
ponunt ". Idem silentium tenet P. Bernardus de longhe 0. Pr. , qui historiam pro- 
vinciae Germaniae inferioris fratrum praedicatorum conscripsit '. 



f^Gheestelyke Sermoonen ghemaeckt door den hoogh-verlichten Leeraer loannes 
Taulerus" [t 'Antverpen 1647]), praef. n. 11. Si C. Schmidt (1. c. p. 70—78) cre- 
dimus, Tauleri editio italice versa est a Gaspare Sciotto (Piacenza 1568), atque 
in germanicum sermonem reducta non solum a Carolo ab Anastasio carmelita (Co- 
loniae 1660 in 4", et saepius), sed etiam a protestantibus (Francofurti 1621 in 4°; 
ibidem 1681 cum praefatione Speneri etc). 

' Histoire du Pantheisme populaire au moyen age et au seizieme siecle (Paris 
1875) p. 63—65. 

2 Zeitschrift fiir katholische Theologie (14. Jahrg., Innsbruck 1890) p. 721—724. 

* * Cod.: „Scripta B. Petri Canisii X. A." Plura vide infra, monum. 7. 

•• Guillermus de Alten (f 1540) monasterii dominicanorum calcariensis fuit; 
lectoris theologiae, prioris, provincialis, inquisitoris coloniensis munera administravit 
{Bern. de lonf/Jte 0. Pr., Bclgium Dominicanum [Bruxellis 1719] p. 324). 

^ Monumenta saeculi XVI. historiam illustrantia. Ed. riir. Balan. Vol. I 
(Oeniponte 1885), p. 158. 

* Scriptores Ordinis Praedicatorum 1 (Lutetiae Parisiorum 1719), 677 — 679; 
II (il)idem 1721), 821. 

' Cf. supra, adnot. 4. De editione hac etiam silet P. A. Touron 0. Pr. (de 



3. luuii 1543. 91 

c) ^Petrus de Novimagio" ille , de quo modo scripsimus, idem esse ommno 
videtur ac „P. Mag. Petrus Fabri De Novimagio", quem De longhe testatur Novio- 
magi natum esse , ibidem in monasterio dominicano professionem fecisse , Parisiis 
anno 1522 docuisse, ibidem anno 1514 ptertiam partem Summae S. Thomae cum 
supplemento" et anno 1519 cardinalis Caietani ,.commentaria in secundam secundae 
S. Thomae" evulgasse. Mortuus autem est Romae 23. lulii 1525 '. Huius igitur 
^Petri de Novimagio" editio tauleriana Coloniae facta anno 1543 esse non potest. 

d) Canisius ineunte fere anno 1536 Coloniam in gymnasium montanum ^ 
missus et 18. lanuarii eiusdem anni in matricula universitatis inscriptus est hoc 
nomine : „Petrus Canes de Nouimagio" ^ Eodem anno in libro facultatis philo- 
sophicae inter discipulos gymnasii montani , qui die 2. Novembris „ad baccalaurea- 
tum in artibus" admissi sint, refertur „Petrus Nouiomagus" ^. Ac „Petrus nouio- 
magus de domo montis" in eodem libro inter eos numeratur, qui die 3. Februarii 
1538 „praesentati sunt" ad ^tentamen" pro „licentiatu" in artibus obtinendo^. Porro 
die 25. Maii anni 1540 ^praesidente Magistro Johanne Nouiomago" magister artium 
factus est „Petrus Canisius Nouiomagus" ^. Die 31. Octobris 1543 in schola theo- 
logorum „M. Petrus Canisius a Noviomago" latinam orationem ad clerum habuit, 
et die 18. lulii 1544 ,M. Petrus Canisius Noviomagensis artium liberalium magister 
de bursa Montis" de summo pontifice disputavit". Qui in tribus epistulis dedicatoriis, 
quas anno 1546 editionibus S. Cyrilli Alexandrini et S. Leonis Magni a se curatis 
praeposuit^, ^Petrum Canisium Nouiomagum" se dixit. Nemo suspicabitur dominicanum 
illum „Petrum de Novimagio", qui anno 1525 iam sacerdos erat et a summo pontifice 
imprimis aptus habebatur ad lutheranos convertendos, annis 1536—1544 Coloniae in 
bursa montana cursum institutionis philosophicae et theologicae peregisse. Neque 
verisimile est eodem tempore, quo Canisius noster Coloniae ^Petrus Noviomagus" 
vocabatur, ibidem alterum aliquem in scripto publico idem nomen sibi imposuisse. 

e) Patribus dominicanis, qui Coloniae degebant, Canisius certe notus et carus 
erat; eminebat enim inter studiosos, quos illi in scholis universitatis excolebant. 
Ad B. Petrum Fabrum Canisius Colonia 12. Augusti 1545 scribit: Patrem provin- 
cialem et patrem priorem praedicatorum iubere eum salvum esse. 

f) „Petrus Nouiomagus" oims suum Georgio de Scodborg, archiepiscopo lun- 
densi, dedicavit. Certum autem est hunc Beato Petro Fabro, Canisio, primis eorum 
sociis coloniensibus amicissimum fuisse. Faber iam anno 1542 Moguntiae in eius 
gratiam venei-at^. Sancto Francisco Xaverio Colonia 10. Maii 1544 scripsit archi- 
episcopum lundensem sermones, quos de rebus sacris latine habeat, semper audire '°. 



Tauleri operibus scribens) , Histoire des hommes illustres de Tordre de Saint Do- 
rainique II (Paris 1745), 334—364. 

^ B. de longhe 0. Pr., Desolata Batavia Dominicana (Gandavi 1717) p. 130 — 131. 

2 Canisius ipse testatur se in gymnasio montano liberalibus disciplinis operam 
dedisse. Vide supra p. 17. 38. 

^ * Cod. : „MatricuIa quarta vniuersitatis Studij Coloniensis" f. 147''. Coloniae 
in archivo historico urbis. 

* Haud recte Jundt: In ipsa matricula scriptum esse : ^Petrus Noviomagus", 
et manu posteriore additum: „Canisius". 

* * Cod. colon.: „Lib. fac. Art. quartus" f. 203b— 204^ 208^ Utroque loco 
postea quidem, sed, ut videtur, manu eiusdem aetatis vel saltem valde antiqua inter 
vocabula „Petrus" et „Nouiomagus" insertum est: „Canisius". 

" Ibidem f. 215'' — 216*. In iJlo libro decani facultatis artium notabant , quae 
tempore administrationis suae acciderant. 

"^ * Acta facultatis theologicae coloniensis, in codice bibliothecae nationalis 
parisiensis ^Nouv. acq. lat. 2165" f. 6''— 7*. Plura infra ponentur. 

* Hae epistulae infra proponentur. 

9 Cartas del B. P. Pedro Fahro I, 160. 345. >« Cartas etc. 1. c. 235. 



92 6. Canisius Georgio de Skodborg (Appendix). 3. lunii 1543. 

Erat is, si losepho Hartzheim ' credere licet, Canisii et Surii ^contubernalis et 
comniensalis'' apud Andream Herll , canonicum ecclesiae S. Gereonis. Certe Petrus 
Faber 28. Novembris 1543 ad Canisium et Alvarum Societatis novicios scribens 
(qui tuuc apud Andream Herll habitabant) eos iubet canonico Andreae „et Reveren- 
dissimo domino londensi" ^esse obsequiosissimos et obedientes in domino". Et 
Canisius ipse 5. Februarii 1545 Colonia comiti montensi scribens inter patronos, 
quos Societas lesu Coloniam modo introducta ibidem habeat, „Georgium a Schotborg 
Archiepiscopum Lundensem Primatem Sueciae" primo loco nominat^. 

g) Melchior Canus 0. Pr. Vallisoleto 28. Martii [1556] magistro Venegas 
haec scripsit de hominibus Societatis: ^Tambien he oido decir lo que Vmd. que 
siguen li Juan Thaulero y a Henrique Herp; y . . . . a Fray Baptista de Crema" ^. 
Mirae huius sententiac pars illa, quae Harpliium spectat, eo explicatur, quod eodem 
anno carthusiani colonienses „Theologiae mysticae D. Henrici Harphii" editionem 
novam Coloniae in lucem emiserunt eamque S. Ignatio totique Societati lesu dedi- 
caverunt. Quae res suadet, ut etiam eorum, quae de Taulero scripta sunt, explica- 
tionem Coloniae quaeramus et dicamus Taulerum anno 1543 editum esse a Canisio 
paulo ante Societatem lesu ingresso. 

h) Canisius eo tempore Coloniae in niedia quasi theologia mystica versabatur *. 
Nicolaus Eschius, quem in vita spirituali magistrum habebat summeque amabat, 
anno 1543 librum „De templo animae" primum edidit, eique suam ^isagogen seu intro- 
ductionem ad vitam introversam capessendam" praeposuit ; idem anno 1545 Coloniae 
^Margaritam Evangeh^cam" e germanica lingua in latinam a se translatam edidit"; 
atque anno 1548 a Laurentio Surio, Canisii amico, Coloniae una cum Tauleri ,Exer- 
citiis de vita et passione Salvatoris nostri" edita sunt ,eiusdem fere argumenti" 
^exercitia quaedam alia, divina prorsus, et quae compendio hominem in Deum 
transformare queant, Authore D. Nicolao Eschio". Atque carthusiani colonienses, 
quorum „pio contubernio" Canisius iuvenis, ut ipse scribit, „suauiter in domino 
fruebatur" ", toti erant in libris eiusmodi. Tales lustus Landsbergius et Gerardus 
Kalckbrenner, Carthusiae prior, eo fere tempore composuerunt ; Gertrudem in lucem 
emittendam curavit Landsbergius, Harphium Bruno Loher, versiones latinas Tauleri, 
Ruisbrochii , Susonis (1548 — 1555) Surius. Canisius autem ipse testatur se tunc ad 
nil magis affectum fuisse quam ad ^mysticam theologiam et spiritualia studia" ". 
Mirari igitur non possumus virum illum librorum edendorum per totam vitam 
studiosissimum conferre etiam voluisse ad thcsaurum monumentorum mysticorum 
augendum. Quod autem huius suae editionis postmodum uullam vel fere nuUam men- 
tionem fecit, id ex animi eius demissione explicabis vel ])otius ex eo, quod videbat 
Taulerum a quibusdam haeresum vel saltem errorum accusari et in indicibus libro- 
rum prohibitorum poni. 

De hac re etiam propter rationes bibliographicas uberius hic disserere placuit. 
Primi libri a Societate lesu in lucem emissi putabantur esse „Direetorium" Polanci 
(1554), Exercitia spiritualia S. Ignatii (1548) , Sermo quidam in concilio tridentino 
a Salmerone habitus (1546). Sed ecce Canisius omnes, quotquot Societas habuit 
scriptores, tribus annis praevenit ! * 



' Bibliotheca coloniensis p. 218 -219. 

^ Vide epistulam ipsam infra n. 19. * Cartas de San Jgnacio II, 498. 

* Paulus Drews , scriptor protestans: „Das mufs anerkannt werden, dafs der 
Jiingling [Canisius] noch unter dcn verhaltnismiifsig besten Einfliissen der katho- 
lisclien Kirche aufwuchs, unter den Einfliissen der Mystik. . . Er erfuhr den Ein- 
flufs eines Kreises, der durch die .strenge Mystik dem Jesuitenorden geistesvorwandt 
war" (Petrus Canisius p. 6 — 7). 

* Unrtzheim 1. c. p. 255. ® Vide supra p. 37. '' Vide supra p. 22. 

* Sommervofjel 1. c. II, 617. A. Jiindt, cum anno 1875 non sine dubitatione quadam 
Canisium editorem Tauleri dixisset, postea cum certitudine dixit (La grande En- 



7. B. Petrus Faber Canisio. 21. lunii 1543. 93 

Ceterum grato animo profiteor me in his, quae modo proposui, inveniendis et 
stabiliendis consilio et opera reverendorum Patrum Henrici Denifle et Pauli 
d e L o e , ordinis praedicatorum, adiutum esse. 

7. 
BEATUS PETRUS FABER S. J. 

CANISIO. 

3Iognntia 21. Innii 1543. 

Ex apographo eiusdem temporis, quod est in pagina altera epistulae archetypae 
a Fabro ad Alvarum et Canisium 28. Novembris 1543 missae. 

Edita in ^Cartas del B. Pedro Fabro'' I, 355 — 356. Usus est ea Hansm 1. c. p. 175. 

De exercitiis spiritualihus loannis et Danielis sacerdotum a Canisio niissorimi. 
Iiibet Canisium pro iis Deum precari. 

Jliesus 1 

Charissime in Jesu Christo Frater. 

Gratia Jesu Christi dominj nostrj et pax illa quae exuperat 
omnem humanum sensum confortet et confirmet cor tuum et 
intelligentiam tuam^. 

Nuncius hoc sero sese mihi certus obtulit, quem nolo abire ad 
vos vanum, et tam^n nihil nouj habeo quod scribam, nisi quod cupiam 
intelligere sj quid nouj apud vos est*. 

Duo sacerdotes quos ad me impulistj bene habent, et maxime 
optant vt tu memoriam ipsorum continuam facias in tuis orationibus ^, 
absque his enim alter eorum non facile sperat se posse inuenire eos 
affectus quos tu maxime coniectas, alter vero timet vt non possit 
inuenire id quod nimio affectu optat, Nolj igitur deesse eis, sed ob- 
secra dominum vt alterj det voluntatem faciendi id quod nouerit, 
alterj vero vt det potestatem inueniendj id quod vult, sic vellent 
fierj ipsj orationes pro se, Ego vero cupio vt oretis dominum deum 
ipsorum et nostrum, vt dignetur vtrique aperire voluntatem suam 
bonam beneplacentem et perfectam* vt eam possint exequj 
postquam agnouerint ^. 



'' Siijnum sequitur, quo indicari ridetur in autographo novum versum iyicipert 
^ Sequitur idem signum, quod supra. 



cyclop^die. Sous la direction de MM. Berthelot , Derenhourg etc. IX (Paris, sine 
anno), 39—40. 

' Ipse quoque S. Ignatius epistulas suas a nomine lesu incipiebat atque etiam 
eodem concludebat; nam in sigillo Societatis idem nomen comparere volebat. Vide 
quae hac de re disputata sunt in „Cartas de San Ignacio'^ I, 416 — 421. 

2 Phil. 4, 7. 

* Deliberasse hi videntur, essetne vita religiosa sibi capessenda. Utrumquo 
Societatem lesu ingressum esse, asseritur in * cod. „Hist. gymn. tr. cor.", f. 19b. 
Sed vide infra, p. 94 adnot. 1. 2. * Rom. 12, 2. 



94 7- B- Petrus Faber Canisio. 21. lunii 1543. 

Doniinus Joannes^ esset contentus paueis vt cito posset redire 
ad vos, dominus autem DanieF adeo cupit bona finalia et ipsos 
fructus, vt nulla media ad lucrum deputet, nondum intelligit quam 
bona sit acquisitio spiritualis aurj , Vtinam ipse posset iuxta deside- 
riorum famem et sitim*. 

Habenda autem milij est ratio aetatis eius quae alioquj nimium 
multis exercicijs est aggrauata''. 

Commenda me domino meo et patrj et fratrj in Christo priorj 
Carthusiensium coloniensium ^, et domino vicario eiusdem domus". 

Christus Jesus semper sit in corde tuo, et in corpore tuo sen- 
ciatur spiritus eius. 

Moguntiae XXI die Junij 1543. 

Tuus in Christo frater et amicus singularis 
Rescribe. Petrus Faber. 

t Charissimo in Christo fratri et singulari amico magistro petro 
Kanisio nouiomago in edibus Mag. Andree Bardwick licentiati theo- 
logie Canonici ad gereonis Coloniae. 



Idem signum seqiiittir. ^ Idem signum sequitur. 

Idem signiim seqmtnr. 



' Sunt qui suspicentur loannem Covillonium (Couvillon) insulensem signifi- 
cari, qui sub id tempus in Societatem receptus est, vel etiam loannem Ara- 
gonium (Mosen Juan de Aragon) , qui Fabrum ex Hispania in Germaniam comi- 
tatus erat et aestate anni 1542 Spira Coloniam ad loca sacra visenda venerat 
(Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 127—128. 150—162. Fabri Memoriale p. 51—54. 
81 — 83). Sed Canisius Colonia 12. Augusti 1545 Fabro de monasterio quodam 
ordinis S. Birgittae scribit, in quod ingressus sit „D. loannes Domini Danielis so- 
cius" Moguntiae. 

^ In *„Historia gymnasii trium coronarum" I. c. asseritur eum fuisse Danielem 
Paeybroeck denderamundanum , qui Societati nomen dedit. Sub idem tempus 
„M. Daniel Coloniensis" Societatem ingressus esse videtur {OUv. Manareus S. J., 
De rebus Societatis lesu commentarius [Florentiae 1886] p. 4). Inter amicos et 
■discipulos, qui Fabrum 30. Decembris 1544 per Canisium salutant, ^Dominus Daniel 
in Carthusia" comparet, et Fabcr littoris Vallisoleto 9. lulii 1545 Coloniani missis 
priorem Carthusiae „cura toto convcntu et D. Daniele" salutat. Daniel igitur ille, 
qui anno 1543 Moguntiae cum B. Petro Fabro fuit, non Societatem Icsu, sed Car- 
thusiam coloniensem ingressus esse videtur. 

^ Gerardo Kalckbrenner sive Hammontano. 



8. Canisius Cornelio Vishavaeo. Mense Septembri 1543. 



95 



8. 

CANISIUS 

CORXELIO VISHAVAEO, 

sacellano in ecclesia S. Petri lovaniensi '. 

Colonia mense Septembri 1543. 

Ex libro operis manu scripti instar edito Ex Radero , De vita Caui 

,De rebus Societatis lesu commentarius ad 238. 
Oliverii Mamirei" (Flor. 1886) p. 10—11. 

Fetrum Fahrum et institutum Societatis lesu ei commendat. 



286 



P. Oliverius Manareus S. J. - circiter 
anmini 1600 inter „puncta" , quae iussu 
Claudii Aquavivae praepositl generalis 
2>ro historia Societatis collegit et Romam 
ad F. Nicolaum Orlandinum Societatis 
historicum misit , haec ponit (c. 1, 

§ 13): 

Primus auteni omnium qui Lovanii 
ad Societatis institidum animuni ad- 
iecerunt , fuit P. Cornelius Wischaven, 
Mechliniensis, in aede primaria D. Petri 
Sacellanus , et Confessarius ordinarius, 
vir probatae virtutis ac pietatis '. Ora- 
verat diu midtumque vir pius Deum et 



P. Franciscus Costerus S. J. * P. 
Matthaeo Radero S. J., Bruxellis 24. la- 
nuarii 1613: 

Accepi hesterno die, quas R. V. de- 
derat 5. Idus lanuarij, ciim initio vitae 
B. Menioriae^ P. Petri CanisiJ quod 
initium mihi valde probatur, estque con- 
forme ctim iis , quae mihi a B. M. P. 
Cornelio Wischouio narrata fuerunt, eius 
condiscipido apud D. Nicola.um Eschium, 
qui postea praefuit connentui Beginarum 
Distemii ^. Addebat bonus P. Cornelius 
ad se datas ab eo ex Germania (Mo- 
I guntia, ni fallor ^) literas per P. Petrum 



Mariae Rad. 



^ Bostenii Rad. 



^ De hoc Vishavaeo (Wischaven) vide infra, adnot. 3; nota etiam, quae post 
hoc regestum de altero ,CorneIio Wischaven" ponuntur. 

2 Oliverius Manareus (Manare) , anno 1523 in pago Quincy prope Duacuni 
natus , studiis in universitate lovaniensi absolutis et sacerdotio suscepto , in Socie- 
tatem lesu receptus est Parisiis anno 1551. Qui rector fuit coUegii romani, „com- 
missarius" ordinis sui in Gallia et Germania, ^assistens" et nadmonitor" Mercuriani, 
praepositi generalis; quo mortuo totius Societatis „vicarius generalis" constitutus et 
a Claudio Aquaviva, Mercuriani successore, in Austriam. Germaniam, Belgium ad 
visitandas Societatis provincias missus est; in provinciis belgica et rhenana (1587 
ad 1589) etiam praepositi provincialis munus gessit; mortuus est Tornaci die 28. No- 
vembris 1614. 

* Piissimum hunc virum, anno 1548 in Societatem lesu admissum, S. Ignatius 
postea Romam evocavit et Messanam in Siciliam misit ; qui in utraque urbe praeter 
alia etiani raunus magistri noviciorum gessit; mortuum esse Laureti ,in brachiis, 
ut dici solet", Manarei (anno , ut videtur , 1557) Manureus ipse refert 1. c. p. 155. 
Huius eximias virtutes enarrat Matth. Tanner S. J. , Societas lesu apostolorum 
iraitatrix p. 70—76. 

* Franciscus Coster (1532 — 1619), raechliniensis, in Societatem lesu anno 1552 
admissus, in provincia S. J. rhenana semel (1578—1585), in belgica bis praepositus 
provincialis fuit; 40 fere libros edidit asceticos, polemicos, catecheticos , qui recen- 
sentur a Sommervogel 1. c. II. col. 1510 — 1534, p. xiv. 

5 Vide infra, p. 96 adnot. 2. 



96 



S. Canisius Cornelio Vishavaeo. Mense Septembri 1543. 



B. Virginetn nt indicare dignarentur, 
in quo ritae genere Deo et Ecclesiae 
ipsum deservire rellent. Sensit autem 
non raro obversantem menti suae cogi- 
tationem^ quod renturi essent aliquando 
boni aliqui Sacerdotes , quornm studiis 
et institutis si se adiungeret , Deo et 
Ecclesiae recte deserviret. Dwn Jioc 
animo versat, ecce iUi redduntur per 
P. Fahrum et Franciscum Stradam ' 
(quem secum Faber assumpserat) litterae 
datae Moguntia ^ a P. Petro Canisio, 
qui Exercitia Spiritualia Moguntiae, 
P. Fabro directore persolverat .... Ac- 
cejJtis litteris P. CorneUus gratias ipsis 
egit , ac benigne eos dimisit, antequam 
Utteras reseraret. Lectis p)orro Utteris 
bonus pater totus confusus est, sensitque 
valde, quod viros tam jyraestantes, sicut 
ex Utteris intelUgebat, a se tam rustice 
dimisisset, non dubitans quin ilU essent, 
quos illustratio divina assignaverat. Xam 
Canisius eum liortabatur ut ipsis se ad- 
iungeret, eos esse eius instituti ad quod 
aspirabat. Nescius CorneUus quid ageret, 
continuo ad altare B. Virginis se supplex 
prosternit, in simpUcitate cordis dicens : 
beatissima Virgo, duo ad me viri 
paido ante venerunt, quos iam diu de- 
sideravi videre, eos autem a me dimisi, 
nec scio quo se receperint, et ubi eos 
invenire piossim; dirige me , quaeso, et 
doce ubinam eos inveniam. Finita ora- 
tione novo lumine illustratus, visus est 
videre domum, ad quam diverterant, et 
continuo ad eam concitato gressu se con- 
fert: pulsat fores, a Francisco Strada 



Fabrum, quas ei Lovanium [?]^ ad- 
ferebat Franciscus Strada tunc adole- 
scens. Cumque ei non esset ocium illas 
statim legendi propter vespertinum offi- 
cium, ad quod in Ecclesiam S. Petri 
properabat, post reditum, vt eas aperuit, 
midta inuenit de nostrae Societatis in- 
stituto, quae ipsum ad illud non medio- 
criter permouebant : sed cum ab eo Frati- 
ciscus Strada discessisset, ipseque igno- 
raret, vbinam Jil duo in ciuitate Jiospi- 
tium Jiaherent , contuUt se postridie in 
templum fratrum Praedicatorum , vbi 
ad altare B. Virginis precatus [estj 
I B. Virginem pro auxiUo inueniendae 
j Domus illorum ■ et tunc diuinitus ei 
suggestum est, vt portam internae ciui- 
tatis iuxta Monasterium S. Francisci 
egressus ad latus sinistrum ianuam 
cuiusdam domusjndsaret^, quod vtfecit 
inuenit ibi vtrumque. A P. Fabro de 
instituto Societatis nostrae instructus, 
deduxit ambos in domum suam iuxta 
ParocJiialem Ecclesiam B. MicJiaelis, 
quam Sociefati donavit , atque ex eo 
tempore Societas Lomnium non deseruit, 
ad quam concimiibus praedicti Fran- 
cisci Strada necdum Sacerdotis, mid- 
torum mcigna accessio facta est. Haec 
ab ipsomet P. CorneUo WiscJiouio au- 
diui .... 



* Mendum librarii vel typogra^jhi id esse videtur ac le(/i o^iorferc Louann; nam 
Strada anno 1542 Lovanium venit (Orlandimis, Hist. S. J. P. 1, l. 3, n. 75), nce 
quisquam 2>rodidit cum illo vel proximo anno Lovanio Coloniam venisse. 



* De lioc vide supra p. 78 ^ 

2 Scribendum fuit ^Colonia". Nam Canisius mense Maio vel initio lunii Co- 
loniam revertit. Faber autem eodem venit mense Augusto vel Septembri {Cornehj 
1. c. p. 132. Boero, Fabro p. 125), atque eodem mense Septembri Lovanium pro- 
fectus est {Fahri Memoriale p. 335; ed. mai. p. 326. Boero 1. c. p. 127). 

8 liadcrus ex relatione anno 1600 a Costero facta: ^Secundum coenobiiim 
[S. Francisci ?] iubetur dextrum viae latus ingredi, tertiaeque inde domus ad sinistram 
fores pulsare." 



9. Canisius Nicolao Eschio. Mense Septembri 1543. 97 

hae aperiuntur ; accedit et evistigio P. 
Faber: se mutuo consalutant : P. Cor- 
nelius enixe rogat , ut ad siias aedes 
licet humiles et angustas se recipere non 
gravarentur, se vero non jMSSuruni ipsis 
quidquam deesse pro siia tenuitate. — 
Haec cum ante plurimos annos mihi 
narrata essent in Urhe , et nisi fallat 
memoria, etiam alihi, rursus eadem con- 
firmari audivi a PP. Bernardo Oliverio 
iam Praeposito nostro Provinciali '^ ac 
Francisco Costero. 

Eaderus l. c. p. 234—236 testatur Costerum anno 1600, „ad conuentum 
Sociorum p)uhlicum inter cdios Bomam vocatum^' , eadeni fere „in itinere ex- 



Claris bisce virorum gravium testimoniis ea refelli videntur, in quibus — capite 
tamen narrationis servato — complures Canisii Fabrique biograpbi nobiscum discre- 
pant ^. H. P. Vanderspeeten S. J. censet Canisium non Cornelio Wiscbaven , sa- 
cellano S. Petri, scripsisse, sed eius nepoti, qui eiusdem nominis ac cognominis erat 
et paulo post Societatem et ipse ingressus est; buncque Cornelium Canisii con- 
discipulum fuisse, atque ita nodum omnem dissolvi posse *. 

9. 

CANISIUS 

XICOIiAO ESCHIO, 

pastori Beginarum distemensium *. 

Coloiiia lueiise Septeinbri 1543. 

Ex Sacchino, De vita Canisii p. 27 — 28, scribente „ex eius aetatis commen- 
tariis" deprompta esse. 

„Degehat", inquit Sacchinus, „Nicolaus hoc tempore haud Louanio pyrocul 
in oppido Diestemio. Igitur literas ad eum Canisius dat , rogatque vt Fran- 
cisci Stradae, qui redditurus eas literas esset , ne grauaretur audire consilia, 
et quas exercendae mentis vias idem ^proponeret ', experiri. Eas literas vhi 
Nicolaus accepit , et Stradam vidit hominem tanto se aetate inferiorem, sihi 
uetusto Magistro superuacaneum putauit imberhis pene adolescentis subire 
dictata" ®. 



1 Bernardus Oliverius (Olivier) anno 1556 Tornaci mortuus est. 

2 V. g. Sacchinus, Can. p. 27—28. 

' „Corneille Vishaven, premier Jesuite belge" in ^Collection de Precis Histo- 
riques" XI (Bruxelles 1862), 457—472. 

* De 60 V. supra p. 17—19. 36. 92. 95. 

' Exercitia spiritualia S. Ignatii. 

® Escbius postea Societati amicissimus fuit. Quae apud Sacchinum sequuntur, 
cum iis parum convenire videntur, quae Canisius Fabro 12. Martii 1545 scripsit. 
Braunsberger, Cauisii Epistulae et Acta. I. 7 



98 10- B. Petrus Faber Alvaro Alfonso et Petro Caiiisio. 

10. 
BEATIIS PETRUS FABERi 

ALYARO ALFOXSO- ET PETRO CANISIO, 

noviciis S. J. 
Lovaiiio 28. Xovemhris 1543. 

Ex archetypo (formae romanae, 1 p.) ; sola subscriptio (vester etc.) est Fabri 
ipsius. 

Edita in ^Cartas del B. P. Pedro Fahro" I, 360—362. 197—200. Usus est ea 
Iloiifien 1. c. p. 180. 

De (legyotatione sua. Nmn sit (quod Poggius Nuntius et Ererardus BiUicl- cujne- 
hant) Coloniatn redituriis. Socios monet , iit valetudinem et studia diligenter curent, 
carthusianis et archiepiscopo hindensi ohsequantur. De Stempelio et Groppero ad 
Caesarem profectis et de Stradae orationihus sacris. 

Jliesus 
Charissimj in christo fratres. 
Gratia: Et pax: clominj nostri Jesu christi: sit semper in cordibus 
nostris: literas vestras manu magistri petri^ ad me ,23 novembris 



' Cum Hermannus de Weda [Wied], arcbiepiscopus coloniensis, per Bncerum, 
Melanchthonem aliosque lutheranos gregem suum a fide catholica avertere conaretur, 
Faber Moguntia Coloniam venit mense Augusto vel ineunte Septembri anni 1548, 
ibique exercitiis spiritualibus tradendis et sermonibus sacris latine habendis operam 
dabat (Cartas del B. F. Pedro Fahro I, 192—194. 352. Acta Sanctorum lulii VII 
[Parisiis et Romae 1868], 493 [ex „Annalihus Carthusiae Coloniensis"]). Sed a S. Ignatio 
iussus est in Lusitaniam ad loannem III. regem proficisci: ^Ad profectionem", inquit 
ipse, ^ego me accinxi in mense Septembri. Veni autem Antuerpiam, et dum non 
possem navigare , rediens Lovanium , incidi in febrem tertianam quae me detinuit 
duos ferme menses" (Memoriale p. 335 [ed. mai. p. 325]). Notatu dignum est 
Fabrum Coloniam primum venisse Canisio auctore; hic enim * Friburgo Helvetiorum 
3. lunii 1590 Coloniam ad P. Arluinum Madium S. J. scripsit: „R. P. meus Faber 
cui tam multum debemus, non venit Coloniam nisi a me rogatus." Sed a priore 
quoque Carthusiae rogatum esse ea ostendunt; quae Faber Moguntia 28. Maii 1543 
Claudio Perissin, priori Carthusiae ,du Reposoir", scripsit: „Le Dom Prieur des 
Chartreux de la citte de Cologne . . . m'hat escript ces jours passes , m'exhortant 
fort et d(5syrant atfectueusement , afin que je veulle visiter la citte de Cologne . . . 
La necessite est grande , laquelle le faict escrire : et pour tant je hay propose d'i 
aller" (Cartas I, 352). Hic non vacat disputare, a quibusnam aliis Faber Coloniam 
evocatus sit, num archiepiscopum accesserit etc. [Beiffenherg 1. c. p. 10—12. 
Han^en 1. c. p. 168—180). 

2 Alfonsus Alvarus (Alvaro Alfonso) et loannes Aragonius (cf. supra p. 94'). 
sacfUani aulici Mariae et loannae, Caroli V. filiarum . anno 1542, Fabri virtute 
sancte delectati , eum ex Hispania in Germaniam comitati sunt, Spirae exercitiis 
spiritualibus ab eo exculti sunt, Societati nomen dederunt. Aragonium Faber Mo- 
guntia secum Coloniam et inde Lovanium adduxisse videtur, ut litterarum studia 
prosequeretur. Alvarus mensibus Augusto et Septembri anni 1542 Treveros et 
Coloniam adierat, ut sepulcra sanctorum visitaret, atqne inde Spiram rcverterat: 
ineunte mense lanuario anni 1543 iterum Coloniae fuit (Memoriale p. 31. 209. 
Cartas etc. I, 127—128. 140. 152. 161—165. 413—415). 

' Canisium significari ex inscriptione huius epistulao intellegitur. 



28. Novembris 1543. 99 

scriptas. hoc clie recepi. gratissimas quidem illas. propterea quod 
multas res (quarum" tenebamur desiderio) nunciarent. desiderio in- 
quam sciendi. dolemus quidem: quod multa sint. que nos non possint 
consolari. ea videlicet que de Religione scribitis. Jesus christus do- 
minus noster: cuius res agitur. det omnibus saniorem mentem. Quidam 
tabellarius, sese nunc nobis obtulit: qui adeo festinat. vt nobis non 
detur locus respondendi ad singulas partes epistolae magistri Petri, 
Sed et infirmitas mea etsi jam satis remissa sit non permittit me 
multa scribere. Dominus Franciscus ^ postea respondebit ampliter, hoc 
igitur tantum scitote ex me. longe melius habere quam hactenus 
quamvis febris nondum omnino sit expulsa. Sed et dominus Johannes 
nondum redijt ad pristinam valetudinem ^. dimissus est tamen a febre, 
Rogate igitur dominum. vt jn nobis compleat voluntatem suam, De 
meo reditu in coloniam nondum scio quid futurum est, Nuncius apo- 
stolicus mihi significavit : se habere potestatem a summo pontifice : 
jmpediendi profectionem meam in hyspaniam , oportebit tamen me 
videre htteras. vt intelligam si sufficiant ad impediendam priorem 
obedientiam 3. Jam scripsimus ad domnum Alvarum^. quemadmodum 
factor 5 regis portugalHae paratus est providere : juxta tenorem 
epistolae domine Leonorae ^. videat igitur et sibi caueat , de sua 
culpa ne propter malum regimen corporale, incidat in aliquam in- 
firmitatem. non mihi admodum probatur. sic dimissis studijs vestris 
vos totos detis operibus charitatis. res quidem sancta est quod pau- 
peres recipiatis hospitio^. Sed danda est opera: vt habeatis aliquos: 
quos substituatis tali ministerio. id quod scribitis de primo hospite 
meo^. mihi valde displicet. vtinam deus det illi mentem, cum ven- 



Sequitiir vocabidum ^singularum", postea deletum. 



' Fr. Franciscus Strada S. J. ; de quo supra p. 78. 95 — 97. 

2 P. loannem Aragonium tunc aegrotasse Lovanii etiam Polancm testatur I, 110. 

* loannes Poggius (Poggio) , Nuntius ad Caesarem missus (postea cardinalis), 
qui Moguntiae tunc moratus esse videtur, optabat, ut Faber germanicam ac maxime 
coloniensem ecclesiam iuuare pergeret (cf. Cartas dei B. F. Pedro Fabro I, 202). 

■* Alfonsum Alvarum, de quo supra, p. 98, adnot. 2. 

^ Id est: procurator vel quaestor. („Uxor . . primarii ministri Ducis [Factorem 
vocabant"] etc. Polancm II, 495.) 

* Nobilis ac pia femina Eleonora de Mascarenas cum Isabella, sponsa Caroli V., 
in Castiliam venit et Philippum , „infantem Hispaniae", eiusque sorores ac postea 
etiam Carolum, eius filium („Don Carlos"), educavit; S. Ignatium, quem virum 
sanctum putabat, eiusque socios tantopere protegebat et adiuvabat, ut hic eam 
„Madre de la Compafiia" dicere soleret (Cartas de Saii Ignado 1 , 205 ^. Cartas 
del B. P. Pedro Fabro I, 127. M. Gachard, Don Carlos et Philippe II. I [Bruxelles 
1863], 6—8). 

" S. Ljnatin>i inter sex experimenta praecipua noviciis subeunda recenset ser- 
vire in uno vel pluribus xenodochiis per mensem , et in variis officiis abiectis et 
humilibus se exercere (Constitutiones Societatis lesu, Ex. c. 4, n. 9. 11. 13). 

* Canisiits in epistula anno 1590 Friburgo Helvetiorum Coloniam missa de 
Fal)ro Coloniam primum advecto: ^Hospitium illi obtinuimus , apud bonum Civem, 



100 10- B- Petrus Faber Alvaro Alfonso et Petro Canisio. 2^. Novembris 1543. 

(litione omnium rerum suarum extinguendi litem illam : aut si nihil 
habet. publice cedendi bonis^ Ego vellem vt nulle Httere vestre ad 
me venirent. absque aliqua mentione commendationum prioris carthu- 
siensium. et fratrum eius. quos maxime et omnibus modis salvos 
cupio et fortes in omnj virtute^. vos autem ipsis esse obsequiosissi- 
mos. et obedientes in domino. Sicut et magistro Andreae^ et Reve- 
rendissimo domino londens ^. Animus quem Reverendus dominus 
prouincialis erga me habet^: et semper habuit. facit, vt ego cupiam 
secundum christum. voluntatem eius fieri. dico voluntatem eam: qua 
ipse desiderat reditum meum, Jndispositio corporis non me sinjt plura 
scribere, precor Jesum christum dominum nostrum. vt nobis omnibus 
det gratiam faciendi, patiendi, suam voluntatem bonam bene- 
placentem et perfectam^ 

Lovanij. 28 novembris 1543. vester in christo Fratcr 

Petrus Faber. 

Litterae in quibus dicit Magister petrus se scripsisse, ad me de 
omnibus rebus. et eas misisse ad .M. Nicolaum'' ad nos nondum 
pervenerunt. 

Laurentius ''' apud nos est. et dominus tilanus^ bruxellis vbi est 
cesar. spero. quod cito ad vos revertentur. 



Vocdbulum suis, quod scquitur, a Fabro ipso delcfMni esse videtur. 



non procul a templo Apostolorum habitantem" {Beiffenherg 1. c. p. 11). Ac P. lo- 
annes Rethius S. J., regens bursam trium coronarum coloniensem, in snis ^Ephemc- 
ridibus" ad annum 1558 haec scribit (f. 15^): „8 Jdus Januar. venit ad nos loaunes 
Spengius Rector scholae et concionator in Wroeden, dioecesis Monasteriensis W., 
petens aliquem Societatis, per quem ille paulatim in ea civitate jaceret fundamentum 
Collegii societatis ; sed ob paucitatem personarum nulhis illi adjungi potuit. primus 
hic fuit hospes R. P. Fabri Coloniae. Huic dedimus catalogos undecim, quos ille 
spargat per Westphaliam et inferiorem Germaniam. ille in sua schola leget . . . 
utrumque Canisii Catechismum , Evangelia, et epistolas cum annotationibus Canisii, 
et nostras selectas epistolas Ciceronis. Curabit, ut iidem hi libri in aliis quibusdam 
scholis legantur" (Ex * apographo saeculo XVII. confecto , quod est Coloniae in 
archivo studiorum fundatorum). 

* Faber carthusianos colonienses, ab ipsis rogatus, sacris S. Ignatii medita- 
tionibus exercuerat, eaque exercitia etiam in libeUum sua manu relata iis reliquerat ; 
quorum et liospitio aliquamdiu usus est {Acta Sanctorum 1. c. Beiffenberg p. 12). 

- Andreae Herll dc Bardwick; cf. supra p. 17. 94. ^ Georgio de Skodborg. 

* P. lacobus Kritzradt S. J. (cf. supra p. 67) super verbum ^prouincialis'' 
scripsit „Carmelit. Billichius". Ac dubitari vix potest, quin Faber egregium illum 
scriptorem ot fidei propugnatorem Evcrardum Steinberger, vulgo Billick, ordinis 
carmelitarum , significet, qui in universitate coloniensi theologiam tradebat et anno 
1542 ordinis sui provincialis per Germaniam designatus erat. 

^ Rom. 12. 2. « Nicolaum Eschium ? 

■^ ^Laurentius famulus" 30. Decembris 1544 et 12. Augusti 1545, Coloniae 
degens, Fabrum per Canisium salutat. 

* Dominicani huius coloniensis compluries in Canisii litteris fit mentio. In actis 
facultatis theologicae coloniensis (* Excerpta P. lacobi Kritzradt S. J., in cod. „Hist. 
gymn. tr. cor." in fine; et *Excerpta P. Nicolai Brewer 0. Er. S. Aug. , exeunte 



11. B. Petrus Faber Cani.sio. Exeunte lanuario 1544. 101 

Dominus Gropperus^ hac transijt. et iam est bruxellis. Faxit 
Jesus optimus vt ipsi querant diligenter : et jnvenjant gratiam apud 
cesarem. in vtilitatem totius germanje. 

Dominus Franciscus ~, singulis dominicis pergit in predicationibus. 
idque cum admirabili auditorio. quod ita crescit vt iam ter opus fuerit 
ei mutare locum. 

Jhesus. 
Charissimis in christo fratribus meis. 

Domino Alvaro Lusitano. et magistro petro Kanisio in domo 
dominj hcenciati Andreae Barduich. Canonici sancti Gereonis. Apud 
eundem sanctum Gereonem. Coloniae. 

Latorj vnum stuferum^ det. 

U. 
BEATUS PETRrS FABER S. J. 

CANISIO. 

Coloiiia exeniite lamiario 1544. 

Ex Radero, De vita Canisii p. 24. 

Eadem fere narrat Orlandinus 1. c. 1. 4, n. 86. 



saec. XVIII. facta, in archivo urbano coloniensi [cod. : Univ. N. 14, p. 7]) com- 
pluries Johannes Stemper „a Tyhi" vel ,.Tylanus" comparet; Thiel oppidum est 
Geldriae. Annis 1542—1544 Coloniae decanus erat facultatis theologicae (* Acta 
facultatis 1. c). Exstat epistula archetypa a chro coloniensl Colonia 5. Septembris 
1544 ad loanuem a Naves, Caroli V. vicecancellarium, missa, qua eidem commendant 
„venerandum et religiosum patrem , fratrem loannem a Tyla dominicanum, Sacrae 
Theologiae professorem et studij conuentus predicatorum Coloniae regeutem . . . 
virum pari doctrina et pietate zeloque domus dei non vulgari preditum" (* Cod. 
,Causa Hermanni de Weda 1540—1546" Litt. A Conv. 3, n. 4). Distinguendus est 
loannes hic Tilanus ab „Iohanne Pesselio Belga Tilae in Geldria ad Yahalim nato", 
quem Coloniae ordinem praedicatorum ingressum esse, ibidem aliquamdiu theologiam 
tradidisse, ^provinciae Teutoniae" ^priorem provincialem" fuisse, circa anmun 1549 
obisse asserunt Quetif et Echard (Scriptores Ordinis Praedicatorum II, 135) et 
^Epitomen operum S. Augustini" anno 1539 Coloniae vulgasse scribit Hartzheim 
1. c. p. 191. In necrologio monasterii dominicanorum viennensis „P. Joannes Tilanus 
Magst. Provinc. Teut." Viennae professor universitatis fuisse et 7. Octobris 1556 
obisse traditur; at „Liber de Universitate Viennensi", qui manu scriptus Viennae 
in archivo monasterii dominicani exstat, asserit eum anno 1558 vita cessisse {Seh. 
Brunner, Der Predigerorden in Wien und Oesterreich [Wien 1867] p. 5. 15). Simili 
ratione loannes Stempelius noster distinguendus est ab illo loanne Stempelio , qui 
anno 1577 Coloniae praefectus Sodalitatis marianae (civium?) erat, cuni antea Goudae 
consulatum administrasset. De quo „Nuntiaturberichte aus Deutschland 1572—1585", 
Bd. I, bearbeitet von los. Jlanscn (Berlin 1892) p. 138. 610 etc. 

' loannes Gropper, canonicus ecclesiae metropolitanae et „scholasticus" ad S. Ge- 
reonis, praecipuum ecclesiae coloniensis columen in tempestate ab Hermanno Wedano 
excitata; qua in causa et ipse, et Tilanus Carolum V. adierant. - Strada. 

^ Stuferus (Styver, Stiiber) — 9 centimes (centesimi) ~ 7 fere nummi ger- 
manici (Pfennig). Pecunia tunc multo maioris pretii (tripli, quadrupli, sextupli?) erat. 



1{)-2 12. Canisius Weiulelinae Canis. P^xennte lanuario 1j44. 

Ciiiilsiiis versus finetii niensis Decemhris anni 1543 Xeo»iai/i patri inoriciiti 
adstitit ' et hereditatis siiae niaf/nain partein pauperihus distribuit, reliqua sihi 
assunipta , qua se sociosqiie Coloniae sustentare posset. Faher autein, urgente 
Xuntio Poggio , a Paido III. et Ignatio Coloniam- redire iussus est. Qui , iit 
ipse scrihit, „post festuin Begum kujus anni'' ^ Qwst diem 6. lanuarii 1544) 
Loranio ahiit et pcr Leodiuin , Traiectuni , Aquisgranum transiens Coloniain 
adrenit die 22. lanuarii cuin duohus Sociis: Aeiniliano de Loyola , S. Ignatii 
fratris filio, et Lamherto Castrio [Duchdteaii] leodiensi, theologiae haccalario *. 
Canisiuin Coloniae non invenit ; nam 24. lanuarii Cornelio Vishameo de eo 
scripsit: „Ipse in jMtriam ivit et patrem sepelivit, .... reversurus autem ad 
])riinam vocein, quain ex nohis receperit.^ * „Postquam" autein — haec de Fahro 
Raderus refert — [Canisium] „Patri futiehria persoluere didicit, extemplo ad euin 
literas amoris et officij plenissimas expediuit, in quarum exordio, eutn de inorte 
patris aequo animo ferendo solatus, inonet, vt quampirimum Coloniam reuertatur.^ 

12. 

CANISIUS 

WENDELIXAE CAXIS, 

novercae suae. 

Coloiiia exeiiiite laiiujirict 1544. 

Ex * biographia Canisii , a P. lac. KcUer S. J. composita et a P. lac. Bider- 
mann S. J. transcripta, cod. monac. ,Kellei", Can. 1" f. 6''. 
Cf. Raderum, De vita Canisii p. 25. 

Cum Qinisius , Fahro iiionente, Xeomago Coloniam revertisset , e vestigio 
litterae novercae^ eum secutae sunt, quihus haec graviter querehaiur, Petruin 
2)raei)ropere Coloniam redisse , futidos paternos alienis erogasse , a peregrino 
hotnine (Fahrum significahat) per specietn religionis oh spetn praedae circutn- 
ventutn ®. Resptotidit Canisius lenihus verhis Fcchrutn et seipsuin defetidens 
atque exponens, quare Xeomaguin redire non expediret "^. 

13. 

CANISIUS 
BEATO PETRO FABRO S. J. 

Coloiiia 27. Augiisti ct 27. Scptemljris 1544. 

Ex apographo, confecto circiter annum 1870 ex autographo, quod est in 
* „Yaria Historia rerum gestarum a Societate lesu intra et extra Europam'' * tom. I, 
f. 63—64. 



» Cf. supra p. 8. « Memoriale p. 337 (ed. mai. p. 326—327). 

" Memoriale 1. c. Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 212—213. 215. 372. 

* Cartas etc. 1. c. p. 374. 

* ,.Quam de cetero nihil minus quam Nouercam sibi ipse testatur fuisse 
(5«cc7//;n(,s, Can. p. 30). « Cf. Raderum 1. c. p. 24-25. 

■^ De epistuhi, qua Faber novercae re.spondit, vide infra, monum. 16. 

* „Varia Hi.storia" tribus tomis manu scriptis constat; olim collegii S. J. con 
plutensis (Alcahi de Henares) erat; cf. Cartas de San Ignucio I, p. vii. 



13. Canisius B. Petro Fabro. 27. Augiisti et 27. Septembris 1544. IQo 

Pars epistulae, italice versa, est apud Bocro, Fabro p. 183 — 186 *. 

Socii colonienses a senatii iirbe ceclere iubentur. Canisii respomum. Rector 
universitatis in auxilium vocatur. Canisius ad Societatem deserendam vehementer 
soUicitatus, in ea etiam firmior consisfif. Eecfor ab universitafe ad consules pla- 
candos mittitur. Socii separatim hahitare incipiunt. P. Clandius laius ab iis con- 
sulitur, et Pogyii, nunfii apostolici, auxilium imploratur. Hermaniius archiepiscopus 
Socios urbe pelli postulat. Ipsi in aerumnis gaudent. Vexatio augetur ; intercedit 
Tilanus dominicanus; finis turbarum. Aliqui Socii Colonia discedunt. Canisius 
scholas et orationes sacras habet. P. Vishavaeus Lovanii mira efficit. 

ihesus 

Reverencle semper in Christo pater ac domine mi FABER. 

Grratia et pax Domini Nostri lesiichristi semper maneat una cum 
Dominatione Yestra. 

Quocl hactenus nemo nostrum coepit ut ne miserabilem trag- 
oediam imperfectam narraremus^, id ego nunc, Deo juvante, c[ualecum- 
C[ue est, scribere aggredior. Neque moror amplius ciuin paternae pro 
nobis solicitudini tuae mirandam filiorum sortem adaperiam^. Igitur 
a discessu tuo c^ui fuit XII Julii plane fraterno animo nos mutuo 
complectebamur, studia vero cjuiete, ut numciuam antea, praecipuoque 
ardore tractabamus. In suo quisque ^ officio consistebat quomodo 



quidquam apogr. 



^ Boero haud recte asserit diebus 21. Augusti et 21. Septembris datam esse. 

- In secunda matricula universitatis coloniensis (f. 168) 25. lunii 1544 hi 
Societatis lesu vel candidati vel tirones vel scholastici inscripti sunt: „Mag. Lam- 
bertus de Castro juravit ad theologiam et est baccalaureus, Mag. Petrus Faber juravit 
ad theol. et est baccalaureus , Dom. Leonardus Kessel de Lovanio juravit ad artes, 
Mag. Ambrosius de Lyra juravit ad theoL, Mag. Daniel Paeynbruck de Teneramunda 
juravit ad theol. , Mag. Jacobus Faber Duacensis juravit ad theol., Thomas Bahach 
de Thornaco juravit ad artes, Dom. Alvarus Lusitanus juravit ad artes, Mag. Fran- 
ciscus Calsa ex Balsalona juravit ad theoL" {Leon. Ennen, Geschichte der Stadt 
Koln R' [Koln und Neuss 1875], 498—499). 

* Cum B. Petrus Faber mense lanuario anni 1544 Lovanio Coloniam revertisset, 
ex Canisii aere hereditario conducta est domus ,auf der Burgmaur", haud longe ab 
ecclesia metropolitana, in qua Faber cum Canisio et tribus aliis sociis iuvenibus (cf. 
supra p. 98-. 102) habitare coepit; quibus mense lunio complures alii accesserunt 
Societatis scholastici. Hos Faber ad pietatem formabat, et praeter alia, ut ipse scribit, 
.latine praedicavit , in schola artium , omnibus diebus Dominicis , et reliquis festis, 
absque extraordinariis praedicationibus" (Memoriale p. 337; ed. mai. p. 327). Sed 
sub finem mensis lunii ad senatum urbis delatum est advenas illos novum ordinem 
religiosum meditari. Qui senatoribus ad rem cognoscendam delectis responderunt 
se veterem religionem catholicam tenere et vitam , quam instituissent , ex speciali 
facultate summi pontificis instituisse. Paucis diebus post Faber novum a S. Ignatio 
mandatum accepit, quo in Portugalliam ad regem proficisci iubebatur, et 12. lulii 
Colonia discessit (Memoriale I. c). Abiens autem Sociis „M. Leonhardum Kessel 
praefecif. Canisius in * littei-is 3. lunii 1590 ad Madium datis (cf. supra p. 98'). 
Similiter (temporum tamen ordine nonnihil neglecto) idem in * parte nondum vulgata 
epistulae ad P. loannem Busaeum S. J. datae Friburgo Helvetiorum 2. lanuarii 1596; 
apographum est in cod. colon. ,Litt. Epistt. var."' f. 11. 12. Ceterum vido infra, 
monum. 17—20. 



104 13. Canisius B. Petro Fabro. 

abiens constitueras; et exorta per Senatum contra nos turbatio rem 
nostram stabilire tacite videbatur. Yerum XXYIII die lulii praeter 
omnem exspectationem redit ad nostrum hospitium Consul ille qui 
prius cum liic etiam esses, a Senatu missus ad nos venerati; nunc 
tamen celebriori quam tunc Senatorum Caterva stipatus. Is Magistrum 
Petrum de Hallis^ et me domi offendit, omniumque Senatorum Con- 
sedentium nomine sic locutus est: Retulimus ad Senatum quas nuper 
instituti ac purgationis vestrae rationes accepimus: nunc auctiorem 
reddi numerum vestrum intelligimus. Tum hic erant plus minus 
undecim. Ego, recte, inquam, nunc tantum novem^. Ille, nihil 
cunctatus , ut ut est inquit, Amplissimi Senatus nostri sententiam ac 
edictum adfero. Yobis quotquot hic una degitis ex nostra civitate 
statim demigrandum erit, quoquo tandem velitis, nec longius hic 
nobis eritis ferendi. Nullam ad haec rationem prorsus allegarunt. 
Ego itaque sic interloquebar : Dominos nostros Senatores tantum ro- 
gamus ut, si nobis hinc fuerit cedendum, relinquant honestum testi- 
monium salvae nobis et famae et innocentiae, quo probemus ex- 
teris nulla flagitiorum causa nos hinc exturbatos ; quod multis alioqui 
in proclivi erit de nobis suspicari. Rem veluti indignam hanc repu- 
diarunt. Si, inquiunt, non acciti, neque rogata prius nostra sententia 
huc accessistis, neque nunc ullo nostro testimonio comprobati abs- 
cedetis. Rursus ego : Si vobis est pro ratione voluntas, animadvertant, 
precor, Domini, quam indigne viros innocuos ejicere cogitent, ut qu 
suis tantum sumptibus literarum studia prosequuntur ; adeoque rectius 
expendite qua demum purgatione summo Judici Deo tantum his illa- 
tam injuriam comprobetis. Tum illi concitatiores dixere: et tu minaris 
nobis? Placide respondeo : nihil minarum vobis intento, sed de ratione 
Judici Deo reddenda vos admoneo quod Dominis innocentibus gravis- 
simum edictum praescribatis. Curate vos, inquit Consul, ut ne se- 
cundo redeundum nobis huc sit ob praeteritam Senatus hanc senten- 
tiam: octo dies concedimus intra quos de re familiari disponere 
liceat; interim ad hinc exeundum accingimini. Tandem exeuntes ita 
dimissi: Deum libentes' precabimur pro vobis omnibus ubicumque futuri 

* libens apogr. 



1 Goswinus de Lomersheim is erat (vide infra, iiionum. 19<-)- Qui 24. Decem- 
bris 1543 senator (ad annum) electus est sive „intravit consulatum". * Cod. ^Rats- 
liste 1439 Weihn. — 1622 Joh." Coloniae in archivo historico civitatis. 

2 Petrus Faber (De Smet) , natus anno 1518 in oppido Hal prope Bruxellas, 
in Societatem admissus Lovanii ineunte anno 1544, inde statim cum compluribus aliis 
tironibus a Beato Petro Fabro in Lusitaniam missus et a P. Simone Rodericio inde 
statim in Belgium remissus, obiit rector collegii S. J. patavini anno 1548. ([L. Dd- 
placc S. .J.] L'etablissement de la Compagnie de Jesus dans les Pays-Bas [Bruxelles 
1886] p. 1*. Cartas del B. P. Pedro Fahro J, 210. 212. Maiiareus, Commentarius p. 4). 

3 Faber mense Julio, cum ad iter lusitanum se accingeret, Danielem Paey- 
broeck et lacobum Lhostium Colonia Romam miserat {Orlandinus 1. c. 1. 4, n. 104. 
Polancus, Chronicon I, 133). 



27. Augusti et 27. Septembris 1544. 105 

sumusi. Oh nos jam felices taiito lionore cohonestati I Cur enim 
honor non est tanta severitate dijudicari, proscribi, exterminari, citra 
rationem omneni, praesertim ubi tam atrox injuria praeter demeritum 
infligitur, non a scurris, sed a viris honoratis ac omnium opinione 
prudentissimis, atque in fide per omnem Germaniam longe constantis- 
simis ; quorum concors sententia causam facit illustriorem ^. Hanc 
vero sententiam in nos editam tota pene civitas etiamnum com- 
probat, eo quod juste factum clamant ut sectae novae auctores sub- 
moveantur. Omnes hominum congressus et convivia circa nos judi- 
candos damnandosque versantur. Quin volitant passim et carmina 
de Jesuitis, bene famosa. Signum sumus cui contradicitur, ut 
?:evelentur ex multorum cordibus cogitationes^. Prius 
auditum est, Boni; nunc vero, Non, sed seducunt* juvenes quos 
ad se pelliciunt; seducunt matronas etiam quarum nummis gaudere 
norunt. Sic transimus per famam bonam et ignominiam^ 
non digni fortasse, qui corporis itidera et sanguinis oblatione confite- 
amur et glorificemus Dominum crucifixum. Amicos vero , quibus 
confidere posse videbamur, fideliter mutos et quietos experti sumus, 
aut qui saltem privatis'' consihis nos juvare contenti fuere potius 
quam sese pro nobis objicerent Magistratui, Quod proculdubio Prior 
Carthusiae ^ non detrectasset, si Dominus pro maiori nostrum proba- 
tione tantum amicum non voluisset abesse in hunc usque diem. Ego 
Senatorum edictum retuli primum ad Reverendum Dominum Londen- 
sem '^ et Licentiatum Magistrum Andream ^. Hi non parendum existi- 
mantes jubent audiri Kectorem^. Rector in coena me detinuit, que- 
relas , nescio quas , ut satis audivisti , repHcans , et hoc nostrum 
institutum diuturnum esse non posse pro suo capite contestans , me 
vero magno cum fructu putans ad communem istorum statum divertere 
posse, etc. Nunquam putaram futuros tantos ac [tam] varios qui. 



saltem privatis saltem ajxxjy. 



^ Multa ex iis, quae in hac epistula de primorum Socioruiu coloniensium vexa- 
tione referuntur, adliuc ignota fuerunt. 

2 Leo X. Coloniam ^agri domini piissimam et religiosissimam cultricem" 
appellavit (L. Enncn , Geschichte der Stadt Koln III, 781; IV. 189). Anno 1520 
Lutheri scripta Coloniae sollemniter concremata ; ibidem multi contra eum eiusque 
sectatores libri compositi suut. Bucerus 30. Martii 1542 Vadiano scripsit: Her- 
manno de Weda ,,cum maxima cleri parte etiam ipsa civitas in causa Christi 
[lutheranismi] refragatur" (apud C. Varrentmpp , Hermann von AVied I [Leipzig 
1878], 1202). » Luc. 2, 34. " lo. 7, 12. "> 2 Cor. 6, 8. 

^ Gerardus Kalckbrenner. " Georgium de Skodborg dicit. 

^ Andream Herll. 

^ Rector universitatis tunc erat Magister Hermannus Blanckfort (Blankenforst) 
monasteriensis , pastor ad S. Columbae, quem capitulum nietropolitanum anno 1542 
Hermanno de AVeda raiserat ad orationes in feriis natalitiis habendas Bucerumque 
ab eius aula aixendum {Varrentrapp I. c. I, 134. Fr. I. v. Bianco , Die alte Uni- 
versitaet Koeln I [Koeln 1855], 833). 



\Q^ 13. Canisius B. Petro Fabro. 

ut illi feeere, amanter alio me vellent abduxisse: In duobus Gym- 
nasiis me jam saepe multumque Lectorem expetiverunt , etiam illi 
penes quos Lectorem instituendi jus manet. In Collegiatis Ecclesiis 
duabus, ut in summo templo, et apud Sanctum Gerionem, omnium 
Coloniae clarissimis, obtulerunt mihi praebendas ; fucus liic erat. Pri- 
mum ingenii mei nobilitatem aliquam commendare visi sunt, ita ut, 
quum possem, jure velle quoque deberem id quod hoc tempore pluri- 
mum illustraret hic gloriam Christi, quod ad communem fructum et 
aliorum salutem rectissime spectaret, et quod me cumprimis Deo 
gratum, Coloniensibus frugiferura, piisque omnibus acceptum redderet, 
nempe, si, non alio secedens, quae jam coepissem studia absolverem, 
doccndi vero auctoritatem doctorali promotione mihi facerem auctio- 
rem. Id quod ut commodius assequerer, ecclesiasticis bonis opus esse 
in hoc ipsum constitutis, etiam juxta Christi intentionem, ut, qui deservit 
altari, non suis militet impensis sed vivat de Altarioi. Quasi 
modo praesumptuosum sit ad vitam redire apostolicam illam quando 
ministris sua stipendia constituta non erant ^, quae etsi [?] " nunc non 
essent Apostolos in nuditate imitandos arbitrarentur. Sed quia, in- 
quiunt, patrimonium tibi obtigit opimum satis, aut hinc pios et stu- 
diosos tibi fovondos assume ^, aut si phine vis Evangelium ut tu inter- 
pretaris, imitari, patrimonium desere, bonisque pauperum in Ecclesia 
sustentare. Nihil hinc amplius tibi permitte [quam] ** quod ad victum 
et amictum satis est. Reliquum in honestos usus ad omnem aedili- 
cationem converte. Tuum est pro tuis viribus quas firmabit Deus, 
huic afflictae Ecclesiae opem adferre vivendo [?]^ legendo, concionando. 
Ceterum pudet ista longius prosequi ne frigidorum hominum nugis, 
quas facile confutavi, videar ipse mihi conciliare*^ laudem, quam certe 
nullam mereor. Dominus docet manus ad praelium et digi- 
tos ad bellum*, cum eruit servulum suum de manu filiorum 
alienorum, quorum os loquutum est vanitatem^ Quidni? 
Promptuaria eorum plena, utinam adhuc non eructantia ex 
hoc in illud*5, etc. Ego quidem istorum insultu firmior factus ad- 
huc Deum precor pro ipsis ac etiam contra ipsos ut in concilium 
eorum non veniat anima mea et in coetum" illorum non 
veniat gloria inea^. Cumque sit mei memoria frequens, ubicumque 
de Jesuitis incidit sermo, nihil tamen adeo deplorant quam me. Bonus is 
est, inquiunt, et hujus ingenii candore simplici abutuntur ad suae sectae 
confirmationem , eumque nobis hinc abstrahunt et abducunt longius. 



si ? ^ Vcl nisi. ' Slc. orando .^ '' couciliari apoyr. " coetu iqxxjr. 



' 1 Cor. 9, 4-1.5. Cf. Matth. 10, 10. Luc. 10, 7. 1 Tim. 5, IS. 
2 Act. 20, 33-35. 1 Cor. 9. 15. 18. 

' Canisius id praestabat tum erga eos, (^ui de Societate erant. tuni erga 
ternos, v. g. Georgium Ederum. Cf. supra p. 45 et infra, nionuni. 14. 

* l's. 143, 1. '" Ps. 14.3, 11. « Ps. 143, 13. " <4en. 49, 6. 



27. Augusti et 27. Septembris 1544. 107 

Hoc modo cunctorum calumniis etiam Ecclesiasticorum obnoxii sumus, 
Nunc ad Rectorem redeo , cui nescio quid imputant amici nostri. 
Consultum fuit ut indignam edicti severitatem Rectori per supplica- 
tionem explicaremus , et ad ipsum ceu patrem et judicem nostrum 
referrenms causam omnem ac totius innocentiae famaeque defensio- 
nem ^. Id a me factum est. Quae supplicatio omnibus omnium ca- 
lumniis abunde respondit ac Rectoris erga nos curam et patrocinium 
de1)itum* postulavit in tanto Senatus furore. Placuit supplicatio tam 
Rectori quam Decanis omnium facultatum. Rectori tantum ea cura 
credita fuit ut praecipuos Consules super nostro negotio conveniret 
auditurus cur ita censuissent ^ ; deinde commodius ab Universitate 
supplicationem pro nobis exhiberi posse judicatum est. At Rector 
Consules admodum nobis oifensos invenit partim ob speciem conventi- 
culi quam prae se ferret nostra cohabitatio, partim ob novae Religionis 
quam meditaremur introductionem ^ et ad quam bonos juvenes pelli- 
ceremus cum parentum injuria. Hac hebdomada sibi literas a Caesare 
missas fuisse testabantur quibus juberentur e civitate pelli nova- 
tores omnes aut novae sectae vel professionis homines, cujusmodi 
hic manere conquestus esset ipse Caesar*. Id vero pro sua pru- 
dentia retorserunt in nos. Respondi Rectori tantum abesse ut 
Caesar suis literis nos voluerit notatos ut etiam polliceamur statim 
nos exhibituros longe diversam Caesaris sententiam quam suis ipse 
scriptis comprobaturus sit. Consules nullam dilationem recipiendam 



deditum cqmjr. 



^ Urbanus VI., cum anno 1388 Coloniae „Studium Generale ad iustar Studii 
Parisiensis" institueret, parisiensis etiam universitatis privilegia eidem impertivit, 
V. g. „securitatem viarum et portuum, eimdo, redeundo, morando, portando, repor- 
tando". Omnia universitatis ^supposita"' immunitatibus et privilegiis clericorum 
fruebantur {Bianco 1. c. I, 75. 90; Anlag. 1 — 3). Ac lacobiis Middendorpius , qui 
et ipse saeculo XVI. rector universitatis coloniensis fuit, affirmat: [Rector huius 
academiae] „in omnibus causis, criminalibus et ciuilibus, iurisdictionem exercet. . . 
Solius haeresis cognitionem non vsurpat. . . Est huius academiae Rector, praeter 
aliarum quarundam morem , priuilegiorum quoque conservator et iudex" (Acade- 
miarum orbis Christiani libri duo [Coloniae 1572] p. 279). Urbs coloniensis acade- 
miae patrona quaedam erat: academicorum personas, iura, bona, libertates tuebatur, 
idque potissimum per qiiattuor ^provisores" suos praestabat {H. Keussen, Die Stadt 
Koln als Patronin ihrer Hochschule, in „Westdeutsche Zeitschrift fiir Geschichte 
und Kunst", Jahrg. 9 [Trier 1890], p. 344-404; Jahrg. 10 [Trier 1891], p. 62—104). 

^ „Sex Coloniensis Reipublicae consules habentur, quorum bini , per vices, 
iutegro anno magistratum gerunt: quatuor autem seniores, academiae prouisores 
appellantur, qui nihil, quod ad splendorem eius pertineat, de sua diligentia praeter- 
mittunf [Middendorpius I. c. p. 281 — 282). Keussen vero affirmat quattuor illos 
provisores ex consilio quidem urbis delectos esse, munus autem ^provisorum" usque 
ad mortem retinuisse (1. c. IX, 349 — 351). 

^ Quia Coloniae monasteria iam exstabant multa eaque comphiribus oneribus 
publicis libera, cives nova condi nolebant. 

* Nescio an litterae Caroli V. significentur , quas 15. Augusti 1543 [1544?] 
coram senatu urbis lectas esse affirraat Ennen (I. c. IV, 454). 



1Q3 13. Canisius B. Petro Fabro. 

csse putarunt, sed nec Caesaris quidem literis in aliam sententiam 
quam quae pronunciata esset se permovendos esse testantur, non 
dubitantes quin praesenti Caesari suae sententiae justam dare possint 
rationem. Ista cum renunciasset mihi Eector, parum spei nobis reli- 
quum feeit, addens, ita pertinaciter Consules tueri sententiam suam, ut 
praemonuissent nulla ratione vel opera Universitatis in aliam mentem 
deflecti se posse. Quare non est, inquit Kector, ut frustra tentemus 
quicquam contra Magistratus quorum favore nobis et gratia opus 
cst: alios velim amicos vobis concilietis. Tantum hoc remedii super- 
est ut in varia hospitia segregemini. Quae disjunctio paulatim pla- 
cabit Senatus furorem, cui nunc patienter cedendum est ad tempus: 
facile fuerit postea ad mutuum redire consortium ^. In hanc sen- 
tentiam amici, quotquot eonsulere poteramus convenerunt nec aliter 
mitigari posse Magistratum testificati sunt. Non tamen acquievimus 
nisi primuni collatis inter nos quoque sententiis judicassemus ad Do- 
minum Chiudium^ haec omnia referri oportere, quomodo nos ipse 
praemonueras. Tardius enim Roma super his responsura videbatur. 
Missimus^ igitur Magistrum Ambrosium ^ Augustam una cum Canonico 
Tornacensi *. Is ex auditu quia praeclaram de nostra Societate opi- 
nionem conceperat, clam quaesivit nos Lovanii, inde Coloniam nostra 
causa petens. Yir hic est aetatis provectae, nuper sacerdos, et ante 
annos forte sex apud Parisienses Artium Magister effectus; genere 
quidem et patrimonio clarus at longe clarior eo quod insciis parentibus 
fortiter et suos et sua relinquere constituerit ob nudum Christum 
cui soH, vel apud nos, si permittatur, vel in alia Keligione totum se 
cupit devovere, Mirabilis ac plane laudabilis Deus qui tum afflictos 
servos suos novo fratre dignatus est consolari et augere. Confratrem 
jure dixerim qui nobiscum in tribulationibus gaudere potuit^, sed et 
nobiscum, si opus fuisset, non solum in carcerem, verum etiam in 
crucem et mortem duci voluit*^. Nos tamen ut ne saevientium ani- 



" Sic. Ecidein scrihendi ratio postea quoqiie coinjjJurws recurret. 



' Quid rector hac de re in „libro Actorum" notaverit, vide infra. niununi. 20. 

2 P. Claudium Le lay S. J. (cf. supra p. 43^) paucis ante mensibus a Paulo III. 
et ab Hieronymo Yerallo Nuntio sibi obtinuerat consiliarium et adiutoreni Otto Truch- 
sessius de Waldburg, episcopus augustanus {Gius. Boero S. J., Vita del Servo di 
Dio P. Claudio laio [Firenze 1878] \. 55—60). 

^ „Anibrosius de Lyra", ^Belga" (Lierre, Lier. urbs prope Antverpiam), Gandiae 
in collegio a S. Francisco Borgia condito auno 1546 magister constitutus et proximo 
anno mortuus est {Orlatidinus 1. c. 1. 6, n. 60; 1. 7, n. 58). De eo scribit etiam loh. 
Xadasi S. J., Annus dierum memorabilium Societatis lesu (Antverpiae 1665) p. 74. 
* Is erat Quintinus Cbarlat, tbeologiae licentiatus, iu pago Baudour (in Belgio) 
naius. Qui anno 1553 primus in coliegio roniano casus conscientiae explicavit et 
anno 1554 a S. Ignatio Tornacum ad causam fidei fulciendam missus est; mortuus 
ibidem mense lulio anno 1556 {Orlandinus I. c. 1. 13, n. 2; 1. 14, n. 48. L. Del- 
place S. J. , Le Protestantisme et la Compagnie de Jesus ii Tournai au XVP siecle 
[Bru.xelles 1891J p. 16—25). » Cf. 2 Cor. 7, 4. « Cf. Luc. 22, 33. 



27. Augusti et 27. Septembris 1544. 109 

mos aucto jam niimero provocaremus illico dimissimus Magistrum 
Ambrosium et ejus comitem hunc ipsum Canonicum. Nunc vero quid 
Dominus Claudius sive Chaius de nobis statuet rescire percupimus, 
utrum * Romam, an Lovanium, quod plerique malunt, profecturi simus. 
Magister Lambertus ^ et Ego a Magistro Andrea, veteri meo hospite, 
vocati sumus et excepti. Magister Petrus de Hallis et Magister 
Jacobus^ apud Praedicatores : Dominus Alvarus et Magister Franci- 
scus^ apud Bursani'* cubicula sibi conduxere. Dominus Leonardus' 
et Thomas^ quotidie Bursam visitant, etiamsi victum et domicilium 
habeant in Carthusia'. Sed vivit Dominus qui dispersiones Is- 
raelis congregabit^. Corpore disjunctos ad tempus, idem spiritus 
tirmiori glutino brevi connectet spero quam antehac unquam. Dei 
gratia fit ut jam in suo quisque officio contineatur perinde ac dum 
congregatim viveremus. Domum quam in annum conduxeras alteri 
tradere cuperemus. Quicquid a Domina Margareta^ et altera vidua 
mutuo sumpseramus modo restitutum est. Ut primum alio ablegabimur, 
Deo juvante ad iter erimus expediti; quod nec mihi difficilius fore 
confido prae aliis, tametsi pluribus adhuc sarcinis gravato. Sed ju- 
vabit certe ab his collum excutere tandem ut jugo Christi suscipiendo 
sim aptior, dum nudus nudum Christum et hunc crucifixum specto, 
sequor, disco, et teneo. Quia vero Senatus non movebatur literarum 
mentione quas a Caesare nos impetraturos promisseramus , idcirco 
Dominum Poggium Legatum Apostolicum urgere super his noluimus, 
cum partim tuis ad ipsum literis, quas missimus, partim Reveren- 
dissimi Domini Londensis et Magistri Nostri Tilani^'^ scriptis haec 
omnia sint perscripta. lunxit tamen et Dominus Alvarus suas ad 
illum literas, ut certo credamus tantum Patronum vel tua causa nobis 
adhuc profuturum, licet ea defensio sera forte futura sit. Alirum quam 
simus odiosi Archiepiscopo nostro, cujus fides apud Catholicos omnes 
tam olet sordideii. Is Consules Colonienses jam saepe monuit coram 
ac severiter, ut nos, diabolicae sectae homines et Reipublicae pestes 

" an utrum apogr. 



' De Castro (Castrius, Duchateau) ; cf. supra p. 102. 

- lacobus Faber , duacensis , magister artium ; qui theologiae operam dabat ; 
cf. supra p. 103 '^. 

^ Calza (Calsa), studiosus theologiae, de quo supra p. 103 ^. * Montanam. 

' Leonardus Kessel, lovaniensis ; de quo supra p. 103-. 103 ^ et saepe infra. 

* Thomas Balvich, tornacensis, artium studiosus (cf. supra p. 103-); qui idem 
esse videtur ac Thomas ille Poghius, de quo Orlandinus 1. c. 1. 4, n. 82. 104, et 
Manareiis 1. c. p. 4; cf. B. Petri Fahri Memoriale p. 337. 

■^ His verbis refelluntur Orlandinus, Reiffenberg etc, scribentes hanc Sociorum 
separationem factam esse anno 1545. ® Ps. 146, 2. 

* Questenburch seu Questenberg ; de qua plura infra. 

'" loannem Stempel 0. Pr., tilanum, dicit; cf. supra p. 100**. 

" Faber clero, universitati, civibus in iide catholica confirmandis operam dabat ; 
id quoque agebat, ut Caesaris et Nuntii auxilium contra archiepiscopum pcr litteras 
imploraretur (cf. Cartas del B. P. Pedro Fahro I, 194. 238. 378). 



\l() 13. Canisius B. Petro Fabro. 

iiiinime ferrent, sibi nostros conatus jam per.spectos esse, nec alios 
quam exploratores hic manei'e nos, liinc sibi cessandum prius non esse 
quam omnes e sua Diocesi comperiat exturbatos iri ^. Benedictus 
Deus qui tanto potiores haberi nos voluit ipsis Apostatis, Haere.siar- 
chis, ac Monasteriorum descrtoribus^ qui non modo |non] propelkmtur. 
sed propositis etiam stipendiis huc undecumque accersiuntur, ac splen- 
dide foventur^. Timent quidam impulsu Archiepiscopi nos hic ne 
segregatim quidem ferendos esse a Senatu quoad a Domino Chaio-'^ 
responsum detur. Yerum, quantula vis hominum est quamlibet ma- 
lorum, si ea non divina voluntate fulciatur. Ubi proinde sic Deo 
visum erit, recte nobiscum agi non dubitabimus, ac eo rectius, quo 
phu-ium saevitiam experiemur. Tyrocinium hoc est ac ludus tantum. 
Utinam, utinam digni simus nonnumquam quibus pro Christi nomine 
legitima certamina decernantur, ita ut nostra sitis, et fames, et gloria, 
et quies, et pax, et vita omnis in cruce sit Domini Nostri Jesu 
Christi*, Patris totius consolationis^ ac spei. Per quem summis 
votis lieverendam Paternitatem Tuam ac fratres nostros qui tecum et 
circa te sunt, obsecramus hic omnes ut orationibus vestris infirmitatem 
no.stram adjuvetis ^, perpetuo memores nostri. Sakitamus denique quot- 
quot isthic nobis in Christo charissimi fratres agunt, quos et ego pe- 
cukariter compellans oro et obsecro , lacrimans etiam , ut peccatoris 
Kanisii veknt kbentes* apud Deum semper meminisse. 

Coloniae 27.' Augusti. 

Reverendae Dominationis Vestrae 

Quem in Christo genuisti fikus et servus 
Petrus Kanisius Noviomagensis 

* libens apogr. 



^ Haec (cf. etiam infra, p. 111) clare ostendunt, quam non recte los. Hansen affir- 
met, Societatis lesu historicos fabulam narrasse et sua ipsorum commenta protulisse. 
cum assererent, Socios ab Hermanno archiepiscopo ad consules dehitos esse („Die Ordens- 
litteratur fabelt von einer besondern Anzeige Hennanns v. Wied an den Rat. . . Die An- 
7X'ige gehih-t in den oben geschilderten Marcbencomplex." Die erste Niederlassuug der 
Jesuiten in Koln 1542—1547. Zugleich ein Beitrag zur Kritik der Litteratur des Ordens : 
in ^Bcitriige zur Geschichte vornehmlich Kolns u. der Rheinlande" [Koln 1895] p. 196 ^). 

2 Martinum Bucerum, ex sacerdote zwinglianum , anno 1542 secundis nuptiis 
iunctum Wibrandi Rosenbh^tt. Oecohampadii et postea Capitonis viduae, Hermannus 
archiepiscopus mense Decembri eiusdem anni contionatorem constituit in summo 
templo bonnensi; quem proximo anno, Hermanno probante, religionis ^reformandae" 
gratia convenerunt Mehmchthon, Pistorius, Hedio, ex catholico contionatore mogun- 
tino zAvinglianus minister apud argentinenses. ^Reformationem" a Bucero et Mehin- 
chthone exaratam Hermannus anno 1544 omnibns capitulorum rusticorum decanis 
misit. Eodem favente „evangelium pnrum" promulgabatur Andernaci a Sarcerio, 
et Bonnae a loanne Meinertzhagen , qui ex conventu minoritarum coloniensi pro- 
fugns pahun uxorem duxerat . . [Binnco 1. c. I, 424. Varrcntrapp 1. c. p. 123. 125. 
157—158. 178. 232. T<in. DrMingcr, Die Reformation II [Arnheim 1854], 22—23). 

» Chiudium laium (Le lay) dicit. ' CTal. 6, 14. '^ Cf. 2 Cor. 1, 3. 

« Cf. Rom. 15. 30—33; 2 Cor. 1, 11. 

" Ita — non 21 (Boero) — interiirotiui o])ortet signum , (luod est in auto- 



27. Augusti et 27. Septembris 1544. JH 

pro quo Tua Paternitas orare dignetur. 
Cum ista scripsisseni ^, adeo non refrixit Senatus aestuans sae- 
vitia ut deinde quotquot nostrum invenissent* comprehendere volu- 
erint utut jam disjunctos. Quod certe factum fuisset nisi in ipso 
quasi momento Magister N. Tielanus occurrisset duci carnificum qui 
nos jamjam in carcerem erant abducturi. Sed nescio an potius gau- 
dere debeamus quod per amicissimum virum Deus id a nobis tum 
averterit, an potius dolere, ut mihi videtur, quod tanta gratia fru- 
strati simus. Etenim veram gratiam fore putassem dum ejuscemodi 
beneficiis pensantur tua*" erga Colonienses beneficia nostrumque omni- 
bus gratificandi studium. Sed et optabile mihi videtur vinculorum 
carcerisque fructus gustasse. Paulo jam post creati sunt novi Con- 
sules et hi nobis addicti ^, praesertim mihi, quem, veluti ducem fratrum 
maleficorum, statuerant prius conjiciendum esse in carcerem. Sed 
brevi post deferbuit furor, nullumque periculum nobis timendum fuit. 
Conquievit saeva de nobis fama ; coepitque major fieri de nobis existi- 
matio. Nisi quod Archiepiscopus palam testaretur et repeteret se 
facturum ut hic non relinqueremur, scilicet, e sua Diocesi profligare- 
mur. Nunc vero Clerus primarius et secundarius^ plane concors 
liberrime obsistit conatibus Archiepiscopi sui ut is facile nos dimis- 
surus sit. Responsum Domini Claudii sic habebat ut 14 Septembris 
abiremus hinc Augustam et Romam universi, quod fieri non potuit 
ob languentem Dominum Lambertum qui nunc mensem febribus affli- 
gitur cum vitae suae periculo ut etiamnum una cum medico metuimus. 
Dein fratribus visum est magis ex tua sententia futurum, si, ut et 
praemonueras, hinc omnes non facile discederemus, nisi tamen Superi- 
oribus ita videretur. Verum Dominus Alvarus in primis literis dum 
rem omnem retuHt ad Dominum Claudium, ait se non prudenter satis 
egisse, quod timidiuscule scripsisset ac si nullus hic omnino locus aut 



invissent apogr. ^ tum cqiogv. 



grapho (ir. WaUenhach, Anleituni; zur lateinischen Palaeograpliie [4. Aufl.. Leipzig 
1886] p. 102). 

' Occasio opportuna has litteras ad Fabrum inittendi Canisio mense Augusto 
non videtur esse obhita. 

^ Quam consulum electionein Canisius hic significet, nescio. Bis singulis annis 
altera senatus ^sedentis" pars officiuni deponebat, aliique ad annum iis substitue- 
bantur, sive ^senatuni" vel „consulatum intrabant", sub festum nativitatis Domini et 
sub festum nativitatis S. loannis Baptistae (24. lunii) , atque ex publico senatorum 
coloniensium catologo (^Ratsliste 1439" etc. ; cf. supra p. 104 ') constat dimidias illas 
senatus renovationes pro anno 1544 factas esse 24. Decembris 1543 et 23. lunii 
1544. Consules rem publicam gerentes (Biirgermeister) a 23. lunii 1544 — 24. lunii 
1545 erant Arnoldus de Siegen et Hermannus Suderniann. 

* „Clerus primarius" vocabatur capitulum metropolitanum ; „secundarius" ce- 
terorum canonicoruin collegia, abbatiae, nobilium virginum coenobia; „tertiarius" 
pastores , monasteria , ceteri conventus. Hoc eo ipso tempore testatus est Caspar 
Gennep typographus coloniensis {l^arrentrapp 1. c. p. 142"). 



112 13. Canisins B. Petro Fabro. 27. Augiisti et 27. Septembris 1544. 

spes manendi superesset. Unde post acceptum a Domino Claudio 
responsum , quia vidit nullo modo verum esse quod ipse putarat, 
mutavit sententiam, dicens sibi dubium non esse, quin et Domino 
Ignatio et Dominationi Tuae placeret ut saltem per hiemem etiam 
omnes maneremus Coloniae, nisi major habenda esset ratio impen- 
sarum. Quae ut satis essent, potius mediam partem ad Dominum 
Claudium abire oportere. Profecto apud omnes ego multum urgebam 
ut ob multas vitae meae distractiones ablegarer: id quod diu credidi 
certo futurum. Sed re tandem omnium votis trutinata nemo non 
reclamavit, et me cum infirmo relinquendum decreverunt, adjunctis 
etiam Domino Alvaro, Domino Francisco ^ et Domino Leonardo ^. Ceteri 
iter ingressi sunt Augustam versus. Unus Thomas in hac perturba- 
tione sic se a nobis alienavit ut Carthusiam adiens ibi recipi con- 
stanter petierit; sed quia nos non audiebat permissimus eum suo 
spiritu duci. Qui Carthusiensibus ipsis postmodum agnitus prorsus 
improbabatur nec juvenem sibi convenii-e dicebant. Tandem ad nos 
rediens Thomas, flexis genibus, tentationem illam profitetur et in 
sodalitium nostrum restitui rogat. Quidam recusarunt prius, at Ma- 
gister Petrus jam difficilem hunc expertus in peregrinando ^ talem 
invenit spiritum ut Thomam qui alioquin Lovanium fuerat a nobis 
remittendus Romam usque secum perduceret etiam solus*. Alii con- 
senserunt ut Dominus Claudius de juvene disponeret, quem non con- 
stantiorem fuisse dolemus^. Ego denique modo Germanice concionari 
coepi. Lectionem habeo diebus festis in Matthaeo. Sic enim Re- 
gentes Bursae Montanae postulaverunt ^. Et cogor jam Diaconatum 
hic suscipere. Tanto magis Kanisii velint meminisse fratres quum 
orant. Intra mensem centum fere Virgines ad Monasteria transierunt 
opera Domini Cornelii^ qui nunc in dies apud omnes majoris ducitur 
cum etiam Dominus Licentiatus ille qui contradixerat , graviter poe- 



1 Calza. 

- Leonardus Kessel B. Petro Fabro Colonia 18. lanuarii 1545 : ^Consilio 
fratrum ego servivi infirmo, et M. Petrus Kanisius quotidie visitavit medicum et 
curavit alia necessaria" (Cartas del B. P. Pedro Fahro I, 426—427). 

^ Petrus Faber halensis et Thonias Poghius ineunte anno 1544 Lovanio Conim- 
bricam missi, sed inde brevi post in Belgium remissi erant {Manarcus 1. c. p. 3. 4. 
OrlancUmis 1. c. 1. 4, n. 82. 103. 104). 

^ Id est: Thomae Komam perducendi studio incendebatur , idque studium a 
bono spiritu proficisci censebat. 

'^ Kessel in litteris su^^ra allatis Fabro referro potuit Thomam iam Romae 
esse apud S. Ignatium. 

* Jn bursa montana Evangelium . . . docui'' {Canisiiis in *litteris ad Madium 
datis ; cf. supra p. 98'). 

' Lovanii haec effecta sunt a P. Cornelio Vishavaeo, qui etiam, antequam So- 
cietatem noverat, „monachorum et monialium monasteria replebat" {Polancus 1. o. 
I, 116). Mirum prorsus sancto huic viro inerat charisma, quo taedium rerum hmna- 
narum et virginitatis amorem animis inspiraret. Imarjo pritni saeculi Societatis 
Icsu (Antverpiae 1640) p. 865—866. 



14. Hernies Poen Sociis coloniensibus. 19. Decembris 1544. JJQ 

niteat. Oretis pro Magistro Lamberto diligenter qiii nunc morti pro- 
pinquior videtur quam vitae. Salutabis plurimum venerandos Dominos 
meos Franciscum de Strada, Andream^ AEmilianum^, Alexandrum^ 
et praesertim Germanos omnes. 

Propter Dominum Nostrum velis me fratrum omnium precibus 
commendare. 1544 27 '^ Septembris. Coloniae. 

ihesus 

Reverendo plurimum in Christo Patri ac Domino meo Magistro 

Petro Fabro de Societate nominis lesu. 

Facile patet scribendi et interpungendi rationem, qua Canisius ipse in hac 
epistula scribenda usus erat, a librario ad nostri temporis morem accommodatam 
esse. Qui idem in ceteris quoque epistulis Canisii ad Fabrum datis praestitit, quas 
infra ponemus. Quomodo autem ipse Canisius scribere consueverit, ex multis aliis 
epistulis facile cognosci poterit, quas ex ipsis autograpbis descriptas proponemus. 

Faber Canisio rescripsit ValHsoleto 9. lulii 1545. 

14. 
31. HER1IE8 POEX 5, 

canonicus lovaniensis et Societatis lesu novicius 

SOCIIS COLONIAE DEGENTIBUS^ 

Conimbrica ' 19. Decembris 1544. 

Ex apographo oiusdem temporis (2", IV^ PP-)- 

Hortatur eos, tit persecutionem Coloniae exortam atque aerumnas quaslihet 
patienter et laete perferant, propositis sibi aeternis praemiis ac Christi doctrina 
et exemplo. 



1 Andreas Oviedus (Oviedo) S. J. toletanus studiorum causa Parisios et Lo- 
vanium et inde anno 1544 a Fabro cura Strada, loanne Aragonio, Hermete Poen, 
loanne Covillonio, Maximiliano Capella (de la Chapelle), Cornelio Vishavaeo iuniore, 
aliis in Lusitaniam destinatus est. Qui postea episcopus hierapolitanus et socius 
Nunnii, Aethiopiae patriarchae, designatus et in ea terra multa pro Christo passus est. 

^ De Loyola; cf. supra p. 102. 

^ „ Alexandrum" in actis non reperio ; fortasse Canisius seripsit vel scribere voluit 
jMaximilianum" [CapeHam]; vide supra adnot. 2. 

* Idem signum in autographo, quod supra p. 110. 

= Hermes Poen (Pijn, Payneus) , ex oppido belgico Renaix oriundus, Lovanii 
canonicus erat ecclesiae S. Petri et in collegio liliano ethica exphinabut, cum anno 
1544 a Deo in Societatem lesu vocatus et a Beato Petro Fabro in Lusitaniam desti- 
natus est. Mortuus est Vallisoleti in Hispania (Cartas del B. P. Pedro Fahro T, 210. 
Polancus 1. c. I, 189. Manareus I. c. p. 4. Orlandinus 1. c. 1. 4, n. 82. 84. L. Dcl- 
place, L'etablissement de la Compagnie de Jesus dans les Pays-Bas [Bruxelles 
1886] p. 1 *). 

® Cum Canisio Coloniae tunc erant Alvarus Alfonsus, Leonardus Kessel, Lam- 
bertus de Castro, Franciscus de Calza. 

■^ Conimbricae (Coimbra) loannes III., Lusitaniae rex, Societatis collegium 
liberalissime condidit, quod valde amplum et celebre factum est. Vide opus multis 

Braunsbergor, Cani.sii Epistulae et At;ta. I. S 



114 14. Hermes Poen Sociis colonionsibus. 

Jesus 
Charitas flamma ardorque amoris Dominj nostrj Jesu Christj jnflammet 
atquc exurat corda vestra fratres in Ohristo Jesu Charissimj. 
Paucis ab hinc mensibus aliquorum fratrum schedas non minus 
gratas quam suaues accepj , quibus nonnihil afflictionis a Coloniae 
jncolis fratres nostros vrbe explodere conantibus perpessos cognouj, 
nunc eorum animos vobis placatos Diuina clementia an habeatis et 
a temerario atque iniquo conatu cessent, nescio, hoc vnum per miseri- 
cordiae viscera vos rogo, vrbe eijci sj contingat, etiam pulueres cal- 
ceamentorum excutitei hostilem f ugientes ciuitatem atque vitae 
euangelicae memores cum gaudio omnia sustinete, patienter ferte, hila- 
riter tolerate, et patientiam habete propter eum quj extreme patientiae 
exemplar nobis omnibus fuit. Terreno oppido excludj sj durum videa- 
tur, patriam coelestem vobis patere gaudete, ab hominibus despicj, 
abijcj et deprimj graue sj sit, a Deo erigj, suscipj et consolarj magni- 
facite, miseriam et paupertatem patj molestum sj judicetis, aeternis 
fi^uj delicijs jucundum esse perpendite, sj denique dolores, merores, 
anxietates, tribulationes , afflictiones, persecutiones, opprobria, contu- 
melias, iniurias, irrisiones, detractiones, frigora, calores, famem, sitim. 
jnfirmitates, flagra, verbera, mortem (inqua.m) ipsam ferre difficile 
sit, jn memoriam reuocate vestram, paulj verba consolationis plena, 
non sunt condignae passiones huius seculj ad futuram 
gloriam quae reuelabitur in nobis^, hic Christo morj lu- 
crum est^. Secundum carnem viuere perire est^. Christo moritur 
quj Christo patitur , Christo patitur quj Christj vestigia sequitur^. 
Christj vestigia sequitur quj abnegat semetipsum (juxta Dominj 
verbum) et tollit crucem suam*^ et nudus nudum sequitur, quo ? 
ad crucis supplicium, ad carnis mortificationem, ad corporis passiones, 
in hiboribus, in sudoribus, in angustijs, in miserijs, et sanguinolentum 
Jesum miserijs plenum in terris jmitetur quem regnantem in coelis et 
triumphantem assequj sperat, quippe ad Christj gloriam peruenire quj 
studet, Christj ignominiam ferat ante necesse est. Haec enim sola via 
est qua itur ad superos. Haec sola via est qua nulla breuior, nulla 
commodior, nulla certior coeleste regnum petentj esse poterit. Huius 
viae dux imo jpsa via est Jesus Christus Dominus noster quj se 
viam nominat quj se ducem declarat, dum ait Ego sum via veri- 
tas et vita^, quj sequitur me non ambulat in tenebris^. 
Sequaminj igitur illum fratres in Christo Jesu Charissimj , in humih- 
tate, patientia, longanimitate . paupertate, obedientia et charitate'' 



figuris ornatum ^Histoire de saint Ignace de Loyola par le P. Daniel Bartoli. 
Traduction revue et annot^e, par le P. L. Michel S. J. (Bruges 1893) p. 354. 

' Matth. 10, 14. Marc. 6, 11. Luc. 9, 5. 

2 Rom. S, 18. » Phil. 1, 21. ' Cf. Rom. 8, 12. 18. 

^ Cf. 1 Petr. 2, 21. « Matth. 16, 24. " lo. 14, 6. " io. 8. 12. 

'■• Cf. 2 Cor. (i, 6. Col. 1, 11. 



19. Decenibris 1544. 115 

semper gaudentes, sine intermissione orantes, in omnj 
re gratias agentesi Domino Deo nostro quj bonorum omnium 
remunerator est'^ fidelissimus, sj quid durj aut praeter animj senten- 
tiam vobis eueniat imperturbato (precor) semper feratis animo, fortique 
sustineatis pectore, ob oculos ponentes Ducem nostrum Jesum in Cruce 
extrema patientem, vulneratum, laniatum', flagellatum, laceratum, 
sanguine madentem, tabidum, marcidum, ianguidum, pressum denique 
mille doloribus, et expirantem animam benedictam, vt spiritum viui- 
ficantem inspiraret peccato mortuis^, quo (vt spero) sj viuatis, iam 
vos exoptare Dej filio in omnibus conformes fierj non dubito, quem 
quj propius accedit in hoc exilij loco proximiorem se fore speret in 
futura gloria , seruus Domino quj [?] ^ adest in omnibus , seruus cum 
Domino patitur in omnibus, seruus cum Domino gaudet in omnibus ; vt 
cum Domino miseriarum particeps est, jta cum Domino delicias com- 
munes habet. foelix ille seruus et omnj ex parte beatus, quem rex 
gioriae in seruum assumpsit, foelix ille seruus quj Dominatuum Do- 
mino seruire meretur. foelix seruus quj nudum Jesum in terris sequj 
dignus est. quem nudum sequj ditescere est, Cuj seruire regnare est, 
cum quo morj viuere est. Moriamur fratres Charissimj cum Christo 
vt viuamus cum Christo, sequamur nudum, vt veste regia tegamur 
nudj, seruiamus humiKter et [? ] ' triumphanter regnemus. atquj Domino 
fideliter vt quis seruiat, paucula verba sunt cordj habenda, Quicquid 
agat, ad Dominum referat, ab illo mercedem petat, quicquid patitur, 
Domino patiatur ' , cum illo patientiam habeat , quicquid querat , Do- 
minum querat, in illo inueniet, cum illo dabuntur omnia quae mens 
beata desiderare posset. Conemur igitur viribus omnibus gratiam im- 
plorando illius", imitarj illum, venarj' illum, curare illum, somniare 
illum , amare illum , amplectj illum , sperare ad illum , aspirare ad 
illum [, ad] Jesum nudum , velut ad extremam anchoram confugere, 
a quo omnis nostra dependet salus, in quo vno omnis spes sita est, 
per quem solum subsistimus, viuimus, morimur ad gloriam quam nobis 
tribuere dignetur quj est benedictus in secula*. Vobis omnibus 
fratres in Domino amantissimj salutem exopto plurimam, singularique 
amplector amore P: petrum Fabrum^, D. Canisium, FF. Jacobum^ 
Duacensem, Danielem '^, P : Leonardum ^ caeterosque nobis fraternitatis 



laneatum aimjy. ^ qui omittcndum esse videtur. " vt ? 

patitur apogr. " illum apogr. ^ Venerari ? 



1 1 Tliess. 5, 16—18. ^ cf Hebr. 11, 6. 

3 Cf. Rom. 6, 2. Eph. 2, 5. ■• 2 Cor. 11, 31. 

^ Petrum De Smet („Fabrum de Hallis") significare videtur. Nam Beatus 
Petrus Faber (Favre , Le-l*'evre) , S. Ignatii prinius socius , ipse in ^Memoriali" 
(p. 338; ed. mai. p. 328) affirmat se 24. Augusti 1544 „appulisse Ulissiponem" : 
idque Hermes certe comperit; immo haud multo post Faber conimbricenses Socios 
invisit {Orlandinus 1. c. 1. 4, n. 138). " Fabrum; vide supra p. 109. 

"' Paeybroeck?; vide supra p. 103 ^. 104 ■'. "^ Kessel. 

8* 



116 15. Canisius AVendelinae Canis. 

vinciilo iunctos quornm nomina mihj incognita sunt. Jubet quoque 
ad vnum omnes salutarj Pater andreas ^. bene valete in Clu"isto. 
Conijmbrie anno 1544: 14 Ca: Janu. 

Vester confrater in Domino Hermes pijn. 
Viro" non minus docto quam pio P: Petro Fabro caeterisque 
Fratribus in Christo Charissimis Coloniae. 

15. 

CANISIUS 
WEXDELOAE CAXIS, 

novercae suae ^. 

Colonia 27. Decenibris 1544 [?]. 

Ex versione gallica archetypi flandrici, ab anonyiiio confecta et edita in ^Col- 
lection de Pr^cis historiques" XXV, 25 — 26; cf. supra p. 72. 

Mcmtam novercam consoJatur , proposita iiiuigine et dolorihus Beatae Matris 
Dei ; monet, ut sollicitudines onmes in cordc Mariac dej)onat. Liberorum et famu- 
lorum curam ei coinineiidat ; inatriinoniuin novxni dissiiadet. 

Que Jesus-Christ vous conservel Tres-Chere Mere, 
Gisbert^ m'a remis votre iettre. Je ne puis pas Taider, parce 
qu'il n'a pas les talents necessaires pour etudier. Je vous donne pour 

lesus Christus te incolumem servet! Mater charissima, 

Gisbertus ^ epistulam tuara mihi tradidit. Non possum eum adiuvare ; nam 
ingenium ei deest ad litterarum studia necessarium. Imaginem Mariae tibi do, quae 



Haec inscriptio in initio ajiographi a librario posita est. 



' Oviedus. 

- Filia fuisse haec fertur Wichmanni van den Bergh consulis et Margaritae 
ZeUer et vita cessisse circiter annum 1560 {Bongaertsl. c. p. 4^). P. loannes Hasins 
S. J. Embrica die 11. lanuarii 1614 haec de ea scripsit Monachium ad P. Matthaeum 
Raderum S. J.: ,Intelligo P. Alberum cupere scire nomen nouercae P. Petri, et matris 
P. Theodori [sic Hasius ; at Tlieodoricus hic vocabaiurj Canisij, secundae vxoris Jacobi 
patris vtriusque, vocata fuit ea Wendelina von dem Berg, sive de Monte, quae fratrem 
habuit R. D. Doctorem Burchardum von dem Berg, qui fuit a sacris Imperatori 
Ferdinando f. r. et post Decanus aut Praepositus collegiatae ecclesiae Arnhemij : 
quae Wendelina Jacobo Canisio genuit quatuor filios , P. Theodorum , D. Gerar- 
dum II. Consulem Neomagensem , patrem P. Jacobi vestri Canisij ; Ottonem Arn- 
hemiensem Consulem, et Gisbertum. Item totidem eidem filias procreauit, Aegidiam 
matrem nostrorum PP. Jacobi p. m. et Theodori Riswichiorum ; Elisabetham matrom 
Domini Jacobi Uwens exconsulis Neomagensis, cuius filius societatis est in Flandria ; 
Claram Abbatissam Wameliae, et Jacobam matrem Domini Reineri Riswichij LL. 
Licentiati, et Aduocati in Belgio. familia autem illa von dem Berg Neomagij fuit 
multo tempore Consularis" (*Epistula autographa, in Cod. lat. 1611 bibliothecae regiae 
monacensis, n. 100). Burchardus van den Bergh, po.stquam ab aula Ferdinandi recessit, 
Arnheniii decanus ecclesiae collegialis S. Wall)urgis fuit (L. //. Chr. Schnfjes, Geschie- 
denis van het Bi.sdom 's Hertogenbosch. Vijfde deel [St. Michiels-Gestel 1873] p. 266). 

^ Canisius ccrte fratrem suum ex patre Gi.sbertum, Wendelinae filium, significat. 



27. Decembris 1544 [V]. 117 

gage cVaffectueux souvenir une image de Marie. Qu'elle vous serve 
de miroir et de consolation lorsque la tristesse vous accable ! La sainte 
Mere Marie fut, durant toute sa vie, en mille douleurs et anxietes 
a cause de son cher Fils. Car, lorsque le Seigneur etait encore jeune, 
elle meditait et voyait clairement, grace a rillumination de son esprit, 
tout ce que les tendres membres de son Enfant avaient encore a 
souffrir. Elle couvrait de ses pleurs les petites mains et les pieds 
a travers lesquels on devait faire passer violemment de gros clous, 
et elle baisait la tete benie qui devait etre couronnee d'epines. 
Ainsi, Tres-Chere Mere, offrez toute votre affliction en union avec 
la douleur de la Sainte Mere de Dieu. Remettez tous vos soins, 
toutes vos charges dans le coeur afflige de la Reine du ciel, qui 
peut mieux vous proteger que tous les hommes^. Ne prenez pas 
tant a coeur ce qui ne peut etre change. Si vous avez du satisfaire 
par des versements d'argent M. Vanden Berghe^, pensez que vous 
n'avez pas fait assez pour les pauvres. Je crains que vous n'attachiez 
trop d'importance aux deux prebendes. Malheur, malheur a vous, 
si vous ne faites pas dire pour les deux les heures prescrites a la 
place de [vos] deux [enfants auxquels vous les destinezj et si vous 
ne faites pas elever ceux-ci severement ^. Je vous prie avec instance 
au nom de Dieu que vous usiez de plus d'autorite et de severite 
envers vos enfants et votre domesticite. Vous etes accoutumee a 

pignus sit gratae , quam colo , tui memoriae. Haec imago speciili instar tibi sit et 
consoletur te, cum tristitia opprimeris. Sancta mater Maria per totam vitam suam 
sexcentos dolores et angores capiebat pro dilecto filio suo. Cum enim dominus 
noster puer esset, ipsa pro intelligentia, quam a Deo acceperat, omnia considerabat 
et clare videbat, quae teneris filii sui membris perferenda forent. Lacrimis parvas 
manus pedesque conspergebat , qui maguis clavis atrociter transfigendi essent, et 
beatum caput osculabatur, quod spinis esset coronandum, Ita, charissima mater, 
omnes aerumuas tuas Deo oflfer, coniunctas cum dolore sanctae illius matris Dei. 
Omnes sollicitudines omnesque molestias tuas in cor maestum reginae caeli conde, 
quae melius te protegere potest quam ceteri homines cuncti '. Neve tam aegre 
feras id, quod iufectum fieri non potest. Quodsi pecuniis solutis Domino Vanden 
Berghe - satisfacere debuisti, cogita, te pauperum saluti parum consuluisse. Timeo, 
ne nimis soUicita sis de duabus illis praebendis. Vae, vae tibi, si preces horarias 
pro ambabus praescriptas non curaveris loco duorum , quibus eas praebendas desti- 
nasti, filiorum ab aliis recitandas. vel filios illos diligenter educandos non curaveris *. 
Dei nomine enixe te rogo, ut gravius et severius cum liberis et famulis agas. Nimis 



^ En, sicut Canisius inter primos cultores cordis losu fuit, ita et cultum 
quasi praecurrit, quem ecclesia nunc cordi beatae matris Dei tribuit. 

^ Hic cognatus Wendelinae fuisse videtur. 

^ Wendelina duobus filiis suis (Theodorico et Gerardo vel Ottoni?) comparare 
voluisse videtur beneficia duo ecclesiastica ex illis, quae ^simplicia" vel ,non curata" 
dicuntur, vel similia, ad quae lege vel testamento onus adiunctum erat liorarum 
Beatae Mariae Virginis vel maiorum canonicarum recitandarum. Notandum autem 
haec agitata esse ante reformationem, quam concilium tridentinum hisce in rebus 
instituit. 



1\Q 15. Canisius "VVenilelinae Canis. 27. Decembris 1544 [?]. 

etre en cela trop faible. Je desire de meme que vous vous debar- 
rassiez de beaucoup d'imaginations fantastiques par lesquelles le demon 
vous empechera de prier avec ferveur et pourrait vous entrainer a 
contracter un nouveau mariage. II mo semble que vous suivriez un 
bon conseil en formant le ferme propos de ne pas vous marier du 
moins cette annee: vous obtiendriez ainsi de grandes graces. Je 
ne vous oublierai pas, non plus que la croix [que vous portezj. Cette 
croix vous ne devez pas seulement la porter, mais encore la desirer, 
la rechercher, Taimer et y rattacher toute votre esperance, meme 
si tous vos amis devaient devenir vos ennemis et si vous ne deviez 
recevoir ni de moi, ni d'aucune autre creature la moindre consolation. 
Dieu daigne vous fortifier et vous gouverner par sa grace. Amen. 
Cologne, a la fete de saint Jean^ 1545 [?]. 

Pierre Kanijs, votre fils, 
toujours votre serviteur en Dieu. 

enim eis indulgere soles. Opto etiam," ut a multis cogitationibus ineptis te expedias, 
per quas diabolus te a fervore precationis abducet et ad novum matrimonium eon- 
trahendum inducere possit. Bonum consilium secutura esse mihi videris, si firmiter 
tibi propones, te hoc saltem anno nemini uupturam : sic enim magnas gratias a Deo 
impetrabis. Non obliviscar tui nec crucis, quam baiulas. Hanc crucem non solum 
ferre debes, sed etiam desiderare, inquirere, amare et omnem spem tuam in ea 
defigere, etiamsi omnes amici tui iuimici fierent, et si neque a me neque ab ulla 
alia re creata vel minimum solatium tibi praeberetur. Deus gratia sua te confirmare 
et gubernare dignetur. Amen. 

Coloniae, die S. loanni sacra ', anno 1545 [V]. 

Petrus Kanijs, filius tuus, 
qui semper servus tuus est in domino. 

Nota: Editor belga in fine huius epistulae loco anni 1545 ponit annum 1543 et 
putat Canisium haec scripsisse 27. Decembris 1544 ^stili" quem dicunt nostri ; annum 
enim ab eo incipi stilo tunc communi, sive „stilo aulico", i. e. a festo paschali. Verum 
incipi a festo nativitatis Christi epistula proxime secutura ostendit , quae incipiendi 
ratio tunc Coloniae recepta erat^. At 27. Decembris 1543, stili coloniensis, Wendelina 
nondum erat vidua ^ Dicendum igitur esse videtur errore vel editoris belgae vel 
ipsius Canisii annum 1543 positum esse loco anni 1545, hasquo litteras datas eo 
ipso, quem Belga noster dicit, die 27. Decembris 1544. 

16. 

CAXISTUS 
BEATO PETRO FABRO S. J. 

Coloiiia 30. Deeeinhris 1544. 
Ex apographo, circitcr anuum 1870 confecto ex autographo, quod est in „Varia 



Historia" etc. (cf. supra p. 102) t. I, f. 79—80. 



' Festum S. loannis Baptistae agitur 24. lunii, festum S. loannis Evangelistae 
post festum nativitatis Christi, id est 27. Decembris ; hoc festo Canisium scripsisse, 
non illo, indicari videtur eo, ([uod novercae infantem lesum considerandum proponit. 

- Cf. supra p. 70. 74. ^ Vide supra p. 102. 



16. Cauisins B. Petro Fabro. 30. Decembris 1544. 119 

Particula italice versa est apud Boero, Fabro p. 216 — 217. 

Quam strenue Colonienses et Leodienses religionem cathoUcam contra Hcrmannum 
de Weda tiieantur. Quid pro eadem fecerint archiepiscopus saUshurgensis, Cochlaeus, 
P. Claudius laius. Canisius concilium agi cupit. Largitiones Ottonis Truchsessii et 
Tfieodorici Hezii. Profectio aliquot Sociorum. Fratris Lamberti de Castro mors, 
sepultura, virtutes. Conradus moguntinus. Fahri „Dictata iii psalmos". Canisius, 
diaconus facttis, in templo contra protestantes disputavit, „dcclamationem quodliheticam" 
magno cum splendore habuit, ad theologiam docendam urgetur. Petrus Kannegiesser 
Societati additus. Prioris Carthusiae beneficentia. Amici alii. Canisius pro subsidiis 
spiritualibus suppUcat. 

iliesus. 
Reverende pater in Christo Domine Faber. 

Gratia et pax Domini Nostri Jesucliristi sit semper cum Domi- 
natione vestra. 

Si molestum est filio patrem non videre, non salutare coram, bis 
molestum erit de absente nihil audire prorsus. Ita nobis peracerbum 
fuit et plus quam mirum, quando paternis saltem literis hucusque frui 
non potuimus. Tot nunc mensibus desiderabili tuo conspectu frau- 
damur, interim neque Roma quicquam ad nos missit neque Portugallia, 
nisi quod paucis ante diebus accepimus literas Domini Francisci de 
Strada scriptas festo Sancti Lucae ^ ; priores duas de quibus meminit 
ac indicas ^ etiam non contigit videre. Tandem'' hae postremae nihil 
quoque laetum indicant praeter morbos Dominationis vestrae et AEnii- 
liani ^, necnon Domini Francisci *. Sunt menses fere quatuor quod 
etiam Reverendus Dominus Claudius ^ desideratis suis literis nos desiit 
convenire. Dominus Cornelius ante quatuor menses in Flandriam abiit ^ ; 
hic vivatne hodie nobis non constat; totidem anteactis mensibus 
nihil huc denunciavit. Intelligis igitur, Pater charissime, nos hic filios 
dici posse desolatos. Reverendus Dominus Alvarus, ut nosti, non facile 
procedit ad scribendum ita ut ob nostrum silentium saepe soleam con- 
queri apud fratres. In summa, nulla non ex parte justus dolor nobis 
ingravescit, tam nostra quam Patrum absentium ratione. Si vero quae 



Tantum apogr 



1 18. Octobris. 

- S. Franciscns Xaverins einsque socii ex Indiis orientalibus ad socios enro- 
paeos scribebant de laboribns et trinmphis suis litteris longis ac incundis, quae per 
omnes Societatis domos legebantnr; mnltae adhuc exstant ct typis exscriptae sunt 
a PP. Tursellino, Possino, Menchaca, Coleridge, de Vos, Delplace, aliis. Vide 
Aug. de Backer S. J., Bibliotiieque des ecrivains de la Compagnie de J^sus. Nouv. 
ed. II (Liege-Lyon 1872), 239—244; III (Louvain-Lyon 1876), 1602—1605. 

' De Loyola. ■* Stradae. * lains. 

® Cornelius Brogelmannus (de quo infra) ? An Cornelius Vishavaeus ^parvus", 
Cornelii Vishavaei sacerdotis nepos , qni a Fabro anno 1544 Lovanii in Societatem 
receptus eiusque permissu in Lnsitaniam profectus est? An patruus eius, P. Cornelins 
Vishavaeus? Hic certe a Canisio in litteris 27. Augusti et 27. Septembris 1544 ad 
Fabrum datis ,Dominus Cornelius'* vocatur. 



120 16. Canisius B. Petro Fabro. 

ante ociilos sunt respiciamus, non sine commiseratione oceurrit Archi- 
episcopus, qui saevire non desinit in suorum animas, dum nihil inter- 
mittit quod ad suae Reformationis comprobationem facere videatur, 
Obsistit tamen Clerus universus per appellationem interpositam et apud 
Pontificem et [apud] Caesarem^ Huic appellationi prosequendae non 
desunt et Leodienses^, quorum zelum utinam et Colonienses ad finem 
usque retinerent. Maximam collocant spem, ut solent, in Caesaris 
Majestate, cujus adventum exspectamus quotidie^. Nam Comitia Wor- 
matiae coepta sunt celebrari *. Putamus in his adfuturos Dominum 
Claudium et Dominum Nicolaum^. Inhibitum est Archiepiscopo Salz- 
burgensi ut non pergat esse sollicitus de Reformatione adornanda, pro 
qua doctos viros ac Dominum Claudium ad se adsciverat ^. Respondit 



' Herraannus mense Decembri anni 1544 , comitiis electoratus sui Bonuae in- 
stitutis, ordines ^saeculares". ut pro sua ^reformatione" starent , permovit. Clerus 
vero et universitas coloniensis, cum libros complures („Sententia delectorum . ." 1543, 
,Judicium deputatorum . ." 1543, ^Bericht eines Hochw. Capittel von S. Gereon . ." 
1544, ,,Antididagma . ." 1544) contra novatores edidissent et imperatorem, electores 
omnes, nuntios, ipsum Hermannum ore et per litteras invocassent, tandem 9. Oc- 
tobris 1544 coram Georgio, duce brunsvicensi et ecclesiae cathedralis praeposito, ab 
Hermanno provocarunt ad summum pontificem et ad caesarem, atque 8. Novembris 
eiusdem anni ii, quos totius archidioecesis clerus delegerat, provocationem illam secuti 
sunt {Arnold. Meshoiins, ,De origine et progressu defectionis et schismatis Hermanni 
Comitis de Weda", opus typis descriptum una cum quattuor libris MicJuiclis ah 
Isselt „De bello Coloniensi" [Coloniae 1620], p. 45—135. Bianco 1. c. T, 426. 
VarrenU-app 1. c. p, 143—236. Joh. Christ. Liinig , Dritte Continuation Spicilegii 
Ecclesiastici des Teutschen Reichs-Archivs [Leipzig 1721] p. 560—568). 

^ Vide supra p. 46. 

^ Carolus Y. in hac re nec precibus nec minis pepercerat ; et denuo , ne quid 
novaretur, Coloniam scripsit Bruxellis 12. Octobris 1544 ac rursus 14. Novembris, 
quo mense etiam Navium vicecancellarium Coloniam misit {Varrentrapp 1. c. p. 237. 
G. DroHven , Die Reformation in der Kolnischen Kirchenprovinz zur Zeit des Erz- 
bischofes und Kurfiirsten Hermann Y. , Graf zu Wied [Neuss und Koln 1876] 
p. 152-209). 

* Melius dixeris incepta esse mense lanuario anni 1545 per Caesaris legatos. 
Caesar, podagra afflictus, 16. Maii demum ex Neerlandia Yormatiam advenit {Jnnssen 
1. c. III, 561. 565). 

* P. Claudius laius et P. Nicolaus Bobadilla, e primis S. Ignatii sociis, ab 
anno 1541 Ratisbonae, Viennae, Ingolstadii, in dioecesibus augustana et passaviensi etc. 
contionibus, exercitiis, sacramentorum administratione , monitionibus , consiliis prin- 
cipes, episcopos, nuntios apostolicos adiuvabant. 

^ Ernestus, Bavariae princeps et archiepiscopus salisburgensis, sub finem anni 
1544 Salisburgi synodum provincialem habuit, ad quam invitati etiam Otto Truchsess 
augustanus et Mauritius Hutten eystettensis episcopi conveuerunt. Deliberatum est. 
quid respondendum foret imperii ordinibus Yormatiae de religioue stabilienda con- 
sultaturis. Cui deliberationi P. Ckudius laius publice interesse noluit, sed privatis 
consiliis profuit et maxime duabus conscriptis ^conchisionibus", quibus probabat 
episcopos nullo modo laicis indulgere debere, ut res fidei decernerent aut dispu- 
tarent, et novatores, etiamsi in ceteris fidei articulis cum catholicis consentirent, 
nisi simul romanum pontificem Christi vicarium credereut, haereticos et schisma- 
ticos esse. Quae Ernesto bene phicuisse videntur; nam probantibus ceteris ,decrevit, 
nec suo nec suorum Episcoporum nomine quicquam injussu Romani Pontificis de 



30. Decembris 1544. 121 

Dominus Cochleus Regi Ferdinando frustra cogitari de moderandis 
fidei negotiis absque auctoritate Vicarii Christi^ Quam sententiam 
Dominus Claudius tuetur sedulo. Quare, nisi Caesar Concilium indicat, 
nihil de asserenda Religione apud Germanos licet sperare. Quamquam 
forte non erit inutile tot millia Hispanorum adduxisse quae non longe 
hinc castrametantur 2. De nobis dicam potius qui Jesuitae dicimur. 
Quandoquidem Coloniensium furor nos exturbare moliebatur, consultus 
Dominus Claudius respondit omnibus abeundum esse Romam. Interim 
Charissimus frater Magister Lambertus ^, Deo percutiente, factus aeger 
aliquot nostrum retinuit secum, rehquis abeuntibus. Ne de his quidem 
postea quicquam intelleximus. Verum et alias dedimus rationes Do- 
mino Claudio, cur praestare videretur ut ex tua sententia nonnulli 
remanerent hoc in loco. Nihil ad haec respondit hucusque Dominus 
Claudius, mensibus anteactis quatuor. Xos instamus denuo ut, si 
propter silentium diuturnum testatum velit sibi displicere quod mane- 
mus, ut, inquam, edicat libere suam de nobis sententiam, cum e 
vestigio cupiamus abscedere si velit. Sumus tantum quatuor, duo 
Sacerdotes, Dominus Alvarus et Dominus Leonardus *. Magister Fran- 
ciscus de Calza nunc sua sponte parat abitum Parisios usque°. 
Sumptus non desunt partim ex 50 aureis^ Reverendissimi Domini 
Augustani, partim ex 12 Coronis^ Domini Hezii^. Liberahter mihi 
solverunt debitores ut vel hinc sustentandis nobis sit satis. Sed 
ecce^ Domine quem amabas infirmaturi^ adeo ut infirmi- 



religione iu conventibus civilibus actum iri" [Marc. Hansizim S. J., Germania Sacra 
II [Augustae Yindel. 1729] 618—614. Cf. etiam Polanci Chronicon I, 133—134, 
et I.-M. Prat S. J. , Le Pere Claude Le Jay [Lyon 1874] p. 166—169 , ac litteras, 
quas laius hac de re ad S. Ignatium dedit, apud Boero, laio p. 61 — 63). 

1 Cf. Vrh. cle Weldige-Cremer, De loaunis Cochlaei vita et scriptis (Monasterii 
1865) p. 45-46. 

2 Compluribus iam ex annis Pbilippus, Hassiae landgravius, aliique bellum 
moliebantur, sive ut Ferdinandum, Romanorum regem, perderent, sive ut Lutheri et 
Zwinglii dogmata propagarent , ad quae teneuda in ipsis eorum dicionibus multi 
vi tantum ac nietu adigebantur. 

3 Lambertus de Castro, Societatis uovicius. 

* Kessel. 

'" Leonardus Kessel B. Petro Fabro Colonia 18. lanuarii 1545 de eo scribit 
,,ReIiquit nos, et ivit Antverpiam pro habendis pecuniis ad studendum in aliqua 
Universitate, ubi studia florerent^ (Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 427). 

® Aureus 8 marcas colonienses paene exaequasse videtur. 

"^ ^Cron", corona, nummus aureus burguudicus, exaequans tunc 11 marcas et 
4 albos colonienses (A'. HoJilbaiDn, Das Buch Weinsberg II [Leipzig 1887], 388). 

* Theodoricus Hezius (Hesius, van Heeze) Hadriano VI. a secretis et a sacris 
confessionibus fuerat; postea fidei inquisitor et capituli leodiensis prodecanus factus 
est. A B. Petro Fabro anno 1543 exercitiis S. Ignatii informatus totum se illi 
credidit {Orlandiniis I. c. I. 4, n. 50. Biess I. c. p. 65—66. //. /. Allard S. J., Dirk 
Adriansz vau Heeze, in libello periodico „Studien" N. R. XXII [Utrecht 1884], 
203-266). 

* De Lamberto de Castro loquitur. ^" lo. 11, 3. 



J22 ^^'- Canisius B. Petro Fabro. 

tas haec ei fuerit ad mortemi. Yere lugenda mors, licet pre- 
tiosa in conspectu Domini^, mors inquam illius qui nobis fratre 
carior et quovis amico major erat. Quid vero debuimus facere et 
non fecimus ut is qui nobiscum in uno spiritu vivere coeperat, nobis- 
cum superesset? Quod si manus Domini sic ordinavit, resistere non 
possumus et ne quidem debemus: nam sive vivimus, sive mori- 
mur, Domini sumus^; et qui moriuntur in Domino* non 
tanget hos tormentum malitiae^ Vivebat Lambertus Deo, 
vivebat sibi, vivebat proximo, sed nunquam atque nunc augustius, 
felicius, illustrius, ut mori vere lucrum illi fuerit^. Lucrum 
inaestimabile dixerim terrena coelestibus, caduca aeternis commutasse. 
Pauea sibi vendicavit* qui multa possidere potuit; nihil sibi servavit 
qui cuncta contempsit; reliquit quae habuit et ut nihil haberet elegit, 
mundum sibi sufficere non putavit, cujus pretio nudum Christum red- 
imeret. Non ei grave \dsum est propriam odisse carnem. Parentes 
reliquit etiam senes, Dulce otium fugit, adeoque Kterarium. Doc- 
trinae suae gloria sic elatus non est, ut humilibus consentiens^ 
discere mallet quam docere, servire quam imperare. Si quisquam ejus 
operam desideraret, beneficium accepisse sibi videretur quum bene- 
faceret, potius accurreret expeditus quam faceret rogatus, non causaret 
difficultatem , non discuteret praeceptum, non impatientiae signum 
ederet, non in opere segnius tardiusve moraretur; vel propter hoc unum 
sibi libebat quod aliis placebat. Si quid exigeretur injustum hic 
animo praefracto homines offenderet ut Deum non offenderet. Hoc 
modo quia vivere didicit mori non timuit qui se moriturum etiam 
praedixit. Nam tertio ante mortem die, quando moriturus esset prae- 
signa\^t. Nihil sibi reservavit moriens qui totum se Christo dedidit 
vivens. Ad extremum usque et ingenii et linguae vivacitate pollebat, 
saepe nos exhortatus et pro beneficio ministerii gratias agens, tandem 
et suae vohmtatis arbitrium in aHum transferens ut ne quavis ilhi- 
sione falsus in extremis probaret ilHcitum. Ubi nunc festivus Cam- 
panarum tinnitus ad vesperas evocaret eos qui Sanctorum Angelorum 
festivitatem celebrarent, dulciter obdormiens ille vivendi pariter ac 
moriendi finem tum fecit cum Vesperarum peteretur exordium ^. FeHx 
anima quae jungenda cum AngeHs Angelorum excepit festi\4tatem ; 
nec infeHx quoque corpus quod multis comitantibus'' elatum honorifice 
nostro quidem cum luctu, sed nec sine Carthusiensium gaudio meruit 
sepeHri. Carthusienses enim (ut sunt nobis addictissimi) tam singulare 



venditavit apoyr. '' coniitatibus apoyr. 



» lo. 11, A. 2 pg ii5_ 15. 3 Rom. 14, 8. * Apoc. 14, 13. 

* Sap. 3, 1. « Phil. 1, 21. ' Roni. 12, 16. 

* Eum Jn festo Sancti Michaelis" (29. Septenibris) obisse scribit Leonardus 
Kessel in litteris Colonia 18. lanuarii 1545 ad Fabrum datis (Cartas del B. P. Fedro 
Fabro I, 427). 



30. Decembris 1544. 123 

pigniis siii erga iios amoris retinere gaudent, et quem adhuc vivum sibi 
vendicare" prorsus non potuere, mortuum servare inter fratrum sepulcra 
voluere ^. Sed nescio utrum liujus fratris vicem dolere debeamus necne, 
hujus inquam qui sancte vixit, sancte mortuus est, nec tam hinc excessit 
quam nos omnes praecessit. Ita nimirum ingratam patriam grato fu- 
nere cohonestavimus. Furiant quoad velint, exturbent omnes. Felix 
Colonia intra suae sanctitatis complexum semper ostentabit Lamber- 
tum, semper tenebit Socium, eumque nostris ex fratribus non minimum, 
Quid autem majus esse queat [quam] qui commune cum Sanctis regnum 
Christi possidet ac proin mundi regnum nec vivus nec mortuus tenet. 
Pauper erat ob Christum, dives ergo sit oportet in Christo. Crucis mili- 
tiam amplexus erat, Crucis gloriam et Crucifixi Domini Majestatem nunc 
felix apud felices sibi vendicat''. Nec dubium quin si quicquam pur- 
gandum hinc asportaverit, hoc ipsum tuis ac fratrum omnium" precibus 
expiari facile possit. Dabis autem veniam Reverende Pater, quod 
Carissimi tui fihi nostrique Confratris [obitum] longe verbis prosequar, 
lacrimis enim digne prosequi non possum, sive solum obitum ipsum, 
sive ad hunc'^ meipsum contempler. Quod ad nos hic superstites 
attinet, valemus recte sic satis. Ego rectius valere poteram, et cor- 
pore et animo, ut mei praecipuam curam habere debeatis in oratio- 
nibus vestris quemadmodum Domino Francisco^ pluribus indicavi. 
Dominus Chunradus Carthusiensis jam statim professionem peraget^. 
Adfuit hic Dominus Georgius Yicarius ille Moguntinus qui partem 
exercitiorum acceperat. Cum invisisset hoc loco veterem amicum 
suum Dominum Chunradum, raptus amore loci et ordinis petiit et 
ipse Carthusianorum albo adscribi, multum diuque rogitans ut sese 
hic manere paterentur. Id quod haud recusassent boni Patres nisi 
capitis ac naturae perspecta debilitate consultius illi fore videretur 
ad alium transire ordinem. Ita coactus est Dominus Georgius inter- 
mittere quod sancte moliebatur, ac Moguntiam regressus est. Car- 



venditare apogr. ^ venditat apogr. •-' omnibus (ipogr. "^ adhunc apogy. 



^ Carthusiani, priore coloniensi pi'aecipuo auctore, anno 1544 in capitulo suo 
generali decreverunt inter suum ordinem et Societatem lesu peculiarem amicitiam 
sanciendam thesaurosque suos spirituales omnes cum ea communicandos esse. Cuius 
confoederationis litteras exhibent: Orlandiniis 1. c. 1. 4, n. 107. Petr. Ribadencira 
S. J., Vita Ignatii Loiolae 1. 3, c. 12 (Ingolstadii 1590), p. 200—202. Acta Sanc- 
toriim lulii VII (Parisiis et Romae 1868), 718—719. 

2 Stradae. 

^ Canisius Chunradum ilhim dicere videtur, de quo ipse 2. lanuarii 1596 Fri- 
burgo Helvetiorum P. loanni Busaeo scripsit: ^Reuerendus Pater meus Faber . . . 
Moguntiam habitandi causa peruenit anno 1542. . . . Vixit idem Moguntiae in aedibus 
D. Chunradi parochi apud D. Christophorum , quem ex concubinario Carthusianum 
efifecit, idemque, vt puto, in Carthusia Coloniensi diem clausit extremum. In huius 
aedibus versabar et ego, quum solus ad inuisendum dictum patrem Fabrum venissem 
Moguntiam" [Nic. Serarius S. J. , Rerum Moguntiacarum libri quinque [Moguntiae 
1604] p. 894). Cf. supra p. 77 ^ 



124 16. Canisius B. Petro Fabro. 

melita Moguntinus ^ cui dictata in Psalmos credideras tandem ad nos 
eadem transmissit ^. Benedictus Deus qui tanto paternoquo thesauro 
filios non defraudavit quem nos non inmierito asservabimus diligenter, 
ut si Patrem habere non possumus, vivam hanc Patris imaginem in- 
spiciamus^, Ad meipsum redeo qui pridie Sancti Thomae Apostoli'* 
sum institutus Diaconus ^, urgente sic Domino et Patre Domino Alvaro, 
licet alioqui tot nominibus huic tanto gradui non respondeam, ut 
etiam neutiquam ignorat Dominatio vestra. Commode tamen oblata 
fuit opportunitas hujus ordinis jam exercendi. Non longe hinc vaca- 
bat Parochia suo Parocho, qui multis in locis desideratur. Acciti 
proinde sumus ad eam Parochiam Dominus Leonardus^ qui sacra 
persolveret ac ego qui praedicarem Evangelium. Ita factum est ut 
festum hoc Natalis Christi celebraverimus foris, cantando, celebrando, 
et praedicando. Fuit illic mihi res cum haereticis quos publice in 
Ecclesia confutavi, quum publice obstreperent doctrinae Ecclesiae de 
cultu et invocatione Sanctorum. Qui meae responsioni interfuerunt 
abunde responsum judicabant, adversarium autem non sine confusione 
dimiserunt. Non dubito quin Dominus Leonardus in audiendis con- 
fessionibus multum fructus retulerit et non parum aedificatos confido 
fuisse agricolas ad quos ipse Suffraganeus nos miserat. Li oratione 
quam habui coram auditorio celeberrimo de poenitentia, conatum meum 
audio multis fuisse salutarem et bene gratum'^. Adfuerunt duo Epi- 
scopi illi^, Dominus Gropperus^, tota facultas juris et Artium, ac 
Theologorum plurimi, adeo ut schola non caperet universos, quidam 
etiam abire cogerenturi*\ lam novies rogor ut sinam excipi quae tum 
proponebam horis plus quam duabus, Nec desinit monere Provincialis 
Carmelitarum ", Dominus Tielanus^^^ et reliqui Theologi omnes, prae- 



^ Faber Moguntiae ^in monasterio carmelitarum quemdam monachum in spiri- 
tualibus exercuit, et ab haeresi revocavit eum Dominus" {Polancits 1. c. T, 101). 

2 Canisius iu epistula modo dicta de Fabro haec scribit: Anno 1543 ,,Psal- 
terium Dauidicum ab eodem patre in schola Theologica praelegebatur : atque vtinam 
scripti ab eo commentarij reperirentur , quos Cai'melitanus quidam sic satis illi fa- 
miliaris exceperat" {Seranus 1. c. Cf. etiam Testamentum Canisii, supra p. 43). 

* Dolendum valde hos connnentarios perisse. 

* 20. Decembris. 

* Inauguratus esse videtur a loaune Nopelio, episcopo cyrenensi i. p. et suffra- 
ganeo ac vicario generali colonieusi. Vide epistulam a Canisio ad eum datam 10. Sep- 
tembris 1546. * Kessel. 

■^ Canisius anno 1544 in soUemnibus illis iucundisque „disputationibus quodli- 
beticis", quas facultas artium quotannis post diem 13. Decembris instituebat, quinto 
loco ^declamavit" (* Cod. colon. ,Lib. fac. Art. quartus" f. 232). Plura de hac re 
infra, monum. 9—11. 

* Georgius de Skodborg et loannes Nopel. * loannes Gropper. 

"^ In „schola artium", anno 1420 a senatu colouiensi exstructa, atrium exstabat, 
quod 600 homines capere poterat; in eo etiam ,disputationes quodlibeticae" habe- 
bantur {Biamo 1. c. I, 169). 

" Kverardus Billick. ''^ [oannes Stempel 0. Pr. 



30. Decemlms 1544. 125 

sertim Dominus Licentiatiis Magister Andreas ^ ut statim inter Baccha- 
laureos Theologiae recipiar, ac per hanc occasionem sacra profitear^. 
Id quod multis mensibus a me nunc efflagitatum est eodem impellente 
nonnumquam Domino Alvaro. Verum soleo me tueri auctoritate Do- 
minationis vestrae cui non admodum probabatur ullius in me promo- 
tionis gradus sublimior eo quod probabile sit me statim hinc evocan- 
dum literis Romanis. Dicam de Petro Kannegiesser qui cum sit 
Coloniensis, tamen noster est^. Is, ut nunquam antea studet dili- 
genter et affectu crescit in his in dies quae nostrae sunt Societatis. 
Fidenti animo retulit matri se totum ex nostris esse ac futurum 
semper, ita ut a Societate sejungi nec velit nec possit; hoc vitae 
genus a se nullius impulsu susceptum, sed propriae voluntatis legitimis 
rationibus delectum fuisse. Mater haec omnia probavit libens, ilkid 
interim amanter taxans quod hactenus ista sibi reticuisset, a quibus 
explendis nulkim filiorum vellet remorari: adjecit etiam sibi dolori 
nunc esse quod Dominationem Vestram coram non convenisset, imo 
se posthac omnia libere curaturam quaecunque posset in gratiam 
Societatis nostrae, quantumvis alii sint nobis infensi, quibus et in- 
nocentiae nostrae rationem dare promissit. Certe Magistro Lamberto 
aegrotanti se munificentissimam matrem declaravit, et quem non vi- 
derat omnibus humanitatis offitijs fovere non destitit. Aliquando 
visitatur a me \idua et Domina Domini lohannis nunc apud Brigit- 
tanos eremum incolentis *. Haec vidua conckisit tandem ad rekgionem 
se transferre una cum duabus nobikssimis virginibus, cujuscemodi plures. 



1 Heill. 

- Baccalarii theologici Coloniae per cluos fere annos Scriptnrara sacram et dein 
^Sententias" Petri Lombardi exponere debebant (baccalarii ^biblici" et ,,sententiarii"'), 
ut tandem baccalarii ^formati" ac deinceps ^licentiati" et ^doctores" sacrae theo- 
logiae fieri possent. 

^ Is Fabrum in litteris sub idem tempus Colonia (9. lanuarii 1545?) ad eum 
datis ,confessorem" suum vocat. Ac de eo Faber Colonia 10. Maii 1544 S. Fran- 
cisco Xaverio scribere videtur: „En los exercicios entro un mancebo, hijo de una 
principal viuda de esta ciudad , ei cual de tal manera se lia aprovechado , que no 
ha parado hasta resolverse muy clara y distintamente para ser de nuestra Com- 
pania" (Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 236. 428). Petrus Kannegiesser 2. No- 
vembris 1543 ex gymnasio montano admissus est ad examen baccalariatus in artibus 
subeundum (* Cod. „Hist. gymn. tr. cor." f. 20"). Familia eius Coloniae consularis 
erat. ,Petrus Kannegisser a Colonia, u. j. Doct.", anno 1545 universitatis colo- 
niensis rector, Henricus Kannegiesser (f 1571) bis consul eius urbis fuit; etiam inter 
„presbyteros canonicos" ecclesiae metropolitanae coloniensis tunc erat ,,Petrus Kannen- 
giesser" {Bianco I. c. I, 833. Das Buch Weinsberg, bearbeitet von Konst. Hohlbaum, 
II [Leipzig 1887], 168. 226. Varrentraiip 1. c. p. 129—130). 

■» Cf. supra p. 94. Hic a Canisio in htteris 22. Decembris 1545 ad Fabrum 
datis ^illius Dominae Capellanus" vocatur. Coloniae monasterium ordinis S. Bir- 
gittae sive S. Salvatoris tunc nondum exstitisse videtur. loannes fortasse in ^Foresto 
Beatae Mariae Virginis" (Marienforst) prope Godesbergam sito degebat. De quo 
C. Fr. W. V. Netfelbla, Vorlaiifige . . . Nachricht von einigen Klostern der H. Schwe- 
dischen Birgitte (Frankfurt und Ulm 1766) p. 52—59. 



226 16. Canisius B. Petro Fabro. 

ut spero, me urgente luerabitur Christo ^ Carthusienses valent recte. 
Prior-, ut est humillimus, totum sese fratrum omnium precibus isthic 
commendat , praesertim Dominationis Vestrae. Didicit brevi longo 
majori confidentia uti erga Dominum deplorans jam intime quod ob 
teraporum malitiam eleemosynas erogare detrectaverit. Orate pro 
illo diligenter ad amovendam gravem turbationem quam tenaces qui- 
dam in eum conceperunt ubi sentiunt tot centenorum aureorum elee- 
mosynam hactenus clam a Priore dispensatam fuisse, ut nec infitiatur 
Prior. Salutat Dominationem Vestram imprimis Reverendissimus 
Dominus Archiepiscopus Londensis , Provincialis Carmelitarum , In- 
quisitor haereticae pravitatis Prior Praedicatorum ^, Dominus Tielanus, 
Magister Andreas hospes meus, et Pater Sancti Maximini'^, ambo 
Theologiae Licentiati , Dominus Philippus Bacchalaureus ; Dominus 
Daniel in Carthusia^; Magister lohannes apud Apostolos'', lohannes 
Cochlaei nepos'', et socius hujus Georgius^ una cum Laurentio fa- 



1 Haec ea vidua esse videtur, de qua B. Petrus Faber Colonia 10. Maii 1544 
S. Francisco Xaverio scripsit: ,,Una senora principal de esta ciudad , viuda, esta 
niuy movida para entrar en religion y me ha pedido consejo, aunque todos sus 
conocidos, doctores y confesores la disuaden que no lo liaga, y no puede hallar 
paz en el consejo de la multitud , teniendo dentro claras inspiraciones del espiritu 
bueno para la religion. Rogad a Dios Nuestro Sefior por ella, porque tambien le 
debemos muchas buenas obras que ella nos ha hecho y hace." Faber ad eam aliosque, 
qui linguae Litinae ignari erant, aliquoties „per interpretem" dixerat (Cartas del 
B. P. Pedro Fahro I, 237). ^ Gerardus Hammontanus. 

^ Georgiiis Eder inter eos, a quibus eo ipso tempore Coloniae beneficiis affectus 
sit, laudat „Tilmannum Sibergeusem Priorem Dominicanorum tum haereticae pra- 
vitatis Inquisitorem" (Partitiones Catechismi cathoh'ci etc. [Coloniae 1571] in epi- 
stula dedicatoria). Kritzradt eundem „Sigeburgensem" (Siegburg) appellat. Gentili- 
cimn nomen ^Smeling" erat. De sacramentis egregie, scripsit. 

* Is erat loannes Volsius, ex Liinen, Westphaliae oppido, ortus : de quo Hartz- 
heim: „Rector", inquit, „primum fuit scholae Ludgerianac post Joannem Murmellium. 
postmodum factus est Rector Monialium ad sanctum Maximinum Coloniae" (Bil)]io- 
tbeca Coloniensis p. 207). Moniales maximinianae regulam S. Augustini seque- 
bantur et illae esse videntur, de quibus B. Petrus Faber SS. Ignatio et Francisco 
Xaverio scripsit: Plus quam 60 esse; se bis latine ad eas dixisse; nam 20—30 ex 
iis latine scire ; ceteris sermones suos a confessario monasterii germanice versas 
esse ; hunc etiam omnia pectoris secreta sibi aperuisse (Cartas del B. P. Pedro Fahro 
I, 193—194. 236). ■' Cf. supra p. 94. 

* Canonicus vel vicarius ecclesiae sanctorum Apostolorum, quae nunc quoque 
exstat, is fuisse videtur. 

■^ Inter nepotes praeclari illius loannis Cochlaei menioratur loannes Agricola 
(Bauer) , e Wendelstein oriundus, clericus dioecesis eystettensis , qui avunculo Mo- 
guntiae successit in canonicatu ecclesiae S. Victoris et mortuus est eiusdem ecclesiae 
decanus 4. Novembris 1569 (C. Ofto , lohannes Cochlaeus der Humanist [Breslau 
1874] p. 189). 

" Georgium Eder significari puto, qui postea universitatis viennensis rector et 
ecclesiae catholicae fortis propugnator fuit. Hic enim eo tempore in academia co- 
loniensi studiorum causa versabatur et postea testatus est se in iis complurium 
vironim coloniensium ^opera et commendatione plurimum adiutum esse", „adeo ut 
illonun testimonio et pietate permotus insignis Theologus Reverend. D. loannes 



30. Decembris 1544. 127 

mulo 1 salutant inquam Dominationem vestram cujus precibus bonisque 
desideriis vellent se commendatum iri. Quanto studiosius id nobis facien- 
dum erit qui tuo magisterio instituti Christi partem^ accepinms in hac 
filiorum Dei sancta societate? Superest igitur Reverende Pater ut 
quos jam Christo non infaeliciter genuisti precibus tuis apud Christum 
provehas ac benedicas. Videmur quidem filii desolati, sed egregie 
consolati putabimur ubi nostrae imbecillitatis causam defenderis apud 
Deum et Sanctos ejus. Quod si filios agnoscis qui semper nos te 
Patrem fatebimur, agnosce nunc singulos in terra prostratos, agnosce 
complosas manus, demissum corpus, humidas genas, lacrimabilem vocem, 
tantum ut patenia viscera solitum commisserationis affectum exhibeant, 
praesertim filiis pauperibus et orphanis in quorum domibus'' nec 
panis nec vestimentum sit^. Sed cur his panem postulo quibus 
adhuc lacte opus est, ut posteaquam adoleverint tum cibo so- 
lido vescantur?^ Forte autem fallit me judicium, ut quos ego 
mei similes existimo, hi etiam in domo Patris abundent pani- 
bus* utpote plus quam mercenarii. Saltem hoc vere profiteri possum, 
cur perit fame^ Kanisius dum nullus est qui fere misereatur ejus 
inopiae nisi tu Pater et adjutor fortis^ in cujus manibus 
sortes meae". Respice igitur in adjutorium mihi^, et laeti- 
fica animam servi tui^ ut dicas animae meae, Salus tua 
Deus est^^: confide fili et noli timerei^: sit benedictio et pax 
super Caput tuum^^ in die et nocte: Semper ego tecumi^ in omnibus 
viis tuis. Ita, pater mi, semper tu a dexteris meis ne commo- 
vear^*. Fiducia mihi magna et spes valida si benedixerit mihi potentia 
tua per nomen Dei virtutumi^^ per merita Sanctorum, pcr caritatem, 
per simplicitatem , per patientiam, et fortitudinem et salutem omnem 
quae est in Christo Jesu Domino Nostro ^^. Is nos hic et isthic erudiat, 
augeat, finnet, purget, perpetuetque in omne opus bonum usque ad 
plenitudinem Sanctorunii'' et aetatis Christi^^. Amen. 

Coloniae 30 Decembris 15451-'. 

Fratres nostros et filios tuos qui sunt tecum toto affectu salutatos 
cupimus. Parce, parce, Pater, filio loquaci, quamquam nullus esse 



Patrem apogr. '' domus apoyr. 



Cochlaeus coeperit me beneficiis et sumptibus ad studia necessariis juvarc et pro- 
sequi etiam non visum" (Partitioues Catechismi 1. c). Phira infra, monum. 14. 

' Cf. supra p. 100. 

2 Canisium panem et vestimentum mentium , non corporum dicere sententiae 
sequentes patefaciunt. 

» Hebr. 5, 12. * Luc. 15, 17. ^ ibidem. « Ps. 70, 7. 

■ Ps. 30, 16. « Ps. 34, 2. 9 Ps. 85, 4. '» Ps. 34. 3. 

" Marc. 6, 50. '^ cf. Prov. 11, 26. >* Ps. 72. 23. 

" Ps. 15, 8. Act. 2, 25. ''" Ps. 58, 6; 88, 9 etc. 

1« Cf. Eph. 3, 19. 2 Thess. 3, 6. Act. 4, 12. " Eccli. 24. 16. 

'* Eph. 4, 13. "' Vide, quae post hanc epistulam notantur. 



128 l"^- S. Ignatius de Loyola Sociis coloniensibus. 

modiis debet, ubi filius totum se statuit effundere ut nullum apud 
Patrem offieium praetermisisse " videatur. 

Reverendae Paternitatis Tuae 

Filius et servus infimus Petrus Kanisius 
quem Christo genuisti. 
ihesus 
Reverendo Patri meo et Domino Magistro Petro Fabro Theologo, 
de societate nominis Jesu Colimbriae^. 

Epistulae huic dies 30. Decembris 1545 adscripta est. Sed si Canisius nostrani 
temporum rationem secutus esset. scripsisset: ^30. Decembris 1544". Stilo enira, ut 
dicunt, coloniensi annus tunc a nativitate Christi sive a die 25. Decembris incipiebatur •. 
Hoc aiitem stilo Caiiisium usum esse clare patet. Nam aliter epistula haec plena 
esset anachronismis et absurda contineret; quod facile patet, si cum epistulis illis 
comparatur, quas Canisius ad Fabrum dedit Colonia 12. Martii, 12. Augusti, 22. De- 
cembris 1545. Quamquam hoc unum omnem scrupuhim tollit, quod Canisius in hac 
epistula inter nova iUa , quae Fabro affert, provocationem ponit a clero et univer- 
sitate contra Hermannum Wedanum ad papam et oaesarem factam : haec autem 
exeunte anno 1545 minime iam nova erat; nam mense Octobri anni 1544 factam 
esse certissime constat. 

Faber ad hanc epistulam respondit ValHsoleto 9. luhi 1545. 

17. 
SAXCTUS IGXATIUS DE LOYOIiA 

SOCIIS COLONIENSIBUS 2. 

Roiiia anno 1545 [inennte?]. 

Ex -Historiae Societatis lesu prima parte", auctare jN7c. Orlandino S. J. (Romae 
1615) 1. 5, n. 37, p. 154. 

Etiara in ^Cartas de San Irjnaclo" I, 392—393. 193. 

CoHsolafur eos et ad animontm unionem hortatur. 

Orlandinus ad annuin 1545 haec refert: Socios colonienses , qaan/ jiro- 
cella adcersHS eos exorta esset , decrevisse urbe non excedere , sed j)otius rifa 
communi relicta sejMratis in aedibus habitare. „Nec alia fuit", inquit Orlan- 
dinus, y,cmt Ignatij inVrbe sententia, aut in Hispania Fabri: qui segregationem 
illam eodem quasi clucti sjnritu ita colhudarunt , vt ad eam constanter reti- 
nendam x>6>' literas hortarentur, quarmn haec erat fere sententia. 

,Licet inter vos tecto sitis, corpwibusque seiuncti, Diuina tamen ope facile 
consequemini , vt fraternis inter vos animis semper esse, versarique videamini ; 
cum et in voluntario clisciplina)'um studio, et in vitae proptosito, susceptisque 



* Praetermisse aufof/rnphum. 

^ Inscripfioni huic alfera (ut vidcfur) manu anfiqua adscriptum esf: Posterior 
[epistuhi Canisii ad Fabrum data]. 



' Vide supra p. 70. 74. 

2 Ineunte anno 1545 Coloniae de Societate supererant P. Alvarus Alfonsus 
P. Leonardus Kessel, Fr. Petrus Canisius, Petrus Kannegiesser novicius. 



[Ineiinte?] anno 1545. 129 

rite ootis tain orcfo infer vos nexu ad lESV Christi (jloriam i^ysi vos adstrin- 
xeritis. Ctiitts veluti glntino caritatis , totam hanc congltitinari familiam , et 
copiilari par est. Ceterum dininae tutelae fuerit, vt cuins cansa ista ijerfertis, 
is (diquando dispersiones congreget Israelis.' * 

Haec fere illi tametsi alter ah altero longe distaret , vt appareat eodem 
spiritUj vt dicebamus, illa fuisse dictata.'' - 

In „Historl(i CoUegii CoJonieims S. J/ manu scripta, quae Coloniae in archivo 
ecclesiae Beatae Mariae Virginis in caelum assumptae exstat, (f. l^'') pars epistulae 
proponitur, quam S. Ignatius ^Romae IX. Cal. .Junii 1545" ad socios colonienses 
dederit^ Reiffenbcrg* autem dicit: „Extant in Cod. Ms. Colleg. Colon. responsoriae 
S. P. Nri ad Danielem Paybrock . . . scriptae Roma Coloniam anno 1545. 28'* Au- 
gusti"' ; quarum deinde particulam proponit^. Atque Aiigiistns de Druffel scribit*' 
se apograplium (quod ex archetypo transcriptum esse videatur) habere epistulae 
,9. Calend. lan. LS^S" a S. Ignatio ad Socios colonienses datae; cuius etiam partem 
ponit, a duabus illis, quae modo descriptae sunt, diversam'^. Alia quaedam nuper 
proposuit Everardus Gothein , quae anno 1545 ab Ignatio ad Socios colonienses de 
Societatis privilegiis scripta essent *. 

Harum assertionum aliae verae sunt, aliae falsae. Est apiid nos apographum 
antiquum epistulae integrae a S. Ignatio datae ^Romae 9 Calend: lanuarij 1545 ■*. 
Quae, praeter alia multa, etiam omnia illa, quae a quattuor iUis historicis ponuntur, 
continet. Inscriptio ipsius epistulae in initio apographi nostri coUocata erat; sed 
nunc, ceteris vocabulis desectis vel erasis, sola ferme haec duo apparent, quae 
ex ultimis sunt : ^Paybrock Coloniam."' Quicquid autem de illis sit, ad colo- 
nienses Socios epistula illa data esse non videtur. Nam Ignatius inter alia haec 
scribit: ,Quod censetis idoneum fore, ut vobis praesit, lacobum Lhostium de Gel- 
donia , et ego sane idem censeo. . . Daturum me operam polliceor vt si ille non 
ijs occupationibus distinebitur, quas omittere sine dispendio maiori non possit, vos 
propediem invisat." Lhostius autem nou a coloniensibus, sed a lovaniensibus Sociis, 
ut praeesset, expetitus et tandem anuo 1547 a S. Ignatio iisdem praeesse iussus 
est^. Ac si ad Danielem Paeybroeck S. Ignatius litteras nostras misit, Coloniam non 
misit; Daniel enim iam anno 1544 Colonia discesserat ^°, neque anno 1545 eodem 
rediit ^^. Ex Polanco autem cognoscitur eum anno 1547 Lovanii fuisse, et eodem 
anno Socios lovanienses, cum antea inter se locis tectisque discreti fuissent, in unam 
eandemque domum esse congregatos *-. 



^ Ps. 146, 2. - Epistula Fabri, 9. lulii 1545 data, infra ponetur. 

^ Incipit : „Distracta habitatio vestra mihi vehementer probatur" ; finitur : 
„arrham utique non vulgarem aecepistis." 

* Historia Societatis Jesu ad Rhenum iuferiorem (Coloniae 1764) p. 23^. 

^ Incipit: ,Binas literas tuas accepimus 4 Non. Martii" ; finitur: „omnium sitis 
futuri." ^ Ignatius von Loyola an der romischen Curie (Miinchen 1879) p. 40. 

■^ Incipit: „Quod mones ergo tum de cohabitatione vestra" ; finitur: „numero 
et virtute." 

^ Ignatius von Loyola imd die Gegenreformation (Halle 1895) p. 394. Gothein 
scribit, se haec ex archivo quodam coloniensi hausisse. 

3 De eo Polancns l. c. I, 139. 236—238. 245. OrlamUnns I. c. I. 4, n. 104; I. 6, 
n. 10; 1. 8, n. 27. Imago primi saeculi S. J. p. 735; Emm. Aguilera S. J. , Pro- 
vinciae Siculae Societatis Jesu ortus et res gestae ab Anno 1546 ad Annum 1611 
(Panormi 1737) p. 1—4. '" Vide supra p. 103. 112. 

" Vide etiam infra, epistulam 2. lunii 1546 a S. Ignatio ad Canisium ceterosque 
Socios colonienses datam. 

12 L. c. I, 244. Mirum est ab historico coUegii coloniensis {Ilenrico Siinoiiis S. J.) 
Ignatium dicentem induci: „Distracta habitatio vestra mihi vehementer probatur." 

Branusberger, Canisii Epistulae et Acta. I. 9 



130 18. loannes Pelletarius Canisio ceterisque Sociis coloniensibus. 

Diceuduni igitur esse videtur: 

Ignatium (1.545 — 1547) Sociis lovaniensibus scripsisse, eiusque epistulae apc- 
graphum ad colonienses pervenisse, idque fortasse per Danielem Paeybroeck, sive is 
ipse Coloniam id attulerit, sive, quod verisimilius, Lovanio Coloniam miserit. Eiusmodi 
litterarum mutuae communicationes frequentes tunc erant , et hae litterae ea con- 
tinebant, quae scire coloniensium quoque Sociorum maxime intererat, v. g. condiciones. 
sub quibus Ignatius facultatum spiritualium a pontifice acceptarum Socios participes 
reddere volebat '. Epistula ipsa hic non ponitur ; spes enim est Socios hispanos in 
nova serie epistularum S. Ignatii, quam edituri .sunt, id mox praestituros. 

18. 
lOAXNES PEI.I.ETARIIJS S. J. 2 

OANISIO EIUSQUE SOCIIS COLONIENSIBUS.^ 

Parisiis meiise Febriiario 1545. 

Ex apographo eiusdem temporis, quod Coloniae ex autographo exscriptum est 
a Petro Kannegiesser , Societatis novicio (2^, IV4 pp.)- Cod. colon. : „Litt. Epistt. 
var.% f. VP. 

Fro Canitsii litteris ijratiag u(jit. CoJoniensibiiti Sociiis parisiensiu)n fratriiin 
charitatem testificatur. Gaudet, quod a Deo in Societatem vocatus sit. Vitia sua 
deplorat , proposita aperit , preces efftagitat , terrena cuncta spernif. Fratres monet, 
uf unum Christum sequanfur magnisque animis siih arhore rrucis perstent. 

ihesus. 
loannes pelletarius dilectiss. in Christo lesu fratribus suis Coloniae. 
Grratia et pax lesu Christi Domini nostri vobiscum. Literae vestro 
nomine per Kanisium scriptae^, ad nos (Deo gratias) peruenerunt, 



Contra Iguatius „de cohabitatione" Sociorum scribit: „mihi vehementer probatur". 
Deceptus autem ille esse videtur verbis, quae paulo post sequuntur: „cum separati 
ab alijs habitatione ac vitae forma in oculis omnium ac linguis sitis futuri." „Ab 
aliis" igitur, qui Societatis lesu non erant, separati erant, inter se autem et habi- 
tatione et vivendi ratione iuncti. 

* Cf. epistulam a S. Ignatio ad Kesselium et Canisium datam 6. lunii 1546. 

■^ loannes Pelletarius (Pelletier, Lepelletier), gallus, postea primus rector col- 
legii romani constitutus est a S. Ignatio, qui eum „sanctum rectorem" appellabat. 
Dein coUegium ferrariense rexit, in eaque urbe Herculi duci a confessionibus fuit 
eiusque uxorem Renatam, Ludovici, Galliarum regis , filiam et protestantismi secta- 
tricem tenacissimam induxit, ut ad catholicos ritus reverteretur. Tandem in Galliam 
remissus, collegii apamiensis initia egregie iuvit; Beatae Mariae Virginis eximius 
cultor et laudator, in dioecesibiis apamiensi, tolo.sana, ruthenensi, cadurcensi pev- 
multos calvinistas ad fidem catliolicam reduxit, pro qua et vincula tulit et, laboribus 
exhaustus ac fortasse veneno correptus — haec fama fuit — mortem occubuit 
Tolo.sae 1. lanuari 1564 (Cartas de San Ignacio III, 24«— 249. 409. A. v. Druffel, 
Herzog Hercuies von Ferrara und seine Beziehungen zu dem Kurfiirsten Moritz von 
Sachsen und zu den Jesuiten [Miinchen 1878] p. 39—45). Pelletarii gesta post 
Manareum , Orlandinum , Sacchinum , luveucium , Bartolum breviter complexi sunt 
Oius. Ant. Fatriijnani S. ,1. (Menologio di pie memorie d'alcuni religiosi della 
Compagnia di (Jesu [ed. G. Boero S. J.] I [Ronia 1859], 4—8) et Eleshan de 
Gnilhermy S. J. (Menologe de la Compagnie de Jesus, Assistance de France. 1. partie 
[Paris 1892] p. 1—5). ' Hae perisse videntur. 



Mense Februario 1545. 131 

adeo concinnae, vt verbis consequi, thrjvazw'' saTt. Ex quibus non 
mecliocrem profecto caepimus voluptatem. Quid enim vnquam dul- 
cius, quid iucundius, quid vero suauius ad amicorum fratrumque aures 
peruenire poterat, praeterquam epistola prosperae valetudinis eorum 
nuncia, qui vinculo amoris indissolubili coniunguntur ? Ita me Deus 
bene amet, tam iucunda est vestri recordatio, quam iucunda foret 
consuetudo. Nec tantum forte animos Apostolorum exhilarauit ami- 
corum praesens conuictus ^ , quantum nostros memoria vestri per 
epistolas refricata''. Mutuum amorem saepe dissoluit vel minuit cor- 
porum disiunctio. Vestris literis vestra charitas magis illustratur ac 
illucescit. dum radij quos in vos transfudit consolator' ille Sanctis- 
simiis^, etiam ad nos vsque penetrarunt. Vtinam apud Dominum 
digni habeamur, vt superabundantis erga nos charitatis vestrae, par- 
ticipes euadamus, Quod fieri non potest sine Dei Opt. Max, inex- 
hausta bonitate: cui vel hoc etiam praecipue debeo, quod me vestro 
sodalitio, vestrae fraternitati et professioni adiunxit, ex ipsis mundi 
fluctibus vix tandem emergentem. Ac vtinam is qui sic fecit mi- 
sericordiam suam^ cum seruo suo, perficiat quod iam coe- 
pif^^. Sed an deneget gratiam Dominus? Minime, (vt mihi videtur) 
debite quaerentibus. Nam dubio procul, qui quaerit, inuenit: 
qui petit, accipit: et pulsanti aperietur^. Ego forte quod 
quaero et peto, propterea non accipio, quia nec recte nec licite peto ^, 
et instanter non quaero, vtpote terrenus, carnalis, animalis, omnibus 
vitijs obuolutus, non perspiciens* quae sunt Spiritus^, neque 
sapiens quae sursum, sed quae super terram^. Confido 
tamen in omnibus dilectissimi , per vestras apud gratiarum Datorem 
preces, supplicationes et obsecrationes assiduas, animum in melius 
mihi mutandum esse, vitia corrigenda, carnem edomandam, mundum 
per*^ me fortissime contemnendum, mentem purgandam, satanam con- 
terendum esse. Quibus pactis gratiam abundantius mihi praesidio 
futuram, dubitare non possum. Id tamen, vt citius feliciusque con- 
tingat, ad Dominum clamare cogor cum Regio propheta, Illumina 
oculos meos, ne vnquam obdormiam in morte*^. Sed prae- 
stat vt coecus coelum" sine intermissione spectem, et improbis vocibus 
acclamem, Domine vt videam^'^. Nunc interim nunc valeat hoc 
seculum infoelix, valeant amici fures temporis, valeant voluptates 
mellita venena, valeant opes irritamenta malorum: valeant ambitio, 
fastus, aemulatio, valeant aurae seculares mentis carnificinae, denique 



adwa-nv apogr. ^ refricta apoijy. " consolatur apo(/r. '' cepit apoi/r 
Foiiasse lefjendum: pereipiens. ' prae upoijr. ^ coecum apoijr. 



1 Cf. V. g. 2 Cor. 7, 6. 3 lo. 3. ^ Spii-itus sanctus; cf. e. g. Act. 1>. 31. 

3 Ruth \, 8 et saepe. •• Phil. 1, 6. "> Matth. 7, 8. Luc. II, 'J. 

« lac. 4, 3. "^ 1 Cor. 2, 14. « Col. 3, 2. 

9 Ps. 12, 4. '« Luc. 18, 41. 



132 15- loannes Pelletarius Canisio etc. Mense Februario 1545. 

valeaiit iiiilii terrena omnia vt solus mihi incipiat sapere Christiis 
Dux meus et Imp. meus, cui seruire dixi regnare, cui miHtare putaui 
imperare. Desyderia carnis exuantur, affectiones proscindantur , vo- 
luntates mortificentur. vt rectissime Christo crucifixo conformemur et 
adhaereamus. Hunc vnum (qui via est^) totis animi viribus se- 
quamur in fame, siti, nuditate, carceribus, flagris, quoad crux nobis 
vna sit vita et gloria. Ille nostrae delitiae, nostra bona, nostrae 
curae, nostri thesauri, nostrae spes, ille \tius sit nobis omnia in 
omnibus^ et prosperis" et aduersis, Vocem eius intentissime sequa- 
mur. Qui non renunciauerit (inquit) omnibus quae possi- 
det, non potest meus esse discipulus^. Et, Qui venit ad 
me, et non odit patrem suum et matrem, uxorem fra- 
tres etc. , adhuc autem et animam suam, non potest meus 
esse discipulusl Hoc nobis durum videri poterat, nisi idem qui 
verbo docuit, opere etiam maiora complesset ob magnitudinem ergo 
nos amoris sui. Non enim sat erat, si regium honorem aspernaretur, 
et pro summis infima, pro sublimibus abiecta eligeret, sed ne loculum 
quidem possideret, iniurias subiret, contumelias exciperet, denique 
crucis partem vbique sibi vendicaret. Et nos o viri fratres hanc 
crucis gloriam expetamus, hanc arborem excolamus, quae sola solidos 
profert fi-uctus, per cuius virtutem in omnibus (ne dubitetis) superiores 
estis euasuri. Sepeliant interim mortui mortuos suos^, ride- 
ant, qui lugebunt sed sero, contemnant qui poenitebunt sed non ad 
salutem forte*', sint iniurij qui vobis obtrectabundum [slc] putarunt^ 
sed tangunt pupillam oculi Dei'^. Nos arbori crucis adhaerea- 
mus et configuremur indies magis ac magis. Ego, sicut non ignoro 
multum [valere] vel vnius iusti deprecationem^, ita quam 
maxima mihi polliceor in Domino de vest [ris] precibus, sacrificijsque. 
pius ille pater et misericors Dominus, qui vos vocauit in [ad- 
mira]bile lumen suum'^, nos prouehat, augeat perficiatque, vt in 
[sancto] ipsius seruitio perduremus foeliciter. Amen. Lutetiae ex 
collegio Longobardorum''!^ . . . Februarij 1545. 

D. Kanisio et caeteris ipsius in Christo fratribus. Coloniae. 



putarit apogr. ^ Longebardorum ctpofjy. 



1 lo. 14, 6. 2 Eph. 1, 23. 3 Luc. 14, 33. 

* Luc. 14. 26. ^ Matth. 8, 22. Luc. 9, 60. 

« Cf. 2 Cor. 7, 8—10. 

■ Zach. 2, 8. 8 lac. 5, 16. ^ 1 Petr. 2, 9. 

'" In hoc universitatis coUegiuni iam anno 1540 primi parisienses Socii recepti 
sunt; ac cum anno 1544 in belli trepidatione paulisper Parisiis discessissent . anno 
1545 iterum in idem collegium recepti et numero aucti sunt {Polancus 1. c. I, 97. 156. 
OrlaiKlinHx \. c. 1. 2, n. 97; 1. 4, n. 119; 1. 5, n. 42). 



19. Canisius Oswaldo II. coraiti montensi. 5. Februarii 1545. 133 

19. 

CANISIUS 
OSWALDO II. 1, 

comiti montensi ^ et romaui imperii principi. 
Colonia 5. Februarii 1545. 

Ex apographo, circa annum 1657 Embricae confecto (2'', 2 pp.), in cuius fine 
altera manu scrii^tum est : ^Exacte convenit cum autographo, in quo agnosco manum 
R. P. Petri Kanisij s. mem. Ita testor Embricae 20. Maij 1659 Winandus AVeiden- 
feld Societatis lesu." Cod. colon. : „Litt. Epistt. var.", fol. non signato, inter 
f. VI et VII posito. 

Epistula usi sunt Reiffenherg 1. c. p. 25"^ et Hansen 1. c. p. 189. 197. Par- 
ticulas germanice versas posuit E. Gothein , Ignatius von Loyoh^ und die Gegen- 
reformation (Halle 1895) p. 285. 678. 

Comiti gratias agit, quod Sociis coloniensibns pe-rfugium ohtulerit. Quani in- 
signes patronos hi modo nacti sint. De nomine „Iesuitarum'^ . Socios nil quaerere 
nisi salutem animarum, ceterarum rerum omnium spem in Deo x>onere, in cruce 
Christi ferenda gaudere. De ^^^^'secutione contra eos Coloniae mota et communi 
hahitatione iterum ab iis coepta. Comitem Canisius ^jfff;-/*" sui memoria excitat et 
fratres ei commendaf. 

ihesus 

Illustris admodum et reverende Domine Princeps Clementiss. 

Gratia domini nostri lESV CHRISTI et pax cum C. T. sit semper. 

Eam Christianae charitatis vim esse sentio, quae^ non prae- 
sentes modo conglutinare possit, sed absentes etiam atque adeo ignotos 
amicitiae foedere coniungat copuletque. Nam ut exempla peregrina 

^" Vel ut; apogr.: ut quae. 



^ Tertius huius nominis inter dynastas montenses hic erat , secundus inter 
comites. 

2 Erat hic ^Grave van "S Heerenbergh" (quod oppidum nunc est provinciae 
geldricae regni neerlandici) . Oswaldus L, avus eius, a Friderico III. comes imperii 
creatus erat. Probe igitur distinguere oportet comitatum hunc montensem non 
solum ab illo, cuius caput erat urbs Belgii (Hannoniae) notissima ^Mons" sive 
„Bergen", et a ducatu montensi (Berg, nunc regni borussici), sed etiam a marchio- 
natu montensi sive Bergis ad Somam (Bergen - op - Zoom , nuuc regni neerlandici), 
cuius dynasta loannes Glymaeus (de Glymes) cum uxore Maria de Lannoy 
S. Ignatio , Everardo Mercuriano , collegio lovaniensi magnam benevolentiam prae- 
stitit {Oliv. Manareus S. J. [1523 — 1614], De vita et moribus Everardi Mercuriani 
.[primura ed. Bruxellis 1882] p. 25. Fam. Strada S. J., De bello Belgico [Antverpiae 
1649] I. 1, p. 34. DelpJace 1. c. p. 88. E. H. Kneschl-e, Neues allgemeines deutsches 
Adels-Lexikon I [Leipzig 1859], 331). Oswaldus ille, cui Canisius scripsit, natus 
esse traditur anno 1508, mortuus 9. Maii 1546; uxorera duxerat Elisabethara a Dorth, 
loannis Horstii viduam. Oswaldi genealogiara proponunt Nic. Rittershusius (Genea- 
logiae Imperatorum , Regum etc. [ed. 2, Tubingae 1658]) sub v. Comites Montium 
et lust. Christ. Dith)narus (in Wernh. Tescliounacheri ^Annalibus Cliviae, luliae" etc. 
denuo editis [Francofurti et Lipsiae 1721] ad p. 534). Brevera eius historiam texuit 
Ar. van Slichtenhorst, Geldersse Geschiedenissen I (fArnhem 1654), 83 — 84. 



134 l-^- Canisius Oswaldo II. comiti mouteusi. 

volcns praetermittam, quae sicut quotidiana ita sunt innumera, liceat 
obsecro prudentiam tuam hic milii testem proferre. Quid enim aliud 
praeterquam charitatis in CHRISTVM tuae virtus in causa fuit, ut 
me una cum his qui mecum in CHRISTO sunt fratribus, diligas ab- 
sentem, foueas immerentem, et quos necdum videris fovere cupia.s, 
tueri gaudeas, omnique benevolentia prosequaris, nullis etiam offitiis 
provocatus? Ego vero durn incomparabilem hanc erga nos charitatem 
tuam cogito, certe non possum non admirari: primum quod admira- 
bilem illam charitatis energiam a D : Apostolo praescriptam , ad 
cor. 13 1 re ipsa comperio. Deinde quod Dei Opt: Max: et filii eius 
Domini nostri lESV CHRISTI effusissimam erga servos suos bonitatem 
contemplor. Huius enim gratia fit proculdubio, quod praeter meritum 
et exspectationem omnem tanti quotidie Patroni nobis obveniant, qui 
causam instituti nostri provehere et velint et possint. Ante paucos 
menses (mirum dictu) paterno phine affectu complecti nos coeperunt 
Reverendissimi in CHRISTO Patres, Domini nostri clementiss: D: 
Georgius a Skotborg'^ Archiepiscopus Lundensis Primas Sueciae". 
D. Hieronymus Varallus [s/c] Archiepiscopus Rossanensis " ^. D. Jo- 
hannes Poggius Episcopus Tropaeensis, ambo Legati Apostolici. D. Ott(^ 
Truchses Episcopus Augustanus, nunc etiam Cardinalis. D. Theodo- 
ricus Hezius Prothonotarius Apostolicus, idemque Subdecanus D. Lam- 
berti Leodiensis^. Hisce summis viris tu nunc annumerandus es vir 
summe, qui non minori virtutum quam stemmatis ac nominis nobih- 
tate apud tuos praecellis, eo tamen maior, quo te nobis hoc est in- 
fimis clementiorem ostendis. IUi quos commemoravi praeter amicos 
alios bene synceros, non aliter profecto ac patres suam nobis operam 
omnem, quoties vellemus, humanissime polliciti sunt, pro*^ interim ad- 
monentes, ut in hoc nostro instituto, quod CHRISTO Duce sumus 
amplexi , persisteremus ac promovereraus. Facimus ita quidem, 
tametsi non sine quorundam invidia simul et obtrectatione , quae 
nobis etiam lesuitae nomen dedit"^. Absit enim procul ut sacro- 



Stotborg apogr. ^ Sueviae apoyr. ' Rossenensis npotjr. '^ pre itpoyr. 



1 1 Cor. 13, 4-7. 

'^ Anno 1537, cum Hierouymus Verallus, romauus, Veuetiis legatioue pouti- 
ficis fungeretur, Ignatius eiusque socii vota paupertatis et castitatis coram eo reuo- 
vaveraut. Eodem fere tempore idem publica tabula sauctitatem et doctrinam 
Ignatii attestatus erat. Auno 1549 cardinalis creatus est {lo. Fetr. Maffeins S. J., 
De vita et morib. Ignatii Loiolae [Duaci 1585] I. 2, c. 4, p. 94. Cf. Ch. Clair S. J., 
La vie de saint Ignace [Paris 1891] p. 200—201). 

* Vide supra p. 121. 

* Anno 1555 Sorbonnae parisiensi Martiuus Olave S. J. , doctor et ipse sor- 
bonnicus et concilii tridentini tlieologus, de institutione Societatis lesu inter alia 
hoc asseveravit : „Non fuit consilium , vt qui iu bac congregatione essent , le- 
suitae simplici dictioue vocareutur" {Orlandiiius 1. c. I. 15, n. 47). De eodem 
nomine saeculo XVII. ineunte Franciscus Suarez S. J. (1548— -1GI7) : „Nomine le- 
suitarum", inquit, „abutuntur haeretici, ut bomines Societatis proscindant." Quam- 



5. Februarii 1545. 135 

sanctum illud nomen ullatenus usurpemus nobis, qui CHRISTI lESV 
vixdum discipuli vel sane tyrones sumus, adscripti militiae crucis 
eius^: quam contemptis omnibus unice nobis proposuimus, et passim 
apud quosvis exaltare percupimus, nec sine certo quidem foenore: 
nimirum ut aliorum salutem nostrum et lucrum et peculium faciamus ^. 
Hic scopus est quem studia nunc nostra consectantur * , huc enitimur, 
huc spectamus, nihil interim ambigentes de adfuturo nobis Dei Opt: 
Max: praesidio, qui nos ad hoc militiae genus clementer evocavit, 
quique certo certius promisit fore , ut p r i m u m q u a e r e n t i b u s 
regnum Dei, et iustitiam eius nihil unquam defuturum, sed 
adiicienda sint caetera omnia^, quae cum terrestre corpus, 
tum coelestem animam nobis foveant, nutriant, tueantur ac servent. 
Nec ignoramus, quin imo compertum habemus, in crucis CHRISTI 
militia cum piis omnibus communia nobis impendere pericula, incom- 
moda, adversa : praesertim hoc exulceratissimo saeculo, quod pietatem 
omnem contemptui habet, imo superstitionem vocat, et crucis CHRISTI 
gloriam* ducit ignominiam. At eo magis nunc animos oblirmamus 
et adversus huius vitae mala omnia praemunimus, ut si dominus 
vineae nonnunquam extrudere dignetur operarios suos in messem^, 
operarios habeat idoneos, atque iuxta D: Pauli sententiam, in omni- 
bus praebeamus exempla bonorum operum, in doctrina, 
in integritate, in gravitate^: ut etiam is qui ex adverso 
est revereatur nihil habens malum dicere de nobis^, 
Quamquam non video quid homini Christiano durum molestumve possit 
videri, ut cui vexilla crucis debent esse ipsissimae delitiae: ut sciat 
suae militiae trophaea non pompis, sed miseriis reportari oportere. 
Xec enim alia Sanctorum vita fuit, quam'' perpetua quaedam crux 



coniectant apogr. " quae apofiv. 



quam „in hoc nomine recte interpretato nihil est a veritate aut pietate alienum. 
Nihilominus taraen, ipsa Societas non solet hoc nomine suos appellare" (Tractatus 
de religione Societatis lesu, denuo ed. a P. P. Gueaii de Reverseaux S. J. (Bruxellis 
et Parisiis 185,7) 1. 1, c. 1 , n. V. VI, p. 3. 4). BoUandistae quoque nomen, ^quo 
lesuitae dicimur", vocant „adventitium, vulgare et compendiosum" (Acta Sanetorum 
lulii, VII [Parisiis et Romae 1868] p. 485. Ac lulius Nigromis S. J. affirmat „hanc 
appellationem a nobis minime fuisse excogitatam", sed ^fictam esse a vulgo, quod 
amat compendia sermonis" (Regulae communes Societatis lesu commentariis asceticis 
illustratae. Ed. 3 [Coloniae 1617] p. 108—104). 

* P. Petrus Riladeneira S. J. , qui S. Ignatii discipulus erat eoque intime 
utebatur: ^Animadvertendum est", inquit, „nomen Societatis lesu non ita esse inter- 
pretandum , ut congregationem hominum denotet , qui lesu Socii sint , sed cohortem 
veluti militum, qui sub Imperatore lesu stipendia faciant; vel, si melius placet, 
familiam , quae Christi magni Patrisfamilias mores induere , censumque amplificare 
satagat uberrima animarum fruge coacervanda" (De ratione instituti Societatis lesu ; 
ex Hispano vers. a P. Laur. CarJi S. J., Romae 1864) c. 1, p. 74). 

^ Constitutiones Societatis Jesu, Ex. c. 1, n. 3; c. 4, n. 27. 

3 Matth. fi, 83. Luc. 12. 31. " Cf. Gal. 6, 14. 

5 Matth. 9, 38; 20, 1—7. « Tit. 2, 7. ^ Tit. 2, 8. 



136 19- Canisius Oswaldo II. coniiti moutensi. 5. Februarii 1545. 

et quotidiana mortificatio. Quapropter egentes, angustiati, 
afflictii per patientiara currebant ad propositum sibi 
certamen, aspicientes in autorem fidei et consumma- 
torem lESVM, qui proposito sibi gaudio sustinuit cru- 
cem confusione contempta-. Nos vero qui nondum usque 
ad sanguinem restitimus^, hanc summam felicitatem ambire pos- 
sumus, quae quidem in hac vita percipitur, ut ex ipsis Domini fla- 
gellis (quibus filij Dei quum castigantur, simul dignoscuntur) nos haud 
plane spurios esse comprobemus, Nam per mille tril)ulationes ad 
imitationem crucis CHRISTI contendendum est, in qua omnis gloriatio 
tandem certissime constituenda venit"^. Ac proinde qui variis nunc 
modis nos exercent, nos cruciant palam iniurii, clam detractores, his 
magna quidem a nobis gratia debetur: cum vel nolentes rebus nostris 
non tam incommodent quam commodent, non tam cursum nostrum 
remorentur, quam promoveant. De Coloniensibus nihil dicam, qui si 
nobis infesti esse voluerunt, poterant forte quorundam falsis calum- 
niis adversus nos non perperam exacerbari. Ferebat [fa]ma, nos 
novae sectae homines hic mala mente consedisse. Statim extortum 
est contra nos ed[ictum,] ut abscederemus e civitate. Intercesserunt 
^iri aequi et boni, qui concitatum senatus contra nos furorem miti- 
garent, ita ut disiunctim hic vivere liceret. Non diu post bona pars 
ex nostris concessit Romam, ubi praecipui de Societate nostra Patres 
agunt apud Pont: Max: nonnulli apud Portugalenses manent, non 
sine maximo Kegis^ gaudio, qui centum studiosis huic Societati ad- 
dictis collegium exstruxit ^. Est et nostris collegium Parisijs, Paduae, 
Walonzenis^, Romae, Colimbriae, multisque alijs in locis. Vt ad 
nos redeam, relicti nunc sumus pauciores Coloniae quam septem, et 
in easdem aedes commigravimus ^. Vn [us] est CHRISTVS, per quem 
tuta nobis omnia pollicemur, et in cuius manibus non tantum 
sortes nostrae^, sed et ipsa R e g u m c o r d a i" diriguntur. Caeterum 
ista commemorandi ra[tio] propterea mihi suscipitur, ut non igno- 
rares eximie Princeps, quid cmn tuis clientulis ageretur: quos tanto 
favore prosequeris, vt (sicut amici testantur:) [vitae] sumptus et 



' Hebr. 11, 37. ^ Hebr. 12, 1. 2. =* Hebr. 12, 4. 

* Cf. Gal. 6, 14. •' loanues III. is erat. " Conimbricae. 

■^ Scribendum potius fuit: Yalentiae (in Hispania). Quod coUegium vel potius 
seminarium inceptum est anno 1544. Yalencenense autem collegium (Valenciennes 
in Gallia septentrionali) plus quam viginti annis post institutum est. Cf. Alfr. 
Hamij S. J. , Documents pour servir a Thistoire des domiciles de la Corapagnie de 
Jesus (Paris [1892]) p. 54. 

* lam tunc factum est, quod Kritzvadt, ad ^Histor. Collegij primam" provocans, 
anno 1546 factum affirmat, cum scribit: ^Nostri hoc anno ante Praedicatores iuxta 
aedes D. Proc. Auerdunck [Averdong] e regione parui ostij Praepositurae S. Audreae" 
[habitare coeperimtj (* Cod. ,.Hist. gymn. tr. cor." f. 21 '' adnot. in margiue. Cf. infra, 
inonum. 17. Huius rci summam etiam narrat Geleiiiti^ 1. c. p. 504). 

■■' Ps. 30, IG. «0 Prov. 21. 1. 



20. Canisius B. Petro Fabro. luitio Februarii et 12. I^Iartii 1545. 137 

vivencli lociim istic nobis polliceare. Pro qua tam rara in Deum 
pietate et singulari tua erga nos benevolentia nihil non debemus, 
debemus inquam amp[lissi]mo tui nominis splendori. Quod ad nos 
attinet, si usquam aut voluntati tuae, aut tuorum de nobis expecta- 
tioni respondere possumus, libentes'' ac singulatim operam nostram C. T. 
pollicemur. Cum enim publico omnium coramodo nos totos devoveri- 
mus, illi tamen in omni vita nobis plurimum observandi sunt et co- 
lendi, qui Reip: gubernac [ulis] adhibiti se nobis interim exhibent 
Patronos, et in curanda gregis Dominici salute comministros. lam 
quia'' studiorum nostrorum ratio sedes mutare non sinit, hoc unum 
iterum pollicemur Comes magnifice, tui memoriam in orationibus 
nostris apud D [eum] esse duraturam. Ego vero qui fratrum infimus 
plane sum, hanc scribendi provintiam aliorum nomine suscej)i, fretus 
praecipue tua singulari humanitate et clementia, qua tot annis patrem 
meum M. lacobum foel. mem: complecti dignatus es^. Nec dubito 
fore quin fratres et sorores meas ex noverca, perpetuo sis propugna- 
turus: memor quam sit salutaris orphanorum, pupillorum ac viduarum 
defensio. Sed p[uto me] modum epistolarem excessisse. Tantum 
boni consulas precor quod ab animo C. T. deditiss. proficiscitur. Do- 
minum lESVM precor ut per spiritum suum' D. V. conf[ortet] 
atque corroboret in interiore homine^, ut implearis in 
omnem plenitudinem Dei^. Coloniae^ V. Februarij 1545. 
S. Y. 

Servus et filius in Christo 
Petrus Kanisius 

Xoviomagensis. 
Illustri Domino ac Principi magnifico D. Oswaldo Comiti Mon- 
tensi etc, Domino meo clementiss. 

20. 

CANI8IUS 
BEATO PETRO FABRO S. J. 

Colonia initio Februarii et 12. Martii 1545. 

Ex apograplio, circiter annum 1870 confecto ex autographo, quod est in „Yaria 
Historia" etc. tora. I, f. 69-70. 

Particulam italice vertit G. Boero S. J., Yita del Servo di Dio F. Nicolo Boba 
diglia (Firenze 1879) p. 31 ; duae latinae sunt in ,Cartas del B. P. Fedro Fahro" I, 266^ 



* libens apogr. '' qui apo(jr. " sum apor/r. 



' 'S Heerenbergh haud procul abest a Neomago. Atque Os-\valdus saepius, 
V. g. de agro -vvischensi, egerat cum Carolo Egmondano, Geldriae duce, apud quem 
lacobus Canis multum valuerat {loh. /s. Foiitanas^ Historia Gelrica [Hardervici 
Gelrorum 1639] p. 762. 764. 767). "- Eph. 3, 16. " Eph. 3, 19. 

* Falso Beiffenherg affirmat hanc epistuhim scriptam esse Neomago (1. c). 



138 '^^- Cauisius B. Petro Fabro. 

Qoiisiiis Dif!fi'niiiiiii ct Lovdniitm profectns ud sfipeiii EscJiio et P. Conielio 
VisJiafoeo afferendani. EsrJiiuiii Sociefati conciliat et eo adiiivante Lovanii cinn Tap- 
pero et aliis de constitiitionc collegii ayit. Statnitiir, Canisio Colonia Lovaniinn 
transniiyrandnm esse. De CorneJio VisJiavaeo, Adriano Adriani, Petro Kannegiesser, 
aliis Societafi adiunctis vel adiinujendis. De Sociorinn coloniensiinn nova Jiabitatione 
ct de victu iis parando. Cornelins VisJiavaeus in daemones potens. Quantuin CoJoniae 
Socii confirmati sint visitatione P. BobadiJlae et Nuntii VeraJli. Canisitis in Capifolio 
prosperrime contionatur. Optiniafes suinmam operam dant ei CoJoniae retinendo. 
Ipse totus ex praepositis pcndet. Evcrardus QuestcnburcJi quam dure a Sociefate 
proJiibeatur. 

ihesus 
Reverende doniine et pater in CHRISTO. 

Gratia Domini Nostri Jesuchristi sit semper cum Dominatione 
vestra. 

Seribam de profectione mea quam, dirigente Domino, jam confeci 
per Brabantiam. Profectionis haec fuit causa. Reverendus ille noster 
amicus, imo Pater, Prior Carthusiae Coloniensis, ut est in erogandis 
eleemosynis eflfusissimus , destinaverat mittere M. Nicolao Diestensii 
500 aureos quibus monialium ipsius penuria sublevaretur. lamque 
benignius de me sentiebat M. Nicolaus, clam quoque subindicans ut 
ad se venirem^. Eo facilius Prior animum meum confirmavit ut 
500 aureos allaturus ad M. Nicolaum properarem. Quam ego nactus 
occasionem fidentius apud Priorem intercessi pro venerabili fi-atre 
Domino Cornelio, quem tu semper dignissimum judicasti, ut qui tam 
indignis debitorum vinculis exemptus, quamprimum ad studia rediret 
liber^. Quod ad me attinet, hac de causa potissimum iter hoc in- 
gredi volui, acceptis a Priore centum adhuc aureis in gratiam D. Cor- 
nelii, cui tantum ego adjeci pecuniae'* quantum persolvendis debitis 
omnibus sat erat, ne scilicet prudentia tua suo desiderio et exspec- 
tatione diutius fraudaretur. Benedictus Deus qui M. Nicolaum modis 
omnibus affabilem , benignum , et placidum restituit mihi , dum per 
omnia me submisse coram illo gererem, sperans humilitate expugnari 
posse quod vi rationum hactenus ab eo impetrari non potuit^, Quin 
usque adeo benevolum illum mihi reddidi, ut postero statim die Lo- 
vanium ierit mecum, nihil tamen intelligens de pecunia D. Corneho 
per me numeranda. Sed vide, obsecro, quam ille totus nunc noster 



' Canisius magistrum suum Nicolaum Eschium dicit, qui tuuc Distemii (Diest, 
in Belgio) beginagiuni regebat. 

- Fortasse Eschius idem, quod alii quoque viri piissimi eius temporis, timuerat: 
ne nova illa Societas , cui Canisius se addixerat , sub specie catholicae pietatis 
catholicam fidem clam impugnaret. 

* P. Cornelium Vishavaeum , Societatis novicium , dicit ; cf. supra p. 95 — 97. 
Manareiis: [Societas] „aedes proprias Lovanii anno 154:4 nullas habebat, . . . sed 
pauci degebant in eiusdem P. Cornelii domo secus coemiterium D. Michaelis, quam 
conductitiam habebant" (1. c. p. 13). 

■* Ex hereditate paterna ; cf. supra p. 45 ^. 

* Ut probaret Societatis institutum Canisiique consilium in ea semper vivendi. 



Initio Februarii et 12. Martii 1545. 139 

sit, prius vix aliqua parte noster, praecipue, quod nosti, Coloniae. 
Nam ubi M. Nieolaus liic pauca auclisset quae a me desiderari dixe- 
ram de Collegio nostrae Societatis apud Lovanienses instituendo, statim 
hujus rei curam in se vel ultro suscepit ^. Primum igitur ea de causa 
convenit mecum D. Cancellarium 2, dein Magnificum Rectorem, Prae- 
sidentem scilicet Collegii Pontificis ^ D. Tilmannum ^ * , alios itidem 
nonnullos. Responderunt omnes hi (quorum et favor et consilium 
expetebatur) sibi consultissimum videri, et magnopere proficuum ut 
ex nostris aliqui praesertim studiosi apud se considerent, et paulatim 
in Collegii formam conjunctim viverent; quibus favorem, consilium, 
benevolentiam , amoremque omnem pollicebantur. Ego vero tacite 
non poteram non admirari et magnificare Dominum, qui commodissi- 
mam aperiebat viam nobis, licet insperatam, ut a nobis tandem et 
Lovanii Collegium erigeretur. Quod eo videri debet admirabilius quo 
citius impetratum est, praesertim ab eo qui videri poterat nostris 
infensissimus. Est enim illa speciosior victoria, cujus causam nobis 
praebent ipsi etiam adversarii. Breviter, in eam sententiam discessum 
est ut D. Cornelius, partim ab aemuh's, partim a virginibus nimium 
impeditus^, quam primum contenderet ad studia Coloniam; Ego vicis- 
sim, dimissa Colonia Lovanium commigrarem in locum ac domum 
D. Cornehi, habiturus ilhc mecum sacerdotem imprimis quem Dominus 
Cornehus et Christo et nobis hicrifecit, et quos idem quotidie lucri- 
facit, cum in exercitiis habuerit*^, me tum praesente, tres egregios 

•' Tiemannum o.poijr. 



^ Eschius postea Societatem lesu sincere amavit. P. Franciscits Costcrus S. J. 
Lovanio 11. lanuarii 1570 S. Francisco Borgiae, praeposito generali, scripsit: 
Senatum distemensem et abbatem vicini monasterii everbodiensis collegium Socie- 
tatis instanter petere, domum et 600 florenos annuos oiFerentes, simulque promittere 
se reditui illi augendo diligenter operam daturos. „Idem mihi promisit dominus 
Nicolaus escius Pastor Beginagij Diestensis , patribus societatis notus, et ualde ad- 
dictus, qui iam augmentum aliquod centum fortasse florenorum annuorum videtur 
habere paratum" (ex*epistula Costeri archetypa, quae est in cod. „Germ. 1569 sqq. 
11." f. 493. 494). 

- Is erat Ruardus Tapperus, magni nominis theologus, quem Franciscus Strada 
induxerat, ut exercitia spiritualia S. Ignatii summa cum diligentia faceret {PoUincus 
1. c. I, 115). De eo plura infra. 

^ CoUegium hoc ab Hadriano YI. , olim decano ecclesiae coUegialis S. Petri 
lovaniensi, conditum erat. 

* Rector universitatis lovaniensis tunc erat Tilmannus Clerici, geldropensis, 
theologiae licentiatus; cui 28. Februarii 1545 lodocus Ravesteyn successit \Valcr. 
Andreas, Fasti academici studii generalis Lovaniensis [ed. 2., Lovanii 1650] p. 42). 

^ Hae ei peccata confiteri et animas regendas tradere volebant. Cf. supra p. 112. 

" S. Ignatius in adnotatione decima quinta libri exercitiorum sic praecepit: 
,Ille. ((ui tradit Exercitia, non debet ea accipientem movere magis ad paupertatem 
neque ad promissionem (aliquam) quam ad opposita; neque ad unum statum vel 
modum vivendi [magis] quam ad alium : quia licet , extra Exercitia, possimus licite 
ac meritorie movere omnes, qui probabiliter idoneitatem habeant, ad eligendam con- 
tinentiam, virginitatem, religionem et omnem modum perfectionis evangelicae: tamen, 



140 20. Canisius B. Petro Fabro. 

juvenes, et post istos admissurus sit et alios in hoc praeparatos^ 
Ubi Coloniam in Quadragesima pervenerit, adducet secum laudabilem 
juvenem M. Adrianum Antuorpiensem , eumdemque non vulgarem 
Theologiae Bacclialaureum, sic satis divitem, et nobiscum sua sponte 
pauperem , nunc plane nostrum et nobiscum ipsius Christi condisci- 
pulum , quo suaviter frui poterit D. Cornelius in Domino Colo- 
niae non sine magno suorum studiorum profectu^. Praeter Petrum 
Kannegiezer^ qui mecum abit Lovanium, habeo et alios non modo 
Lovanii, sed et Coloniae quos per Dei gratiam ausim certo nobis 
polhceri, praecipue vero nepotem amicissimae nobis Dominae Mar- 
garethae^, nepotem inquam ex unico suo fratre, convictorem nunc 
M. Andreae ° hospitis mei. Is nepos a Natali Christi coepit sibi totus 
displicere, ita ut anteactae solitaeque vitae pertaesus, deinde lacry- 
mabundus incesserit", et varia secum reputarit de certo vitae ge- 
nere amplectendo dum animus illi propendet modo ad Carthusiensem 
ordinem, modo ad Societatem nostram, adeo tamen fortiter, ut nec 
parentum nec opum ratione se sinat quicquam abduci. Propter quae 
potuit non difficulter ad exercitia perduci, quae duobus jam diebus 
non sine magno fructn coepit tractare. Propter communem nobis 

* intercesserit apotjr. 



in talibus exercitiis spiritualibus , convenientius est, et multo melius, quaerendo 
divinam voluntatem, ut ipse Creator ac Dominus animae suae (sibi) devotae se 
communicet. oam amplexans in suura amorem ac laudem, eamque disponens ea via, 
qua melius poterit ei deinceps servire (vel, quae inelius poterit ipsi convenire in 
posterum) ; ita ut qui tradit Exercitia, non divertat, nec se inclinet ad unam neque 
ad alteram partem ; sed consistens in medio, ad instar bilancis, sinat Creatorem cum 
creatura, et creaturam cum suo Creatore ac Domino immediate operari." Ita versio 
litteralis a R. P. lo. RootJiaan S. J. ex autogi'apho bispanico facta, Exercitia spiri- 
tualia S. P. lynatii de Loyola (ed. 5., Romae 1854) p. 12. Nec tamen negari potest 
ipsos, qui ab Deo ad vitam religiosam vocati sint, in sancta exercitiorum horum 
quiete multo facilius quam inter sollicitudines vitae consuetae hanc Dei vocationem 
posse cognoscere et, quae ei obstant, removere. Ac fortasse nonnumquam ipsa haec 
vocatio a Deo tamquam praemium quoddam ei tribuitur, qui pie ac fortiter sacra 
haec exercitia obiit. 

1 Anno 1545 Lovanii Societati additi esso feruntur: Nicolaus Goudanus (Floris), 
parochus Bergae ad Somam , Rumoldus Vishavaeus , Petrus Gillonius (Legillon), 
Adrianus Adriaui (Adriaenssens) , Antonins Vinck, Nicolaus Lanoius (Delanoy), 
Georgius Colibrant {Dclplace, L'etablissement etc. p. 2*). 

* Adrianus Adriani , a S. Ignatio ^angelus" vocatus, anno 1549—1558 Sociis 
lovaniensibus praefuit; calumnias et carceres perpessus, Lovanii 18. Octobris 1581 
cum opinione sanctitatis obiit. De eius scriptis vide SommervogcJ 1. c. I, 57 — 59. 

3 Cf. supra p. 125. 

* Margaretham Questenburch dicit, amitam Everardi Questenburch, qui Societati 
nomen dedit; de epistula, qua is B. Petrum Fabrum ea de re certiorem fecit , vide 
infra, monum. 21. Margaretham Questenburch Faber significare videtur, Colonia 
10. Maii 1544 S. Francisco Xaverio scribens: „Otra senora asimismo hay, la cual 
mucho nids nos ha obligado A que roguemos por ella, por las muchas obras que 
ha becho en nuestra sustentacion corporal" (Cartas del B. P. Pcifro Fahro I, 237 
ad 238). * Herll. 



Initio Februarii et 12. Martii 1545. 141 

Patrem ac Dominum Jesum velitis tam hujus quam alioruui ac nostrum 
omnium perpetuam liabere memoriam in orationibus vestris. 

Addam et de nova domo. Nam antea, saeviente contra nos 
publico paene tumuitu, certum nobis erat emigrare non e domo tan- 
tum, sed etiam ex oppido. Fecissemus'' id quidem, praesertim 
D. Claudioi nos jam Romam ablegante, nisi afflicta valetudo M. 
Lamberti" intercedens quosdam sibi custodes reservasset. Cogitare 
audeo, scribere non audeo, tantum beneficii huic ingratae patriae tum 
obtigisse divino quodam consilio. Interim quamlibet solicitis nobis, 
ingravescens morbus potuit carissimum fratrem, si non exstinguere, 
saltem eripere , ut grato funere ingratam terram cohonestaremus. 
Cumque jam Februarius impenderet ac domus^ aliis conducta" foret, 
ne plane sine tecto maneremus, conduxi domum priore commodiorem^, 
siue structuram spectes, siue locum. Est enim quinque et pluribus 
cubiculis distincta, est horto insignita, est Bursae Montanae propinqua, 
est templo Praedicatorum contermina*, nisi quod aureis decem elo- 
cetur. Ego pretium numeravero, Carthusienses D. Cornelio sumptus 
pollicentur. D. Alvarus habet unde vivat, similiter Lusitanus quidam, 
Augustinus nomine, juvenis ad quidvis paratus, quocumque tandem 
a nobis mittatur. Si quid praeterea horum victui deerit, numquam 
committam ut a quoquam emendicasse videantur vel quamminimum. 
Fortassis et pro sua pietate succurret magnifica Portugallia, vel in- 
clyta Hispania ut est omnis humanitatis magistra^. Poteram forte 
justius queri de sumptibus Lovanii necessariis; sed, juvante Domino, 
quod quorumdam negat tenuitas meae supplebunt facultates, maxime, 
si Lovanium commigraro. Quamquam Christi servos ab omni solicitudine 
decet alienos esse, ut paupertatem expetant potius quam fugiant. Faxit 
Dominus ut novae domus inhabitatio mentes nobis innovet ac studia, 
quae fratribus inhabitantibus majori quam antehac quiete transigantur. 

Omitto scribere infinita de Domino Cornelio qui tanto nunc ad- 
mirabilior videri potest quanto daemonibus ipsis terribilem se magis 



=* Fecissent apogr. 

^ Nicolai apogr.; sed Latiihcrtus de Castro aegrotavit; cf. supru p. 111. llk 

*= Sic legendum esse videtur ; apogr.: condicta. 



^' Le lay. 

- Domum significat, in qiia Socii antea communiter babitaverant, „auf der 
Burgmauer'' ; cf. supra p. 103 ^. 

2 Gerardi Hammontani, prioris Carthusiae, aliorumque amicorum industria ac 
precibus eftectum est, ut id per optimates civitatis iam liceret. Neque tamen (ut 
verbis Reiffenbergii vel potius Henrici Simonis utamur) „coenobiticum continuo ad- 
optaverunt una habitandi agendique morem, sed academicum potius atque aliis quo((ue 
rei litterariae studiosis communem" {Reiffcnherg 1. c. p. 24). ■* Vide supra p. 130^. 

'" S. Ignatius Romae, B. Petrus Faljer in Hispania identidem corrogavit, quae 
Coloniensibus ad domesticos usus submitteret, atque laius, cum comitiis vorma- 
tiensibus interesset, ab Alexandro cardinali Farnesio stipem iis impetravit. Nec Boba- 
dilla iis defuit [Eeiffenherg 1. c. p. 24). 



142 20. Canisius B. Petro Fabro. 

o.stendit. Brevi daemones octo propulsavit , et eos daemones qui 
Sacerdotum aliorum exorcismis non moverentur. Stupenda profecto, 
si quis videat coram : alioqui, nisi interfuissem et ego, citius contem- 
nerem quam crederem. Sed ex illius literis quas mitto rectius intel- 
ligesi. Heri fuit apud nos Reverendus Pater ac Dominus M. Nico- 
laus de Bobadilla^ cui consilia nostra de studiis ac habitatione tam 
Coloniensi quam Lovaniensi perplacuerunt ^. Sed vix ullum dabatur 
otium de singulis pertractandi , eo quod hac festinanter transiret ad 
Caesarem Bruxellas comitatus Keverendissimum D. Hieronymum Va- 
rallum \slc\ Nuntium Apostolicum hactenus apud Ferdinandum nunc 
vero apud Caesarem qui acturus est potissimum de celebrando Con- 
cilio Dominica ipsa Laetarc*. Is Reverendissimus D. Nuntius plus 
quam paterno affectu nos liic excepit, convenit, admonuit, confirmavit, 
omnem suam operam pollicitus sive quid Romae, sive apud Caesarem 
vellemus expeditum iri. Ad haec diligenter nos commendavit Domino 
Praeposito Hoituijltero ^, commendaturus nos etiam huic Senatui quam- 
primum una cum Caesare huc redierit, iturus ad Comitia^. Caesar 
enim podagra detentus hucusque nihil proraovet. Ac in eo reditu 
D. Bobadilhi nobis magnam de se spem fecit, ita, ut nobiscum ali- 
quandiu velit hic permanere. Interim se curaturum dixit apud D. 
CorneHum'^ Lovanii quidquid ad Coloniensis et Lovaniensis domus 
dispositionem pertineret. At scribit ad nos Reverendus Pater Do- 
minus Claudius Vormatia se nuper ad nos misisse literas Romanas, 
quae certum quiddam de nobis statuant^. Nos eas literas dolemus 
interceptas, libenter sequuturi quidquid a nobis postulassent. Verum 
cuncta referimus ad Reverendum D. Bobadilla qui nostrorum quoque 



» De his vide ^Cartas del B. F. Pedro Fabro" I, 266'. 

2 P. Nicolaus de Bobadilla iussu Pauli III. per septem annos (1542 — 1548) 
cum nuntiis Morono, Verallo, Sfondrato in Gerraania fuit, ut ipse scriptum reliquit 
{Boero, Bobadiglia p. 196). 

' Cum Canisius ^initio mensis Februarii" liaec scripserit (vide infra p. 143), 
Haiisen haud recte asserit, Bobadillam primum Coloniam advenisse 11. Martii 1545 
(1. c. p. 199'). 

* Pace inter Carolum V. imperatorem et Franciscum I., Galliae regcm, 18. Sep- 
tembris 1544 Crespii composita Paulus III. 19. Novembris eiusdem anni concilium 
oecumenicum, eo usque suspensum, iterum incipiendum esse edixit 15. Martii 1545. 
quae dies tunc futura erat dominica ^Laetare". 

^ lodocus Hoitfilter (Hoetfilter) , iuris canonici doctur , praepositus erat lubec- 
ccnsis et ecclesiae S. Mariae ad gradus, quae Moguntiae est, canonicus hildesiensis 
et mindensis , consiliarius Alberti , electoris moguntini (anno 1540) , nfamiliaris" 
Alexandri cardinalis Farnesii , canonicus ecclesiae metropolitanae coloniensis (anno 
1547) ; a Morono „antiquo curial di Roma" dictus et valde laudatus est : mortuus 
est Komae anno 1551 {Fr. Diftrich, Gasparo Contarini [Hraunsberg 1885] p. 554. 
ir. ScJiirarz, Rijmische Beitriige zu Joh. Groppers Leben und Wirken, in ,.Histori- 
sches Jahrbuch der Gorres-Gesellschaft VH [Miinchen 1886], 395—407). 

* Vormatiensia. ^ P. Cornelium Vishavaeum. 

* P. Claudius laius ab Ottone, cardinali aiigustano, iussus crat Dilinga Vor- 
matiam veniro {Jiocro, laio p. 74). 



Tnitio Februarii et 12. Martii 1545. 143 

studiorum impensas pollicitus est. Pater D. Alvarus atl vos properare 
voluisset nisi D. Bobaclilla dissuasisset prorsus. Probat autem meam 
ad Lovanienses commigrationem. Haec initio mensis Februarii scri- 
bebam: postea nihil addere volui quum nulla mihi jam spes esset 
reliqua quod isthuc pervenirent literae meae, quas Dominus Alvarus, 
nescio qua de causa, detinet quo ad suas etiam adjungat. Tarditatem 
ejus in scribendo (ut verum fatear) indignissime tuli, nonnumquam ut 
plorans^ eo quod mihi nimis crudele videretur paterna tua erga nos 
viscera tot modis cruciare, quum tot mensibus desideratissimam filio- 
rum salutem ignorares, nostraeque negligentiae culpa esset ut ne 
tantillum isthuc mitteremus. Sed ne sim nimius, reliqua puto nunc 
tandem perscripta esse a Reverendo Domino Alvaro, sive quod ad 
Comitem Montensem spectat (qui nos omnes in Geldriam evocans 
cupit studiorum et vitae sumptus illic liberaliter impartiri, cui proinde 
literis meis gratias egi) siue quod ad meas conciones facit. Nam 
per D. seniorem Hardenraet qui paratum cubiculum obtulit aliquando 
Paternitati Tuae solicitatus sum ad suscipiendum^ concionandi munus 
quod ob' concionatoris defectum aliquot jam annis non administrabatur ^. 
Permovit me P. Prioris'^ voluntas ut hac in re conatum meum non 
denegaverim. Ita factum est ut ex fratrum quoque consilio sabba- 
thinis et DomJnicis diebus in Capitolio Germanus apud Germanos 
sermociner, Benedictus Dominus qui majorem dedit successum quam 
credi facile possit. Auditorium obtigit celebrius forte quam velis, aut 
ego cupiam. De Senatoribus, Doctoribus, Sacerdotibus. praeter pro- 
miscuam hominum multitudinem , dici multa possent. Omnes in ma- 
gnam spem eriguntur fore putantes ut incredibilis hinc sequatur 
fi'uctus. Ego maxime Momos^ desidero dum audio mea omnia omni- 
bus placere. Tam sunt benevoli et candidi auditores. Interim nescio 
quis accesserit favor plurimorum qui dolent ac permoleste ferunt hinc 
me discessurum. Tota Facultas Theologorum proprias dedit literas 
ad Reverendum D, Bobadilla Bruxellae agentem, ut is me annis ali- 
quot hic relinquendum curet atque ad promotionem Theologicam ex- 
hortetur*, Dominus Praepositus Hoitfilter eadem de causa scripsit 



Sic ; sed legenrhtin cidetnr et ploraus rel ut plorarem. 
suscipiendi apo(jr. " ad fqjoi/r. 



' Ecclesia „Beatae Mariae Virginis in Capitolio" (tunc coUegialis, nunc paro- 
chialis) ex antiquissimis est et pulcherrimis templis coloniensihus. Huius pars est 
sacellum S. Salvatoris, in quo magnifice exornato loannes Hardenraet civis colo- 
niensis eiusque uxor circiter annum 1466 missam cantandam hiudesque vespertinas 
iJeatae Virginis cotidio faciendas instituerunt, ideoque sacellum iUud etiam „Har- 
denraits capell" vocabatur. Idem Hardenraet apud eandem ecclesiam ha))itationem 
pro cantoribus aedificavit et dotavit {Chronica KoeJhoffensii^ [1499] denuo edita a 
IL Cardaiins, Die Chroniken der niederrheinischen Stadte: Coln II [Leipzig 1876], 
392—393. Biich Weiiishern II, 202. ^ Gerardi Hammontani. 

3 Reprehensores. ■* Has litteras vide infra, monum. 11. 



144 20. Canisius B. Petro Fabro. Initio Februai-ii et 12. Martii 1545. 

llevereiidissimo Domiiio Nuntio Apostolico. Scribit et Dominus Grop- 
perusi, et P. Prior, et M. Andreas, et M. N. Prior Praedicatorum^; 
qui omnes Domino Tilano Bruxellae haerenti^ solicite commendarunt 
Kanisium ut ne hinc ablegaretur. Omitto quibus apud me solicita- 
tionibus usi sint. Ego qui palam reclamare tantis viris non debui, 
hoc unum respondi praecipue magis consultum iri meis studiis in 
Academia florentiori quam haec -^ sit, nihil tamen apud me discriminis 
esse, sive superiores me Coloniae detineri velint, sive alio putent 
ablegandum eum qui totus ex ipsorum pendet auctoritate et sententia. 
Sic igitur haeret animus in dubio, dum hi sibi rapere contendunt, 
superiores vero paulo post alio me destinaturi sunt ut ex literis Do- 
mini Bobadilla intelligo. Benedictus Deus qui nostra consilia pro sua 
vokmtate et, ut spero, gloria commutat. Nam et Dominus Cornelius 
ita totus esse debet circa obsessos qui quotidie multiplicantur ut 
Reverendus D. Bobadilla non audeat illum Lovaniensibus ereptum 
dare Coloniensibus ^. Sunt modo quiituor Lovanii qui sese Societati 
nostrae devoverunt. De quibus et nobis qui hic sumus una exspec- 
tatur sententia e Roma. Sed satis esse nobis debet ubicumque demum 
vivamus si Christo Domino et ex voluntate superiorum vivamus. Eve- 
rardus Dominae Margarethae nepos (de quo supra dixi) suas literas 
Paternitati tuae transmittit ^. Mirum dictu quanta perpetiatur hic 
bonus juvenis tam apud M. Andream quam in aedibus paternis. Lu- 
dibriorum nulkmi habet finem_, quae gaudens praeterit. Nunc singuks 
Dominicis nobiscum communicat. Pater et apud M. Andream et apud 
fikum diserte cavit ut mihi nunquam locjueretur fikus et hesterno 
die graviter cum hoc expostulavit quod nonnumquam ad meum cubi- 
cukim veniat, prohibet etiam milii seriosissime Islc] ne ukum cum fiko 
cokoquium misceam; akoqui se curaturum minatur ut hinc a Magi- 
stratu ejiciar. Sed admonebo hominem per P. Priorem'' se falso 
suspicari quod ad Societatem nostram ikius fikum pertrahere con- 
tendam, nihil mihi magis in votis esse dicam quam quod ipse sibi 
suoque fiko quam optime prospiciat caveatque ne sero doleat spiritum 
Dei per se in fiko exstinctum iri. Confido tamen (ut est juvenis in- 
victi animi) per hanc tribuhitionem fikum nihilo deterius habiturum. 



* Joannes Gropper. ^ Tilmannus Smeling. 

^ Ad causam religionis contra Hermannum Wedanum defendendam mense De- 
cenibri a. 1544 ^missus fuit" ad Carolura V. caesarem „cum litteris credentialibus 
venerabUis et egregius Magister noster lohannes Stempelius Tilanus ordinis Prae- 
dicatorum'' (Annales universitatis coloniensis apud Bianco I, 429). 

•• Annis 1529 — 1543 singulis albo academiae inscribebantur 86 — 99 homines. 
Anno 1546 pi-ofessores conquerebantur , „dass die studia an dieser loeblichen Uni- 
versitaet durch Mangel und Gebrech gutor Professoren schier verfallen sind, be- 
sonders in facultate theologica" {Ennen 1. c. IV, 667 — 668). 

5 Cf. supra p. 139. 

® De hac Everardi Questenburch epistuhi vide infra, monuni. 21. 

^ Gerardum Hammontanum. 



21. Canisius Friderico Nauseae. 18. Maii 1545. 145 

Nunc tuam Paternitatem oro et moneo, Reverende Pater, ut meam in 
scribendo ineptitudinem boni consulas, dein pro Kanisio precari Deum 
numquam cesses; ad haec mihi meisque in Christo fratribus tuam 
benedictionem impartias, postremo nos omnes Reverendis in Christo 
Patribus et fratribus qui sunt isthic solicite commendatos habeas in 
Christo Domino Nostro. Cuius gratia Paternitatem Tuam prosperet 
ac servet. 

Amici omnes phu-imum sakitant Paternitatem Yestram. 
Coloniae 1545. 12 Martii 

Reverendae Paternitatis Vestrae 
Petrus Kanisius 

Noviomagensis 
servus omnium indignissimus et filius in Christo vilissimus. 
ihesus. 
Reverendo Domino in Chi-isto Patri et Domino meo Magistro 
Petro Fabro Theologo eximio de Societate nominis lesu 

in 

Spaniam [?]\ 

Faber ad hanc epistulam (et ad eas, quae supra nn. 13. et 16. positae sunt) 
respondit Vallisoleto 9. lulii 1545. 

21. 

CANISIUS 
FRIDERICO XAUSEAE, 

episcopo viennensi '. 

Colonia 18. Maji 1545. 

Ex iibro: .,Epistolarum miscellanearum ad Fridericum Nauseam Blancicampia- 
num, Episcopum Viennensem, etc. singularium personarum, libri X'' (Basileae 1550) ^ 
p. 373 — 375. Edidit hunc librum, nomine suo tacito, lacobus Taurellus (Oechslin) ', 



Sjxmid apO(jr. ; forfasse legendmn germanice : Spanien. 



1 De doctissimo viro Friderico Grau (1480 — 1552) , vulgo Nausea, waischen- 
feldensi , qui tum orationibus sacris in ecclesia cathedrali moguntina et in aula 
Ferdinandi I. regis habitis, tum vero maxime scriptis plurimis ecclesiara insigniter 
adiuvit, vide los. Metzner , Friedrich Nausea (Regensburg 1884) et ,Zur Nausea- 
Biographie" in ^Geschichtsblatter fiir die mittelrheinischen Bisthumer" (2. Jalu-g., 
1885) p. 189—193. 

2 Iterum hoc opus editum esse Basileae anno 1553 asserit CJirist. Moufang, 
Die Mainzer Katechismen (Mainz 1877) p. 15. 

* Mefzner, Nausea p. 7*. Tanrelhis in praefatione operis asserit se ante ali- 
quot annos ex ^myriadibus" epistularum ad Nauseam datarum hasce (fere 700) 
elegisse et typis descripsisse, quod al) illusti-ibns viris scriptae atque imprimis utiles 
pulchraeque visae essent. Inter quas sunt epistulae Pauli III. , Ferdinandi I. regis 
Romanorum , cardinalium (xasparis Contarini , loannis Moroni , Marcelli Cervini, 
doctoris loannis Eckii, loannis Cochlaei etc. 

Braunsberger, Canisii Epistiilae et Acta. I. 10 



146 ^^- t,'aiiisius Friderico Nauseae. 

^Selestadinus, Alsacius", qui anno 1551 ^comes palatinus apostolicus", notarius, 
Nauseae secretarius erat '. 

Camsius a Bohadilla ef Hasenheiyio dc Xaiiseae virtiife eihctiis iiiter eiiis clienfes 
recipi cupit, lirecihus et praeceiMs iuvandus. Hlustres recenset patronos, quos iam nacfus 
sit. Societatem lesu commetidat. Si qnid novi Coloniae acciderit, id Nauseae referet. 
Nora ihi spes religionis conservandae orta ; clerus fortissimus. Novi lihri a Groppero 
et Billichio contra novatores edendi. Canisius evangeUum interpretatur et concionafur. 

PETRVS KANISIVS NOVIOMAGVS REVERENDISSI- 

mo in Christo Patri ac Domino, D. Friderico Nauseae Episcopo 

Viennen. etc. S. P. D. ^ 

Gratia Domini nostri lesu Christi, et pax, quae exuperat 
omnem sensum, custodiat te^. Equidem scio parum ciuile 
uideri, quod liomo peregrinus, obscurus, et ignotus ego, tantum Epi- 
scopum compellare instituerim. Est quidem apud me et aequi et 
honesti ratio, sed forte non tam anxia, ut amplifs. Praesulem, sed 
eundem humanissimum uirum, interpellare , semper alicui uicio uer- 
tendum putem. lamdudum nosti fide dignos illos homines, ac perinde 
amicos tuos, meos uero dominos iugiter obseruandos, D. Nicolaum de 
Bobadilla, Reuerendifsimi Domini nuncij ApostoHci plane colendum 
illum Theologum*: simul et D. loannem Hasenbergium , qui diuino 
munere datus est maximorum in Germania principum (siquidem de 
iuuenibus agatur) dexterrimus institutor^. Ab hisce tam praeclaris 
uiris tua uirtus multis hic mihi nominibus commendata fuit, per se 
aUoqui nulli non probata: ut nihil iam dubitarem, quin si quid post- 
hac uti nominis tui studiosifs. istuc mittere curarem, gratiose ad- 
mitteres, fauorabiliter exciperes, et quoties filiorum clientulorumque 
tuorum album introspiceres, me uel in postremis haberes, amaresque. 
Non meriti, sed clementiae fuit officium, quod me non repulit R. D. 
Card. idemque Augustanus episcopus '''. Non me repulit, quem dixi. 
dignifs. ille nuncius Verallus'''. non Poggius^: non repulit etiam doc- 



> Micli. Dcnis, Wiens liuclulruckergescliicht bis M.D.LX (Wien 1782) p. 471. 

- Tota liaec epistula ^lianianismum" illins temporis sapit, sive genus scribendi 
et elocutionem spectes sive studium illud, quo proceres ac litterati laudantur eorum- 
que amicitiae et patrocinia quaeruntur. ^ Phil. 4, 7. 

* Cum Hieronymo Verallo Nuntio is tunc erat Bruxellis apud Carolum V. 
Octo supersunt epistiJae. a Bobadilla ad Nauseam seriptae. in „Epistolis ad Nauseam" 
p. 369. 370. 372. 381. 394—397. 409. 

^ Magister is erat Lipsiae circiter annum 152b. Lutheri nuptias versibus carpsit 
et Catharinam de Bora gravi scripto monuit; cui aspere responsum est a Luthero. 
Postea praepositus lithomericensis constitutus est ac praoceptor liberorum Ferdi- 
nandi regis fuit {Christ. Goftl. loecher, Gelehrten-Lexicon II [Leipzig 1750], col. 1395. 
Epistolae ad Nauseam 172. 360. 376). « Otto Truchsess do Waldburg. 

"^ Hieronymus Veralhis (Verallo) nuntius ordinarius fuit apud Ferdinandum 1. 
a mense lunio anni 1541 usque ad lanuarium anni 1545, et apud Carolum V. a 
mense Februario anni 1545 usque ad Septembrem anni 1547 {A. Piepcr, Zur Ent- 
stehungsgesdiiclite der stiindigen Nuntiaturen [Freiliurg i. Br. 1894] p. 209. 213. 

* loannes Poggius , episcopus tropaeensis , a mense Septemliri anni 1541 



18. Maii 1545. 147 

tifsimus D. Cochlaeus, et integerrimus D. Hezius^. Quos, ut mittam 
caeteros, ego singulatim omnes, reuereor tanquam Patres, audio ut 
Dominos, et sentio uti Mecoenates, Foelicior ero, si tantis uiris 
tantus Episcopus accedet, idemque Viennen. ac etiam Nausea, doctis 
iuxta et pijs ubique gratus: qui me bonorum omnium praesidijs 
egentem, in suam quoque tutelam et fidem beneuole recipiat. Non 
quod honores ullo ambitu appetam Viennae, qui summam gloriam in 
ferenda mihi cruce, licet opprobriosifs. pro Christo collocaui. Non 
quod munera etiam tua uener, aut lucrum spectem : qui, Deo iuuante, 
sarcinas opum abijcere malui, quam ut hisce degrauatus, ad obeundam 
crucis Christi mihciam' segnior efsem. ut enim Christo Domino, qui 
seruos petit alacres et expeditos, toto pectore militarem, et si quid 
in me uirium est, proximos ex profefso lucrifacerem, in illud militiae 
genus me libenter transtuli, quod non sine fructu colit pater meus 
D. Bobadilla, et a lesu nomen habet. iam innotuit in orbe noster 
conatus, iam in India nostrorum opera, Christi religio latifsime pro- 
pagatur^. lam ita probatum tibi puto nostrum institutum, ut licet 
ardua, pia tamen: licet molesta, non tamen insahibria, meditari nos 
in uinea Christi, facile perspicias. Verum idcirco me bonorum prae- 
sidijs egentem appellaram, quod uehiti tenella in Christo plantula, ut 
foehciter conualescam, multis multorum precib. et doctrinis firmari, 
fouerique opus habeam miser. Quare nec tu mihi praetereundus'' 
eras, quo minus ueluti pro Christo stipem emendicaturus, tuae pietatis 
orationib. me totum (ut quam maxime cupio et obsecro) solicite com- 
mendarem. Feceris autem proculdubio rem ut a meis meritis alienif- 
simam, ita profefsione' clementiaque tua dignifsimam, si tuis ali- 
quando me forte labantem scriptis'' sustinere, cadentem subleuare, 
respirantem erigere, dubium confirmare, et ad pietatem omnem co- 
hortari dignaberis. Non senior certe sum, sed iunior, annos natus 
uixdum XXIIII. Argue igitur cum omni imperio, qui reuera senior 
existis^. Argue, i n c r e p a , minare, et castiga. Insta opportune, 
importune*: nimirum sequutus illius opt. max. parentis exemplum, 

" maliciam Taur. ^ praetereundns Taui\ ' profersionem Taur. 

•* scrptis Tanr. 



usque ad Decembrera anni 1544 nuntius pontificis ordinarius apud caesarem fuerat 
{Pieper 1. c. p. 209). 

' Theodoricus van Heeze, prodecanus capituli leodiensis, vide supra p. 121. 

^ S. Franciscus Xaverius anno 1541 cuni sociis in Indias orientales profectus 
erat. Quae illi primis illis annis ibidem egerint, narrant lo. Fetr. Maffeius S. J.. 
(Historiarum Indicarum libri XVI [Coloniae 1593] 1. 12, p. 228—235), Dan. Barfoli 
S. J. (Deir istoria della Compagnia di Giesii 1' Asia P. I [ed. 3. , Roma 1667] 1. 1, 
p. 8 — 56), /. Cretineau-Joljj (Histoire de la Compagnie de Jcsus I [3. ed., Paris-Lyon 
1851], 160—176), Henni lames Colerich/e S. J. (The life and letters of St. Francis 
Xavier I [New ed., London 1881], 114—177). 

^ Obversantur animo Canisii, quae scribit Paulus 1 Tim. 5. 1. 

* 2 Tim. 4, 2. 

10* 



148 -!• Caiiisius Priderico Nauseae. 18. Maii 1545. 

qui quem diligit, castigat: flagellat autem omnem filium 
quem recepit^, ut cum tentatione faciat prouentum^. 
Habes (quod uelim de me certo tibi pollicearis) habes inquam Kani- 
sium non modo filium, sed seruum, sed clientulum, sed mancipium 
pro tua uoluntate. Si quid nouarum hic rerum emergeret, uoluit 
pater ac D. Bobadilla te facerem certiorem. eo fidentius haec mitto, 
quae Colonien. cleri tot modis afflicti causam explicant. neque cef- 
sant enim quidam omnem mouere lapidem, ut pro luce ueritatis cali- 
ginem haeresis nobis oflundant. Sed omnem profecto laudem superat 
eleri fortitudo. Quas hic uias, et artes non tentauit, ut corruptos 
semel animos ad pietatem reuocaret? taceo laborum magnitudinem, 
et sumptuum non aestimandorum copiam^. Phn-imorum iam animi 
desperauerant de continenda hic rehgione: sic saeuiebant, immifsis 
undique lupis^, ij quos nosti^. Nunc ubi Caesar pios hic omnes ani- 
matos uoluit^, eaque omnia quae mitto annuens confirmauit, in opti- 
mam certe spem erecti sumus, fore ut difsimulata nimirum impietas, 
et quorundam proteruia sic insolescens, cohibeatur tandem, retineatur 
autem pietas. Clarifs. uir D. loannes Gropperus, V. I. Doctor, quo 
fruor perquam familiariter , breui suam edet responsionem in Buce- 
rum^. Prouincialis Carmelitarum, qui nundinis exactis^ maximam de se 
fecit expectationem in eo opere, quo Philippos ^, Buceros, Oldendorpios ^^' 



» Hebr. 12, 6. - 1 Cor. 10, 13. ^ cf. supra p. 101. 120. * Vide supra p. 110. 

» Praeter Hermannum archiepiscopum etiam Philippus, Hassiae landgravius, et 
alii foederati smalcaldici per litteras ac legatos fidem Colonieusium aggrediebantur 
{Varrentrcqjp 1. c. p. 157. 204 — 208). Connivebant iis etiam aliqui e capitulo metro- 
politano. 

® Per litteras et legatos (cf. supra p. 120^) ac denique coram; nam 7. — 9. Maii 
1545 Coloniae comraoratus est [Ennen 1. c. IV, 487). 

" Mense Decembri anno 1542 Martinus Bucerus ab Hei"manno accersitus Bon- 
nae in templo niaiore contionari coepit. Obstitit capitulum coloniense et maxime 
loannes Gropperus, quem una cum Bernardo de Hageu, Hermanni cancellario, 
catholicorum caput (^Leithammel") tunc fuisse ipse Bucerus testatur. Atque inter 
alia Gropperus hoc contra Bucerum coram Hermanno eiusque ordinibus proferebat, 
eum alia de religione docuisse anno 1540 in coUoquio vormatiensi, alia anno 1541 
in ratisbonensi, alia postea. Bucerus autem eum refellere conatus est, libro ad imperii 
principes scripto, cui titulus: ,.Wie leicht und fiiglich christliche Vergleichung der 
Religion bei uns Teutschen zu finden sein solt." Respondit Gropperus libro, quem 
inscripsit: „An die Roemsche Keyserliche Maiestaet vnsrn Allergnedigsten Herren. 
Warhafftige Antwort vnd Gegenberichtung. V. Johann Gropper. . . . Vlf Martini 
Buceri Frevenliche clage vnd angeben -wider jm D. GrOpper, in eynem jiingst auss- 
gangen Truck beschehenn. Im jar Jesu Xi 1545." In hoc opere ambiguum in- 
genium Buceri depingitur, quem ^nebulonem" (^Windbeutel") appellavit Gerardus 
Veltwyck, Caroli V. secretarius, et garrulum (,KIappermaur) Lutherus {Varrentrapp 
1. c. p. 125—133. 143. 212. Janssen \. c. III, 541). 

* Nundinas paschales dicit. Francofurtum ad Aloenum tmic erat quasi forum, in 
quo libri venales exponebantur {Friedr. Kapp, Geschichte des Deutschen Buchhandels 
[Leipzig 1886] p. 454—458). ' Melanchthonem. 

'" loannes Oldendorp (f 1576) , vir iuris valde peritus, Coloniae „lectionem in 
Jure a Senatu acceperat" ; sed „quia factus Bucerista . . . privatus lectione sua a 



22. Paiilus Ant. de Achillis Canisio ceterisque sociis colon. 29. lunii 1545. 149 

refellit : modo seciindam parat responsionis partem ^. Ego , quia 
Mathaeum Euangelistam enarro ^, et qualis qualis Diaconus sum, per- 
petuo concionandi munus obeo , uix poffum esse longior , nisi tamen 
omnem epistolae modum excefsi, tuumque animum aequo longius a 
curis Ecclesiae tuae auocaui. Vale in Christo, Reuerendifs. Pater, et 
hanc interpellandi scribendique meam libertatem, ni male consulis, 
nouum quaeso chentulum affume. Coloniae, apud S. Gerionem. XVIII 
die Maij, Anno salutis M . D . XLV. 

P. PAUI.US AOTOXIUS DE ACHULUIS S. J.^ 

CANISIO CETERISQUE SOCIIS COLONIEXSIBUS. 

Parisiis 29. lunii 1545. 

Ex autographo (2" min. , 2^2 PP-) ! cod. colon. : ^Litt. epistt. var." ff. VIF 
et 7, inter quae 4 folia iuterserta sunt, in quibus altera est epistula. 

Pro liftcris ColonioisiiiDi gratias agif. Horiim prndentiam et constantiam 
audat. Eos ad amandnm lesiim excitat , qui ad colendam viiieam suam omnes in- 
vitet , tanta promittens , tam bonus in se ijjso. Monet, ut contra novatores (quorum 
impietatem depingit) fortiter agere pergant , divino freti auxilio. Sociis grattdatur, 
quod Petrum Fahrum ^Jietatis magistrum liahuerint. 



Senatu, jussus exire civitatem" (Annales universitatis coloniensis, Bianco I, 422), 
Marburgi ius civile professus est et Philippo, Hassiae landgravio, a consiliis fuit 
{Varrentrapp \. c. p. 160—162. Janssen 1. c. III, 332—335. Hartzheim , Biblio- 
theca Coloniensis p. 190. C. Krafft , Briefe Melanthons etc. in ^Theologische 
Arbeiten aus dem rheinischen Avissenschaftlicheu Prediger-Yerein" II [Elberfeld 
1874], p. 67-69). 

1 Everardum Billick dicit. Anuo 1543 is edidit: „Judicium deputatorum Universi- 
tatis et Cleri secundarii Coloniensis de doctrina et vocatione M. Buceri." Respon- 
derunt ei Bucerus („Die ander vertej-digung und erklerung der Christlichen iehr" etc.) 
et Oldendorpius (,De scripto quodam cleri secundarii et leguleiorum Coloniensium 
plane detestabili adversus Evangelii doctrinam et ordines Imperii nuper edito") 
atque imprimis Philippus Melanchthon in „Responsione ad scriptum quorundam 
delectorum a clero secundario Coloniae Agrippinae" germanice etiam edita, cui 
Lutherus praefatus est. Contra hos ergo Billick edidit anno 1545 illum, quem Ca- 
nisius hic exspectare videtur, librum ; quem inscripsit : Judicii Universitatis et Cleri 
Coloniensis, adversus calumnias Philippi Melanchthonis, Martini Buceri, Oldendorpii 
et eorum asseclarum , defensio , cum diligenti explicatione materiarum controversa- 
rum" {Bianco 1. c. I, 366—367. Varrentrapp I. c. p. 165—171. Ennen 1. c. IV, 
435—436). 

2 In bursa montana; cf. supra p. 112. 

' Paulus de Achillis sive Achilles, sacerdos parmensis, sub annuni 1540, 
aetatis aunum agens 25. , Parmae , ubi tunc Beatus Petrus Faber iussu Pauli III. 
contionabatur confessionesque excipiebat , Societati lesu se adiunxit. Parisios , de- 
inde in Siciliam missus , collegii panormitani primum magister , dein , inde ab anno 
1551 ad ultimos fere vitae suae annos rector fuit; mortuus est ibidem cum singulari 
sanctitatis fama anno 1586 (Polancus 1. c. I, 82. 86. 156. 384; II, 236 etc. Orlan- 
diniis I. c. 1. 2, n. 78; I. 4, n. 53 etc. Franc. Sacchinus S. J., Historiae Societatis 
lesu pars quinta, tom. I [Romae 1661] 1. 6, n. 17, p. 280). 



150 --■ Paulus Ant. de Achillis Canisio ceterisque sociis colon. 

Jesus et Maria. 
In christo Jesu fratres perdileeti. 
Gratia domini nostri Jesu christi nos in ipso vniat, foueat, et tandem 
cum ipso et per ipsum et in ipso regnare faciat. amen. Ni humanitati ac 
charitati uestrae fratres desideratissimi deesse (quod certe non mediocri 
uitio mihi esset ascribendum) viderer labia comprimere, quam vos a dei 
agricultura his qualiacunque sint verbulis auocare, maluissem, Verum 
eam de uobis fratres charissirai existimationem concepi, vt uos omnia 
pro vestro erga me amore aequi bonique consulturos facile mihi per- 
suaserim, ad haec literae vestrae quibus nihil optatius jucundiusque 
obtingere mihi potuisset^, animum ad scribendum (ut par erat) im- 
pulere, quae quidem quantum in domino delectarint, non est quod 
multis persuasionibus argumentisque ostendere coner, cum ad eos qui 
non applausum sed animi candorem atque sinceritatem (licet nihil 
tale in me comperiam) exoptent, sermonem habeam: caeterum cum 
non solum charitas ad nos ipsos se extendat, sed et potissimum ad 
proximum nobis uel naturali uinculo uel spirituali quod sincerius et 
purius hominum ligat voluntates coniunctum, ilhid beati Pauli in fructu 
vestro spirituali me oblectans , proferam , me inquam p r o v o b i s 
omnibus domino nostro Jesu christo gratias agere^, cum 
omnium vestrum ea sit probitas et in bono opere constantia, in 
omnibus denique actionibus [?] uestris tanta prudentia, ut ne dum 
germania solum verum et lusitania, Italia ac galia hunc uestri bonuni 
odorem persenserit ^ , dignetur dominus deus (ut credo) hunc odorem 
in omnium aromatum suauitatem odorari, Ne miremini queso fratres 
in christo Jesu dulcissimo jucundissimi si aliqua ut nos inuicem ad 
hunc amorosum Jesum excitemus, subiecero, quid enim ad dilectionem 
sui ahquem efficacius trahere potest, quam cum diligens omne bonum 
in dilecto conclusum esse certe sciat , cui si accesserit certitudo 
amoris huius erga illum profecto si sit rationis compos toto conatu 
ad illum inquirendum iste dilectus feretur, Sed de bonitate suauissimi 
Jesu quis dubitat? quis amorem iUius erga se ignorat? et cum de 
ratione boni sit ut multis sese communicet consideremus quam ex- 
cellenter sese nobis donauerit, quanta nobis promiserit, magna certe 
est eius poHcitatio omnibus eum diligentibus facta, dicit enim si 
quis diligit me, sermonem [meum] seruabit, et pater 
meus diliget eum, et ad eum ueniemus et mansionem 
apud eum faciemus*, preterea perpendamus quantam de nostra 
salute solicitudinem ille prouidus pater familias habeat, qui 
tertia, sexta, nona et undecima hora per vicos, perplateas^ 



' Coloniensium litteras a Canisio scriptas fuisse ex eo conicere licet , quod 
Achilles hanc epistulam Canisio nominatim inscripsit. 

2 Rom. 1, 8. 1 Cor. 1, 4. Eph. 1, 16. Phil. 1, 3. ^ Cf. 2 Cor. 2, 15. 

* lo. 14, 23. '^ Matth. 20, 1 — 10. Luc. 14, 21. 



29. Iimii 1545. 151 

atque earum angulos si quos cultores inueniat, perambulat, eosque 
in vineam suam mittit quibus non praemium momentaneum aut 
leue sed denarium illum in se omnia bona comprehendentem pro- 
ponit, faelices vereque felices illi coloni, ab omnibusque tales habendi, 
cum ex vnius diei labore summam et perpetuam quietem a tam 
liberali patre familias accipiant, o negociatores huius seculi, o qui 
diuitijs cito citiusque quam credi possit perituris inhiatis, huc huc 
properate, manum operi admouete, palmiti tenello paxillum apponite 
(quod facietis si infirmis in fide bono uitae uestrae exemplo et doc- 
trina robur atque fidei nostrae christianae non verbo solum sed facto 
argumentum prebebitis), sarmenta illa uetera fructus vbertatem 
praepedientia falce verbi diuini succidite, Quis mihi dabit ut talium 
agricolarum socius uel seruulus effici" possim? sed horum maiorem 
faelicitatem attendite, quod certe et mirabile et consideratione dignum 
est, quis vnquam uel ex scripturis annalibusque antiquorum uel a 
maioribus nostris tanquam per manus traditum accepit tale insigne 
liberalitatis opus quale istud est, ubi ipse dominus vniuersorum et 
nos operarios conducit et nobiscum operando se ipsum in premium 
donat, mira liberahtas magnificentiaque , quis igitur huius conduc- 
toris operarius brachia sibi ob laborem defatigari conqueretur? Cum 
haec fratres in visceribus Jesu christi^ paulo altius sum me- 
ditatus (quod uellem frequentius et fecisse et facere) illos sanctos 
patres desino mirari, qui tanta alacritate, tamque animo feruido hanc 
vineam ingressi sunt, ut potius uitae iacturam subire, quam opus tam 
preclarum, tantumque lucrum afferens, faehciter inceptum deserere, 
maluerint: quid ni? cum hanc uitam mortalem in perpetuam eamque 
beatam commutare sperarent, illudque quod eximio illi patriarchae '' 
et omnibus fidelibus in eo intellectis promissum consecuturos indubie 
crederent [sic] , E r o inquit dominus deus merces tua magna 
nimis^, licet non primo premium intenderent, sed domino deo 
omnium bonorum authori ac creatori sese omnino deuouerint, quis 

enim abyssum illam bonitatis ac sapientiae et ^ exacte per- 

pendens toto pectore in ilHus amorem ferri non deberet ? ad uos 
tandem o fratres charissimi deuenio, quis vos in talem familiam pro 
singulari dei optimi erga uos gratia ascriptos non amet, veneretur, 
simul et beet? et ob id maxime cum panem ociosi non com- 
e d a t i s ^ , sed strenui operam in munere suscepto nauatis [slc] , et ut 
inquit apostohis per bona opera ut uocationem vestram cer- 
tam faciatis satagitis^ contenditisque , qua in re vobis pluri- 

* efficere autogr. Varionun, quae in hac epistHJa sant, inendornni svriptor ipse 
exciisationem affert in fine epistulae. 

** Hic itnuin vel diio vocabula tam ohscure .■icripta sunt, iit legi non possint. 



1 Phil. 1, 8. - Abraham. » Gen. 15, 1. 

' Prov. .31, 27. 5 2 Petr. 1, 10. 



152 22. Paidus Aiit. de Acbillis Canisio cetemque sociis colou. 

mum gratulor, ct mihi gaudeo, et deo optimo a quo omne bonum 
descenditi gratias quas possum ago, eumque rogo ut qui tam augu- 
stum initium operi uestro christianissimo non minus his nostris tem- 
poribus deploratissimis necessario , quam laudabili dederit , finem 
faelicissimum (vt pro sua clementia facere solet) eidem largiri digne- 
tur, fortitudinem animi uestri atque constantiam contra insultus homi- 
num speciem quidem pietatis preseferentium, eam tamen 
factis negantium'- adaugeat, In ijs certe illud adimpletum esse 
videtur, In nouissimis (de huiusmodi hominibus loquens apostolus 
praedixit) diebus instabunt tempora periculosa, et erunt 
homines se ipsos amantes, cupidi, elati, superbi, blas- 
phemi, parentibus non obedientes^ quod certe hi faciunt 
cum omnino a nostris ueteribus sanctissimisque patribus per quos 
Ecclesia Christi maximum robur suscepit dissideant et quod iniquius 
est et maxime dolendum eos quos summo honore prosequi debuissent 
innumeris contumelijs afficiunt, Ingrati, crucis inimici*, volup- 
tatum amatores^, qui iugum sponse christi ab eo ualde dilecte 
in suis libidinibus paveant^, atque [?] abijcientes, in captiuitatem 
diabolicam se se dediderint [sic], quorum uicem doleo, caeterum hoc 
malo, quod tamen maximum est, non contenti, sed crimen crimini 
addentes, in eam sponsam Ecclesiamque romanam ore illo impuris- 
simo tot blasphema [s/c] iaculant ^ quo fit ut dum Christum patrem habere 
[gloriantur] in hoc Judeos gloriabundos imitantes^, in eius indigna- 
tionem incurrant, quis enim sponso placere potest si sponsam prae- 
dilectam tanto odio prosequatur, sed ignorant quod benignitas 
dei ad paenitentiam eos expectat^, atque inuitat, in quorum 
confusionem nemini dubium esse debet psalmographum de ijs pro- 
phetasse dum haec spiritu sancto afflatus enunciat, Dixit deus 
peccatori quare enaras [sic] Justitias meas, et assumis testa- 
mentum meum per os tuumi*^, Enimuero fratres, non sic nos 
non sic, nam impij tanquam puluis quem proijcit uentus a 
facie terrae^i dispergentur, sed cum beato apostolo psalamus [sic] nos 
autem gloriari oportet in cruce domini nostri Jesu Christi^-, 



> Cf. lac. 1, 17. 2 2 Tim. 3, 5. » 2 Tim. 3, 1—2. 

* Phil. 3, 18. 5 2 Tim. 3, 4. 

® Udalricus Zwingli e. g. morum suorum turpitudinem ac praesertim fornica- 
tiones ipse confessus est (cf. Janssen 1. c. III, 89 — 90). 

■^ Lutherus papam dicebat esse antichristum, et ecclesiam in captivitate baby- 
louica ver.sari. Ipso illo anno 1545 librum edidit ^Wider das Bapstum zu Rom vom 
Teuffel gestiftt" ; in quo principes ad papam et cardinales tx-ucidandos bortabatur; 
eos neque Deum esse credere neque alteram vitam („Dr. Martin Luther's refor- 
mations-bistoriscbe deutsche Schriften", ed. Joh. Konr. Irmischerlll [Erlangen 1830], 
126-127. 155). 

* ludaei gloriabantur se Abraham patrem baberc (Matth. 3 , 9. Luc. 3 , 8. 
lo. 8, 33—53). 8 Rom. 2. 4. ^" Ps. 49, 16. " Ps. 1, 4. 

'2 Gal. 6, 14. 



29. Iimii 1545. 153 

Exeamus extra castra improperium illius portantesi, 
Exuamus hunc liominem veterem contumacem, eumque cruci quantum 
fragilitas nostra patitur affigamus^, si ponclus vires nostras superare 
uidetur, oculos ad montem domini leuemus^, dicebat Heliseus 
plures pro nobis sunt quam contra nos*, Dominus jussit 
Moisi ut Josue confortaret, quia se in ducem ei dare policebatur^, si 
igitur dominus deus populum in terram promissionis ingredientem 
tanta custodia protexit, an nos sui sanguine vnigeniti redemptos in 
illamrequiem ingredi^ desiderantes in medio cursu deseret ? absit 
a corde christiano tam impia cogitatio, non est deus noster sicut 
homo, non est hodie minus quam heri potens, cum nullum heri illi 
sit, sed semper hodie, o immensa et ineffabilis bonitas, o, homo, vnde, 
et quo, quis sis, et quis esse possis dihgenter examina, sed ne me 
praeceptorem vobis praebere ^-idear, cum certe neque aptus discipulus 
existam, iam iam huic nostrae extremam manum imponere liceat, si 
\-num tamen prius adiecero, me inquam plurimum gaudere vos talem 
patrem et in via domini ducem non qualencunque [.5/c] sed in quouis genere 
certaminis peritissimum Keuerendum patrem vestrum atque meum 
dominum petrum fabrum mihi multis nominibus semper suspiciendum, 
nactos fuisse, sed cordi meo magnus dolor est quod dum cum illo 
sex aut octo menses vixerim "^ quantum potuerim proficere ignorauerim, 
neque animum ad id quod vitam meam reformare poterat unquam 
intenderim, et ita factum est ut in perpetuis tenebris versatus fuerim, 
a quibus tamen diuino auxilio fretus et ilKus simul et vestris prae- 
cibus adiutus resurgere spero , faxit deus pro sua erga nos miseri- 
cordia ut professioni nostrae opera respondeant. et nauiculam nostram 
aura spiritus sancti impulsam ad stationem fidam perducere queamus 
quod nos si modo iUud vehemens desiderium de quo salutis nostrae 
author^ loquitur nimirum beati qui esuriunt et sitiunt justi- 
tiam^ habuerimus facile dei gratia interueniente impetraturos spero, 
Charissimo et multa pietate j^raedito Doraino francisco Caleae [?] * ^^ 
nomine meo pkirimam in domino sakitem dare non grauabimini '' , in 
vestrisque orationibus mei et omnium nostrum ac uestrum fratrum 
memoriam seruare dignabimini, ilkid idem pro uobis prestare poli- 
centes , exaudire clementissimus deus nos dignetur , et nos omnes 
in viam semper'' dirigere velHt [sic'], Valete parisijs III Cal. Jul. 
M . D . XXXX . Y. Vester in christo frater minimus 

Paulus Antonius de AchilHs. 

* Vel Calez. ^ grauabini autogr. " Sic ; salutis ? 



1 Hebr. 13, 13. ^ cf. Eph. 4, 22. Col. 3, 9. Rom. 6, 6. ^ pg, 12O, 1. 

* 4 Reg. 6, 16. ^ Cf. Num. 27, 18. Deut. 3, 21. 22 etc. 

« Hebr. 4, 11. ' Parmae ; vide supra p. 149^ » Hebr. 2, 10. 

9 Matth. 5, 6. 

^" Magistrum Franciscum de Calza, Societatis novicium, significari puto : sed is 
(nde supra, p. 121) ineunte anno 1545 Colonia discesserat. 



154 '-^- PiUilus Ant. (le Acliillis Canisio ceterisque sociis colon. 29. lunii 1545. 

Libenter hanc transcripsissem sed nimcius me premebat ideo me 
excusatnm habetote pro uestra singuLnri pietate, vel saltem negli- 
gentiae aut ignorantiae meae, si quid minus apte quam par fuisset 
scriptum (ut multa esse possunt) inueneritis, ascribatis non voluntati, 
que certe uobis in omnibus obsaequi prompta est sed hoc vnum me 
consolatur quod ad uos qui me diligitis scribam valete. 

Charissimis in christo fratribus Domino Petro Kanisio caeteris 
studentibus Societatis nominis Jesu, Coloniae. 

BEATUS PETRUS FABER S. J. 

ALVARO ALFONSO ET PETKO CANISIO S. J. 
Vallisoleto ' 9. hilii 1545. 

Ex „Cartas del B. P. Peclro Fabro" I, 386—388. 263—267; in quas haec 
epistula transcripta est ex apographo ab amanuensi P. Oliverii Manarei facto, 
quod antea Romae in archivo Societatis asservabatur. 

Pars (^Legimus oranes" — ^alibi bene habere*) posita est a Sacchiiw, De 
vita Canisii p. 33—35, et ab Henrico Simoiiis in cod. colon. „Hist. coll. Col." 
f. 12^' — 13*; sed hic illa verba ex ipso Sacchino descripsisse et nonnihil mutasse 
videtur. Eadem fere posuerunt Orlandinus, Reiffenherg, Eiess etc. 

Ostendit, quam immerito Socii a Coloniensihm vetiti sint in eadem domo hahitare. 
Pro suo in Colonienses amore eos Coloniae persistere vult, etiam cum studiorum suoruin 
discrimine, nisi ohoedientia aliud iusserit. Aegre fert P. Cornelium Vishavaeum exor- 
cistam agere. Multos amicos nominatim salutat. 

Jhesus. 
Charissimi in Christo fratres. 

Gratia et pax Salvatoris nostri sit semper in cordibus vestris. 

Aut nunc nihil omnino scribendum mihi est ad vos, aut paucis- 
simis verbis agendum, Cursores propter novum Principissae Hispa- 
niarum partum festinant^, et ego extra propriam habitationem , id 
est, in aedibus Reverendissimi D, Nuncii Poggii aliud acturus, hac 
hora invitor ad scribendum; sed malo aliquid quam nihil scribere, ut 
saltem discatis me et D, Licenciatum Araoz cum quinque aHis instituti 
nostri iuvenibus bene habere et bene agere^. Litterae vestrae ad 
manus nostras tandem ahquando pervenere tam gratae illae quam 
desideratae. Accepimus pi-imum fascicuknn illum, qui ternas a Ma- 



* Vallisoleti tunc aula Philippi, Hispaniarum principis (postea Philippi II. regis), 
et cum ea loannes Poggius, nuntius apostolicus, morabantur; cf. Cartas del B. P. 
Pedro Fahro I, 258. 

2 Maria, Philippi uxor, 8. lulii 1545 Carolum filium pepererat. 

^ Faber et P. Antonius Araoz (de quo infra) paucis mensibus ante advenerant 
Vallisoletum , ex ea regni sede aditum Hispaniae Societati patefacturi (Cartas del 
B. P. Pedro Fabro I, 257—263. Orlandinu.-i 1, c. I. 5, n. 59—61). 



23. B. Petrus Faber Alv. Alfouso et Canisio 9. lulii 1545. 155 

gistro Petro latine scriptasi, et biiias a D. Alvaro hispanice compo- 
sitas continebat. Inibi quoque fuit quaedam epistola carissimi in 
Christo amici et fratris Everhardi^, et illa ipsa, quam Petrus olim 
noster, nunc vero jam non suus ad me scripsif^. Legimus omnes, et 
relegimus cum maximo animorum, nescio an dicam, moerore an gaudio. 
Quis enim non lugeat, quod vobis, qui unum estis, istic non licuerit 
in una domo habitare? quis non fleat quod vos soli judicemini in- 
digni unum corpus dici posse, qui unam animam et unum cor* 
habere et habuisse'' probati estis? Ridet et dolet spiritus meus, cum 
video vos tolerari separatos, non posse autem sustineri " unitos ; quasi 
meliores sitis divisi quam in unum collecti. Lubens dicerem his qui 
vos conturbant: aut facite arborem bonam et fructus ejus 
bonos, aut facite eamdem malam et fructus ejus itidem 
malos^. Sed locus non est omni veritati, ubi non est locus unitati 
vestrae. Sit benedictus Deus, qui vos in unum habitare^ facit 
etiam corpore sejunctos, cuique, ut bene speratis mecum, curae erit 
dispersiones Israelis congregare'^'^. In hoc ego gaudebo 
videre constantiam vestram, et gaudebo videns quod Magister Lam- 
bertus isthinc nulla ratione potuerit avelli sed sua morte retinuerit 
quotquot ex^ vobis Coloniae erant necessarii^. Recte enim tenetis men- 
tem meam in eo esse et fuisse, ut nullo modo relinquamus Coloniam, 
id quod optime coniectaverunt '^ Decanus ^ et facultas theologiae, Ma- 
gistrum Petrum^ in aliquot futuros annos retinendum curantes^*^; id 
autem faciunt, quia cernunt carneis oculis utilitatem inde proventuram. 
Utinam atque utinam ipsi quoque cernerent mentalibus oculis longe 
magis necessarium et magis utile quod plures ejusdem animi et spi- 
ritus, cujus est Magister Petrus'', isthic concrescerent et in unum 
corpus coalescerent. Ego jampridem posthabui studia vestra utilitati 
multarum animarum, sciens multo melius proficere posse in aliis LTni- 



* In fasciculo , quem misistis , fuit quoque epistola , quam Petrus olim noster, 
nunc vero iam non suus ad me scripsit SaccJi. In fasciculo [etc., sictit Sacch.J 
Canisius olim meus, nunc vero nec suus ad me scripsit Cod. colon. 

^ Sacck. et cod. col. om. et liabuisse. 

" sustinere Caii.; in versionc: os toleran separados y no os pueden sufrir 
unidos. ^ congregaret Cart. " in Sacch. cod. col. 

^ coniectarunt Sacch. cod. col. " Canisium cod. col. ^ Canisius cod. col. 



^ Epistulas dicit, quas Canisius Coloniae dederat 27. Augusti, 27. Septembris, 
30. Decembris 1544; vide supra nn. 13. 16. 

2 Everardi Questenburch ; cf. supra p. 140. 

^ Petrum Kannegiesser (non Petrum Canisium) significat, qui Societati nomen 
dederat, et illas Kannegiesseri litteras (Colonia 9. lanuarii 15[4o] datas) dicere 
videtur, quae editae sunt in ^Cartas del B. P. Pedro Fahro" I, 422 — 424. 

* Act. 4, 32. ^ Matth. 12, 33. « Ps. 132, 1. 

■^ Ps. 146, 2. Faber, cum haec scriberet, nondum cognoverat Socios colonienses 
habitationem communem iterum incepisse; cf. supra p. 136. 141. 

8 Cf. supra p. 112. 121. » loannes Stempel 0. Pr. '« Vide supra p. 143. 



156 23. B. Petrus Faber Alvaro Alfonso et Canisio. 

versitatibus quam Coloniae unumquemque vestrum ; sed illa fuit virtus 
nimii amoris mei erga Coloniam, ut vos periculis exponerem, et mallem 
isthic vos indoctos quam alibi doctissimos. Utinam vero hic zelus 
meus sit secundum prudentiam illius, qui filium suum Unigeni- 
tum dedit^ in manus peccatorum. Dominus Alvarus novit hunc 
nimis fortem amorem meum, idque, ut ipse aliquando putare videtur. 
suo magno iucommodo^: sed ut jam dixi, sic stat sententia animi 
mei, quod ut libentius* sum auditurus unumquemque vestrum (loquor 
maxime de Magistro Petro'' et de D. Alvaro) mortuum esse, et cum 
Magistro Lamberto sepultum, quam alibi bene habere. Hoc dixerim, 
nisi obedientia aliud suaderet neduni praeciperet: haec enim omni 
sacrificio melior est^. Maxime ego gavisus sum audiens corpus Ma- 
gistri Lamberti in monasterio Patrum nostrorum et fratrum Carthu- 
siensium reconditum esse; spero quod mercedem suam non sint per- 
dituri in resurrectione in novissimo die*. 

Exercitium illud Magistri Cornelii, quod est in expellendis dae- 
monibus ab obsessis, mihi nullo modo probatur, sed velim ipsum 
scire multam in ea re deceptionem reperiri. Ejiciat daemones de 
animabus, quod est officium sacerdotum, et dimittat exorcistis suum 
implere officium, An non semel expertus est Magister Cornelius 
daemonum illusiones? Sane expertus est, et quidem non sine peri- 
culo suo^. 

Estote importuni Romanis ut frequenter ad vos scribant, Illud non 
placet quod sciam Magistrum Nicolaum et Magistrum [Claudium] ' 



' Sic Cart. ; Sacch. et cod. col. : quocl libentius. '' Magistro Canisio cod. col. 

" In apograjiho, quod editori opcris „Cartas" praesto fuit, ^iost alterum „Magi- 

i^trum" nomen projirium positum non est. Si guis hanc epistulam cum epistulis 



1 lo. 3, 16. 

2 Hic nimio desiderio Hispaniae et Lusitaniae tenebatur et jiaulo post, suo 
arbitratu, eo rediit. 

^ Cf. 1 Reg. 15, 22. Eccles. 4, 17. S. Ignatius in praeclara illa epistula ^de 
oboedientia" : „Dice la Escriptura : ,Quod nielior est obedientia quam victimae'" 
(Cartas de San Ignacio III, 190). * lo. 11, 24. 

* De P. Cornelio Vishavaeo P. Oliverius Manareus 15. Martii 1604 P. Nicolao 
Lancicio scripsit: ,Hic autem valde facilis erat ad credendum similibus, quia totus 
bonus et simplex erat." Attamen „vere vir optimus fuit et per eum Deus multa 
operatus est" {Manarei commentarius , praefatio editoris p. V). Cum anno 1570 
Canisius ipse ad exorcismum quendam peragendum paene coactus esset, secre- 
tarius Societatis Roma 18. Martii 1570 ei scripsit: ,,Tale occupatione . . . non 
e propria del nostro instituto, et potrebbe impedirne altre molto migliori et piii 
utili al ben commune." Ex* commentario eiusdem temporis, in cod. „German. 
Gallia 1569—1572" f. 75\ Canisius autem Augusta Yindelicorum 8. Aprilis 1570 
S. Francisco IJorgiae, praeposito generali , scripsit: „IIlud magnopcre probo, ut 
nostri ad hoc munus uix unquam a Prouinciali admittantur, sicut P. T. optare mihi 
uidetur, atque ut admissi ab omni daemonum caueant illusione." Ex* apographo 
saeculi XVII., quod est in cod. monac. ,Lat. 1606" f. 149^—150''. Cf. etiam Riess 
1. c. p. 389—391. 



9. Iiilii 1545. 157 

cum illis Reverendissimis Dominis nullam vestri curam habere ^. 
Haud plura. 

lesus Christus sit semper vobiscum. Spero me scripturum brevi 
de rebus nostris et responsurum sigillatim [s/cj ad litteras omnium 
vestrum, Salutate Dominos meos et amicos Patrem Priorem^ cum 
toto conventu et D. Daniele, R. D. Licentiatum ^, hospitem et refugium 
nostrum singularissimum, Reverendissimum D. Lodesien. " ■*, Reverendos 
Magistros nostros, Patrem Tylanum° et Patrem Priorem Dominica- 
norum^, Reverendum P, Provincialem Carmelitarum ^ , R. Dominum 
Suffraganeum 8, et R. D. Rectorem, protectorem nostrum semper me- 
morandum^, cum reliquis, quorum nomina sunt in libro vitae^'^. 
Haud plura. 

Datum Yallisoleti 9 Julii anno 1545, 

Yester in Christo frater et conservus. 
Petrus Faber. 

Secundus fasciculus literarum pervenit ad nos sub festum Yisi- 
tationis Beatae Mariaeii. 

t Charissimis in Christo fratribus, D, xllvaro Lusitano ^^ et Magistro 
Petro Canisio, apud Carthusienses, aut apud D, Licentiatum Andream 
Barndhet'', prope S, Gereonem, 

Ad hanc epistulam Canisius respondere videtur litteris, quas Colonia 22. De- 
cembris 1545 Fabro inscripsit. 

camsianis nn. 13. 16. contiilerit , Fatres Xicolanin Bobadillam et Claudiuni lainm 
significari dixerit. 

* Sic apogr.; sed Faher Londen. vel Londiens. scripsisse videtur ; certum enim 
est archiepiscopum lundensem ab eo significari. 

^ Sic apogr.; eundem Manareus (l. c. p. o) Barnedbet, Orlandinus (l. c. l. 5, 
n. 36) Barndhet vocat; quod librarii potius quam Fahri vitio factum esse videtiir ; 
archetypa enim epistula, quam is 28. Novembris 1543 ad Socios colonienses dedit, 
inscripta est Alvaro et Canisio ,in domo domini licenciati Andreae Barduich" ; cf. 
supra p. 101. 



' P. Nicolaus Bobadilla sub id tempus cum Wolfgango de Sahn, episcopo 
passaviensi , et cum Hieronymo Verallo , nuntio apostolico , fuit ; P. Claudius laius 
Ottonem de Truchsess, episcopum augustanum, adiuvabat. Uterque postea sociis 
coloniensibus subvenit ; cf. supra p. 141 ^. 

2 Priorem Carthusiae. -^ Andream Herll de Bardwick. 

* Georgium de Skodborg. ■' loannem Stempel 0. Pr. 

*' Tilmannum Smeling. Hi duo ^Magistri nostri" vocantur, quia in univor- 
sitate ordinarios theologiae professores agebant. " Everardum BiUick. 

^ loannem Nopelium; qui Coloniae Fabrum de rebus sacris dicentem nonnum- 
quam audierat (Cartas del B. P. Pedro Fabro I, 235—236). 

' Hermannum Blanckfort ; cf. supra p. 105^. Sed is in eo munere successorem 
acceperat, antequam Faber haec scriberet. Cf. Bianco 1. c. I, 838. "* Phil. 4, 3. 

" Sub diem 2. lulii. In eo fasciculo erant litterae Canisii initio Februarii ot 
12. Martii datae (vide supra n. 20), P. Alvari Alfonsi, et illae quoque (ut videntur), 
quae ab Everardo Questenburch 4. Februarii 1545 ad Fabrum datae et in „Cartas 
del B. P. Pedro Fabro" I, 424—426 typis descriptae sunt. 

'2 Hansen (1, c. p. 180) minus recte hunc dicit Hispanum. 



158 24. Canisius B. Petro Fabro. 

24. 

CANISIUS 
BEATO PETRO FABRO S. J. 

Coloniii 12. Augusti 1545. 

Ex apographo, circiter annum 1870 confecto ex autographo, quod est in _\'uria 
Historia" etc. (cf. supra p. 102) tom. I, f. 81—82. 

Pars edita est a Boero , laio p. 225—226, et duae particuh^e in „C'artas del 
B. P. Pedro Fabro" I, 30P. 305«. 

Canisius Vormatiam tempore comitionoii adcectns Patriim Bobadillae et laii 
commercio fruehatur. Quorum indolem virtutesque depingit. Quantum Carolo V. 
et Ferdinando I. laii contiones placuerint, quantique hic a cardinali amjustano 
aestimetur. De Canisio Trideiltum mittendo deliberatum. Novatorum contumacia ; 
bellum necessarium. An Canisius Parisios transferendus? Ipse, baccalarius „biblirus" 
factus, jylegif^ cf disputat. Paratus est se totum saluti Coloniensium devovere. luvenis 
quidam LntJn ri (H^cipulus Societati se adiunxit. P. Alvarus Colonia discessit. Nobilis 
femina moDu^fcrinm ingressa. BobadiUa iuvenes colligere stafuit 2»'o Germania 
refartnanda. Canisius CoJoniae ad caesarem missus, uf auxilium confra Hermannum 
I \ 'eda n um imploraret. 

ihesus 

Reverende pater in CHRISTO dilectissime. 

Gratia Domini nostri lesu Christi sit semper cum Dominatione 
Vestra. 

Quid nobiscum hic actum sit in adventum usque Caesaris et 
Reverendi Patris Domini Nicolai Bobadilla pridem ex literis meis in 
Majo scriptis intelligere potuisti^. Nunc agam de profectione mea- 
confecta, quam tum, ut nosti, conficiendam praemonueram, ubi primum 
ab eodem Patre Vormatiam accersirer \sic\ ^. Accersitus igitm- veni serius 
quam ut Reverendissimum Cardinalem Farnesium Pontificis nepotem 
videre potuerim : jam enim exposita suae Legationis causa discesserat *. 



• Hae perisse videntur. 

2 Riess et Boero itineris huius vormatiensis non faciunt mentionem in hio- 
graphiis suis canisianis. 

^ Vormatiae tunc comitia imperii hahebantur et de controversiis religionis 
componendis agebatur. De illis comitiis v. : Lud. Pastor, Die kirchlichen Reunions- 
bestrebungen wiihrend der Regierung Karls V. (Freiburg i. Br. 1879) p. 297 — 300. 
Janssen 1. c. HI, 561—566. F. B. ron BucJioltz, Geschichte der Regiening Fer- 
dinand des Erstcn V (Wien 1834), 40—68. 

* Alexandro Farnesio de bello turcico et de concilio oecumenico cum Carolo V. 
agendum erat. In itinerario Caroli ab eius secretario Vandenesse conscripto legitur 
eum nocte 20. Maii profectum esse {WiJl. Bradford, Correspondence of the emperor 
Charles V. and his ambassadors etc. [London 1850] p. 552). Sed A. v. DruffeJ 
litteras edidit a Farnesio Vormatia scriptas 22. Maii; idem affirmat Farnesium 
Vormatia abisse nocte quae erat inter 27. et 28. Maii (Kaiser Karl V. und die 
Hijmische Curie 1544—1546 [Miinchen 1877. 1881. 1883] Abth. 2, p. 23. 57—59. 
P. Kannengiesser, Der Reichstag zu "Worms vom Jahre 1545 [Strassburg 1891] p. 55). 
Canisius igitur Vormatiam certe non advenit ante 28. Maii. 



12. Augusti 1545. 159 

Benedictus autem Pater Deus cujus gratia multis diebus experiri licuit 
suavissimum convictum Reverendorum Patrum Domini Bobadillae et 
D. Claudii ^. In priore singularis ingenii acrimonia , disserendi et 
judicandi vis, animi simplicitas, morum candor et grata cunctis affa- 
bilitas; in posteriore nec eadem defuere, nec admirabilis humilitas 
laude caruit, nec eloquentia desiderari, nec pietatis fructus, et exer- 
citia latere potuerunt. Mihi certe maximam attulit voluptatem et 
conversatio et sermocinatio Domini Claudii semper pietatis et dulce- 
dinis plena. Neque mihi solum, sed Ferdinando Regi, sed Caesari, 
sed praestantissimis quibusque viris adeo placuere D. Claudii con- 
ciones, quas diebus festis habet italice, ut nullum precandi faciant 
finem, quin idem quae dixerit in scripta redigat ac legenda tradat. 
Dum illic adessem, usus est mea in scribendo opera, ut hoc pro certo 
queam de illo pronuntiare ^. Parum abfuit quin una cum ipso sim 
profectus ad Concilium Tridentinum; sic enim statuerat Reverendis- 
simus Cardinalis Augustanus ; verum idcirco mutavit sententiam, quod, 
cum Patris ac Praeceptoris loco habeat D. Claudium, ut ipse mihi 
testatus est, putaret hujus consiHum judiciumque sibi necessarium 
fore si res cum Lutheranis esset. Hactenus nec Lutheranorum , nec 
Germanorum Principum ulh pene comitiis interesse curaverunt. Hae- 
retici contempta Caesaris auctoritate concilium ferre modis omnibus 
recusant, et ne nihil agere videantur, in parandis armis et muniendis 
locis suis toti sunt, eo quod credibile sit aestate proxima Caesarem 
de illorum contemptu se vindicaturum , ut maximi quoque testantur 
viri. Proculdubio, si Grermanorum licentia non tandem vi reprimatur ^. 
clementi Caesari omnis hic perit auctoritas. Ut de nostris rebus 
maxime dicam, utrique Patrum jam dictorum tam meam quam fratrum 
conditionem exposui*. Responderunt sibi plane consultum videri ut 
circa Octobrem Parisios abirem absokiturus mea studia, quorum pri- 
mam praecipuamque rationem nunc habendam esse duxerunt. Fratres 
alios non facile hic relinquendos propterea putarunt, quod certi non 
adessent studiorum ac vitae sumptus, quando hactenus a me fuerint 
mensibus aliquot sustentandi. Scripserunt in hanc sententiam Reve- 



1 P. Nicolaum Bobadillam Verallus Nuntius Vormatiam secum adduxerat: 
P. Claudium laium Otto cardinalis et episcopus augustanus Dilinga accersiverat 
{Boero, Bobadiglia p. 34). 

2 P. Claudius laius ipse ad S. Ignatium rettulit de contionibus Vormatiae a 
se habitis, exercitiis spiritualibus traditis, confessionibus generalibus exceptis ; litteras 
eius vide apud Boero, laio p. 76—80; cf. etiam Polanci Chronicon I, 154. laimn 
tunc aegrotos diligenter curasse et exemplo vitae suae multos ad ecclesiani catho- 
licam reduxisse a. 1575 palam testatus est etiam L. B. Seibert, minister calvinianus, 
apud Janssen 1. c. IV, 384. 

3 Id reapse factum est anno 1546 et 1547 in bello ^smalcaldico". 

^ Leonardus Kessel B. Petro Fabro Colonia 18. lanuarii 1545: „Quomodo studia 
Coloniensium se habeant, puto P. v. bene scire. Vellem bene magis proficerc; sed 
committo me totaliter P. v." (Cartas del B. P. Peilro Fcibro I, 427). 



160 -4. Canisius B. Petro Fabro. 

rendo P. Praeposito^, iit brevi, si qiiid ipsi visum esset, de iiobis 
statueret. Interim ad Promotionem Bacchalaureatus me progredi 
jusserunt. Et quando amici nostri praecipui multis modis eodem me 
propellere hactenus non cessarunt, acquievi tandem, ut debui, sed 
gratissimum erit mihi modo Paternitas Tua hoc facinus comprobarit. 
Promotus autem rapior ad Lectionum officium, ita ut singuh's hebdoma- 
dibus tribus diebus mihi docendum sit in scholis Theologorum ^. Habeo 
igitur prae manibus vere auream illam Beati Pauli Epistolam ad 
Thimotheum^. AHi frequentiam auditorum admirantur. In dies acce- 
dunt plures, quum lectio sit publica. Conciones in Capitolio germanas 
hactenus numquam intermissi; lectionem in Matthaeo festis itidem 
diebus profiteor in Gymnasio *. Praeterea singuhs hebdomadibus coram 
Magistris nostris^ mihi disputandum^ est. Facile judicatu est quan- 
tum negotii haec facessant Unius ingeniolo. Sed mihi dulce videtur 
pro proximis quaniHbet asperam servire servitutem, praesertim si 
Reverendo Patri meo D. Fabro, qui Christura in me amat, gratificari 
quoquo modo possim. Haec praesens probares et in his me confir- 
mares opinor. Nihil igitur mihi durum, vel nimium erit, si tuae 
voluntati respondens Colonienses juvero. Quantum liis tu faveas, 
preceris, et prodesse per te tuosque cupias, me quidem non latet. 
Utinam ea mens esset Reverendo Patri Domino Alvaro, ut, memor 
quoque desideriorum tuorum, Coloniae totam vitam et quietem suam 
conservaret. Nunc nihil minus facturus nobis videtur. Quod si ob- 
edientia me non hinc abstrahat (dicam libere) uni sed Sanctae Coloniae 
tradam hoc corpusculum, hanc animulam, omne tempus, sacra studia, 
me totum denique vivendo, moriendo, docendo, vigilando servatum 
putabo Coloniensibus ; quibus, si tu tantum boni precaris, ego multo 
majora debeo, majora, inquam, quam per multos etiam reddere juste 
possim. Reddam, vero, ni fallor, tum maxime, si commilitones ah- 
quot et hujus nostrae Societatis discipulos congregare licebit. Bene- 



' S. Ignatio. 

- Canisius 26. lunii 1545 ^Baccalarius biblicus" factus est et 8. lulii 1545 
scholas biblicas incepit. Vitle infra, monum. 12. 

^ Epistulam priorem significare videtur. Ita et ad comitem montensem scribit 
de ^charitatis energia a D: Apostolo praescripta ad cor. 13" (supra p. 134); haec 
autem praescribitur in capite 13. prioris epistulae ad Corinthios datae. 

* Montano. 

* Id est (ni fallor) corani theologiae magistris „actu regentibus", sive qui 
,ordinarias lectiones" de rebus praecipuis vel necessariis (^lectiones formales") 
habebant. 

" ^Ordinamus quod vacaciones magno estivales sint iuxta ritum Parisiensis 
Studii, a vigilia Apostolorum Petri et Pauli usque ad crastinum Exaltationis sancte 
Crucis inckisive. Item ordinamus quod in vaeacionibus magnis fiant disputationes 
per Bacalarios ad modum quo Parisiis fiunt in Collegio de Sarbona ; scilicet singulis 
sextis feriis de mane nisi festum impediat, et tunc fiant alia die ejusdem septimane 
convenientiori" (Statuta facultatis theologicae coloniensis, anno 1398 facta. Bunico 
]. c. I, Anl. p. 36—37). 



12. Augusti 1545. 161 

(lictus Dominus qui Notarium Spirensem annorum viginti nobis addidit, 
juvenem diu Lutheranum illum ac familiarem Lutlieri discipulum, sed 
qui, peractis semel exercitiis, nemini non modo mirabilis videtur, et 
conversatione morum usque adeo spectabilis, ut gaudeam vehementer 
hunc juvenem ad nos accessisse^ Nec dubito quin magno cum fructu 
peractis'' videlicet semel studiis in Societate nostra versabituri. Ah, 
mi Pater, itane D. Alvarus clam a nobis discedere debuit?^ et ar- 
denter rogatus Antuerpiae ut redire vel paululum dignaretur, omnem 
nostri curam abjecisse videtur, rescribens prout ipsius Hterae con- 
junctae testabuntur. Sed, quia semper hic invitus mansisse videtur, 
nescio an illi discessus in Hispanias expediat; certe nobis non ex- 
pedit 3. Addam de Domina Domini Johannis vidua , scilicet , quae 
hospitam aliquando se fecit Paternitatis Tuae. Haec paulo post 
Pentecostem, mirantibus omnibus, et nullis scientibus ['?], primum con- 
stantissime saeculum repudiavit, liberos deseruit, vitae molHtiem se- 
posuit, et tuum sequuta consilium profiteri coepit institutum B. Bir- 
gittae * in eodem Monasterio ad quod se contulit D. Johannes Domini 
DanieHs socius Moguntiae ^. Dici non potest quot promoverit [?] ' exem- 
plum hoc matronae nobilis et omnibus probatae. Vulgo ferunt me 
hujus rei auctorem esse; docti factum improbant, plebaei mirantur, 
pii commendant, mundani vituperant. Ego bis terve profectus ad 
monasterium , eam ipsam sedulo confirmavi , et , quia necesse erat, 



* accersisse apogr. '' pactis cipogr. 

" Sic apogr.; sed proptter ea, quae sequuHtur, malim legere: permoverit. 



' De hoc Ererardus Questenburch B. Petro Fabro Colonia 17. Augusti 1545 
scribit: .Per tuos hic [est] conversus haereticus juvenis, isque Spirensis. Hic quoque 
fecit exercitia, et quantum sibi satis est, confecit etiani. Mirifica quidem haec fuit 
conversio illius ut ex fero mansuefactum esse dicas. Ipse se miratur; quomodo 
non ipsum nos admirari possemus. Recensuit ille de se quae quantaque commiserit 
flagitia haereticus adhuc , Luthero ipsi Buceroque familiarissimus ; nunc nonnisi 
nitidas in eo conspicere est virtutes. Sub duce in bello militavit; belhiinam (ut 
fere fit) ibi duxit vitam, diripuit Sanctorum reliquias, illas canibus pabuhim porri- 
gens, tempha compilavit despoliavitque quae potuit omnia. Nunc autem Christi miles 
factus, quae hujus sunt militiae non oscitanter perficit, jam se acriter hostibus 
opponens ab illis vinci non potest, tametsi plurimos fallendi modos attentent, qui 
nihil apud ilkim hactenus profecerunt ; hostium excussa sunt tela, ipse salvus nobis 
incolumisque permansit'' (Cartas del B. P. Pedro Faljro I, 428—429). 

" Maioribus spatiis interiectis haec epistula a Canisio scripta esse videtur. 

' Fabro Alvari ^adventus, ut minus desideratus, ita et minus gratus fuit, 
quam ipsae litterae", quas ei attulit, Gerardi, Carthusiae prioris. Ita Faber in 
epistula ad Gerardum data Matrito 12. Martii 1546, quae est apud Reiffenherg, Mant. 
p. 12—13, et in Cartas etc. I, 394—397. 

* S. Brigitta, Ulphonis, sueci principis , vidua, ordiuem „S. Salvatoris", cuius 
regulam a Christo ipso accepisse fertur, ita instituit, ut in singulis monasteriis 
essent 60 moniales, 13 sacerdotes, 4 diaconi, 8 fratres laici. Viri habitationem 
habebant omnino seiunctam a mulieribus, quas ne in ecclesia quidem videbant. 

^ In ,Foresto Beatae Mariae Virginis", ut videtur. Cf. supra p. 125. 
Braiinsborger, Canisii Epistulae et Acta. I. 11 



152 24. Canisius B. Petro FaLro. 

consolatus sum vehementer, Oremus pro re tam sacra, ut quod recte 
coeptum est exeat felicius quam hactenus factum est variis et gra- 
vibus tentationibus impedientibus. Hodie porro una cum Caesare et 
Keverendissimo Domino Nuntio^ rediit huc e Comitiis Reverendus 
P. Nicolaus Bobadilla^ qui Hcet hac de re non scripserit Romam, 
licet etiam invitus id ferat Reverendissimus Dominus Nuntius, liic 
hybernare statuit prorsus nobiscum. Colligere sperat juvenes pro 
reformanda Germania, hcet ii non sint etiam nostrae Societatis^. 
Venatur • impensas a Reverendissimo Moguntino * et Trevirensi ^ Archi- 
episcopis, et locum ipse sibi seu diversorium quaerit separatum, forte 
mansurus apud Carthusienses. Dominus illius consilia prosperet con- 
firmetque. Paulo post aget literis suis ad vos datis. Totus in stu- 
diis versari videtur. Romani tardant respondere mihi Parisios ituro; 
sed nulla nunc mihi spes abitus relinquitur, quum intelligam transacto 
S. Petri festo^ quatuor hominum millia simul obiisse'^, ut etiam nunc 
migrarint alio Studiosorum Collegia. Si manendum est , Domino sic 
disponente, commodum videtur ad manum habere tam Reverendum 
Patrem Bobadillam. Magister noster Tielanus nunc Pro\ancialis est 
Ordinis Praedicatorum. Ante paucos dies Legatum me missit Uni- 
versalis Clerus et Universitas ad Caesarem et Confessorem ^ , ut de 
rebus fidei nostrae in hac diocesi facerem eos certiores". Nihil 
omittit^ Archiepiscopus noster quod ad Religionis exstinctionem con- 
ducit. Sed praesentia Caesaris nunc pkirimum nostra confirmavit 
adversus Arcliiepiscopum i^, qui nunc et a Pontifice et a Caesare citatus 
est ad respondendum juridice ad propositam querelam Cleri et Uni- 
versitatis hujus. Triginta Ducatos i^ non accepimus , et nescio si 



Nihil non omittit apogr. 



^ Hieronymo Verallo. 

2 Carolus V. nocte, quae erat inter 9. et 10. Augusti 1545, Coloniam advenisse 
ibique usque ad 16. Augusti mansisse fertur {Enneii 1. c. IV, 502. CJtr. Fr. StlUin, Aufent- 
haltsorte K. Karls V., in „Forschung. zur deutsch. CTeschichte" V [Gotting. 1865], 578). 

3 P. Claudius laius, Ignatio consilium suggerente, episcopis aliquot, ut augu- 
stano, persuaserat, ut seminaria clericorum instituerent {Orlandinits 1. c. 1. 5, n. 31. 32). 

* Is erat Albertus cardinalis brandenburgensis. 

. '^ Is erat loannes Ludovicus de Hagen. ® 29. lunii. 

■^ Ex morbo contagioso ; nisi malueris dicere Canisium scribere voluisse : abiisse 
vano hostium timore ; eiusmodi timor anno 1544 Parisienses vexarat; cf. OrJan- 
(liniim 1. c. 1. 4, n. 119. 

* Petrus de Soto 0. Pr. tunc Carolo a sacris confessionibus erat. (juam bene 
Sotus res germanicas noverit , patet ex „Parecer del confesor sobre la empresa de 
Alemania" ; quod ex archivo regio simancensi edidit IT. Maiirenhrcclicr, Karl V. 
und die deutschen Protestanten 1545—1555 (Diisseldorf 1865) p. 29*— 33*. 

'•* Legatio haec Canisii historicos adhuc usque latuit. 

'" Carolus V. iam 10. Augusti delectos ex senatu coloniensi graviter cohortatus 
est ad fidem catholicam servandam {Ennen 1. c IV, 502). Ideo puto etiam Cani- 
sium 10. Augusti Caesarem adiisse. 

" Carolus V. anno 1551 legem nummariaui tulit, qua ctiani variorum ,,duca- 



12. Aiigusti 1545. 163 

sumus accepturi. Etiamsi Reverendus Bobaclilla de sumptibus despe- 
raret, stat certa mihi sententia praestare ut hic maneamus illius freti 
praesidio qui dat omnibus affluenter^. Sed quia mirum in mo- 
dum properare video tabellarium, non jam datur otium scriptis Reve- 
rendae Paternitatis Tuae respondendi. Dabitur autem paulo post, 
abeunte nimirum Reverendissimo Nuntio Antuerpiam. Ego nunquam 
in vita minus otiose vixi quam nunc, praesertim cum publicae lectiones 
omne mihi tempus eripiant. Quo magis ad vestrarum orationum 
praesidia confugio, et meas occupationes omnes vestra pietate adjuvari 
et promoveri supplex oro, Bene valeat Reverenda P. Tua, nosque filios 
amare et adjuvare pergat. Salutamus unice carissimos in Christro Fra- 
tres, quotquot vel tecum, vel Coimbriae, vel Salamanticae existunt. 

Coloniae 12 Augusti 1545. 

Salutant Paternitatem Tuam duo Provinciales, et Carmelitarum ^ 
et Praedicatorum ^ , duo Priores, Praedicatorum * et Carthusiensium ^, 
duo Episcopi Londensis*' et Suffraganeus'^, duo Licentiati, Magister 
[Andreas]''^ et Regens Bursae Montanae^, insuper Domina Marga- 
rita^" cum duobus Dominis Alexandris cognatis ipsius, D. Danielii, 
D. Johannes ad Apostolos^^ q^j nunc Ludimagistrum agit apud Con- 
fluentinosi^, item Laurentius Famulus, et Johannes ac Georgius socii^*, 
multo magis autem Everardus ille qui feliciter provehit bene coepta i^, 
Rursus bene valeat Reverenda Paternitas Tua, 

Reverendae Paternitatis Tuae 

Servus et filius P, Kanisius filiorum infimus 
idemque indignissimus. 
ihesus, 

Reverendo Domino et carissimo Patri Magistro Petro Fabro de 
Societate nominis Jesu, in curia Reverendissimi Domini Poggii Epi- 
scopi Tropeensis etc. 

Faber Canisio rescripsit 10. Martii 1546. 

^ Hoc vocabulum ex „Cmias del B. P. Pedro Fabro'^ I, 305^ sxpplefxDi est ; 
apogr. : Magister et Regens Bursae Montanae. 



torum" valor statuebatur; ducati cluplices 190 ferme crucigeris (Kreuzer), simplices 
98 fere crucigeris exaequabantur. Legem illam edidit lo. Christ. Hirsch, Des Teut- 
schen Reichs Munz-Archiv. 1. Thl. (Niirnberg 1756) p. 344—365. 

' lac. 1, 5. 2 Everardus Billick. ^ loannes Stempel. 

* Tihnannus Smeling. '" Gerardus Kalckbrenner. " Georgius de Skodborg. 
■^ loannes Nopel. " Andreas Herll. 

* Matthias Cremerius (Cremers) sive Aquensis, Aquisgrano ortus, canonicus 
ecclesiae S. Andreae ; de quo Bianco 1. c. I, 266—267. Hartzlwim, Bibliotheca Colo- 
niensis p. 241. 242. '"^ Questenburch. " In Carthusia. 

'^ Eius ecclesiae vicarius vel canonicus, aut, quod fortasse verisimilius, loannes 
ille Spengius prope illam habitans, de quo supra p. 99 '. 
'' Koblenz. 

'♦ loannes (Agricohx?), Cochlaei nepos, et Georgius Eder; cf. supra p. 126. 
'^ Everardus Questenburch. 

11* 



164 25. Canisius B. Petro Fabro. 

35. 

CANISIUS 
BEATO PETRO FABRO S. J. 

Colonia 22. Decembris 1545. 

Ex apographo, circiter annum 1870 confecto ex autographo, quod est in ^Varia 
Historia" etc. (ut supra p. 102) tom. I, f. 83—84. 

Particula, italice versa, ponitur a Boero , laio p. 85—86, altera in .Cartas 
del B. P. Pedro Fabro" I, 305». 

Canisius orationem qitodliheticam hahuit. A Coloniensihns in Neerlandiam ad 
caesarem et nuntittm apostolicitm missus litteras impetravit attulitque, quibus damna 
ex comitiis bonnensibus religioni impendentia praecaverentur. Queritur caesarem 
in lite Coloniensium et Hermanni Wedani dirimenda tardare. In quantum fidei 
discrimen a Wedano Colonia et omnis regio Rheni inferioris iiiducantitr. Qiiam 
audacter protestantes in religionem catholicam invehantur. De Canisii studiis theo- 
logicis et contionibits ac de Socioritm coloniensium inopia. Quid PP. laiiis et Boba- 
dilla agant. De fratribus in pietate proficientihiis , litterarum studiosis sacramenta 
frequeiita)itibus, aliis exercitia sjnritiialia peractvris. 

ihesus 

Reverende Pater et eximie domine Faber. 

Gratia Domini Nostri lesu Christi et pax maneat nobiscum. 

Quatuor fere menses hic degit modo Reverendus P. Bobadilla; 
interim vix ullas ex tuis literas accepimus ^, praesertim quae adventum 
Domini Alvari in Lusitaniam significarent. De rebus nostris abunde 
perscripsit isthuc semel atque iterum D. Bobadilla, quocum literas 
quoque meas scripsissem , nisi negotiorum magnitudo praepedisset. 
Nam, praeterquam quod oratio quodlibetica mihi habenda fuit coram 
Universitate, difficilem quoque profectionem subii seu legationem ad 
Caesarem nomine Cleri et Universitatis ^. Convocarat noster Archi- 
episcopus ordines totius diocesis, ut subito cum his concluderet suas- 
que vires confirmaret pro invehendo Lutheranismo. Pergit enim ille, 
proh dolor! nihil intermittere quod ad stabiliendam sectam pertinere 
videatur, jamque nobiles totius Patriae, necnon civitates, in tantam 
impietatem pertraxit^. Datum est tamen hoc mihi negotii, ut quam 
ocissime profectus ad Caesarem , literas impetrarem et a Caesare et 
a Legato Pontificis Verallo qui caverent edicerentque ne in hoc 



' Faber 12. Martii 1546 priori Carthusiae coloniensis scripsit se „ad Magistrum 
Petrum Canisium plus quam quatuor epistolas" dedisse {Eeiffenberg 1. c. Mant. p. 12. 
Cartas ctc. I, 395). 

2 Haec quoque Canisii legatio in eius vitis non legitur. Haud recte Segitin 
scribit Canisium ad caesarem missum esse „au nom de TElectorat de Cologne" ac 
Vormatiao legationis suae causam ei exposuisse (1. c. p. 48 — 49). 

' Electoratus coloniensis „status saeculares" („Graven, Ritterschaft, Stette uud 
gemeyne Landschaft") iam in comitiis Coloniae et Bonnae mensibus Novoml)ri et 
Decembri anni 1544 habitis cum Hermanno Wedano steterant. 



22. Decembris 1545. 165 

futuro statuum conventu ^ quicquam ab Archiepiscopo statueretur, in- 
novaretur et acceptaretur ante futura Comitia Ratisbonae-, Quamvis 
igitur brevissimum tempus ad rem tantam expediendam praeberetur, 
Domino tamen meos conatus prosperante, confeci, impetravi, attuli, 
quicquid Clerus desiderabat ^. Edixit enim Imperator ut ne quidquam 
Archiepiscopus vel Ordines in eo Conventu congregrati definirent quod 
ad causam Religionis ac proinde Cleri enervandam spectaret *. Tum 
Legatus vehementer confortavit optimamque spem fecit foelicis even- 
tus. Quod autem Caesar in causa adversus Archiepiscopum pro Clero 
tardet pronuntiare, supra modum angit cruciatque plurimos et in 
desperationem fere adducit, quasi non cordi sit Caesari tantum neg- 
otium quo nullum gravius ac infaelicius etiam toti Germaniae si non 
pessimis Archiepiscopi conatibus quamprimum Caesar occurrat. Hac- 
tenus, quum Lutherani conscriptum haberent militem ob ducem Bruns- 
vicensem^, habuit forte Caesar quod juste causaretur. Nunc quum 
infirmus apud Buscumducis haereat, rursus erit extrahendi sententiam 
occasio. Pergit interim , pergit Archiepiscopus quod male coepit, 
pejus propagare, ita ut, subversa Diocesi tota, nunc unam Coloniam 
oppugnandam evertendamque sibi proposuerit. Et hanc velut undi- 
que succensam et ab inimicis circumvallatam quis tueri queat? Prae- 
sertim in Clero et Universitate Senatuque multis hic Archiepiscopo 
faventibus et consentientibus. Unicum superest a Deo Opt. Max. ex- 
spectandum praesidium quod certius etiam promittunt tot Sanctissi- 
morum Martyrum Virginumque corpora foelicem Coloniam illustrantia ; 
sed non paulo plus hac in re profutura, si multorum accederet de- 
votio , si preces piorum jungerentur et certatim Dei iram quisque 



• Wedanus nova comitia 9. Decembris 1545 Bonnae inchoanda edixerat {Van-eit- 
trapp 1. c. p. 261). 

^ Carolus V. 4. Augusti 1545 in ^recessu" comitiorum vormatiensium con- 
stituerat, ut 6. lanuarii 1546 Ratisbonae nova imperii comitia inciperentur ad 
causam religionis transigendam. Gothein falso asserit, Canisium illarum litterarum 
impetrandarum gratia ad comitia imperii vormatiensia missa esse (Ignatius p. G77) ; 
liaec enim iam dudum absoluta erant. 

^ Carolus V. 18. Noveml)ris — 1. Decembris Antverpiae moratus est. Ka- 
lendis Decembribus Verallus Antverpia legatis concilii tridentini scripsit: „Hoggi 
S. M. parte per la volta di Utrecht." Ac 4. — 27. Decembris caesar Boscoduci 
('s Hertogenbosch) fuit {Stalin 1. c. Druffel, Kaiser Karl V. und die romische Curie. 
3. Abth. [Milnchen 1883] p. 109). Canisius igitur Antverpiae apud caesarem et 
nuntium fuisse videtur; certe non licet dicere cum Hansen (1. c. p. 199), Canisium 
mense Decembri anni 1545 ad caesarem missum esse Vormatiam. 

* Horum edictorum inentionem faciunt etiam Varrentrapp 1. c. p. 263, et Theod. 
los. Laconihlet , Urkundenbuch fiir die Geschichte des Niederrheins IV (Diisseldorf 
1858), 690. 

^ Henricus ille dux anno 1542 contra ius et fas a confoederatis smalcaldicis 
dicione sua spoliatus, mense Septembri anni 1545 proprio marte eam recuperare 
conatus est. Quare illi summa vi eum denuo aggressi sunt et brevi devicerunt 
ceperuntque {.Tanssen 1. c. III, 516—532. 583—584). 



1(3(3 25. Canisius B. Petro Fabro. 

placare vellet. Id qiiod eo mihi scribitur non ut scientem ac pru- 
denteni admoneam, sed quo tuas potius tuorumque ac nostrum omnium 
in Cln^isto Fratrum preces expetam pro salute Coloniensium ; quos pro- 
babile est nunquam in majori discrimine quam nunc versatos fuisse. 
Parum est ex Pastore lupum, ex Episcopo Haeresiarcham, ex Principe 
communis Patriae hostem videre, Parum est impune spargi venena, 
legi ab omnibus haereticorum scripta, Lutheranorum ferri' consortia, 
audiri'" colloquia , disimulari' nefandas blasphemias in Deum ipsum, 
in summam Virginem, in quosvis Sanctos, in adorandam Eucharistiam, 
in Sacramenta praecipua. De reh'quis quia videntur inferiora volens 
taceo. Si parum est Deum contempsisse, parum sit Ecclesiam dam- 
nasse, profanasse, conculcasse, tot modis demum in omnibus Ecclesiae 
membris inhonorasse. Cum vero et horum exstent abominanda ex- 
empla Coloniae^ ubi Lutheranismus nulla vi pene cohibetur, vides 
profecto quantopere juvandi simus ope aliorum vestrisque potissimum 
precibus Deo commendandi. Una Colonia subversa (quod equidem 
non speramus) exitium sequatur necesse est et Geldriae et luliae et 
Cliviae et Brabantiae et Hollandiae. Sed longe majora pericula certo 
certius subsequutura nihil attinet multis hic prosequi. 

De nie nihil statuit Reverendus P. Bobadilla, num alio praesertim 
Parisios abire debeam ad studia quae hic negliguntur absolvenda, an 
potius ad Coloniae messem curandam, ut mihi a Deo praeparata est, 
hic me manere conveniat. LTtrumque mihi non potest non gratum 
videri quia majorum auctoritati cedo libens. Quamquam animo meo 
frequenter obverset [sic] tua sententia, mens et intentio quae Colonien- 
sibus me servatum semper voluit. Quod si majores mihi suppeterent 
impensae ad domum familiamque sustentandam , uti suadet Dominus 
Bobadilla, certe plurimum aedificationis video subsequuturum. Tanta 
est et tam difficilis rerum omnium annona, quae et in dies augetur, 
ut quae ad domus nostrae sustentationem pertinent nesciam sane an 
corrogare possim nisi Deus alicunde sublevet hanc inopiam. Sed ista 
nec Reverendo D. Bobadilla nec Domino Leonardo^ ausim exponere. 

Satis est Reverendam Paternitatem tuam admonuisse Quod ad 

triginta scutatos attinet toties promissos, non ignoras, opinor, nullum 
eorum huc pervenisse. Vereor ne D. Bobadilla citius hinc me curet 
ablegari quum intelliget de sumptibus non rectius nobis esse provisum. 
At vivit Dominus vere dives qui non deerit quaerentibus ipsum in 
veritate ^. Consilium vero Paternitatis tuae lubens audiam et ex- 
spectabo. Scripsi nuper an expediret me progredi ad susceptionem 
sacerdotii, aetate id quidem potius quam animi qualitate sufferente-*. 



ferre apogr. "^ aiulire upo(jr. " disiimilare apo(jr. 



' Aliqua eiusmodi exempla iiarrantur al) Enncn 1. c. IV, 493 — 496. 

2 Kessel. » Cf. Kom. 10, 12. 

* Clemens V. ,generalem ecclesiae observantiam" confiniiaverat , ex qiux quis 



22. Decera)3ris 1545. 167 

Cum Reverendus P. Claudius acerbissime ferat conditionem suam apud 
Cardinalem Augustanum , sperat se facturum D. B.obadilla ut ille 
Coloniam veniens haereat nobiscum. Qua re nihil optatius esset, 
praesertim cum circa Februarium D. Bobadilla discessurus sit cum 
Reverendissimo Nuntio Ratisbonam ul)i nunc inchoatum est Colloquium, 
praesentibus illic ex parte Catholicorum Doctore Malvenda, D. Julio 
Pfliig, Pro^inciale [slcl nostro Carmelitarum aliisque nonnullis ^. Frater 
meus et tuus in Christo filius Petrus Cannegiezer Coloniensis non 
parum et in spiritu et Kteris promovet apud D. Cornelium^ Lovanii. 
Everardus^ qui nonnumquam ad Dominationem vestram scripsit, in 
dies augetur et ipse in Domino, junctis etiam sibi studiosis aliis qui 
frequenter confiteri simul et communicare adsuescunt. Magna nobis 
et Domino Bobadillae spes est fore ut brevi permultos hic habeamus 
nostro instituto faventes. Brevi Leodiensis quidam et insignis juvenis 
ad exercitia sponte accessit. Post Natalem Christi sequetur Hollandus 
sacerdos , et alius Magister promotus qui et Geldriensis. Quorum 
omnium profectum vestris orationibus adjuvare velitis. Et quando 
sacratissima celebritas instat Christi nascituri, paternam erga me 
caritatem tuam precor et humiliter obtestor, ut Christi -parvuli vir- 
tutes nascendo simul et mihi impetrare digneris; humilitatem loquor, 
simplicitatem, paupertatem, obedientiam et innocentiam. 

Oratio mea coram Universitate habita plurimos habuit commen- 
datores, et, ut aiunt, fructum multiplicem. Conciones auditorium 
habent frequens. Sed nisi ipse mihi proficiam, ac tuis precibus etiam 
subinde confirmer parum est quo aliis prodesse queam. Similiter con- 
fratribus in Christo AEmiliano*, Domino de Strada, et Domino An- 
dreae^ salutem meam singulariter velim commendatam. Salutant 
Dominationem Vestram Episcopi Londensis et Suffraganeus, Provin- 
cialis Praedicatorum, Prior Carthusiensis, qui seipso in dies fit melior, 
Magister Andreas hospes meus, Licentiatus Lunensis'^, Dominus Daniel, 
ac Dominus Johannes illius Dominae Capellanus quae Birgittae or- 
dinem praeclare profiteri coepif^, sed oborta tentatione cito desiit, 
conscientia nunc admodum remordente. Dominus Jesus Dominationem 
vestram custodiat ac servet. 

Coloniae 22 Decembris 1545. 

Reverendae Paternitatis Vestrae 

Quem in Christo genuisti servus et filius 
Petrus Kanisius tuus. 

vigesimo quinto aetatis suae anno sacerdotio initiari poterat. Quae anno 1563 iterum 
approbata est a concilio tridentino. 

• Secundimi boc religionis colloquium ratisbonense accurate descriptum est a 
Lud. Pastor, Reunionsbestrebungen p. 305 — 326. Cf. etiam, quae de eodem collo- 
quio refert Od. Raynaldus in Annalibus ecclesiasticis , tom. XXI, P. 1 ad a. 1546, 
n. 88 — 93. 2 Visbavaeum. ^ Questenburcb. ^ De Loyola. ^ Oviedo. 

® loannes Volsius ; cf. supra p. 126'; de ceteris cf. supra p. 126. 162. 

' Cf. supra p. 125. 161—162. 



168 26. B. Petrus Faber Canisio. 

ihesus 
Keverendo Domino Magistro Petro Fabro Theologo de Societate 
nominis Jesu 

apud Reverendissimum Nuntium Apostolioum. 

BEATUS PETRIJS FABER S. J. 

CANISIO. 
Madrito 10. Martii 1546. 

Ex autographo (2°, 4 pp.). In suprema parte paginae primae manu antiqua 
scriptum est: ^Manus P. Petri Fabri 1546. Madrito 10. Martij." Inscriptio deest; 
sed ex ipsis litteris inteHegitur Fabrum per eas respondisse ad epistulam 12. Au- 
gusti 1545 a Canisio sibi missam; qui et quaedam sua manu in marginibus adnotavit. 

Edita in „Cartas del B. P. Pedro Fabro" I, 299—308. 388—394. 

De adventu P. Alvari Alfonsi et de molestiis, qiias patiatnr. Canisium eiusque 
socios in consilio Coloniae ^^('''tndnendi confirmat. De Littherano converso gaudet. 
De Sociis Vattisoleti, Valentiae, Gandiae agentihus. De praeclaris contionihiis aUisque 
lahoribus Andreae Oviedi, Antonii Araozii, Aemiliani Logolae, Fahri ipsius. Araozio 
auctore midtos monasteria ingredi. Canisiiim Faber hortatur, itt paratus sit ire, 
qitocumqite praefecti iusserint. Ex litteris indicis S. Francisci Xaverii narrat de 
novis ninrtijrihits ac de plitrimorum infidelium conversione. Canisium corpora quae- 
dam sanctorum suo nomine Coloniae venerari iubet. Feminam nohilem , ordinem 
S. Birgittae ingressam et in decreto suo Jahantem , rariis allatis rationibus stahilire 
conatur. 

Ihesus. 
Charissime in Christo frater. 
Gratia dominj nostri Jesu christi et pax sit semper tecum. Lit- 
teras quas ad me dedisti in discessu domini iVIuari recepi die ab 
hinc septimo et Idem dies ipsum dominum Aluarum nobis reddidit. 
Mirare igitur frater mi quo pacto tieri potuerit, eum cum tanta difficul- 
tate huc peruenisse, qui tam facile a vobis diuulsus est, ego sane non 
admodum torquebar desiderio aduentus eius vnde factum est me minus 
moleste tulisse impedimenta itinerum ipsius, quae iam pridem aliunde 
mihi nota fuere^ nostri enim lusitanj significauerant nol)is aduentum 
eius in portugalliam, misericordia domini magna cum ipso fuit semper. 
singulariter autem in hoc apparuit, quod variis spinis sepiuisse \_sic] 
videtur viam eius, quia via eius esset ^, et quod dico de via verissime 
etiam dicj potest de quiete quam ipse praetendebat, leuior enim longe 
erat futura crux illa quam ipse fugit quam est illa quam ipse iam sentit, 
vt vere dicj possit: cecidit in scyllam cupiens vitare caripdim. Ipse 



' Eum in itinere naufragia passum esse ex epistula Fabri Madrito 13. lanuarii 
1546 ad P. loannem Aragonium data satis certe conici potest (Cartas del B. P. 
J'rdro Fabro I, 284). 

* Ab ipso sibi electa; non via domiui, quia via oboedientiae uon erat. 



10. Martii 1546. 169 

agit nunc complutj cum aliis ex nostris scholaribus i. Inibj autem 
est curia filiarum caesaris, vnde primum auulsus fuerat vt me com- 
itaretur in GermaniamS. Tu iam aliqua ex parte nostj quam nobis 
inimicentur nostri domesticj ^ si nobiscum conuersentur. liinc ergo crux 
nostro Aluaro quoticliana exoritur longe grauior omni cruciatu quem 
Coloniae sentire poterat. Alteras litteras tuas quas Kalendis sep- 
tembribus ad me dedisti'* nescio quis tamdiu detinuerit, aut quae 
causa sit quod liic martius eas sibi reseruavit nobis reddendas. forte 
factum est quia oportuerit me eas omnis [sic] recipere cum maiore 
indigerem consolatione id est lioc tempore cuiusdam infirmitatis meae 
corporalis que tribus ferme hepdomadibus durauit vt durum spiritum 
meum nonnihil decoqueret ac mollificaret ad salutem, nunc melius 
habeo et plane valeo'' cum intelligam vos tam feliciter in domino 
valere, Doleo equidem tuum dolorem qui in te est propterea quod 
tam paucj Coloniae relictj sitis sed me abunde [consolatur] ista tua 
constantia qua sic te adstringis Coloniensibus propter solum Christum 
et animarum salutem luxta quod nostj refrigerare posse viscera mea, 
gratia dominj nostri lesu Christj in omnibus tecum sit, et ipsa eius- 
dem presentia vt benedicaris tu cum caeteris fratribus qui istic tecum 
sunt et tecum idem sentiunt vt fructum afferatis in patientia^ 
vtque edificemini in domos spirituales^ ad gloriam totius 
sanctissimae trinitatis et omnium electorum dej. Ego scribo paucis 
ad Reuerendum patrem priorem respondens ad breuissimam ipsius ad 
me datam epistolam", nunquam possem scriptis explicare quam mihi 
sapiant cuncta que de germania audire possem modo ea non sint 
circa lapsus filiorum subtractionisS qui semper proficiunt in 
perdendo, hinc est factum vt maxime gauisus sim audiens et legens 
reuersionem ilHus quem spyrensem cognominatis ^, benedictus dominus 
et pater omnium spirituum, magna sane mutatio fuit transisse ex 
sensu lutheri ad sensum huius nostrae societatis. Id quod melius 
judicare ahquando poterit qui vtrumque horum extremorum gustauit 
et expertus est, det ej qui refecit eum, agnoscere gratiam hanc, 
misericordiam et clementiam. Multi hic legerunt litteras vestras qui 
mirum in modum edificatj sunt audientes huiusmodi opus dej omni- 
potentis. Vtinam per ipsum aliquando trahi possint quamplurimj qui 
in eadem perditione viuentes gloriantur se pugnare aduersus sanctos 



vale autogr. 



' „Casibus conscientiae" disceudis operam daturus erat. Cf. Cartas del B. F. 
Pedro Fahro I, 294. 

2 P. Alfonsus huius aulae capellanus fuerat; cf. supra p. 98-. 

' ^lnimici liominis domestici eius" (Matth. 10, 36). 

* Hae perisse videntur. * Luc. 8, 15. * 1 Petr. 2, 5. 

■^ Epistuh^ haec, 12. Martii ad Gerardum Carthusiae priorem data, proponitur 
a Reiffenherg, Mant. p. 12—13, et in ,Cartas del B. F. Fedro Fahro" I, 309—313. 
394-397. « Hebr. 10, 39. » Cf. supra p. 161. 



170 26. B. Petrus Faber Canisio. 

Ecclesiae lesii Christj. Scribe ad Fetrum Kanegesser''! epistolam eius 
ad manus meas peruenisse et fuisse gratissimam gustui meorum visce- 
rum. Idem dixerim de ea quam ad me dedit Charissimus Euerardus '' -, 
Cuius constantiam plurimum probat (vt spero) omnium caelestium 
ciuium conuentus, det vtrique dominus in omni vii'tute perseuerantiam 
ac augmentum Christo Jesu crucifixo dignum. Epistola dominj Leo- 
nardj ^ non potuit non esse gratissima animae meae prapter singu- 
larem dilectionem qua ipsum prosequor videns quam sit tuus in 
Chi'isto. Ne queso defatigentur istj tres ad me frequentius scribere 
etiam si non viderint propria rescripta sibi a me darj, sat sit illis 
me quotidie ad ipsos scribere et rescribere in spiritu amicissimi 
hominis. Ecce iam defatigatus sum viribus corporis * et absoluj 
mensuram iustae epistolae. Cum tamen nihil de me et de his que 
circa nos sunt scripsi in quibus sunt multa que oportet vos scire. 
Hoc tamen non esset admodum necessarium siquidem ad vos per- 
uenerint litterae quas de hisce rebus conscripsj et ad vos misj per 
manus Reuerendissimi D. nuncij berallj ^. Inibi dicebam nos reliquisse 
valesoleti ^ tres ex nostris vt inibi dent operam litteris scholasticorum 
doctorum inter quos nominabam Magistrum Hermetem''', quem nobis 
dedit louaniensis vniuersitas , et alios duos theologos complutenses ^. 
Yalentia habet sex et dux gandiae ^ quinque, ex valentinis vos nemi- 
nem nostis, ex illis autem qui sunt Gandiae nostis duos, Magistrum 
Ambrosiumi" videlicet et Magistrum Andreami^ qui aliquando fuit 
hospes Reuerendi Andreaei^ postquam scilicet incidisset in latrones 
prope duren ' ^^. hic perambulat vias et castella illius optimi ducis ita 
vt contingat quatuor conciones vno die ipsum habere ad diuersos 
populos. Magister Ambrosius acceptissimus est et videtur breui sci- 
turus linguam hispanicam. Dominus Licentiatus Aaroz i* qui vos per- 



* In margine nntnu Canisii ascriptnm est : Kanegiezer. 

•^ Canisius in margine: Euerard. 

" Canisins in margine scripsit: M. Andre. 



' Is tunc in lovaniensi academia studiorum causa versabatur; v. siipra p. 167. 

- Questenburch ; v. supra p. 125^. 161'. ^ Kessel. 

^ Beatus liic vir kalendis Augustis eiusdem anni Romae mortuus est. 

^ Hieronymum Verallum dicit; epistula liaec periisse videtur. 

« Valladolid. ^ Poen. 

' P. lacobus Mendez et P. lacobus Gonzalez de Medinacoeli significari videntur. 
Cf. ,Cartas del B. P. Pedro Fabro" I, 282. » Sanctus Franciscus de Borgia. 

'<> De Lyra; de quo supra p. 103^. 108. " Oviedum; de quo supra p. 113^. 

'- Andreas Herll, canonicus coloniensis, significari videtur. 

'^ Durcn, Dura , Marcodurum , urbs ad Ruram sita, nunc Diireu, in provincia 
rhenana regni borussici. Is anno 1-543 a sociis lovaniensibus delectus erat ad litteras 
S. Ignatii Fabro afFerendas, Coloniae degenti {Orlandinns 1. c. 1. 4, n. 36). 

'* P. Antonius Araoz, ex Vergara, Cantabriae oppido, ortus et S. Ignatio cogna- 
tione iunctus, prinius Societatis in Hispania praepositus provincialis fuit (1547 — 156.5). 
Qui Italiam , Lusitaniam , maxime autem Hispaniam apostolicis contionibus excoluit, 



10. Martii 1546. 171 

inde atque ego diligit nunc apud me agit, Ipse habet gratiam verbi 
ita vt possit etiam Aulicis hispaniensibus optime satisfacere, et alioqui 
duces erga contemptum mundanae gloriae permouere ad Christum, 
multj per ipsum relinquunt seculum et sic crescunt omnium ordinum 
filij.: id quod mihi valde sapit in domino. In hoc enim cognoscitur 
Christj verus doctor et predicator quod ducat multos ad christum 
nudum, quod per ipsum Impleantnr monasteria, quod secularia com- 
tempnantur [sic] ac rehnquantur. Interim vero non minus docentur 
caeteri quo pacto viuere recte possint in minoribus vocationibus. Quid 
de me proprie dicam nescio, nisj quod indies in hominem inutilem fortius 
pergo: tantum abest vt meHus militem meam militiam, aut melius 
cursum meum curram et tamen non omitto concionarj loco et tempore 
oportuno, neque audire confessiones , Trado quoque aliquam partem 
mei ilHs qui petunt exercitia qui multj sunt ita vt nunc habeamus 
tres in quibus est quidam pastor vir magnae expectationis , siquidem 
ipse possit (prout iam cepit intelligere ac probare) eHgere meHora ac 
sequi. Vniversitas compHitensis optima et multa vasa nobis poHice- 
tur^. EmiHanus quem abunde nostis nondum perfecte restitutus est 
ei sanitati quam habebat Louanij et Coloniae et tamen cepit praedicare 
in patria cum maxima omnium edificatione. Ipse habet locum in quem 
conueniunt tria miHa hominum quos habet attentissimos. Mirum dictu 
quantum cupiat scire quecumque ego scio de vobis et quam sit de- 
uotus Coloniensibus''^. Benedictus deus qui dat hinc [?] ex omnibus 
partibus nostrae societatis muHos vobis coadiutores quo fit vt iam 
non sim solus qui videatur totus vester esse in domino. Quod de 
abitu ex Colonia nihil cogites et nihil sis soUicitus in te ipso mihi 
sicut sentis perplacet. sat tibi est quod sis paratus obtemperare si ob- 
edientia aHquis [sic] volet aHo vocare, in eam interim transmitte omnem 
propriam voluntatem ac propriam rationem, iHi'' quos te contempto 
sequi debes, de hoc cogitent, de hoc sint soHicitj. fierj poterit vt 
breuj habeas socios aut etiam fiHos in quos deo dante transfundere ' 
possis tuum sensum quique tuas gerere possint vices tanquam alteri 
tuj aut Coloniensibus vtiHores, hoc cum fuerit nos Hberiores erimus 
vt consequamur ea que nunc bonum est noHe etsi optima sunt. Nolo 
longius progredj non quod timeam videri proHxus (sicut nec vos in 

* Canisins in margine: Emilianus. '' illis antogr. " transfondere autoyr. 



et apud Philippum II. aliosque proceres magna gratia floruit; vivere desiit Madriti 
13. lanuarii 1573. 

' Dominus de Paulo: ,Yas electionis", inquit, „est mihi iste, ut portet nomen 
meum coram gentihus et regihus" etc. (Act. 9, 15). Cf. etiara Rom. 9, 23. 2 Tim. 2, 20. 21. 

- Aemilianus de Loyola, S. Ignatii nepos, „dicendi vsu in optimorum concio- 
natorum numerum iam peruenerat. sed . . nimijs contentionihus arteriam fregit, et 
sanguinem excreauit, vt Araozij iussu cessandum denique ei fuerit, nec multo post 
[anno 1547] in flore aetatis . . . excessit e vita" {Orlandinun ]. c. 1. 6, n. 80; cf. Po- 
lancum 1. c. I, 188. 248. 



172 26. B. Petrus Faber Canisio. 

vestris ad ine prolixj esse potestis) sed quia tempus iion datur plura 
dieendj, hoc tantum addo : Nos misimus ad vos litteras indicas", quas 
anno superiore recepimus a Magistro francisco. vtinam ad vos per- 
uenerint vt consolemini solida consolatione videntes mirabilia que 
operatur Christus in iUis populis. Gaudet magister franciscus quod 
suo tempore sexcentj homines in illis partibus nouiter baptizatj mar- 
tyrium receperint qui est perfectissimorum baptismusi. Gaudeamus 
et nos propter hoc in domino nostro Jesu Christo, Gaudet Magister 
franciscus quod vno mense contigerit et datum sit ej baptizare decem 
milia hominum. Gaudeamus et nos super tam copiosa messe. Gaudet 
Magister franciscus in ea spe quam ostendit in illis suis litteris 
dicens. spero in domino quod hoc anno sim baptizaturus plusquam 
centum miHa hominum^. Nolo plura commemorare confidens in do- 
mino quod ad vos peruenerunt ipsae eiusdem litterae quas latinas 
fecit quidam ex coinbricensibus nostris, facile est credere eum fuisse 
Magistrum loannem insulanum qui est de louaniensibus solus rehctus 
conimbricae^, Maximilianus ^ enim complutj studet et hermes'' (vt 



* Canisius in margine: Indicae. 

^ Subter vocabula Maximilianus ttsque ad hermes linea eaque, vt videtur , a 
Canisio ipso ducta est. 



* Similia a Fabro Madrito 10. Novembris 1545 P. Simoni Rodericio S. J. scripta 
erant: ^En oyendo hablar de los seiscientos martires no se lo que siente mi anima 
en Jesucristo" etc. (Cartas I, 280). 

- S. Franciscus Xaverius 27. lanuarii 1545 Cocino Romam ad socios epistulam 
misit, in qua haec leguntur: „In hoc Trauancoridis regno, vbi versor (vt aliquid 
de rebus Indicis scribam, quarum vos auidissimos esse certe scio) phirimos Deus 
ad Christi Filij sui adduxit Fidem. Mensis quippe vnius spatio amplius decem 
hominum millia Christiana feci. . . . Manaria insula hinc abest millia passuum cir- 
citer CV. eius incolae certos ad me homines ablegarunt rogatum, vt quoniam vellent 
fieri Christiani, ad eos baptizandos proficisci ne grauarer. Ego cum grauissimis 
negotiis, maximeque ad rem Christianam pertineiitibus distinerer, ire ipse non potui. 
Itaque certum exoraui Sacerdotem, vt iret meo loco quam primum ad illos Baptismo 
expiandos. lamque is plurimos baptizauerat , cum Rex lafanapataniae, in cuius 
ditione insula est , complures Neophytos , quod Christiani facti essent , crudelissime 
necauit. Gratulandum est Christo Domino , qui ne nostra quidem tempestate , sinit 
desiderari martyres. Et quoniam diuina benignitate atque indulgentia tam paucos 
vti videt ad salutem, pro sua singulari prouidcntia permittit, vt per humanam cru- 
delitatem impleantur destinatae sedes, ac numerus beatorum. . . . Equidem spero 
pro huius regionis praeparatione, et quasi segete, me hoc anno ad centum Christia- 
norum millia esse facturum" (S. P. Francisci Xavcrii e Soc. lesu Epistolarum 
Libri IV. Ex Hispano in Latinum conuersi ab Horatio Tursellino. Ed. noviss. 
[Antverpiae 1657] p. 91—101. Cf. : S. Francisci Xaverii Epistolarum omnium libri 
quatuor. Opera R. M. [Rochi MenchacaeJ Vol. I [Bononiae 1795], p. 187—193. Die 
Bricfe des heiligen Franz von Xavier, iibersetzt und erkliirt von Joscph Buri/ , I 
[Kiiln 1836], 218 — 223. Lettres de saint Fran(;-ois-Xavier, traduites par Leon Pages, 
I [Paris 1855], 172—177; et saepius). 

^ loannes Covillonius (Couvillon, Covillon), Insulis (Lille) circiter annum 1520 
natus {OrJandinus 1. c. 1. 4, n. 82. Delplace 1. c. p. 2*). 

* Maxiniilianus Capella, insulensis et ipse {Orlandinus 1. c. Delplace I. c). 



10. Martii 1546. 173 

iam dixi) Valesoletj \ paruus autem Cornelius ^ Vlisbonae agit breui ad 
uos (si magister Symon ^ audierit me) huc uenturus vt plus ocij 
habeat posthac ad studendum. Non satis mii-arj possum quod tam 
raras a te recipiamus litteras (presertim cum habeas viam tam facilem 
ad Reuerendum D. Nuncium berallum). Vide vt singulis mensibus 
aliquid ad nos scribas^ Salutem pete nobis per Jntercessionem ma- 
gorum^, Vndecim miHum virginum*, sanctj Gereonis et sociorum eius-^ 
sanctorumque machabeorum "^ ad hoc ipsum singulorum templa meo 
nomine visitando. Dominos Istos Episcopos , Dominos prouinciales, 
Dominos priores, dominos licenciatos quos nominatim sepius legistj 
in meis literis ^ resalutato diligenter. Jtem dominam Margaretam ^, 
vtrumque Alexandrum et ceteros quos tu facihus intelHgis quam ego 
scribere valeam. Domina Magistri Joannis (quam lubentius brigittanam 
appeHassem) mihi commendatissima est et semper fuit ex quo a vobis 
recessj^, doleo autem ipsam vsque adeo solHcitari ad retrocessionem, 
faxit deus vt non praeualeant qui animae ipsius insidianturi*' 
quique profectum eius tentant impedire, vtinam atque vtinam mihi 
nunc Hceret ac daretur esse apud eam vel ad horam, habeo enim 
quam plurima ad conhortationem et ad consolationem eius si veHt 
auertere sensus ab his qui maHgna loquuntur in interitum eiusi^, 
maxime veHm vt meo nomine siquidem praestat ipsam visites dicasque 
ej multam salutem, quid minantur inimicj perseueraturae ? ^^ labores 
fortassis, paupertatem, opprobria, subiectionem et caetera id genus 



Valesotj atitogr. ^ Canisius in margine: singulis mensibus. 



^ Cornelius Vishavaeus, nepos P. Cornelii Vishavaei, qui Lovanii degebat; cf. 
supra p. 113^ 

2 P. Simon Rodriguez (Rodericius) , e primis S. Ignatii sociis , Societatem iu 
Lusitania egregie propagabat et 10. Octobris 1546 a S. Ignatio primus Societatis per 
Lusitaniam praepositus provincialis nominatus est. 

^ Ecclesia metropolitana coloniensis in nulla fere re magis gloriatur, quam 
quod tria corpora sanctorum illorum magorum possideat, quos stella ex orienti ad 
Christum duxit infantem. 

* Ferebant S. Ursulam et S. Pinnosam una cum 11 000 virginibus britannicis 
pudicitiae servandae gratia Coloniae martyrium subisse sub Maximino Tbrace (235 
ad 238). SS. Ursulae et sociarum virginum et martyrum sacra ossa et reliquiae 
etiamnunc Coloniae et maxime in basilica S. Ursulae cohmtur. 

5 Cf. supra p. 872. 

® Rainoldus de Dassel, archiepiscopus coloniensis, post medium saeculum XII. 
octo corpora illorum veteris Testamenti (2 Mach. 7) martyrum, quos Machabaeos 
dicimus , ex Italia Coloniam attulit et in ecclesia monialium benedictinarum collo- 
care statuit, quae in ,agro ursulano" exstabat. Nunc in templo S. Andreae (atque e 
vetere memoria Romae quoque) coluntur {Gclenins 1. c. p. 537 — 539. F. E. v. Mering 
und L. Rcischerf, Die Bischofe von Koln II, 88 — 46). 

■^ Cf. supra p. 157. » Questenburch. » De hac supra p. 125. 161. 167. 

10 1 Reg. 24, 12; 28, 9. " 2 Par. 22, 4. 

'- Quae sequuntur, Faber certe non pro sola illa muliere conscripsit, sed etiam, 
ac fortasse maximo , ad confirmandos in propositis suis iuvenes illos colonienses, 
qui Societati se addixerant. 



174 26. B. Petrus Faber Cauisio. 

ox quibus est crux quam quotidie tollere^ iubemur, an non in 
liis est Christus clare ostensus ? Timeat potius ea que nobis minantur 
propria conscientia, bonus angelus noster, Jpsa denique veritas quibus 
inimicarj aut non obedire tormentum est durissimum et intolerabile, 
sj sciret bona ista Domina quid ipsi repromittat dominus, o sj sciret 
quam* bona ipsam manent. Meminerit peccatorum suorum et earum 
poenarum que repositae sunt peccatoribus illis videlicet qui poeni- 
tentiam non egerint, meminerit actiones ac labores vitae christj, 
beatae Virginis et omnium eorum quos certa fide scimus vitam aeter- 
nam in caelis esse consecutos, meminerit praeterea earum passionum 
quas christus passus est pro se et pro omnibus, meminerit denique 
et cum spe firma aspiciat eam gloriam quae ipsam manet in celis. 
Si dura videtur ipsi conuersatio suarum sororum sciat se promererj 
omnium sanctorum consortium, Si durus est panis quem nunc comedit 
sciat se habituram hac via panem angelorum. Si displicet habitatio 
monasterij sumat inde occasionem contemplandj et sperandj habita- 
tionem illam non manu factam^ quae est domus et ciuitas 
sanctorum^, Jdem dixerim de inclusione* per quam merebitur liber- 
tatem sanctorum corporum, et de laboribus quos imponit obedientia. 
qui via sunt ad dominum ^ sempiternum et ad quietem quam promittit 
qui dixit: Jntra in Gaudium dominj tuj^ et esto supra 
q u i n q u e c i u i t a t e s ^, sed credo nihil horum tam ferventem et tam 
fortem mulierem deterrere ab semel incepto itinere. Jpsa enim iam 
pridem supputauerat sumptus ad hoc viaticum necessarios, decreuerat 
enim renunciare omnibus quae possidebaf^ et nuda Christum 
nudum sequj, hoc namque est supputare sumptus necessarios ad pu- 
gnam victoriamque inimicorum nostrorum spirituahum ac carnalium 
et ad editicationem spiritualis turris^, quod si bene non supputavit 
prius (vt forte ipsi viderj potest) institutum' quod ingressa est, in 
hoc ipso tum versatur id est in exercitiis abnegandj omnia et se 
ipsum quo fit vt non oporteat redire ad seculum. Quia resumere 
seipsum et sua nihil aliud esse deprehenditur quam inchoatam sup- 
putationem necessariorum sumptuum omnino derehnquere, perdere id 
ipsum quod iam feceras et reducj ad periculum veniendj ad diem 
[iudicij 1 '' nulla neque bene incepta denuo neque perfecta supputatione. 
Et si non fuerit facta supputatio ipsa de qua loquimur nonne sequitur 
nullam nos de inimicis quj terrent incipientes et opprinmnt insipientes 
victoriam esse reportaturos ? Nonne etiam sequitur ipsam turrim 



" Foiiasse legendum: quanta. 

'' Sic ; sed jjrobabile est Fabntm scribere rohtisse : dominium. 

' institum autofjr. '' Hoc rel simile quid sHpplendiim esse videtur. 



Luc. 9, 23. 2 2 Cor. 5, 1. 2. » Cf. Eph. 2, 19. 

^Clausuram" diccre solemus. * Matth. 25, 21. 23. 

Luc. 19, 19. ■> Luc. 14, 33. « Cf. Luc. 14, 26-30. 



10. Martii 1546. 175 

(quam tamen editam'' esse oportebit) nullum neque finem neque 
principium suae aedificationis habituram ? Hinc videtur et clare 
apparet eorum stultitia atque ignorantia qui ob timorem ne non per- 
ficere possint quod optime sciunt inceptum esse desistunt ab inceptis, 
quid enim aliud faciunt quam nolle nee principium neque consumma- 
tionem suae perfectionis ? Ne igitur retrospiciamusi nec retro 
conuertamur aratrum sanctum manibus assecutj , ne resumamus ea 
quae semel deo dante euomuimus de animis nostris^. Si iterum sapit 
ac placet quod semel despeximus, negleximus ac odio habuimus ne 
credamus nos parum sapuisse tunc aut non bene oculatos fuisse sed red- 
eamus ad eosdem sensus, eundem illum spiritum quaerentes per quem 
tale iudicium de rebus assequebamur ^. Si mutantur sensus interiores 
et exteriores circa id quod in se semper vile est et nihil, Queramus 
semper eum statum sensuum in quo res ipsae vilescunt. Paulus dicit 
hoc sentite in vobis quod et in Christo Jesu qui cum in 
formadej esset exinaniuit semetipsum formam serui ac- 
cipiens^. Videat quisque in qua forma est et cupiat formam serui 
vt seruiat, vt laboret vsque ad mortem crucis factus ob- 
ediens^. Hunc Jesum de se qui non habet querat ex illo qui dat 
omnia, qui habet ipsum sequatur. Multo plura subministrat cupiditas 
salutis eius dominae propter quam hec scribo, si autem sero ad ipsam 
peruenerint mea desideria vos ipsi potestis abunde facere vt ne hunc 
libellum verius quam epistolam prout venerit in buccam effuderim*'. 
Jesus Christus qui est et venturus est iudicare omnem sensum con- 
fortet corda vestra in omnj bono sensu et vestras intel- 
ligentias^ in omnj recta ac vera cognitione Amen. Ex oppido 
madrit vbi est principis hyspaniae curia 10 die martij Anno 1546. 
Tuus in Christo frater petrus Faber. 



Sic; sed legendum esse videtiir : edificatam. ^ effimderim antogy. 



1 Luc. 9, 62. 2 cf. Prov. 26, 11. 2 Petr. 2, 22. 

^ Haec pulchre convenimit cum regulis, quas S. Ignatins in ^Libro exercitiorum" 
proposuit ad motus animi discernendos (regulae pro 1. hebdom., n. 5 — 8). 
* PhiL 2, 5—7. 5 pijji 2, 8. 

« Phil. 4, 7. 



176 27. Canisius Sebastiaiio de Heusenstamm. 

27. 

CANISIUS 

SEBASTIAXO DE HElSEXSTA^ttM, 

arcbiepiscopo nioguntino et roniani impeiii principi electori ' 
Colonia 1. Aprilis 1546. 

Ex opcre^: ,DIYI CYRILLI AR = | CHIEPISCOPl ALEXANDRINI OPE r= 
rum omnium, (luibus nunc pra?ter alia complura noua, | recens acceffere vndecim 
Libri in Gencsim, I nunquam antea in lucem *diti, | TOMYS PRIMYS. 1 Onuiia iam 
aununo tum stuilio, tnni laborc integritati siue resti = \ tiita, d" a mendis, quihus con- 
/piircata erant, repurgata. Colonice ex officina Melchioris Nouesiani, Anno \ M.D.XLVI. 
Mense Aprili." (2", if. 333, et praeterea in initio ff. 8 non signata). Epistula nostra 
duo folia occupat, quae sunt proxima a titulari '. 

Epistula usus est Riess 1. c. p. 57. Partem germanice vertit Dreivs 1. c. p. 17. 

Cur hoc rolunien operum S. CijrilU Ale.xandritu Sebasfiano dedicet. Ad Ci/rillum 
et Sehastianum transfert . quae veteres dc alcedine finxerant. Motus, qiiibus Ger- 
niania niisere concutiatur, componendos esse pcr episcopos. Horum officia exponit. 
Athanasiis , Ambrosiis, Cyrillis opus esse. Sebastiani virtutes et „cum caesare con- 
.•^ensuin'^ praedicat eiusque oculis Cgrillum proponit ecclesiam contra haereses suae 
aetatis defendcntem. Li similia et peiora prolapsuros, qui nil nisi sacram Scriptnram 
sequi relint. Bafionem reddit huiiis editionis. Qiii libri nunc ^jr//H»w in lucein 
emittantur. Cupit editiones Cijrilli magis mdgisque emendari. 



' Sebastianus de Heusenstamm, iuris utriusque doctor, 20. Octobris 1545 archi- 
episcopus moguntinus electus est. In conventu, mense lanuario anni 1546 Vesaliae 
ab electoribus rhenanis habito, cum a Palatino urgeretur, ut pro Hermanno Wedano 
apud caesarem intercederet , constanter abnuit. Synodum dioecesanam habuit anno 
1548, provincialem anno 1549 ; annis 1551 — 1552 tridentino concilio interfuit. Par- 
ochias et monasteria dioecesis suae visitanda et inspicienda curavit. Magnos bellorum 
tumultus perpessus, Eltvillae mortuus est 17. Martii 1555 {Nic. Serarius S. J., 
Moguntiacarum reruni libri quinquc [Moguutiae 1604] p. 898 — 913. lo. Sleidanus, 
De statu religionis et reipublicae, Carolo Qninto Caesare [Argentorati 1566] 1. 16, 
f. 282». Georg. Christ. loannis , Yolumen priinuiii rerum Moguntiacarum [Franco- 
furti ad Moenum 1722] p. 847—861). 

2 Editio Cyrilli a Canisio facta (3 tomi) rarior est. In ipsa bibliotheca regia mona- 
censi, quae libris theologicis locupletissima est, frustra aliquando a me est quaesita. 
Pauca solum novi exempla: unum Constantiae ad Lacum Brigantinum cxstat, in 
bibliotheca lycaei archiducalis (provenit ex bibliotheca collegii S. J. constautiensis 
suppressi) , alterum Friburgi Brisgoviae in bibliotheca universitatis ; tertium (deest 
pars extrema) Coloniae in seminario archiepiscopali (sign. „Patt. f. 120"). Est et 
tomus primus in collegio nostro exaetensi, secundus in vicino conventu Patrum 
Franciscanorum werthensi (Weert). Primum habet etiam urbana bibliothoca colo- 
niensis (sign. ,G. B. IV. 2335"). 

^ In titulo operis etiam signum typograpbicum Novesiani apj)aret: sagitta 
pennata, cui aiiguis circunivolvitur ; inscriptio: Festina lente. Dedicationem sequitur 
index verborum et rerum alphabeticus (5 pp.) et brevissima Cyrilli „vita" cuni 
^operum elencho" (p. 1): f. 333* „errata" corriguntur. Ante commentarios in Le- 
viticum et in loannem tituli exstant speciales (= ff. 40 et 94). Charta densa est, 
typi niagni et pulchelli. In initiis capitum complures figurae (litteras initialcs 
dicimus) ligno incisae sunt. 



1. Aprilis 1546. 177 

REVERENDISSIMO 

IN CHRISTO PATRI AC DOMINO D. 

Sebastiano Archiepiscopo Moguntinensi, sacri Imp. Rom. 

per Germaniam Arcliicancellario, Principi Electori, 

etc. Domino suo colendiss. Petrus Canisius 

Nouiomagus gratiam et pacem in 

Christo perpetuam. 

PRodit in lucem omni luce clarior CYRILLVS, et quidem faustis- 

simis tuis auspicijs prodit Antistes Reuerendiss. ^ scilicet , vt Archi- 

episcopum velut postliminio reuersum Archiepiscopus excipiat, foueat, 

defendat ac seruet. Poterat sane vir Apostolicus, qui nunc venit in 

tuos complexus, vel in media perfidorum hostium acie tutus incedere: 

poterat se, nomenque suum sine patrono, sine vindice tueri, ne prorsus 

alieno niti praesidio videretur. Fit tamen, nescio quo pacto, prae- 

sertim hac aetate nostra, vt quamuis per se fulgeat vel autoris 

dignitas, vel operis maiestas, alicunde viri praecellentes adhibeantur: 

qui, qua pollent autoritate, simul et fide prudentiaque, sibi dedicatos 

libros tura illustrare, tum propugnare non minus velint, quam pos- 

sint. Hoc igitur iure, quia D. CYRILLO deligendus erat patronus, 

tu cum primis occurristi, tantae autoritatis vir, quantae vix vllus 

apud Germanos alius, quum sis vere illis Archicancellarius ^ : eius fidei, 

qua plurimi non antiquiorem in Archiepiscopo desiderarent, non spec- 

tatiorem in Electore acciperent: denique tam exacti iudicij, et (quod 

in Germania prodigio simile videtur) tam singularis doctrinae prin- 

ceps, vt in hoc exulceratissimo seculo magna quaedam spes habeat 

animos bonorum omnium, fore vt discussis tempestatibus , per tuam 

amplitudinem serenitas nobis , et tranquillitas Ecclesiae restituatur. 

Ad eam rem apte conficiundam, quodam CYRILLO nimirum opus est, 

vt qui reuera sit xoptXoQ. Nam ita Graeci masculum vocant halcyo- 

nem ^, auem certe non parum auspicatam, et laetis effectibus illustrem, 



1 Nunc quidem librorum scriptoribus a bibliopolis vel librorum redemptoribus 
pecunia illa datur, quam ^honorarium" dicimus. Tunc autem id insolitum erat; 
auctoribus libri aliquot dabantur. De reliquo hi opus suum principi alicui vel episcopo 
vel urbis senatui dedicabant, a quo se nummos vel favorem et patrocinium acceptui-os 
sperabant. Hanc suae aetatis consuetudinem etiam Canisius in plerisque operibus 
suis servavit {Friedr. Kapp, Geschichte des Deutschen Buchhandels [Leipzig 1886J 
p. 312 — 319. Braunsherger, Katechismen des seligen Petrus Canisius p. 160 — 166). 

- Archiepiscopus moguntinus e septem illis „principibus electoribus" erat, qui 
ceteris imperii principibus praestabant specialibus iuribus et privilegiis ; ipse imperii 
archicancellarius erat pro Germania; ipse electores convocabat ad „regem Roma- 
norum" eligendum ; ipse in comitiis imperii „collegio principum electorum" prae- 
sidebat. 

* Alcedo ispida apud Linnaeum, alcyon apud poetas, Eisvogel, martin- 
pecheur; apud Graecos zjyf, y.rjh^; alcyonum mas = y.yjpuXnq, atque, ut grammatici 
aliquot veteres opinabantur, etiam y.stp'')?.oq (Hciir. Stepliani Thesaurus graecae lin- 
guae, edd. Hase et Dindorfii, IV [Parisiis 1841], 1517—1518). 

Braunsberger, Canisii Epistulae et Acta. I. 12 



178 27. Canisius Sebastiano de Heusenstanini. 

eo quod ouis positis, liyeme licct, cx turbulento mari i^lacidum, ex 
intractabili reddat nauigabile, Cadunt omnes ventorum procellae, 
flatus aurarum quiescunt, ac placidum vcntis stat mare, donec oua 
fouet halcyone suai; quo magis repentinae placiditatis solennitate, 
auis huius eluceret gratia. Sed mirum profecto, si mare sternitur 
halcyonum foeturae, cur non et hi tanti, tamque diuturni, et semper 
in peius ghscentes motus, qui Germanicum orbem concutiunt, et ex- 
tremae calamitatis diluuium portendunt , quur [sic] , inquam , non 
Immana tandem componantur industria, et praesertim illorum vigi- 
lantia, quos a speculandi et custodiendi munere Episcopos appellamus. 
Hi nimirum Ecclesiae Christianae vindices, hi communis salutis custo- 
des, afflictae Reip. subsidia, et sicut Apostolormn successores, ita 
Christiani nominis conseruatores. His nulla proinde laus dignior, 
nulhnn peculiare magis officium, quam Christianum orbem rehgionis 
concordia deuincire, dissensionum studia sustollere, nefaria foedera et 
consilia liaereticorum dissipare, disciplinam Ecclesiasticam instaurare 
ct augero, postremo dissentientes omnes voluntates, et disciplinas 
multiplices, in vnius fidei et religionis puritate pro viribus vnire. 
Qualos profecto si haberemus Episcopos, vti priscorum aetas habuit 
Atlianasios, Ambrosios et Cyrillos, in laetam facile certamque spem 
veniremus, fore vt Resp. Germanica maximis turbinibus et fluctibus 
hactenus agitata, mutatis rerum vicibus, salua et integra velut in 
portu collocaretur. Audiet, mihi crede, populus veri Pastoris vocem, 
nec audiet tantum, scd prompte sequetur Christi vestigijs praeeuntem : 
sequentur et Principes, quos ad exemplum Episcoporum videas breui 
Constantinos ac Theodosios nobis referre, nulla vero ex parte Con- 
stantijs atque lulianis amplius respondere. Quinetiam improbissimi 
quique non grauatim agnoscent in Episcopis Apostolicam potestatem, 
tantum si senserint Apostolicam imprimis pietatem. Quid igitur? 
nullusne CYRILLO similis exoritur, vt qui non minus optimus inte- 
gritate, quam maximus autoritate, miserandum hunc Germaniae tu- 
multum vertat in amabilem fidei concordiam, et concordem animorum 
aequabiHtatem ? In rebus tam afflictis ne desperemus, plane iuuat 
recreatquc nos tui memoria Reuerendiss. Pater, quem ad istud nouae 



' Halcyone, Aeoli filia — sic veteres — , nimio amore Ceycis, mariti sui, qui 
naufragio perierat, in mare se praecipitavit, quos ambos luppiter miseratus mu- 
tavit in aves maritimas sui nominis, 

nperque dies placidos, hiberno tempore, septem 
Incubat Halcyone pendentibus aequore nidis. 
Tum via tuta maris : vcntos custodit, et arcet 
Aeolus egrossu, praestatque nepotibus aequor. 

[OvvUm, Metamorphoses 1. 11, v. 745—749.) 

Atque etiani Pliniiia: Halcedines, inquit, „fetificant bruma , (jui dies halcyonides 
vocantur, placido mari per eos et navigabili, siculo maxinie" (llistoria naturalis, ex 
rec. /. Uarihiini 1. 10, n. 47). Fabiilae sunt. 



1. Aprilis 1546. 179 

dignitatis fastigium non ambitio, sed virtus, non fauor humanus, sed 
propitij numinis voluntas euexit, vt esset, cuius prudentia, ingenio et 
autoritate, iamdiu concussus Germaniae status tandem recrearetur atque 
confirmaretur. Pollicentur hoc nobis, quum aliae res permultae, tum 
eruditio tua non vulgaris , deinde morum integritas , Ecclesiae vindi- 
candae propensus amor, haec syncerae fidei tuae constantia, refor- 
mandi tuos ingens studium, et summus cum Carolo Caesare consensus, 
cuius autoritas ac potentia hoc praestabit, vt possis etiam efficere, 
multis licet repugnantibus , quod optimum esse iudicabis. Equidem 
laudes virtutum tuarum celebrare non statui, quae vt verae essent, 
praedicatas modestia tua credo non agnosceret neque comprobaret. 
Verum quae nostra debet esse gratitudo, laeti gratulamur Celsitudini 
tuae dignitatem istam, cuius apud Germanos prima est autoritas: 
gratuhimur patriae atque etiam dioecesi, cui nunc talem habere con- 
tigit Antistitem: gratulamur vtilitati publicae, vel diuinae bonitati 
gratamur potius, quae Moguntinis ac nobis omnibus amplitudinem 
tuam in isto fastigio hac tempestate collocarit. Ac eo iustius (vt 
mea fert sententia) nouum hoc opus Archiepiscopi, nouo Archiepiscopo, 
sanctum ac Theologicum opus, insigni Theologo Antistiti" dedicari 
promerebatur. Habes igitur dignissime vir , idemque colendissime 
Pater, habes conatibus tuis respondentem pulcherrime D. CYRILLVM. 
Qui summus olim Alexandriae Patriarcha (nunc Archiepiscopum vo- 
cant) nihil sibi laxamenti a curis, nihil ocij a laboribus, nihil cessa- 
tionis a periculis indulsit, quo minus autoritate, exemplo, scripto, 
verbo gregem suum in Ecclesiae consortio seruaret, seditiosa dogmata 
reprimeret, clementia mitigaret, orbemque Christianum aeuo suo multis 
quoque calamitatibus oppressum et periculis cinctum , consilij celeri- 
tate exphcaret, ac desperatis pene tum rebus Ecclesiae subitum auxi- 
lium adferret. Quippe regnabant eo seculo varia haeresiarcharum 
portenta, et salutiferam Euangelicae doctrinae segetem vitiabant in- 
spersa zizaniai Eunomij, Arij, Pauli Samosateni, Nestorij, Apollinaris, 
Macedonij. Aduersus quae monstra totis viribus et artibus insurgit 
Christi pugil, vt hostes Ecclesiae gladio spiritus confodiat iuguletque. 
Tot libris, quorum adhuc multi desiderantur , tanto studio, tantoque 
molimine, tot argumentis, tot sententijs, tot anathematis cogit, vt 
credamus filium et spiritum sanctum esse veruni Deum, eiusdem 
essentiae, seu (vt aliquoties loquitur Hilarius^) eiusdem generis aut 
naturac cum patre, quod Graeci vocant (>[j.o6(nov [sic\, potentia, sa- 
pientia , bonitate , aeternitate , caeterisque rebus omnibus parem. 
Nestorius vero (contra quem illi praecipuum certamen instituitur) 
dum in Christo substantias distinguere simulat, duas introducit impie 



Antisti tijpogr. 



1 Cf. Matth. 13, 24-30. 

2 V. g. De Syn. n. 76; De Trin. I. 3, n. 23 {Micjm', PP. LL. X, 530. 91-92). 

12* 



180 27. Canisius Sebastiauo de Heusenstamm. 

personas, et inaudito scelere duos vult esse filios Dei, duos (^hristos, 
vnum Deum, alterum hominem: vnum qui ex patre, alterum qui sit gene- 
ratus ex matre. Quo fit, vt sacrosanctam et incomparabilem virginem 
Mariam, non «^sotoxou [s jc] adserat, sed ypi.aroroy.ov \sic\ esse nuncupan- 
dam, quod ex ea non ille Christus qui Deus, sed qui homo erat, 
natus videretur. Nec sane dubito% quin et in similes et multo per- 
nitiosiores haereses paulatim illi relapsuri sint, qui nihil nisi scripturis 
diffinitum recipiunt probantue. Sic enim pondus et fidem Ecclesiae 
cum semel detraxerint, ideo sibi cuncta licere putant, quod scripturas 
interpretandi et explanandi munus vendicent sibi, nec vlla sanctorum 
patrum autoritate vel scriptis refelli velint ^. Ad CYRILLVM meum 
redeo. Quur enim non meum appellem, quem absterso, quantum 
licuit, situ, luci restituimus, et integris libris recens inuentis auximus 
et exornauimus ? 2 Nam qui nunc prodeunt in Genesim Commentarij, 
nusquam reperiuntur ^. Nec tamen sine animi moerore fatebor, mu- 
tilos esse CYRILLI libros, tam in Genesim quam Euangelium loannis ^. 
Commentarij porro in Leuiticum XVI libris digesti, quum antea Ori- 
genis haberentur (scatent enim Origenicis allegorijs), nuper autorem 
suum CYRILLVM apud Parasinos [s/c] agnoscere coeperunt. Nec esse 
vanam eam coniecturam, intelligere licet ex Dialogis huius autoris, 
vbi agit de adoratione in spiritu^. Enarrationem Leuitici sequuntur 
in Euangelium loannis hypomnema", siue Commentariorum libri XII, 
in quibus peculiariter aciem stili sui defigit in Ebionitas, Sabelliones, 
Arianos, Eunomianos, Macedonianos, Nestorianos. Interierunt autem 
quatuor intermedij, pro quibus addidit interpretationem suam ludocus 
ille Clichtoueus *>, insignis Parisiensium Theologus '^. Videtur certe potis- 



* Hoc vocabulum in ipsa oratione contexta deest ; sed inserendum proponitur 
iii adnotatione post indicem verhorum posita. 

^ Sic; sed scribendum fuisse videtur : hypomnemata. 



' Si quis expenderit, (^uid nostra aetate in Germania theologi protestantes haud 
ita pauci sentiant doceantque de mysterio sanctissimae Trinitatis, de Christi divini- 
tate, incarnatione, resurrectione, de symbolo apostolico, Canisium falsum prophetam 
fuisse non affirmabit. 

2 „Omnia opera" Cyrilli primum typis exscripta sunt Parisiis anuo 1508; sed 
ea editio valde manca erat et vitiosa. 

' Expositio illa Pentateuchi a Cyrillo conscripta, quae „Ghiphyra"' dicitur, 
13 commentarios contiuet; inter quos 7 ad Genesim pertinent. 

* Commentarii in loannem libri 5., 6., 7. , 8. latuerunt usque ad annuni 1638, 
quo loannes Aubert , ecclesiae cathedralis laudunensis canonicus, in praeclara sua 
editione omnium operum Cyrilli libros quintum et sextum integros ac septimi et 
octavi partes graece edidit. 

'- Nuuc negant hos commentarios Cyrilli esse, neque alieni sunt ab iis Ori- 
genis nomini addicendis (cf. los. KopalUk , Cyrillus von Alexandrien [Mainz 1881] 
p. 366—367). 

" Cf. KopaUik 1. c. p. 336—337. 

" ludocus Clichtoveus sive Clichtove (f 1543), fiander, contionator priinum et 



1. Aprilis 1546. 181 

simiim sequutus Chrysostomi et Augustini sententias, ideoque nihil ex 
Clichtoueo praetermisimus. Et quia secundo tomo praefationem aliam 
reseruamus, nunc nihil dicam de Synodicis constitutionibus, de Apologe- 
tico, de Epistolis et Scholijs ^ D. CYRILLI : quae omnia primum hisce 
operibus per nos accessere. Alius forte (quod ex animo velim) plura 
nobis pro suo candore proferet, ac etiam ex Graecorum fontibus ea, 
quae nos damus, reddet magis concinna, tersa et emaculata, Multum 
illis debetur gratiae, qui publicae vtilitatis gratia CYRILLYM effecerint 
multo, quam antehac, emendatiorem ^. Caeterum vt in picturis quibus- 
dam artis exquisitae, semper oculis contemplantium offert sese noui 
quippiam, quod admirentur, ita in emaculando CYRILLO versantibus, 
nunquam defuturum est, quod sarciendum sit. Taceo, quod inter- 
pretes non vbique rerum, quae tractantur, subtilitatem assequuti vide- 
antur, vt non immerito quis rei Theologicae peritiam in illis desideret. 
Atque vt fideles forte fuerint, non tamen elegantes. Tantum abest, 
vt eam Romani sermonis expresserint facultatem, quae Graecae dic- 
tionis gratiam elegantiamque referret. Breuiter, hoc quicquid est 
laboris nostri, tuae Celsitudini dicatum esse volui Praesul ornatissime, 
vt esset quod testaretur clientem Canisium optimi patroni memorem, 
amantem et obseruantem esse. Postremo liceat obtestari quaeso tuum 
istum animum, vt quam Archiepiscopatus gloriam vestri maiores tibi 
pulcherrimam reliquerunt, hanc tua virtute et diuina prouidentia sta- 
bilias et conserues , praeterea Germaniam vsque raultis calamitatibus 
oppressam auxilij opportunitate sustentes, et (quod praecipuum est) 
Ecclesiae tum concordiam, tum dignitatem vbique spectes, cum primis 
vero tueare. Haec syncere conanti precor vt aspiret dominus lesus 
pastorum princeps^, Amen^. Ex Agrippina Colonia ipsis Ca- 
lendis Aprilis. Anno a restitutione humani generis XLYI. supra 
sesquimillesimum. 



magister parisiensis, dein parochus tornacensis et tandem canonicus ecclesiae cathe- 
dralis carnutensis (Cbartres) , primus inter theologos parisienses Luthero palam 
obstitit; quamquam primum nonnihil liberius senserat. 

' „Scholia Cyrilli de incarnatione vnigeniti". 

2 Omnes editiones operum Cyrilli recenset Kopallik 1. c. p. 369—375. 

' 1 Petr. 5, 4. 

* Fortasse Canisius ad haec monita proponenda etiam rumoribus quibusdam 
movebatur , qui de novo archiepiscopo mogLintino exsistebant ; timebatur enim , ne 
protestantibus ac nominatim Philippo, Hassiae landgravio , manus daret {Ch. Gotfh. 
Neudecker, Merkwiirdige Aktenstiicke aus dem Zeitalter der Reformation [Niirnberg 
1838] p. 675—679. H. Laemmer, Monumenta Vaticana [Friburgi Brisgoviae 1861] 
p. 429 — 430. Venetianische Depeschen vom Kaiserhofe, herausgegeben vou der histo- 
rischen Commission der kaiserlichen Akademie der Wissenschaften I [Wien 1889], 
639—640). 



132 -5- Canisius canditlatis theologicis coloniensibus. 

28. 

CANISIUS 

CAXDIDATIS THEOLOGICIS COLONIENSIBtS. 

Coloiiiae 5. [?J Aprilis 1540. 

Ex opere ': ^DIVI CYRILLI AR= CHIEPISCOPI ALEXANDRINI OPERVM, | 
in quibus pugnat aduersus varias liseresiarcliarum pestes, | vt Arij , Eunomij, Pauli 
Samosateni, Macedo = 1 nij, Nestorij, tum contra luliani apo = | statffi blaspliemias, [ 
TOMVS SECVNDVS. j Nouo labore omnia nitnc exactius multo q; tmquani restituta 
d- aucta, atq; ah innumeris mendis, quihus scatehant, uindicata. \ Coloniie ex officina 
Melchioris Nouesiani, Anno 31. D.XLYL ! Mense Aprili.'^ (2", fF. 303 et praeterca 
in initio 8 non signata). Epistula nostra est in duobus foliis, quae a titulari pro- 
xima sunt ^. 

Cyrillus Alexandrinus summam auctoritatem cum summa mansuctudinc con- 
iunxit nec verbortcm ornatum ostentavit. Nunc autem lihri ex verhis , non ex rehus 
ponderantur, haeresesque sparguntur, sermonis melle conditae. Aliter sacra Scriptura, 
Tertullianus, veteres alii. Temere ob orationis simplicitaiem contemnuntur, quae vere 
pieque scripta sunt. Quod et Anacharsis graecique intellexerunt philosophi. Quam- 
quam Cyrillo neque eloquentiae laudem defuisse singula, quae hic pionuntur , opera 
demonstrant. Hic Nestorium lupum agnovit et exjiugnavit aliasque sectas profligavit, 
non gladio usus, sed verbo Dei. 

ADOLESCENTIBVS 

THEOLOGIAE CANDIDATIS PETRVS 

Canisius Nouiomagus felicitatem. 

ETSI noii parum multa in priorem tomum praefatus sum, nimi- 

rum vt apud summum Archiepiscopum Germaniae, summum Graeciae 

Patriarcham deponerem Cyrinum, qui adhuc haeret in manibus : tamen 

vitio mihi vertendum non puto , si tot modis commendabilem Theo- 

logum, vobis etiam, commilitones optimi, semel atque iterum commen- 

dem. Vt enim nihil dicam amplius, insignem Ecclesiae doctorem et 

gloriam Episcoporum excipitis, quum Cyrillum excipitis, hoc est, in 

Hbris loquentem, vobisque spirantem auditis. Et sane spirant illius 

scripta priscum illum Euangelij vigorem: vt hodie nullum inuenias, 

qui pari synceritate tractet sacras litcras, qui cautius vitet suspecta 

dogmata, qui sic vbique gerat Christianum Episcopum, qui sic spiret 

paterna viscera, qui summam praesuhs autoritatem cum summa man- 



^ Patribus de Backer et Sommcrvugel aliisque bibliograpbis ob immensam 
rerum silvam et spatii angustias non licuit nec licet huiusmodi opera accuratius 
describere; j^ropterea hic describuntur. 

- Signum typographicum idem est, quod jn volumine primo. In pagina poste- 
riore folii titularis index est librorum huius voluminis, et in 5 foliis, quae dedica- 
tioncm sequuntur, index reruni et verborum. Charta, typi etc. eadem, quac in vo- 
lumine primo. F. 803" typographus lectori dicit se exemplis mendosissimis usum 
esse et ^mcndas pene infinitas" prioris editionis expunxisse. Quod si nonnuHae relictae 
sint, propterea relictas esse, quod non viderentur emendari posse sine graecis exeniplis ; 
ea autera non suppetivisse. 



5. [?] Aprilis 1546. 183 

suetudine coniungat. Adeo perpetuam quandam scriptis omnibus ad- 
hibet moderationem, quae nec in redarguendis haereticorum erroribus 
obliuiscitur Christianae modestiae. lam non modo nihil habet acerbum 
scriptoris huius oratio, verum etiam non excurrit vsquam in leuitatis 
aut ostentationis speciem, etiam si tantus esset Cyrilhis, tum erudi- 
tione, tum eloquentia. Priscis enim illis Theologis tantam pietatis 
curam ardor spiritus suggerebat, vt expoliendae linguae artificium 
negligerent, nec alia sermonis quaererent lenocinia, nisi quae pectus 
Euangelicum, et amore Christi flagrans, vltro ipsis suppeditauisset. 
Nunc (proh pudor) verborum ornatum sic exquirimus, vt res ipsas, 
quae non elaborate conscribuntur, nauseabundi respuamus, quinetiam 
scriptores ipsos in pericuhnn venire sinamus. Nemo rem veritate 
ponderat, sed ornatu. Quid? quod plerique nulkmi pene vitium agno- 
scunt foedius et damnant grauius, atque barbariei? Quae res mirum 
in modum auxit haereticorum licentiam, et eo nunc demum adduxit, 
vt pestifera sua dogmata nouis quotidie hbris non cessent proferre. 
Nam incautos animos, vti sperant, facile irretire possunt suauitate 
sermonisi, et carminum dulci modulatione currentium. Hac arte vel- 
uti melle circumKniunt poculum , quod propinant lectoribus : nimirum 
vt possint ab imprudentibus amara remedia sine offensione potari, 
dum illiciens prima dulcedo, acerbitatem saporis asperi sub praetextu 
suauitatis occultat. Et haec in primis causa est, si Lactantio cre- 
dimus^, cur apud sapientes, et doctores, et principes huius se- 
culi^, scriptura sancta fide careat: quod Prophetae communi ac sim- 
plici sermone, vt ad populum, sunt loquuti*. Certe Septimius ille 
TertuUianus, teste Vincentio Lirinense, nostrorum omnium apud Latinos 
facile princeps iudicandus est^. In loquendo tamen parum facilis, et 
minus comptus, et multum obscurus fuit. Sic enim iudicat Lactan- 
tius^: aut quod indicat Hieronymus ad Pauhnum epistola: TertuUia- 
nus licet densus et argutus sit in sententijs, sermo tamen difficilis 
est et obscuriis, atque etiam incomptior '^. Equidem haud scio, an 



' Cf. Roni. 16, 18. 

^ Canisius scriptorum, quos per hanc epistulam citat, libros et capita fere non 
indicat. Locorum autem illorum saltem aliquos inquirere et ascribere placuit, ut 
appareret, qua fide veterum illorum testimonia protulerit. 

3 1 Cor. 2, 6—8. 

* Divinae Institutiones 1. 6, c. 21 {L. Caeli Flrmiani Ladanti opera omnia 
P. 1. rec. Sam. Bnuult [Vindobonae 1890], p. 562. Migne, PP. LL. VI, 713—714). 

'" Tertiillianus „apud Latinos nostrorum omnium facile princeps iudicandus est" : 
Vincentiiis Lerinensis, Commonitorium I, u. 18 {Migne I. c. L, 664). 

^ Tertullianus „in eloquendo j)arum facilis et minus comptus et multum ob- 
scurus fuit" : Lactantius , Divin. Instit. I. 5, c. 1 (Opora omnia 1. c. p. 402. Migne 
1. c. VI, 551). 

■^ S. Hieroni/nuis FanVmo „De institutioue monachi" n. 10 scribit: „Tertullianus 
creber est in sententiis, sed difficilis in loquendo.'' Ita editio Dominici Vallarsii, 
S. Hieronymi operum tom. I, P. 1 (ed. 2, Venetiis 1766) p. 326 (etiam Mignc 1. c. 
XXII, 585). Sic etiam editio erasmiana (Opus epistolarum Divi Hieronymi . . . vna 



184 28. Canisius candidatis tbeologicis coloniensiljus. 

quicquam Aurelio Augustino praeclarius habeat Christianus orbis. Efc 
in hoc tanto viro subinde lectorem offendere potest perplexum nescio 
quid, et impeditum atque obscurum: quod in epistolis illi obijcit et 
Hieronymus. At vterque Cypriano summas eloquentiae partes tribuit ^ 
Cyprianus autem, quem admirari satis nequeas, siue ornatum in lo- 
quendo, siue facilitatem in explicando, siue potentiam in persuadendo 
spectes, placere vltra verba sacramentum ignorantibus non potest, 
quoniam mystica sunt, quae loquutus est, et ad id praeparata, vt a 
solis ftdelibus audiantur. Nam a doctis huius seculi, quibus forte scripta 
eius innotuerunt, derideri solet, atque vel Coprianus vel Caprianus illis 
appellatur. Quod si scriptoribus Ecclesiasticis , qui omnium specta- 
tissimi fuere, non contigit Romanae dictionis germana puritas, quid 
tandem putemus accidere ilhs, quorum sermo ieiunus est et ingratus: 
qui neque vim persuadendi, neque subtilitatem argumentandi , neque 
vllam prorsus acerbitatem ad reuincendum habere potuerunt ? 2 Ergo 
rehnquuntur, despiciuntur, abijciuntur, proteruntur. Bonae, inquiunt, 
literae nunc tandem refloruere, diuinum illud munus^. Ideo ne pie- 

cum scholijs Des. Emsmi Roterodumi, denuo per illum . . . recognitum etc. 1 [Ba- 
sileae 1524], 106). Nec tamen mirum, si in codice Canisii aliter legebatur; nam 
opera Hieronymi etiam nunc, post tot editiones et correctiones, emendatione indigent. 

1 ^Beatus Cyprianus instar fontis purissimi dulcis incedit et placidus" : Hiero- 
nijmus , Epistula ad Paulinum n. 10 {Vallarsins 1. c. p. 326. Mi(/iie 1. c). — ,Cy- 
prianus vir eloquentia pollens et martyrio" : Hieronymus, Epistula ad magnum Ora- 
torem urbis Romae n. 3 {Vallarsius 1. c. p. 427. Migne 1. c. p. 666). — „Nec bonos 
facile coaequamus beato Cypriano, quem inter raros et paucos excellentissimae 
gratiae viros numerat pia niater Ecclesia" : Augustinus, De baptismo contra Dona- 
tistas 1. 6 , c. 2 (Opera, edita a monacbis benedictinis e congr. S. Mauri , IX [Pa- 
risiis 1688], 162. Migne 1. c. XLIII, 198). — ^Beatissimi Cypriani . . . linguam 
doctrinae christianae sanitas ab ista redundantia" revocavit ,,et ad eloquentiam 
graviorem modestioremque" restrinxit: Augustinus, De doctrina cliristiana 1. 4, c. 14 
(Opera, ed. maurina, tom. III, P. 1 [Parisiis 1680] p. 76. Migne 1. c. XXXIA^ 102). 

^ Cyprianus ^placere ultra verba sacramentum ignoi-antibus non potest, quoniam 
mystica sunt quae locutus est et ad id praeparata, ut a solis fidelibus audiantur: 
denique a doctis huius saeculi, quibus forte .scripta eius innotuerunt, derideri solet. 
Audivi ego quendam hominem sane disertum , qui eum inmutata uua littera Co- 
j)rianum vocaret, quasi quod elegans ingcnium et melioribus rebus aptum ad aniles 
fabulas contulisset. Quodsi accidit hoc ei cuius eloquentia non insuavis est, quid 
tandem putemus accidere eis quorum sermo ieiunus est et ingratus ? qui neque vim 
persuadendi neque subtilitatem argumentandi ueque ullam prorsus acerbitatem ad 
revincendum habere potuerunt?" : Lactantius, Diviu. Instit. 1. 5, c. 1 (L. Caeli Fir- 
miani Lactanti opera omnia P. 1. rec. Sam. Branilt [Vindobonae 1890] p. 402 — 408. 
Mlgne 1. c. VI, 551 — 552). Evidens igitur est Canisium ea, quae supra scripsit, 
ex Lactantio transcripsisse. Quod si forte miremur eum Lactantii nomen reti- 
cuisse, cousideranduni est veterum conscientiara ea in re utcumque latiorem 
fuisse quam nostram. Magis communia illis erant boua illa litteraria. — Nomen 
autem illud ,.Coprianus" significabat stercorarium vel scurram vel foeda et vilia 
l.jqucntem. Aliqui autem codices lactantiani non ^Copriani" habent, sed ^Capriani" 
{■/.dzfin^ -— aper) : Migne I. c. p. 551 in adnot. 7. Hanc ob rem Canisius utrumque 
nomen protulisse videtur. 

' Humanistarum haud paucoruni rationem Canisius denotat ac fortasse etiam 



5. [•?] Aprilis 1546. 185 

tatem fas sit negligere? simplicitatem illiidere? scripta contemnere, 
quia non doctis destinata, nec a disertis aedita, sed rationi temporis 
accommodata fuere? Quo pacto negari possit, diserte dici, quod pie 
dicitur? Nemo fastidiat dictionis simplicitatem, sed amplectatur sen- 
tentiarum pietatem. Quid porro refert, vos obsecro, ad cognitionem 
rei capessendam, quam polite, quani eleganter, qua lingua quid proferas, 
tantum si sensus ad bene beateque viuendum percipi queat ? cum non 
res propter nomina, sed nomina certe propter ipsas res adinuenirentur. 
En Anacharsim sordidae Scytliiae alumnum, Scythice loquentem: neque 
propterea contempsere hominem, Graeciae sapientes, sed in suum rece- 
pere consortium, quia sapientia praeditum ^. Et quidem plurimi philoso- 
phorum, inter quos Anacharsis, Crates, Diogenes, ita philosophiae studio 
se totos dedidere, vt illam dicendi peritiam non modo negligerent, 
verum etiam turpem philosopho et indecoram esse putarent. Adeoque 
Socrates, qui vnus grauitate, sapientia, nominisque celebritate caeteros 
longe superauit, quum eloquentiae studium viris, nedum philosophis 
indignum existimasset, illud consulto praeterire voluit. Extat eius rei 
testimonium in oratione, simplici quidem et inculta, quam in iudicium 
vocatus habuit. Nos vero (pudet dicere) nauseamus ad omnia, quae 
carent Ehetorum condimentis et ornamentis: nos omne studium in 
paranda dictionis facultate collocamus. Ita semper in Christo par- 
uuli, sapimus vt paruuli^: non nisi lacte contenti, solidiorem 
cibum^ respuimus. Impietas non paucis placet, quia docte commen- 
datur. Et non placebit pietas, quia simpliciter enunciatur? Vt mihi 
videre videor, hodie si Paulus doctor gentium in fide et veri- 
t a t e *, superesset, apud nos inglorius viueret, ac peius fortassis audiret, 
quam ohm apud Corinthios, hoc solo noraine, quia sermone imperitus^. 
Atqui regnuniDei non in sermone est, sed virtute*'. Quan- 
quam haec non eo sane mihi dicuntur, vt ostendam eloquentiae doc- 
trinaeque laudem in Cyrillo posse desiderari. Testatur ludocus Clich- 
toueus, insignis ille Parisiensium Theologus'^, in hoc autore tantam 
esse disserendi subtilitatem et acrimoniam, tantum rationis acumen 
et robur, tam exuberantem doctrinae copiam, denique tantam conuin- 
cendi aduersarios fidei energiam, vt exemplum hic optimo quidem 
iure proponatur omnibus , qui sacris de rebus diuinisque mysterijs 
disserere statuerint^. Et hanc Clichtouei verissimam esse censuram 



famosas illas ^Epistolas obscurorum virorum", quae coloniensem quoque academiam 
nefarie criminabantur. 

1 Canisius haec hausisse videtur ex Diogene Laertio, De clarorum philosophorum 
vitis, dogmatibus et apophthegmatibus 1. 1, c. 8 ; vitiosa forte versio latina graeci huius 
scriptoris ei praesto erat. De Anacharsi aliqua etiam narrant Herodotus, Histo- 
riarum 1. 4, n. 46. 76. 77, et Plutarchns, Vitae : Solon n. 5. Quae de Crate aliisque 
hic scribuntur, excutere non vacat. - 1 Cor. 13, 11. 

3 Hebr. 5, 12—14. ' 1 Tim. 2, 7. ^ Cf. 2 Cor. 10, 10. 

« 1 Cor. 4, 20. ■^ Cf. supra p. 180'. 

8 lod. Clichtoveus haec scripsit in cpistulis dedicatoriis ^Operis insignis beati 



180 '-S- Canisius candidatis theologicis coloniensibus. 

intelliget, quisquis non libros dicam vniuersos, secl saltem in lulianum 
acditos contempletur. In quibus libris ex gentilibus et sacris literis 
ita nostram adstruxit fidem, et luliani fatuitatem ostendit, vt non 
iam solum Theologus, sed in omnibus quidem disciplinis exercitatis- 
simus comprobetur. Verum praecedunt Dialogorum quoque libri sep- 
tem, quos de sancta consubstantialique Trinitate conscriptos, eruditis- 
simo fratri suo Nemessino dedicauit ^ , characterem dicendi seruans 
dialogeticum. Introducit enim colloquentem secum Hermiam, virum 
(vt ipse dicit) et doctissimum et aequissimum, cuius crebras proponit 
interrogationes , vt argumentum modis omnibus obscurum, ea perso- 
narum varietate , quam fieri possit dilucidissime , nobis efferret. Ac- 
cedunt quatuordecim libri, quos Thesauri nomine aduersus haereticos 
inscripsit. Duodecim prioribus Arianos et Eunomianos in fihum Dei 
oblatrantes confutat : postremis duobus Macedonianos spiritum sanctum 
creaturis annumerantes refellit. Inciderat enim et Cyrilkis in peri- 
culosissima tempora, quibus totum orbem pestilentissimus ille Nestorius 
suis blasphemis commouerat dogmatibus. Nam Antiochena et Con- 
stantinopolitana Ecclesia aliquandiu Nestorio fauebat, et Romana 
Alexandrinaque et Hierosolymitana, imo Catholica diuexabatur. Lupum 
igitur fidei infensum in tempore agnouit Cyrillus, monuit, totisque 
humeris expugnauit^. Vnde apud Catholicos in tanto honore fuit, vt 
quum labore et alacritate omnes praecelleret , prae caeteris etiam in 
Ephesino Conciho autoritatem obtineret. Solus enim fere hoc nego- 
cium confecit, idque non sine summis periculis. Nam et carceres 
cum Memnone Ephesiorum praesule expertus est, et multis conuicijs 
ab aduersarijs suis aspersus, et a calumniatoribus apud Imperatorem 
accusatus fuit ^. Verum adfuit ei dominus , et militem suum subsidio 
non destituit: quin potius Ecclesiam suam per illum non solum tunc, 
sed etiam hodie muniuit: atque adeo licet Nestorianos multos adhuc 
habeat Oriens, ^actos tamen scripturis satis superque Cyrilli opera 
testantur, quacunque tandem pertinacia haeresis illa radices miserit. 
At quam optime meritus sit de re Christiana Cyrillus, et quod vnus 
plus reliquis omnibus, velut alter Paulus, aetate sua laborarit*, et 
Ecclesiarum omnium sollicitudinem^ solus fere portarit, 
nemo rectius intelliget, quam qui acta Concilij Ephesini perlegerit. 
Nos igitur, quae ad eam rem spectant, magna cura conquisiuimus, et 



patris Cyrilli patriarche Alexandrini in cuangelium loannis" (ed. 2 [Parisiis 1520]), 
f. 2\ et „Preclari operis Cyrilli Alexandrini : quod Thesaurus nuncupatur" (Parisiis 
1514) f. a2'. 

^ Nemesinus Cyrilli amicus et in episcopatu collega (^confrater") fuisse videtur. 

- Coloniensium haec legentiura animis certe Hermannus quoque Wedanus ob- 
versari debebat. 

* Ilaec omnia accurate narrantur a Car. los. von Hcfcle , Conciliengeschichte 
11 (2. Aufl., Freiburg i. Br. 1875), 149—285. 

^ Cf. 1 Cor. 15, 10. * 2 Cor. 11, 28. 



5. [•?] Aprilis 1546. 187 

varias diui Cyrilli, nec non aliorum Episcoporum epistolas ad finem 
liic adijci curauimus, vt noua prorsus aeditio videri possit ^. Sed alia 
praefatione super his lectorem admonebimus, instituti nostri, nouique 
operis rationem explicaturi 2. lam quum in Tertulliani , Origenis, 
Cassiani, ac multorum veterum libris quaedam admixta sint, quae 
aut manifestum liabent errorem, aut suspecti dogmatis sunt, hic sic 
vbique temperat calamum, vt nihil vsquam comperias, quod vlli hae- 
resi sit affine. Arius impietatis autor, tot hominum miha corrupit, 
et secum ad inferos pertraxit. Cyrillus pietatis adsertor, talem tan- 
tumque populum seruauit, et secum ad superos euexit. Eunomius, 
Macedonius, Paulus Samosatenus, Nestorius, tanquam lupi rapaces^ 
in gregem dominicum saeuierunt. Ynus porro CyriUus tot portenta, 
tot sectarum principes multis conflictibus tandem fudit, profligauit, 
deleuit. Praeter hos deiecit luHanum , quamuis Imperatorem, autori- 
tate quidem potestateque publica formidabilem. Et ad tantas res 
conficiendas, non vi, non armis, non copijs vsus est, sed solo gladio 
spiritus, quod est verbum Dei'^: et armis apostolicis tot vic- 
torias, tot triumphos parauit Ecclesiae. Superest, vt quemadmodum 
mihi in hoc opere versanti, Lectoris commodum semper ob oculos 
versabatur, ita qui haec legere dignabuntur, in suis ad Deum precibus, 
Canisij nolint obliuisci. Coloniae ad aureos Martyres. Nono Calen- 
das [slc] Aprilis. Anno M . D , XLVI. 

jColoniae ad aureos Martyres" Canisius has litteras dedit. Scripsisse igitur 
videtur domi Andreae Herll canonici, prope „aureos Martyres" sive templum 
S. Gereonis sitae *, in qua per complures annos habitaverat. Initio anni 1545 sibi 
et sociis doraum conduxerat ab illa satis remotam ^. Attamen haec ,apud aureos 
raartyres" scripsit, sive ut suura erga eos pietatis studium testaretur, sive ut aemu- 
lorum animos a comrauni Sociorum habitatione diverteret , tiraens , ne rursura ea 
cedere cogerentur. Legitur autem in extreraa parte harura litterarum, ^Nono Ca- 
lendas Aprilis" datas esse. IX. Cal. Apr. = 24. Martii. Epistulam dedicatoriam 
prirai torai Canisius scripsit „Calendis Aprilis" eiusdera anni. Ac fieri potest, iit 
operis alicuius tomus posterior ante priorera in lucera eraittatur; quod v. g. factum 
est in opere docti atque eruditi P. Hieronymi Lagoraarsini S. J. „Iulii Pogiani Su- 
nensis epistolae et orationes" ; quaruni priraura voluraen post quartura editum est. 
At vero in epistula dedicatoria prirai torai cyrilliani Canisius ipsis verbis dicit se 
„secundo tomo praefationem aliam reservare", et in dedicatione huius secundi torai 



' Hanc quoque Cyrilli editionem multis numeris mancam et vitiosam esse per 
se patet. Plenissiraa , quae nunc haberi possit , Cyrilli editio est in „ Patrologia 
graeca" raigniana tora. LXVIH— LXXVII. Parisiis 1859. „Eine kritische Gesamrat- 
ausgabe steht noch aus" : Alb. Ehrhard, Tiibinger theologische Quartalschrift LXX 
(Tubingen 1888), 180. 

2 Vide infra, post fineni huius dedicationis. ^ Act. 20, 29. 

^ Eph. 6, 17. 

* Cf. supra p. 101. Quae domus olira canonicorum S. Gereonis fuerint, conspici 
potest in „Delineatione Jramunitatum JUustris Collegij Sancti Gereonis Coloniae", 
quam ex exemplo anno 1647 facto denuo delineandam curavit P. Joerrcs, Urkunden- 
Buch des Stiftes St. Gereon zu Kuln (Bonn 1893), in fine, sub V et X. 

^ Cf. supra p. 141. 



1S8 29. S. Ignatius de Loyola Canisio eiusque sociis coloniensibus. 

scribit: „Non pariim multa in priorem tomum praefatus sum, nimirum vt apud 
summuni Arcliiepiscopum CTermaniae summum Graeciae Patriarcham deponerem 
Cyrillum." Haec patefaciunt dedicationem secundi tomi post Kalendas Apriles con- 
scriptam esse, et cuni eiusdem tomi folium titulare ostendat eum ipso ,,mense Aprili" 
in lucem esse prolatum, verba „Nono Calendas Aprilis" ex errore typographi vel 
etiam ipsius Canisii nata esse videntur, qui scribere voluerit ^Nono Calendas Maias" 
(= 23. Apr.) vel, quod etiam magis probatur, ^Nonis Aprilibus" {— 5. Apr.) ; prae- 
fatio enim tertii tomi data est „Idibus Aprilis" (= 13. Apr.). Hac ergo serie prae- 
fationes datas esse dixeris : Kalendis, Nonis, Idibus Aprilibus. 

Tomo secundo Cyrilli Canisius tertium quendam addidit: ,D. CYRILLI 
AR = 1 CHIEPISCOPI ALPIXANDRINI EPISTO = \x & Synodica? Coustitationes, 
praesertim aduersus Nestori = i um hajresiarcham : quibus & alia pleraq; nunc re- 
cens ! adiecta, suramoq; studio restituta cohaerent, quemadmodum pagina versa 
com = monstrabitur. j Colonice ex officina Melchioris Nouesiani, Anno | ^f.D.XLYl. 
Mense Aivili^ 2"; ff. 106; i^ pagina altera folii titularis «Index hvivs postremae 
partis Operum D. Cyrilli" ; f. 2* — 3* „In Epistohis et Constitvtiones Synodicas, av- 
tore D. Cyrillo Alexandrino Archiepiscopo , quae maxime pertinent ad Concilium 
Ephcsinum, Petri Canisij Nouiomagi praefatio", data „Co]oniae Idibus Aprilis Anno 
XLVI" : f. 106''' admonitio „ad lectorem", in qua dicitur pro parte aliqua eius 
tomi unum tantum codicem eumque ^deprauatissime scriptum" praesto fuisse. Ce- 
terum Canisius de iis, quae in hoc tomo proponit: „Sparsim", inquit, ,antea et 
mutile, nec vno in loco, sed ne paucissimis quidem visa, nusquam vero Cyrilli ope- 
ribus adiuncta, prodierant. In manu scriptis exemplaribus, quae nancisci poteramus, 
non parum subsidij nobis contulit doctissimus vir, idemque pietatis veteris studio- 
.sissimus, Henricus Grauius Dominicanus. Et maiusculis quidem characteribus ea 
dedimus, quae ad illustrandam argumenti rationera transcripta sunt ex Liberato, 
Ecclesiae Cartbaginensis Archidiacono sanctissimo iuxta ac eruditissimo : cuius extat 
hac de re, quam Cyrillus tractat, libellus quidam in Tomis Conciliorum, hoc est, 
de Nestorianorum et Eutychianorum historia." . . „Ephesinae Synodi gesta . . non 
extant." . . Nonnulla quidem in hoc volumine obscura sunt; sed „nos absque aliorum 
exemplarium, et praesertim Graecorum praesidio nihil immutare voluimus". 

29. 
SAXCTUS lOXATIUS DE liOYOI. A i 

CAXISTO EIUSQUE SOCIIS COLONTENSIBUS -. 

Roma 2. lunii 154G. 

Ex archetypo (2° min. ; IV2 PPO scripto ab ignoto; ultimos duos versus Hie- 
ronymus Natalis scripsit. Inscriptio deest. In summa parte paginae prioris saeculo, 
ut videtur, XVIL scriptum est: „P. Canisio Coloniae 1646. [corrige: 1546.] a S. P. 
Ignatio." * Cod. colon. „Litt. Epistt. var." f. XI". 

Epistuhi usus est Hansen I. c. p. 200. 

Socios colonienses laitdat et monet, ut officii siii partes alacriter expleant. Se 
de iis statutiirum, cum Petrus Faher Bomam advenerit. Litterarum suarum rari- 
tatem excusat. Quantum Societas iam propagata sit. De collegiis conditis vel con- 



' Subscripsit quidem huic epistulae Hieronymus Nadal ; at in ipsa epistula 
Ignatius loquitur, idque, ut dici solet, in prima persona. 

- Cum Canisio tunc Coloniae tantum P. Leonardus Kessel et Everardus Questen- 
burch, Societatis sive novicius sive candidatus, fuisse videntur. 

^ Hoc ita se habere et ipsa haec epistuh\ ostendit et iUa, quam Ignatius ad 
Canisium et Kesselium dedit 6. lunii 1546. 



2. Iimii 1546. 189 

dendis Patavii , Bononiae, Parisiis, Valenfiae , Conimbricae , Gandiae, et de eorum 
vectigalibus. De missione -indica. Dioecesim agrigentinam a lacobo Lhostio refor- 
mari. Patres Lainium et Salmeronem a concilii tridentini patribus benigne ex- 
ceptos esse. 

Ihesus 

Gratia et pax domini nostri Jhesu Christi sit tecum et cum 
omnibus nobis Amen. 

Hoc est gaudium meum in Christo Jhesu, vbi nomen domini, vbi 
Ihesum Clu-istum omnibus de ecclesia loquentem in sanguine suo, 
video in quamphjrimis fructificare, atque adolescere^. Gratias agimus 
deo de eius ineffabili misericordia, et pietate, quam explet nobiscum 
propter nomen suum gloriosum^. Saepe enim ita affectus sum vbi 
de te et alijs audio, partim video, nostrae societatis vocatis in Christo 
Jhesu^. Age, age vero et confortare in deo, et in potentia 
virtutis eius* qui est Christus Jhesus, dominus et deus noster. 
Ipse propter peccata nostra mortuus est^ atque adeo re- 
surrexit propter iustificationem nostram^. Itaque et nos 
conresuscitauit secum, et consedere fecit in coelestibus^ 
in deo. Cognosce, atque explora in spiritu tuo vocationem, et gra- 
tiam quae data est tibi^ in Christo, illam exerce, illi insiste, ex 
illa negotiare , nunquam patiaris in te ociosam , nunquam subsistere, 
ipse dominus est, qui dat nobis, et velle et perficere pro bona 
sua voluntate^ et in se et per se infinita, et supergloriosa et in 
nos inenarrabili i^ per Christum Jhesum. Dabit enim tibi spiritus 
Jhesu in omnibus, et intellectum^i, et fortitudinem ^^ vt nomen 
dei in spem melioris vitae in Christo Jhesu per te, in plurimos fruc- 
tificet, et clarificetur 13. Hoc scribimus tibi, vt currenti calcaria ad- 
damus vt dicitur. Alioquin tuos nos plane fecisti in Christo, de^ tua 
in vinea domini alacritate, et in magnam spem erexisti quod in te 
Christus Jhesus glorificetur ^* in finem. lam vero quod te intellexi, 
et D. Leonardumis desiderare voluntatem et sententiam meam vobis 
vt scribam, ab ea vt ne discedatis, agnosco obedientiam vestram in 
Christo. Id in praesentia repraesentarem [sic], nisi Magistrum Petrum 
Fabrum socium, et fratrem nostrum ex Aula principis Hispaniarum 
in his 15 aut 20 diebus'' expectarem. Constituit enim summus Pon- 
tifex vt ad consilium [s/c] Tridentinum veniret ^^. Eum accepimus ad 



Christo. De archet. ^ duobus arch. 



» Cf. Col. 1, 5. 6. - Cf. Deut. 28, 58. Dan. 3, 26. 

» Cf. 1 Cor. 1, 9. ludae 1. " Eph. 6, 10. ^ 1 Cor. 15, 3. 

« Rom. 4, 25. ^ Eph. 2, 6. ^ ^^^ jg, 3. ** Phil. 2. 13. 

Jo Cf. 2 Cor. 9, 15. "2 Tim. 2, 7. ^^ cf. Dan. 2, 23. Mich. 3, 8 etc. 

" Cf. Col. 1, 6. 2 Thess. 1, 12. " Cf. lo. 11, 4 etc. ^^ Kessel. 

^® Paulus III. tres de Societate postulavit, quos ad tridentinum concilium mit- 
teret theologos suos. Ignatius lacohum Lainium , Alphonsum Salmeronem , Petrum 
Fabrum ad id munus elegit {Boero, Fabro p. 197); 



190 29. S. Ignatius Canisio eiusque sociis coloniensibus. 

calendas Maij Yalentiam in citeriorem Hispaniam deuenisse. Et 
scimus, speramus quidem certe, non peruenturum Tridentum* nisi 
nos primum viserit. E re igitur vestra arbitratus sum facturum me 
in Christo (quandoquidem et mores liabet ille exploratos, et rerum 
statum istarum regionum) si illum in consilium adhibeam cum alijs 
fratribus, vt de vobis statuam in Christo Jhesu quod ad seruitium, et 
gloriam dei attinere existimemus. 

lam si literas a nobis tam crebro non accipietis , quam vobis 
credo iucundum foret, et nos a vobis expectare debemus, nil est quod 
miremini. Quod tametsi conijcere vos arbitror, tamen paucis accipite. 
Mihi tanta moles negotiorum in Christo Jhesu incumbit, ac succrescit'' 
indies, vt vix tandem aliquando me explicare possim, vt ad rescriben- 
(kim quibus plurimi interest animum diuertere possim. Ibi vero quasi 
agmine concurrunt, quibus est respondendum vel omnino scribendum. 
In tot iam regionibus operatus est spiritus Christi ^ ad amplificandam 
nostram societatem ad gloidam nominis sui. Habemus enim Paduae 
collegium in quod nobilis quidam Yenetus mille ducatos annui redditus 
designauit^. Tametsi pro vita sua alantur illic duodecim e nostris. 
Bononiae his diebus spes aliqua habita est erigendi collegij. Nam illuc 
misimus Magistrum leronimum Dominec ^ qui cum tribus scholasticis 
interim alatur. Tridenti praeterea spes noua quaedam effulsit in- 
stituendi collegium, in gloriam Christi copiosum, ac nobile in Aca- 
demia Parisiorum, in qua iam aliquot e nostris habemus*. Yalentiae 
in Hispania coUegium iam inchoatum est atque assignati redditus 
300 ducatorum vbi etiam alij scholastici nostri degunt. Gandie in 
eadem regione a duce^ collegium aliud est designatum, cum redditu 
annuo 700 ducatorum. In collemo Portugalliae ^ 80 c nostris aluntur. 



* Tridendum arcJi. ^ succressit areh. 



i Cf. 1 Cor. 12, 4—11. 

- Andreas Liponianus (Lippomano) , patritius venetus et „frater hospitalis 
S. loannis Hierosolimitani", a prioratu, quem Venetiis habebat, vulgo ^prior S. Trini- 
tatis" appellatus, alterius prioratus, quem Patavii possidebat — domus B. Maiiae 
Magdalenae ea vocabatur et ordinis Beatae Mariae Theutonicorum erat — reditum 
collegiis Societatis lesu Patavii et Venetiis sustentandis, summo pontitice probante, 
destinavit (Cartas de San Ignacio I, 240 — 241. Polancns 1. c. I, 147. Orlandinu.^ 
\. c. \. 10, n. 96. Sjjnopsis Actorum S. Sedis in causa Societatis lesu 1540 — 1605 
[Florentiae 1887] p. 5, n. 16). 

' P. Hieronymus Domeneccus (Domenecli) ecclesiae metropolitanae valentinae 
canonicus erat, cum Parmae consilium cepit Societatem lesu ingrediendi {Polancns 
1. c. I, 82). 

' Guilielmus a Prato, episcopus claramontanus, in concilio tridentino, cui tunc 
etiam P. Chaudius laius Ottonis cardinalis augustani nomine intererat, consilium cepit 
Societati magnum coUegium constitucndi Parisiis , ubi ecclesia claramontana aedes 
babebat. Quod ^claramontanum coUegium" postea conditum est. Vide epistulam 
laii ad Ignatium datam Tridento 10. Martii 1546, apud Bocm , laio p. 99—100, 
Manarei commentarinm p. 62 — 63 ac Polanri Chronicon I, 182. 

* Francisco de Borgia. ® Conimbricae id erat. 



2. lunii 1546. 191 

Euiii numerum rex ^ constituit augere,- vt centum sint scholastici. Et 
iam illis assignauit redditus bis mille ducatorum. Et omnia praeterea 
tribuit quae illis necessaria sunt. Ad hec sunt alia loca permulta 
ad quae scribendum est Barsinonam^, in Aulam Caesaris, in aulam 
principis Hispaniarum , Louanium , ad vos , Tridentum , in Indiam, de 
qua uix est quod ad vos scribamus: praeterquam quod proxima naui- 
gatione eo miserit rex ^ decem * ex nostris : tantus est fructus nostrae 
societatis in illis regionibus in Christo, tanta spes futurae messis. 
Omitto Complutum °, Tolletum, Vallisoletum in quibus vel scholasticos 
habemus vel qui a nobis literas desiderare possunt. Itaque si literas 
a nobis non accipietis frequentes, id boni consuletis. Curabimus tamen, 
vt nunquam omittamus scribere, vbi ad Christi gloriam et consolatio- 
nem nostram in vobis^ res digna videatur in qua tempus insumamus. 
Vos tamen non negligetis ad nos frequentius literas dare. Magistrum 
Jacobum Losf^ a Gheldonia misimus post Paschalia Agrigentum^ in 
Siciliam. In qua ciuitate Episcopus est reuerendissimus Cardinalis 
Carpensis '' nostrae societatis protector. Cui tota societas omnia 
debet in Christo. Is infinita quadam instantia postulauit , vt ali- 
quem e nostris illi gratificaremur, qui reformationi Episcopatus Agri- 
gentini suo nomine operam nauaret. Commodissimum putauimus Ma- 
gistrum Jacobum mittere, vt eius expectationi ad gloriam Christi 
responderemus. Speramus paucis mensibus prouinciam confecturum, 
atque ad nos reuersurum i^. His diebus accepimus Tridentum per- 
uenisse Magistrum Jacobum Laynez, et Magistrum Alphonsum Sal- 
raeron socios, et fi^atres nostros. Quos opinor audieratis in concilium 
destinatos a summo pontifice. Fuerunt gratissime tum ab alijs re- 
uerendissimis legatis Apostolicae sedis accepti et Episcopis ahjs, tum 
vero a reuerendissimo legato cardinali sanctae crucis ^^ qui iussit omnia 
illis suppeditari quae desiderare possunt, ad victum et alia. Speramus 
in dei misericordia per Christum Jhesum non inanem futurum eorum 
aduentum, Misimus has literas per Danielem Paeijbrouch ^^ flandrum 



' loannes III. 

2 Non videtur significari Barcinona illa gallica"(Barcino Nova, Barcellonnette), 
sed Barcino vel Barcinon (Barcelona), Hispaniae urbs. 

* loannes III. 

* Noraina novem Sociorum, qui 8. Aprilis 1546 in Indiam navigare coeperunt, 
sunt apud Orlandinum 1. 6, n. 87 et in „Cartas del B. P. Pedro Fabro" I, 310 ^. 

^ Vulgo Alcala de Henares. 

« Cf. 2 Cor. 7, 7. 13. '^ De lacobo Lhostio vide supra p. 129. 

® Vulgo Girgenti. 

* Rodulphus Pius (Pio), ex principibus carpensibus. 

'" Quae Lhostius in Sicilia praestiterit, vide in Chronico P. loannis de Pohnico 
I, 198—199. 236-237. 

*' Paulus III., cum Marcellum Cerviuum (Cervini) cardinalem presbyterum crearet, 
eius jtitulum" voluit esse ecclesiam romanam ^sanctae crucis in lerusalem", ideoque 
,cardinalis sanctae crucis* dicebatur. Qui postea Marcellus II. summus pontifex fuit. 

»2 De hoc vide supra p. 103 «. 104^ 



192 30- Petrus Fabor (de Smet) Canisio eiusque sociis coloniensibus. 

dilectum nobis iii Christo qui ex obedientia nostra profectus est, illum 
vt fratrem recipietis vt eius spiritus in vobis reficiatur^ in 
domino. 

Reliquum est vt deum, et patrem domini nostri Jhesu 
Christi^ oremus, atque obsecremus vt suam sanctissimam voluntatem 
in cordibus nostris aperire dignetur, et vires preterea facere vt eam 
impleamus, Gratia domini nostri Jhesu Christi sit uobis- 
cum Amen^. Romae 4 Nonas Junij 1546. 

Ex commissione Reuerendi patris Magistri ignatij 

Hieronymus Natahs nouitius indignus Societatis Jesu*. 

SO. 
PETRUS FABER (DE SMET) S. J. ^ 

OANISIO EIUSQUE SOCIIS OOLONIENSIBUS ^ 
Roma 2. lunii 1546. 

Ex apographo , a Canisio ipso confecto ; cleest folium prius ; superest alterum 
(2'', IV^ pp-)> sine inscriptione '^ (Canisius fortasse hanc epistulam transcripsit , ut 
autographum Lovaniensibus mittere posset). Cod. colon. „Litt. Epistt. var." f. 12. 

Particulam germanice versam posuit Gothein \. c. p. 376. 

Celehrem. lllum Postelliim, doctores, canonicos, Societatem ingressos eximia siib- 
missi animi aliarumqiie virtutum jjrae&ere exempla. Philippnm. II. in monasteriis 
(jiiibusdam reformandis Ignatii opera uti. De Sociis Tridentiim destinatis, Indis 
quamphirimis ad Christum adductis , dioecesi agrigentina, collegiis in variis terris 
conditis vel condendis, modestissimis epistulis a duce Gandiae et a rege Lusitaniae 
ad Ignatium datis. Romanos Socios optare, ut sanctis coloniensibus commendentur. 

— non linguam tantum et oculos, sed vtramque manum, 

ambos pedes, totum corpus, et omnem animi fidelitatem. Cardinales 
quotidie rogantur, et quotidianam vini panisque portionem nobis^ 
tribuunt. Venit huc Doctiss. uir et Mathematum Regius Professor 
apud Parisienses Guilhehnus Postellus. Is optimus Theologus et acu- 
tissimus philosophus vix quemquam sibi parem habere hoc saeculo 
exi.stimatur. Sed apud nos ad culinariam artem se submisit, et fu- 
turus Christi praedicator, in humillimis quibusque versari negociolis 
habet pro voluptate^. 



1 2 Cor. 7, 13. 2 2 Cor. 1, 3. 1 Petr. 1, 3 etc. =* Apoc. 22, 21 etc. 

■• De eo vide supra p. 47''. ^ De eo vide supra p. 104-. 

" Leonardo Kessel, Everardo Questenburch ; cf. supra p. 188-. 

' Ad Colonienses hanc epistulam datam esse tum eius extrema pars ostendit, 
tum epistuhi a Petro de Smet ad Canisium missa 9. lunii 1546. 

^ Sociis in collegio romano degentibus. 

'•* Giiilielmus Postel egregie quidem litteratus et doctus erat, mathematicis 
potissimum litteris et varietate linguarum ; sed graves etiam errores et ridicula plane 
somnia sequebatur, non tam voluntatis pertinacia, quam magna mentis insania ductus. 
Ignatius hominem brevi perspexit et a Societate seci-evit {Polancus I. c. I, 148 
ad 149. Orlandinus 1. c. 1. 5, n. 3. Denis, Wiens Buchdruckergeschichte p. 518 



2. lunii 1546. 193 

Doctores Theologiae quidam nostris etiam se adiiinxere. Humi- 
litatem illorum admirantur omnes: Doctrinam dediscere, paupertatem 
addiscere, contemptum sui parare, et omnes Christo lucrifacere velle 
videntur. 

Ex Lombardia iuuenes duo et eruditi et mire pij accesserunt ^, 
quorum conuersatio humiles humiliare et sanctos sanctificare poterat. 
Ita cunctis eorum praehicet exemplum. 

Canonici quidam voluptate omni seposita iugum domini sunt apud 
nos etiam amplexi. Dominus tahum canonicorum affectus plurimis 
canonicis inspiret, non tam vt nostrum augeant numerum, quam ani- 
marum suarum fugiant exitium. 

Princeps Hispaniae clarissimus, Philippus Caroli Im. vnigenitus 
breui scripsit et ad sanctiss. Pontif. et ad Praepositum nostrum de 
monasteriorum Hispanicorum reformatione. Qua in re nunc diligenter 
sudatur, vt sanctissimum Principis institutum promoueri queat^. 

Reuerendus P. D. Faber authoritate Pontificis iam ex Hispanijs 
reuocatus est, licet amplissimam ilhc messem acceperit, et ad con- 
cilium Tridentinum vna cum ahjs duobus Patribus accedere cogitur. 
Jamque monasterium 3 vsibus nostrorum Tridenti assignauit Cardinalis 
Tridentinus ^. 

Volens omitto Indicae fidei successum, quam nostri in nouis illis 
Insulis ita propagare pergunt, vt breui tres reges baptizati et cum 
innumera hominum turba Christo consecrati sint, nostrosque pro suis 
Apostolis obseruent. 

Cardinalis Regni Sicihae"^ postuhxuit adiungi sibi ex nostris ali- 
quem , futurura in Episcopatu administrando Vicarium suum, Breui 
deligendum arbitror, qui talem subeat prouinciam. 

Praepositus S. Trinitatis apud Venetos insigne collegium nostris 
contulit studiosis: Idem factum est Paduae*^, rursus et Valentiae. 
fieditus pro studiosis adolescentibus ex nostris, iam assignati sunt 



ad 520. I.-M. Prcit S. J., Maldonat et rUniversite de Paris au XVP siecle [Paris 
1856] p. 133. 541-548). 

' Hannibal Codrettus (Codret, du Codre, du Coudrey) gebenuensis et Bene- 
dictus Palniius (Palmio) parmensis ; horum accessio magno ecclesiae fuit emolu- 
mento {Polanciis 1. c. I, 169). 

- Roma ad Philippum missae sunt iitterae apostolicae pro reformandis conven- 
tibus monialium urbis barcinonensis anno 1546, pro reformandis monasteriis pio- 
vinciae Catalauniae anno 1548. Qua de re vide epistulas a S. Ignatio ad Philippum 
datas {Clir. Genelll S. J., Das Leben des hl. Ignatius von Loyola [Innsbruck 1848J 
p. 457—458. 486—487. Cartas de San Ljnaclo I, 312—313; II, 101--102 etc.) 
et alias Ignatii litteras et institutiones in ^Cartas" I, 263—265. 

^ P. CLaudius laius 29. Aprilis 1546 Tridento ad S. Ignatium scripsit: „Ho 
trovato una camera per li compagni in casa di un cavaliero di Rodi , con buona 
comodita di una chiesa" {Boero, laio p. 105 — 106). 

* Christophorus Madrutius (Madrucci, Madruzzi). 

'' Rodulphus Pius , cardinalis carpensis et episcopus agrigentinns ; vide supra 
p. 191. « Vide supra p. 190*. 

Brauusberger, Canisii Epistulae et Acta. I. 13 



194 31 ■ ^- Ign<itius Leonardo Kessel et Petro Canisio. 

non sine Pontificis confirmatione. Nam vt dignos habeat operarios 
Ecclesia, magnopere in pie instituenda iuuentute lahorandum est. 

Dux illustrissimus Gandiae^ apud Hispanos nouum erigit colle- 
gium ad eundem finem^. Kex Portugaliae^ iam diu idem liberalis- 
sime prestitit^. Vterque suis literis ad D. Ignatium datis tantum 
lumiilitatis prae se tulerunt, vt non summos Principes, sed modestis- 
simos et simplicissimos monachos referre videantur. Sed nec mei 
est otij, nec ingenij, singula quaeque complecti, digna quidem quae 
ad aedificationem exponerentur , sed prolixiora quam vt his literis 
comprehenderentur. Scripsi nuper fusius, vt illa quoque vobis re- 
petere non debeam^, Sed haec tantum eo spectant omnia mi frater, 
\i: CHRISTVM vere longanimem et liberalem patrem agnoscas etiam 
ex nobis, agnitum glorifices pro nobis, et glorificatum nouo semper 
studio sanctificandum scias in nobis, quoad ex seruis peregrinantibus 
constituamur filij cum ipso patre triumphantes in caeHs. Illic illic \Tia 
iungat nos faelicitas, quos hactenus in vinculo pacis^ eadem stringit 
charitas amen. Patres et fratres qui sunt hoc loco, plurimum te salu- 
tant et animam tuam orationibus iuuant, nihil precantes a te flagran- 
tius, nisi vt \acissim ipsorum memineris, praesertim apud S. Magos. 
apud S. Thebeos, apud S. Sodalitatem Sanctarum XI M. Virginum et 
apud S. Machabeos ". Meo nomine salutabis qui nos amant in Christo 
amicos: nominatim autem M. Andream. D. Danielem et P. Car- 
thusiae priorem. Denique D. noster Praepositus omnem operam 
suam offert promittitque tibi, sicubi paternae ilHus erga te dilectionis 
argumentum desyderes. Bene vale et salue in CHRISTO Domino 
nostro. Cui laus et honor in saecula saeculorum amen. Iiomae 
raptim II Junij 1546, 

Petrus de Hallis tuus 

indignus frater et conseruus 

in Christo Jesu, 

31. 
SAXCTUS IGXATITJS 

PATRIBUS LEONARDO KESSEL ET PETRO CANISIO S. J. 

Roina i). lanii 154G, 

Ex archetypo (2", 1 p.). Ignatius ipse scripsit ultinia verba epistulae (Romae 
— Ignatiua) eamque inscripsit ; cetera a P. loanne de Polanco , Ignatii secretario, 
scripta esse videntur. Ex frequenti huius epistulae cultu usuque (de quo infra, 
post epistulam ipsam , scribetur) multa eius vocabula oninino aut ex parte eva- 
nuerunt aut tam obscura reddita .sunt, ut legi iam non possint. 



' Franciscus Borgias. ^ Gandiae. * loannes [11. 

* Conimbricae. * Haec epistula iam non exstare videtur. 

« Eph. 4. 8. ■ Cf. supra p. Sl\ 11B\ m*. 173«. 



6. lunii 1546. 195 

In cod. colon. ,Litt. Epistt. var." f. 14 non sign. apographum huius epistulae 
exstat, quod 23. Augusti 1657 in collegio colouiensi scriptum est ; plura de eo infra 
dicentur. 

In opere Xartas de San Ignacio de Loyola" (Madrid 1874—1889) deest. 

Epistula usus est Hanse» 1. c. p. 200. 

Facultates sacras antea concessas revocat. Qua ratione modo cmn Sociis colo- 
niensibus factiltates illas communicare velit , quas Paulus III. Societati trihuerat : 
ubique libere contionandi et sacramenta atlministrandi etc. ' 

t 

Jesus 

Grratia domini nostri Ihesu Christi sit semper nobiscum. Amen. 

[Ex]* commissione nostra scripsit vobis de alijs rebus leronimus 
[Natajlis noster^. [Ho]c tamen p[raetere]a volui vos intelligere^ 
Is° di[eb]us const [itui] sse n[os, ut] nuUus '^ habeat facultatem 
[illa]rum gratiarum de quibus scripsistis, nisi per [nos] immediate 
collatam. Itaque si qui sunt qui illam facultatem acceperint. siue per 
nos, siue per ministerium sociorum nostrorum, ea cumprimum has literas 
receperint pro nihilo habeatur. Quandoquidem [autem te] D. Leonarde 
scimus v[ota] habere castitatis et paupertatis et propositum nostram 
ingrediendi societatem^, at[que] alioqui nobis probatus es illam tibi 
Apostolica autoritate viuae vocis oracul[o] a S. D. N. PP. Paulo 3*^ 
nobis tradita*, concedimus ac damus in Domino. Quod si quis 
praeterea inter vos fuerit , qui eadem [vo] ta habeat , et propositum : 
et t[ibi] Leonardo et Petro Canisio probatus fuerit, mihi [scri]betis 
per literas, nomen, eius, et [c]ognomen ut quod ad gloriam Dei ex- 



* Quaecumque in hac epistuJa uncis quadratis includtintur, in archetijpo desunt 
aut valde obscura sunt, ideoque ab editore sunt suppleta. 

^ In apographo coloniensi haud recte , ut videtur, supplettim est : Haec tamen 
particularia volui vos intelligere. JVam etiam Natalis multa particularia scripserat ,• 
praeter quae Ignatius alia Sociis coloniensibus nuntiare volebat. 

" Sic arch. Legendumne His ? '^ Is dicitur constituisse ne vllus apogr. col. 



1 Cf. Cartas de 5-«« Ignacio II, 55—59. ^ vide supra p. 188-192. 

^ A Sociis lovaniensibus S. Ignatius *epistula circa annum 1546 data (vide 
supra p. 129) postulavit, ut „propositum ingrediendi societatem" ^voto firmarent". 

* S. Ignatius Lovaniensibus in epistula modo prolata : „Illud interim monendi 
estis, quod hasce omnes gratias, quas habituri sunt, qui hanc religionem profitentur, 
donec aliqui non sint professi, non publice possunt suum in patrocinium adducere, 
quia vivae vocis oraculo, non per diplomata concessionem hanc habuimus a summo 
Pontifice, pro ijs inquam qui societatem non professi sunt. Nam professi per breve 
vel diploma publice etiam sua poterunt privilegia ostendere, nihilominus in foro con- 
scientiae perinde est vivae vocis oraculo ea obtinuisse, ad eius qni dispensat securi- 
tatem, et eorum qui ijs fruuntur utilitatem." Breve sive litterae privilegiorum , de 
quibus Ignatius scribit, a Paulo III. Romae 3. lunii 1545 datae sunt. Litteras illas 
et privilegia in iis concessa ad scholasticos quoque , immo et ad novicios Societatis 
ex ipsis ^regulis iuris" extendi potuisse nunc quidem omnes affirmabunt: tunc 
autem id nondum adeo manifestum fuisse videtur, ideoque, ut omnia in tuto essent, 
Ignatius illud ,vivae vocis oraculum" a summo pontifice videtur obtinuisse. 

13* 



196 -^l- S. Ignatius Loonardo Kessel et Petro Canisio. 6. lunii 1546. 

istimemus [proficere]' possimus [coucedjere'', et Idarep^. Ut autem 
sciatis [quam | late pateaut illae gratiae id subiungemus breuiter. 

Est facultas recitandi horas Canonicas secundum vsum noui bre- 
uiarij'. Est praeterea licentia praedicandi verbum dei, vbique^, uul- 
lius super hoc licentia requisita. Ita vt gaudeant priuilegijs, gratijs, 
facultatibus , indultis, concessionibus qnibus praedicatores verbi doi 

gaudent de iure vel de consuetudinc ^ ^" et absolueudi in 

foro conscientiae a casibus reseruatis, et c[onim|utandi vota reseruata 
sedi Apostolicae: exceptis reseruatis in bulla coenae Domini"', et mi- 
nistrandi sacramentum Eucharistiae, et alia sacramenta, si[ne] prae- 
iudicio [culiusquam, nullius etiam licentia requisita. Et si contigerit 
esse occupatos [ante] meridiem vel in audieudis confessionibus , aut 
in [procurandis infirmis]% vel ius[tis]' alijs [impe]dimen[tis], possint 
post [meridiem cele]brare^ [missam,] et [mlinistr[are EJucharistiam^. 



* praestare ap. coL; lectio duhia. '' Ita ap. col. 
" decidere «jj. col. ; lectio duhia. 

■^ 1)1 archett/2)0 seqiiitur ver^us , qui nitlla niinc ratione legi potest , cum pauci 
tantnm litterarum apices in co nppareant. Atque etiam Uhrarius coloniensis eum 
omittit. "^ aut in operibus — ap. col. *^ quibusuis ap. col. 

^ (;onsecrare ap. col. 

' De facultatibus illis S. Igiiatiux sic scribit ad Socios lovanienses: ^Cum hic 
thesaurus gratiarum mihi a summo pontifice sit commissus in aedificationem non 
in destructionem, ut ipse, prout aptum quemque de nostris inuenerim, et prout quis- 
que opus haberet , dispensarem , omnino pedetentim et moderate eo uti debeo , ut 
dispensatorem me non dissipatorem meminerim. Adde quod multi, dum abutuntur 
concessis sibi privilegijs (non de nostris loquor , quibus Dei gratia nec abuti quod 
sciam, nec privari contigit) his diebus privari eisdem promeruerunt. Quod ctiara cau- 
tiores nos facere debet, ut bene ac moderate utendo, ac dispensando, stabiliora faciamus, 
quae nobis sunt donata. Quae tam rara sunt, ut invidiae etiam reddere nos obnoxios 
possint, nisi facultatem inoderatione temperemus" (In *epistula modo memorata). 

^ Paulus III. in litteris illis potestatem Sociis facit ^horas canonicas diurnas 
pariter et nocturnas secundum usum romanae Ecclesiae noviter editum dicendi et 
recitandi, ita quod ad alium usum observandum seu officium dicendum minime 
teneamini". Significatur autem breviarium romanum a Francisco cardinali Quinonio 
(Quiiiones) 0. Min. reformatum et anno 1535 primum oditum ; quod brevius et 
simplicius erat quam breviaria pristina (vide Pierre Batiffol, Histoire du Breviaire 
romain [Paris 1893] p. 220—230, et Suith. Baumer 0. S. B., Geschichte des Breviers 
[Freiburg i. Br. 1895] p. 392—409). Litterae Pauli III. compluries typis exscriptae 
sunt, V. g. in opere ,.Litterae apostohcae .... Societatis Jesu" (Antverpiae 1635) 
p. 24 — 28 et in .Instituto Societatis Jesu" vol. I (Pragae 1705) p. 7—8. 

* ,,In quibusvis ccclesiis et locis ac plateis conmumibus seu publicis et alias 
ubique locorum" (Paulus III. in litteris, quas supra diximus). 

* Facultates et exceptiones dici vidontur, quae spectant ieiunium ecclesiasticum, 
recitationem officii divini etc. 

* ,Vota (luaecum^iue . . . (ultramarinis [i. e. sepulcrum domini pie adeundij, 
visitationi.s liminum Beatorum Petri et Pauli Apostolorum de Urbe ac Sancti Ja- 
cobi in Compostella, nec non religionis et castitatis votis dumtaxat exceptis) in alia 
pietatis opera commutandi" (Paulus III. 1. c). 

'' „Missas ante diem, circa tamcn diurnam hicem , et etiam infra lioram post 



32. Petrus Faber (de Sraet) Canisio. 9. lunii 1546. 197 

Ac [etjiara propter legitimum' im [p] edimen [ tum liabeantj faculta- 
t[em ant J eponendi "^ et postponendii horas canonicas^. Romae 6. guni 
[slc\ 1546. Ignatius. 

Chariss. in Christo Domino Magistro Leonardo [KesseHo. Co- 
loniae.J ' 

In apographo coloniensi huius epistulae , quod supra dixi , librarius adnotavit : 
,,Autographum est in Theca argent. deaurata CoUegij Coloniensis pro Puerperis". . . 
Hoc apographum ,Est ex Chirographo altero argent. deaurato S. P. N. magis nouo 
cum effigie magna S. P. N. et inscriptione : S. PATER IGNATI ORA PRO NOBLS. 
sub 1630 inclusum, apertum et exscriptum 1657 die 23. Augusti" [sic]. Haec explicantur 
ab Aegidio Gelenio , canonico coloniensi, qui eodem fere tempore scribit: In templo 
Societatis lesu coloniensi „sunt quaterna Chirographa S. Ignatij, quorum bina in- 
clusa thecis inauratis continuo per vrbem circumferuntur ad parturientes foeminas, 
quarum in ea necessitate, tam frequens est patronus, vt dies 31. lulij pene in Festmn 
Ignatio Sacrum abierit tacito vsu eorum qui beneficij in se collati memoriam non 
deposuerunt" ^ 

32. 
PETRUS FABER (DE SMET) S. J. 

CANISIO. 

Roma 9. Iiiiiii 1540. 

Ex autographo (2° min. ; 1 p. ; in p. 2. inscriptio et pars sigilli). Cod. colon. 
,Litt. Epistt. var.", fol. non signato, quod est ante f. XI". 

Sociis coloniensibus lahores pro hominum salufe susceptos gratulatur et patien- 
tiam commendat. De dioecesi agrigentina, monasteriontm his^xinicornnt reformalione, 
Beato Petro Fabro, aliis Sociis. 

Gratia domini nostri iesu Christi sit semper tecum , Chariss : 
frater, ab hinc paucis diebus ad vos vnas scripsi literas. Ceterum 

* similia ap. col. '' interponendi ap. coJ. 

" Haec diio vocahula ex apographo coloniensi deprompta sunt. 



meridiem, quando et quoties, stante legitimo impedimento , moderno et pro tempore 
existenti praeposito vestro praefato id necessarium, vel alias in domino expedire 
visum fuerit, celebrandi : Et post seu ante illarum celebrationem, aut alias, Christi 
fidelibus ipsis Eucharistiae et alia ecclesiastica Sacramenta, sine alicuius praeiudicio, 
ministrandi" (Paulus III. I. c). 

^ Potissimum significari videtur facultas officii divini missae sacrificio „post- 
ponendi". Similis potestas Theatinis iam a Clemente VII. facta erat. 

^ Potestas contionandi et sacramenta administrandi , etiam nuHa ab episcopis 
benedictione , licentia, approbatione petita vel accepta, a concilio tridentino multum 
restricta et temperata est (sessio V. de ref. c. 2; sessio XXIII. de ref. c. 15). In 
iis autem, quae missae, sacrae communionis, horarum canonicarum tempus spectant, 
nunc ipsa consuetudo et theologorum mitigata doctrina quaedam permittunt, quae 
olim vetita esse censebantur, nisi specialis praefectorum dispensatio praesto easet 
(vide e. g. S. Alphonsi de Ligorio Theologiam moralem 1. 6 , n. 343. 344. 847 : 
1. 4, n. 173). 

^ De admiranda magnitudinc Coloniae (Coloniac 1645) p. 510. 



198 '^'^- Petnis Faber (de Smet) Canisio. 9. lunii 1546. 

per discessum M. danilisi obtulit se oceasio alteris literis congratu- 
landi vobis: et simul vobiscum laudem dandi diuinae maiestati que 
pro sua immensa Clementia vobis vtitur in ijs siquidem [?] quae ad 
proximorum salutem promouendam faciunt , b o n o r u m , fratres , 1 a- 
borum gloriosus erit fructus^: itaque patienter sustinendum 
donec aduenerit quod nunc per spem expectamus: hec spes Dei ser- 
uos in omnibus tribulationibus " solatur et confortat vt non fatigentur -^ : 
Quod attinet ad ea quae hic aguntur daniel vobis plura referet: ego 
hoc addam : Dominus Jacobus de geldonia * discessit a nobis VII maij 
in Ciciliam ad instantiam cuiusdam domini Cardinalis^, qui in regno 
Cicihae habet episcopatum "^ in quo episcopatu cupiuit [?] habere ali- 
quem de societate qui ibidem cum fructu maneret: hac intentione 
discessit Dominus Jacobus, a quo nondum Hteras recepimus: cuius 
fructus dominus per vestras orationes multiplicet ^* , Reuerendus domi- 
nus pater noster dominus ignatius occupatur magnis negocijs pro 
animarum salute, Princeps Hispanie scripsit ad .s. pontificem super 
reformatione quorundam monasteriorum in Hispania super quo negocio 
scripsit quoque ad Dominum ignatium*^, Alij patres et fratres recte 
valent exercentes opera Charitatis, humilitatis, et obedientiae. parti- 
cularia daniel vobis latius narrabit, Ceterum breui expectamus Domi- 
num petrum fabrum qui per nos ad Concilium est iturus: visum est 
ita .s. pontifici vt ex hispania vocaretur ad Concihum, M. Ambrosius 
de lyra iam manet in gandia, in nouo Collegio ducis gandiae, a quo 
non recepi adhuc literas , Salutant vos omnes patres et fratres . Si 
domini Ignatij Praepositi nostri operam in re quapiam postuhiueritis 
eam vobis non denegabit, Credo quod iussit scribi ad vos, Salutem 
opto domino M. nostro apud Praedicatores '^ quem salutabis meo 
nomine item dominum Andream ^^, Reuerendum patrem priorem apud 
Carthusiam et dominum danielemii, aliosque amicos, Raptim Romae 
9. Junij a. 1546. 

[Petrus faber de Hallis]" 
tuus in Christo indignus Confrater. 



"■ tribulatione autogr. 

*" Fctri nomen )iubscriptum harharus quidam homo cultro exsecuit ; quod tamen 
cx aliis Petri de Smet epistuli^, quae in codem codice sunt, facile suppleri potuit. 



* Danielem Paeybroeck dicit; vide supra p. 191 — 192. 
2 Sap. 3, 15. 

* Cf. Hebr. 12, 3. * lacobus Lhostius; vide supra p. 191. 

* Rodulphi Pii. " Agrigentinum. 
■ Cf. 2 Esdr. 9, 37. 

* Vide supra p. 193. '■• Tilmanno Smeling vel loanni Stempel. 
'0 Herll. 

" Is in Carthusia degebat ; de quo Beatus Petrus Faber in epistula ad Hammon- 
tanum 12. Martii 1546 data {Reiffenben/ 1. c. mant. p. 13 et Cartas del B. P. Pedro 
Fabro I, 397; cf. etiam supra p. 126. 157). 



33. Canisius Alvaro Alfonso. 13. lunii 1546. 199 

De felici progressii studiorum domini leonardi ^ gauisus sum 
euius precibus me commendo. 

Charissimo in Christo fratri Magistro petro kanisio: apud pre- 
dicatores ^, Coloniae. 

CANISIUS 
P. AliVARO ALFOXSO S. J. ^ 

Coloiiia 13. Innii 1546. 

Ex apographo, circiter annum 1870 descripto ex autographo, quod est in ,Varia 
Historia" (cf. supra p. 102) t. I, f. 97. 

De PP. BohmliUa et laio. A Luthemnis extrema timenda. Hertnannus de 
Weda a summo pontifice damnatus. De studiis in academia coloniensi reformandis. 
Qua ratione PP. Kessel et Canisius scholasticorum salutem aeternam procurent. De 
prima missa Canisii. Patientiam magnam Sociis coloniensibus necessariam esse, citm 
adeo a ceteris Sociis neylegantur. 

Ihesus 
Reverende Domine et Pater: 

Gratia Domini nostri lesu Christi semper nobiscum. 

Permoiestum est sane tot mensibus nihil de vobis intelligere. 
Nos hic in Domino sic valemus, ut orationum vestrarum praesidio vehe- 
menter sit opus. Nosti enim orphanos in medio Nationis pravae^ 
et adulterinae \^sic\ hactenus relictos esse. P. Bobadilla, qui quinque 
mensibus hic hyemavit, jam Comitiis adest Ratisbonae ^. Ubi ni Caesar 
in Lutheranos vim omnem commoveat deplorata pene fuerit Germa- 
nia. Sed serio agitur pro Religione in Concilio Tridenti, praesente 
illic etiam D. Claudio, Patre Nostro^. Sic Coloniensis Archiepiscopus 
resipiscit ut omnem ipsius resipiscentiae spem abjecerint viri sapientes. 
Romanus Pontifex adversus illum tulit sententiam "^ ; sed exsequutio 
penes Caesarem manet. In hac Civitate stat utcumque incolumis ot 



^ Kessel. 

^ Prope monasterium Dominicanorum habitanti; cf. supra p. 136*. 141. 

3 De 60 vide supra p. 161. 168. •• Phil. 2, 15. 

* BobadiUae Colonia discedenti ,Coloniense capitulum litteras, tribus sigillis 
pro ipsorum more impressas, . . dederunt, ut ipsorum nomine Caesaream Majestatem 
ejusque Concilium aUoqueretur. Apud Summum Pontificem etiam Coloniensium causam 
per litteras promovebat" {Polancus 1. c. I, 183). 

•^ Otto, cardinalis et episcopus augustanus, P. Claudium laium et Wolfgangum 
Andream Kehm , canonicum augustanum , in concilio tridentino procuratores suos 
esse voluit. laius post medium mensem Decembrem anni 1545 Tridentum advenit 
{Boero, laio p. 95—97. Plac. Braun, Geschichte der Bischofe von Augsburg III 
[Augsburg 1814], 377). 

' Paulus III. 16. Aprilis 1546 Hermannum de Weda excommunicavit, ab epi- 
scopatu removit, subiectos fide ei data liberavit. Pontificis sententiam typis ex- 
scripsit Meshocius I. c. p. 151 — 157. 



200 33. Canisius Alvaro Alfonso. 13. lunii 1546. 

Clerus et Senatus. Proposita est optima niethodus reformandi Studia 
Theologica ^ et singularum facultatum. Agitur nunc de stipendiis Pro- 
fessorum quae assignabantur ex bonis Collegiorum ^ et Monasteriorum. 
Dominus faxit ut quod recte coeptum est foeliciter impleatur. Ego 
una cum Domino Leonardo ^ sum hic solus eisdem in aedibus, fratrem 
liabens Magistrum Andream Sutphaniensem in Bursa Laurentiana, 
qui se nostrae Societati addixit plane^. Canonicus quidam meae pa- 
triae statuit itidem Christo miHtare nobiscum, idemque Magister Lova- 
niensis est apprime doctus. Ex scholasticis plurimos habet D. Leo- 
nardus confitentes , ego plures me subinde visitantes , et de vita 
corrigenda meditantes. De reliquis ad Reverendum Dominum Fabrum 
copiosius^. Ipso hoc sacro Pentecostes die^ primitias mei Sacer- 
dotii Deo optimo maximo dedicavi''. Roga Dominum ut salutaris 
mihi sit suscepta tanti muneris celsitudo. Rogent idem velim qui 
sunt tecum fratres. E Roma, ut solet, nihil huc adfertur, e Ratis- 
bona nihil scribitur, e Portugallia nihil transmittitur. Augeat interim 
Spiritus Sanctus suam in nobis virtutem, ut, etiamsi humanum de- 
stituat nos praesidium, stemus inmiobiles et in desolationibus patien- 
tes. Deo sic nostram causam opinor commendavimus, ut humanis con- 
solationibus foveri et temporariis commodis deliniri [sic] non admodum 
cupiamus. Quamquam ea sit nostrorum meritorum tenuitas, ut, quic- 
quid triste ingeritur, pro demeritis irrogari fatendum sit. Sed tamen 
peracerbum est filiis, praesertim orphanis nihil cum patribus et fratri- 
bus commune videri. 

Vale Pater carissime filiique Kanisii memoriam in sacrificiis tuis 
perpetuam serva. 

Coloniae Sancta die Pentecostes 1546. 

Tuus Petrus Kanisius. 
ihesus 

Carissimo Domino Alvaro Alphonso de Societate nominis ,Jesu. 
Patri meo in Christo. 



' Ab anno l.">25 usque ad saeculum XVIII. Colonienses- saepe de universitate 
sua reformanda deliberabant. Anno 1545 et proxime secutis id agebatur, ut sex 
theologiae professores constituerentur , pro veteri et pro novo Testamento bini, pro 
linguis hebraica et graeca singuli {Bkinco 1. c. I, 486). 

^ Ecclesiarum coUegialium. * Kessel. 

* Andream Sydereum , canonicum zutpLaniensem , significare vidotur; de quo 
plura infra. 

^ Dolendum quam maxime, quod epistula haec ad Fabrum data non iam exstet. 

" Is tunc erat dies 13. lunii. 

" In ecclesia monastei"ii Beatae Mariae Virginis in „maiore Nazareth" : quod 
monasterium virginum ordinis S. Augustini erat. Vide supra p. 45. 



34. Canisius Friderico Nauseae. 20. lunii 1-546. 201 

34. 

CANISIUS 

FRIDERICO XAISEAE, 

episcopo viennensi. 

Colonia 20. lunii 1546. 

Ex libro ^Epistolarura miscellanearum ad Fridericum Nauseam . . . iihri X.'- 
(Basileae 1550) p. 400—403. Vide supra p. 145. 

Particulam posuerunt Bies>; 1. c. p. 56' et Hunsen 1. c. p. 200 ^ 

Canisius y ^temporalium honorum sarcina" modo leoatus, gratias agit Nauseae,^ 
luborum et opum communionem sibi offerenti et Viennam se vocanti ; se plane miserum 
et Nauseae amore ac sacro suo inunere indignissimum esse. Libenter se Viennam 
renfurum, cum praefecti id permiserint. Hormn epistulas mittit. PostelU librum „De 
concordia" laudat. Hermannum de Weda obstinatum esse , Gropperum praecipuum 
catholicorum coloniensium columen et sibi familiarem. Gropperi catechismos laudat 
et ad Nauseam mittit. Se opera Cijrilli Alexandrini et Leonis Magni typis ex- 
scribenda curasse. Leonis editio quam difficilis sit. 

PETRVS KANISIVS NOVIOMAGVS, ETC. 

Beuerendiss. patri et Domino Friderico Viennen. Episcopo, etc. S. 

Gratia Domini nostri lESV CHRISTI semper assistat C. T. et 
Viennen. ecclesiam conatibus tuis illustrare pergat, et augere. Quum 
his diebus ex Geldrica patria Coloniam redijssem, ac temporalium 
bonorum illecebrosa sarcina me non sine uoluptate maxima leuassem. 
commodum sane domi literas offendi tuas, hoc est, D. Nausea et Epi- 
scopo dignissimas. At illud commodum non fuit, eiuscemodi scripta 
tot mihi mensibus intercipi, nec ante Maium accipere, quod Nouember 
istic augustissime mihi peperisset. Igitur serius quam uellem, tuas 
literas contemplari licuit: semel autem inspectae, sic mihi pauerunt 
oculos et animum, ut hactenus de tanto Patrono et Moecenate, quem 
exhibent amicissime , non desinam gratulari mihi laetissime. Sed 
haud modo libet expendere, quid, quale, quantumque sit, inepti ser- 
uuli scriptum ab Episcopo , etiamsi tu is non esses , excipi beneuole, 
exceptum patienter legi, lectum bene [s/c] consuli : .sic denique uel tuo 
ipsius testimonio responsoque comprobari, ut longe plus impetrasse 
uidear, quam tenuitas mea .sperare unquam potuisset, rogare saltem 
non sine pudenda praesumptionis nota debuisset. Equidem gratifi- 
candi et inseruiendi amplitudini tuae, studium meum datis literis de- 
clarare uohieram: ratus (quod res est) mecum praeclare actuni iri, 
niodo in Viennen. Episcopi quoque noticiam homuncionem istum in- 
sinuauissem, et ipsius clientulorum albo adscribi unus promeruissem. 
Tu contra, (o memorabilem Episcopi humanitatem) non te socium in- 
quis, non seruum, non cHentem, non mancipium, sed nostrorum pro 
rep. Christiana studiorum et laborum plane collcgam habituri sumus, 
imo et nunc habemus. Taceo interim, quod uiribus et rebus et fa- 



202 34. Canisius Friderico Nauseae. 

cultatibus tuis per quamlibet occasioiiem uti et abuti me iubeas, 
adeoque bonorum omnium uelis mutuam inter nos esse communionem. 
Xullum autem amantissimi pectoris argumentum prodi potuit eui- 
dentius, nullum accipi suauius, atque dum ita scribis: Tu noster esto, 
in aere tuo Nausea est, ac erit perpetuo : Fac tempore quoque primo 
nobiscum compareas, tuique nobis ita conspiciendi copiam facias , uti 
dextram dextrae iungere queamus, ambabusque ulnis te complecti 
ualeamus. Agnoscis haud dubie uerba tua , uir obseruandissime : 
quibus lectis , mirum ni rubore suffusus exclamem , ut qui nihil pro- 
meritus, omnia mihi deberi, et maxima proponi tribuique a maximo 
uiro persentiam. Alius fidenter cristas hic erigat, mirifice sibi placens, 
ac blandiens de tantis pollicitis. Ego uero, qui summorum hominum 
ultronea beneficentia tantum non obruor, hoc etiam ad miseriarum 
mearum cumulum accedere iudico, quod homo futilis, quem oderint 
cuncti iustissime, sic apud multos audiam bene. Quippe si uerum 
est , Conscientia mille testes ^ : quid demum in me tanta liberali- 
tate et laude tua dignum conspiciatur ? Ah, dicam ingenue, tot 
animae sordes miser circumueho: neglecti temporis damna, et op- 
pugnatae uirtutis argumenta, sic mihi uersantur ob oculos, ut bonorum 
fauorem atque munificentiam experiri, nec aequum milii uideatur, nec 
tutum , honestumque. Pro suo quidem merito iuuandi sunt pij , ac 
pie studiosi. At uide obsecro, nisi forte perfectionem meditaris Euan- 
gelicam^, an prudenter satis in mei similes beneficia tua conferas. 
Eos loquor, qui pietatem multa cognitione, non aflfectus puritate: 
scientia et disserendi copia, non sanctimonia et uiuendi simplicitate 
metiuntur. Haec scilicet mea pietas est, patri Deo opt. max. fidem 
non seruare, ut filij solent adulterini: non suum cuique fratrum ius 
tribuere, quod inhumanitatis inmiane crimen est: agnitam iusticiae 
uiam non persequi, quod B. Petrus par facit infidelitati ^. Caeterum 
ignaui quoque mihtes, quietis amantes, haud grauatim deponunt sar- 
cinas. Tametsi quid referre possit, amicos etiam fures temporis de- 
serere, ac interim a Dei amicitia et gratia excidere ? Non repudiatae 
opes Cratem Thebanum, Diogenem et Cynicos fecere Christianos *, 

' ,Ea quoque, quae vulgo recepta sunt, boc ipso, quod incertura auctorem 
habent, velut omnium fiunt: quale est Ulii ainici, ibi opes et ConKcientia mille testes" : 
M. Fah. Quintilianus, De institutione oratoria 1. o, c. 11. 

2 Nisi rebus omnibus venditis et in pauperes distributis atque episcopatu ab- 
dicato religiosum ordinem ingredi statuas. * 2 Petr. 2, 20 — 22. 

* „Crates ille Thebanus, proiecto in mari non parvo auri pondere, ,Abite', inquit, 
,pessum malae cupiditates : ego vos mergam , ne ipse mergar a vobis' * : S. Hiero- 
nymus, Adversus lovinianum 1. 2, n. 9. Cf. eiusdem Epist. LVIII. [ad Paulin.] n. 2. 
(Opera ed. VaUarsius. Ed. 2, tora. II, P. 1 [Venetiis 1767], p. 338; tom. I, P. 1 
[Venetiis 1766], p. 319. Mifjne , PP. LL. XXIII, 298; XXII, 580). Idera Hiero- 
nijmus in verba domini „Amen dico vobis, quod vos, qui secuti estis me, in regene- 
ratione" etc: „Non dixit, qui reliquistis omnia, hoc enim et Crates fecit Philosophus, 
tt multi alii divitias contemserunt ; sed qui sequuti estis me: quod proprie Apo- 



20. lunii 1546. 208 

Quod autem sacra.s literas proiiteor, et munere concionandi fungor, 
nihilo sit in me laudabilius, quam aes inani strepitu discindens aerem, 
aut cymbalum inutili tinnitu aures feriens ^. Nimium enim a me procul 
est illud eulogium, proli pudor, quod in bonum duntaxat competit 
Ecclesiasten : 1 1 1 e , inquit , erat lucerna ardens et lucens^. 
Atque adeo nisi uiuus et igneus carbo ex altari sumptus, contactu 
me suo purget, tantum abest ut magnifica Dei mysteria digne lo- 
quar*^, ut etiam , quia peccator enarro iusticias Domini^, 
periculum sit repulsae a sacerdotio, si vere comminatus est per Pro- 
phetam Deus^. Haec ut saepius non sine animi concussione animad- 
uerto, sic nunc, praeter decorum licet, ad sapientiam tuam intrepide 
perscribo, tum ut sanctis precibus tuis caussam meam apud Christum 
tueare, tum ut horrore quodam affectum sentias Kanisium tuum, ex 
officiorum quae promittis humanissima commemoratione. Pro medio- 
cribus beneficijs agendae sunt gratiae: hoc longe maius est, quam ut 
conueniat ullis uerbis aut scriptis gratias agere. Christum Dominum 
nostrum sedulo precabor, (nihil enim digne possum unquam rependere) 
ut sicut gratuita benignitate iam tua me pietas prosequitur, ita quae 
uel hanc Viennen. ecclesiam decent, uel tuam celsitudinem Deo com- 
mendant, ea semper duce Spiritu sancto facile et ubertim assequare. 
Sed utinam ea detur mihi foelicitas, et adsit Christo fauente oppor- 
tunitas, quae nulla se mihi nunc aperit, ut secundum uoluntatem tuam, 
et praeter meritum meum, dexteras ambo iungamus. Quam liberet, 
si quoquo modo liceret, auscultare sanctis tuis monitis, mihi quidem 
tyroni et paruulo in Christo*^ cumprimis ut opinor necessarijs. Quam 
uolupe, talis Episcopi conspectu frui, consilijs uti, et si dicere licet, 
illo familiari conuictu indies recreari? Facile tua perspicit sagacitas, 
nec sine amicorum istorum graui offensione , nec sine superiorum 
meorum permissione mutari sedes a me posse: praesertim quum ad 
Timotheum epistolam alteram meis auditoribus enarrandam "' , et 
lectionem in Matthaei Euangelio perficiendam^ bona fide susceperim. 
Quod si tamen perpetuo mihi uenerandus ille pater D. Bobadilla , si 



stolorum est atque credentium" (Commentarius in Evangelium Matthaei 1. 3, c. 19 ; 
Opera ed. VuUarsius. Ed. 2, tom. VII, P. 1 [Venetiis 1769], p. 150—151. Mi(/tie, 
PP. LL. XXVI, 138—139). ^ Cf. 1 Cor. 13, 1. 

^ Ita Christus dominus de loanne Baptista (lo. 5, 35). 

* Isaias: ^VoIavit ad me", inquit, „imus de Seraphim, et in manu eius cal- 
culus, quem forcipe tulerat de altari. Et tetigit os meum" (Is. 6, 6. 7). Etiamnunc 
sacerdotes et diaconi, antequam in missae sacrificio evangelium legant vel cantent, 
hanc orationem recitant: „Munda cor meum ac labia mea , omnipotens Deus, qui 
labia Isaiae prophetae calculo mundasti ignito" etc. {Missah romanum, in ^Ordiue 
Missae"). 

^ Ps. 49, 16. ^ Cf. Mal. 6, 1—14. « 1 Cor. 3, 1. 

"^ Canisius id praestabat in „schoIis theologorum* universitatis coloniensis; 
cf. supra p. 160. 160^. 

* In gymnasio montano eiusdem urbis; cf. supra p. 112. 160. 



204 ^4. Canisius Friderico Nauseae. 

praepositus nostrae societatis, qui Komae est, D. Ignatius, liinc me 
curet amandari, et ad Celsitudinem tuam me destinatum uelit, en 
ilico sedes moueo , Yiennam contendo , me totum Reuerendissimae 
D. V. suppliciter dedicaturus. Quod autem ad superiores, siue patres 
attinet , quorum instituta profectumque in Dei uinea scire poposcisti, 
utinam breui quicquid huc pertinet, expediri a me posset. Caeterum 
et iudicio tuo gratius, et modestiae meae conuenientius fore putabam, 
ut communicatis eorumdem literis, quas hisce coniunxi, quid omnino 
meditarentur, ipsis etiam testibus inteUigeres. Postellum opinor iam- 
dudum nosti , mathematum apud Parisinos Kegium professorem , ut 
suis ipse literis ostendit^ Extat huius autoris illud admirandum ac 
plane diuinum opus, De totius Christiani orbis concordia^, sed quod 
impurissimis quidam scholijs foede additis contaminarunt ^. Hic de 
nostro Archiepiscopo* fuerat adijciendum, si non obstinatum senis 
animum tacere praestaret, quam uerbis inuidiosis exaggerare. Sic et 
senum prudentes olim animos protinus haeresis dementare, et ad 
omneni pietatis contemptum adducere potest. Vnus pene D. Grop- 
perus "'' caussam Religionis suis ipse humeris fortiter sustentat, meque 
suorum consiliorum testem familiariter adhibet, ut patrem eum dili- 
gere, D. reuereri, et patrono semper gratiticari debeam. lubet etiam- 
num C. T. officiosissime salutari, suoque nomine quiduis promitti, 
sicubi pro Viennen. ecclesia et Reuerendissimo D. Nausea recte quic- 
quam efficere queat. Vtilissimam certe nauauit operam in ijs libellis, 
quos hic ab eo coniunctos accipies, et ad pie instituendam iuuentutem 



^ De hoc Guilielmo Postello bareiitonio vide supra p. 192. 

- „De orbis terrae concordia libri IV erud. multijuga ac pietate referti, quibus 
nihil hoc tam perturbato rerum statu vel utilius A^el accommodatius in publicum ed. 
quivis aequus lector judicabit." Sine loco et tempore. [Basileae, apud Oporinum, 
anno 1544] 2°, pp. 466. Hoc Postelli opus tam malum non est, quam cetera, quae 
edidit. ^Cet ouvrage, ^crit dans un style vraiment hieroglyphique , est le seul, 
dans lequel on ne rencontre pas les absiirdites et folies ordinaires de son auteur" : 
/. G. TJi. Graesse, Tresor de livres rares et precieux V (Dresde 1864), 423. Vide 
vero adnotationem proximam. 

^ In catalogo librorum prohibitorum ^Lovaniensi" ^a professoribus lovanien- 
sibus annis 1546, 1550, 1558 edito) prohibentur etiam ,.Annotationes incerti authoris 
in Guil. Postellum de orbis terrae concordia''. Paulus IV. Postelli opera in ^.Indice" 
proscripsit, quera anno 1559 evulgavit, atque etiam in ^lndice" concilii tridentini, 
a Pio IV. anno 1564 edito, Postellus collocatus est in „prima classe". quae eorum 
erat, ,qui aut haeretici, aut nota haeresis suspecti fuerunt", quorum „scripta, non 
edita solum, sed edenda etiam" fideles legere vetantur. PosteUus postea in fide ac 
pace ecclesiae mortuus esse fertur (Cartas de San Ignacio I, 221. Beusch , Der 
Index I, 121. 122. Prat, Maldonat p. 547—548). 

* Hermannum de Weda dicit. 

^ loanni Groepper sive Gropper (f 1559), susatensi, qui Coloniae scholasticus 
ecclesiae S. Gereonis et canonicus ecclesiae metropolitanae, Bonnae praepositus eccle- 
siae collegialis fuit, Paulus IV. ob praeclara merita anno 1555 cardinalatum obtulit. 
Gropperus in libris quidem suis falsam de iustitia christiana doctrinam proposuerat ; 
sed concilio tridentino eam proscribenti omnino se subiecerat. 



20. Iiinii 1546. 205 

pijssime dexterrimeque conscriptos ^. Prodijt postremis etiam in nun- 
dinis^ Alexandrinus Arcliiepiscopus ille Diuus Cyrillus, nostro studio 
sic auctus et recognitus, ut nunquam antea^. Sed* Coloniensis editio 
uincit (nostro quidem iudicio) Heruagianam operam: licet utraque 
editio laude sua non sit indigna*. Proxime dabimus magnum illum 
Leonem, qui sententiarum grauitate, et sermonis puritate, ac animi 
pietate nulli ueterum Theologorum cedit^. In quo sane restituendo 
Herculei labores deuorandi sunt: adeo corrupta, mutila et lacera di- 
gnissimi Pontificis monumenta, quae nunc passim extant, et uix apud 
paucos extant, hactenus asseruantur. Sed quo calamus procurrit 
intemperans ? Primum loquacitati ac intempestiuae prolixitati, nec 
non prolixae balbutiei meae danda est uenia. Tot laboribus et curis 
premor, ut ad scribendum haud satis otij et quietis inueniam. Dein 
abunde officio meo respondisse uidebor, modo (quod unice cupio) me 
tuis indignum beneficijs habeas, quum ne minima quidem ex parte 
tuae de me conceptae expectationi satisfacere possim. Aut si im- 
merentem liberalitate tua prosequi Kanisium uoles , me iam omni 
fidelitate et obseruantia, Viennae, si liceat, ea omnia facturum dixi, 
quae tua clienti mihi imperabit autoritas. Vale in Christo, Keueren- 
dissime pater. Coloniae, XX lunij. 1546. 

Litteras modo positas P. Nicolaus BobadiUa S. J. significavit , cum 10. lulii 
1546 Ratisbona ad Nauseam scriberet: ^Magister noster Kannisius, mittit modo 
literas tibi. Kst ille certe iuuenis optimae spei, legit, concionatur Coloniae, et 
laborat uti bonus lesu Christi miles." "^ 

" Sic; fortasse corriffendiDu : (^uae. 



' Gropper anno 1537 Coloniae decreta concilii provincialis anno 1536 Coloniae 
habiti una cum suo ,Encheridio Christianae institutionis" vulgavit. Coloniae quoque 
in lucem emisit anno 1538 suam „Institiitionem compendiariara doctrinae christianae, 
in concilio provinciali pollicitam" et anno 1546 sua ^Capita institutionis ad pietatem 
ex sacris scripturis et orthodoxa catholicae eccl. doctrina et traditione excerpta in 
usum pueritiae apud divum Gereonem", atque eodem anno ^Libellum piarum precum 
ad usum puericiae apud D. C4ereonem'' {Chrisf. Moufancj , Katholische Katechismen 
des sechzehnten .lahrhunderts in deutscher Sprache [Mainz 1881] p. 243-. P. Bahl- 
inann, Deutschlands katholische Katechismen bis zum Ende des sechzehnten Jahr- 
hunderts [Miinster 1894] p. 42—43). Clemens VIII. prohibuit ^Enchiridion doctrinae 
Christianae concilij Coloniensis, . . . nisi expurgetur"' (Index librorum prohibitorum 
[Coloniae 1610] p.' 64). 

- In lilu-orum nundinis, quae Francofurti ad Moenum ante festum paschale (id 
eo anno d. 25. Aprilis agebatur) habebantur. 

^ Vide supra p. 176—188. 

* Anno 1546 opera Cyrilli Alexandrini , (juattuor voluminibns comprehensa, 
in lucem prodierunt Basileae ex officina loannis Herwagen , qui postea (aut eius 
tilius, eiusdem nominis, aut uterque) in „prima classe'' indicis tridentini collo- 
catus est. 

■' Vide infra, epistulam a Canisio ad loannem Nopolium 10. Septembris 1546 
datam. 

" Epistolae ad Nauseam (Basiloae 1550) p. 395. 



20G 35. Claudius laius Canisio. Mense lunio vel lulio 1546. 

35. 
P. CliAUDIUS lAIUS S. J., 

Ottonis cardinalis augustani in concilio tridentino procurator, 

CANISIO. 

Tridento mense lunio vel lulio 1546. 

Ex cod. monac. ,Keller, Can. 1", f. 9. 

Alterum apographum est in cod. ,Scripta B. P. Canisii, X. Y. a. 11" p. 9 — 10; 
tertium in cod. monac. ^Keller, Can. 2", f. A'^ — 5'^. 

Eiusdem epistulae sumniaria breviora ponuntur a Radero, Can. p. 33 — 34, et 
a Sacchlno, Can. p. 37—38. 

Canisio de sacerdotio accepio (jratulatur eumque monet, >ie se ita dicendi scri- 
bendique labore opprimi patiatur , ut precandi otinm desit. Sancti Thomae Aqui- 
natis eum in hac re oportere seqiii exemplum. 

Qnia maioribus in dies laiidihns Canisii dodrina ef concionandi 
ris celehrabatur, P. Claudins Le lay timere coepit, ne qnid superhiae in 
eas se laudes insinuaret, neve Canisius — verba, quae sequuntur, 
P. lacobi Keller sunt — „doctior, non melior euaderet. . . Jaius itaque 
ut maturata medicina , malum anteuerteret, epistolam ad Canisium ex- 
pediuit, ac temperato studio gloriam DEI scopuni fixit , ad quem sane 
Canisius colUneasset, nisi iam tetigisset. Atque utinam litterae extarent 
ipsae: nunc quaedam alienis asseruata cJiartis promere cogimur , in- 
offenso tamen sensu. Varietas uerhis est. Affecit me haud mediocriter 
nuntius m.i Petre, qui te lyrimis operatum sacris attulit, cui utinam et 
mihi cominus assistere licuisset, ac diuiniore sensu imhui, quo te per- 
fusum esse nullus amhigo. Quis enim coelestia haec inter arcana, 
quibus inuitatu humano ipse Dominus interest, et tot dona coelitus dis- 
pensat, inanis sit gaudij? magna est dignatio Christi, seu uenire, cum 
uocas, quod uelit; seu uocare, ut ueniat, quod possis. Tute autem sic'' 
te Numinis fauore dignum exhihe, ac cogita , sublimiori loco iam ^wsi- 
tum, non addecere te humilibus adaequari : si dscendisti, ut descenderes, 
non ascendisti^. Atque huius e.go te eo" magis conmionefacio, quod ui- 
deam te agere oculis aperta, ac uulgo honora , haud semper secura. 
Periculo uicinus nauigat, qui ad auram leniter flantis applausus lembum 
ngit, ferturque ipso blandimento longius, ac portum deserit, deserendus 
ab ipso. In te igitur mi Petre descende, ac cum altissima penetrasti 
sensa, demisissime senti. Nec libris perpetim haerescere proharim, aut 
alijs nimium distineri negotijs. Yt enim in^ corpore anima lahorum 
contentione intercipitur, ita spiritus, igtiisue a DEO illatus occupationum 
turhulentia pedetentim oppressus, demum extinguitur. Quare cessare fe 



hic cod. „Scripta"-. 

Haec ultima sex verba in cod. monac. „Keller, Can. 2 " desunt. 

Deest in „Keller, Can. 2"'. ^ Deest in cod. „Scripta". 



86. Canisius Adriano Adriani. 2. Augusti 1546. 207 

aliquando peruelim, et non ad concionem tantum , sed etiam ad te di- 
cere ; imo dicentem in te Deum per reclnsa silentia audire: non enini 
Ule semper plus proficit, qui semper in libris desudat. Precum ns- 
siduus, discit saepe, cum non discit. Exemplo adsumere^ potes lumen 
illud Ecclesiae Doctorem Aquinatem, qui potiorem ^nagisfrum non habuit, 
quam, docentem de cruce Christum. Itaque seu dicenduni, seu commen- 
tandum erat , ab hoc consilium expetijt , et inuenit. Imitare mi Pefre, 
et cogita, tum demum docturum te opfima, cum fueris." 

laium in hac epistula Canisio de sacerdotio accepto gratulari et Kellerus et 
Raderus affirmant. Ex qua re intellegitur Raderum falso dicere Vormatiae epi- 
stulam hanc scriptam esse. Nam laius Vormatia profectus est anno 1545, et anno 
1546 Tridenti degebat; Canisius autem 13. lunii 1546 primum Deo sacrum ohtulit. 

36. 

CANISIUS 

ADRIAXO ADRIAXI S. J., 

in academia lovaniensi studiorum causa versanti'. 
Colonia 2. Augusti 1546. 

Ex apographo, ineunte anno 1886 Romae descripto ex autographo , quod tunc 
erat in bibliotheca L. comitis de Paar, imperatoris Austriae apud sedem aposto- 
licam legati. Inscriptio deest ; sed altera manu antiqua extremae epistulae ad- 
scriptum est : ^Lovanium. nescio cui." 

De P. Cornelio Vishavaeo. Fatetur se , in ceterorum sahifem immodico studio 
incumhentem , suam neglexisse. Non tam ad mulieres sermones sacros esse hahendos 
quam ad adulescentes, hosque inducendos ad corpus Christi singulis hehdomadihus per- 
cipiendmn. Adriannm, sacrae communionis frequentiam vituperantem, refellit. Quaenam 
animi dispositio ad eucharistiam saepius percipiendam sufficiat. Saluherrimos sacrae 
communionis effectus recenset. 

Ihesus 
Chariss. Domine et frater praecipue 
Gratia domini nostri JESU CHRJSTI semper tecum. Nisi urgeret 
tabellarii festinantia, responderem literis tuis fusius, quas huc misisti 
non ad me sed fratrem D. Leonardum. Graudeo pecuniam istuc per- 
latam esse fideliter, miror autem ac doleo D. Cornelium^ ita diu abesse 
a fructu et messe sibi Lovanii praeparata. Solicite iUum purgasti 
ratione studiorum, nec dubito quin operando plus Christo lucrifaciat. 
quam vel contemplando vel disputando nunc plerique faciant. Sed 
ego in meis literis aiio recte spectabam. Aperis tuorum quoque stu- 
diorum rationem , ita ut dicas te sapientiae studere potius quam 
scientiae. Disputationes non negligis, veteres Theologos cum scrip- 



gumere cod. „Scripta". 



De hoc vide supra p. 140. - P. Cornelium Vishavaeum. 



2()8 36. Canisius Adriano Adriani. 

turis diligenter componis, virgines ac viduas instituis, multa cum doctis 
viris conferre pergis, et reliquis, te Baccalaureis familiariter adiungis. 
Hoc tuum studium non damno mi frater, neque sic probo ut mihi 
sequendum plane putem. Versatus sum et ego (Christo gratia) in 
publica hominum corona, sive docendo sive concionando sive argu- 
mentando, sive declamando, sive exhortando. Sod ah, quam malo 
cessit, quod non male instituebatur. Aliis hxborans ipse consumebar, 
ut candelae solent ; ahis multa praescribendo et iniungendo, mei curam 
si non abieci, certe neglexi. Jntellectus curiositati assuescebat, sensus 
facilius defluebant tam multis intenti et immersi. Animus ferocior et 
arrogantior iieri debuit , qui pulchrum ducebat , audacter omnibus 
timorem Domini incutere. Nunc (o singularem Dei misericordiam) 
ablatae mihi concionandi praelegendique occasiones ^ docent satis, 
quid in me, dum aliis immature intendo, neglectum sit, quam longe 
a simplicitate parvulorum Christi^ deviatum sit, et quanta mentis 
immobiHtas, puritas ac sanctitas desyderanda sit, priusquam Societatis 
nostrae vel membrum infimum aestimari queam. Probo tamen studia 
tua, sed sic ut lucrandis potius iuvenibus intendas, quam Theologis 
magnisque viris tibi demerendis. Habes scio Reuerendum D. Corne- 
lium qui rectius ista discusserit et diligentius iamdiu probarit. Ego 
fervorem animi tui sic temperatum velim, ut quod non gravatim vir- 
ginibus viduisque concionari "" te scribis , idem bonis adolescentibus et 
saepius et gravius et maiori quaesito spiritu subinde proponas. Esto, 
non est animus multos ad Societatem solicitandi, (qualem animum in me 
cupio ardentissimum) saltem huc spectent egressus tui et colloquia, ut 
in multis studiosis nascatur felix peccatorum pudor et dolor, accedat 
hebdomatim [sir^ peccatorum quoque confessio, frequens commendetur 
communio '^, sitis audiendi sancta inerescat, synceritas studia dirigendi 
vigeat, paupertas placeat, mundus et caro vileat [sic], crux et iugum 
Christi sapiat. Quid multis? Quasi tu minus atque ego ista noris. 
Verum displicet tibi passim introductus frequentius communicantium 
usus. Proponis enim pericula hinc emergentia, citas Basilium de 
baptismate*. Sed nobis de iuvenibus est mentio, qui si praecipue 



" conari autogr. 



' Ablatas dixeris per epistulam 6. lunii 1546 a S. Tgnatio Coloniam missam, 
in qua Ignatius facultates sacras revocavit, quae Sociis antea concessae erant. Vide 
supra p. 195. 2 (jf Matth. 11, 25; 18, 14. Marc. 10, 15. 

^ .S'. Iffnafiiis inter regulas, quae servandae sint .ad sentiendum vere, sicut 
debemus, in ecclesia militante", hanc proposuit : „Laudare [commendarej confessionem 
[quae fitj sacerdoti, et susceptionem sanctissimi sacramenti semel in anno. et multo 
magis quovis mense, et multo melius octavo quoque die, cum conditionibus requi- 
sitis ac debitis" (Liber exercitiorum : Regulae , ut cum ecclesia sentiamus n. 2 [ox 
versione R. P. lo. RoothaanJ. Similia dicit in eodem libro, ^adnotatione" 18). 

* Adrianus ex libro secundo „Ihfn /J«~«V«'^^s" quaestioncm tertiam attulisse 
videtur, quae est: „/:,7 uxi>'h>fji' iari //.5; xai^^apzw^^-d tiw. u-<) -a-^-:i>i ;i.n/.-)<Tnn', aair/S,q, 



2. AugListi 1546. 209 

studiis liabent servire, Christo non ineommode servient saepius con- 
fitendo et communicando. Nam quaeso te per Dominum Jesum, 
ubi certior infirmis praesto est medicina? ubi maius calcar adiicitur 
ad pie vivendum ? Ubi studia rectius instituuntur et florent pul- 
chrius ? Ubi pigri et tepidi facilius accenduntur ? Ubi etiam saecu- 
lares in Dei timore et obedientia commodius retinentur ? ubi coniuges 
denique ad carnis vincendam libidinem efficacius adducuntur, praeter- 
quam ubi sanctiss. ille communicandi usus quam minime negligitur. 
Sed accedunt, inquies, non probato satis homine interiore, Quid nobis 
et rei sanctae officiat abutentium perversitas? Verum vide, obsecro, 
ne nimium requiras a fratre qui paulatim liuius divini pabuli sump- 
tione et sedula instructione ad perfectiora quaedam adducendus est. 
Augustinus pronuntiat decere quemvis Christianum, omni dominico 
die ad synaxim accedere^: id quod multis annorum centenariis usur- 
patum in ecclesia fuit. Sed satis fuerit ad dignam sacramenti huius 
sumptionem, ut sim brevior, voluntatem a malo avertisse, et in Christi 
virtute ad boni propositum convertisse. Quid enim respondeas si sic 
quaeram: praestatne a communione abstinere humilitatis gratia an 
non abstinere ex pia erga Deum confidentia? Quisquis communicat 
corpori et sanguini dominico, lumine novo templum cordis illustrat, 
bene operandi virtutem confirmat, adversus quaevis mala se obfirmat, 
in dilectione syncera se solidat, peccatorum reliquias enervat aufert- 
que^. Sed quo mihi calamus procurrit? Parce loquacitati et argue 
insipientiam meam: juvenis de quo scribis Adrianus statim huc veniat^ 
per nos in Carthusiam facile pervenerit^. Bene vale et ora pro me 
misero, qui quo plus eifutio, ipinus boni contineo. Raptissime 2 Au- 
gusti 1546 Coloniae Tuus Pet. Kanisius. 

Proxime respondebit prior Carth: et Maria Oestruijch*. 

* deniat apogr. 



zal 7:>£'j/j.aTog i(r>9csc'^ zu crw/^a rou Ivjpiou., y.al tzv^zvj ro alij.a^'' {Migne, PP. Gr. XXXI, 
1583 — 1586). Dubiuin autem est, num ,Libri duo de baptismo" revera a Basilio con- 
scripti sint. 

' Dubium esse vix potest, quin Canisii animo obversatus sit hic locus libri 
^De ecclesiasticis dogmatibus" (cap. 53) a Gennadio Massiliensi compositi: ^Quotidie 
eucbaristiae communionem percipere uec laudo, nec vitupero. Omnibus tamen do- 
uiinicis diebus commuuicandum suadeo et bortor, si tamen mens sine affectu pec- 
candi sit" {Migne , PP. LL. LVIII, 994). Liber „De ecclesiasticis dogmatibus" a 
veteribus aliquot putabatur esse Augustini, et locus modo allatus tamquam seutentia 
AugListini recitatur in Iure cunonico , cap. 13, dist. 2 de consecr. , et a S. Jgnatio 
in epistulis anno 1541 ad civitatem ^Azpeitia" et 15. Novembris 1543 ad Theresiam 
Reiadella datis (Cartas de San Ignacio I, 95. 179). 

- Sacramentorum frequentiam per Ignatium eiusque socios magnum incrementLmi 
cepisse etiam praeclarus ille cardinalis Baronius confirmavit (cf. Petr. Anf. SpineNi S. .1., 
Maria Deipara throims Dei. Ed. in Germ. L, Coloniae 1619, p. 526). 

^ Is carthusianum ordinem ingredi voluisse videtur. 

•* Maria de Oistervvijk primos Socios colonienses multis magnisquo beneficiis 
affecisse videtur; complLuies onim in Sociorum epistulis ,mater nostra" dicitur. 

Bruunsbci-t;er, Canisii Epistiilao et Acta. I. 14 



210 37. Canisius Wendelinae van Triest. 8. Augusti 1546. 

Ex ipsa hac epistula facile cognoscitur eam ad aliquem de Societate lesu 
Lovanii studiis litterarum operam navantem esse datam. Ac P. Cornelius Vishavaeus 
Lovanio 22. Augusti 1546 Canisio scrihit: .Recepi tuas literas ad m. Adrianum 
scriptas". Ex his et aliis rebus, qnac in illa Cornelii epistula continentur, omnino 
effici videtur Canisium 2. Augusti 1546 Adriano Adriani scripsisse. 

37. 

CANTSTUS 
WEXDEI.IXAE VAIV TRIEST, 

sorori. 

Coloiiia 8. Angusti 1546. 

Ex ^Pr^cis historiques" XXV, 26 — 27 ; vide supra p. 72. 

De negotiis domesticis et rebiis sibi missis. 

Qiii in ,,Freds" epistulas Canisii edidit (vide siipra p. 72) , scrihit : 
„Noi<s avons une autre lettre dv hienheureux a la meme [Wendelina ran Triest], 



Qui epistulam Canisii 12. Aprilis 1547 scriptam nuper edidit, asserit Mariam (quani 
Mariam de Blitterswyk dicit , commutans, ut videtur, hoc nomen cum nomine ^de 
Oisterwijk") monasterio Nazareth maioris. ordinis sancti Augustini, praefuisse, in 
cuius templo Canisius primum Deo sacrificium obtulerat {Precis historiques XLII 
[Bruxelles 1893], 34). Quod licet nusquam reppererim, nolo tamen improhare ; 
praesertim quia in epistulis Sociorum coloniensium compluries cum Maria de Oistcr 
wijk „sorores eius" salutantur vel potius rogantur, ut pro Sociis preces faciant. 
Mariam de Oisterwijk etiam libros composuisse huc usque. ni fallor, ignotum fuit. 
Sed Petrus Schorich S. J. Roma 5. Tunii 1548 P. Leonardo Ivcssel scripsit: ,Vidi 
aliquando et legi in aedibus uestris nouem simplicitatis gradus Mariae ab Osteruuick 
matris nostrae , translatos a Reuerendo patre Priore CartRusianorum , illos quam 
prinium fieri queat , huc mittas oro ; Mittas pariter et alia illius scripta , postremo 
potissimum ab ea composita ; usui erunt non parum" (Ex *epistula .S'c/ioriW//7 auto- 
grapha, in cod. colon. : „Epistt. ad Kessel I.", f. 43). Idem eidem Roma ,.apud 
S. Marcum" iterum scripsit, ut ^scripta Mariae piae memoriae" mitteret. Eam anno 
1547 mortuam esse ^epistula Canisii 2. lanuarii 1548 data ostendit. Eandem Mariam 
coniecto auctorem esse libri ,,De templo animae", quem Nicolaus Eschius, oster- 
wicensis et ipse ac Canisii praeceptor, anno 1543 in luccm emisit (Antverpiae, typis 
Coccii) , et ^Margaritae Evangejicae", quae, vlamice scripta, anno 1535 a Theo- 
dorico de Stratis, carthusiano colonien.si, Coloniae edita ac postea a Laurentio Surio, 
eiusdem Carthusiao monacho , latine reddita est. Cui editioni , anno 1545 Coloniao 
typis Melchioris Novesiani factae, Eschius praefatus est ad „M. Burchardum Mon- 
tanum S. T. D." ; ita I. Hartzheim (Bibliotheca coloniensis p. 219. 255). Burchardus 
ille idem fuerit ac Burchardus van den Bergh , Canisii avunculus, qui canonicus 
fuit viennensis et postea decanus arnhomiensis. Idem certe Hartzheim (I. c. p. 255) 
affirmat ,.tenipluni animae" et ,.margaritam" eiusdeni esse auctoris; Surius auteni 
scribit „margai itam" a virgine compositam osse, et se .quandoque audiuisse" illam, 
cum Canisius pueritiam ageret, .dixissc missurum Deum in Ecclesiam suani stre- 
nuos Concionatores" Canisioque ipsi „tum praesenti dixisse: Et tu puer nnus eris 
ex illis". Ita Suriiis in *epistula ad Canisium data 18. Martii 1576. cuius apogra- 
phum est in Vita canisiana a lac. Keller S. J. scripta (cod. nis. 320 bibl. acad. monac). 
Keller, qui archetypam epistulam legisse videtur, testatur in ea virginem illam etiam 
„monialem" a Surio dici. Quae suo loco uberius proponentur. 



38. Bartholomaeus Ferronius Canisio. 14. Augusti 1546. 211 

dath de Cologne , le 8 aoni 1546. Xous Vomettons parce que les affaires de 
famille dont il s^agit dans cette lettre ni/ sont 2)as suffisamment expliqi(ees, 
pour qu'il soit possihle d't/ rien entendre. . . . Dans la lettre du 8 aoiit 1546, 
le bienheureux remercie sa soeur d'nn envoi de toile, de beurre et de fronmge.^ 
Epistida ipsa certe lingna vlamica scripta est (cf. Precis l. c. p. 22). 

38. 
P. BARTH0I.01IAEUS FERROXIUS S. J. 

mandatu Saucti Ignatii ^ 

CANISIO. 

Roma 14. Aiigusti 1546. 

Ex archetypo (2" min. ; 2 pp.). Ferronius ipse ultima solum verba scripsit 
(,Ex Commissione", et quae sequuntur) et inscriptionem posuit. Cod. colon. ^Litt. . 
Epistt. var." f. XIIIIIi^ et 17. 

Epistula usus est Gothein 1. c. p. 678—679. Particulam posuit Hanscn 1. c. p. 200-*. 

Respondet ad qnaestionem a Canisio propositam: Niim Coloniae sibi manendnm 
sit. Ignatium cum Fabro ea de re loqui coepisse, sed decidere non potuisse. Fabrum 
enim mortuum esse, idque admodum sancte. Ideo Canisii arbitrio pernutti , ut Co- 
loniae mancat vel aliud agat. 

Ihesus. 
Reuerende frater in Christo. 

Gratia et amor eternus, CHristi Domini nostri sit nobiscum semper. 
Amen. 

Cum ad te saepius scripserimus , et juxta votum tuum , saepis- 
simeque etiam tuas literas receperimus, miramur cur nostrae ad 
vos minime allatae sint. Inter alia commisserat ^" Reuerendus pater 
Dominus Ignatius respondere tuae petitioni, videlicet quid de statu 
tuo agendum esset, relinquebatur aduentui patris Fabri (qui ab Hi- 
spanijs hac in Concilium abiturus erat) vt qui res germanas optime 
noscens, sic vtrinque de vestro voto ad laudem dei certius disponeret 
ac satisfaceret 2 , quum autem Eomam tandem appulisset, et Pater 
Ignatius de tua re cum eo caepisset loqui, tangens D. Faber neces- 
sitates Germaniae existimansque diutius ac maturius posse colloqui, 
indeterminatam rem inter ipsos faelix D. Fabri obdormitio in domino ^, 

* Sic; cf. supra p. 108. 109. 112. 



^ S. Ignatius, antequam anno 1547 loannem Polancum secretarium constitueret, 
in epistulis exarandis maxime utebatur opera P. Bartholomaei Ferronii (Ferron. 
Ferram, Ferrao) , lusitani nobilis [Orlandinus I. c. 1. 7 , n. 6. 7. Cf. etiam Elesb. 
de Guilhermy S. J. , M^nologe de la Compagnie de Jesus, Assistance de Portugal, 
2. P. [Poitiers 1868] p. 348—349, et W. van Nieutvenhoff S. J. , Leven van den 
H. Ignatius van Loyola II [Amsterdam 1892]. 152—153). 

^ Hae litterae Coloniam pervenerunt, sed fortasse tardius ; cf. supra p. 188. 

* Faber octavo post adventum die duplici febri tertiana correptus est, ex eaque 

14* 



212 38. Bartholomaeus Feironius Canisio. 14. Augusti 154G. 

occupauit, quemadmodum latius et de alijs spiritualibus nouis, vnde- 
quaque habitis, ad patrem bouadillam ^ scribimus in magnam Iratrum 
onmium in Cliristo consolationem etc, " - quum ergo jam nunc illa ex- 
pectationis eausa cesset, felicis fabri, (qui nos omnes nunc magis 
juuabit certo quam in humanis potuisset, et talis spes ac letitia 
nostris illapsa est animis a domino) Reuerendus D. ignatius non 
vestri oblitus sed conferens in corde suo^ singula. jam nunc 
per me indignum rescribit quod sibi est [in| animo et sentit^ vide- 
licet, hoc primum attento quod Societas quoquomodo te libentissime 
acceptabit, siue vt nunc edoctus es, siue tibi amplius studendum sit. 
Hoc inquam supposito, quum vltra, tu melius de rebus germaniae 
noueris, nostrum est te de exteris informare videlicet, quum ijs jam 
temporibus collegia societatis in diuersis Vniuersitatibus sint in fieri, 
vt est Patauij Bononiae Parrisijs Valentie Gandie^ etc.'' persuademur 
cito fore vt opus sit providere de personis, siue scolaribus siue lecto- 
ribus siue qui habeant gubernationem collegiorum etc. ' quibus demum 
omnibus suppositis D. Ig. hoc sentit vt circumspectis per te singulis 
et judicatis in domino id facias quod magis senties in tua conscientia 
ac si is idem esses in sua gubernatione (quae est jam diu eius de te 
expectatio quod videlicet in obsequium Christi evigiles atque labores) 
siue te manere siue ire in studia siue venire liomam etc. '' Et quod 
hic per te erit conclusum domino ignatio erit rectum et bonum cen- 
sebit, quod nobis quamprimum etiam indicabis et de omnibus et quid 
statueris certos reddes. Et quum ego preoccupatus sim disperse so- 
cietati scribendo, simul fratrem nostrum Jacobum duacensem ^ conveni, 
vt si ocium erit sibi piorum operum tuis Hteris sibi missis nuperime 
nomine omnium etiam responderet, quae nobis vt solent magnam 
attulere consolationem, Vidit D. Faber et tuas ante feHcissimum suum 
discessum, quem orare pro nobis magis nobis arridet, quam orare 
pro ipso, optime vale, et consocijs in christo nos multum in domino 



" Signum aUquod oOscurui» hic positum ed ; quod id fere significarc ridci, 
quod iios cxprimimus scribendo : etc. 

^ Idem signum quod supra. '^ Idem signum quod supra. 

"^ Idem signum quod supra. 



octavo item die, quae erant Kalendae Augustae, inter manus S. Ignatii exspiravit 
{Orlandinus, Forma sacerdotis apostolici p. 97. Boero, Fabro p. 208 — 209). 

' Nicolaum Bobadillam. 

^ Epistula haec typis (quod equidem sciam) nonduni est descripta. Boero: „Con- 
.servasi una copia deUa lettera circolare, che sotto il d'i 7 di Agosto 1546 si mando 
alle case della Compagnia. Nel margine si leggono queste precise parole : De morte 
Sancti Patris Petri Fabri'^ (Fabro p. 214—215). 

•"* Luc. 2, 19. 

' Cf. supra p. 190—194. 

'•• lacobus Faber, artium magister, duacensis, anno 1544 Coloniao theologicis 
studiis operam dcderat. Vide supra p. 103 ^. 109. 



39. Cornelius Yisliavaeus Canisio. 22. Augusti 1546. 213 

commencla, lovamenses qiioque rogo pro hac vice de his participes 
reddas, iterum vale, Rome 14. Augusti 1546. 

Ex Commissione Domini Ignatij. 
Yester in christo f. 
Bartholomaeus ferronus. 
frater daniel^ sane credo uos inuiserit, ipse hinc plura referet. 
Jacobus cartusanus juxta nos manet egrotus adhuc. 

t Reuerendo in christo patri ac fratri D. petro kanisio magistro 
theologo. apud conuentum [praedicatorum in u]icinia notarij [Auer- 
dunck]^ Coloniae. 

Canisius ad hanc epistulam respondit litteris Colonia 22. Octobris 1546 ad 
S. Ignatium datis. 

39. 
P. CORXEIilUS \ ISHAVAEUS S. J., 

Sociorum lovaniensium praepositus ^, 

CANISIO. 

Lovaiiio 22. Augusti 1540. 

Ex autograplio (2"; pp. IV^; in p. 2. iuscriptio et pars sigilli). Cod. colon. 
,.Litt. Epistt. var." f. 16. 

Quid in aj)ostoUca quadam cxciirsionc effecerit. Mulieres aliquot ad castitatis 
votum inductas; frequentem j^eccatorum confessionem esse liromovendam. Quam 
muJtis modis ho)no o Deo ad salutem aetcrnam capessendam disponattir. 

Ihesus 
Gratia domini nostri Jesu christi sit semper in cordibus nostris 
Amen. confrater chariss. recepi tuas literas ad m. Adrianum ^ scriptas 
et d. Leonardi ^ confratris nostri. quas aperui propter absentiam m. 
Adriani qui hactenus adfuit m. nicolao^ bergis, quid vero ibi agat 
liabebis satis ex literis ipsius. quas ad vos mitto. et modo est brugis ^. 
Caeterum quantum ad me attinet, scias me reuersum ante festum 
laurentij"^. de fructu vero [quem] in mea absentia collegit dominus 



Haec suppleta suiif ex iis, quae posita suiit supra j). 136^. 141. 



1 Daniel Paeybroeck (cf. supra p. 191—192) ; qui Roma Lovanium missus, 
^ministrum" domus Societatis ibi agebat {Manai-eus 1. c. p. 14). 

- Virum hunc sanctum et simplicem (de quo saepe iam dixi) S. Ignatius litteris 
16. Februarii 1545 datis fratribus Lovanii degentibus praefecerat {Manareus l. c). 

* Adrianum Adriani S. J. * KesseL 

' Nicolaum Goudanum (Gaudanus, Fiorentii, Floris) significat, circiter annum 
1517 Goudae in HoUandia natum. Is, cum in universitate lovaniensi ^primus" inter 
philosophos fuisset, parochus factus est Bergis ad Somam et postea Societati lesu 
nomen dedit eiusque ornamentum insigne evasit; quod multis huius operis epistulis 
patefiet. " Bruges, in Belgio. '^ Ante diem 10. Augusti. 



214 39. Cornelius Visliavaeiis Canisio. 22. Aiigusti 1546. 

Deus [haec habe.J" Iiiter omnia fuerunt duae viduae quae mo prae- 
sente vouerunt eontinentiam , altera venit consulens me de nuptijs 
tertijs faciendis. vir habuit bene tricentas libras fiandricae annuao. 
Inter multa respondi, me appellare Christum, qui multo ditior est. et 
ita fuit in omnibus conuicta , quod vouerit in ipso instanti , et me 
praesente. et eius ancilla virgo quinquagenaria vouit virginitatem, 
laus deo, orate pro eis, exceptis alijs confessionibus auditis in quibus 
frequentior fui quam in concionibus. tamen feci ista vice bene 5 con- 
ciones. Oro vt quanto citius remittas nobis m. danielemi qui con- 
dixit amicis suis 12 diem septembris quo conuenient in sua patria-, 
qui pkira et omnia gesta romana poterit vobis pandere. Mater d. 
leonardi exposcit ab eo literas, Mittimus vobis hunc iuuenem Adria- 
num; vt velis ipsi esse praesidio oro apud Reuerendum patrem priorem^; 
ignoro an iam secundo passurus sim repulsam, spero tamen melius, 
tamen ob id non desistam ad vos, neque de huiusmodi scribere, neque 
mittere vel solhcitare, modo extra patriam nostram trahere possem, 
sakita nobis mariam ex oersteruijk * , et alios nobis famihares. Con- 
fratri domino leonardo dicas, vt non desistat a frequenti confessione ^ 
hcet multi reclamitent quidem, nam tandem euincet: modo ipsi sint 
famelici, sit ipse semper liberalis in bonis paternis, et christi Jesu. 
Sufficit mihi, modo promittant emendam [slr], etiam si verisimihter putem 
eos sequenti die collapsuros in idem peccatum (non postponendo pro- 
bationes semper ad anteriora) ''. vtinam possem semel tantum prae- 
stare, vt impediam vnum peccatum mortale, viderer mihi mukum 
fecisse. Interim homo disponitur (ad spacium vnius hore credo) bene 
in statu gratiae: Jam quis scit, an tunc ille ita bene dispositus sit 
illo temporis spacio moriturus? et tum omnia sakia erunt. Sicut in 
simih; multae potiones in egroto praedisponunt materiam congestam, 
tandem veniunt purgatiuae'' pilkdae quae totum feriunt. Jta muki 
iaculantur anserem ; tandem venit vnus misellus et deijcit ipsum. Ita 
est cum homine; cadendo et resurgendo progreditur; praedisponitur 
a puero varijs medijs. tum per parentes, praeceptores, conciones ; tum 
per kbros pios, inspirationes , exempla, exhortationesque . tandem 
vcnit vnus misellus intrans labores akorum, cuius hortatu conuertitur, 
moritur, et saluatur. quis omnium praedictorum fuit autor? nulkis; 



" Haec vel similia supplenda esse videntur. 

^ Sic legendnm esse videtui; quamquam potius dixeris a Cornclio scriptum 
csse: purae. 



' Paeybroeck. ^ Denderamundae (Termonde, Dendermonde) in Belgio. 

^ Gerardum, Carthusiae coloniensis priorem, dicit ; vide supra p. 209. 

* Vide supra p. 209''. 

* Leonardum monet, ut pergat in frequenti confessione comniendanda. 

* Quomodo haec doctrina intelligenda et restringenda sit, hic exponere non 
vacat; quani Vishavaeus ipse verbis, quae uncis inchisit (utinam clariora liaec essent!) 
fortasse voluit restringere. 



40. Canisius loaiini Nopelio. 10. Septembris 1546. 215 

ergo soli Deo honor et gloriai. similia exempla prius de viduis 
scripsi. his vale confrater. Adhuc vnum verbum oratum velim. Vt 
mei memor apud deum existas quatenus suggerat nostro superiori id 
quod est sahitare (de me, et studio, et alijs medijs ad ea loquor.) 
tuas aliorumque querelas [P]''^ non seruo apud me, sed ostensum 
fuit mihi (ni fallor) quatenus eo res deuenient; sed pillula deo nota 
est; sic nude [?| domino deo et superiori nostro. Iterum vale, raptim 
louanij 22 aug. a. d. 1546 

CorneHus Uisschaueus. 

confrater hcet indignus. 

Ihesus. Reuerendo in christo confratri M. Petro kanisio nouio- 
mago. Coloniae. 

40. 

CANLSIUS 
lO AXXI XOPEIilO 3, 

episcopo cyrenensi i. p. et suffraganeo ac vicario generali coloniensi. 

Colonia 10. Septembris 1546. 

Ex libro: ,D. LEONIS PAPAE HVIVS NOMINIS PRIMI, QVI SVM- 1 mo 
iure Magni cognomentum iam olim obtinet, opera, quae quidem extant, omnia. 
Nunc pflmH))i hi unu))i uelutl fuscem collecta, d- \ ah i')ifinifis fmlisq; nienclis )-epur- 
gata. \ Accessit & copiosus Index und cmn Sermonum, Ho = miliarum d- Episto- 
larum omnium catalogo. \ Colonice ex officina Melchioris Nouesiani, An>io M.D.XLVI. 



Aut schedulas 



1 1 Tim. 1, 17. 2 cf. supra p. 207. 

* loannes Nopelius (Nopel , Nopel) , ex Lippstadt , Westphaliae oppido, ortus, 
Coloniae erat ^canonicus presbyter" ecclesiae metropolitanae, contionator primarius, 
suffraganeus et vicarius generalis arcliiepiscopi. Annis 1536 et 1538 ex ^examina- 
toribus'' fuit, cum Canisius in universitate colouiensi ad ^baccalaureatum" et ad 
^licentiam" in ^artibus" promoveretur (vide infra, monum. 5. 6) ; ac vix dubium est, 
quin hic sit „catholicus episcopus" ille, a quo sacris se ordinibus Coloniae initiatum 
esse Canisius affirmat (cf. supra p. 17. 45). Cum Bucero nil commune habere voluit. 
nQuae res", inquit Ar)iohlus Meshovius , Jn causa fuit, vt salario, quod annuatim 
ab Archiepiscopo praebebatur, subtracto, grauiter a nouatoribus affligeretur: Qui 
constanter pressuram illam ad annos aliquot sustinuit," et „cum concionator esset 
dissertissimus , ijsque donis exornatus, quae hominem homini gratiosum reddunt, 
. . . ad extremum vsque concionando , . . . populum a Buceri incantationibus de- 
terruit" (Historia defectionis et schismatis Hermanni p. -84—37). Nopelius vivere 
desiit 6. lulii 1556 sepultusque est in summo templo coloniensi (Electorum Eccle- 
siasticorum Catalogus, opera F. Petri Me>-ssaei Cratepolii, Minoritae [Coloniae 1580J 
p. 131. /. H. Heisfer, Sutfraganei Colonienses [Coloniae 1641] p. 107—109). No- 
pelium hunc confundere non oportet cum loanne Nopelio, pariter lippiensi, qui anno 
1580, cura esset decanus coUegii S. Swiberti in Eaiserswerth , „Confessionem Am- 
brosianam" Coloniae in lucem emisit, atque anno 1602 — 1605 et ipse episcopus 
cyrenensis i. p. et suffraganeus coloniensis fuit {F. E. con Mering, Die hohen Wiirdon- 
trager der Erzdiozese Kijln [Koln 1846] p. 70). 



216 40. Canisius loanni Nopclio. 

Mcn.-<r Septemhri." (2^; fF. 162, et praeterea in initio 10 [incl. fol. titul.] et ia fine 
iteni 10 ff. non signata). Epistula haec dedicatoria titulum libri proxime sequitur 
et tres paginas occupat '. 

Nopelio cditionem Leonis Mayni a se curatam dedicat. Summum malum , quo 
homines sui temporis lahorent , nimiam eorum cujnditatem esse. Ex hac studium 
nasci noros in dies libros conscrihcndi novaque dogmafa eomminiscendi. Sanctos 
patres a novatoribus sperni, ttisi forte vetcrum dictis novi errores fulciri 2)0sse ride- 
antur. Leonis Magni doctrinam sententiis protestantium p>cr omnia contrariam esse. 
Ah iis ipsam etiam Scnpturam corrumpi et praecepta ei substitui commoda potius 
quam vera. His Nopelium Coloniae fortiter et magno cum fructu obsistere, eo prae- 
sertiin quod .saepe orationcs sacras haheat novatorumque fraudes detegat. 

REVERENDO IN CHRISTO PATRI AC DOMINO, D. loanni 
Lippiensi, Episcopo Cyrenensi, Suffraganeo et Ec- j clesiastae primario 
Coloniensi, Petrus Canisi- | us Nouiomagus S. P. D. : 

FVRIOSVM est lioc seculum reuerende pater, quod adeo diutinos 
tumultus istos componere nescit, vt citius quidem nouos excitet, atque 
indies in peius gliscentes motus longe lateque propaget. Porro qui 
tantorum malorum vestigant origines , collectasque sensim vires dis- 
ijcere contendunt (quo tua praecipue spectat pietas) ij vno velut 
ore immanem philautiae rabiem incusant, eumque morbum, vt caete- 
rorum omnium et caput et causam, non improbabiliter insinuant. Ex 
eodem fonte mihi deriuari videntur studia nouos quoque scribendi 
libros, quod perinde ac vanae curiositatis genus redarguit Ecclesiastes^. 
Atque hinc (quod multo pestilentius) prodit et ambitiosa doctrinae 
ostentatio, et praefracta quaedam sapientiae praesumptio, tum effrenis 
illa libido comminiscendi noua dogmata, quibus vetera fastidiri simul 
et antiquari documenta incipiant. Per hos demum ceu gradus omnis 
impietatis, huc iam nunc processit humana temeritas, proh dolor, vt 
sanctissimorum quorumque pontificum ac spectatissimorum veteris Ec- 
clesiae patrum plerisque contempta sit et dignitas et autoritas^, nisi 



' In titulo signum Ndvesiani typographicum apparet (cf. supra p. 176^). 
Epistulam Canisii sequitur index rerum alphabeticus (5 pp.), conspectus totius operis, 
Inevis vita Leonis (quae postea etiam „Actis Sanctorum" inserta est), epistula, qua 
ioannes Andreas, episcopus aleriensis, editionem Leonis anno 1470 Komae a .se cu- 
ratam (quae ^princeps" est) Paulo II. dicavit; in fine libri sunt „Castigationes 
quaedam et Scholia in D. Leonis Epistolas decretales" et „Serrao D. Leonis de Mar- 
tyribus". Exemplum huius editionis, quod ex bibliotheca praeclari illius loannis 
Alberti Widmanstadt olim in collegium Societatis lesu monacense pervenerat . nunc 
Monachii in bibliotheca regia est; in cuius summa pagina titulari manu antiqua 
scriptum est: „Approbatus a R. P. Canisio 1578." Alterum exemplum ibidem e.st 
in bibliotheca universitatis ; tertium Friburgi Brisgoviae in bibliotheca universitatis 
vidi, quartum, quod ex bibliotheca Cruciferorum coloniensium provenit, Coloniae iii 
bibliotheca urbana (G. B. IV. 8639). 

2 Cf. Eccles. 1, 13—18; 8, 16. 17; 9, 1. 

' Lutherus 10. Decembris 1520 Vitembergae libros iuris canonici in publico 
combussit. Henrico VIII., Angliae regi, missae sacrificium testimoniis sanctorum 
patrum tuenti anno 1522 respondit: „Dei uerbum est super omnia, Diuina maiestas 
mecum facit, ut nihil curem, si mille Augustini , mille Cypriani, niille Ecclesiae 



10. Septembris 1546. 217 

liac ipsa forte ad confirmandos ipsorum errores nouis magistris com- 
mode liceat abuti. Nam hactenus illis valet Gennadius de communione 
et transsubstantiatione ^, Clemens de Eucharistiae reseruatione ^, Hila- 
rius de fidei iustificatione^, Epiphanius de sacrarum imaginum demo- 
litione'*, Prosper de confessione ^, Gregorius de primatus Ecclesiastici 
nuncupatione ^ , Bernardus de dispensatione'^. Sed plusquam rigidus, 



henricianae contra rae starent" (Opera, tom. H [Ilienae 1557], f. 56P). In editione 
germanica huius operis Cypriani nomen omissum est (Der Sechste teil der Buchcr 
des Ehrnwirdigen Herrn Doctoris Martini Lutheri [Witteberg 1553] f. 445''). Simi- 
liter Calvinus in praecipuo suo opere, anno 1536 primum edito: „Parum autem", 
inquit, ,,me mouent, quae in veterum scriptis de satisfactione passim occurrunt. 
Video quidem eorum nonnullos, dicam simpliciter, omnes fere , quorum libri extant, 
aut hac in parte lapsos esse, aut nimis aspere ac dure loquutos" (Institvtio Chri- 
stianae religionis. lohanne Caluino authore [Sine loco, 1554] c. 9, n. 58, p. 530. 
loannis Calvini institutio religionis christianae, edd. G. Bainn, E. Cnnitz, E. Beuss. 
Ed. 2, Vol. 1 [Brunsvigae 1859], col. 729). 

' Liber de ecclesiasticis dogmatibus c. 52. 53 {Mii/iie, PP. LL. LVIII, 993. 994). 

- Clementem sive Romanum sive Alexandrinum hac de re scripsisse equideni 
non novi. Puto autem a Canisio ea significari, quae in „Constitutionibus apostolicis" 
(I. 8, c. 13) praecipiuntur de eucharistia post lideliuni communionem in sacrarium 
sive sacristiam [alg zd -atTrocxjpia) inferenda. Illae enim Constitutiones olim sub 
nomine Cleraentis Romani circumferebantur {Migne, PP. Gr. I, 1109. 1110). 

•■* Tractatus in Ps. LIX, n. 3, et in Ps. CXVIII, litt. 1, n. 12; Commentarius 
in Matthaeum c. 8, n. 6 et c. 33, n. 5 {S. Hilarii, Pictavorum episcopi, opera studio 
monachorum 0. S. B. , e congr. S. Maiiri [Parisiis 1693] col. 137. 249. 646. 749; 
cf. Micjne, PP. LL. IX, 385. 509. 961. 1074). 

* Canisii menti obversata esse videntur ea, quae S. Epiphanins de origine 
idololatriae dicit et de diabolo, qui „humanas effigies artificiorum varietate per- 
politas hominum oculis" obiecerit: „Hpoc>d<TSi ydp dt/.aiou dti i}~ttadu'^urj -rriy did- 
'^otav 6 dtdiiokoq rtjiv av>?/><o-wv TTjy »9>5JT)^v <puaiv iS-zo-oiH)-^ dq ixpySaXiJ.ohq d'Apu>-oy^ 
d'jdpotixt?M dydXpaTa did Tzoi/.tXiaq rsyvwy Stiypaipz'-'- (Haeres. 1. 3, tom. 2, haer. 79, 
n. 4. Epiphanii, episcopi Constantiae, opera, ed. G. Dindorfius Vol. 3, P. 1 [Lipsiae 
1"861], p. 532. Migne, PP. Gr. XLII, 745. 746). 

5 Expositio Psalmi CX, v. 1 ; Ps. CXVII, v. 1 ; Ps. CXXXVII, v. 1 etc. {S. Pro- 
sjjeri Aquitani opera omnia [Parisiis 1711] col. 418. 431. 497. Migne, PP. LL. LI, 
321. 332. 393). ® Vide adnotationem sequentem. 

■^ Liber de praecepto et dispensatione c. 2 — 4 {Sancti Bernardi . . . Volumen I. 
ed. lo. Mabillon 0. S. B. [Parisiis 1690] p. 501—504. Migne , PP. LL. CLXXXII, 
864—865). Haec omnia uberius explicare non vacat. Uno igitur Gregorii exemplo 
explanare conabor, quid Canisius dicere voluerit. Gregorium Magnum certissimum 
fuisse episcopum romanum totius ecclesiae primatem, pastorem, doctorem esse 
omnis eius agendi ratio luculenter demonstrat. Sed cum animo esset valde demisso 
et pacis magnopere amans , Eulogium, episcopum alexandrinum , amice reprehendit, 
quod sibi scripsisset „iussistis" et nomen ^universalis papae" sibi tribuisset. ,Loco", 
inquit, „mihi fratres estis, moribus patres." Qui et ^primus omnium so in principio 
epistolarum suarum servum servorum Dei scribi satis humiliter definivit" {Gregorii I. 
Papae Registrum Epistolarum tom. II, P. 1. Ed. Lud. Hartniann in „Monumentis 
Germaniae historicis" [Berolini 1893] p. 31. loannis Diaconi Vita Gregorii 1. 2, n. 1. 
[Migne, PP. LL. LXXVII, 933; LXXV, 87]). Lutherus, cum romani pontificis pri- 
matum impugnaret, Gregorium testem et patronum sibi constituit, scribens: „Das 
ist gewifs, wie gesagt, dafs zu St. Gregorius Zeiten kein Papst ist gcAvest, und er 
selbs auch sampt seinen Vorfahren kein Papst hat wollen sein, dazu mit vielen 



218 40. Canisiu.s loanni Nopelio. 

adeoque intolerabilis videtur Hieronymus, niniirum, quod non possit 
non insuauis esse louiniani et Vigilantij sectatoribus ^, Displicet j)assim 
Cyprianus. Nec miruni, quando merita operum et satisfactionis vsum 
hisce fidei iactatoribus haud segniter commendat, vtpote non nomine, 
sed re ipsa totus Euangelicus '^. Dissimulat, inquiunt, sui temporis 
corruptos mores Augustinus, quia scilicet receptam Ecclesiae disci- 
plinam contemptoribus istis libenter inculcat^. lam qui pari modestia 
tot ac tam reuerenda maiorum placita, leges ac instituta contemnunt, 
an hunc quaeso Leonem audient, quamuis hic rara orationis et plane 
apostolica maiestate nusquam non detonet? Num suspicient ponti- 
ficem tot nominibus alioqui suspiciendum? et dignitate, et grauitate 
et sapientia et eloquentia, vt summo iure Magni cognomen acceperit. 
Imo vel ob hoc solum, quia dictus est Papa, nec minus vniuersalis 
Ecclesiae Episcopus, quam pontifex Romanus, vti de se ipso frequenter 
scribit, etiam sannis, non dubium, risuque Sardonico virum tantuni 
excipient. Qua vero stomachi patientia ferent vnquam, ad certorum 
dierum ieiunationes, ad nocturnas vigilias, ad designata precandi loca 
et tempora Dei populum relegari? Legent hic, velint nolint, bene 
factis coelestem gratiam promerendam esse, nec fide, sed operum 
fideli studio Christianum pectus declarari. Legent identidem, eleemo- 
synis peccata redimi, dignis poenitentiae fructibus Deum phicari offen- 
sum, lachrymarum vi sordes internas ablui, laboris item praesentis 
magnitudini charitatisque nostrae feruori futuram a Deo mercedem 
attemperari. Legent quoque priuatam ieiuniorum legem communi seu 



Schriften das Papstthum verdarapt" : AVider das Bapstum zu Rom vom Teutfel ge- 
stilft (Dr. Martin Liifltef^s reformations-historische deutsche Schriften, bearbeitet von 
/. K. Innischer, III [Erlangen 1830], 137 — 138). Cum autem Gregorius purgato- 
rium et niissae sacrificium et alia Luthero ingrata propouit, ab eodem contemnitur 
et increpitatur : „Do ist S. Gregorius kommen, der hat gar viel Aergernifs mit seinem 
Fegfeuer und Messe gestiftet, welches die Grundsuppen ist aller der Aergernifs, so 
unter dem Pap.stthumb gewesen." ,,.Sankt Gregorius, der Papst, ist freilich ein 
heiliger Mann geweft, seine Predigt aber sind nicht eins Hellers werth" (Dr. Martin 
Liither's exegetische deutsche Schriften , bearbeitet von /. K. Irmischer, XII [Er 
langen 1850], 37—38; XIX [Frankfurt a. M. und Erlangen 1852], 482). 

^ lovinianus asseruerat virginitatem coniugio non esse antepouendam , inter 
abstinentiam ciborum et eorum perceptionem cum gratiarum actione coniunctam nil 
interesse , in regno caelorum par omnium fore praemiuin , qui suum baptisma ser- 
vassent. Vigilantius autem dixerat sanctos martyres non esse invocandos neque 
eorum reliquias colendas , vitam monasticam et clericorum continentiam esse dam- 
nandas. Quos errores Hieronymus refutavit ,,Libris duobus contra [ovinianum'' et 
-Libro contra Vigilantium". 

2 Cyprianus saepe id facit, v. g. in libro „De lapsis" c. 36 [S. Thasci Caecilii 
Cijpriani opera, rec. Guil. Hartel [Vindobonae 1868] p. 263—264. Migne, PP. LL. 
IV, 494). 

^ V. g. in libro „De fide et operibus'' c. 3 et in duobus libris vel epistulis (54 
et 55) ,ad inquisitiones lanuarii" {S. Aiujustini opera, studio monachorum 0. S. B. e 
congr. S. Mauri, VI [Parisiis 1685], 167: II [Parisiis 1G79J, 123-143. Mijue, PP. LL. 
XL, 200; XXXIII, 199—223). 



10. Septerabris 1546. 219 

publicae postponi. Legent ciborum delectum et Ecclesiasticae ob- 
edientiae iugum pulchre libertati Christianae congruere, neque cum 
superstitione ludaica quicquam habere commune. Legent pleraque 
sine scripto vel ab apostolis vel apostolicis viris ad constituendum 
religionis ordinem promanauisse. Legent sanctorum intercessione 
Christum redemptionis mediatorem , non modo nihil nobis obscurari, 
sed vehementer etiam illustrari, totamque simul iuuari Christianam 
Ecclesiam. Legent denique sacrosanctam Missae et sacrificij oblatio- 
nem haud sine ratione vel in eadem basilica quotidie iterari. De 
primatu Petri dicere supersedeo. Testimonia sunt passim in promptu, 
sacris etiam confirmata literis, ne quid addam ampliusi. Conuicti 
igitur (belli nempe iudices) tum longissimi temporis inuiolabili obser- 
uatione , tum sanctissimi pontificis irrefutabili autoritate , quantum 
quantuni fert illorum libido, papisticam eiuscemodi doctrinam calum- 
nientur, ac iamdudum explosam a se, permittant nobis obsecro, vt 
qui matris Ecclesiae obseruantes filij videri cupimus, et esse non de- 
sinimus. Quanquam non admodum difficile sit aduersus obtrectatores 
istos D. Leonis innocentiam causamque tueri. Quid enim adferant 
quamuis versuti, quod non vnico responso huius pontificis ad Mar- 
tianum Augustum iam ilico subuertatur et concidat? Hic docendi 
optimus, inquit, est modus, vt paternorum sensuum linea, plebis et 
cleri auribus innotescat. Ac si qui sunt (hoc demum aduersarij no- 
tent) qui nostra scripta despiciunt, illis saltem, qui nobiscum aposto- 
licis sensibus congruunt , acquiescant ^. Sed nihil sane mirum , si 
virgam in Leonis opera censoriam arrogent sibi, quos adeo nihil pudet 
in arcanas etiam diuinasque literas irrumpere, his locis manifestam 
vim inferre, illos prorsus infringere, alios omnino negare, omnia 
propemodum adulterare, nimirum nouis et hactenus inauditis inter- 
pretatiunculis. Xam vbi tandem Theologorum extat ahquis , qui tot 
annorum abhinc centenarijs vel somniarit vnquam, qualia nunc isti 
nouo, sed non diuino spiritu sibi reuelata produnt. Produnt, inquam, 
de doctrina daemoniorum, de fermento pharisaeorum, de ossibus mor- 
tuorum, de nuptijs presbyterorum , de prohibitione votorum et im- 
probatione ieiuniorum, ad haec de humanis viribus, de regno Anti- 



' Testimonia illa hic proferre longum est. Doctrinam S. Leonis (praeter alios) 
exposuerunt: D. Remy CeilUer 0. S. B. , Histoire generale des auteurs sacrt^s. 
V« et VP siecles , chap. 11, art. 2. Nouv. ed. X (Paris 1861), 178—274. los. 
Fesslei; Institutiones Patrologiae II (Oeniponte 1851) , 674 — 687. H. Grisar S. J., 
,Leo I.', in Wetzer und Welte's Kirchenlexikon 2. Aufl., VII, coL 1746—1767. 

- Leo haec ad Marcianum imperatorem 10. Martii 454 seripsit. In editione 
Leonis Magni, (luam fratres Ballrrinii curavorunt, quaeque omnium optima est, verba 
Leonis haec sunt: ,Hic docendi optinnxs modus est, ut patcrnorum sensuum lineae 
Alexandrinae plebis et Cleri auribus innotescant : ac si qui suut, qui nostra scripta 
despiciant, illis saltem, qui nobiscum apostolicis sensibus congruunt, acquiescant." 
Lectio vulgata est: „linea . . . innotescat" (Sancti Leonis Magni opera I [Venetiis 
1753], col. 1258. Cf. etiam Migne PP. LL. LIV, 1079—1080). 



220 ■^^- C'3"isins loanni Nopelio. 

ehristi, Babylonae gentiumque simulachris. Quam vero in procliui 
ost omnibus plausibile dogma iustificantis fidei commendare, Christianae 
libertatis fucum obtondere, pro liumanis constitutiunculis firma Ec- 
clesiae dogmata, nec non traditiones Apostolicas conuellere, Theoki- 
gorum sententias eludere , ad solam scripturam iudicem , sed mutam 
illam prouocare, postremo damnatas prius opiniones innouare, Nam 
hinc potissimum incipiunt, hac pergunt, hic desinunt, qui nouoruni 
dogmatum iactatione, non minus periculosa, quam vana, tantas Ger- 
maniae nostrae cient turbas, nec cessant adhuc (proh nefas) ex huius- 
modi fontibus hanc animorum labem, quae plurimos inficit, totis et 
viribus et artibus deducere. Quo magis tua nobis suspicienda est 
pietas, et grato semper animo rememoranda isthaec seduhtas reuerendc 
pater, vt qui tanquam alter et idem inuictus Leo, tot iam annis ad- 
uersus rapaces istiusmodi lupos^ te totum obijcis, te pro domo 
Israel murum aggeremque fortissimum opponis^, talem denique 
Christi gregem in hac beata Germaniae totius metropoH sic ipse 
gladio spiritus^ propugnas Ecclesiastes, sic custodis et curas Epi- 
scopus, vt in nullis quidem vicinis oppidis minorem contagionem religio 
acceperit, aut maiorem hactenus vigorem Ecclesiastica disciplina con- 
seruarit. Certe facundia tua simul et orationis vi perinde ac viua 
Evangelij tuba percelHs animos et imples Christianas aures, idque 
tanto efficacius, quo tua synceritas distat longius ab omni fastu, amb- 
itione et pompa. Sentit quod loquimur, probatque constanter clerus 
liic tam insignis, et populus neutiquam effoeminatus. Hinc enim ad te 
pro concione dicentem agminatim vterque confluit, Hcet hebdomadatim 
hoc munus et sacpius quidem obeas: hinc et communi applausu ex- 
cipit singularem iHam, qua mire poHes, in detegendis haereticorum 
fraudibus industriam vehementiamque. Norunt imbeciUes , norunt 
fortes in fide, quantum per te confirmata fidei integritas efficiat. Sed 
haec missa facere pracstat, ne quid tuam onerem modestiam, prae- 
sertim quod vt tu vere iuxta ac pie nos doces, quicquid sumus aut 
possumus, id totum munificentiae diuinae acceptum ferre oporteat. 
Proinde Hbrum hunc autoritate nominis tui decoratum in Hicem emit- 
timus^, pulcherrimum iHud sane munus, et sicut a pijs liactenus de- 
sideratissimum, ita per se vtiHssimum, maximeque conuenicns tum 
donanti mihi clerico tuo, tum accipienti tibi Episcopo meo^, qui ad- 



' Matth. 7, 15. Act. 20, 29. ^ gz, 13^ 5, 3 Kph. 6, 17. 

■• Nauseae Canisius scripsit se ,Herculeos labores devorasse" in hoc opere. 
Vide supra p. 205. 

^ His verbis Paschasius Quesnel adductus csse videtur, ut in praefatione generali 
operum Leonis scriberet Canisium , cum annis 1546 et 1547 Leonis opera in luceni 
emitteret, ^Clericum Coloniensis Dioecesis" fuisse et „postea Societati lesu nomen 
dedisse" (Sancti Leonis Magni Opera omnia. Ed. 2. [cura Pasch. Quesneliij I [Lug- 
iluni 1700], praef. p. v— vi). Atque etiam Ceillier asserit: „11 etoit alors dans le 
clcrge de cette Eglise [de Cologne] ; mais depuis il entra dans la societe des Je- 



10. Septembris 1546. 221 

mirabili quadani facundia et amabili vehementia sic pertractas diuina 
dogmata, vt non immerito, si libere fatendum sit, alter in liac Repu. 
Leo et dici et haberi possis. Caeterum vitae tenorem et eximias D. 
Leonis dotes partim ex ijs, quae post Lidicem subijciuntur, partim 
ex ipsis eius operibus non minus quam leonem (vt aiunt) ex vnguibus 
cuique licebit cognoscere. Quod superest, cum pijs omnibus ex animo 
precor, vt pastor ille pastorum conatus tuos prosperet, ac non solum 
huius vrbis, sed cunctae simul Ecclesiae commodis valetudinem tuam 
diu seruet incolumem. Datum apud sanctam Vbiorum Coloniam, quarto 
Tdus Septembreis, Anno salutis humanae M.D.XLVP. 

Opus hoc canisianiim catholicis valde placuit ; brevibus enim temporibus inter- 
iectis iterum atque iterum typis exscriptum est. Quae editiones subiunguntur, quia 
nusquam recensitae sunt omnes, aliquibus nuper demum repertis. 

2. a) ,D. LEO = NIS PAPAE HVIYS ! NOMINIS PRIMI, QVl SVM - mo 
iure Magni cognomentum iam olim obtinet, Sermones & Ho - j miliae, quse quidem 
ex - tant omnes. Altera iam vice summa cum diligen - tia ad antiquissima exem- 
plaria omnia caftigata, & aucta. Cum duplici Indice. Colotike ex officina Mel- 
chioris Noiiesiani. ir.D.XLVII." Cum signo Novesiani typographico ; 8° min. ; S. 226, 
et praeterea in initio 32 (incl. fol. tit.) et in fine 25 fi'. non signata. Titulum se- 
quuntur epistula dedicatoria Canisii, vita Leonis, index rerum alphabeticus, epistula 
episcopi aleriensis. In fine libri est libellus „De conflictu vitiorum atque virtutum", 
cum praefatione quadam editoris : qui ait se iam iterum opera Leouis „ad incudem 
reuocasse", ope „adraodum vetustorum et emendatissimorum exemplariorum", et 
inter eum laborem libellum de .jConfiictu" sibi oblatum esse, qui in autiquis 
exemplaribus constanter operibus Leonis adnumeretur [attamen falso adnumeratur]. 
PLxempla huius editionis sunt Coloniae in bibliotheca urbana [G. B. IV. 2568] et 
Treveris in bibliotheca civitatis. 

b) ,D. LEO- NIS PAPAE HVIVS : NOMINIS PRIMI, QVI MERI- to summo 
Magni cognomen iam olim ' obtinet, Epi-stolae decretales ac fa- ; miliares, quae quidem 
hacte- I nus reperiri potue- runt omnes. Altera iam vice summa cum prouidentia 
ad antiquissima exemplaria correctse. Colonice ex officina Melckioris Noitesiani. 
M.D.XLVIII." 8°min. ; 200 fi". non signata; in initio vita Leonis et indices. Exem- 
pla vidi in bibliotheca monasterii cuiusdam tirolensis ^ et Coloniae in bibliotheca 
urbana (G. B. IV. 1136, ex bibliotheca bcnedictina mona.sterii coloniensis S. Pan- 
taleonis). 

3. ,D. LEONIS VAPJE HV- IVS NOMINIS PRIMI, ; Qui summo iure Magni 
cognomen- | tum iam olim obtinet, Sermo- I nes & Homilia?, qua> qui- 1 dem extant 
omnes. 1 Eiusdem de conflictu uitiorum atq; uirtu- ^ tum Libellus, sumnia cum dili- 
gen- tia ad antiquissima exempla- ria omnia castigata, j & aucta. Cum duplici 
Indice. Beatus uir cuiiis e.<^f. dominus spes eius \ <& non respexit iti uanUates d- 
insanias falsas. \ VENETIIS IN VICO SANCTAE ! Marue Formosce acl Signum 
Spei. MDLIII." S» min.; ff'. signata 230, et praeterea in initio 12 ff. non sign. 

"* Parti priori editionis secundae huius operis , quae Coloniae anno 1547 ex 
officina eiusdem Novesiani ^irodiit (vide itifra n. 2. a), cadcm plane epistula dedica- 
toria praefixa est , nisi quod loco antii M.D.XLVI. positus est M.D.XLVII. Idetn 
antius eidem epistulae adscriptus cst in editione Lovatni antio 1566 facta. 



suites" (1. c. art. 4, p. 274). Hos et ipse P. Amj. dc Backer S. J. secutus est 
(Bibliotheque I, 1046). 

' Cf. „Zeitschrift fiir kathol. Theologie", 14. Jahrg. (Innsbruck 1890) p. 726. 



222 41. Canisius S. Ignatio. 

(incl. fol. tit.) ; titulum sequuntur brevissima vita Leonis .ex loannis Spanliemensis 
libro de scriptoribus Ecclesiasticis", index sermonum, index alphabeticus. F. 223 
ad 230 vita Lconis ea , quam Canisius in editione anni 1546 posuit. Exemplum 
vidi Romae in bibliotheca alexandrina. 

4. a) ,D. LEONIS PAPAE, j HVIVS NOMINIS PRIMI, 1 Qni simnio hire Magni 
cognomentum iam olim ohtinet , Sennones d- Homilice, qiiae qui~ \ dem cxtant 
omnes. Altera iam vice summa cum diligen= tia ad antiquissima exemplaria 
omnia ; castigata, & aucta. ' Cum duplici Indice. LOVANII , Apud Hieronymum 
Wellfieum ad intersigne Diamantis. Anno 1506." Cum signo typographico Wellaei : 
venatore cum duobus leporibus et hac sententia : QVI DVOS INSECTATVR LEPORES 
NEVTRVM CAPIT. 160; ff. signata 221. ac praeterea iu initio 10 (addito tit.) et 
in fine 12 ff. non signata. Cum epistula Canisii dedicatoria . quae supra scripta 
est, et indice rerum alphabetico. Coloniae in bibliotheca seminarii archiepiscopalis 
(Patt. 113). 

b) ,D. LEONIS PAPAE , HVIVS NOMINIS PBIMI, Qui merito summo 
Magni cognomen iam olim ob= tinet , Epistolce decretales ac famiJiarcs, quce 
quidcm hactenus reperiri jwfuerunt omnes. Altera iam vice summa cum pro- 
uidentia ; ad antiquissima exemplaria correct». LOVANII Apud Hieroni/mum 
Wellceum ; ad intersigne Diamantis. \ Anno 1566.'' 16°: ff. signata 188, ac praeterea 
in initio et in fine 1 f. non sign. Coloniae ibidem. 

5. ,D. LEONIS PAPAE | HVIVS NOMINIS , PRIMI, QVI SVMMO IVRE 
MAGNI cognomentum iam olim obtinet, Sermo- | nes & Homiliae, qu£e quidem 
extant omnes. EIVSDEM DE CONFLICTV VITIO- rmn atquc rirtutum Li- 
heUus, SVMMA CVM DILIGENTIA ! ad antiquiffima exemplaria omnia castigata, 
it aucta. Cum dupliri Lidicc. VENETIIS , Apiid ChristojyJwrum Zanettum. 
M.D.LXXIII.'' Cum imaguncula ligno incisa, quae sanctissimam Trinitatem et sub ea 
papam, episcopos etc. repraesentat ; 8" min. : ff. signata 240, et praeterea in initio 12 
(addito tit.) ff. non sign. Titulum sequuntur vita brevissima Leonis, et indices sei"- 
monum et rerum iidem atque in editione anni 1553 ; f. 233'' — 240'' vita Leonis ca- 
nisiana. Exemplum vidi Romae in bibliotheca alexandrina. 

Canisii opus nequaquam omnibus numeris absolutum esse Laurentius Surius, 
Carthusianus coloniensis Canisiique amicus, anno 1561 palam edixit, cum in prae- 
fatione sive dedicatione operum Leonis a se editorum scriberet. „exijffe quideni etiam 
antehac Leonem nonnihil a mendis repurgatum, sed ita tamen, \i locis permultis 
adeo obscurus, vitiatus, ac deprauatus permanserit, vt lectori studioso minime poffit 
satisfacere, imo vero etiam taedium ac molestiam adferat". Attamen addit: „In- 
genue fateor", priorum editorum „laboribus plurimum me adiutum esse". ,,Praestitere 
illi quantum licuit, et tamen etiam alijs quaedam castiganda reliquere." * 

41. 

CAXISIUS 
SAXCTO IftXATIO. 

Colonia 22. Octobris 1540. 

Ex apographo eiusdem temporis (2° min., "2 p.) ; inscriptio deest, et sub- 
scriptio cultro exsecta est ; sed a quo et ad quem scriptuni sit, ex epistula ipsa 
patet. Cod. colon. ,.Litt. Epistt. A-ar." f. 17*. 

Epistula usus est Gothein 1. c. p. 679. 

' D. Leonis eius nominis I. Romani Pontificis . . . Opora, quae quidem liaberi 
potuerunt , omnia . . . Coloniae Agrippinae. Apud loannem Birckmannum iuniorem. 
M.D.LXL (2" min.; ff. 194, et 8 non sign.). 



22. Octobris 1546. 223 

Se , Ignatii niandato ohsecntum, de habitatione detiberasse et stafuisse Coloniae 
sibi nianendtnn esse. De stii.diis suis theoloi/icis. De Pefro Fabro. Sacras quasdam 
res ab Ignatio pefit. 

Ihesus 
Reuerende Domine et Pater praecipue mihi in Christo. 
Gratia Domini nostri Jesu Christi semper sit cum Do. V, In- 
iunxistis mihi humanissime vt ex mea ipsius conscientia iudicarem de 
loco aliquo hahitationis mihi deligendo meamque sententiam istuc 
ihco rescriberem, et a vobis tum comprobatam esse putarem ^. Septem 
igitur [diebus]* deliberationi datis , hoc vnum iudicare potui, et cum 
meis hic fratribus concludendum duxi. Idque pro praesentis temporis 
ratione in hac vrbe germaniae, nimirum vt in praesentiarum hinc 
ego non dimigrarem. Et quanquam tanta de re sapienter iudicare 
non mei sit ingenij, magni etiam forte paericuli. Tamen obedientiae 
praestande gratia liberius hoc scripserim, quod chariss. frater idemque 
l^accalaureus theologiae M. Adrianus^ antuerpianus huc iam e Louanio 
accesserit. Is iuxta consilium Reuerendi patris Bobadillae tractat 
mecum studia theologica multis quidem horis quotidie, vt antehac nun- 
quam vel ilh vel mihi maior studiorum et commodior ratio habita 
fuerit. Quod si Christi munifica gratia, vt iam cepit [^sic], in multis pro- 
moueat, et ista studiorum conferendorum maneat nobis occasio, certe 
non frustra Coloniae mansisse videbimur. Sed ipsae fratrum literae 
quas hisce coniunxi. plura de hoc ipso negotio aperient. Ne quod 
soleo pergam ego esse prolixior apud Reuerendam D. Y. Cuius vo- 
luntati et qualicunque iuditio me rudem et peccatorem per omnia (vt 
aequum est) subiicio, meis nempe viribus prudentiaeque diffisus plane. 
Mortem Reuerendi patris mei D. Fabri per se non deplorandam, milii 
vero peracerbam esse fateor, ita vt hinc quoque tristes querelas 
aedere cogat animi mei maeror. Sed infirmitatem meam adiuuate 
praecor orationibus vestris. Sicut ille nunquam obhuiscetur spero 
suorum, quos in Germania diu multumque videre semper optare solitus 
fuit. De aliis rebus ad vestrum commissarium charissimum fratrem^ 
scribo fusius. Bene valeat Reuerenda P. Y. meque fratrum queso 
omnium precibus frequenter commendet. Saepe iam petij atque iterum 
peto supplex absoluendi facultatem illam generalem nec non signa ex 
Rosariis a S. D. N. benedictis*. Coloniae 22 octobris .1.546. 
Reuerendae D. Y. 

Seruus et fiHus extremus 
[Petrus Canisius.] 

* Hoc supplendum esse videtur ; nisi forte Canisius scripsit : septem horis. 



* Ignatius Canisio id mandaverat in cpistula, quam 14. Augusti 1546 ,.ex eius 
commissione" P. Bartholomaeus Ferronius scripsit: supra p. 211. 

2 Fr. Adrianus Adriani. ^ Bartholoniaeum Ferronium. 

* Ignatius 11. lunii 1547 Roma ad priorem Carthusiae coloniensis scripsit: 
,De granis illis consecratis a Summo Pontifice , donatis(|ue eximiis gratiarum prae- 



224 42. Canisius Wondeliiiae Canis. 

CANISIUS 
WENDELIXAE CAXIS, 

novercae suae. 

Colonia 30. Octobris 1546. 

Ex versione gallica archetypi vlamici, ab anonymo confecta et edita in ,Col- 
lection de Precis historiques" XXV (Bruxelles 1876), 27—28. Cf. supra p. 72. 

Morte iHariti aliisque calaniitatibus afffictam solatur. CalamUatibus illis j^afc- 
[ieri lam a Christo, sponso suo, vere diligi. Ex malorum toleratione omnia bona ia 
homines profluere. Wendelinam monet, ut Uberis bonum praebeat exemjylum eosque 
ad precationem tnane et vesperi., faciendam diligenter instituat. 

Chere Mere. Vous devez toujours porter patiemment la croix. 

J'ai re^u votre lettre sans le linge qui peut facilement arriver 
apres. Je me rejouis de vos souffrances, parce que [j'y vois que]'' 
votre fidele epoux^ ne vous oublie pas quoique vous vous oubliiez 
trop vous-meme. Souffrir conduit rhomme a tout repos et paix; 
souffrir nous prepare a recevoir les graces les plus elevees; souftrir 



Cara mater. Oportet te semper crucem cum patientia ferre. 

Epistuh\m tuam accepi, minime vero linteos, qui facile posthac afferri possunt. 
Gaudeo de rebus, quae tibi acciduut, adversis ; hae enim patefaciunt ^ fidelem sponsum ^ 
tuum non oblivisci tui, etsi tu ipsa nimis tui oblivisceris. Malorum toleratio homines 
ad omnem tranquillitatem et pacem perducit; malorum toleratio ad sublimissimas 

' Sic editor beJga ; sed ptnto scriptuDi esse IHS, id est JHESUS. 
'' Haec ab editore belga explicationis gratia addita sunt. 



rogativis , licet ad paucitatem sint redacta , aequuni non est deesse uos devotioni 
vestrae Paternitatis et carissimorum fratrum, qua parte possumus, iuvandae. Mitto 
igitur septem sphaerulas. . . Quod porro exigere solemus ab iis, ({uibus aliquam 
partem donamus, etiam addam, nimirum, ut, si nunquam universaliter confessus est, 
qui eis uti vult, confiteatur, et ad sanctissima sacraraenta Confessionis et Com- 
munionis singulis certe mensibus aceedat." Idem eidem Roma 28. Martii 1549 
„duodecim grana benedicta" misit (Cartas de San Jgnacio I, 403 — 404; II, 417). 
Quae autem gratiae et indulgentiae (etiam ad animarum in purgatorio versautium 
consolationem et liberationem spectantes) a Paulo III. cum granis illis coniunctac 
sint, cognosci potest ex epistula S. Ignatii Roma 24. lulii 1541 „a hi emparedada 
de San Juan en Salamanca" datis (Cartas de San Ignacio I, 104 — 106) atque etiam 
magis ex B. Petri Fabri ^relatione" 27. Aprilis 1542 ea de re facta (Cartas del 
B. r. Pedro Fabro l, 146—149). Nunc quoque summi pontifices magnas quasdam 
gratias cum rebus coniungere sok'nt, quibus ipsi ^benedicunt", atque imprimis cuui 
nrosariis", quae japostolica" dicuntur (vide Franc. Beriiujer S. J., Dio .Vbhisse, ilir 
Wesen und Gebrauch [10. Auli., L^aderborn 1893] p. 308-313). 

* Wendehna post mortem mariti, Petri, privigni sui, consilium secuta auinuim 
a secundis nuptiis avcrterat et Christum deinceps sponsum habore constitucrat. 
Cf. supra p. 118. 



30. Octobris 1546. 225 

purifie rimpurete clo notre coeur; souffrir ouvre les yeux aveuglos et 
fermes ; souffrir nous preserve de tout orgueil et vaine gloire ; souffrir 
nous delivre de la terrible peine du Purgatoire; souffrir nous rend 
soigneux et diligents. En un mot, aucune veuve n'a pu convenable- 
ment servir le Seigneur, si ce n'est en passant par le chemin des 
souffrances et des tribulations. Pensez, Chere Mere, que c'est une 
vraie marque des enfants de Dieu que d'etre eprouves et dans les 
souffrances. Multae tribulationes justorum, sed de omni- 
bus his liberabit eos Dominusi. Quant au merite, il n'importe 
pas si nous avons merite la verge, mais si nous souffrons patiemment 
les coups. Cest pourquoi, Ma Chere Mere, combattez bravement, 
n'ayant pas seulement soin des enfants, mais ayant soin de laisser 
aux enfants Texemple d'une mere patiente, douce de caractere, qui 
considere plus le sakit de ses enfants que tous les biens de ce monde. 
Conservez donc les enfants sous forte autorite. Le soir, faites-leur 
dire leurs prieres, avec les dix commandements et quatre Ave Maria 
pour les quatre fins de rhomme. Quelquefois faites-leur dire cinq 
Pater noster, les bras en croix, devant leur lit^. II convient aussi 
que, le matin, avant le dejeuner, ils remercient Dieu dans leurs prieres, 
et vous les inviterez par des presents a dire toujours quelques nou- 
velles prieres, qu'ils s'accoutumeront a dire toute leur vie. Laissez 
les morts ensevelir les morts^. Ne vous contristez pas de la 
mort de feu mon pere qui repose dans le Seigneur et qui vous a 
mise dans une condition plus parfaite que celle dans laquelle il vous 



gratias accipiendas nos disponit; malorum toleratio animorum nostrorum maculas 
abluit; malorum toleratio oculos caecos et clausos aperit; malorum toleratio ab 
omni superbia et vana gloria nos servat; malorum toleratio horrenda ignis purgatorii 
poena nos liborat; malorum toleratio nos reddit sollicitos et diligentes. Quid multa? 
Nulla vidua domino debite servire potuit nisi per viam rerum adversanim et 
miserarum graderetur. Considera , cara mater , hanc esse veram quandam notam 
filiorum Dei, quod calamitates et miserias experiantur. Multae tribulationes 
i u s 1 r u m , s e d d e o m n i b u s h i s 1 i b e r a b i t e o s D o m i n u s '. Si quaeritur, 
quid meruerimus: non refert uos virgam meritos esse; sed huc omnia redeunt, ut 
verbera patienter toleremus. Ideo , cara mater , fortiter pugna , neve solum liberis 
consulas, sed hoc quoque tibi curae sit, ut filiis exemplum matris relinquas patientis, 
quae lenis sit ingenii, quaeque magis aeternam liberorum salutem provideat quam 
cuncta bona huius vitae. Severa igitur disciplina filios contine. Cura, ut vesperi 
preces suas recitent unaque praecepta decalogi et quaterna Ave Maria, ad „quattuor 
hominis novissima" in memoriam revocanda. Aliquando etiam iube eos quina Pater 
noster brachiis in crucis formam redactis ante lectos suos i-ecitare ^. Ac convenit 
etiam eos mane ante ientaculum precationem facere ad gratias Dco agendas, et tu 
praemiis propositis eos invitabis, ut novas ab"quas in dies preces recitent, quibus 
per totam vitam recitandis assuescant. Dimittemortuos sepelire mortuos^. 
Ne maereas morte patris mei, qui in domino roquiescit, quique in eam condicionem 



» Ps. 33, 20. 

^ Sic quinque vuhicra salvatoris crucifixi pie coluntur. 

3 Matth. 8, 22. 

iraunsberger, Canisii Epistnlao et Acta. 1. 



226 43. Canisius Stephano de Deleu. 

a jamais possedee ^. II vous coiiservait et vous protegeait auparavant 
comme un bon pere de famille ; mais maintenant il vous a accorde un 
protecteur eternel et tout-puissant, qui est souverainement fidele, au- 
dessus de tous les enfants des hommes. Chere Mere, conservez-vous 
vous-meme, quant a lame et quant au corps, avec le secours de Dieu, 
et priez toujours pour moi. Amen. 

Cologne, le 30 octobre 1546. 

Pierre Kanijss, votre fils aine. 

Chere Mere, envoyez cette lettre^ a Arnhem a M. Etienne^, doyen 
de Sainte-Walburge, 

A ma mere Weyndel, veuve de M. Jacques Kanis, a Nimegue. 

te adduxit, quae perfectior est ea, in qua umquam te possedit '. Ipse antea te 
custodiebat et protegebat , bonus quippe paterfamilias ; nunc autem protectorem 
aeternum et omnipotentem tibi comparavit, qui omnes filios bominum fidelitate 
longissime superat. Cara mater, animam serva incolumem et corpus validum, Deo 
iuvante, et ^emper pro me precare. Amen. 

Coloniae, 3. Kal. Nov. 1546. 

Petrus Kanijss, filius tuus maximus natu. 

Cara mater, mitte, quaeso, hanc epistulam ^ Arnhemium, ad M. Stephanum ^, 
decanura ecclesiae Sanctae Walburgis. 

Matri meae Wendelinae, viduae M. lacobi Kanis, Neomagi. 

43. 

CANISIUS 

STEPHAXO DE DEL.EX, 

decano arnhemiensis ecclesiae collegialis S. Walburgis. 

Colonia circiter 30. Octohris 1546. 

Ex apographo, quod saeculo XVII. scriptum esse videtur (2<*, pp. 2). Librarius 
ei superscripsit : „P. Canisius ad Decanum quendam." Alius quidam alia adnotavit, 
et inter haec annum 1559; vide quae infra post ipsam epistulam dicentur. Cod. 
colon. „Litt. Epistt. var." fol. non signato, quod est ante f. 82. 

Simiyliciter , non affectate esse scribendmn. Multis sacrae Scriptnrac senfenfiis 
et exemplis ostendit : Christnm esse ^^«««•w, qni soliis animas satief ac delectef ; affanien 
in hac vita etiam „pane doloris" nos vesci oporfere, in lacrimis jyaenifenfiac, ieiunio, 
stipe pauperiim ; non ctliena fantum , sed p^ofi^si^^num p)ropria vitia corrijyienda esse. 
Subditorum curum et animi fortitudincm comtnendat Chrisfumque ducem 2)>'oponit. 



' „Dico autem non nuptis, et viduis: Bonum est illis, si sic permaneant, sicut 
et ego. . . . Mulier alligata est legi , quanto tempore vir eius vivit ; quodsi dor- 
micrit vir eius, liberata est : cui vult, nubat, tantum in Domino. Beatior autem erit, 
si sic i^ermanserit secundum meum consilium : puto autem , quod et ego Spiritum 
Dei habeam" (1 Cor. 7, 8. 89. 40). 

^ Alteram quandam epistulam Canisius dicere videtur, quam epistuhie ad no- 
vercam datae adiunxerat: eam, quae huic proxime subiungetur. 

^ Vide epistulam proxime sequentem. 



Circiter 30. Octobris 1546. 227 

R. D. Decane. 
Gratia domini nostri Jesu christi semper assistat D. V. non 
possum sane non agere gratias humanitati tuae quod desideratissimis 
literis tuis aliquando tandem ad nos responsum dederis, sed falso 
putas me cuiusquam amici barbarie offendi quam ego tamen in literis 
tuis non agnosco. gratum fuit quod libere caussam tui silentij signi- 
ficaueris, gratum vero non fuit quod anxiam illam in loquendo scri- 
bendoque rationem excuses, ego qui nec bene loqui didici tacere non 
possum, quidquid primum occurrit apud amicos effundere soleo ratus 
nihil decere christianam simplicitatem dum affectate verba exquirimus, 
sententias negligimus , et curiositatis potius quam pietatis fructum 
referimusi. Ergo sic omnino de me tibi persuadeas rogo nihil apud 
me referre quoquo pacto scribas, sive germanice, sive latine, sive 
barbare modo sensum ullum ex scriptis tuis quae mihi magnopere 
probantur percipiam, sed ais tibi opus esse spirituali pabulo, quod 
certe solus ille dispensat , qui factus est panis de coelo descen- 
dens^, unde reficitur promiscua turba, etiam haerens in desertis^. 
Deserta profecto sunt curae, et occupationes huius saeculi quibus 
immersus animus gratiae ubertatem amittit , spiritus foecunditatem 
suffocat, et vitiorum germina fovet conservatque. Sed nec ab istis 
desertorum amatoribus abstinet Christi clementia quae cupit omnes 
salvos fieri et ad agnitionem veritatis pervenire*. Qui 
panis Angelorum° est, frangit suis ipse manibus panem quem ad 
saeculi consummationem usque^ dispensandum , atque distri- 
buendum relinquit suis discipulis^. Hi sive docent in sacris literis, 
sive admonent viva voce , sive exemplis incitant , veluti p a n e m 
vitae^ quo vegetantur animi nobis proponunt. Quare suo malo 
pereat, qui illatum panem fastidiosus non recipit, paulo post in per- 
petuum futurus famelicus, quia nostrum panem iustitiae non esurit 
cum tamen hic solus impinguet animas, confortet vires, et saturet 
appetitum^. Beati vero qui esuriunt et sitiunt iustitiam^^ 
(panem habentem omnedelectamentumii) quoniam ipsi satu- 
rabuntur, cum apparuerit gloria tuai^ qui solus imples 
omne animal benedictionei^, Quanquam ut p a n e m i 1 1 u m 
manducemus in regno Dei^*, multum refert in usu etiam nunc 
habere panem doloris^^, et cibum angustiae ^^. nam qui dixit. 
Satiabor cum apparuerit gloria mea^', idem non tacuit illud. 

^ Canisius pravam illam rationem reprehendere videtnr, quam jhumanistae" 
quidani in litteris scribeudis sequebantur. 

2 lo. 6, 50. 59. ^ Cf. Matth. 14, 13—21 : 15, 29—38. lo. 6, 1—13 etc. 

* 1 Tim. 2, 4. ^ Ps. 77, 25. « Matth. 28, 20. 

' Cf. lo. 6, 11. 25-66. Matth. 26, 26—29. Marc. 14, 22. Luc. 22, 19. 1 Cor. 
11, 23—26. 8 lo. 6, 35. 48. » Cf. Matth. 5, 6. '" Matth. 5, 6. 

" Sap. 16, 20. >2 ps. 16, 15. 13 p^. 144, le. n Luc. 14, 15. 

»5 Ps. 126, 2. iG Cf. lob 6, 7. 

" Ps. 16, 15; attamen vulgata editio habet: ,gloria tua". 

15* 



228 43. Canisiiis Stephano de Delcn. 

Fuerunt niihi lachrymac meao panis die ac nocte^ Ac 
rursus panem meum cum cinere manducabam^. Proinde 
quantum in delicijs fuit, et glorificavit se homo. ut ipse 
|dominus] in Apocalypsi [dicit], tantum dabitur ei tormentum 
ot luctus^, nisi iudicaverit modo seipsum ut non a Domino iudice- 
tur^ in die illa quando vix iustus salvabitur^. Foelices modo 
poenitentium lachrymae, quibus flammae aeternae extinguuntur, Foelix 
ieiunium quod coelesti saturitate pensatur. Felix Eleemosyna, qua 
Ohristum debitorem reddis, Foelix poenitentia, quae gaudium parat in 
Spiritu sancto, ah, miseros nunc homines quibus triste videtur in luctu, 
et amaritudine animae peccata recogitare^. Non sic rex 
nobilissimus Ezechias'^, non regius propheta David, qui laborat in 
gemitu per singulas noctes, et stratum in lachrymis 
rigat^. Momentaneum cruciatum refugimus scilicet ut aeternum 
nobis reservemus. Libet multis horis fabulari et tamen non libet 
paucis horis pro peccatis lachrymari, non pro peccatoribus precari. 
Dulce est inter amicos vivere, novitates intelligere, census sublevare. 
Dulce autem nobis non est Sanctorum sequi vestigia, pietatem, et 
simplicitatem amplecti, devotioni studere, ut nonnunquam solitarij 
levemur supra nos^ et conversationem in coelis nostrami'^ 
faciamus. in Haereticos clamare pium est, in nostra vitia saevire 
magis fructuosum. de aliorum defectibus conqueri zelus appelhitur, 
sed mortificare carnem nostram cum vitijs et concupiscen- 
tijs^^ revera zelus est secundum scientiam sanctorumi^. Con- 
descendere hominum imperfectioni prudentia est ut vocant, sed in 
omnibus quaerere solum quae ad aedificationemi^ prudentia est 
Evangelica. Dissimuhire abusus subditorum pro discretione censetur, 
sed indiscretam Praehitorum indulgentiam iudicabit Dominus prin- 
ceps ille pastorumi*. Satis est communem viam ingredi et multi- 
tudinis exemplo tegitur nostra tepiditas. Verum crede mihi est, qui 
non secundum faciem iudicet sed iudicium rectumi^ cui 
ne culpa minimae quidem cogitationis indiscussa relinquitur: et hoc 
dixerim Venerande Domine, ut quando inter Scorpiones et Colubros 
incedis ^^ qui semper imminent baculo invictae fortitudinis innitare nec 
facile ad dextram vel ad sinistram commoveare. Semper illius me- 
mor, qui clamat omnibus. Ego sum via, veritas, et vita^'^. 
Qui sequitur me non ambulat in tenebrisi^, ]^unc ducem, 
hunc protectorem, et vindicem assume, propter hunc argue, ob- 



' Ps. 41, 4. 

• Vulgata nostra: ^Cinerem tanKiuani pantMn nianducabam" (Ps. 101, 10). 

^ Apoc. 18, 7. * Cf. 1 Cor. 11, '^\. ^ 1 Petr. 4, 18. 

« Is. 38, 15. ^ Ibicl. ' Ps. n, 7. ■' Thren. 3, 28. 

'" Phil. 3, 20. " Gal. 5, 24. '- Rom. 10, 2. 8ap. 10, 10. 

'3 Rom. 14, 19. 1 Cor. 14. •_'<;. '^ 1 Potr. 5, 4. '•' lo. 7, 24. 

'« Cf. Ez. 2, 6. Luc. 10, 1'.». '^ lo. 14, 6. '^ lo. 8, 12. 



Circiter 30. Octobris 1546. 229 

s e c r a , i n c r e p a o p o r t u n e , i m p o r t u n e ^ ut fidelis i n v i n e a 
ista operarius^ habearis. Porro de M. N. Buchardo [sic]^ nihil 
aiiud allatum est hactenus non sine maxima multorum admiratione. 
P. Priorem*, et Mariam^ ad scribendum D. V. impuli, ut in eorum 
quoque scriptis consoletur spiritus tuus et cariss. fratris. Postremo 
utriusque vestrum precibus me totum commendatum iri precor, et si 
quid mea vobis efficiet opera, nuUum refugio laborem molestiamque. 
Dominus vos cum amicis omnibus tueatur incokmies. Coloniae. 

Canisium liarum litterarum auctorem esse et antiqui librarii testimonium et 
litterae ipsae comprobant. Inscriptio in apographo non comparet, nec tempus quo 
litterae datae sint. Nam altera quidem manu antiqua annus 1559 apographo 
ascriptus est, sed falso ascriptus. Colonia eas datas esse extremum earum verbum 
ostendit; Canisius autem ineunte anno 1547 Colonia discessit neque eo rediit nisi 
multo post et ad brevissimum tempus; toto anno 1559 Colonia abfuit. Cum autem 
ex epistula ipsa appareat eam ad decanum quendara datam esse , cumque Canisius 
novercae Noviomagi moranti Colonia 30. Octobris 1546 scribat se aliam adiungere 
epistulam et rogare , ut Arnhemium ad M. Stephanum, decanum ecclesiae S. "Wal- 
burgis, mittatur ^, pronum fuerit dicere epistulam nostram huic ipsi decano circiter 
30. Octobris 1546 inscriptam esse. Gentilicium denique „magistri Stephani" nomen 
editori liberaliter subministratum est a claro viro /. H. Hofman , ecclesiae S. Wil- 
fridi in Schalkwijk rectoris. Qui in archivo coraitum monteusium ('s Heerenbergh ; 
cf. supra p. 138), C. VI, n. 14, partem litterarum repperit, quas ^Judocus comes 
de Brunckhorst ac dorainus de Borkeloe" noraine Guilielrai IV. , coraitis montensis 
(qui anno 1546, octo annos natus, patre orbatus erat) , Embricara ad praepositum 
et archidiaconura ecclesiae S. Martini dedit de clerico aliquo ^praesentando" „ad 
vicariam, in parochiali ecclesia then Berge sitara . . . , ad presens per raortera hono- 
rabilis viri, domini Stephani de Delen, decani ecclesie S. Walburgis in Arnhem, 
ultimi possessoris ejusdem, vacantem". In eodera archivo idera R. D. Hofman tabulas 
accepti et expensi invenit. a vicariis ecclesiae illius montensis confectas; ex quibus 
cognoscitur Stephanum de Deleu a. 1550 unum quidem ex septem „senioribus 
vicariis" eiusdera ecclesiae fuisse, sed alio loco sedem habuisse. Qui tamen ante 
a. 1553 obiisse videtur; nara a. 1552 in tabulis illis inter septera ^seniores vicarios" 
recensetur [loannes] „Mascop loco Deelen". 



1 2 Tim. 4, 2. 2 Matth. 20, 1. 

^ Doctorem Burchardura van den Bergh (de Monte) , novercae suae fratrem, 
dicere videtur. De quo supra p. 116-. Is cum Concilio tridentino interfuisset, auno 
1547 a Ferdinando I. in universitatem viennenseni ad theologiara tradendam vocatus 
est, et propterea (ni fallar) a Cauisio hic „M.N." = magister noster vocatur (/. It. 
V. Aschhuch , Geschichte der Wiener Universitat III [Wien 1888] , 89*). Nisi 
forte librarius nomen ^Burchardo" falso supposuit nomini „Euerhardo" ; Everardus 
Billick, theologiae professor coloniensis et provincialis Carmclitarura, collocutor erat 
in coUoquio religionis, quod 27. lanuarii 1546 Ratisbonae inchoatum est. 

* Gerardum Hammontanum, Carthusiae coloniensis priorem, dicere videtur ; qui 
pietatera diligenter et ipse colebat et in alios diffundebat ; cf. supra p. 78. 92. 209 *. 

^ Mariam de Osterwijk ; vide supra p. 21. 38. 209. 209*. 

•^ Vide supra p. 226. 



230 •^■^- Antonius Vinck Petro Canisio, Leonardo Kessel, Adriano Adriani. 

44. 
ANTOXIUS \ INCK, 

theologiae studiosus lovaniensis et novicius Societatis lesu ', 

PETROCANLSIO, LEONARDO KESSEL, ADRIANO ADRIANL 

Sociis coloniensibus. 

Lovaiiio 20. Novemliris 1540. 

Ex autographo (2°, 2 pp.). Cod. colon. ,Litt. Epistt. var." f. 19. 

Mtnericordiam Dei laudat, qiii se pigrum et tepidum in servitium suu»i vocarit. 
Se pauperem esse et a patre sene veniam discedendi non facile impetraturum. Socios 
lovanienscs communem velle hahitationem instituere. Mentis suae pugnas et pia aperit 
consiJia. De amicis et patronis quaedam refert. 

Honorandis in christo dilectissimis patribus ac fratribus. G. Leo- 
nardo kessel M. petro Kanisio ac M. Adriano adriani Anthonius 
Vijnck S. p. d. 

Gratia domini nostri ihesu christi abundet semper in cordibus 
nostris amen. 

Nunquam satis admirari possum diuinam erga genus humanum 
misericordiam et zelum quo peccatores nititur ipse altissimus super- 
benedictus non solum vocare'^ sed et compellere vt intrent^, e 
quorum numero me" vnicum et supremum conspicio, iam enim in- 
numeris admonitionibus tum externis tum internis monitus et vocatus 
nokii audire nec ob [id] reiecit me clementissimus , sed et per alios 
etiam de facie quidem ignotos non desiuit adhortari. Ad hec vero 
mei patres et fratres in christo ihesu, obmutesco, et quodammodo 
lectis vestris ad me missis literis attonitus herebam cogitans quid 
hec aessent et quid erga me Deus disponeret meam contra animad- 
uertens nimiam tepiditatem. mente igitur fateor me illi optimo maximo 
Deo nunquam posse agere sufficientes gratias. Latius dispositionem 
meam dcscriberem nisi putarem vos accepisse literas a me ad M. 



Subter tria vocabHlu, quae sequuntur, in autographo linca ducta est. 



> Antonius Vinck, brabantius, ex Bauterseni, vico regni belgici, ortus, a Fran- 
cisco Sacchino, Societatis historiographo, appellatur „magnorum vir meritorum: quae 
triginta annorum, quos fere in Societate vixit, intemallo varijs in Prouincijs, gra- 
uissimisque muneribus , illibata semper fania , et conimuni approbationc collegerat" 
(Historiae Societatis lesu pars tertia [Romae 1649] 1. 4, n. 76). Vinck , cum 
Romae aliquamdiu ^ministri'' munus obiisset, in Siciliam missus est ibique tlieo- 
logiam moralem docuit, coilegia mcssanense et catanense rexit, de syracusano bene 
meruit. Postea primus treverense collegium, itemque primus rhenanam Societatis 
provinciam gubernavit. Congregationibus etiam generalibus duabus interfuit et pro- 
vinciam Societatis lombardicam visitavit. Vivere desiit Bononiae anno 1576. Vide 
etiani, quae de eo infra adnotabuntur ad epistulam Tappero missani 10. lanuarii 1548. 

2 Matth. 9. 13. s Luc. 14. 23. 



29. Novembris 1546. 231 

Adriaimm scriptas in quibus rem meam aliquatenus pictorum more 
carbone delineaui , cecus queso quid iudicare potest de coloribus ? 
palpantium vero more cupiam saltem tandem aliquid mecum efficien- 
dum Domino creatori ac redemptori meo, Sed quidem defectus me 
obruunt, implicatus enim sum secularibus negocijs que secundum ex- 
teriorem quidem hominem placent et dolerem pro parte [?] oblata 
nisi occasio daretur habitandi cum confratribus, quod quando tandem 
fiet non video ex parte mea, cum non tantum habeam quo me possum 
extra collegium alere imo nec vix quidem in collegioi. Nihil mihi 
patrimonij est, imo pater senex fere octuagenarius oneri est, qui ad- 
huc ignorat resignationem meam ad societatem uestram, Premonui 
eum aliquoties ne animum suum mee praesentie addiceret. futurum 
fortassis praedixi quod frustraretur , habuit iam aliquamdiu imagina- 
tiones et quodam modo timuit quod ingrederer religionem, quod tamen 
dixit si contingeret gauderem secundum interiorem hominem^, 
verum multis mihi constaret lachrimis, tu inquit vnicus baculus senec- 
tutis mee, habeo tamen plures et fratres et sorores superstites, his et 
similibus senem conor paulatim inducere vt si fortassis contingeret 
me aliquo vocari seu mitti, aut etiam si palam fieret quod adhuc 
opertum est minus miraretur ac leuius ferret. Imaginamur nos (si 
superioribus placeret) modum aliquem cohabitandi^ qui procul dubio 
esset vtilissimus sed quomodo succedet nescio, comitto alijs, quod 
autem ad personam meam attinet quomodo ageretur qui hic enutritus 
circumdatus [sum] multis et varijs consanguineis et notis diuersis- 
sime conditionis , committo patribus prudentioribus me , si ex me 
interrogem'' non satis afficior, mallem remotius ab ipsis et ipsorum 
noticia' agere donec saltem aHquid profecissem in via dei et cor- 
rectione mearum concupiscentiarum quibus multis in modis irretitum 
me inuenio. 

hec ad vos fratres scribo non vt historiam tantum cognoscatis 
verum vt ex istis perspecta imperfectione mea deum feruentius simul 
et frequentius pro me oretis. Scio quidem scientia speculatiua vt 
adhortamini contemnenda vihora omnia que insanus mundus offert vt 
liberius christo vacem , id enim apertissime diuus paukis et scriptis 
et exemplis profitetur^, verum manum aratro applicare vt aiunt* quid 

* cholialoitandi autogr. '' Sic ; fortasse legendum: interrogent. 

" noticiam autogr. 



^ Vinck paulo inferius scribit se in ^collegio theologorum" habitare; quod 
etiam „Sancti Spiritus" vocabatur, et inter collegia theologicae facultatis primum 
et antiquissimum erat : anno 1561 vel 1562 quodam modo in duo coUegia divisum e>^t 
^Bursae'' eius sive annui reditus studiosis destinati eo tempore sat tenues erant 
[Analectes pour servir ii l'histoire ecclesiastique de la Belgique I [Louvain-Bruxelles 
1864], 146—147). ^ Ro,„, 7^ 22. 

^ V. g. : ^Omnia detrimentum feci, et arbitror ut stercora, ut Christum lucri- 
faciam, et inveniar in illo" . . . (Phil. 3, 8. 9). * Cf. Luc. 9, 62. 



232 44. Aiitonius Vinck Petro Canisio etc. 29. Novembris 1546. 

sit nescio ' . . . . p e 1 1 i s p i- o p e 1 1 e ^ petitur. r a t e i g i t u r d o- 
minum messis^ vt et messem simul cum operarijs dirigat in sum- 
mum dei honorem ac christifidelium salutem. Ago maximas vobis 
gratias qui dignati estis tam paterna piotate plenas admonitiones ad 
me scribere. Ago et consimiles gratias charissimo meo Adriano qui et 
absentis frequenter mei memoriam facit in conspectu altissimi, precor 
vos benoceptis [sic] pergite, spero ego cum hoc renouationis seu vt alijs 
magis placet reuocationis tempore emendationem et renouationem -l 
Salutabitis oro meo nomine quotquot ibi sunt fratres et amici com- 
mendantes me eorum orationibus. Salutat vos Elisabeth que decumbit 
in senodochio [sic], Salutant vos et aliquot sorores ex monasterio sub 
castro'^ simiHter et alie aliquot virgines cupientes communicari vestris 
orationibus. Salutant M. Adrianum. Magister noster Joannes Hasselt ^, 
praesides nostri collegij simul cum omnibus magistris et ancillis, simi- 
liter et gertrudis apud magistras sorores*^ salutat. Salutat et vos 
M. Adrianus'' qui habitat in domo helie schor^. Commendatum me 
habete in domino ac semper curate vt crescatis et fructum afferatis 



Sequitiir vocahulum ohsciire scripttu». 



1 lob 2, 4. 2 Matth. 9, 38. Luc. 10, 2. 

* ^Renovationeni studiorum" Vinckius dicere videtur, quae feriis peractis in- 
stitucbatur. Haec renovatio illo terapore saepe festo S. Catharinae martyris , pa- 
tronae philosophorum (die 25. Novembris) , agebatur. Fortasse autem altera illa 
.renovatio" hic significatur , quae est votorum religiosorum. Quae hoc ipso anno 
1546 a Sociis lusitanis fieri coepta, postea a S. Itjnotio omnibus , qui ultima vota 
nondum nuncupassent , pracscripta est quotannis facienda in festis nativitatis et 
rcsurrectionis domini, nisi forte iis diebus alii a rectore substituerentur (Constitu- 
tiones S. J. P. 4, c. 4, n. 5 et D. Polaiiciis 1. c. I, 198. Ant. Franco S. J., Synopsis 
Annalium Societatis lesu in Lusitania [Augustae Vind. et Graecii 1726] p. 19). 

* Prioratus monialium cisterciensium dici videtur, qui vocabatur „B. Mariae 
in Vinea", „La Vignette", „De Wyngaert" ; hic enim in via mechliniensi ac ca.stro 
caesareo fere subiecta erat [Analccfcs pour servir a Thistoire ecclesiastique de la 
Belgique XI[ [Louvain-Bruxelles 1875], 136. Tf. Boonen, Geschiedenis van Leuwen, 
ed. Ed. van Even [Leuven 1880] p. 194). 

* Leonardus loannes van Hasselt sive Hasselinus, theologiae doctor lova- 
niensis, quem cum loanne Hessels , theologo lovaniensi et tridentino (1522 — 1566), 
confundere non oportet, clarum edidit opus „De Nectarii Constantinopolitani facto 
super confessione" et anno 1551 a Carolo V. Tridentum ad concilium missus est. 
Hic, inquit coUcgii loranicnsi.s Jii.^^toriciis, „multa in societatis commondationem scripsit 
et dixit . . . Theologus insignis, et magni apud Brabantos nominis, missam a Deo 
societatem omnique fauore dignissimam iudicabat , nec illos modo qui in ea dege- 
rent, sed et illos qui ex eius consilijs vitam instituerent , suam salutem in tuto 
coUocare affirmabat" (*Cod. bruxell. „Hist. CoU. Lov." p. 16. Cf. etiam Manarci 
commentarium p. 18—19). " Ursulinas? Urbanistas? 

" Fortasse Adrianum Candidum (de Witte) , antverpiensem, dicit , qui Parisiis 
anno 1550 in Societatem admissus esse fertur et Lovanii anno 1557 in eadem mortuus 
est (cf. DeJptace 1. c. p. 3*). 

* „Doctor Elias Schorius, consiliarius regius in concilio Brabantiae, vir ad- 
modum prudens et pius, aedes multo ampliores cum hortis . . . Deo inspirante, dona- 
tione perpetua Societati tradidit anno 1556" (Manareiis 1. c. p. 14). 



45. Cauisius Leouardo Kessel. Sub finem auni 1546. 233 

vberiorem ^ quod obsecro in nobis dignetur incipere et perficere qui 
omnium bonorum est autlior in secula benedictus. Literas quaeso vbi 
oportunitas detur ad me scribite. 

Louanij in collegio Theologorum 29 nouemb. 1546. 

Anthonius vynck de bouterssum 
ex animo seruus et confrater. 

45. 

CANLSIUS 
P. L.EOXARDO KESSEE,, 

Sociorum coloniensium in-aefecto. 

Leodio siil) finein anni 1546. 

Ex Badvro, De vita Canisii p. 36 — 37. Eadem narrat Barth. Fisen, leodiensis, 
S. J., Sancta Legia Romanae Ecclesiae tilia. P. 2 (Leodii 1696) p. 345. 

Dc orationihits sacris Leodii a se habitis favoreque episcopi. 

Cum ex defectione Hermanni Wedani arckiepiscopi poimlus colo- 
niensis in magmm haeresis discrimen venisset, „Iohannes Gropperus" , 
inquit Raderus, „cum vniuerso Coloniensis Academiae et Cleri concilio 
Canisium ad Leodiensem Atitistitem ^ aduersus nascentem sectae flammam 
auxilium petitum leyauerunt^. In qua functione cum diutius cogeretur 
Leodij propter rei grauitatem haerere, ne honas horas otio transmitferet^ 
more Societatis interim Cathedras procurauit, et festis diebus omnihus 
historiam Euangelicam frequentissima concione explicauit, saepeque eodem 
die in Episcopio, paraeciaque binas conciones habuit, alias etiam Eccle- 
siasticos a Decano citatos ad officij munus exequendmn hortatus^. Te- 



1 Cf. Matth. 13, 8. lo. 15, 1— 10. 

2 Georgium Austriacum; de quo, praeter alios, scripsit loun. Chapeavilhts, 
Qui Gesta Pontificum Leodiensium scripserunt auctores praecipui III (Leodii 1616), 
351 — 383. Boero, postquam in vita Canisii (p. 46) recte scripsit, Canisium anno 1546 
functmn esse hac legatione, eandem in vita laii (p. 85) transtulit in annum 1545 
(ante comitia vormatiensia). Quem errorem secutus est Gothein 1. c. p. 677. 

^ Capitulum metropolitanum coloniense in liis angustiis iam anno 1544 a ca- 
pitulo cathedrali leodiensi per litteras opem petierat (Acta leodiensia, collecta a 
//. /. Floss m „Annalen des historischen Vereins fiir den Niederrhein" XXXVII 
[Kijln 1882], 144 — 176). Canisius in ^Testamento" asserit se „optatum subsidium 
impetrasse" ; vide supra p. 46 et ea , quae ex archivo capituli leodiensis affert 
Eiess 1. c. p. 65 — 66; quae ostendunt in conveutu capituh" de subsidio illo actum 
esse 10. et 22. Decembris 1546. Alia monumenta rerum Leodii a Canisio gestarum 
in Belgio non superesse cognosci potest ex los. Daris, Ilistoire du Diocese et de la 
Principaute de Liege pendant le XVP siecle (Liege 1884) p. 431. 

* Decanus capituli cathedralis S. Lamberti tunc erat Gerardus de Groisbeck 
(Groosbeeck), qui anno 1563 episcopus leodiensis nominatus est {lo. Er. Foidlon S. J., 
Hi.storia leodiensis tom. II, P. 1 [Leodii 1736], p. 255—277. /. De Thenx, Le Cha- 
pitre de saint Lambert a Liege III [Bruxelles 1871], 52. 76). 



234 '^^- Canisius loanni Groppero. 

stantur llterae Canisij ad Leonardum Kesseliuni, primum Colon: Collegij 
praesidem, quibus docet; ipso Xatali Christi coactum ah Episcopo, qui 
fuit Georgius Austrius Maximiliani Romani nominis primi filius , ex 
tempore de rebus diuinis apud ipsum et aulicos verba facere; singu- 
larique amoris significatione tractatum, ad mensamque adhibitum." ^ 

46. 

CANISIUS 

lOAXXI GROPPERO, 

canonico ecclesiae metropolitanae coloniensis et scholastico ecclesiae S. Gereonis -. 
Geisliiiga 24. lanuarii 1547. 

Ex apographo eiusdem temporis (2**; 3 pp.), quod est Dusseldorpii in archivo 
regni horussici, convolut. : „Geistliche Sachen n. 535 (Churculn)". 
Edidit Varrentrapp 1. c. II, 112—114. 

De legatione ad caesarem religionis caiisa a se pro Coloniensibus suscepta. De 
militiim vitiis, Ottonis cardinalis augustani hospitalitate, electoris Palatini paenitentia, 
fautoribus quibusdam Hermanni Wedani puniendis. Coloniensem clerum in aula 
caesaris maxime laudari. Magno animo causam ecclesiae agendam esse. Quantos 
triumphos caesar in bello smalculdico de principibus et civitatibus protestantibus 
egerit. Petrum de Soto, Granvellanum, alios Coloniensibus patrocinari. 

Jliesus 

Reuerende Domine Groppere 

Gratia domini nostri Jhesu Christi semper dignitatem tuam custo- 

diat, custodiuit ea me quidem hactenus, vt si non animo (quod ma- 

xime vellem), corpore tamen incolumis ad Caesarem peruenerim^. 

Interea vero dum preeuntem Caesarem assequi conor, phis satis didici 



' ,Leodiensis [Antistes] Georgius ab Austria, cuius ante nouam episcopatuum 
in hisce partibus distributionem , longe lateque per Belgium iurisdictio patebat, 
publico diplomate ad 4. Non. Sept. [1554] dato, liberam fecit societati in sua dio- 
cesi, munia sua iuxta priuilegia sibi a Pont. Max. indulta obeundi potestatem" (* Cod. 
bruxell. „Hist. Coll. Lov." p. 22). Gf. supra p. 195—197. 

^ De Groppero vide supra p. 144. 204. 205. 

* Paulus III. sententiae, qua Hermannum Wedanum ab archiepiscopatu colo- 
niensi removerat, exsecutioncm Carolo V. caesari commisit et litteris Roma 3. lulii 
1546 datis Adolpho de Schaimiburg (Schauenburg) , Hermanni coadiutori, admini- 
strationem archidioecesis tradidit. Colonienses itaque , quo citius ab Hermanno se 
liberarent, sub finem anni 1546 ad caesarem loannem de Isenburg et Everardum 
Billick , ad Leodienses vero Canisium miserunt. Hic , rebus Leodii feliciter gestis, 
urgetur, ut ipse ait (supra p. 46) ^iterum a clero catholico, ut legatus abeat ad 
Carolum V. caesarem , in castris occupatum , ut rebellantes lutheranos principes 
suae suhiiceret potestati". Ex iis autem, quae infra (monum. 22—24) primum in 
lucem edentur, tabulis patet Canisium non solum a capitulo coloniensi mis.sum 
esse, sed etiam ab ipso Adolpho de Schaumburg administratore ; qui, praeter alia, 
Carolo V. litteras, Verallo autem, nuntio apostolico, exemplam iuramenti sunimo pon- 
tifici praestiti per Canisium misit. 



24. lamiarii 1547. 235 

verum illud esse quod vulgo dicitur. miseri Miseri^ qui castra se- 
quuntur^ Et illud etiam Multa bellum habet inania^. Quamquam 
vtinam inania duntaxat vt militia non simul omnium scelerum foret 
sentina, est locus hic in quo biduum egit Cesar, ab incohs Geiseling 
appellatur et miliaribus tantum tribus ab Vlma distat^. Vlmam'' 
processerat Legatus ille Verallus'^ quum heri ante prandium huc ac- 
cederem". Sed ilico agnitum me vltro excepit Cardinalis Augustanus ^ 
meque tum in hac Ciuitate tum Vlme sibi perpetuo adesse iussit. 
Adeo beneuolentiam erga me suam confirmatam vult heros humanis- 
simus, quam Wormatiae faustis auspicijs mihi primum ostendit decla- 
rauitque. In huius igitur familia dego. quamdiu inter Caesareanos 
vestro nomine versari cogor. Et vt rem ipsam teneas H. Comes e 
Weda nuUos ad Cesarem Legatos misit. quos ad palatinum deflexisse 
mihi fit probabile, Palatinus autem aegre admodum in caesaris gra- 
tiam receptus^ nihil sane iam consuluerit quod rebus vestris obfutu- 
rum sit. Presertim cum accepti ab Hermanno illo consilij in religione 
innouanda, non dubiam paenitentiam Cesari comprobarit. Granuelanus '^ 
audita legationis mee causa etiam hoc nobis precatus est vt Mander- 
scheidt^ Omphalius^ et similis farine homines, apud Caesarem sese 
conspiciendos prebeant, quod sicut ipsis ea temeritate nihil magis 
paenitendum , ita vobis digna in illos seueritate Cesaris nihil facilius 
impetrandum esse videatur. Arguunt hi consiliarij senatus istius con- 



* Sic; sed alteriim miseri supervacaiieuDi fiierit. 

^ Vbinam apoyr. " Varrentrapp falso: accederer. 



' Nulla fides pietasque viris qui castra sequuntur: Lucanas, Pliars. 1. 10, v. 407. 

^ Canisius hanc sententiam fortasse mutuatus est ab Erasmo Roterodamo, qui 
inter ^adagia" sua hoc habet: „llo/J.d zsva toH -okifj.ou. Multa belli inania" (Adagia 
chil. 2, cent. 10, n. 19; in editione sub ,oliva Roberti Stephani" a. 1558 facta col. 599). 

* Geislingen nunc oppidum est regni wurtembergici ; tunc in Ulmensium 
dicione erat. Vandenesse, Caroli V. secretarius, in actis diurnis itinerum eius scribit 
eum 21. lanuarii Geislingae et 25. lanuarii in itinere ulmensi fuisse {Will. Brad- 
ford, Correspondence of the Emperor Charles V. [Londou 1850] p. 559). 

* Hieronymus Verallus, archiepiscopus rossanensis et nuntius apostolicus. 

* Otto Truchsess de Waldburg. 

" Fridericus II. , comes palatinus et imperii elector , qui caesaris propinquus 
cum eoque educatus erat, senex cum eius hostibus se coniunxerat; sed mense De- 
cembri a. 1546 Halae Suevorum veniam suppliciter petiit et impetravit {Laur. 
Surius 0. Carth., Commentarius brevis rerum in orbe gestarum [Coloniae 1568] p. 320). 

' Nicolaus Perrenot de Granvella, cancellarius imperii, vir potentissimus. 

* Theodoricus comes de Manderscheid, Hermanni Wedani propinquus, a. 1545 
in comitiis vormatiensibus cum Smalcaldensibus de coniunctione inter eos et Her- 
raannum efficienda egerat. Attamen mense Februario anni 1547 Hermanno per- 
suasit, ut dignitatibus suis abscederet {Varrentrapp 1. c. p. 86. 115 — 117. 246. 275). 

^ lacobus Omphalius, Hermanni consiliarius , sub initium anni 1546 mandatu 
„statuura saecularium" electoratus coloniensis capitulum metropolitanura in Hermanni 
partes trahere conatus est. Coloniae ius docebat ibidemque anno 1570 mortuus 
est (/. Doellinger , Die Reformation I [Regensburg 1846], 541—543. Varrentrapp 
I. c. p. 262. M. Lossen, Der Kolnische Krieg, Vorgeschichte [Gotha 1882] p. 646). 



236 "^6. Canisius loanni Groppcro. 

niuentiam quod accepta Caesaris sententia de confiscatione bonorum 
Doctoris Siberti pergat etiam illum ciuem istic ferre ^. procedat clerus 
inquiunt ad vlteriora. nullus enim alius in tota Germania Caesari com- 
mendatior nullus omnino spectabilior, et publica omnium defensione 
dignior^. Testantur" id porro viri vt maximi ita fide dignissimi, vt pro- 
inde timorem omncm mittere ac in sanctissimo hoc instituto fortissimos 
animos confirmare debeatis. (^ausa non tam vestra quam ecclesiae 
agitur. Et proptcr elhesum Christum agitur, tanto quidem maiore 
vestrum omnium non desitura cum gloria, quo minus et vestris ]al)oril)us 
et sumptibus parcendum arbitramini. Quod si parum est summi pon- 
tificis ac primarij post Christum iudicis aequissimam obtinuisse sen- 
tentiam, eamque pijssimorum omnium sufifragijs ac doctiss: hominum 
iuditijs nusquam non eximie confirmari, saltem illud vel desperantes 
animos in certam spem erigeret victorie quod augustiss: Cesar in- 
sperato rerum suaruin omnium successu potiatur. Gloriantur feroces 
Franckfordiani, et Vlmenses tumidi, quod vnius Caroli pedibus accidere 
supplices queant^, Potens Wirtenbergensis dux in deditionem venire 
sibi gloriosum estimat'*, et Augustensium celsitudo seruitute maxima 
libertatem (vt somniabat'') Euangelicam commutat^. Ciuitates Ger- 
maniae non minus populose quam florentes ac munitae nunc ad vnam 



Testatur aporjr. ^ Vayvcntrapp: somnieljat. 



' Sibertus Lowenberg (Lamvenberch), iuris professor in universitate coloniensi. 
eodera tempore tum archiepiscopi coloniensis consiliarius tum procurator erat Philippi, 
Hassiae landgravii ct capitis pi-otestantium. Cum appellationi ab academia contra 
Hermannum factae assentiri nollet, iure redituque academico privatus est; taudem 
initio anni 1547 ex ipsa etiam urbe coloniensi sua sponte exiit. Postea in caesaris 
gratiam rediit {Varrcntrairp 1. c. p. 93. 100. 250. Enncn 1. c. IV, 557—558). 

- Haec Coloniensium religio exterorum etiam ac posterorum admirationem 
excitavit; cuius exemplum est in opusculo Bartholomaci cardinalis Pacca ^De' grandi 
meriti verso la chiesa cattolica del clero, dell' univcrsita e de' magistrati di Colonia 
nel secolo XVL (Roma 1840) p. 3—56. 

^ Francofurtum ad Moenum et Ulma, quae civitates tunc liberae vel .im- 
{leriales" erant, omnium fere maxime apud confoederatos Smalcaldenses auxilium 
Hermanno ferendum agitaverant. lam vero Francofurtensium legati 7. lanuarii 1547 
Heilbronnae magna pecunia caesaris gratiam obtinuerunt. Ulmenses centum milia 
tiorenorum aureorum imperatori tradere et peditum eius decem turmas excipere 
debuere {Varrentrapp 1. c. p. 260. Leop. von Rankc, Deutsche Geschichte im Zeit- 
alter der Reformation IV [4. Aufl., Leipzig 1868], 338—340. Janssen 1. c. III, 84 
ad 85. 234-236. G22— 623). 

"* Udalricus dux wurtembergensis 7. lanuarii 1547 Heilbronnae pactionem 
cum Carolo V. fecit et 4. Martii Ulmae ipse veniam ab eo efflagitavit {Jani^sen L c. 
111, G24 — 625. Correspondenz des Kaisers Karl V., mitgetheilt von K. Lanz , II 
fLeipzig 1845], 517-528). 

* Augusta Vindelicorum, urbs imperialis, quae per Sebastianum Schaertlin de 
Burtenbach, militum suorum ducem, ab oppido faucensi (Fttssen) usque ad Augustam 
ecclesias et monasteria rapinis ac sceleribus repleverat, centum et quinquaginta 
milia florenorura solvere et prae.sidium imperiale excipere debuit, Schaertlino pro- 
fugiente {Janssen 1. c. HI, 599—601. 625). 



2-1. lamiarii 1547. 237 

omnes, gratiara illius ambiimt, quem pertinacibus profecto studijs ac 
impijs federibus inter se initis velut Tirannum quendam insectabantur % 
Et unus adhuc Episcopus qui senilibus membris prudentiam senilem 
excussit aduersus vos et authoritatem omnium maiorum sese tueri 
sufficiet? facile fuerit psitaci vel pauonis tumidam effigiem sibi vin- 
dicare. Sed quid horum animalculorum tenuitas ad inuictam lateque 
spargentem alas aquilampi Caesarem Vhnae'' adibo et rem omnem 
apud D. Yerallum illic expediam. Si Deus opt. maximus mihi 
fauere pergat Ibidem responsorias ad archiepiscopum nostrum literas 
a Cesare diligenter petam. Consiliariorum vna hec sententia est, ex- 
pectandum esse responsum% Statuum et Comitiorum istorum succes- 
sum 2. post vero plurimum referre vt que ad regalia ^ spectant aliaque 
similia nouus Archiepiscopus coram expetat a Caesare potissimum si 
(quod credunt omnes) tandem confectis rebus Spiram caesar sese 
recipiat. Ego si conditionem "^ rerum istic vestrarum nossem presertim 
que hodie tractate sunt, maiorem fortasse ex hac profectione fructum 
referrem. Ita spero meum perspexistis animum vt meam vobis com- 
mendare diligentiam nihil sit opus. Quum" ad castra hec faelicissima 
scribitis , est cur Cardinalis Augustani fidem et operam imploretis. 
Confessor vere Christi confessor quem nostis^, et Obernburger cui 
munus illud promissum est ^ dein Granuelanus et Nauius ^ amicis- 
simos mihi vobisque onmibus exhibent sese, Dominus conseruet tuam 
dignitatem, et Reuerendissimum vna cum toto Clero*^ incolumem, ex 
Keyselingen 24 Januarij 1547. 

Seruus tuus P, Kanisius 

* insectabant Varre^Uyupp. ** Vlmam ctpogr. 

" Fortanse legendum: ante responsiim. '' Varreittrapp falso: conditionuin. 

" Varrentrapp perperain : Quid. ' cum tota clero Varrenfrapp. 



' Insigne generis wedani (quod uuuc principale est) pavones continet ; im- 
peratoris signum aquila erat biceps alasque expandens. 

- Imperator 21. Decembris 1546 ordinibus electoratus coloniensis mandaverat, ut 
24. lanuarii Coloniam convenirent; huius conventus praesides commissarios suos 
Philippum Lalaing, Geldriae praefectum, et Viglium van Zwichem designaverat. Quibus 
22. lanuarii Coloniam advectis multum laborandum fuit, ut „saeculares status", 
Wedano devotos, ad officium reducerent {Varrentrap^p 1. c. p. 272 — 274. Fr. Ec. 
V. Merimj und L. Reisdiert , Zur Geschichte der Stadt Kijln am Rhein III [Kohi 
1839], 127—142). 

^ lura quaedam dicit, vekit vectigal exigendi , ius dicendi, similia, quae epi- 
scopis germanis ab imperatoribus deferebantur. 

* Carolo V. a sacris confessionibus tunc erat P. Petrus de Soto 0. Pr. Huic 
Canisius litteras commendaticias tradere potuit, ab Adolpho archiepiscopo acceptas. 
Quas vide infra, monum. 23. 

* loannes Obernburger e caesaris secretariis erat {Fastor, Reunionsbestrebungen 
p. 30. 306). 

^ Doctor loannes Naves, luxemburgensis, vicecanceHarius imperii erat. Canisius 
tum huic, tum Granvellano ab Adolpho per litteras conmiendatus erat. \'ide infra, 
monum. 24. 



238 47. Canisius loanni Groppero. 

An den hochgelertenn Envirdigen Hercn lohan Gropper Doctor 
vnnd Scholaster zu S. Gereon bynnen CoUen. 

Gropper Canisio rescripsit Colonia 20. Februarii 1547. 

47. 

CANISIUS 
lOAlVXI GROPPERO. 

Ulma 28. lannarii 1547. 

Ex apographo antiquo , quod est Dusseklorpii in archivo regni borussici, Con- 
volut. : ,.Geistliche Sachen n. 535 (Churcoln).'' 

Ex eodem apographo hanc epistulam primus in lucem emisit Varrentrapp 1. c. 
II, 114—116. 

Se ciim caesare Vhnam ingressuni esse. De caesaris victoriis incruenti^. Ec- 
clesiae trinmphiim ex concilio tridentino sperandmn esse. Se in aitla id effecisse, 
itt lioinam scriheretiir ad pallium aliaque pro novo archiepiscopo ohtinenda , atque 
itt indiiltum quoddam iudiciale eidem concederetur. De lite in canonicos qitosdam 
colonienses illafa , „regalihns'^ in arcJiiepiscopum conferendis , cardinaJis aitgustaiii 
humanifate. 

Jhesus. 
Reuerende Domine Groppere. 
Gratia domini nostri Jesu Christi et pax tecum perpetuo. Scripsi 
iam istuc sepenumero, ne quid mearum rerum ignoraretis. At 25. Ja- 
nuarij vna cum Caesare et Cardinale Augustano Vlmam ingressus 
sum, Ciuitatem illam certe nobilem, diuitem ac Imperiali nomine 
dignam, nisi haeretica lues primum eam ab Opt: Max: Deo, tum ab 
Imperatore fidissimo alienauisset. Dedit autem nunc intellectum 
vexatioi, vt licet spiritualibus oculis Catholicae fidei splendorem, 
necdum recipiat, quia tetra errorum caligo praepedit. nihil tamen 
ol)scure iam intelligat, quae ad externam politiam pacemque publicam 
spectant^. Faxit pax nostra Christus^, vt sicut onmes Germa- 
niae ciuitates, praeter Argentinam, sese voluntati Cesaris per omnia 
dediderunt ita demum Religionis nostrae primoribus Episcopis dent 
manus onmes Ecclesiae hostes ac aemuli. Primum (.Deo sic volente.) 
effecit incruenta non minus ac insperata Caesaris victoria: alterum 
atque id longo prestantius efficiet spero (duce Christo.) praedicanda 
.S. Patrum apud Tridentum Synodus , quae quidem in densissima 
errorum hac caliginc Germanis , vti certissimum presidium , aff^ulget. 
Nunc si rerum nostrarum statum percunctaberis , primum sic liabe 
prudentissiine vir: expoctari hic anxie vestrorum Comitiorum qualem- 
cunque progressum, ita vt nisi Cesar quid istic actum sit, norit, ad 
Reuerendissiraum Archiepiscopum rescripturus esse non videatur'^. 

» Is. 28, 19. 2 Cf. Janssen 1. c. III, 572. " Eph. 2, 14. 

* ^Status saeculares" electoratus coloniensis 31. lanuarii 1547 imperio Adolphi 
de Schaumburg se subiecerunt. Adolphus 24. lanuarii a capitulo ritu usitato ad 



28. lanuarii 1547. 239 

Proinde mihi tantisper hic morandum suadent (.sed non sine summo 
meo incommodo.) donec rerum vestrarum accepto nuncio. quid apud 
Cesarem vestro nomine procurandum sit, certius fiat. Interim hoc 
apud Reuerendissimum Cardinalem Augustanum effectum est, necnon 
apud Reuerendissimum Nuncium et Cesaris Consiliarios, vt tum ad 
Cardinales , tum ad pontificem de gratis concedendo pallio i et Bullis 
expediendis^ perscripturi sint. Quod ad Breue apostolicum attinet, 
frustra vobis expectatur, quia Romam nuper a D. Nuncio remissum 
est^. Hoc grauiter ferunt etiam amici vestri, promissum ante annum 
esse mandatum Capitulj et Vniuersitatis, quod hactenus ad Concilium 
haud peruenerit ^. Quare quod me istinc abeunte hac in re consultari 
coepit, exequendum curabitis. Integerrimus vir Obernburger, qui pro- 
raissos aureos difficulter accepturus mihi videtur^, huc ilico mitti 
postulat formam'' indulti, quod olim Hermannus obtinuit ad deputan- 
dum Commissarium ante suam intronizationem , ad audiendas causas 
appellationis ex alto secularj iuditio^. Quapropter et illius et meam 

* Varrentmpp liaitd recfe: formulam. 



arara maximam summi templi deductus et sollemniter pronuntiatus erat arclii- 
episcopus. 

* Arcliiepiscopi sub poena dignitatis amittendae intra tres menses a consecra- 
tione vel, si iam antea episcopi fuerint, a confirmatione sua computandos a romano 
pontifice pallium petere debent, neque .pontificalia" neque iurisdictionis integram 
pote.statem exercere possunt, antequam vestem illam sacram acceperint , cuius usus 
antiquissimus est, quaeque arcliiepiscopos fere ab episcopis distinguit ac cum summo 
pontifice speciali modo iunctos declarat. 

^ lure canonico sancitum est, ut episcopi et archiepiscopi electi vel nominati 
intra tres menses, a die electionis acceptae vel nominationis computandos, confirma- 
tionem a sede apostolica petant. Bullae confirmationis aliae addi solent, quae varia 
episcoporum iura, bona etc. spectant. 

^ Litterae dici videntur 3. lulii 1546 Romae a Paulo III. datae, quibus Adolphus 
de Schaumburg administrator archidioecesis coloniensis nuncupatus est ; typis de- 
scriptae sunt a Meshorio 1. c. p. 157—159 et a Theod. los. Lacotnhlct , Urkunden- 
buch fur die Geschichte des Niederrheins IV (Diisseldorf 1858) , 691. Eodem die 
Paulus Adolphum clero , senatui , universitati coloniensi per litteras commendavit ; 
quae a Eaynaldo insertae sunt Annalibus ecclesiasticis tom. XXI, P. 1 ad a. 1546, 
n. 104. ■* Quodnam mandatum a Canisio dicatur, nescio. 

* Huiusmodi pecuniani (quae „Verehrung", ^Abrichtung'', ..Handsalbe" voca- 
batur) tunc haud raro accipiebant; e. g. Granvellanus cancellarius paulo ante a 
Francofurtiensibus gratiam petentibus poculum argenteum auroque obductum acce- 
perat, in quo mille aurei erant {Janssen 1. c. III, 623). 

" Quamquam Colonia libera erat civitas, intra eius moenia archiepiscopi colo- 
nienses a saeculo XIII. usque ad XVIII. iudicium scabinatum („Schdffengerieht'") 
habebant, quod ^altum iudicium saeculare" vocabatur; ad hoc praeter causas civilea 
etiam graviores causae criminales defei-ebantur. Cum quis autem a iudicio illo ad 
archiepiscopum appcllasset, is consiliariis quibusdam suis colonieusibus eam causam 
diiudicandam committebat, donec anno 1653 proprium tribunal pro appellationibus 
constitueretur (F. E. v. Mering , Beitrage zur Geschichte der ehemaligen Chur- 
kolnischen und Alt-Stadtkolnischen Verfassung [Koln 1830] p. 9 — 48. F. A. Ratjen, 
tjberblick iiber die Verfassung und den Sitz der Gerichte in KiJln bis zum Jahre 
1798, in libello „XXI. deutscher Juristentag" [Koln 1891] p. 103—137). 



240 •i'^- Canisius loanni (Troppero. 28. lanuarii 1547. 

hic expectationem vestra non frustret diligentia. Si praeterea sculp- 
tum sit sigillum Archiepiscopi nouum, huc mittendum erit exemphir 
acceptationis ac iuramenti ^ .r. ^ Processus contra Decanum et huius 
complices dupHci de causa differtur^: tum quod Secretarius Reueren- 
dissimi Nuncij queratur, ad manum sibi non esse suos libellos et 
formuhiria: tum quod frequens haec peregrinandi necessitas, con- 
tinuusque motus non sinat Processum iuris videri satis legitimum 
atque probatum. Vbi vero primum alicubi conquiescet Cesar, posito 
mihtari strepitu et apparatu (.id quod forte Augustae continget.), 
arbitror equidem dictum Secretarium suo neutiquam officio defuturum, 
vt mihi sancte interim polHcitus est. Quod ad RegaHa, ceteraquc 
Archiepiscopi nostri priuilegia pertinet, haec suo ipse conspectu im- 
petrarit ac expedierit facilHme. Nam presentj taHa concedi testantur. 
De me postremo nihil dicam aHud, nisi corporis mei curam Augustano 
Cardinalj praecipuam esse, qui nullam mihi humanitatem non clemen- 
tissime impertit. Vtinam et animae custos adsit perpetuus, qui in 
hisce turbis ac aulae strepitu me subinde mihi ipsi restituat ad- 
moneatque. Nouit dominus, quanto vestro desyderio tenear in hac 
Babylone-, tametsi quotidie mihi apud impios^ sacrificare phas sit, 
Non mereor profecto, si meipsum recta inspiciam, vt vestrae Sanctiss. 
Ciuitatis, vestrae constantissimae pietatis et spectator adsim et maneam 
cultor. Sperabo tamen (.presertim vestris ac spectatissimi Clerj pre- 
cibus adiutus.) breui fore, vt expeditis pro vestra voluntate omnibus 
vestro conuictu gaudeam, et tranquinitati sue sensus vagantes ac 
tumultuantes restituam. Dominus qui excitatos ventos ac fluctus 
verbo suo tranquiHat "^ , nos omnes hisce tempestatibus concussos ad 
eterne glorie portum perducat. Amen. VHnae 28 Januarij 1.5.47. 
Seruus tuus Pet: Kanisius Nouiomagensis. 

Comes a Weda nihil hactenus apud Cesarem tentare coepit. 

Reuerendo Domino- Doctori Joanni Groppero apud .S. Gereonem 
Scholastico. etc, domino precipuo. 



' Ex tempore sancti Bonifacii, Germaniae apostoli, consuetudo invaluit et lex 
statuta est, ut metropolitae , antequam pallium reciperent, sumnio pontifici obedien- 
tiam sponderent. ^ Id est: et reliqua. 

^ Henricus de Stolberg, capituli metropolitani coloniensis decanus, et cimi eo 
Fridericus Wedanus, Christophorus de Oldenburg, lacobus comes Khenanus, eiusdem 
capituli canonici, quod Hermanni Wedani partes sequerentur, 8. lanuarii 1546 a 
Verallo nuntio apostolico suspensione puniti erant; qui 28. lulii 1546 Richardo duci 
Bavariae et Philippo de Dhaun, corum coUegis et amicis, eandem poenam irrogavit. 
Suspensi autem illi mense Augusto eiusdem anni ad concilium in Germania ba- 
bendum appeUarunt. Verum anno proximo beneficiis privati sunt, et anno 1557 
Stolberg Elisabetham de Gleichen uxorem duxit {Laconihlft 1. c. p. 691. Vdrrpiifrajtj) 
1. c. p. 203—276. L. Eniwn , Geschichte der Reformation im Bereiche der alten 
Erzdioecese Koeln [Koeln und Neuss 1849] p. 146). ■* Cf. 1 Petr. 5, 1,3. 

'■" \'ide quae Conradus Sam, princeps Uhnensium ^reformator", duobus annis 
post ^reformationem" peractam (1531) de moribus aequahum scripsit, apud Jafi.^sen 
UI, 236. e Cf. Matth. 8, 23—26. Marc. 4, 37—39. Lnc. 8, 23-25. 



48. Canisius Gerardo Hamniontano. lan. exeunte vel Febr. (1. — 12 ) 1547. 241 

loannes Gropper hanc Oanisii epistulam 13. Februarii accepit. Nam 14. Fe- 
bruarii 1-547 Adolpho archiepiscopo scripsit ' : ^Gesteren zu abendt hab ych abermals 
ein neuwes scbreiben vss Vlm von herrn Canisio entfangen, das ych E. Ch. Gnaden 
verschlossen zuschicke. Daruss Dieselbige vermirken, das er uff die lustruction die 
ych ym mitgeben , miiglich fleiss gethon het , vmb die keyserlicher Majestet fur- 
schrifft an die paebstliche heiligkeit vnd an das Collegium Cardinalium zuerlangen, 
vnd dass er daruff zusagung bekommen, dessgleichen das er das Indultum nemlich 
das E. Ch. G. die caussas appellationis ab alto saeculari judicio vnd sonst alles 
anderes handelen lassen mochten, gleich obe sie ingefiirt weren, ouch erholten hette. 
Wan man nur Ime hette ein Copey des Indulti wie es mein alter Horr gehabt, rait- 
geben vnd nachsenden mogen, welchs doch nit hat geschehen mijgen, weill myr die 
Copey nit hat werden mogen. . . Vnd diweill dan vonnotten sein will das her 
Canisius beantwort werde, weill er daruff, nit on vffwendung grosser vncoste wartet. 
vnd sonderlich nochmals geschrieben werde vmb forderliche Expedition vnd ab- 
fertigung der keyserlichen vorschrifft an die paebstliche heiligkeit vnd das Collegium 
Cardinalium, so haben E. Ch. G. zubedenken, obe dieselbige den botf etc. Epistula 
canisiana, de qua Gropperus scribit, posterior esse non potest ea, quae modo posita 
est; nam Gropperus 20. Februarii Canisio scribit se duas tantum epistulas ab eo 
accepisse, unam 24., alteram 28. lanuarii datam. 

Gropperus Canisio 20. Februarii 1547 rescripsit. 

48. 

CANISIUS 

OERARDO HAMHOXTAXO, 

priori Carthusiae coloniensis -. 
Uliiia laiinario exennte vel Febrnario (1.— 12.) 1547 ^ 

Ex „Historia Societatis lesu ad Rhenum inferiorem", conscripta a P. Frid. 
Reiffenherg S. J. (Coloniae 1764), p. 63. Qui praefatur: „In suis ad Gerardum Ham- 
montanum questus erat Canisius." In fine : ^Haec", inquit, „et plura id genus de 
Ulmensibus Canisius." Et in adnotatione : ^Extant [hae litterae] in tabul. Cartus. 
Colon. unde eas mihi descripsit R. P. Harzheim, ibidem professus." 

Quam misere Ulmae sacra oniiiia ac virtufis sfudia iaceant. 

Omnia fere pietatis vestigia in universum sublata mihi videre 
videor . . . Templa olim omnis pietatis , et sacri cultus officinae 



* Ex *autographo, quod est Dusseldorpii in archivo regio, ^Geistliche Sachen 
n. 535 (Churcoln)." 

- Gerardus Kalckbrenner sive Calcificis (f 1566), vulgo Hammontanus, ex Ha- 
inont, Belgii pago, ortus, Aquisgrani causidicus et notarius publicus fuerat. Car- 
thusiae coloniensi per 30 annos magna cum pietate et prudentia praefuisse tra- 
ditur; „literatorum quoque", inquit Harfzheim (I. c. p. 94), „Mecoenas munificus, 
et imprimis Laurentii Surii ; cui author ad scribendum , adjutor ad perficiendum 
fuit." Societati lesu maxime patronum , S. Ignatio amicum familiarem se prae- 
stitit. P. Hermannus Cromharh S. J. , rerum coloniensium valde gnarus, litteris 
Colonia 22. lunii 1664 ad ignotum saccrdotem datis affiriiiat Canisium Colonia ab- 
sentem ^crebras" ad Gerardum litteras dcdisse (Acta Sanctorum lulii tom. VII [Ant- 
verpiae 1731], 483). Quae nunc latent aut perierunt. Hammontani vita „ex Ma- 
nuscripto Carthusiae Coloniensis" ad verbum descripta est a Leone Le Vassenr 
0. Carth. (Ephemerides Ordinis Cartusiensis III [Monstrolii 1891], 5-10). 

2 Vide supra p. 238 et infra p. 245 et monum. 25. 
Br aunsberger, C.auisii Epistul.ie et Acta. I. 16 



242 49- loannes Gropper Canisio. 

celeberrimae nunc sacris imaginibus, nunc sacris altaribus, reliquiis, et 
Sacramentis omnibus exuta jacent. Ecclesiasticorum census, nescio 
quo justo Dei judicio in profanissimos usus traducti sunt ; monasteria 
nullos habent sibi cultores religiosos: at sacrilegis amplexibus, et incestis 
nuptiis habitacula praebent . . . Tota et amplissima Civitas unum 
ferre Sacerdotem non potest, ut sacrosancto illo Sacrificio immensa 
communium criminum enormitas expietur. Sic juventus instruitur. sic 
docetur populus, ut summa cuique nianeat quidvis agendi, vivendique 
licentia; nimirum sine confitendi pudore , sine orandi consuetudine, 
sine poenitendi, et jejunandi necessitate. 

49. 
lOAXXES GROPPER 

CANI8I0. 

Colonia 20. Febrnarii 1547. 

Ex autographo (2"; pp. 3; in p. 4 inscr. et pars sig.), quod est Viennae in 
archivo aulae caesareae (k. k. Haus-, Hof- und Staats-Arehiv) , „Religionsacten 
fasc. 1. b". 

Ex eodem autographo epistulam edidit Yorrcntvupp 1. c. p. 116—119. 

De concilii fridentini et comitiorum colomensium successii gaudet. De Adolphi 
archiepiscopi ^irofectionibus : andernacensi, honnensi, aliis. Eiusdetn nomine Canisio 
gratias agit et commendat, ut litteras commendaticias Romam mitfendas urgeat. For- 
■mulam proponit „indulti iudicialis" archiepiscopo concedendi. Canisio gratuJatur, 
quod ad concilium tridenfinum accedaf. Eandem rogat , ut privilegium quoddam 
ahhati hruwilensi transmittendum curef. 

Salutem in Christo Jesu. Binas abs te literas accepi Vnas keyselinge 
.24, Januarij, alteras Vlme ,28. eiusdem mensis datas. Ex quibus mihi 
volupe fuit intelligere cum sospitatem tuam tum Christianissimi Cae- 
saris speciosam de Ecclesie hostibus victoriam, et Oecumenici Concihj 
Tridentini optatissimum et foelicissimum progressum Confirmet Deus 
que cepit in potestatibus a se ordinatis ad consolationem piorum , et 
Ecclesie sue tamdiu misere jactate tranquillationem et pacem Eius 
quoque manus nobiscum quoque [s/V] fuit, sit illi gratia et gloria in 
seculum amen, Nam vt Comitia nostra foelix initium foelitiorem pro- 
gressum et foelicissimum denique finem illo bonorum omnium largis- 
simo datore annuente habuerint S intellexisti haud dubium jampridem. 
jntelliges vero copiosius ex actorum descriptione praesentibus apposita^. 
Post que et illud scies. Reuerendissimum jn die Jouis proxime de- 



» Cf. supra p. 2.372. 238 ^ 

2 Gropper ^descriptionem" illara dicere videtur, cuius apographum antiquum 
(eiusdem temporis) etiani nunc Yiennae in archivo aulae caesareae exstat et typis 
exscriptum est a F. B. roii Biichoh: , Ferdinand der Erste, Urkunden-Band (Wien 
1838) p. 389—393. 



20. Februarii 1547. 243 

cursa^. Andernacum- contendisse vbi non ambigo illum haud aliter 
quam Bonne hoc est officiosissime per Senatum et populum exceptum. 
Mittat illi Dominus auxilium de sancto et de Sion tuea- 
tur eum^, Detque ei mentem recta et que illi placita sunt et nobis 
salutaria cogitandj , e t o m n e c o n s i 1 i u m e i u s jn bono c o n f i r m e t *. 
Mihi heri relatum est antiquum Dominum'' ab eo petisse vt illi et 
diem et locum congressus et colloquij condiceret. Quid futurum sit 
nondum sat scio, Vehementer cupit ob sua Regalia, et alia nonnulla 
Caesarem accedere, quod et facturus est statim, vbi subditos jn fidem 
receperit rebus aliquantulum confirmatis, Tibi gratias agit non vulgares 
quod jam apud Reuerendissimum Cardinalem Augustanum effeceris 
necnon apud Reuerendissimum d. Nunccium et Caesaris Consiliarios 
vt Caesaris nomine cum ad Cardinales, tum Pontificem de gratis con- 
cedendo pallio et Bullis expediendis scribendum sit^, Et quando .D. 
s. Reuerendissima jam per Bancum vt vocant" Romam scribit, vbi 
Prepositum HoitfelderS habet sua negocia curaturum, te orat vt me- 
moratas literas commendatitias, quam celerrime fieri poterit expediri 
et per Bancum Romam mitti cures additis literis tuis ad Prepositum 
ipsum, Quod vero scribis frustra expectari Breue quod nuper per 
Nuncium Romam remissum est, nihil refert, nam nunc eo non jn- 
digemus amplius, Optima illa et promptissima voluntas Magnificj Do- 
mini Joannis Obernburger ^ De Reuerendissimo benemerendi gratissima 
ei fuit, quod et quandoque se reipsa comprobaturum dixit. Forma 
Jndultj concessa antiquo domino vt ei liceret ante Intronizationem 
suam Caussas appellationum ex alto seculari judicio recipere et au- 
dire, mitti jmpraesentiarum non potest, nam adhuc cum multis alijs 
Priuilegijs et Instrumentis per antiquum dominum asseruatur. Quare 
si nihilosetius breue aliquod Indultum impetrari possit , effectus sub- 
sequentis*, jd Reuerendissima s. D. cuperet, Sin minus reijcere opor- 
tebit et hunc articulum cum reliquis, donec Reuerendissimus ipse se 
Caesaris aspectui representet. 

Effectus 

Nachdem mein gnedigster herr vebuttig'' vnd gemeint ist sich in 
kurtzem zu der keyserlichen Majestet vmb Jre Regalia zuentfahen 



Varrentrapp falso: subsequentes. '' erbuttig Varr. 



* 17. Februarii. 

^ Andernach, quod oppiduni ad Rheuum et nunc provinciac rhenanae regni 
borussici est. ^ Ps. 19, 3. * Ps. 19, 5. ^ Hermannuni de Weda. 

" Otto cardinalis Truclisess 12. Februarii 1547 Adolpho de Schaumburg gratu- 
latus est et nuntiavit se Romam de pallio concedendo scripsisse. V. infra, monum. 25. 

■^ Fortasse mercatores et argentarii augustani suos habebant tabellarios, per 
quos litteras, syngraphas, pecunias ad mercatores italos cito et tuto mittebant. 

* De hoc vide supra p. 142^. '■' Vide supra p. 237. 239. 

16* 



244 -^9. loannos Gropper Canisio. 20. Februarii 1547. 

zubogiben', wie dan sein 11. gn, solichs yrer Majestet vnder seinem 
siegel angezeigt hat, das darumb Jre keys. Majestet seiner fl. gn, 
verliehen vnd befelhen wolle, das sie mitler Zeit bemelt jr hohe vnd 
andere niderige gerichten binnen jrer Stat Cohi zu bestelhi vnd alle 
appeUationsachen daher annemmen vnd befelhen moege, vnangesehen 
das sein fl, gn, jre Regaha noch nicht entfangen vnd jn bmelte stat 
noch nicht jngeritten, Nicht widderstehende aller'' priuilegien so fil- 
Hcht hiegegen hiebeuor vffbracht vnd gegeben weren von keysern 
vnd Romisclien kunigen, Jrer Maiestet vorfarn, reHqua^, 

Vehementer gaudeo quod jmpulsus per Reuerendissimum D. 
Augustanum constitueris Tridentum proficiscj in ConciHum, Quod sane 
si feceris et tibi et nobis multum poteris ilHc commodare^, Vbi 
Acta ConciHj prodierint te oro ea ad nos vt mittas. Vehementer 
enim iUa videre desidero presertim, Decretum de justificatione ho- 
minis ^. Deus te seruet et sospitet, Commendabis me istic ampHssimis 
Caesaris consiHarijs. Datum prepropere ipso die Dominico Quinqua- 
gesime Anno sahitis 1547 

Tibi addictissimus 

Joannes Gropper .d,' 

Frater nieus d, Godefredus Gropper* jn proximis Comitijs Spi- 
rensibus -^ soUicitauit expeditionem cuiusdam Caesarei priuilegii pro 
Abbate et Conuentu jn Bruweiler*' apud Magnificum et Spectabilem 



zu begeben Van: '' alter TVov. "^ !?/;•>•. Ji((ii(l recfe: etc. 



^ Id est: Cum clementissimo domino meo propositum sit, ut mox ad caesaream 
maiestatem regalium accipiendorum gratia accedat, id quod clementissimus princeps 
maiestati suae significavit sigillo suo apposito , maiestas caesarea principi clem. 
concedat ac mandet, ut interea altum aliaque inferiora iudicia sua in civitate sua 
coloniensi possit constituere omnesque appellationis causas inde allatas recipere ac 
de iis decernere, quamvis clemeutia sua regalia nondum acceperit neque civitatem 
illam equo invecta sit, non obstantibus privilegiis quibuscunque, quae fortasse contra 
haec antehac obtenta ac data sint ab imperatoribus et romanis regibus, maiestatis 
suae decessoribus etc. 

^ Cardinalis augustanus iam anno 1545 inter comitia vormatiensia de Canisio 
Tridentum mittendo egerat. 12. F^ebruarii 1547 Ulma Adolpho archiepiscopo scribit 
se Canisio persuasisse, ut Tridontura proficisci statueret atque Adolphum rogare, 
ut ei ad se non revertenti veniam det. Vide infra, monum. 25. 

^ Hoc decretum 13. lanuarii 1547, in sessione sexta, factum erat. Cf. etiam 
supra p. 204*. 205 >. 

* Godefridus Gropper ,senior" (f 1571), laicus . in universitate coloniensi ali- 
«[uamdiu ius canonicum tradidit et archiepiscopis coloniensibus compluribus ac 
(Tuilielmo Cliviae duci a consiliis fuit (//. /. Liessci» , .Tobaiin (iroppers Leben und 
Wirken. 1. Th. [Kiiln 1876], p. 6-8). 

' Haec anno 1544 habita erant. 

" Brauweiler vicus est Borrussiae rhenanae, haud procul a Colonia; in quo 
tunc monasterium ordinis sancti Benedicti exstabat. Catalogus abbatum eius, quein 



50. Canisius Sociis romanis. Februario fxeunte vel Martio 1547. 245 

d. Joannem Obernburger. Et quia priuilegium lioc in forma petita 
vt ex ipso Abbate accepi conce.ssum est, et forsan expeditum jta 
quod nihil vt puto restet quam solutio Taxe. jdcirco Abbatis nomine 
te valde oro vt apud memoratum Mag. D. Obernburger agas quo 
priuilegium expeditum ad manus meas veniat cum significatione Taxe, 
quam ego (pro quo his fidem facio) ipsi d. Obernburger bona fide 
exoluam vel hic, cum jusserit numerabo, antequam priuilegium manus 
meas exeat. jn hoc feceris Abbatj etc longe gratissimum. 

Doctrina uirtute ac pietate Ornatissimo viro Domino Petro Canisio 
Sacrae Theologie candidato tamquam fratri charissimo et colendissimo. 

Jn absentia dentur ad manus Mag. et Spectab. Domini Joannis 
Obernburger jn aula Cesaris. 

Carolus V. Ulmae mansit usque ad 4. Martii; 5. — 21. Martii Nordlingae fuit '. 
Fortasse ex eo, quod autograplium hoc in archivo caesareo est, conicefe licet Ca- 
nisium eo tempore, quo ad aulam allatum est, iam in profectione tridentina fuisse ^, 
ideoque Gropperi scriptum non in Canisii manus pervenisse , sed seci"etario Obern- 
burger traditun; ab eo postea in acta pubhca relatum esse. 

50. 

CANISIUS 
SOCIIS ROMAXIS^. 

Tridento Fehriiario exeunte vel Martio 1547. 

Ex Chronico Polanci I, 214. Polancus praefatur: „Scribit P. Canisius haec 
verba." Ex Polanci opere (tunc typis nondum descripto) eadem primus edidit, 
italice versa, Boero (Cani.sio p. 49). 

Eadem epistula (sed parcius) usi sunt Orlamlinus 1. 7, n. 23, et Barth. Al- 
cazar S. J. , Chrono-Historia de \'A. Compafiia de Jesus, en la Provincia de Toledo. 
P. 1 (Madrid 1710) p. 103. 

Omni seposito affectu, sincere testari possum, esse multos hic 
undecumque doctissimos theologos, qui acute, diligenterque et sa- 
pienter summis de rebus judicent; verum intra illos omnes duobus 
hisce, Laynio et Salmerone, gratiores omnibus atque admirabiliores 
non esse alios. Cum horae unius spatium paucis ad dicendum ma- 
neat, tres horae et amplius, opinor, dicenti Patri Laynez, ab ipso 
Cardinali praeside tribuuntur*. 



Dr. Norrenberg in .Pastoralbhitt" (Koln 1892) col. 396—397 edidit, haec habet: 
^34. Johann II. von Lunen f 7. April 1581 ; 35. Hermann von Bochum f 2. Jan. 
[sine annoj ; 36. Andreas Miinster f 28. Nov. 1579." Andreas regnare coepit anno 
1567 {Hohlhamn, Buch Weinsberg II, 214). 

» Bradford 1. c. p. 560. Stalin 1. c. p. 579. 

- Vide infra, nionum. 25. 

^ „Lo escribio a Roma el P. Pedro Canisio" {Alcazar \. c. p. 103). 

* Concilio nomine pontificis eo tempore praeerant cardinales loannes Maria de 
Monte et Marcelhis Cervinus. 



246 ^l- Canisius Sociis coloniensibus. 

51. 

CANISIUS 
SOCHS COI.OXIEXSIBIS. 

Patavio 12. Aprilis 1547. 

Ex autograpbo (2^ pp. 2); quod anno 1892 Lovanii in conventu RR. PP. Prae- 
dicatorum fuit. 

Typis exscripta est haec epistula, addita descriptione imagineque litteraruin, 
quam „facsimile" dicimus (ligno incisa) , in „Pr^cis bistoriques" XLII (Bruxelles 
1893), 25 — 34, ac postea iisdem omnino typis una cum imagine illa separatim 
edita est. 

Particulaiii posuit Bciffenhery 1. c. p. 26'. 

Se sijnodum sequi , Bononiam translatam. Quanta in coUegio Societatis pata- 
vino floreat concordia fervorque disciplinae , externus licet rigor absif. Gramma- 
ticoruni et Dialecticorum multiplices exercitationes describit. De reditu suo. Societatis 
alumnos, candidatos , patronos in eiusdem sfudio confirmaf. Carmina miftit. Colo- 
niensinm victum providet. De epistulis scripfis scribendisque. 

ihesus 
Chariss. fratres, 
Gratia domini nostri .JESV CHRLSTI et pax nobiscuni sit per- 
petua. Equiclem adeo nullam vestrum obliuionem recipio, vt vnde- 
cunque scribendi ad uos occasionem captare non desinam, eo quod 
solicite formidem, istuc mea scripta forte non perferri. Magna certe 
locorum intercapedine disiuncti sumus, ego in Itaha Deo gratia, vos 
in (jrermaniae ceu vmbilico vitam ducitis. Nam posteaquam Triden- 
tina Synodus ob saeuientem pestem Bonnoniam transferri coepit ^, ab- 
euntibus etiam tum Patribus nostris visum fuit, vt Bononiam vsque 
vna cum ipsis Concilium insequerer^. Interea vero, quia Reuerendus 
P. Alphonsus Salmeron^ (cuius iam Oratio extat longe doctissima in 

' Haec translatio 11. Martii 1547 in sessione octava decreta est. ^Patres 
Laynez ac Salmeron, qui Legatis subditi erant, ab iis Tridento 14 Martii Bononiam 
missi sunt" {Polancus 1. c. I, 215). 

^ S. Ignatius Micbaeli dc Torres scripsit: „Maestro Lainez y Maestro Salmeron 
son venidos a Bolonia con los llegados del Concilio; los otros dos, es a saber, 
Maestro Claudio . . . y Maestro Pedro Canisio . . . quedaron en Trento" (Cartas de 
.S'«;( Ignacio I, 331 -332). laio ^Cardinalis Tridentinus, nomine Augustani, ne inde 
recederet", significavit, „exemjilum in hoc sccutus his])anoruui Praelatoruni, qui, ut 
Imperatori gratificarentur, Concilium ne alio transforretur repugnabant. Postmodum 
tamen veniam a Cardinali Tridentino et Augustano obtinuit, ut obedientiae satis- 
faceret suorum superiorum, et simul cum P. Canisio Patavium veniret" {Polancus 
1. c. I, 215). 

* Alphonsus Salmeron toletanus (1515—1585) Parisiis Ignatio se iunxerat. 
.Maximas Italiae civitates contionibus et sacris lectionibus illustravit. In universitate 
ingolstadicnsi aliquamdiu sacras litteras professus est. In Belgiuni, Poloniam, Hiber- 
niam a summis pontificibus missus est et concilio tridentino sub Paulo III., lulio III., 
Pio IV. sedis apostolicae nomine interfuit. Neapoli a protestantismo defendendae 
maxime operam dedit et provinciam Societatis neapolitanam primus praepositus 



12. Aprilis 1547. 247 

Concilio dicta, et post Romae aedita ^) grauissimo morbo Patauij cor- 
reptus est, ego multis diebus hic apud fratres nostros maneo, vt 
Reuerendum P. lacobum Laynes propediem in Concilium abiturum 
expectem^. Dici satis a me, scribique non potest, quanta cum animi 
mei voluptate ac aedificatione fratres istos quotidie contempler ^. 
Ynus idemque omnibus per omnia seruiendi et obediendi conatus est, 
eadem animorum ac perpetua quaedam consensio, sed non idem hu- 
mihtatis et mortificationis studium, quia nemo hic sibi satisfacere, 
alius ahud in sese desyderare, omnes ex animo statum suum deplo- 
rare, ac noua indies ad meliora singuli augmenta facere possunt. 
Mirus et periucundus viuendi ordo seruatur, vt vix existimem, in 
paucis bene institutis monasterijs maiorem vigere disciplinara. Neque 
tamen adsunt carceres, non ciliciorum saeueritas, non ieiuniorum di- 
strictio. Malunt omnes charitatis dulcedine ac obediendi promptitu- 
dine ad quaeuis munia permoueri , quam vllis poenarum comminatio- 
nibus vel praeceptorum oneribus impelli. Sic vero pietatis imperat 
affectus, vt studiorum feruor neutiquam in aliquo refrigescat. Quotidie 
dictantur, componuntur, redduntur epistolae, conficiuntur et carmina, 
lectiones repetuntur, et in disputationem a coena referuntur. De 
Grammaticis potissimum loquor, siue grammaticae studiosis, qui tam 
splendide hic inter fratres perorare iam norunt, vt paucos istic artium 
magistros , qui rectius id praestent , inuenias. Dialecticorum aha 
quaedam habetur ratio, quae potissimum in vsu disputandi constitui- 
tur. Sed vt nostra persequar, et alienis prolixe non immorer, nescio 
equidem, ad quem mensem reditum vobis polliceri queam. Dominum 
rogabitis vt vel apud exteros hic me mori foeliciter sinat, vel in Ger- 
mania infoeliciter victurum, tempestiue ex hac vita euocet. Vobiscum 

administravit. Sacram Scripturara 16 magnis voluminibus interpi-etatus est, quae 
compluries prelum subierunt. 

' Romana haec editio bibliographis diu ignota erat. De Bachev lianc aifert: 
„Alphonsi Salmeronis Societ. lesu oratio nuper in concilio Tridentino habita, die 
festivitatis D. loannis Evangelistae , in qua ad exemplar D. loannis Evangelistae, 
vera Praelatorum forma describitur (Lutetiae Parisiorum ; Nicolaus Dives, 1547, 8°)". 
(Bibliotheque III, 503.) Ibidem posteriores eiusdem orationis editiones recensentur. 

- P. Claudiiis laitis Christophoro cardinali Madrutio, episcopo tridentino, 21. Martii 
1547 Patavio scripsit: „Arriuati jn padua don pietro kanisio et jo , hauemo trouato 
vno nostro fratello, quello che jn di, de Santo giane euangelista fece oratione pre- 
sente la S. V. Riuerendissima et Altissima jn capella, essere molto amalato de una 
febre, per la quale se e, trouato jn pericolo de morte, fin a riceure la sancta et 
extrema vnctione: onde constretto de la fraterna et christiana charita penso non 
me partire de questa terra ni abandonar lo che prima mediante la gratia de dio 
non sia jnteramente guarito: Ilche spero jn dio sera presto: .Jn questo mezo spero 
che potero jntendere la resolutione a circa del logho nello quale se ha da conclu- 
dere et finire questo sacro concilio, et similmente la volunta de Monsignor Riue- 
rendissimo et Jllustrissimo Cardinal de Augusta patrono mio obseruandissimo a 
circa de perseuerare jn esso concilio jn nome de sua S. Riuerendissima o non" 
(ex *autographo, quod est Tridenti in bibliotheca urbana, cod. 612, n. 65). 

^ De collegio Societatis, quod Patavii tunc nascebatur, vide supra p. 190. 



248 ^l- Canisius Sociis coloniensibus. 

viuere, vobiscum mori aeque gratum habeo , si tamen in loco sancto 
et in vestro contubernio inueniri dignus sum. Expecto igitur D. Prae- 
positi nostrii literas, quibus de me suam edicat sententiam, an diu 
in Jtalia morari me cupiat. Quod ad literas tuas D. Leonarde spectat, 
in Martio scriptas, in Martio eas mira Dei dispositione Tridenti spec- 
tare licuit, et magna cum voluptate perlegere libuit, quod multam 
laetamque spem de bonis adolescentibus adferrent. Eos virtute sui 
spiritus corroboret misericordiarum pater^, maxime D. Del- 
phensem ^ et Boium *, et horum sotios in Laurentiana simul et Montana 
Bursa. Scripsi ante paucos dies Kegcnti Bursae nostrae^, quem spero 
literas meas boni consulturum. Scribo et nunc Reuerendissimo D. 
Londensi^, rogans vt vestras literas huc disponendas curet^ Hoc 
vnum inprimis rogo, vt ne vllam disponendi ad me literas occasionem 
praetermittatis. Nunc vero hinc Bononiam abiturus, confestim vocor, 
vt prolixius agere non liceat'''. Mitto carmina quaedam nostri fratris 
M. Andreae Frusij ^, quae M. Henrico Baccelio ^ et D. Delphensi meo 
nomine communicabitis. Quod si forte longius opinione abero, velim 
amicissime rogatum chariss. dominum et fratrem M. Adrianumi", vt 
a suis pecuniam ahquam , si mei nummi non sufficient , in tempore 
mutuo accipiat: ego Dei gratia quumprimum istuc rediero, abunde 
resoluam. Et quia Romanarum literarum fontem ipsum videre cupijt. 
nolui illum sua expectatione defraudare. Sunt opinor ex nostris hic 
fratribus, qui literas quoque suas istuc transmittent, ijs propterea re- 
spondendum a vobis erit fideliteri^. Scripsi Yenetijs ad D, Prae- 



Sic Canisius ijjse correxit ; scripserat enim: curaret. 



I Ignatii. ^ Eph. 3^ ig. 2 Cor. 1, 3. 

^ Delphi sive ^Delft" urbs est HoUandiae meridionalis. 

* Petruni Boium (Scborich) ; de quo infra plura scribentur. 

* Matthiae Cremerio, regenti bursae montanae. 

« Georgio de Skodborg, archiepiscopo lundensi, de quo supra p. 79. 134 etc. 

' Salmeron S. Ignatio Yenetiis 16. Aprilis 1547 scripsit: JI Padre maestro 
Lainez parfi [per Bologna] il terzo giorno di Pasqua [i. e. 12. Aprilis] con maestro 
Pietro Canisio e con un famigliare del cardinal Santacroce" [Marcello Cervini] {Gius. 
Boero S. J., Vita del Servo di Dio P. Alfonso Salmerone [Firenze 1880] p. 22—23). 

* Andreas Frusius (Frusi , Des Freux) , carnotensis , cum iam parochus esset, 
anno 1541 Romae Societati lesu nomen dedit indequo Patavium recolendae theo- 
logiae gratia missus est. Postea in collegio Societatis messanensi graecam linguam 
professus et Romae sacram Scripturam interpretatus est. Sancto Ignatio aliquamdiu 
ab epistulis scribendis fuit, et Romae decessit anno 1556, cum collegio germanico 
praeesset. ^Epigrammata" eius atque etiam Martialis epigrammata , quae ab omni 
ipse obscoenitate expurgaverat , comphiries typis exscripta sunt. Yulgata qiioque 
versio latina exercitiorum spiritualium S. Ignatii ex hispanico sermone a Irusio 
confecta cst (Nathcin. Sotvellns S. J., Bibliotheca scriptorum Societatis lesu [Romae 
1676] p. 50—51. Sommervogel 1. c. III, 1046-1049). 

" Baccelius = Baxel? '° Adrianum Adriani : vide supra p. 223. 

" Stephanus de Aretio S. J. Patavio 20. Aprilis 1547 .admonitu atque suasu 
dumini Petri Canisij" et nomine omnium Sociorum pataviensium ad Socios colonienses 



12. Aprilis 1547. 249 

positum de singulis vobis, quae niihi in vniuersum occurrere potuerunt. 
Quicl ille tandem responsurus sit, laetis animis expectate. 

Scripsi ad Priorem Carthusiae , cum Tridenti agerem: illius ac 
fratrum Carthusiensium omnium precibus, inprimis vero matris Mariae i 
ac sororum eius desyderijs me commendate. Christus ubique nos 
tueatur, et in suam gloriam nostra omnia conuertat. Saluto in visce- 
ribus Christi M. Sydereum 2, et vt sedulo studijs incumbat, oro. Saluto 
per vos M. Petrum ^ in Laurentiana Bursa, quem vt pro me Dominum 
saepe oret, perinde ac fratrem compello. Patauij 12 Aprilis 1547*. 
Vester indignus seruus 

Petrus Kanisius 
Nouiomagus. 

Romam ilico scribendum vobis puto, atque illinc literas ad me 
scribendas accipiam commodius, quam quauis alia via. 

Salutant uos plurimum P. Claudius^ P, lacobus L[aynes] P. Al- 
phonsus"^ D. Faber'^ Fratresque omnes. 

Henricus ille Traiectensis, olim Bedelli scriptor^ et a D. Bobadilla 
Eomam missus post absoluta istic exercitia, nunc Societatem nostram 
omnino deseruit, aut desertus est ipse potius, quod hinc pro suo ar- 
bitratu Romam adierit, ac Roma sine accepto responso huc redierit. 
Quare quum istuc redire paret, non est cur aliam de illo fidem habeatis, 
si forte causam dabit aliam. 



litteras dedit, quibus Pataviensium memoriam dilectionemque iis significat, eorum 
precibus se suosque commendat, „admonitorias , uel si magis placet consolatorias 
aliquas literas" ab iis petit (Ex *autographo, quod est in cod. colon. „Epistt. ad 
Kessel. I" f. 27). 

* Mariae de Oisterwijk; de qua supra p. 209. 229 et infra in epistulis 17. lunii 
1547 et 2. lanuarii 1548 datis. 

^ M. Andream Sydereum (Stern?), canonicum zutphaniensem; de quo infra. 

^ Boium. 

■* Ex hac epistula patet, Sacchinnni falso asserere, Canisium et laium 12. Aprilis 
Tridento discessisse (De vita Canisii p. 40). 

" laius. « Salmeron. 

' Petrus Faber de Hallis (de Smet) Patavio 18. Aprilis 1547 Sociis colonien- 
sibus scripsit: „Adfuit nobiscum isthic patauij aliquot diebus frater noster dominus 
petrus Canisius cuius praesentia omnes gauisi sumus : vno die septimanae sapientem 
habuit orationem coram tribus patribus nostris qui nobiscum tunc aderant et vene- 
rant tridento ituri bononiam ad concilium , ipsis vero festis Pasclialibus discessit 
dominus petrus Canisius bononiam vna cum Domino Jacobo hiynis patre nostro: 

scio fratres vos plurimum desiderare aduentum domini petrj Plures literas 

ad vos scripsit dominus petrus Canisius" (Ex *epistula autographa, quae est in cod. 
colon. ^Epistt. ad Kessel. I" f. 26). 



250 ^2. Canisius Leonardo Kessel. 

CAXISIUS 
P. LEO^ARDO KESSEL 

ceterisqne Sociis coloniensibus. 

Bononia 17. Innii 1547. 

Ex autographo (2°; p. 1 ; in p. 2. inscr. et pars sig.). Cod. colon. : ^Epistt. 
ad Kessel. I" f. 29. 

De qiiodant ad sacerdotium aspirante. De reditii siio itiitei-eque romano. Quid 
Bononiae ayat. Ainicos aliquos ad litterarum et pietatis sttidia excitat. Pectiniae 
parsimoniain Sociis commendat ; mendicandum non esse. De dispeiisationihus pro 
Maria de Oisterivijk et p)recibiis ah eadein ohtlnendis. De lihris sihi emendis. 

Cliarissimi fratres gratia domini nostri vobiscum amen. 

Heri post longissimam expectationem vestras a M. Scoto literas 
accepi. Abijt ille Romam cum suo sacerdotij obtinendi proposito, non 
quidem satis idoneus, vt milii videbatur, quocum tantum et operae 
et sumtuum insumeretis. Video equidem non hoc modo curandum a 
nobis esse, vt praeter generalem exhortandi rationem alijs multum et 
curae et temporis tribuamus. Ego (Christo gratia) rectissime valeo, 
et haud scio, an vnquam in Germania magis ex animo. De reditu 
(vt saepe scripsi) certum ah"quid promittere non possum, maxime 
quum in Septembri Romam videre mihi iam constitutum sit. Scri- 
berem autem de varijs rebus, nisi meliorem literarum disponendarum 
occasionem breui fore putarem, sperans etiam certiora quaedam istinc 
breui [essc] peruentura. Cum dictis sae[pe] Patribus Reuerendis^ 
ago, Italice nonnihil pronuntio, disputationibus Theologicis intersum, 
meam quoque dicere sententiam coactus ^. Quod ad M. Christophorum ^ 
attinet et Petrum Boium *, si charissimus frater Daniel ^ istac Romam 
in Augusto petet, ex huius consilio prudentiaque vobis agendum censeo. 
Sin minus veniet , confido in domino lESV, qui Petro nostro vires 
addet animumque confirmabit, quo nimirum Patroni sui sumptibus 
adiutus, in academia vel Louaniensi vel Italica studiorum suorum 
ordinem absoluat, et secundum datam sibi a Domino gra- 
tiam^ multis nonnunquam in Germania proficiat. Si verum [est], quod 
Georgium illum'^ fore Carthusianum seribitis non possum non mirari 



* lacoljo Lainio, Alphonso Salmerone, Chiiulio laio. 

* Quando et quibus de rebus Canisius in congregationibus theologorum concilii 
sententiam suam di.xerit, vide infra, monum. 27 — 29. 

^ Christophorum Buscoducensem ; cf. infra p. 253. * Vide supra p. 248. 

^ Daniel Paei/hroecJc (Paribrouch) ad S. Ignatium Lovanio 17. Martii 1547 
scripsit : Se ex romanis litteris cognovisse, sibi ,in Octobri Romam intrare esse con- 
cessum'', ideoque se „aut in principio Augusti aut citius" Lovanio discessurum; 
discessit vero aliquanto post (Litterae quadriraestres I, 28. Polancus 1. c. I, 294). 

« 1 Cor. 3, 10. •» Georgium Eder? Cf. supra p. 126. 



17. Iimii 1547. 251 

mutationem hic dexterae excelsii: Tantmii illi meo nomine 
dictum velim, vt Kanisij sui fratris in domino meminerit, et quod 
contra mundi Spiritum instituit, [sine] mundi Spiritu et cum sui con- 
temptu strenue promoueat, nec aliter confici posse credat, praeterquam 
in sanctae obedientiae liberrima simplicitate. Quod si vobis ita vide- 
bitur, non improbarim accedere istuc e Buscoducis Christophorum, 
cuius literae non mihi hic soli placuere. Sed illud cauendum, ne 
pater illius absentem desyderans filium, aliquam vobis inuidiam [Co- 
lonj iae augeat, praesertim quum sat obloquutorum vos vndique exer- 
ceant. De sumptibus etiam augendis nolim vos commonefacere, quando 
nimium habere soli quidem non potestis, et vestras augere fortunas 
praesens temporis ratio minime sinit. Non enim hoc mihi refugium 
placet, quod proponit frater Adrianus, vt si non suppetant facultates 
et vobis et Louaniensibus, iam emendicare nonnulla (nescio a quibus) 
cogitet. Laudanda mentis illa promptitudo, sed haudquaquam haec 
quaerendi victus ratio nunc ineunda est. Proinde licet optima in Deum 
fidutia praeditos esse oporteat, prouidos tamen et hac in parte soli- 
citos, parcosque persistere nos decet, quamdiu non certa vitae du- 
cendae ratio offert sese. Qua de re diligenter agatis quaeso cum 
[fratre] Daniele ^, qui re omni perspecta quid certi vobis polliceamini, 
nobis hic denuntiet. Scripsi p. Priori^, et de sigillandis literis scribam 
amplius , nihil vnquam caussa vestra [recu] saturus *. Heri caussam 
Mariae diligenter apud Cardinalem^ egi, et bona spes est futurae 
dispensationis de altari portatili, non autem de legendis haereticorum 
libris, [Qujantum ego hic quotidie sentiam vestrarum orationum et 
praesertim Mariae fructum, Deus [perpetuo benedictus nouit et haec 
mihi testis] ^" est conscientia. Rogo illam vti matrem fidissimam, rogo 
charissimas apud eam sorores, et vos praecipue fratres, quo insolitum 
hunc mentis meae statum communibus frequenter precibus adiuuetis. 
Literas vero ex ur[be]^ ad me perferri curabitis. M. Henricus Co- 
terraneus meus , quem pkn'imum diligere non de [sino,] emat quaeso 
[a]" Carthusianis Commentarios in Pauhmi et Canonicas epistolas, vt 



* Haec vel similia supplenda sunt. 

** Hoc puto supplendum esse; vide infra p. 252^ 



* Ps. 76, 11. - Paeybroeck. ^ Gerardo Hammontano. 

* Canisius, cum „exoneraret se suis temporalibus bonis", „or(linaverat, vt Car- 
thusiani annis 12 subleuarent 100 daleros, quos expenderent in vsum eorum qui de 
societate Coloniae viuerent" : Ita Leonardus Kessel in *relatione autographa, Romam 
missa (Cod. ,Germ. Fundat. I" f. 175"). 

^ De Monte vel Cervinum. Mariam de Oisterwijk hic dici ex epistula cogno- 
scitur, quam Canisius 2. lanuarii 1548 ad Socios colonienses dedit. Maria, ut videtur, 
aegrotabat ideoque cupiebat, ut alicui sacerdoti facultas daretur missae sacrificium 
in cubiculo aegrotae super „altari portatili" offerendi. 

® Id est: Epistulas, quas ad me dabitis, Romam mittite. 



252 -53. C'anisiu.s Sociis luvaiiiensibus. 15. Isovenibris 1547. 

ligat|osyJ a me accepit M. ille Dionijsius i. Vnum ligatum etiam 
codicem reddi pro sua fide curet . . . Literas ad eum breui mittam, 
fortassis ad Decanum etiam^. Vtrumque mihi salutate diligenter, et 
multo amplius nostrum Sijdereum, qui superiorum voluntati faciet 
satis, si vel hebdom [ atim] " vna [lectjione (sacra scihcet) contentus, 
totum se tradat Juri, et in disputando saepius exerceatur. Spero 
illum Zutphanij inter concanonicos suos maxime aliquando patriae 
profuturum, ac licet saecularis ipso aspectu habeatur, affectu tamen 
magis ac magis spiritualem fore^, 

Bene valete in Christo domino nostro fratres dilectissimi. Bo- 
noniae 17 Junij 1547. 

Salutat vos hic singuhitim omnes 

Vester indignus frater Pet. Kanisius. 
[Hon] orando Domino M. [Leon] ardo Louaniensi , in [vicini] a 
Joannis Auerdonck [apud] Praedicatores commoranti. Coloniae. 

53. 

CANISIUS 

SOCIIS liOVAXIEXSIBrS. 

Roma * 15. NoveiiiLris 1547. 
Ex cod. bruxell. ^Hist. Coll. Lov." p. 12. 

„Constat"j inquit historicvs coUegii lovaniensis ,,eos [P. Cornelium 
Vishavaeum et Fr. Antonium Vinck a S. Ignatio Lovanio Romam venire 
iussosj 15 Noiiemhris [1547] Romae ftiisse, cjuo die Canisius Patres 
Loiianienses , venturiim aestate proxima toties expetitum P. Lhostium 
virum, vt ipse ait, dic/nissimiim, ex vrhe certiores fecit." ° 



Cf. su^yra p. 208: Accedat liebdomatim . . . confessio. 



' Henricus Dionysius (Denys) , neomagensis , Societatem postea ingressus est ; 
(jui saepe pcr boc opus nobis occurret. Theodoricus Loebr, Cartbusianus coloniensis 
(t 1554), circiter a. 1530 provinciam susceperat opera celebris illius Dionysii Rickel 
(vulgo ^Dionysii Cartbusiani") in lucem emittendi ; inter quae etiam commentarii 
in epistulas paulinas et canonicas erant. His autera Canisius (ut videtur) Bonouiae 
uti volebat, cura ea colligeret, quae ad decreta dogmatica concilii paranda necessaria 
erant. Dionysii opera Coloniae apud Quentelium ,,in folio" edita sunt. 

^ Stepbanum dc Delen? Cf. supra p. 226—229. 

* Zutpbania (Zutpben , urbs regni neorlandici) in ecclesia maiore sive templo 
S. Walburgis collegium duodecim canonicorum babebat {H. Fr. ran Heusscn, Historia 
episcopatuum foederati Belgii [Lugduni Batavorum 1719] Ep. Daventr. p. 70—83). 

* Canisius , postquam menses lulium et Augustum cum Lainio Florentiae 
transegit , ineunte Septembri , ab Ignatio evocatus, Romam vcnit. Cf. supra p. 47. 

"> Cf. supra p. 129. 191. 



54. Canisius Danieli Paeybroeck. 15. Novembris 1547. 253 

54. 

CANISIUS 

P. DAXIEIil PAEYBROECK S. J., 

domus lovaniensis nmiuistro". 

Roiua 15. i\oveml)ris 1547. 

Ex apograplio eiusdem temporis, a Fr. Petro Kannegiesser S. J. Lovanii scripto 
et Sociis coloniensibus misso (2*' min, '/2 P-)- Cod. colon. „Litt. Epistt. var." f. 32''. 

De Sociis Romam missis et mittendis, fratribits colomensibus Lovaiiiiiin trans- 
ferendis. De usu quarundam facultatum. Theodoricum fratrcm commendat. Epi- 
sttdas Romain non mitfendas, nisi ah aliis etiam prohatas. 

Chariss. Domine Daniel. 
Quod temporis angustia longius scribere prohibeat , hoc mihi 
dixisse sat erit, missos a vobis huc fratres multis nominibus domi 
gratos hic esse^ Quod ad Bullam attinet nuper istuc a me missam 
Bononia^, monebis nostros vt ne quem illius ratione absoluant in 
casibus illis (vt dicitur) Bullae coenae Domini^. praesertim vero ne 
vlla ex parte ab hoeresi redeuntes absoluant. De fratribus Colonien- 
sibus tuum audire iudicium percupio. Cum in literis parum, ac minus 
etiam in spiritu obedientiaque exerceri illic queant, fortasse si istuc 
Reuerendus p. de Geldonia* veniat, Louanium mittentur et ipsi vo- 
luntate p. nostri Reuerendi M. Ignatij. Qui meis quoque iam literis 
recta Coloniam dispositis huc inuitari voluit M. Andream Sydereum. 
M. petrum Boium et M. Christophorum Buschiducen ^. De quo tamen 
silendum vobis existimarim. Oro vehementer, commendatum imprimis 
tibi a me suscipias fratrem meum Theodoricuni, et in pietate bonam 
eius indolem exerceas. Nec abs re fuerit, si literae quae istic a 
fratribus scribuntur, non nisi lectae, ac alieno simul iudicio probatae, 
praesertim superioris, huc transmittantur "^. Orate pro me Dominum, 
et in spiritu eius vos mutuo confortate. Rhomae 15 Nouembris 
,154 [7.]^ Indignus et seruus et frater tuus petrus Canisius. 

^* Hic numcrus facile supplerl potest ex ipsa epistula et ex iis, quae dicta sunt 
supra, p. 47—48. 248—251. 



' P. Cornelium Vishavaeum et Fr. Antonium Vinck; vide supra p. 252. 

2 Significari videntur aut litterae Pauli III. Romae 3. Funii 1545 datae, quibus 
variae facultates Societati conceduntur, aut (quod magis probatur) litterae, quibus 
idem pontifex Romae 5. lunii 1546 Ignatio permisit, ut „coadiutores, tam sacer- 
dotes quam personas saeculares" ad Societatem admitteret et viginti ex illis sacer- 
dotibus facultates oorum concederet, qui professionem sollemnem in Societate fecissent. 

■' Haec bulla corpus quoddam erat cxcommunicationum, ([uas sumnii pontifices 
quotannis „feria quinta in Coena Domini" sollemnitcr promulgabant. 

' P. lacobus Lhostius, ex Geldria ortus. 

* Cur Ignatius hos aliosque Romam evocarit, Canisius Ignatii nomine explicavit 
Ruardo Tapper, cancellario lovaniensi, littcris 10. lanuarii 1548 datis. 

« Institutum S. J., Ex. c. 4, n. 6; Const. P. 3, c. 1. 13. 



254 55. Canisius Andreae Sydereo. 

Huius epistulae inscriptio deest ; sed ad Danieleni Paeybroeck eam datam 
esse intellegitur , si cum iis conferatur, quae supra p. 250 dicta suut. Danielera 
Paeybroeck sub id tempus ^ministrum" domus fuisse, testatur Manareiis 1. c. p. 14. 

55. 

CANISIUS 
AXDREAE SYDEREO, 

canonico zutphaniensi. 

Koma 2(1. Xovembris 1547. 

Ex autographo [2^ min. ; IV^ pp. ; in p. 4. inscriptio et pars sigilli). Cod. colon. 
„Litt. Epistt. var." f. 33 et seq. non signato. 
Epistula usus est Gothein 1. c. p. 679. 

In sancta ohoedientia summmn solacium esse. Se S. Ignatii ceferorumque So- 
ciorum commercio maxime delectari ef libenfissime in schola humilitatis atque omnium 
virtutum exerceri et x»'ohari. Si/dereum, qui Socictati iam se devovernt , horlatur, 
ut, fnnihus cunctis disrupfis , eidem totum se det , ideoque Igautii nomine ei suadet, 
ut Romam veniat. Alios etiam duos iuvenes ad eam profectionon invitat. Cautionem 
adhibendam esse in litteris cum aliis commnnicandis. 

ihesus 
Chariss. frater Andrea, 
Gratia domini nostri JESV CHRISTI bona in nobis desyderia nutriat, 
nutrita conseruet, conseruata perficiat amen, Quod in hac tam remota 
locorum intercapedine nos inuicem consoletur absentes, vnum et maxi- 
mum illud pulcherrimumque fuerit, simplex nimirum praestandae ob- 
edientiae ratio. Hinc procul dubio (neque sine vtriusque nostrum 
ingenti commodo) efifectum videmus, vt et tu istic manens hactenus, 
juris studio animum quamuis inuitum applices, et ego iam nuper Ita- 
Ham ingressus, tum a vestro suauiss. conuictu, tum a tumultuantis 
Germaniae patriaeque conspectu quam saluberrime quidem prohibear, 
Atque vtinam (quod ad nie spectat) calamo linguaue tibi faelicitatem 
meam explicare possem, partim quidem vt totius profectionis meae 
successum amicissimus intelligeres, partim vt nouam hanc bene beate- 
que viuendi occasionem gratulabundus ipse in domino mihi compro- 
bares. Ah quanto esse mihi gaudio credas, post conspectos in Con- 
cilio tot tantosque viros, post agnitos familiarissime Patres instituti 
nostri praecipuos, post exploratos et hominum et regionum mores 
admirandos, nunc daemum, nunc (inquam) tot selectis hic fratribus, 
dignissimoque omnium Praeposito nostro ^ sic indies adesse, conuiuere-, 
adhaerere^. Ahj quaestus et Hterarum gratia aetatem, operam vitam- 

' S. Ignatio. 

"^ Donius professorum, haud procul a templo „S. Mariae de Strata" sita, totam 
eo tempore Ignatii familiam continebat {OrJandinus 1. c. 1. 4, n. 4. 76). 

^ S. Ignatius Canisium ,.(id, quod cum aliis quoque, qui recepti in Prouinciis 
veniebant in Vrbem, moris habebat) de integro interrogari iussit, ac singillatim ex- 



20. Novembris 1547. 255 

que omnem consumunt suam, si non frugifere*, haud parum tamen labo- 
riose, anxie, periculose. Hic ego in sapientiae domo, in humilitatis officina, 
in obedientiae virtutumque omnium schola vt ditissima, sic ornatiss. ver- 
sari me video, et exerceri semper cupio, licet nuUum etiam obedientiae 
ius aut vinculum intercederet. Hoc vero quandoquidem sancte iam nos 
tenet domino obstrictos ac penitus mancipatos, quid prius quaeso, quid 
vnquam praestabilius optabiliusque putemus, atque totis ea viribus tum 
aggredi, tum persequi, quae ad institutum hoc, cui nos dedidimus, quam 
maxime proximeque faciunti. Qua in re .mi frater, noui satis tua 
pijssima desyderia nec deesse, nec Dei gratia defutura: noui quoti- 
diana illa suspiria , quibus testaris , a Societatis nostrae scopo te 
summopere abduci primum materni quidem affectus lubricitate; dein 
vulgari illa, si non et sordida cunctorum de te amicorum expectatione : 
postremo studiorum atque sumptuum non modica difficultate. Cupiebam 
idcirco iam nuper hisce tuis malis occursum iri, quo diruptis semel 
retibus, quod per Christi spiritum sancte istic conceperas, libere alibi 
matureque pareres, et integre quidem huic nouae lESV CHRISTI 
militiae, cui te iam deuoueras, totus et expeditus nobiscum adhaereres. 
Quid multis? Comunicata re omni cum pijssimo sapientissimoque 
Praeposito nostro, qui suam erga te beneuolentiam nunc etiam auxit, 
illud velut optimi remedij loco inuenisse tibi videor, vt coniecta sci- 
licet in Deum inprimis omni cura, et de matre, de amicis benefitioque 
tuo reiecta solicitudine, Romam petas, teque totum in ijs quae sanctae 
humilitatis et Apostolicae obedientiae sunt, nobiscum in domino hic 
exerceas. Idque M. et P. ^ nostro Ignatio gratum fore, vt ne dicam 
consultum videri , absque omni ambiguitate firmiter tibi polliceri 



Sic ; sed ^iotiiis legendum esse videtHr: iufrugifere. 



plorari, num quibus ab ineunda Societate arceretur impedimentis ; quamiiue ad eam 
animi praeparationem afferret. Cumque percunctationibus cumulate satisfecisset, 
Decimo Kalendas Octobris [i. e. 22. Septerabris] . . . post viginti circiter dies sepa- 
ratim in aedibus primae probationis exactos, ad omnia paratissimus imperia, idque 
acturus, eo Societatis loco, et gradu, quem Praesides decreuissent, futurus, ad com- 
iiuinitatem vitae recipitur" {SaccJiinits ^ Can. p. 41). Exercebatur tunc Cani.sius in 
Sorictiitis tirocinio vel probatione, sive ^secundam" eam dixeris, sive (quod magis 
plucet) ^tertiam", vel potius similem ei, quae nunc „tertia probatio" dicitur. Tunc 
enim, Societatis constitutionibus uondum conditis, hae probationes ita nondum erant 
distinctae, ut nunc sunt. Audivimus iam supra (p. 47^) P. loannem de Polanco 
litteris Roma 13. Novembris 1547 ad Socios lovanienses datis testantem , Canisiura 
una cum P. Cornelio Vishavaeo et Fr. Antonio Vinck „sedulo in humilitatis exer- 
citiis versari" et „cura aediticatione non modica" Sociorum ,,omnium suis fuugi 
ministeriis". 

' Haec qui legerit, niirabitur certe, quod Everardm Go*hein asserere potuerit, 
unam ex rebus, quibus Canisii animus in domo Societatis roraana et in schola spiri- 
tuali S. Ignatii imprimis commotus et delectatus sit, fuisse „der Mangel jeder 
Askese" (Ignatius von Loyola und die Gegenreformation [Halle 1895] p. 679). 

2 Magistro et Patri. 



250 •^5. Canisius Andreae Sydereo. 20. Novembris 1547. 

liabeo. Nec dubites vclim dc absoluendis aliquando studijs quae tem- 
pore post suo Reucrendus in Christo Pater noster Praepositus lubonter 
admodum prouehet, vtpote nihil praetermittens, (^uod ad summam Dei 
gloriam et praecipuam suorum salutem spectat. Animum duntaxat 
promptum, infractum ct simplicem adferre cogites. Omnem honorem, 
incolumitatem , famam , vtilitatemque tuam humili obsequendi studio 
metiare, et sancto lESV Christi crucifixi amorc nihil in hac vita 
durum molcstumue posse vidcri putes. An Dci efficacem erga te bo- 
nitatem virtutemque non hucusque tota vita sensisti ? Atque aderit 
ille etiamnum suo nominc peregrinanti, viae tuae dux custosque fidis- 
simus vt qui suos descrit nunquam, ctiamsi ad tempus mundo de- 
spectos illos, et in hac breui vita beate miseros. Fcstina, quaeso te 
frater, et (vt Hieronymus monet) haerentis in salo nauiculae funem 
magis praescinde quam solue^. Porro de alijs ad fratres nostros 
vbcrius, quorum consilia lubens audi, et sequerc magnanimus, prac- 
sertim quoad profectionis tuae tempus. Equidem confido in domino, 
haud defuturum tibi fidum in via sodalitium , etiamsi Christophorus 
illc" ad quem ea de causa scribo, et Pctrus nostcr^ de quo sic mihi 
persuadeo, tantam huc perucnicndi oportunitatcm ncggligercnt [slr']. 
Inucnies fratres nostros , ct fidenter conuenies Paduae (alij Patauium 
uocant) Bononiae Florcntiacquc, Vtinam tuo conspectu in domino frui 
liceat breui, vt et tu bonorum quac hic nobis affluunt, participatione 
gaudcre non minus quam ditari queas. CHKISTVM lESVM oro, vt 
fortitudincm sui Spiritus in te augeat, ac faelicitcr c vinculis ereptum, 
breui te nobis libere restituat, et amanter osculandum hic praebeat. 
Amcn. Salutant tc fratres nostri, praescrtim qui Gcrmani nobiscum 
sunt quattuor. Romac 20 Nouembris 1547. 
Fratcr tuus in domino 

Pct. Kanisius Nouiomagus. 

In salutando Delphensi'^ et Henrico conterranco^ chariss. amicis 
nostris fidelem te mihi, vtilemquc in domino praestes rogo, Vide 
tamen etiam atque etiam , quibus hasce literas tuto communiccs. 
Multi saepe consultorcs, rari adiutores, paucissimi rerum optimarum 
sectatores nobis obtingere solent. 

ihesus. Chariss. in Christo lESV fratri, M. Andreae Sydcrco Zut- 
phaniensi. Coloniac. 



' ^Haerentis in salo iiaviculae funem magis praecide, quam solve" : S. Jliero- 
niimio^ ad Paulinum (ep. 53 [alias 103], n. 10. Migne, PP. LL. XXIL 549). 
^ Buscoducensis; vide supra p. 250. 253. 
^ Petrus Schorich (Boius) ; vide supra p. 248. 250. 253. 
* Van Delft?; vide supra p. 248. 
'•" Henrico Dionysio; cf. supra p. 251. 



56. Canisius Leon. Kessel et Adr, Adriani. 2. lanuarii 1548. 257 

50. 

CANISIUS 

P. liEOXARDO KESSEIi ET FR. ADRIAXO ADRIANI, 

Sociis coloniensibus. 
Ronia 2, lamiarii 1548. 

Ex autographo (^'^miu. ; p. 1 ; in p. 2. inscr. et pars sig.). Cod. colon. : ^Litt. 
Epistt. var." f. 34. 

Particula (,Semen aliquod — peccatorem coramendate") transcripta est in 
Cod. colon. : „Hist. coU. CoL" f. 14'\ 

Gatidet de victu iis proviso. Se Sociortun roinanorum consuetudine multum 
iuvari, attamen optare, ut aliqui de Societate Coloniae remaneant. Valde se demittit 
et fratrum meritis et precibus fulciri cupit. De morte Mariae de Oisterwijk. Nomine 
S. Ignatii, Germanorum salutem sitientis, iuvenes quosdam Societatis cupidos iterum 
invitat, tit eiusdem tirocinium Romae ingrediantur. 

ihesus 
Chariss. fratres, 
Gratia domini nostri IHESV CHRISTI semper in cordibus nostris 
augeatur. Literas vestras in Nouembri scriptas huc fratres Loua- 
nienses transmisere. Et haud scio , an sex prioribus mensibus quic- 
quam scriptorum vestrorum huc peruenerit. Gaudeo sane, quod vt- 
cumque vobis modo de vitae sumptibus prouisum sit, quia literas de 
daleris illis nunc tandem obsignatas esse significauistis ^. Vnde futurum 
equidem spero, vt istic diutius commorari vos sinat Reuerendus in 
Christo pater noster Ignatius. De mutando domicilio pro vestra pru- 
dentia agite, De reliquis quoties nascetur quaestio, Patrem et Prae- 
positum qui vos amat, literis consulite. Rationem opinor dedi supe- 
rioribus literis , cur morari hoc me in loco expediat. Adeo iuuor 
sancto hoc sanctae societatis contubernio, vt Germaniae locorumque 
omnium* terrae obliuisci merito queam. Quod si vobis istic manere 
contigerit (vt non dubito, etiamsi M. lacobus ^ qui Louanium petiturus 
erat, non adeo grauiter hic perpetuoque laboraret) maximo semper mihi 
gaudio futurum est, meminisse vestrarum pro me orationum, omnium- 
que spiritualium ft^uctuum, quos Dei bonitas per vos Coloniae producet. 
Nam semen aliquod benedictum^ istic relinqui spero, ne Reue- 
rendus Pater, cuius inter iustos gloriosa memoria est, M. Faber ex- 
pectatione speque sua defraudetur ^ , neue chariss. frater, cuius erga 
vos charitas non excidit», sed cum sanctis increscit, M. Lambertus^ 



Sequitur meum, a Cnnisio ipso postea deletum. 



1 Vide supra p. 251. " Lhostius. ^ Tob. 9, 11. 

* Vide supra p. 155-156. 169. ^ 1 Cor. 13, 8. 

" M. Lambertus de Castro, novicius S. J., 29. Septembris 1544 Coloniae mortuus 
et in Carthusia coloniensi sepultus erat; cf. supra p. 121—123. 

Br aunsberger, Canisii Epistulae et .\cta. I. 17 



258 56. Canisius Leon. Kessel et Adr. Adriani. 2. lanuarii 1548. 

istic se solum conspicetur. Ego vtinam vtinam [sic] ille sim , qui 
velut catellus de micis fratrum id est , d o m i n o r u m m e o r u m ^ 
pasci merear, nimirum vt qui proprijs meritis laetari nequeo, vestro- 
rum saltem laborum, studiorum fructuumque participatione sustenter. 
Erit profecto perpetua vestri apud me memoria , vbicumque tandem 
habebit me terra. Vos, qui et cum Deo familiarius agitis, et Dei 
spiritum dignius subinde gustatis, inter fratres reliquos, pro quibus 
Deum precamini, vel infimum quaeso mihi locum concedite, et aliorum 
simul precibus Kanisium peccatorem commendate. Orbauit uos do- 
minus matre de Oesterwick, sed orat opinor et illa pro nobis orphanis 
in coelis. Quare nec Bullam illam istuc mitto^. 

Quod prioribus literis ad uos scripsi de nostro Sydereo, Petro 
Boio et Christophoro Busciducensi, idem breui nunc repeto, sic volente 
nimirum Reuerendo in Christo Patre nostro M. Ignatio. Qui quum 
singularem illorum erga Societatem affectum intelligat, hoc expedire 
arbitratur, vt si probare Societatis institutum, et ad illud admitti 
cupiant, quamprimum huc vna se conferant, seque in his quae Socie- 
tatis sunt, nobiscum exerceant. Quare quod in vobis erit, ad in- 
grediendum iter illos ipsos animabitis, omnique cura coniecta in Domi- 
num, foelicia illis omnia promittetis. CHRISTVM bonorum conatuum 
confirmatorem precor, vt si non cum omnium aedificatione contingat 
illis ea profectio, (nam forte obmurmurabunt quidam) forti tamen 
Spiritus gratia sic dirigatur, vt diligentibus Deum omnia co- 
operentur in bonum^. Rogo praeterea te frater chariss. M. Adriane, 
vt literis datis ad M. Christophorum, de profectionis tempore certio- 
rem illum facias, quatenus vno eodemque tempore coUecti tres illi 
Coloniae, iter ingrediantur suum ad vrbem vsque. Quod si plures 
etiam idonei iuuenes adiungerent sese. haud dubium, quin gratis oculis 
eos ad probationem assumpturus sit noster Praepositus, qui quantopere 
Germanorum salutem sitiat, indies quidem clarius experior. Valete 
domini et fratres, meque totum commendate Reuerendissimo D. Archi- 
episcopo Londensi^, cui nuper scripsi, M. Andreae hospiti^. Priori 
Charthusiensium, sororibus Mariae'^, amicis omnibus, praesertim D. Hen- 
rico conterraneo" et Zutphaniensi ^. Miror cur de Georgio-', et Gre- 
gorio vestro nihil significetis. Oro breui vestras huc hteras disponatis. 
Valete in domino IHESV fortes et foelices amen. Romae 2^ lanuarij 
anno 1548. 

Vester indignus frater Petrus Kanisius Nouiomagus. 



1 Matth. 15, 27. 2 (jf- yiipra p. 251. 

^ Rom. 8, 28. 

* Georgio de Skodborg. •' Andreae Herll. 

* Mariae de Oisterwijk. ' Henrico Dionysio. 

* Andreae Sydereo. 

* Georgio Eder, ut videtur. 



57. Canisius nomiiie S. Ignatii Ruardo Tappero. 10. lanuarii 1548. 259 

Quia scribit acl vos Reuerendus P. Polancus nomine Reuerendi nostri 
P. Praepositi, reuerenter eius literas accipite, simulque respondete. 

Honorabili D. Leonardo Kessel et M. Adriano Antuerpiensi Co- 
loniae Apud Praedicatores. 

57. 

CANISIUS 

nomine S. Ignatii 

RUARDO TAPPERO, 

cancellario universitatis lovaniensis et d