(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Bibliotheca Classica Latina sive Collectio Auctorum Classicorum Latinorum ...: cum notis et ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



r 









1 






w 



Hi 






BIBLIOTHECA 



CLASSICA LATINA 



8ITE 



COLLECTIO 



. » . . . • • 



AUCTORUM GLASSIGORirM JLATINORUM 



. « • • « •_ 



CUM NOTI8 ET'INIXICmJS 

. • . •. • 



• ••••*-. 

• . • • • 
. • • . • 






• . . 
.• •• 



On souscnt, a Pans^ 

Cnu N. £• LEMAIRB, totenr, rue det Qoatre Pik, n** i6, aa Bfarats. 

DEBUKE friret, libraires du &o!, rae Serpente, n* 7. 

TREUTTEL rr WURTZ, libraires, rue de Bourbon, n* 17. 

A« F. DIDOT, imprimeur de rinititut, me Jacob, n* 24. 

BOSSANGE p^, libraire, rue Eichelieu, n* 60. 

DONDET-DUPRl^, impr.-lib. me Richeliea, n"" 47 his. 

B^UNOJ-LABBE, libraire de i^Uniyerait^, quai dei Augustins, n* 3; 

• V •*••* * ••••• 

Jub.3CCNOUARD .lUmire 9 du ^ie Tonmon , n'' 6. 

MONGU^ii^^, librfire, bojpjevara Italien, n xo. 

H. YERD^JC^E, ^nSXt ,*qt4ii des An^atins, n* aS. 

ARTltUS^ERTlUp?P>,:ljbntire, rae Uautefeoille, n* a3. 

• •• •• *:»**: : 

Et tthes tous fes*fibraire^ de*Prance et des pays etrangers. 



CAII PLINII SECUNDI 

HISTORI^ NATURALIS 



• • • « • 

• ••• • r • • • 

«• ••• •• •••• 

II •• ••• •••• 

• - • •• •-• • • • 



LiBRi; Xxxyi<... 

!••*•••* • • 

* •• • • • •.• 

• • • 



; :*••• • 

• ••./!•••••••• 

•:•••:•• • • • 

• * •-• •••• 

• • • • • 



EXCUDEBAT A. FIRMINUS DIDOT, 

GALLlCAHUAr AGADEHIAKUM TTPOGRAPHUS. 
". • • . • • • 



• • . . . • -••.:; 
.• • V • • .•• 

• • .•• • • 



• •• . • 

:•• ••• :; •.:• •■ 

•••:• :•••••• : 



• .•••; •. •• ••• 
••••••••?•..•• • 

• •• • •:• 

* •••• •;• • . 



CAII PLINII SECUNDI 
HISTORI^ NATURALIS 

LIBRI XXXVII 



ATQVa ALIOtlOII XOTIS BT BXCtllltBD* 
QDIltll (GCUIII TIKTAMU CIiaNOUlGICDll DI OII«U •CDLrTOKlBOa 

AUCTOKB EMEHICO-DAVID 



PARS SEXTA GONTINENS MINERALOGI&M 

cii.tNT, DELAFOSSE 



VOLUlifS» NQNnSt'..' 







PARISIIS 

COLLIGEBAT KICOLAUS ELIGIUS LEM&IRE 
rOBiaoi bAZiM^ raoiaaioB 

HDCCCXXXI 



• *•• 

• • • 

• • • 




•• 'f^:^ 



•m. • 



•"• " ■ • •• 

•• •••• •.• 

• • .* •• •• 

••• •«•• • 

• • • • •• • 



• • 



.•• • 



•• ••• • 

• • • 

• • • 



• < 



• •• 

• • • • 

••• • • 



• • • • • 




C PLINII SECUNDI 

NATURALIS HISTORI.E 



LIBER XXXIII. 



I. jjjLetalla. nunc, ipsaeque opes, et rerum pretia di- i 
ccntur, tellurein intus exquirente cura multiplici modo : 
quippe alibi divitiis foditur, quaerente vita aurum , argen- 
tum,electrum', aes : alibi deliciis gemmas et parietum' di- 
gitoruuique pigmenta : alibi temeritati ferrum , auro etiam 
grdtius inter bella csedesque. Persequimur omnes ejusfibras, 
vivimusque super excavatam, mirantes dehiscere ali- 
quando , aut intremiscere illam : ceu vero non hoc etiam 
indignatione sacrae parentisexprimi possit. Imus in viscera 
e]us,et in sede Manium opes quaerimus, tamquan) parum 
benigna fertilique, quaqua;^ :s(ecatUr.' Et ititet'teec mini- 2 
mum remediorum gratia ^rUtdmur; quolQ.enim cuique 
fodiendi causa medicina est? Qliauqiifun -.et .hasc summa 



• .* ** 



\.i,Argentumyelrctrum, as, Ar- torftfi[^)'^^<ifii^c %''f{^^ pertioet sci- 

fcntigeneray usus et experimenta, tam iliatl librill, cap. 63 , $ 5 : 

Koster indicabit infr. cap. 3 1 sqq. « Gemmas etiam et qaosdam par- 

Qnod autem electrum statim mox vulos qusBrimas lapidea , scrobibus 

appellat, non est e succinorum ge- in profundum actis. Yiscera ejus 

oeribQs, qu» fusissime demonstra- extraliimus , ut digito gestetur gem- 

^tar lib. XXXVII , cap. 1 1; sed ma quam petimus. Quot manus at- 

*i^^um naturale, immo et ante teruntury ut unus niteat articulus ! » 
^ctQm , si auro quinta argenti por- 3. Exprimi, Explicari. Ha.bd. 

tio adclatur; conf. inf. c. a3. ^£ris 4* Quaqua secatur, etc. Hoc est, 

*^ila peculiariter dicentur lib. foditur. Sic Reg. a codex , et Pin- 

COIV, cap. 1-5. Ed. tiani. Recte. quum seqoatnr «U- 

a. Et parietum^ etc. Parietum tim indignatio, quod admodum 

^Qidem, auram : nam , ut dicetur paucis fodiendi causa medicina sit. 

libri hujos cap. 18 : « jam et ipsi Editi hactenns libri , • quaqua cal- 

tamqiima Tasa inaurantur. » Digi- catur, » male. Ha.rd. 

IX. I 



•1 



C. PLINII NAT. HIST. 
^ ui inininie parca, raci 

6 



sui parle tribuit , ut inininie parca, facilisque in omnibus 
quaecumque prosunt. lUa nos premunt , iila nos ad in- 
feros agunt, quae ocqultavit^ atque demersit, illa quas non 
nascuntur repente . Mens^ ad inane evolans reputetquae 
deinde futura sit (inis saeculis omnibus exhauriendi eam: 
quousque penetratura avaritia. Quam innocens, quam 
beata, immo vero et delicata esset vita, si nihil aliunde, 
quam supra terras, concupisceret; brevitenjue*", nisi quod 
secum est ! 



S. Quanquam et httc summa sui 
perte trihuit ^ ut minimc parea, Locus 
iusanabiliter corruptus, egregie, 
ut puto, curatus eu, restitutusque 
in pristiouin statum : in eodem uo- 
stro exemplari , non minime parca 
legitur, sed/ugre si archa : scribo, 

• frugi sitarcba. ■ Pibtt. — Ut mi- 
Rtme parca. Ex 'vestlgiisveteiis scri- 
piurc, Gronovius conjiciebat legi 
commodida |^o%se ,• • ul 8uggerj?|i^, 
hirge : ■ ftjlfn ^epteiltia.^f^BU.** 

6. Ula nos piremun} ^ efc.*Prfrt* 
elegantia in eocfei^ Seirgtivi^toS ^c^ 
neca fersatus . enfist? xd vv« (> « 4 > 9*'- 

• Aiirum quici^Vt aV^«tmmj Jn-^ 
quit , et proptir ftt^nimiqpv^* |ia-: 
cem agens ferrum , quasi niale no- 
bis committerentur, abscondit. Nos 
»n luceni, propter quse pugnare- 
mus, extulimns...nec er|ibe&cimus 
summa apud nos habere , quse fue- 
rant ima terrarum. > Ha.rd. 

y,Qua oceultavit, Horatii scitum 
illud huc pertinet : • Aurum irre- 
pertum > et sic melius situm Quum 
terra celat , etc » Od. Kb. IH , 3 , 
vert. 49' Hard. 

S, Ut repente mens ad inaue evo" 
luns. Superfluit prima vox ex ret. 
«•od. PiHT. — lila qua non na- 
scuntw repente, QuiS taiu leute 



natura gignit , ut iJla egre , non 

^ponte parere videatur. Haru. — 

llla qua non nuscuhtur reftente, Mens 

ad inane evolans reputet quat deinda 

futura sit finis.,. exliauriendi ram : 

quousque penetratura avaritia, Sic lo- 

cum bunc relinximus ductu codicis 

Reg. a, et ejus quem JPintianus faa- 

buit, totidem plane syllabis apici* 

busque litterarum iutegra fide re» 

^ prtesentatis : interpunctione ita 

! sfcrvata, ut sua orationi sententia , 

*iteque, ut prius, impedila cunsta- 

rct. Sic eniin typi inter|>olati ba- 

bent : «Illa quae noii nascuntur : uc 

repente mens... qjousque penetiet 

avaritia. >• Hard. 

9. Mens, Mensin cslnm .sepau- 
lispcr efferens secum 'reputet , quit 
sit finis futurus umquam exbau- 
riendi tellurem : et quousque pe- 
netratura sit av«iritia. Hard. — 
Mvu ad inane, Inane pro rselo, 
aere, familiare prssertiin poetis, 
ac Plinio. • Per inania, magnum 
inane , ■ Maro : Lucretius , • pro- 
fundum inane, » ssepe dixere. H. 

10. Breviterque, nisi quod secum 
est. Reg. a et Colb. 3 , « baberetque 
non nisi quod secum est, • fort« 
elegantius. H. — Sic quoque Bro- 
teiins scribendum censuit. Ed. 



LIBER XXXIIl. 3 

II. £ruitur auruni, et chrysocolla juxta , ut pretiosior i 
▼ideatur', non natura. Parum erat unam vitae invenisse 
pestem ', nisi in pretio esset auri etiam sanies . Quaerebat 
argentum avaritia : boni consuluit interim invenisse roi- 
nium , rubentisque terraeexcogitavitusum. Heu prodigiosa 
ingenia ! quot modis auximus pretia rerum ? Accessit afrs 
picturae ad «lurum et argentum, quae cselando cariora fe* 
cinius. Didicit homo naturam provocare. Auxere et artem 
vitiorum irritamenta. In poculis libidines caelarejuvit, ac i 
per obsccnitates bibere. Abjccta deinde sunt haec, et sor- 
dere ccepere : et auri argentique 'nimium fuit. Murrhina 
et crystallina ex eadem terra effodimus , quibus pretium 



II. 1 . Ut pretiosior videatur^ non , 
etc In Reg. a, « ut pretiosior vi- 
deatur noinen natura. > Colb. 3 , 
•• ▼ideator) non natura. ■ Sane sin- 
rerins : nt sit sententia , pretia^io- 
rem Tideri chrysocollam Ticinitate 
aari , quam natura sua , quum ni- 
hil aliad sit quam aori sanies. L^- 
bri hactenns editi , « ut pretiosi^r' 
▼ideatur nomen ex auro custo* 
diens. » At ilUif « ex auro custo- 
diens , » nolli MSS. habent. H. — 
EnUiur ^urum^ etc. Qood nos ho- 
dieqae Auram natimm appellamusy 
ab omni ssvo notum; neque est 
qood in eo diutinsimmoremur.Eo. 

s. yitrn invcni^se pestem. Aurom. 
Mox aori saniem chrysocollam to- 
cat, nt est. Hard. — De chry^o- 
colla fosins Noiter agit infra, 
Gip. 96. £d. 

3. jiuri etiam sanies, Naro chry* 
•ocolU fit e limoso socco per aori 
veiiam floente , et illic densato in 
poaiicis doritiem. Dal. — Heu 
prgsUgiosa imgenia! Brot. ex Reg. 3 
et cdit princ. O prodiga , etc. ec 
p«alo ppft, « et amtim argentOBi- 



que c«Iando carius fuerit. » £d. 

4* In poculis tibiMnes, JuTenalia^ 
Satyr. II, yers. 95.-« Vitreo bibit 
ille Priapo. » Elegans in primis in 
eam sentenliam est CEnomai epi- 
gramma, lib. IV Anthologiae, 18, 
de Cupidine sculpto. in-caucalio : 
ILh )cu^B^ tov lfrtt7x%*T£Vc$ x^*^f ^" 
:;st6v'civui AMc7(fai xfo^iiiv (at) tm^i 
vfSo^^fir^Yt.. 1 Xohc\\\\ko cur sculptna 
ilmorP*vi6<) ardeit ut cor. £st sa- 
tis :_ ignera igni*quis furor adjicere 
esf ? V X jampridfxs ''^in £l«gabalo« 
pag/ 107: «Vasa deinde centenariii 
argentea sculpta , et nonnolla sche- 
matibusUbidinosissimisinquinata.'» 
Hard. 

5. Murrhina et crystaiittta ex ea* 
dem terra effodimus. Produnt hac 
verba perspicoe morrhina vasa e 
pretioso oliro facta lapide, qoom 
effodi ex «qoo com crystallinia 
monet. Sic crystallina simal ac 
morrhina jnngit Mart. £p. lxxxix , 
lih. III; Julius Capilol. in M. An- 
tonino , pag. 29, aliiqoe. Myrrhina 
et onychina, ^iios Liamprid. in 
£higahalo , pag. xi a. Unde intelli. 



i C. PLINll NAT. niST. 

laceret ipsa fragilitas. Hoc argumentum opum y hasc vera 
iuxurias gloria existimata est^ hahere quod posset statini 
> totum perire. Noc hoc fuit satis : turba gemmarum^ po- 
tamus, et smaragdis teximus calices^ : ac temulentiae causa 
lenere Indiam juvat : et aurum jam accessio est^ 

III. (i.) Utinamque posset e vita in totum abdicari, sa- 
crum fame\ ut ceh^berrimi auctores dixere, proscissum 
conviciis ab optimis quibusque ^ et ad pemiciem vitas re- 
pertum : quantum feliciore asvo^quum res ipsas' permuta- 
bantur inter se, sicut et Trojanis temporibus factitatum 
Homero credi convenit. Ita enim , ut opinor, commercia 
victus gratia invrcta. AHos coriis houm^ ahos ferro rapti- 

gfis e fossili materia murrhina fuisse, Kt aurum jam aecessio est. Prccipua 

iion fSctilin ea quie poreeiianea no- jam , inquit , irritamenta luxuriar 

iitra aetas Tocat, ut ▼isum Cnrdano, sunt gemmm : accessoria tantum 

Scaligeroque in Cardao. Exercit. anrum argentumque, quae nunc 

9%, pag. 317; non e conchnrum sordent. Hahd. 

' g<rtiere aliqno , nt Bellonio : non ex III. i. Aurum^ sacra fames. Pro- 

indurata tl\;f rvha , cpLprilnisque pj;^ ^ h^bilior lectio , « auri sacra faroes. » 

eta , Qt Me7(fiil&t,Krt[eiil Iauji|&t^u«. : n| alludat ad notnm Virgilii car- 

ctor Annalium Eccle^^iasti^ofuiif •• •men. Piht. — Saerum fame, Sic 

ad annum Chnsti*94 «•^up>. ^l Rcg. 21 , eleganter : non , utediti, 

non ipfum esse bff^heii^VtAgrf- • aurum, sacra fames. » Nam vox 

eolte, de Na|»T;*ToAi!.»«y^.»;VI,^ ea aur^m ahest et a ChifTI. cod. ci 

pag. 196. Sed;d^)li^opBdfijiififts,: ex antecedente capite suhintelli* 

lib. XXXVII , cap. 8. Hard. genda est. Habd. — Sacrum fume. 

6. TurhtL gemmarmm, Poculis qu» Brot. ex MSS. Reg. 3 et ed. prin- 

sint onnsta gemmis. Hnc illnd Ju- cipe, ahdkcarl auri saera fames; ct 

venalis spectat,Satyr.V, vers. 4> •' mox, addita vocula , ex eodeni 

« Nam Virro, ut multi, gemmas exemplari , /ymrtrM^frm est conpieiis ^ 

ad pocnla transfert A digitis. » H. etc. Ed. 

y, Et smaragdis testimus eaiiees. 1. Quum res ipset. Paulus, Dig. 

Xp«vlv^irei Ttsa intelligit, aureis lih. XVIII, tit. de contrahenda 

tMlptnriif cmstis, imaginibns, emptione : « Origo emendi vcn- 

anulia ^roata. Dal. dendique a permntationihns caepit, 

d% Aceossio est. Id est , quod jn- etc. • Habd. 

rii oonaultus ait, leg. 19, S pen- S.^omen9.I1iad.H,v. 471 :£v6iv 

ttlt. noonuinquam aumm gemmis dlp* oM(ov70 xafi})ccfioc*vTic Axatci« 

ac margaritia cedere. Cujaciuo, AxXct atv x^^> ^ot ^' ariuvt 01- 

Observ. lib. X , cap. t8. Dal. — Mf»» ^ot ^k ptvct;, ^ot ^* lOrf- 



:> 



LIBER XXXIll. 

Tisque rebus mutasse tradit : quanquani et ipse mirator 
auii \ aestimationes rerum ita fecit, ut centum boUm arnia 
aurea permutasse Glaucum diceret cum Diomedis armis 
uovem boum. Ex qua consuetudine multa legum' anti. 
quanim pecore constat, etiam Boraee. 

IV. Pessimum vitae scelus fecit, qui id primUs' induit 
digitis. Nec hoc quis fecerit traditur. Nam '* de Prometheo 
omnia fabulosa arbitror, quanquam illi quoque ferreuin 
anulum dedit antiquitas : vinculumque id , non gestamen , 
intelligi voluit« Midae quidem^ anulum, quo circumacto 



TlfttvTo ^e ^atTft 9ftXsiav. H. 

4. Quanquam et tpse miratus au» 
rum ( sic priuft }. « Qoaoquain et 
ipse mirator aori, » in vetosto 
e&emplari. Piht. — Et ipse mtra- 
tor awL Ita Reg. a, aliique MSS. 
noo miratus aurum, nt editi. Pliu. 
de Seneca , lib. IV, cap. 5 , « Nuu 
uriqoe miratore inaniom. » £t Se- 
neca epist. qoadam, mirator auri 
dixit. Habo. 

' S. Ut centum boum arma aurea. 
fioTem qoidam Athenis numum 
fotsse interpretantor, imagine bo- 
vis signatom , qoera et didrachmum 
vocabant. Da.l. — Utcentum boum 
Hrma aurms peimut, Giaucum, etc. 
Iliad. Z, vers. a34 : £vO' aurt I'Xau- 
M» Kpovu^vic fpcva^ ^^sXcto Zcu; , Oc 
«pbc Tu^u^viv Atcp,ii^ia Ttuy.t' cl(ui- 
6t , Xpu«ta x^(^ci(i>v , cxaTo'fj.€cia 
iwtaCotMv. Habd. 

6. Multa legum antujuarum pe- 
cort constat^ e, Romee. Festus, verho 
Ovibus. • Ovibus duabus, inqoit, 
moltabantur apod autiquos in mi- 
noribus crirainibos : iu roajoribas 
aotem , bobus : nec cxtra honc nu- 
«nerum excedebat moltatio : quae, 



postqoam «re signato oti civitas co* 
pit, pecoraque raultatitia incuria 
corrumpebantur, unde etiam pe- 
colatos crimen usorpari cceptoni 
est : facta est «stimatio pecoralis 
uioh^ , el boves centenis assibus, 
oves denis «stimatje. Inde supreroa 
muha, id est, niaxima, appellatur 
tria millia ceriH. » His adde ea quse 
diximus hb. XVUI , cap. 3. H. 

IV. I. QniiJ primus, Aurum vir 
delicet, facto ex eo anolo. Hard. 
— Peuimum vitas scelus/ecit, qui 
idprimus inJuit digitis, Sic Reg. a , 
aliiqoe. Interpolntorc^s in libris vol- 
gatis sic edidere , ■ qoi annlum 
primus. • Salis incaute id qoidem : 
vel sic abropta orationis serie : nam 
cor ab aoro , de qoo agebator pro- 
xime, ad anulomoratio transiliat, 
uon apparet : nisi materia ipsa de- 
signetor : hoc est , aurom , cujus 
admonitu et anolorom qooqoe tota 
ratio pertractatur* Habd. 

1. Nam de Pramctheo. Quem Cau- 
caso alligatum fabulss prodide- 
runt : iterum b«c r^petita infe- 
rius,lib. XXXVII , cap. i.Haed. 

3. Midar quldem, Gyga ccBteri id 
adscribunt, non Midas. TuUiu^, 



6 C. PLINII NAT. HIST. 

habentem neino cerneret, quis non etiam fabulosiorem 
fateatur? Manus et prorsus sinistrae^ maximam auctorita* 
tem conciliavere auro , non quidem roman» , quarum 
mere ferreum id erat^, ut virtutis bellicaey insis[ne. De 
regibus romanis non faciledixerim.NuUum habet Bomuli 
in Capitolio statua, nec praeter Numae ServiiqueTuUit alia, 
ac ne Lucii quidem Bruti. Hoc inTarquiniismaximemiror, 
quorum e Graecia fuit origo^, unde hic anulorum usus 
venit, quanquam etiam nunc Lacedaemone ferreo utun- 
tur.SedetaPriscoTarquinio^omnium primo fihumyquum 
in praetextae annis occidissethostem, buUa aurea^ donatum 
constat : unde mos buUae duravit , ut eorum qui "" equo 



de OfGc. lib. III, nom. 38 : * Hinc 
inde Gyget inducitur a Platone. . . 
It quum palam ejus anuli ad pal- 
mam conTcrterat , a nullo Tideba- 
tur, ipse autem omnia videbat : 
idem rursas yidebatur, quuro in 
lucem anulum inverterat. » Hard. 

4. Sinittra. Infelicea. Sic omeu 
sinistrum dicimus. Etsi manum 
quidem lcTam intelligit , tamen in 
▼erbo ludit : ut et iufelicis id au- 
spicii foisse admoneat. H. — Qua- 
rum mereftrreum id erat, Broter. ex 
MSS. Rcgg. a , 3 , et ed. pr. quar, 
in more f. id e, Frustra in recen- 
tioribus emendatum, ^. mrref.Eo. 

5. Nulbim ftahet... statua. Statuas 
•nulo omari solitas « testatur etiam 
Cicero ad Attic. lib. IV, epist. i, 
ubi ez statu, imagine, amictu, 
anulo, colligit ejusdem Scipiouis 
Africani statuam ewc^ et qu« ad 
Opis, et quas ad Pollucis aedem 
posita esset. Hard. 

6. Quorum e Greecia fuit origo. 
Tarquinii Prisci pater Demaratus 
Corintbius fuit. Dal. — Quorum 
e Grmcia. Foit enim Tarquinius 



Priscus Demarati Corinthii filius, 
ejus qui in Etruriam commigravit. 
Aurel.Victor, Hb. de Viris illustr. 
cap. 6 ; Plinius ipse , lib. XXXV, 
cap. 5. Hahd. 

7 . Sed et a Prisco Tartfuinio. HflBC 
totidem verbis Macrobius, Satura. 
lib. I, cap. 6, p. ao8. Hard. 

8. 7/1 prattextee annis. Ante an- 
nuro «tatis quintum decinium. 
Vide qos de toga pura et pre- 
texta diximus lib. VIII , cap. 74. 
H. — In prettextas annis. Ante an- 
num quintum decimum ; anno enim 
quarto decimo conipleto , buUa 
suspendebatur Laribus. Brot. 

9. BuUa aurea. Festus : « Bulla 
aurea insigne erat puerorum pr»- 
tcxtatorum, qux dependebat eis a 
pectore, etc* Asconius Pedianus : 
« Bulla suspeudi in collo infantibus 
ingenuis solet aurea, libertinis, 
scortea , etc. » Bulla cordis eflGgiem 
referebat. Hard. 

10. Eorum tfui equo meruissent. 
Merere equo , merere pedibus, est 
inmilitia alterntro modo stipendia 
facei^. Hard. 






LIBER XXXIII. 

meruissenl filii, insigne id haberent^', oaeteri" lorum. 
£t ideo miror Tarquinii ejus statuam sine anuio esse. i 
Quanquam et de nomine ipso ambigi video : Grseci a 
digitis' appellavere, apud nos prisci ungulum'^ voca- 
bant : postea et Graeci, et nostri symbolum *'. Longo certe 
tempore ne senatum quidem ' Romanorum habuisse au- 
reos manifestum est. Siquidem his tantum qui legati ad 4 
ezteras gentes ituri essent, anuli publice dabantur : credo, 
quoniam ita exterorum honoratissimi intelligebantur. Nct-. 
que aliis uti mos fuit , quam qui ex ea causa publice ao 
cepissent : vulgoque sic triumphabant. Et quum corona ex. 
auro Etrusca'^ sustineretur a tergo, anulus tamen in di- 
gilo ferreus erat, aeque triumpliantis, et servi' fortasse 



1 1 . Insigne id haherent, Quod 
jam pubercs facti, »olemni festo 
Uriliu!* suspendebant , ut pucllc 
uubHes puppas suas Yeneri. Rho- 
dig. lib.Vy cap. 1 8. Dal. 

la. Cwteri lorum, SinebiiUa. Ita 
MacrobiQS , loc. cit.Vel » ut Pedia- 
Dus, cum bulla (anturo scortea ,_ 
hoc est , e pellibus facta. Id appo- 
nte JuTenalis expressit , Satyra V, 
▼ers. 164 : « Etruscuro puero si 
oooligit aururo , Vel nodus tantum, 
et signum de paupere loro. • Lo- 
rom iotellige id ligamentum , cum 
nodo, es quo bulla pendebat : 
quale unnc gestant e serico rqui> 
tes Melitenses , unde crux peud<;t. 

HiRD. 

l3. Greeci a dtgitis apptllavere. 
AoxTbXtcv , aiTo Tcu ^oxruXcu , a dir 
gito. Hari). 

i4- Ungulum. «Ungulns, inquit 
Feftos, Oscornro lingua,annlu/::« 
idqne gemino Pacuvii teslimonio 
mmprobat. HAao. 

i%, SjrmMum, Crodo id uomen 



nnulispraescrtiiii ^ignatoriis attribui 
tuui, quod iudicium signumque 
imprimerent ejus qui signabal. 
Plautus in PAeud. •* Ka causa railcs 
hic rcliquit s^^niboluin, Expressatii 
in cera ex anulo suam iiuagiuem.* 
Haru- 

16. Ne senatum quidem Romano- 
rum haiuissc aur, manifesium, Post , 
mutatis muribus, senatorii eque> 
stri^que ordiiiis homiutbus conces- 
sura • ut aureos ferrem : caeteris , 
etiam ingenuis, vetitura. Dio, 
lib XLVUI,p. 385.HAaD. 

17. Eirusca. Tertull. lib. de 
Corona milit. » Pr^feruntnr etiam 
illis Etruscs. Hoc vocabulum est 
coroqarum > qnas gcmniis et foliis 
ex auro qnercinis ob Jovein insi- 
gnes ad deducepdas tensas cum 
palraatis togis sunniut. • D.vl. — 
Ccrona ex auro Etrusca. Vidc quc 
dixiraus lib. XXI, cap. 4« Hard. 

iS. Et serviforiasse, Et coronam 
sustinentis, qui iion iugenuus, sed 
forfasfte serrus erat. Ita servuf», quo 



8 C. PLINll NAT. HIST. 

coronain sustinentis. Sic Iriumphavit de Jugurtha C Ma- 
hus : aureumque'^ non ante tertium consulatum sumpsisse 
5 traditur. Hi quoque, qui ob legationem acoeperant aureos, 
in publico tantum utebantur his : intra domos vero , fer- 
reis. Quo argumento etiam nunc spons» muneri ferreus'*' 
anulus mittitur, isque sine gemma''. Equidem nec Iliacis 
temporibus ullos fuisse anulos video : nusquam certe Ho- 
merus dicit, quum et codicillos missitatos " epistolarum 
gratia indicet, et conditas arcis'^ vestes, ac vasa aurea ar- 
genteaque'^, et ea colligata nodi, non anuli, nota. Sortiri 



nihil esse aut dici abjectius potett, 
et triorophAiis, qoo nihil glorio* 
ftios, pari in anolis conditione 
erant. Nam de seryis quidem id 
constat. Papinios, Silvar. III, 3, 
vers. i44 : « Mutayitqoe genos, 
Iseyseque ignobile ferrom Exuit. » 
Hard.-— ^^ue trfumphaniis et servi 
fortassM eoronam stistinentis, Brot. ex 
Reg. cod. 3 , et editione principe » 
« «qoa fortuna triomphantis et 
seryi coronam sustinentis. • Re* 
ctiut. Ed. 

19. j4itreamque non ante. Mira 
sane Marii modestia fuit. Nam anCie 
illius setatem , qoom Scipio Carlha- 
ginem obsideret, tribonos roma- 
nos , qoos sepeliri Asdrubal yoloit, 
ex aoreis anolis discrevit a mili- 
tpm Tolgo, qui ferreos tantum ge- 
stabanty ot quidem auctor est Ap- 
pianus» in Ponic. p. 63. Habd. — 
iVo/i anie tertium consiiiatum, Marius 
autem tertium fuit consul anno 
Urbis condita 65 1. Bbot. 

ao. Ferreus antUus mittitur, Anu* 
lus pronobos is Septimio Florenti 
dicitor. Dal. 

a I. Sine gemma. A?Tiipoc et dirti- 
pwif Gracis, flUi9oc Polluci , aliis Xi* 



Tb( , levis Ulpiano. Kou yap , inqoit 
Arist. III , f uaix^; dxf oaasM; » ^a- 
xruXCou; dirttpou; ^aoi rou; (tTt ixwTOL^ 
a^tv^ovYiv. Uoic contrarius est geni- 
matus Liyio.Vide Rhodig. lib.VI, 
cap. I a ; Alexand. ab Alexand. 
lib. II, cap. 5. Dal. — Nec Jiiacis 
tempori6us, Multo ante Iliaca tem- 
pora , Hebrsi aiiolos baboere. Cf. 
Genes. xxxviii , 18 et aS.In picto- 
ris Hercolanensibos anolom habet 
Theseos.Vid.Pi//. ant, iTErcoiano, 
t.I, tab. 5,et t.in,tab. i4,n.6.BR. 

3 a . Qutan et codiciiios missitatos, 
Iliad. Z, de Bellerophonteet Prceto : 
... iroptv ^* 5yt oiQj&fliTa XuYpa, T^H^a.^ 
jv irtvaxi iTTUXTu 0ufMf6opa iroXXd. 
Dalbc. — Quum et codiciiitu, \ide 
qo» diximos lib. XIII , cap. a i . H. 

a3. Et conditas arcis, Odyss. d, 
▼ers. 4^4 * Ati^fo yuvai, f ^pt x^^v 
dlpiirptirt* ^Tic opiTn. £v ^' auT-^ Oi^ 
f apoc juir>uvt( , ij^t x^TMva. Uabd. 

a4* ^^ vasa aurea argenteaque. 
Vasa qoidem colligata foisse Ho- 
raerosnon ait, nec vestes, sed ar- 
oam , in qoa erant posita , colliga* 
tam firmissimo nodo , ne quid ez 
eo surriperetor. Ulyssem igitur sic 
Arete (:oni)>e1lat , Aur^; vuv t^i sd»- 



LIB£K XXXIII. 9 

quoque coiitra provocationem *^ duces noii anuUs tradit. 
Fabricam'^ etiam Deum fibulas , et alia muliebris cultus , 
sicut inaures, in primordio factitasse, sine mentione anu- 
lorum. £t quisquis primus instituit, cunctanter id fecit, 6 
Isvisque manibus'% latentibusque^" induit : quum, si honos 
securus fuisset, dextra fuerit ostentandus. Quod si impe- 



fit, lo«K ^* i^Kt ^eo,tt^v fnXov Mi^ Ttc rot 
M0' o^rt ^ifiX^iTflu. Cuj roox olMe- 
cutnsUIyMef, Airtii* Jirnprue irwftfli, 
kik^ ^* M ^iap^if fviXi ncixtXov, 5v 
zni i&iv ^ft^flii f^%9\ icoTvts KtpXY). 
Cojaciiis lib. XII , cap. 87. Daleo. 
•^ j4e tMua murem. Eodem llbro, 
ven. 443 et 447* Habo. 

\S*Sortiri quoque eomtra provoca- 
tiomem, Hiad. H , protocat Hector 
proceres Grcci» ad singalare cer* 
tameii : illi jactis sortibns in ga- 
leaniy deligunt qaem opponant : 
ll( Ifa6** cl ^k x>.i!pcv JoififiirivavTO 
(mcc^- £v ^* £6aiXov xuvtff) Ayai&tf- 
fivovoc Arpit^flM. Idem fit et in 
daello Paridisy Iliad. F. Sortes au* 
tem cc aiX^pciy calcoli fuerunt, aut 
ex terra ficti globali , nota quadam 
tignati , cftia soum qaisque agno- 
iceref . Sophocles in Ajace , xXTipev 
U (ilacv xa6cic , ^ypac dp c6pfl(c ^uXov. 
Sortet cse licet signatSB forent, non 
tanien anulo signabantur, quam eo 
temporeanalus prorsus in usu non 
esset, nedum signatorias. Fuerunt 
et sortis indicla , concha , ascia , ac 
sapios ligiium proprio quodam si- 
gno ootatnm , unde xX^pov dictuih 
vnlt Herodianus itzh toO xaiXou , ut 
et icfl&J.ov, cpod .sortes conjectas 
inoterent antea qnani proferrentur : 
qaanqaam alii dictam malunt n 
xXfiy qaod xflcXitv itignilicat. Ha- 
«Irtan. Juii. lib. I , C9\t. 5. Dai.. — 



Sortiri quoque. Proceres GrsBcise, 
jactis in galeam sortibns, delignnt 
quem upponant Hectori ipsos pro- 
▼ocanti ad singulare certamen : ne- 
qne dicontur e» sortes anulis fuisse 
signatse. Iliad. H, Tcrs. 17 5. Post 
usus obtinnit , ot ese sortes , globo- 
live , anulis signarentur, qao suum 
quisqae dignosceret. Et arca , qna 
asservabantur em , anulo obsignata. 
Testis Snet. inTiberio , cap. lxiii : 
" Vicina Urbi oracnla etiam disji- 
cere conatus est : sed majestate 
Prenestinarum sortiura territus , 
destitit : quum obsignatas devectas- 
que Romam non reperisset in arca , 
nisi relata rarsusad templam.» H. 

a6. Fa^r/rtfm.VuIcani officitiam. 
Iliad. 2 , vers. 400 , Vnlcano The- 
tideni alloquente : Tfox irflif' ttvat- 
Tsc ^flDixcuov ^at^oiXa iroXX^ IIcpTvac 
Tc, ^afA^rac 6* D.txa;, xsXuxotc tc 
xal 5pfA.ou;, etc. Hard. 

27. LtePtsque manihus. Silins Ital. 
lib. XII, de equitibns romanis ad 
Cannas cssis ,quibus detracti fuere 
anuli : • Testes hi stragis , qnos si- 
gnum illustre superbis Mos Isva 
gestnre viris : tum funditur ante 
Ora admirantum prsefnlgens anu- 
Ins auro, etc» Hard. 

a8. Latentlbusque, Sub toga : 
quasi cunctanter ac verecunde id 
fareret : nam si ornatus et honorift 
acce^sioiieni ra ir qiiirsisAel, iiec 



lO 



C. PLINII NAT. HIST. 



dimentitin '^ potuit in eo aliquod intelligi, etiam seriorift 
usus^*" argumentum est, majus in laeva fuisse^qua seutum 



▼eritus esMt reprehenBionem pro- 
borum hcminum , dextra putius 
oitentasftet. Habd. 

39. Quod siim/}eiiimentum. Quod 
si objiciat aliquis futuram fuisse 
iropeditiorem ad armoruni usum 
dexteram mauum , si anulo ouera- 
retnr : seriore adhuc aetate, « boc 
ett , multo post Trojaua tempora,* 
Isevc quoque insertum anulum 
esse , arguniento est, quod in laeva 
manu majus impedimentum fuerit, 
qua nempe scutuni capitur. Hard. 
— — Quod si impedimetitum, Aliam 
caosam affert Atteius Capito,apud 
Macrob. Saturn. lib. VII, cap. i3, 
pag. 6a5 : ■ Veteres, inquit, uon 
ornatus, sed signandi causa anu< 
lum secum circumferebant : uude 
nec plus habere quam unum lice- 
bat, nec cuiquam nisi libero : quos 
S0I0S fides discerneret, que signa- 
cnlo conlinetur. Ideo jus anulorum 
famuli non hnbebant. Imprimeba- 
tur autem sculptura materiae anuli, 
sire ex ferro, sive ex auro foret : 
et gestabatur, ut quisque vellet, 
quacuraque niauu, quolibet digito. 
Postea usus luxuriantis «tatis si- 
gnaturaspretiosisgemmis coepit in- 
sculpcre... Hinc factuni cst ut usus 
anulorum exemptus dexterae, qusB 
multum uegotium gerit, in lavam 
relegaretur, quaD otiosior est : ne 
crebro motu etofficio manus dextrae 
pretiosi lapides frangerentur.» H. 

3o. Etiam serioris usus. Olim edi- 
tum : eonsertoris usu, Legi potest , 
• cum sartoris iisu : » verum iii 
antiquo codice iegitur, sartoris usus. 
Turneb. Advers. lib. VI, cjp. j ; 



Rhod. vero lib. X, cap. 4 « I<?git • 
insertorii : idque esse interpretatnr 
lorum anulo simile, inter qnod e« 
scutum biachium inseritnr, Gr«' 
corum TtXapiuva. Ego lego, conser» 
torioj id est, militis pugnacis ac 
beltatoris , q-ui fortiter et alaccitet: 
pugnae et conflictus temport cnni 
hoste manus conserit. Dai.. — Etiam 
s. usus. Gravis error irvepsit bic in 
contextum Plinianum. Legebator 
eniin ante nos: « Quod si impedi- 
mentum potuit iii eo al. iutelligi ^ 
etiam.consertoris usu argumentum 
est, majus in Iseva fuisse , qua scu- 
tiim rapitur. • Ex Hermolai Bar- 
bari officina prodiit istud eonsertO' 
ris usu. Reg. s codex , Lugduiien- 
sis, Chifll. quoque. et alii proba^ 
tioris notae, ■ etiam sertoris u.^us • 
. planissime exhibent. Parmensis 
editio, cum Rhodigino, repetita 
prioris vocis postrema littera , 
« etiam iusertorii usu ,» legit. Tur- 
nebo , Advers. lib. VI , cap. a , et 
Kircbmanno, lib. de Anulis,pla- 
cuit « etiam sartoris usus : » quuin 
vox sartoris, pro eo qui vesles suit • 
sit priscis ignota : nec , si recepta 
ea foret) constet adhuc sententia. 
Gronovius, qui sertoris usns etiam 
in gemino suo codice legit, Acad. 
et Vossiano, nihilominus armorum 
usui reponebat. Irrito omnes co- 
natu , aiidaci certe veterum exem-r 
plarium neglectu. Nos, quibus re- 
ligiu est ab eorum vestigiis di^ce- 
dere , litterula unica immutata , 
serioris usus legi jussimiis, ac scri- 
ptoris sensum inter|>retatioue no- 
stra primi piitefecimus. Nain qnum 



LIBER XXXIII. II 

capitur. £st quidem apud eumdem Homerum ' virorum 
mnibQs aurum implexum : ideo nescio an prior usus a 
feminis ceeperit. 

V. Romae ne fuit quidem aurum nisi admodum exi- 
guum, longo tempore. Certequum a Galliscapta Urbe pax 
eroeretur, non pius quam niilie pondo potuere'. Nec 
igooro duo miiiiapondo auri' perisse Pompeii tertio con- 



prios dixisset, Iliacis teinporibus 
looloft fuisse nollos , eosque ab eo 
qui priinus invenit , manui primuni 
LevflB inserto^, forte quod dextra 
ibisset ad innnia su«i obeunda ira« 
peditior, iode colligit seriorem 
uam anulorum fuisse, hoc est, 
pott Iliaca tem|>ora modo ccepisse , 
quod tum in laeva majus impedi- 
neotnro foret, qoa scutum capere- 
tor. Nihil planios. Suhjicit porro 
id qood interpretationem.nostram 
oonfirmat : • Kst quidem apud eum- 
dem Homerum virorum crinibuN 
tururo iroplexum : ideo nescio an 
prior nsus a feminis coeperit. » Prio- 
rero usom seriori opponit. Hard. 

3 1 . Eii tfHtdem apud eumdem Ho" 
menim, Iliad. P, vers. 5a : ID.cx^aci 
6*, (X xp^^ "^^ Kfti ^PT^? J9finx«avTc. 
• Et crines ruliloque auro , argen- 
toqoe revincti. » Habd. 

V» I . A'on pius quam mille pondo 
poiuere, Subintellige, emere. Nam 
qood libri vnlgati adjiciunt ejficiy 
ex interpolatorum officina est, non 
ex Plinii stylo , aut codicum M SS. 
6de. Plutarch. in.Camillo, p. i43 : 
Ci^OjsrfiJ^ Toi»; fxtv Pcopiaicu; x^^*C 
)UTpa< xa7a6a>.^v xpuaou. « Trans- 
•ctum est ut Romaui mille pondo 
auri darent. ■ Florus, lib. I, c. 1 3, 
pag. a9 : « Novissime, quum jam 
ohsid^o sua barbaros .Gallu)^) fa^- 
pMet , mille pondo auri recessum 



suum TenditanteSy idque ipsum 
per insolentiam, e(c. • Livias, 
lib. y, cap. 48*: « Inter Q. Sul- 
picium trihunum militum,et Bren- 
num regulum Gallorum rolloqoio 
transacta res est , et mille pondo 
auri pretium populi gentihus mox 
imperatori factum... jam ante in eo 
religio civitatis apparuernt, qnod 
qnum in puhlico deesset aurum, 
ex quo summa paclas mercedis Gal- 
lisconfierct, a matronis collatum 
acceperant , ut sacro auro abstiue- 
retur. » Hard. 

a. Nec Ignoro duo miUia pondo 
auri perisse , Pompeii tertio con- 
suiatu» Hic variant codices, sed vi- 
tiati, ut apparet, amanuensiom 
aut eruditorum intcrpolatione. Pro- 
pius abest a genuina lectiune Reg. 
a codex , in quo legitur, « Nec 
ignoro duo millia pondo auri re- 
perisse Pompeii Illltu consulatu. » 
At consulatum Pompeius quartum 
Dumquam gessit : re/wisse pro ra- 
puisse proclivi amanueusium lapsu 
confictum , ex repetitione postre- 
msB syllahae vocis prsecedentis , 
auri. Colb. 3, etromnnaanni 1470^ 
ac Parmens. edit. « Nec ignoro M. 
Crassum duo millia pondo anri ra* 
puisse suo et Pompeii tcrtio con- 
sulatu. » Error in re chronogm* 
phica utrobique haud levis : neque 
enim Ifrtius, ^ed secundu<> Pum- 



12 C. PLINII NAT. HIST. 

sulatu , e Capitolini Jovis solio , a Camillo ibi coiidita , et 
ideo a plerisque existitnari^ duo millia pondo coliata. 
a Sed quod accessit , Gallorum praeda fuit, detractumque 
ab his in parte captae Urbis delubris. Gallos autem cum 
auro pugnare solitos, Torquatus^ indicio est. Apparet ^ ergo 
Gallorum templorumque tantumdem, nec amplius fuissc : 
quod quidem in augurio^ intellectum est,quum Capitolinus 
duplum reddidisset. Illud quoque obiter indicare conve- 
nit, quoniam de anulis sermonem repetimus, aedituum 



peii consulatus in Fastis» cum 
M. Cmiai coDsi^latu altero jungitur. 
Tertiura Pompeius gessit trieonio 
post cum Q. Cvcilio Metello. Quar- 
turo 9 ut diximus , nullum Tidit. 
Natiis error ex prsepostera repeti- 
tione posteriorum lltterarum vo- 
cif POMPEII-, quas esse numera- 
leslibrarii falso existimaverunt. H. 
— Duo mlUia pondo auri periisse 
Pompeii tertio consulutu, Broter. ex 
MSS. Reg. edit. princ. eto. « Nec 
ignoro M. Crassum d. mill. pondo 
auri rapuisse suo et Pompeii se- 
cnndo consulatn, » hoc.est, anno 
Urb. 699. £d. 

3. Jom soUo, Liyius, lib. V, 
p. io3 : « Sed diique et homiues 
prohibuere redemptos vivere Ho« 
manos : nam sorte quadam , prius- 
quam infanda merces perficeretur, 
per altercationem nondum omni 
auro appenso, dictator interveuit : 
auferrique aurum de medio , et 
Gallotsummoveri jubet. • Ac pau- 
lo post : « Aurum quod Gallis ere- 
ptura erat, qundque ex aliis templis 
inter trepidationem in Jovis cellam 
collatum, quum in quar referri 
oporterel , confusa niemoria esset , 
ftarmm orone jndicntuin ^ et sub 
Jovis celU poni ju».sum. » IIiAi>. 



4. Ei ideo,.. existimm, Quoiitain 
quantum erat Gallis appensuui » 
tantumdcm erat ibi condituni, ut 
ex Livio discimus. Ha.&d. 

S.Sedquod accessit, Quod autent 
accessit « ad mille pondo , qaibua 
empta pax, » Gallis ablatum est, 
qui id prcedad fuerant , detraxerant- 
que templis in ea parte Urbis 
quam ceperant. Hard. 

6. Torquatus, Qui torquem au- 
reum Gallo detraxit : unde Manlio 
Torquato nomen , Liyius, 1. VII, 
pag. ia4' Adde Yirgilium de Gal- 
lis canentem , /Bneid.yiII,T. 667 : 
«Galli per dumos aderant, arcem- 
quetenebant: Aurea c»saries illis , 
atque aurea vestis, Virgatis luceat 
sagulis , tum iactea colla Auro in- 
nectuntur. > Et Silium Ital. lib. IV: 
■ Colla viri fulvo radiabant lactca 
torque, Auro virgats vestes : ma- 
nicxque rigebaut £x auro, et si- 
mili vibrabat crista metallo.» H. 

7. Apparet, Perspicuum est et 
qnod Gallis appeusum ultro , et 
quod templis detractum , non ani- 
pliusquamduo millia poudo fuisse. 

8. Quod quidem in augurio. Sic 
libri omnes , etiam MSS. Atquc 
liocquidem, inquil, Hugurari at- 
que iulelligerc vt*l cx eo licuit^ 



LIRER XXXIII. 



i3 



custodiae ejus compreliensuin , fracta in ore anuli gemnia, 
statim exspirasse^, et indicium'° ita exstinctum. £rgo ut J 
maxime duo tantum millia pondo , quum capta est Koma 
annocccLXiv",fuere,quum janicapitum liberorum censa 
essent CLii millia, quingenti Lxxiii.In eadem post annos 
cccvii, quod ex Capitolinae'' aedis incendio caeterisque 
omnibus delubris C. Marius' filius Praeneste detulerat, 
tredecim millia pondo : quae sub eo titulo in triumpho 
transtulit Sylla, et argenti vi millia. Idem ex reliqua omni 
victoria pridie transtulerat auri pondo xv millia, argenti 
pondo centum et quindecim millia. 



(|iiod in tolio CapitoiiDi Jovi> da- 
plom ejns tammv , qna pax etne- 
batnry inTentnra est : nempe hia 
mille pondo. Hard. — Dno mil* 
lia pondo auri sunt moneta nostr» 
lib. 1,890,000. Bbot. 

9. Staiim exspirasse.V eneno epo* 
to, qaod annlo inclndebatur. Sic 
Hannibai, •> ne Romanis tradere- 
tar, haosto quod snb anuli gemma 
habebat, Teneno abanmptns est. » 
Tcttia Aarel. Victor. Iib. de Virit 
iUnatr. cap. 4*> Ha.hd. 

10. Et iaJicium, £t sic exttin- 
ctnm qni indicare oerto potuisset, 
« qnit rapuittet illa dno millia 
poodo anri , Porapeii altero eonsu- 
Utn : qnum Cratsnm esse faraa 
ferret. • Habd. 

11. jinno irtcemtesimo LXiy. Li- 
▼tns, lib.V, in oratione Camiili, Ro- 
niam captam faiste anno ab Urbe 
conditB tcribit trecentctiroo texa« 
geaimo quinto. Dalbc. — j4nno 
CCCLXjr. Camillnt m oratione 
qoam recitat Livina loc tnp. land. 
Gallit Urbe pnltit : > Trecenteti» 
mnt texagetimot qnintut annnt 
Urbit, Qobitct, agitar, etc • H. 

1 1. ^MBil ex Capitoiinm. Sylbmit 



temporibus, bello civili Jovis Ca- 
picolini ledes conflagraTit, anno 
Urbis 673, Sylla deinde restituit, 
Catulus Sylla mortuo dediGavit. A 
Vitellianit ( ut id obiter dicamus ) 
deinde iterum deflagraTit. Excita- 
vit rursum Vespasiauus, et dedi- 
cavif. Rursumque post ejus ubi- 
tum igni coosumpta , a Domitiand 
exstructa dedicataqne est. Plntar- 
chus, in Poplic. pag. 104. Appia- 
unt, de Bell. civil. lib. I , p. 401. 
Testatur . Capitolium restitntum 
nummus Domitiani Ang. consu* 
latu ejut octaro cnsus , inscriptnt* 
que, CAPIT. BBSTiT. CapitoUum r»- 
stitutum. Hard. 

i3. C. Marius. C. Marium ju- 
niorem vocant , tenioris qui septies 
consul fuit , filinm. Gessit post obi- 
tum patris consulatnm ipse, quum 
ettet annomm tantum quinque et 
viginti, Cn. Papirio Carbone ter- 
tium collega, anno Urbis 67«. 
Non aurum modo, sed et signa e 
Capitolio Prsneste detulerat : nam 
apud P.Victorem , in descriptione 
Rom», regione octava, legitur, 
« Signum Jovis imperatoris a Prc- 
nette de¥ectnm.B Habd. 



i4 C. PLINII NAT. HIST. 

VI. Frequentior autem usus anuloruni' nou ante Cn. 
Flavium Annii filium' deprehenditur. Hic namque' publi* 
catift diebus fastis \ quos populus a paucis principum quo- 
tidie petebat, tantam gratiam plebis adeptus est(aUoqui 



VI. I. Fre^uentior autem usus 
tmulontm. Veteres Hebrsos anulis 
OMMi faiflse Josephus auctor ett 
lib. III Antiquitatuin. De anulis 
plura vide apud Alex. ab Alex. 
lib. n, cap. 19. Dal. 

a. F, AimUfil, Ita et MSS. (fiiot. 
ex M SS. Cn, Fnli'ium habet. Ed.}. 
Gellius quoque, llb.VI, cnp. 9. At 
Livius Cneiifilium vocat , in iine li- 
bri IX, sed mendose. Fuere patri- 
cise nobilesque gentes dus, Flavia 
et Annia. FIavia,ex qua Vespasia* 
nos Angostus : Annia, ex qua An- 
niaFaustina Antonini Aug. Pii con- 
jox. Quum igitur Flavius Annii 
filius dicitur, innuitur is patre li- 
bertino et libertiua matre genilus, 
Anniopatref matre Flavia : Flavii 
Domine, quippe tunc nobiliore, 
de more posito priore loco. Servus 
qoum manumitteretur, boc est , 
quom donaretur libertcite , libertus 
propterea : et quem iilium pro- 
crearet, is libertinus dicebatur. 
Nomen etiam patroui sui, a quo 
niianumiltebalur, libertus assume- 
bat , suoque nomini adjungebat : 
sed inter plebeias tamen familias 
censebatur. Neque alias arbitra- 
mnr, quam istius generis , fuisse 
Camilias plebeias apud Romanos, 
patriciis gentibus cognomines. E 
patricia gente Flavia fuit is , quem 
Plioios appellat, libro XIX, cap.i . 
Poit et is , cojos nommi inscribon- 
tur. c. PLAV. HKMis. PMOPB. Flavii 
aotem bojos , qoem Plinios Annii 
libertinifiliDm Tocat,hoc genosfoit : 



A FlavioPalricIo, Ab Annio PatriciOy 
Plavius llbertaa. Annios libertos. 

Flavia libertina. Annius libertlnaa. 
Ex Flavia , et Annio , 

Flavius Annii filius. 

3. Ilic namque. Narrant hane 
rem. scriptores quamplurimi. Cie. 
pro Murena, num. a5 , et ad Att. 
lib.VI, cpist. i;Livius in fiue li- 
bri IX ; Gellius, aliique, et quiboa 
doos seligo : Valer. Max. lib. IX^ 
cap. 5 , pag. 100 : ■ Jos civile per 
multa saecula inter sacra cserimo- 
niasque deorum immortalium , so- 
IiMque pontificibus notiHn,'Cn. Fla- 
vius libertino patre genitusy et 
scriba , cnra ingeuti nobiliiatis in- 
dignatione, factus edilis corolis 
vulgavit, ac fastos pxne toto foro 
exposuit, etc» Macrobiura,Satom. 
lib. I, cap. 1 5, pag. aS^ : « Priscis, 
inquit, teroporibus antequam Fa- 
sti a Cn. Flavio scriba invitis pa- 
tribus iu oinuiura notitiam prode- 
rentur, pontifici minori bsec pro- 
vincia delegabatur, ut novae.Iunc 
primom observaret aspectom, vi* 
samque regi sacrificulo nuntiaret. 
Itaque sacrificio a rege et minore 
pontifice celebrato , idem pontifex 
kalata, id est, vocata in Capito- 
lium plebe... quot numero dies a 
kalendis ad nonas superessent, pro. 
nuntiabat, etc. » Hard. 

4. Fasiis, Fasti dies dicti sunt , 
quibos sioe piacolo pratoriboa li- 



LIBER XXXIII. 



i5 



bberliiio patre genitus, et ipse Appii Caeci^ soriba, cujus 

hortatu exceperat eos dies, consultando assidue sagaci 

iDgenio, promulgaveratque ) , ut aedilis curulis crearetur 

cum Q. Anicio Praenestino, qui paucis ante annis hostis 

fuisset^, praeteritis C Poetelio et Domitio, quorum patres 

coDsules^ fuerant. Additum Flavio , ut simul ^t tribunus a 

plebis esset. Quo facto tanta senatus indignatione exarsit, 

ut anulos ab eo abjectos^ fuisse in antiquissimis repcriatur 

annalibus. Fallit plerosque, quod tum et equestrem or- 

(iinem id fecisse arbitrantur. Etenim adjectum hocquoque '% 

«sed et phalera posila, » proptereaque" nomen equitum 

adjectum est. Anulos quoque depositos a nobilitate, in 

Annalesrelatum est, non a senatu'^ universo. Hocactum 3 



cebat tria Tcrba fari , do , Jtco , nd- 
dk0, Nefasti, quibas non licebat 
tuu Fattorum Libri erant , iu qui- 
bnt caaf« festivitatuni explicaban- 
tar. Proposuit £istos in albo Fla* 
viat tcriba, ut quando lege agi 
poitet» tciretor. HiUi». 

5. ji/fpU CttcL Ejut qui ▼iam 
no nomine manivit , et aquam in 
Urbem daxit : censura indytut, 
et joritdoclrina. Liviot, lib. IX. II. 

6. HostU fuisset. £o bello ^ opi- 
aor« qao Erruscorum duodecim 
popnli in excidinm romaui nomi- 
oit incilati, anno Urbis condit» 
449t a consnle Fabio, anno 444^ 
togenti pr«lio devicti suut.Livius, 
lib. IX. Habo. 

7. Quorum patrts eonsules, C. Po»- 
teliot Libo in Fattitconsul legitur, 
roai L. Papirio Cnrtore , a. Urbit 
4»8 ; Cd. Domitiut Calvious , cum 
Gom. Costo Arvina, anno 433* H. 

8. AddUum FUpto. - Ut et tri- 
boaot plebit, et tenator , et «dilit 
coniliteitet» inqoit Pomponiutin 
IKf . I, tit. t dt Orig. jur. S 7, de 



jure civili Flnviano. At senaturem 
dicere non deboit. Habd. 

9. Ut anulos ab eo abjectos. In 
pnblico luctu anuli ponebantur : 
ad nuntium Caudinae pacis auulos 
aureos positos narrat Livius, 1. IX. 
De funere Angusti Suetoniut , 
cap. loo : « Alii exsequiarum die 
ponendos aureos anulos, ferreot- 
que snmendos censuerunt.» Hard. 

I o. Etenim adjectum hoc quoque» 
Adjectum quidem, inqnit, equi- 
tum nomen pariter cum senatu : 
sed propter biec verba id adjectnm 
estyqnaein Annalibussimul legun* 
tur, scd et phalerd posita : quibut 
verhis insigne equltum et ordo in- 
telligitur.Secutus plane eos Annales 
Livius videtur : sic enim ille iu fine 
libri IX : « Tantqmque Flavii co- 
mitia indignitatis habuerunt, ot 
plerique nuhilium anulos aureot 
et phaleras deponercnt.» Hard. 

II. Proptereaque. Sic Colb. 3, 
recte : prius mendose , propier <juee, 
Hard. 

la. NoH a senatu. Et ita sana 



iG C. PLINII NAT. HIST. 

P. Sempronio' Longo, L. Sulpicio consulibus. Flavius 
Yovit aedem Concordi», si populo reconciliasset ordines. 
Et quum ad id pecunia publica non decemeretur, ex mui- 
tatitia feneratoribus condemnatis cediculam aeream fecit in 
Graecostasi '^, quse tunc supra Comitium erat. Inciditque 
in tabella a;rea eam aedem , trecentis quatuor' annis post 
^ Capitolinam '\ dedicatam. Ita cgcgxlyiii a condita Urbe 
gestum est : et primum anulorum vestigium exstat : pro- 
miscui autem usus alterum '^ secundo Punico bello : neque 
onim aliter potuissent trimodia illa anulorum Carthagi- 



Livius loco proxime alUto* Pa- 
tuisse credunt seuatum non patri- 
ciia modo , sed et plebeiis. Livius 
paulo ante : « Flavium.dixerat sedi- 
lem forensis factio, Appii Claudii 
censura vires oacta , qni senatum 
primns libertinorum filiis lcctis in- 
quinaverat. » H\nD. 

13. A Sempronio. Anno Urbis 
coDditae 449? "^ vc^ox dicetur. H. 
— Hoc acttim P. Sempronio Longo, 
L. Suipicio coM. Itn libri MSS. 
probatissimi , et editiones vetustis- 
simsB. Quamobrem nibil mutamus; 
tametsi Sempronio Sophus cogno- 
men apud Livium,lib. IX, p. 169, 
et in Fastis, non !^ngus est; et 
Sulpicium, quem Lucium Plinius 
appeliat. Pnbliuni vocant Livins 
loc. cit. et Diodor. Sic. H. — Brot. 
ex Reg. 1 T^ Longo delet. Ed. 

14. /t Grtgcostasi. Quid esset 
Griecostasis, diximus lib.VII. Loco 
postea mutatam esse Griecostasim 
Plinius significat , quum adjicit, 
« qus tunc erat super comitium. > 

1 5. Trecentis quatuor annis post 
CafHtotinam^ dedicatam. In libris 
recentius editis, centum tfuatuor, 
In MSS. Reg. a, et ChifB. et in ve- 
tuslis editionibus CCC quatuor. Sic 



paulo post, « Ita CCCCXLVIII a 
condita Urbe,» iidem libri habent. 
Itaque quidquam immatare religio 
fuit , tametsi Fastis sic repoacenti- 
bus. Hahd. •— Brot. ducemlis qtm» 
tuor, aut trecentis. £d. 

x6. Post Capitotinam. Hoc ett, 
post Capitolinam sdem dedicatam , 
id quod proinde factnm fniMe 
anno urbis Romse 144« bc pro^ 
inde sub Tarqninio Prisoo, Pli- 
nius hoc loco prodit. Confer cnm 
Dionys. Halic. lib.V, cap. 3o4. In 
Fastis:K. hobativs. pvlvillvs. Bx. 

LSG£. TEMPLVM. lOVIS. CAPITOLIVI. 

DBDicAViT. De aede vero Concor- 
disB pariter Livius, loco citato : 
« C. Flavius Cn. filins scriba... ci- 
vile jus repositnm in penetralibus 
pontificnm evulgavit , fastosqoe 
circa forum in albo proposnit, nt 
quando lege agi posset, sciretur. 
.£dem Concordi» in area Vnlcani 
summa invidia nobilium dedicavit, 
etc. . H. — CCCXLyill. Brot. ejc 
MSS. et Fastis , CCCXLIX, Ed. 

17. Promiscui autem usus alterum. 
Subintellige , vestigium. Habd. — 
— Trimodia illa^ etc. Duos tantnm 
modios narrat Florus, lib. II, c. t6, 
pag. 6> : « Modii duo anuloram 



LIBER XXXIII. 17 

nem ab Hannibale mitti. Inter Csepionem'" quoque et 

Drusum ex anulo in auctione venali, inimicitiae coepere: 

unde origo socialis belli'^ et exitia rerum. Ne tum quidem 5 

omnes senatores habuerunt : utpote quum memoria avo- 

rum multi praetura quoque functi, in ferro consenuerint, 

sicut Calpurnium^" et Manilium^', qui legatus Caii Marii 

fuerat Jugurthino bello, Fenestella tradit : et multi L. Fu- 

fidium ** illum , ad quem Scaurus de vita sua scripsit : in 

QuiDtiorum '^ vero familia aurum , ne feminas quidem , 

habere mos fuerit : nullosque omnino anulos major pars 

gentium hominumque , etiam qui sub imperio nostro de- 

gunt, hodieque habeat. Non signat Oriens aut iEgyptus 6 



Caithaginem missi , dignitasque 

eqoestris Uxata mensura. » Tres 

Aogost de CiTitat. Oei, lib. 111, 

cip. 19 : « De Cannensi autem ma- 

lo qnid dicam ?. . . unde llanni)>al 

tres modios anulorum aureorum 

Carthaginem misit : quo inteUige- 

reat tantam in illo pralio dignita- 

tem cecidlsse romanam, ut facilius 

eamcaperet mensura, quam nume- 

n». » Livios , lib. XXIII , famam 

este Teriorem affirmat de unico 

fflodio. Ut ut est , sequitur, equites 

tom gessisse anulos, aureos scilicet : 

qoum prios id senatui tantum li- 

cerel. Et hunc promiscuum Plinius 

oiam Tocat. HAmo. 

18. Inter Capionem, Fuit is 
Q. SeryiliusC«)piu,beIlo sociali le- 
gatus Rutilii consulis , anno Urbis 
6^4 r ^tii circumventus insidiis 
foso exercitu cecidit. Epitome Li- 
Tii,iib. LXXI: « M. Livius Dru- 
MistribanDs pl. socialis belli auctor 
creditur, incertum a quo, domi oc- 
cisas est.» Invidia ccdis apud Cs- 
pionem fuit , inquit Aurel. Victor, 
lib. de Viris illustr. cap. 66. De 

IX. 



utriusque inimicitiis dictum antea, 
libro XXVIII, cap. 4i* Habd. 

19. Socialis beUi. Sive Marsici , 
de quo Livius in Epitome I. LXXI, 
LXXII et LXXIII, nos quoque 
superius ad librum II, cap. 85. H. 
— In ferro consennerint. Brot. ex 
codicibus t^egg. et editione prin- 
cipe, in ferreo consenuerint ^ anulo 
▼ideliceL £d. 

ao. Calpurnium, M. Calpurnium 
Flammam ; de quo nos egimus 
lib. XXII, cap. 6. Hard. 

2 1. Et Manilium. Sic etiam MSS. 
Ab Orosio A. Manliuro Marii lega- 
tum appellari audio. Hard. 

2 2. L. Fufidium. Sic MSS. Reg. 
a, et Chiffl. nou Fusidium. Sic pa- 
riter inscriptiones vari» apud Gru- 
terum. Cicero quoque in Bruto. 
Hard. — De vita sua scripsit. Co- 
dices Regg. et editio princeps , 
scribit. De Scauri vita satis dixi ad 
Tacit. Vit. Agricol. cap. i. Brot. 

3 3. //1 Quintiorum. Quintiornro 
familia Romae clara, et patricia 
fuit , in qua Cincinnati , Capitolini, 
Crisplni, Fiaminiiii, div(»rsis tem- 



i8 



C. PLINII NAl. HIST. 



etiam nuQCt liUeris cootenu^ solis. Mullis hoc inodis, ut 
cstimk omiMa s luxuria variavit , gemmas addendo e»|uisiti 
fulgons^ceosuque opimo digitos oneraodo' , sicutdioemus 
ip gcmm^nim vplumine : moi et efligies varias caebndoy 
yt alibi ars, alibi malcria esset in pretio. Alias deinde 
gemmas violari nefas putavit ; ac ne quis signandi caiisam 
in aoiiUs esse intelligeret, solidas induic Quasdam vero 
n^qu^ ab ea parta qus digito occultalur, auro'^ clusity 
7 Mnimque millibus lapillorum vilius feciL Conlra vero 
UMilti nullas admittunt gemmas, auroque ipso signaut : id 
Cbudii Caesaris principatu repertum. Nec non^' et servitia 



poribos flonieiiiDt. Habd. — Qum» 
liorum. Brot. Qmimetiorum. £d. 

34* 4^'- comiemia. At iii Mcrii 
paginitf Geo. 4if dicitnr Pharao 
• taliMe aDolam de mann sna , el 
dediiae eam in mano Josepfa. > 
Sfgillaritinm innlnm hnnc fnisse 
(•ic enim Vopiscnt appellat } docet 
Joaephoa« Antiq. Jud. lib. II. 
cap. 3, ef^fltyi^a. Non credo. H. — 
IJlteris eomtemta solis, Viget adhnc 
rooft ille in Conatantinopoli , et in 
foto Oriente. Non cslatia figuris, 
ned litteris tignant Qtor. 

aS. Digitos omeramdo. Atqne uni- 
cum etiam articmlnm. PliniuS) li- 
hro II, cap. 63» loco jam ci- 
tato snpra i » not. % z « Quot 
maDns atteipuitnry nt nnus niteat 
arlipnlna? » Uartialis* Iib.V, £pi- 
graiQ. XI : «( Sardonjchas , smara- 
gdott adamantaSfiaspidasnDoPor^ 
lat i^ articnlo Stella, Severe, 
mens. ■ Haad. 

96. jfuro clusit. Hoc est, indn- 
sit forQ. Sic in Dummo NeroDis 
▼nlgatissimo legitqr, P4CB p. r. 

TBBAA XAklQ. PARTA lAKVM CLVSIT. 

Hoc esl, inclusit ; non autem , ut 



vulgo creditnr, clausit. jEqne enim 
insnlse Jannm diieris, qnam Jo- 
vem « clandi. Nec Jamum ibi ipsnn^ 
pro Jano seo Jani fano esl : qoom 
armameutarium effigies in aren 
Dummi depicta exhibeat. Sed sob 
istis quinque litteris totidem voces 
hc latent : Imperii , Armtamiemtmritum 
Ntfr&MW \r6is Msiris CLVSIT , boc 
est , indnsit. Percussum enim Nar- 
bone nummnm bnnc fnisse« nl 
alios plurimos, cogit Cibrica con- 
fiteri , prKter alia argnmenta. Sic 
antea Tarraco in nnmmis anis scii- 
pseral. di vvs avg vstvttabi Jlocest» 
Di V iTs Au c vsTusXoiuitTurritamTmr- 
raconem Armamenlarium Kssa Im^pe» 
rii. Pliulus mox paula iterum : 
«Sub geromis venena dndnat* » 
hoc est, includunt. Hoz miUHmt 
l^liorum. MSS. mii.bus. Mallem, 
mucis^ ut infra cap. ai , mMnmorum 
miaas dicit. H4BD. 

^y. Nee mon et serpitia , etc. Ser- 
vis io usu etiam fuisse ahenos aou- 
los et viriolas, ostendit hic locos 
exTmculenio Plauti , «... dic qood 
te rogo, Mancupio onde accepisli 
quos gestas abenos annlos ? sr. Di- 



LIBER XXXUI. 



'9 



jam ferrura auro cingunt'^ : alia per sese mero auro deco- 
rant : cujus licentiae origo nomine ipso in Saniothrace '^ id 
institutum declarat. Singulis^" primo digitis geri mos fuerat, 
qui sunt minimis proximi : sic in Kumae et Servii Tullii 
statuis videmus. Postea pollici proximo induere , etiam 8 
deorum simulacris : dein juvit et minimo dare^\ Galli» 



gnis dant. ast. Laverni» h» sunt 
qnat habes \irio1ae. » Apuleius de 
AsiDO,Iib. X, ferreuro serviannlum 
kis verbis memorat : « Donec jus- 
so magislratuum ministeria publica 
contrectatis nequissimi servi ma- 
nibos, anulum famuli deprehen- 
sam cum signo sacculi conferunt.» 
Dalbc. — ISfec non et servitia, Nec 
Boo etiam, inquit, servi ferreum 
anuU capitolum cingunt auro, sic 
ut ferrum vix emineat : addito alii 
circalo ex auro rocro, ei capilnlo 
ferreo decus addunt. Servitia dicia 
pro serviSf ut roinisteria pro miui* 
ttris, alibi roonuimus. His ferreum 
modo gestare anulum per leges 
noresqne romanos licuil, ut supra 
dixiraus. Sed in tegendo , deco- 
nndove ferro, roirse artcs. Petro- 
nios in Satyr. p. 104 : * Habebat 
in minimo digito sinistra roanus 
tnolum grandem subauratum : ex- 
treroo vero articulo digiti sequen- 
tis minorero, ut roihi videbatur, 
totum aurcumy sed plane fcrreis 
veioti stellis ferruminatum. • H. 

a8. Jam ferrum auro dngiint. Id 
eM, tit ferrum pro gemma sit : 
alias anolam tolum ferreum inao* 
nmx. E mero ferro Lucretius factos 
•h hoc verso : «ExsQltare etiam Sa- 
Mlhracia feirea vidi. • Isidoms 
SMnothraciutn anrenm esse, sed 
fcrreo capitalo tradit, ut Thyni- 
cnm , niminwi Bithynicnm , au- 



reum totum. Tumeb. lih. XX , 
cap. 3. Samothracios hos anulos 
dlXi^t^Ocvcv vim babere credidit an- 
tiquitas, ut et Gr«corum fuoixoiic 
^axTuXtcu;, iotus pervios et cassos, 
quemadmodum scribit Artemido- 
rus. In caerimoniis flaroinis dialis 
scriptum fuit^ « Anulo nisi pervio 
cassoque ne utitor. > Dal. 

39. //? Samothrace. Insnla, de 
qua lib. IV, cap. a3. Hiuc enim 
Samothracius anulns appellalus : 
quiy ut Isidorus ait, lib. XIX, 
cap. 3, aureus ipse, sed ferreo ta- 
men capitulo fuit, qua parte allici 
a magnete Lucretius vidit eo versu 
sup. laud. « Ezsultare etiam Samo- 
thrHcia ferrea, etc. » IIard. 

30. SinguUs primo. Causam htt<« 
jusce rooris affert Atteius Capilo, 
apud Macrob. Saturnal. lib. VII, 
cap. 1 3, prolixa oratione, quam tu 
consule. Alteio subscribit Apion 
grammaticus , in libris .£gyptiacis, 
ex quibussimilia planereoitat Gel- 
lius, lib. X, cap. lO, p. $19. Ubi 
vide quas habent illi ex anatomlco- 
rum libris de nervo qaodam qni e 
corde natus prorsnm pergat uaque 
ad digitum manus sinistrc minimo 
proximuni. Hard. 

3 1 . Minim» dare. Eum qni iniili* 
mo geritur , ob parvitatem hnaj^ : 
qni indice , xoftafi^«v vocari ex Pol- 
Ince tradit Rhodig. lih.VI, e. it. 
In digito, qoi minimu proxiimis 

1' 



20 



C. PLINU NAT. HIST. 



Britanniacque in inedio dicuntur usae. Hic nunc solus ex- 
cipitur : caeteri oinnes onerantur, atque etiain privatiui 
articuH minoribus aliis. Sunt qui tres uni minimo congerant : 
alii vero et huic unum tantum , quo signantem ^ signent. 
G)nditus ille^\ ut res rara, et injuria^"^ usus indigna , velut 
e sacrario promitur : et unum in mitiimo digito liabuisse, 
9 pretiosiorisinreconditosupellectilisostentatioest.Jam ^alii 
pondera eorum ostentant. Aliis ^* plures quam unum ge- 
stare labor est. Alii bracteas ^ infarcire leviore materia, 
propter casum , tutius gemniarum soUicitudini putant. 
Alii ^ sub gemmis venena cludunt^", sicut Demostbenes 



est, anulas gestabatur, prxsertim 
pronubus, quod in eo venam esse 
crederet rudis antiquitas ad cor 
usque pertingenteni. Alexand. ab 
Alex. lib. U, cap. 19, et !ib. IV, 
cnp. ult. quo loco apud Pollucem 
legit pro dxafV]; , otx«TY); : pro xg- 
pia(fcOc , XGpCavvo;. Dal. — • GaUiai... 
in medio, etc. Brot. ex edit. princ. 
et Cl. Ourand. • Gallic. medio 
dic. us». > £d. 

3a. Quo signantem, Quo digitum 
lignent qni obsignare consuevit : et 
a ccteris distinguant , qui pluribus 
onerantur. Hard. 

33. Conditus ille. In arca. H. 

34' Et injuria. £t quasi sit iuju* 
ria, qood nou ornatui tantum, sed 
et usui destinatus dt, vilior jam 
tum habetur. Hard. 

^S.JamaliL Profosiores. Ut ille, 
de qoo Martialis, lib.V, £pigr. xi , 
cajot disticho priori allato hunc 
plenissiraom adubtionis versum 
deinde subjungit : « Multas in di- 
gitia, plures io carmine gemmas 
loYenies , etc. » Hard. 

36. j4liis pluret quam unum ge* 
stare Uborest. Alii BState graviores, 
Tfl ciiaiii molu am{4ion« geromaf . 



Juvenalis Satyr. I : «Ventilet aesti- 
vum digitis sudantibus aurum , 
Nec sufferre queat majoris pon- 
dera gemm». » Dal. — j4liis pUt- 
res. Delicatioribus. Hard. 

37. Bracteas infarcire, Orbisann- 
lorum intus cavi et exsculpti. Dal. 
— AUibracteas, Bractea tenuissima 
auri lamina est, ducta in circulum, 
qua gemnia anuli continetur. Uanc 
circum infarcire lana similive ma- 
teria studium fuit iis, qui soUiciie 
curabant, ne pondere forlasse gra- 
viore decidentibus anulis gemm» 
casu frangerentur. Hard. 

38. Tittius gemmartan sotlicitudini 
putant. Ne decidentibus prs nimio 
pondere anuHs vel auri vel gemra», 
gemma aroittatur. Dal. 

39. Alii sub gemmis. Ut Hanni- 
bal, de quo paulo ante diximos 
sup. cap. Hard. 

40. Ciudnnt sicut Demosthenes, 
Sicut et Annibal , et «dituus Capi- 
tolii supra hoc ipso capite. Dalbc. 
— Cindunty sicut Demosfhenes, Hoc 
est, includunt. Refert hoc quoque 
Plutarchus in Demosthene, p. 860, 
ex £ratosthene. Pausanias in Atti* 
cis, lib. I, p. 14. Haed. 



LIBER XXXIII. ar 

siimnius GraBciae orator, aiiulosque mortis gralia habent. 
Denique ut plurimum opum^' scelera anulis fiunt. .Quae 
fuit illa priscorum vita, qualis innocentia, in qua nihil 
signabatur? At nunc cibi"** quoque ac potus anulo vindi- 
cantur a rapina. Hoc profecere mancipiorum legiones, et 
in domo turba externa, ac servorum quoque causa no- 
menclator adhibendus. Aliter apud antiquos, singuli lo 
Marcipores^* Luciporesve dominorum gentiles, omnem 



4 1 . DeniqueiH piur. opiim scelera 
aauiu Jiunt. Que propter opes 
scelera committuntur, anulorum 
occasione patrari ea videntur. H. 

4a. ■>'// nunc cibi quoque ac potus 
'anulo vinMcantur. Plautus , in Cas. 
act. I , sc. a : « Obsignate cellas : 
referte anulum ad me. » Cicero ad 
Tirou. lib. XVI , ep. 16 : • Sicm 
olim, inquit, matrem nostram fa- 
cere memini, qiis Ingenas etiam 
iuanes obsignabat, ne dicerentur 
inanes aliqns fuisse, quae fnrtim 
fssent exsiccate.» Horatius, lib. II, 
Epist. ult. laudat eum , « Caetera 
qui ▼it« serTaret munia recto Mo- 
re, bonus sane vicinus, amabilis 
hospes , Comis in uxorera , posset 
cpi ignoscere servis, Et signo la)- 
io non insanire lagenae, etc. » Mar* 
tialis, I. IX, Epigr. lxxxtx: «Nnnc 
signat meus anulus lagenam. » H. 

4 3- Nomenclatori Qui nomina 
servomm indicet : adeo magnus est 
in familia una servorum numerus , 
ut siDgulos appellare nominatim, 
labor sit. Exercitum credas «sse, 
uon familiam. Ad viginti miliia 
servorum et amplius in una domo 
faisse refert Athenseus , lib. VI , 
p. 379 : Mup/cuc xAt ^«ruupiou; ( c{« 
«'?«5 ) MA Iti irXitcu; ^t iratfATO^oi 
*i*TT,vTat , etc.Vide quae de Denic- 



trio Pompcii liberto dicturi sumus 
lib. XXXV, cap. 58. De voce no^ 
menclator, multa Voss. in Elymol. 
Apud Reinesium , pag. 871 , vetus 
inscriptio, praktorivs. iromifcv- 
LATOB. Iteni apud Gruterum, pag. 
63o. H\iiD. 

44« Marcipores. Marci pueri , 
Mapxou 7?aT<^i;. D^l. — Marcipores. 
Singuli , inquit , beri singulos pue- 
ros babebant, qui ab hero nomen 
.«or.tiebantur : a Marco Marcipor 
dicebatur : a Lucio Lucipor. Pri- 
scianus , lib.VI, p. 700 : > A puero 
composita , Publipor, Publiporis : 
Marcipor, Marciporis. »Sic Probus : 
> Ita cnim antiqui pra Publii puer 
et Marri puer dicebant. » Festus : 
«Quintinor, inquit, servile nomen, 
frequens apud antiquos erat, a 
pranomine domini ductum , ut 
Marcipor. » Quintilianus , lib. I, 
cap. 4t psg* 36 : « In servis, in- 
quit, jam intercidit illud genus 
quod dncebatnr a domino : unde 
Marcipores , Publiporesque.» Sic 
et POR\ pro pvERA, in vetere inscri- 
ptione, apnd Reines. p. 865. Ser- 
vos per tu9v}[it<T{xbv, seu blandilo- 
quentiam , dictos esse pueros jam 
olim Servius adnotavit , ad illnd 
Maronis, « Claudiie jam rivos , 
pueri. » Uard. 

I 



%% C. PLINII NAT. HIST. 

yicium in promiscuo habebant : nec ulla domi custc 
domesticis opus erat. Nunc rapiendae comparantur e] 
pariterque qui rapiant eas , et clavesquoquc ipsas sig 
non est satis : gravalis somno^^ aut morientibus anu 
trahuntur: majorquevita^ratiocircahoc instrumentun 
coepit, incertum a quo tempore. Videmur tnmen pos 
externis auctoritatem ejus rei inteUigere, circa Polycr 
Sami tyrannum'^^, cui dilectus ille anulus in mare abj 
capto relatus .est pisce, ipso circiterccxxxannum Urb 
II straeinterfecto. Celebratior quidem usus cum fenoreca 
debet : argumento est consuetudo vulgi ^^, ad spons 



45. Gravatit somno aitt morienti" 
but anuli detrahuntur, Lethargicis, 
aut deficientibus. Exemplum in 
Tiberio apnd Tranquill. c. lxxiii , 
ubi de genere ejus obitus : « Sunt 
qni putent, inquit, pulvinum ei 
injectum, quum extractum sibi de- 
ficienti anulum mox resipiscens re- 
qnisisset. • Mortuis tamen redditos 
Propeitius indicat, FJeg. IV, 7, 9, 
Snnt aliquid : > £t solitum digito 
berjllon adederat igniit. » Haro. 

46. Circa Potycratem Sami tyran- 
num, Valerins lib. VI, cap. ult. et 
posthac lib. XXXVIl, cap. i ; He- 
rodutus libro III ; Cicero , de Fini- 
bus, V. Is ab Oronte Pcrsarum sa- 
trape in crucem actus et interfe- 
Ctus est.Vide Strabonem lib. XIV. 
Dal. — Anulus in mara abjectus 
eapto relatiu est pisce, Referunt hanc 
hiftoriam, Cicero, de Finib. lib.V, 
p. a84;Herodot. Thalia, lib. III, 
num. 40v p. 178. Elegautius quam 
CAteri, Valer. Max. lib.VI, cap.9, 
p. 3x9 : « Semel Polycrati dumta- 
xat. Tultum fortuna mutavit , per- 
quam brevi tristitia salebra suc- 
cussum : tunc quum adroodum 
gratum sibi anulum de industria in 



profundum, ne omnis incoi 
expers esset, abjccit : quem 
continuo recuperavjt, captc 
qui eum devoravernt. Sed 
felicitatis semper plenis veli 
sum tencre non potuit. Co 
licnsum enim Orontes (scrib 
tes, 6pcirv); Herodoto s»pi 
Thalia, lib. III, pag. aio e 
Irrepsit hic error et in Tiill 
textum ), Darii regis praefccl 
excelsissimo Mvcalensismon 

•r- 

tice cruci affixit. E quo putr 
artus, et tabido cruore ma 
membra , atque illam laevai 
Neptunus anulum piscatoris 
restituerat , situ marcidam 
amara servitute aliquandiu ] 
liberis ac Isetis oculis aspexit. 
et Tzetzen, Chiliad. vii, v. a 
Galen. in Suasoria , tom. II, 
pag. 5. Hard. 

47. Consitetudovulgi, Qua ! 
pro arrha dabntur anulus i 
ptione, quousque pretium s< 
tur, quum non esset arrh 
promptior ad manum. Quei 
mani morem , opinor, haus 
Hebrseis, cujus haud obscu 
stigia in monumentis sacri 



LIBER XXXIII. a5 

edamnuni anulo exsiliente, tractn ab eo tempdre, quo 
ooiKhini erat arrha velocior : ut plane aflfirnlare possimus, 
Dommosante^' apudnos, mox cc&pisse nnulos. De tiUitimis 
paulo post dicetur^. 

VIL Anuli distinxere alterum ordinem ' A plebe , ut i 
semel cocperant esse celebres , sicut tunica' ab aiiulis^ se^ 
natam tantum : quanquam et hoc sero : vulgoque purpura 
latiore tunica^^ usos invenimus etiam prdEfcodes, sicut psi- 
trem Lucii iElii Stilonis, Praeconini^ ob id cognominati. 
Sed anuli plane medium ordinem, tertiumque , plebi et 
patribus inseruere : quod antea militares^ equi nomen de- 



anifnaclveTtOt qumle est illad in Ge- 
Mit, cap. xxxTiii, TS. i8 : « Quid 
tibi Tis pro airhaboiie dari ? » R^ 
ipondit , « aDulum tuum , et ar* 
millam, etc. • Meminit quoque 
■oris bujos Ulpianus in Digestis, 
lib. XI?C, t. 5, de Prvscriptis ver- 
ktt, S Si grataitam tibi : « Si qais, 
iaqait » sponsionis causa aaalos ac- 
oeperit.« Habd. 

48« Nmmmct ante, Igitur et ante 
NamaiB : non tamen sigaatos : nani 
ligaare Serfins cmpit^ ot dioetar 
cap. i3. At in Namsi Serfiiqot 
itatuis anulos fuissfl ipse paaio ante 
adaKNiiiftf boe capite. Hjlbo. 

49. i^ mwmmis paala posi dicetur, 
Cap. x3. Habd. 

VII. 1« Anuii digtmxen aiierum 
orduum* Eqaestrem. Habbf. 

a. SiaU mmeer. Tanica scilicet 
laticlafia » de qua nos abande dist 
poiairiraas in notis ad lib. IX, 
luun. 107. Habo. 

. 3. j4h amtiis, Ab equite , cui jus 
aanli eoncessnm, negatum plebi. 
ILuio. -— Sieui tuniea ab analis 
tematmm temtum, Postremsm vocem 
ex Regg. codicibus post CUriss. 



Ourand. Broterias delerit. Eu. 

4. Purpura iaiiore iuaicte, Leg. 
ptwpura iatiort tunictMf td est t assn- 
tis tunicflB fasciis pafpure latiori- 
bus : quod Plioii snculo tantum 
concessom fnit senatoribus. Pr»- 
coues magistratuura jufllsa popolo 
denuntiabant : auctionibfis prtte- 
rant : tbeatris silentiam et audien- 
tiam imperabant. Dal. 

S.yEiiiStilonis, Pretifdnini oh id 
cognominaii. Vidtf qaiA diximu^ 
in auctornm Ittdic<i » verbo jEiiut 
Stiio. Hard. 

6. Tertiumque. Qni licet digni-^ 
tate tfC censu mediosinter senatum 
ac plebem , tamen in actls publicis 
tertius ordine nominabatur, in 
bnnc modum : SAaATrs. poptlvs- 

^^VB. BOM AVVS. B«. BQVSSTBB. OH- 

Do : ut dicetar cap. seq. Habo. 

7. Quod aniea tmiiiares\ etc. Ut 
sntea militares equt nomen equiti- 
tibus feceranty qnia equo merehant^ 
ita nunc ut equites judices appel- 
lentar, pecuni» faciunt , « qn» d^-^ 
iMnt eue sestertium qUKdfingiRito- 
rum ei qiii eqnes appelhiri velit. • 
Hard. 

■1' 



a4 



C. PLINII NAT. HIST. 



deiant, hoG nunc pecunis judices tribuunL Nec pridem 
id &ctuni : divo Augusto decurias ordinante^major pars 
judicum in ferreo anulo fiiit : iique non equites, sed 
judices vocabantur'^ Equilum nomen subsistebat in tur- 
a mis ecpiorum publicorum. Judicum quoque non nisi qua- 
tuor decuriae" fuere primo: vixque singuia miliia in de- 
curiis inventa sunt, nondum provinciis ad hoc munus 
admissis : servatumque in bodiernum est, ne quis e novis 



Z.Stc prUem idfmctum. Utaareo 
scUicet aqulo equester ordo secer- 
neretar a plebe. Habd. 

9. Divo Augusio deawias ordi' 



tU. An^Bstus ad tres judicuin 
decortas qnartam addidit ex infe- 
riore censa, qnc dacenarioiam 
Tocaretur, jadicaretqae de lerio» 
ribas suoiniis. Suetonius in Au^ost. 
cap. zmi. Dal. — Decmrias ordi- 
JMMle. Jadicam Yidelicet,nou equi- 
tom , ut Tisam est nonnemini. Ju- 
dicam Tero decarias plures fuere, 
esdemque Tariis discretai nomini- 
bos» nt moz dicetur. Decuria in 
hoc loqoendi genere non est ^txx^. 
Nam singnls decaric singula mi* 
nimom miilia conlinebant , ipso te- 
s(e PUnio. Habd. 

ro. Sed juJices xocahoMtar. Ex 
eqoestri tamen ordine omnes alle> 
cli. Hard. 



II. Juatcmm quoqae moa mui f 
tuor deeurim primo fuere, E singulis 
qucque millibus conflatje , ut mox 
dicetor. Ez his qoartam Augustus 
institoity quom essent antea tres 
tantam, quam docenarioram to- 
caTit, ez infipriore censo allectam, 
qo» jodicaret de levioribos som- 
mis, al qoidem prodit in ejos Tita 
TraoqaiUos , cap. xxxii. Hic velut 
l^z^ Kxpcpycv fa> »il geminum de 



iudicibas epigramma describere« 
et utrumque acotom « ez libro I 
Anthologis Grscs, tit. 43* Prios 
est Palladc , fais Yerbis : 0>j^cis xak 

£« Y9U cvs( ^&juci ^s.'yujaLrcc «vriirft- 
i.ci. Tc 7>:m», ts» ic/iiCTSVTCC* tfffp- 
f tsXsv ^c, T9 xjnf&v. O^'^a.9% rif «pi- 
tt; txOts ^y if^ vzfo. Aiteram 
ejosdem istod est : >|-«kot« ^«uXiv- 
oxos y-jvv« ^cctcsiva f^v&tTo, Eaii 

«XfOtbUaXSV* TM ^' ih^ GUlCiSY tp^. 

Mytc ixxxt ^txxvcu'» sviKf yiyovt»; 
^kxsXtxrc; , Mv^* sv iffcxf srtc; pnro- 
piAMTCfc; ^. Ilx; ysf |UOiSfV ctv 
ctAtouisvc;, wti it cruf «* Sciivorcpcv 
^uuitfxt, rt.i fuissfci; ^jrtxzoA. Utrum- 
qoe sic Grotios reddidit satis feli- 
citer : prias quidem : • Nemo si- 
mul facilis popolam sanctosqae 
gabemat : Altera natora res perit 
alterios. Qoi capiunt, £M:iles : re- 
nonnt qai dooa, soperbi : H«c 
duo nam Tirtos per mala semper 
agit. » Posterius autem sic : « Ne 
qo* serTa fuit , fiat matrona , eiTe- 
to : Hoc Tctus est dictum; nnnc 
ego dico noTum. Qni <^usas dixit, 
causas ne judicet nmquam; Elo- 
qnio qoamTis sit prior Isocnite. 
Nam soUtns caosas Tenali dieere- 
lingua, Non rt judiciom Tendere 
non poleril. > H&ri>. 




25 



LIBER XXXIII. 

civibus" in iis ]udicaret.(i i.)Decurise quoque' ipsaepluribus 
discretae nominibus fuere, tribunorum aeris'\ et selecto- 
rum ' , et judicum. Praeter hos etiamnum nongenti voca- 
bantur' , ex omnibus selecti '^ ad eustodiendas cistas suf- 
fragiorura in comitiis. £t divisus hic quoque ordo erat 



I s. Servatumqiu in kodiernum esi , 
neqme novis cipibus, E peregrinis, 
({oi jas civitatis nuper ensent adepti. 
Pialo ante quidam libri , in hodier^ 
nm diem habere dicuntur. Habu. 

1 3. Deeuriee i/uoijue ipsce pluribus 
diserette nominibus. In singulis , 
inquit , decuriis erant ordines di- 
versi tres, nempe tribunorum sris, 
ielectorum , judicum : et,qui erant 
seiecti ex omnibus,nongentorum. 
Haio. 

14. Tribunorum «rif.A1ex.ab 

Alex. lib. II, cap. a4, et lib.V, 

cap. 2. Hos Jnlius Csesar sustulit. 

$Qelon. in Julio, cap. XLr. Dalbc. 

— Tribunorum eeris. Ut senatores , 

et equites roraani , ac tribuni aera- 

Hi simul judicarent, legem tulerat 

Aorelius Cotta, teste Asconio Ped. 

iaDivinat. pag. 47- Qai pecuniam 

qac a popnlo imperata erat , tribu- 

tim a singulis pro portione census 

eiigebant , ac militi dabant , judi- 

cabantque de litibus eo spectanti- 

Ims, tribnni aerarii vocabantur.Hos 

Cxsar dictator snstuiit. Soetonius , 

cap. xLi : • Jndicia ad duo genera 

JQdicnm redegit, equestris ordinis 

ac senatorii : tribnnos aerarios, 

^od erat tertium , sustulit. » Et hi 

cx eqoestri ordine assumpti. H. 

li. SeUctorum.\ide Rasvardum, 
cap. XT Protribni)aliuro , et de tota 
luc judrconxm ratione , cap. 1 9 et 
so;?ideetTum. lib. XXIX, c. 16. 
Dal. — . Et ielectorum. Non fuit 



boc statim ordinis nomen , sed sor- 
tis. Nam e judicibus prastores ur- 
bani subsortitione facta optimum 
quemque in selectos judices refere- 
bant, ut testatur Cicero pro Cluen- 
tio. Postea tamen ordinis nomeii 
fuit , Augusti , ut videtur, princi- 
patn. Meminit hujus ordinis Sene- 
ca , de Benef. lib. III, c. 7, in fine : 
«Ubi id, de quo sola sapientia de- 
cernit, in controversiam incidit, 
non potest ad hoc sumi judex ex 
turba selectorum, quem censns in 
album , et equestris hereditas mi- 
sit.» Fuere et hi ex equitibns. Ho- 
ratius, Satyr. iv, v. ia3 : « Unum 
ex judicibus selectis objiciebat. » 
Meminit et Ovidius, Trist. lib. II, 
vers. 1 3 T : « Nec raea decreto da- 
ranasti facta senatus : Nec mca 
selecto judice jussa fuga est.a Apud 
Reinesium vetus inscriptio, p.45a, 

L. MAMILIO... SBLKCTO. RT. DSOV- 

Riojri. Hard. 

T 6 . Nongenti vocabantur. Ministri 
comitiorum olim fuerunt diribito- 
res, sive distributores , qui tabel- 
las populo per centnrias ministra- 
bant : rogatores, qui cistas per 
tribus deferebant coihgendis suf- 
fragiis : et cistarum custodes, quos 
hicnominatPlinius. Grncchius lili. 
de Comitiis. Dal. 

1 7. Ex omnibus selecti ad custo^ 
diendas cistas suffragiorum. Sorte,ut 
quidem remur. Horatius, Sat. iv, 
lib. I, V. ia3. Haeo. 



!i6 C. PLINII NAT. HIST. 

superba usurpatione notninum : quum alius se' r 
tum, alius seiectum, alius tribunum appellaret. 

VIII. Tiberii demum principatus nono anno in 
tem venit equesterordo' : anulonimque auctoritati 
oonstituta est, C. Asinio^ Pollione, C. Antistio 
coss. anno Urbis conditse dcclxxy , qnod miremui 
paene de causa, quum C. Sulpicius Galba, dum juv 
iamnm^ apud principem popinarum^ poenis auci 
questus esset in senatu, vulgo institores ejus cul 
fendi anulis . Hac de causa constitutum, ne cui jus i( 
nisi cui ingenuo ipsi, patri avoque patemo sesterti; 



t8. ^lim se momgtnimm. Com- 
■iQniappelbtkMieooDtentus, quaai 
«lii se selectos dicereot, qaod e 
seleclit essent : alii tribanos, qaod 
e trilMiDis. Apod Gniter. pag. 4^6, 
ITDICI. DS. SBLBCT. de Mieeiis, U. 

VICL I. Efmester or/o.Quc foe- 
rtl eqnitam prima institntio , qoas 
dignitas « qood onMmentam , roul- 
tis explirat Aiex. ab Aiex. lib. II, 
cap. «9. DxL. 

a. Fmnmm, Censns ronstilutus est, 
cni jns essH anuli ferendi. Hjkao. 

3. C .#M»M. Jam anno ante, 
C Snlpicio, D. Haterio coss. id 
sategisse Tibcrium auctor est Ta- 
cttns, Annal. lib. 111« cap. 86. Hix- 
anno per frciM ie Plinins si|pii6care 
TMle<nr« HAnn. — .-lcn# t'w^is «.*«•> 
ditm DCCiJi\\i\ Verrianoa cal- 
cnlos et Hic • nt panlo snpra « Pti» 
nins «eqnttnr. Baor. 

4> Jmmmmitmi /iummmt^ Sic etiam 
)ISS. o«in«s« tion /n w m ifa i. Sue- 
tonins a Caio CalignU adjectum 
Mt SatnraalibttH diena jnvenalem. 
ctp» 9^1 « et in Ncrone« cap« yi « 
/tMNMAInf^ «tCv Jn ^ s naK s l^ina ^ 
<H|^ sliTnn«% invene e«t% \el e^ 



coercitis jnvennm ganeis 
Hard. 

5. Popimmnum petmis mt 
etc. Pceiias nempe exigen 
qui popinas gaoeasTe ex 
Snetunius in Tiberio , cai 
dedisse eum vdilibusnegc 
« popinas gaDcasque inhi 
nt «dilem tum fuisse C. S 
GallMm iotelligas. Fuit 
imp. frater.Vide Sneton. i 
cap. III. Care igitur hic 
pamts re$cribi tcIis. Hard 

ti. DefemJi mmmiis. Rejii 
cium Solpirii, rel eo solc 
qnod de iis , qni jns habei 
gerendi, jndicare eum 
set. Sic anctor prarfalioo 
tnm : « Quantn nos cau 
aliqoo )adice defcndimns 

7. Sesiertim CCCC, SesK 
drtagenta« stc, quod i 
aestertinm qnadringenti 
mouet» gallic« cfBciunt 1 
vocani , 40000. Martialis 
Kpigr. LX.V11 : « Pnstorei 
crnttMn seslertia Ganma 
iK^ caims amictiiA, Diceb 

trec 




LIBER XXXIII. 27 

ceosu8 fuisset, et lege Julia^ theatrali in xiv^ ordinibus 
sedendi. Postea gregatim insigne id appeti coeptum : pro<^ 
pterque baec discrimina Caius''' princeps decuriam quin- 
tam adjecit : tantumque natum est fasLus", ut quae sub 
divo Augusto iropleri non potuerant decuriae , non capiant 
eum ordinem", passimque ad ornamenta ea'^ etiam ser- 



ponet domino pUudere juMus 

cqaei.» Et lib. V, Epigr. xxvr, de 

Chsrestrato expulso ez quatuor- 

dcdni sobfelliis, propter panper- 

Wm : ■ Quadriugenta tibi noa 

Muty Chcrestrate, surge : Lectius 

ecce vrait : sta , fuge, carre , late. « 

Sed omnioo fettive ludit in Callio- 

<)orum quemdam , quem neg.it esse 

cqnitem, bunis cum fiatre divisis, 

LV, Epigr. xxxvii : • Calliodorus 

habet censam , qnis nescit ? eque- 

itrem, Sexfe : sed et fratrem CaU 

liodorus babet. Quadringenta secat, 

^i dicit «u»a (&^pil^i. Uno credis 

e<{iio posiie sedere duos ? Quid rum 

Cntre tibi? quid cum Pulluce mo- 

Ittto? Non esset Pollnx si tibi, 

Cittoreras. Unns,quumsitis; dno, 

Cilliodore, sedetis : SurgCt soloeci- 

animi , Calliodore , facis. Aut imi- 

tee genas Led» : aut cnm fratre 

tedere Non potes : alternis > Cal- 

liodore , tede. • Ela porro quadrin- 

gcnta seatertia idem valere ac qua- 

ibingenta settertiam roillia, Plinins 

'ooior admonet,lib. I, epist. 19 : 

< Eise antem tibi ceutum millium 

eeofnra aatif indicat, quod apud 

■os decario es : igitur ut te non 

decnrione tolum , verum etiam 

•qoite romano perfruamnr, affero 

libi ad implendas equitis faculia- 

tes, treceota millia nummuro.>»H. 

— QBadriiigenta oestertiam miUia 

Bostra snnt monetflB I. 77,Si3.£d. 



8. Et Uge JuUa. De Icge Roscia, 
qua statuebatur qui jus haberent in 
quatuorderim ordinibus sedendi, 
diximus abunde lib. VII, cap. 3i. 
Lege Julii Csesaris , ut quidem re- 
mur, poena statuta iis qui contra 
auderent. Pcena tbeatralis baec ap- 
pellata apud Trauquillum in An- 
gusto, cap. XL. H. — Lege Juiia. 
De bac lege et in quatuor ordini- 
bus sedendi jure multa diximus ad 
Tac. Annal. XV, 3a. Boot. 

9. In Xlf^ ordinihus. L. Rosctns 
trib. pleb. legem tulit , ut equitibus 
romanis in theatro quatuordecim 
gradus primi a.Mignarentur. D%l. 

10. Caius. Qnem Caligulam vul- 
go vocant : de quo Sueton. c. xvi : 
• Ut levior labor judicantibus foret 
ad quatuor priorea quintani decu- 
riam addidit. » Vetus inscriptio 
apad Reinesium , pag. 406, ivuic. 
sx. v. DEG. Et apud Gruteram, 

P^S^* 4^9 > IVDICI. SSLECTO. SX. V. 

DEO. H. e. >ex qninta decuria. • H. 

1 1 . Tantamque natum est fastus. 
Aliter in Reg. a cod. et Chiffl. et 
sincerius, ut arbitror : « tantum- 
quc enatum est fortis , • boc est , 
fortunae ac felicitatis. Hinc veteres 
in&criptiones , fortum ae pobtis. H. 

13. Non capiant eum ordinem. 
•I Nunc capiant eum ordine , • in 
vestusto codice. Piht. 

1 3. Ad omamenia oa. Ad annlos 
aureos , quibus liberti donobAntur 



a8 C. PLINII NAT. HIST. 

vitute liberati transiliant : quod antea numquam er 
ctum, quoniam in ferreo anulo equites judicesque ii 
gebantur : adeoque piH>niiscuum id esse coepit, ut 
Claudium Caesarem, in censura ejus*'^, unus ex eqD 
Flavius Proculus, quadringentos ex ea causa reos' ] 
laret. Ita dum separatur ordo ab ingenuis' , commi 
tus est cum servitiis. 

Judicuni autem appellatione separari eum ord 
primi omnium instituere Gracchi *^, discordi popuh 
in contumeliam senatus : mox ea debellata, aucl 
nominisvarioseditionumeventucirca publicanos suL 
etaliquamdiutertiaevires' publicani fuere. Marcus( 
demuni stabilivit equestre nomen in consulatu suc 
tilinanis rebus '^, ex eo se ordine profectum esse celel 
ejusque vires peculiari popularitate quaerens. Ab illc 



simul cum equestri dignitate. Taci- 
tus, Historiarum libro primo : «Nec 
minor gratia Julio Galb» liberto, 
quem auulis donatum equestri no- 
mine Martianum vocitabant. » Idem 
Historiarum secundo, Asiaticum 
Vitellii libertum, ait donatum anu* 
lis, quod antea dixerat, equestri di-' 
gniiate, Hard. 

i^, In censura ej us, Qusixn cum 
L. Yitellio gesslt, principatus sui 
anno octavo, lustrumque fecit lxxj v. 

1 5 . Ex ea causa reos. Quod quum 
servi essent, aut liberti, insigne 
equitum gestarent. HARn. 

i6. j4b ingenuis, A senatu et po- 
pnlo romano. Hard. 

17. Gracchi. Ascouius Pedianus , 
in Divin.' p. 4? • ■ Ti. Graccbus, 
inquit, legero tulerat, nt equites 
roroani judicarent : judicaverunt 
p4*r annos XX sine iufamia. Post 
victor Sylla legcs tulerat , ut sena- 
toriijs ordn judicnret , et judicavit 



per annos decem turpiter, < 
— Primi omnium instituere ( 
Regg. codd. veteresque 
non Gracchi , sed Gracci 
runt. Ed. 

1 8 . Tertia vires. Tertius 
tertia dignitas. Fuit quum 
dum suspicarer, tertia: vices, 

19. Ei senatum conciliam 
exeroplar longe aliter : co 
rebus : ut forte scribendi 
Cai^tilianis rebus . P i r t . — Ca 
rebus. Vestigia codicis prob 
Reg. 1, integra (ide secuti Ic 
cur^tionem adhibuimus : i 
eo vidimus quod et in suo 
nus vidit , Contitianis rebus. 
ipse, lib. II , cap. 62 , p. k 
Catiliuanis prodigiis >• dix 
vero editi ad Iiuiic dieni 
« senatum ei conciliaiis , » 
cta voce rebus , adjecta alt 
inde senatum ; reliquis omni 
ruptis. H\Ri). 



LIBEK XXXUl. 2<) 

pure plane hoc tertiuii) corpus in republica factum est, 
coepitque adjici senatui populoque romano, et equester 
ordo. Qua de causa et nunc post populum scribitur'% quia 
novissime coeptus est adjici. 

IX. Equitum quidem etiam nomen * ipsum saepe variatunr i 
est,in his quoque qui ad equitatum trahebantur. Celeres' 
sub Romulo regibusque appellati sunt : deinde flexumines^ : 
postea trossuli^ , quum oppidum in Tuscis citra Volsinios 



10. Post populum scrlbltur. Ta- 

men in nuniTno Augusti e Museo 

noMro, coirsBjrsT. tKKAT. et. bq. 

oioiir. p. Q. B. • coDsensu seiiatus, 

et eqoestris ordinis, populique ro« 

naai.» Sed est equester hic ordo 

eqoitttm romanorum Narbone, non 

eoram qoi in Urbe. Apud Pati- 

arai.in Familii8,p. 171, num. 3, 

4 • ^ t ^ « 7 9 ^ » legitur , c. m abivs 

TtoiiiviB. lloc est, • C^ius Marius 

Trium ReipublicaeOrdinumTrium- 

vir.» Orator procorans negotia se- 

airus popalique romani elequestris 

ordinis. In eo nummo tria sunt ca- 

pila virorum veluti ordine sini* 

ttrorsura incedentiuin : primum 

nodum senile, popuii romani : me- 

(linm, virile, diadematum,senatus: 

postremom, juveniie^ iiudum , 

tfqoesiris ordinis. Mirum profecto 

non esse hunc magistratuni roma- 

Dc historise scriptoribus cognitum. 

In eo nummo , qui quartus est apud 

Patinum, scriptum est, c. mabivs. 

c. p. TBOiiiviH. Doo viri togati si- 

nistrortiomincedunt; sinistra teuent 

codicilios * ad pedes sua cuique 

arcula , ut videtur, apposita est , in 

qua chartas sive instrumenta pu- 

h!ica reponeret. Caius Marius pater 

est cum Caio filio , qoi functus eo 

magistratu cum patre , ei postea in 

codca gerendo socceitic. Nam io 



nummis antiquis quom Caius Caii 
F. scrihitur, aul aliud simile prse- 
nomen, eodem amhos muncre fun- 
ctos esse significatur. Augusti Cse- 
saris vultnm et nomen hi uummi 
exhibent parte antica. IIabd. 

IX. .1. Quinetiam ipsum equitum 
nomen. lo vet. cod. « qui tum qui- 
dem etiam nonien ipsum : > 2ego, 
« equitum quidem etiam nomen 
ipsum. » PiMT. 

s. Celeres su6 Romulo regibusqne 
appellati. Festus : « Celeres an- 
tiqui dixerunt, quos nunc equites 
dicimus , a Celere interfectore Re- 
ini , qui initio a Romulo iis prs- 
positus fuit, qui primitus el^ti 
fuerunt ex singulis dccuriis deni : 
ideoque oronino trecenti fuere. • 
Sic etium Dionys. lialicarn. Antiq. 
Rom. lib. II, p. 86 , et Plutarch. 
in Romulo, p. a3. De Celere Ro- 
miili comite, vide Nasonem Fastor. 
iib. IV, vers. 8^7. Deducunt alii 
vocem eam a graeca xi).r.; , quas 
equitem sonat. Habd. 

3. Deinde flexumines. Iii Reg. a 
Pt CWM. Jlexumentes, An a flecten- 
dis gnaviter babenis? 

4. TrossuLi. Varro in Sesculysse 
apnd Festum : • Itaque tuni equum 
inordacem et calcitronem horridof 
miles virque vitabal : nonc emont 
txtMftoli , nardo niiidi , Tolgo Attio» 



3o C. PLINII NAT. HIST. 

passiium IX m. $ine ullo peditum adjumento cepissent ejus 
vocabuli : idqueduravit uitra C. Gracchum. Junius certe^ 
qui ab amicitia ejus Gracchanus appellatus est, scriptum 
reliquit his verbis : « Quod ad equestrem ordinem attinet, 
antea trossulos vocabant , nunc equites vocant : ideoque 
quia non intelligunt trossulos nomen quid valeat, muitos 
pudet trossuios vocari. » 

X. Sunt adliuc aliquae non omittendae in auro difTe- 
rentiae. Auxilia' quippe et externos torquibus' aureis dona- 



laleDlo equum. » Marcellus trossu' 
iot dictos vult, quasi torofiulos. 
Dal. — — Trossuii f qiium oppidum in 
Tuseis eitra , etc. Festus : « Tros- 
soli equites dicti , quod oppidum 
Toscorum Trossulum sine opera 
peditum ceperint.» Manent etiam* 
num loci vestigia , Tulgo Trosso ^ 
yicinaque fossa , /7 vado di Trosso , 
duobus passuum millibus a Monte 
Fiascone. Hard. 

5. Junins ctrte.,. scriptum relitfuit 
his verSis, etc. Forte in libris 
qoos inscTipsit ^ de PotestatihuSt quo« 
rum septimnm iaudat Ulpiaiius, in 
Dig. lib. de Offic. Quxst. De Junio 
Graccbano jam supra egimus in 
aoctorum Indicc. Haru. 

6. Mulios pudct. Propter ambi- 
guitatem vocis, qu» Persium mi- 
nime latuit, dum caneret Sat>'r. I, 
▼ers. 96 : «Trossulus exsuitat tibi 
per subsellia Isvis. • Neque enim 
solum equitem significatab oppido, 
Ht dictum est : sed et delicatum ac 
mollem , forsan a graeca voce rpua* 
9oc> Quo sensu vox ea est accepta a 
Seneca , epist. 7 (>, p. 7 3 3 : « Quid 
ergo? idera faciam quod trossuli 
isti ac juvenes?» EtabHieronymo, 
Kb. de vitando snspecto Contnber- 
nio. Adde bis ea qu« Vostios af* 



fert in Etymol. verbo Trossuli. R. 

X. I. Auxilia, Auxilia (siceDioi 
MSS. omnes, ut servilia pro lervis 
dici monuimus ssepe ) sive auxilia> 
res copiae dicuntur in bello socii 
Romanorum externarum DationuBif 
inquit Festus. Cur vero exteraia 
■urei torques darentur, argeotei 
tantum civibus,illud nimirum eat, 
quod in illis pretium spectabator: 
in liis solus honor et gloria rei ge« 
stfls. Coronam ex auro datam exter^ 
nis non legimus. Haec vero de mili- 
tari torque, hoc est, qni in bello 
datus ab imperatore fuerit, ceo 
praemium fortiludinis, accipienda 
sunt : non de quovis aiio. Nam io 
ludicro certamine Augustom io 
Circo scimus torqne aureo donasw 
Nonium Asprenatem : sed nibil 
istud ad propositum Pliuianum. 
Quod autem Siccio Deniaio torquet 
aoreos datos esse scribit Dionys. 
Halic. idcirco dictum ab eo remor, 
quod nonnisi aureos nosset. Csteri 
certe scriptores, quos retolimoi 
lib.Vn, cap. 99, aureos noD ap- 
pellant. Hard. 

a. Extemos torquibus uurtU tUh- 
navere. Apud Livium libro III, De* 
cad.V , doobns fratribob Gallonm 
regolis senatus rooDera mittit tor* 



LIBER XXXllI. 3i 

vere, at clves non nisi argenteis. Praeterque, armiilas civi- 
bus dedere , quas non habent extemi. 

XI. lidem (quodmagis miremur) cbronas ex auro de- 
dere civibus. Quis primus donatus sit ea, non inveni : 
sedquis primum donaverit^a L. Pisone traditur A..Postu- 
mius' dictator : apud iacum Regillum' castris Latinorum 
expugnatis, ei cujus maxime opera capta essent, lianc 
corooam ex praeda is dedit . Item L. Lentulus^ cos. Ser* 
vio Comelio Merendae, Samnitumoppido capto : sed huic 



qiiM dnot factof ei auri pondo 
^ttm{|iie. Dal. 

XI. I . A^ Postwmiut. Gessisse di- 
dBtartm anno Urbis 3a3, anctor 
«tGeHius, lib. XVII, cnp. «i, 
p. 99». De ejus yictoria ad lacuro 
Rcgilinm , fuse LiTtus , lib. II , 
pi 18. Habd. — Sed quis primum 
iotMverit, Brot. ex MSS. Regg. », 
3, et Voss. e^ttiJem quis primum; 
it paolo supra ex ed. pr. quis pri^ 
mam Jtonahu , non primus, Eu. 

». RegiUum. In Tusculano agro^ 
ad qnartumdecimum f^rme lapi- 
dfem viaB Layicans!», ad sinistram 
Rema LaTicnm euntibus , quod 
oppidum hodie Id Co/onna. Sub eo 
•ppido lacns est Regillus, ut con- 
tn ClnTerium probat Holstenius, 
n Strabone. Habd. 

3. Hane coronam ex prteda dedit. 
Adde pronomen is, ex antiquo 
exemplart» «banc coronam ex pr»- 
ds ia dedit. » Piax. 

4. Ilem L. LentuUts. Cum Manio 
Cario Dentato tertium , is consal 
foitf aono Urbis 479* Ipsc Servina 
Comelius Merenda anno sequente 
CQm eodem Curio qnartum. Habd. 
— Itmn L. LentuUu «cw. Servio Cor- 
mMo Merendce , Summtum oppido ea* 
fto : sed hme punque iihrarmm, Piso 



Frkgi filium ex privata peeunia do^ 
naeit; eamque eoronam testamento ei 
pralegavit. In Reg. a co«1. exprm» 
lcgavit: caetera totidem syllabis api* 
cibusque litterarum fide rcligiosis- 
sima repriesentamns, qufls sunt in 
libris hactenus editis sic foede in* 
terpolata : « Item L. Leotulus cos. 
Serg. Cornelio Merendce, Samni* 
tura oppido capto. Sed quinque li» 
brarum corona Piso Frugi filium ex 
privata pecunia donavit : eamque 
coronam testameuto reipublicsB le* 
gavit.* Sergii vox uon praBnominia 
vice fuit unquam apud Roroanost 
sed nomiiiis. Corona quinque li- 
brarum non Pisonis fiiium , sed 
Cornelium Merendaro esse dona- 
tum , vel ex Valerio Mnximo con- 
jicere possumus , qui a Pisone Fru- 
gi trium tantum « librarum, corona 
decoratum filium » scribit. Heipu- 
hiieaf vero aut, ut Pmtianus male- 
bat, popuio romanOf legatam hanc 
coronam , nec Valerius, nec codi- 
ces MSS. tignoscunt. Amanucnsinm 
illa vel semieruditorum conjectura 
est, ex his vocibus ei preelegapit ^ 
efficientium , reip. iegauit. Deniqoe 
extritam teroere voculam huic , in« 
sertam alteram , corona , libria om- 
nibas inyitia, jnre conqaerimnr. H. 



3u 



C. PLINII NAT. HIST. 

5 



quinque librarum. Piso Frugi fiiium ex privata pecunia 
donavit : eamque coronam testamento ei praelegavit^ 

XII. (iii.) Deorum vero honori in sacris nihil aliud 
excogitatum est, quam ut auratis cornibus hostiae,majore$ 
dumtaxat', immolarentur. Sed in militia quoquein tantuii^ 
adolevit haec luxuria, ut M. Bruti in Philippicis campi» 
epistolae reperiantur frementes, fibulas tribunicias' ex 



5. Pho Frugi, Cui ab insigni 
frugalitate cognomen. Valer. Max. 
lib. IV, cap. 3 , num. lo : « Fa- 
biorum et Ogulnii continenti» 
Calpurnium Pisonem in consimili 
genere laudis smuium fuisse res 
ipsa documento est : consul gravi 
fugitivorom beilo a se liberala Si- 
cilia , eos, quorum prccipua opera 
usus fuerat, imperatorio morc do- 
nis prosequebatur : inter quos fi- 
lium suum locis aliquot prseiiatum 
forlissime, titulo trium librarum 
anre» corons decoravit : prsfatus 
uon oportere a roagistratu e publica 
(>ecuniaerognri, quod in ipsius do- 
mum rediturum esset : tantumque 
ponderis se testamcnto adolescenti 
legaturum promisit : ut honorem 
a ducc ^ pretium a patre privatim 
acciperet. * Haro. 

6. Eamque coronam testamento 
reip. legavil, In eodem , • eamque 
coronam ex testamento populo ro* 
mano legavit, » postposita prspo- 
Mtione. PiWT. — Pralega%fii. Aute 
omnia , et priore loco legavit : vel , 
privatira legavit. Usus bac voce 
Panlus , Dig. lib. XXXI, tit. i . De 
legatis, Leg. 11,87. Ua>^i>> 

XU. T . Majores dumtaxat. F. bn« 
bulo genere. TibuHus» lib. IV, 
Carni. I, p. 388: «Semperinaurato 
taurus cadit hostiii coniu. • Ter- 
lull. lib. de Coroua , c. xii : -Tibi , 



Jupiter, bove comibus aoro deco« 

ratis vovemus esse futoruni. » Ve- 

tus inscriptio Fratrum Arvaliam, 

apud Grut. bovb. avbato. tovb- 

Mvs. EssE. PVTVBVM.Virgilioi : «£t 

statuam ante aras aurata fronte 

juveucum. » Prndentius» hymn. in 

S. Romanum , Tcrs. 101 1 : « Hoc 

taurus ingens, fronte torva et hi- 

spida , Sertis revinctus aut per ar- 

mos floreis, Ant impeditis comi- 

bus deducitur : Nec non et aaro 

frons coruscat hostiae, setasque 

fulgor bractealis inficit. ■ Minores 

bostiz erant tantum coronalae il- 

Hns dci fronde, cui sacnim fiebat. 

Habd. 

a. L't M. Bruti in Plulippicis cam- 
pis epistola reperiantur frementes fibtt» 
las tribunicias ^ ete. Phi/ippis ^ non 
Pfuiippicis , in apographo nostro, et 
aptiorem lectionem ducimus /re- 
mentis quam frementes : ut refera- 
tur ad Brutum. Pijvt. — Fibmlas 
tribunicias. Sagum, sivechlamyden, 
seu quocumque nomine aJio ve&ti- 
mentuni militare appellari lohet, 
Gbula in humeris nectehat : Tnlgo 
agraffam dicimus. Non illod qui- 
dem aut nobilit.itis insigoey ant 
tribunatus, ut quibusdam visum 
est , sed necessitate qu;esitom : or- 
natus gratia, ut ex argcnto foret, 
vel aoni. Paludamenti sive sagi 
iconem cum fibula vide apod Fer» 



LIBER XXXIII. 33 

eri. Ita hercules : idem enim tu, Brute^, mulierum 
s^ aurum gestari tacuisti^ £t nos sceleris arguimus 
qui primus auro dignitatem per anulos fecit, ut 
it in lacertis jam pridem et \iri, quod e Dardanis 
itaque et Dardanum vocabatur^. Yiriolde Celticae 
ir : viriae Celtibericae. Habeant feminae ^ in armillis 



fle Vest. parte II, lib. II , 
). iio. Hard. 
hercuUs tdem tu^ Brute. lu 
■ ita Hercules : idein eDim 

5. » PlHT. 

ilierum peJibus. Periscelia 
et aurea crurum vincula, 
is iterum inferiuscap. 54 y 
pedes scite appeilantur : 
y ubi compedes esse so- 

pedi induuntur, qua 
oectitur. Vide Ferrarium 
ctis de Re Vest. cap. xxi , 

Hakd. 

iihus aurum gestari tacuisti. 
bana calciamenta clavibus 
nffigerentur, Brissonius, 
;ap. 5. Auro abundanti uti 

1 feminis permisisse scri- 
'. de Instit. Antiq. lib. II, 
Liylus Belli Macedonic. 
Dalec. 

jus sceleris nos coarguimus 
mum qui , etc. Scribe , « et 
eris arguimus illum qui 
laro , etc. » ex antiquo co- 
ff. 

que Dardanium 'vocabatur, 
m , ve! , ut alii legunt, Dar- 
areum brachiorum orna- 
, viria ornamentum colli 
▼iriculis cselatum ac scul- 
smmis per interyalla dis- 
>go, « itaque et Darda- 
»tar, sicut et virias Ceiti- 
tnr et viriolae Celtiberic«. 



Habent, etc. » Omamentum id Isi- 
dorus viris et feminis commune 
dextras vocat , vulgo brasseUis; 
aitque ante manicani portari , et 
ibi clavo jungi. Idem armillas vi- 
ctorisB et virilis fortitudinis causa 
datas virilias quondam vocatas ait, 
ut bic legi possit , « Virie Celtic« 
dicuntur, virilisB Celtibericc. » 
Dai.ec. — Dardanum. Brachiorum 
ornamentum aureum. Hard. 

8. Firiola,.. -virice, Sic MSS. 
Reg. a, Cbiffl. caeterique : non » ut 
editi hactenus lihri , « Viriae Celti- 
cae dicuntur, viriles CeltibericsB. • 
Sunt autem viriae et viriolas « ar- 
mills virorum proprias , » inquit 
Isidorus Orig. lib. XIX, cap. 3o, 
« collatsemiiitibus victorise causa ob 
armorum virtutem : unde et quon- 
dam dicebantur viriliae : » lege vi' 
rioice. Glossa : virioloB ^ 7;ipt]^ipta. 
Inter ornamenta muliehria viriolai 
censent Ulpianus, lib. XXV, § lo, 
ff. de auro et argento legato : Scse- 
vola item , aliique. Ambrosius , in 
lib. I de Abraliam, exponens caput 
Genes. 34 f ubi caeteri interpretes 
armillas vertunt , virias reddidit : 
« Has virias,*inquit , quse manum 
non materiali auro ornarent* etc» 
Vide etiam alia apud Vossium in 
Etymol. Hard. 

9. Habeant feminee. £t viri ha- 
buere, sed effeminati moribus : 
Caius , qui « manuleatus et arroil- 



34 



C. PLINII NAT. HIST. 



digitisque totis, collo , auribus, spiris : discurrant^ cateuae 
circa latera, etinserta" margaritarum pondera e collo do^ 
minarum auro pendeant,ut in somno quoque" unionum 
conscientia adsit : etiamne pedibus' induitur, atque inter 
stolam'^ plebemque hunc medium feminarum equestrem 
ordinem facit?Honestius viri paedagogiis' iddamus: bali- 
neasque* dives puerorum forma convertit. Jam vero 



latas in pablicQm processit , » teste 
Tranqaillo : Catm deinde, et alii. H. 

10. Discurrant eatente. Cingula 
ex aaro intelligit. Hard. 

11, Et inserla margaritarum pon» 
dera e collo dominarum auro pen^ 
deanty ut in somno quoque unionum 
conscientia adsit. In Reg. a cod. 
ut in samno, unias litterulsB discri- 
mine, sed errore minime obscuro. 
Alii, « ut in somno quoque, etc* 
Et prius, « inserta margaritarum 
pondera , • babent MSS. omnes et 
yetustsB editioues; non, ut codex 
Pintiani interpolatus babet, « in 
secreto margaritarum sacculi ; » 
qu9B postrema Tox glossema' est, 
loco Tocis primigenise, ^on^ra. H. 
— Et inserta margctritarum pondera. 
Brot. ex MSS. Regg. a , 3 , et ed. 
principe, « et in secreto mnrgari- 
tarum sacculi » , boc est , in se- 
cretioribus sedibus dormitoriisque; 
et statim mox , « in coUo domina- 
rum aureo. » £d. 

12. Ut in somno quoque. Ut vel 
per somnum occurrant animo mar- 
garitSB quas gestant. Hard. 

1 3. Etiamne pedihus. Soccis, qui 
circulis ex auro Tincti. Hard. 

i4* Atque inter stolam. Qnemad- 
modum in yiris aurum in anulis 
distinguebat a curia et a plebeio 
ordine equites , atque medium or- 
dinem faciebat : ita in mulieribus 



aurum compede gestatum distin- 
gnebat libertinas tum a stoU , id 
est, matronis honestis, tum t 
plebe inope : itaque medium qoem- 
dam et veluti equestrem femina- 
rum ordinem faciebat. Care calceo- 
rum omatum binc colligas in femi- 
nis equestris ordinis bunc faisse : 
non ea Plinii sententia est : nam 
equestris ordinis matronse et ips« 
longa veste , hoc est , stola matro- 
nali usse. At libertinaB, quibusque 
Venus non impermissa , quam al- 
tius tunicas succingerent , at ez 
Ovidio et aliis scriptoribus liquety 
pedes circulis aureis cultos osten- 
tabant. Ita egregie Ferrarias, de 
Re Vest. iib. III, c. 17, p. 217. H. 

iS. Pcedagogiis. Puerorum edu- 
cationi : qui bullas aureas e collo 
suspensas gestabant. Peedagogia 
pueri dicuntur, qui in deliciis ha« 
bentur, vel puerorum multitudo. 
Dal. — Padagogiis. Ut periscelia, 
caeteraque pedum et crurum vin- 
cula liabeant aurea , pedagogiis re- 
linquimus. Psdagogium coetum so- 
nat puerorum , qui in deliciis ha- 
bentur. Hinc deminuta voce pueri 
nobilium ministri pagii apud nos 
appellantur , ies pages. De his infe- 
rius iterum cap. 54* Hard. 

16. Baiineasque^ etc. Sic MS5L 
omnes. Balineas a balineo difTerre 
Varro admonet, quod ill« sint pa- 



LIBER XXXIII. 35 

edam Harpocratem '', statuasque j£gyptiorum numiniim, 
in digitis viri quoque poitare incipiunt. Fuit et alia Claudii 3 
principatu differentia in solis his, quibus admissionem'' 
iiberti '' ejus dedissent , imaginem principis ex auro in 
anulo gerendi, magna criminum^'' occasione : quae omnia 



hHiem » pri^atQin istnd. Elegans an- 

tem paeroram forma, inquit Pli- 

nius , balineas decorat , et bonestat. 

OmwerUre haiineas dictnm per me- 

taphoram arbitramury pro ostenia^ 

n; nt convertere exereitum latine 

didvias , qaod Barbari facere mon" 

stnnm aiant. Vel eonvertere balineas 

cft earam speciem sic immutare , 

ot yix baiinec esse credantur, ac 

non principam Tiroram potius 

domas ac comitatus. De psedago- 

giani paeri cultu Ammianus lib. 

XXVI, p. 3ao : • A calce ad pu- 

bem in padagogiani pueri speciem 

purpareis opertus tegminibus pe- 

duni.» Poeros credimus unguenta- 

rios, qui in balneis erant, a Plinio 

DDDC designari. Qualis ille ad quem 

Horatins , lib. III , Od. 1 4 » • ^ » 

petennguentum» puer. • Habd. 

17. Harpocratem, Vide Suidam 
in dictione iqpaiffxo;. Politian. Mi- 
iceil. cap. Lxxxiii. Dal. — Har^ 
pocratem» Silentii deum , inter JE» 
gjptiomm numina. Ovidius, Ale- 
tamorph. vers. 692 , iEgyptiorum 
deos enumerans , hunc sigoat tacito 
nomine : « Quique premit vocem , 
digitoqae silentia suadet. • Hard. 

18. Quibus admissionem, Usus ea 
voce Tranqaiilus in Vespasiano, 
cap. xiY : « Trepidum eum inter« 
dicta aalasub Nerone » qu»rentem- 
qae quidnam ageret, aut quo abi- 
ret, qoidain ez ofBcio admissioni^ 
ttBiil expeUenSy abire Morboniam 



jusserat. » Plinius item Junior in 
Panegyr. Trajani, num. 47 : «An 
qnisquam studia baroanitatis pro- 
fessus , non quum omnia tua , tum 
▼el in primis laudibus ferat admis- 
sionnm tuarum facilitatem ?• Nera- 
pe ah admissionibuSf vel admissiana» 
ieSf ut babet Lampridius in Alex- 
andro Severo , dicebantur ii , servi 
libertive , qni ad salutandum prin- 
cipem ex officio eos admittebant, 
quibus eo convento opus erat. His 
qui praeerat , magister admissionum, 
Ammiano teste, dictus, qnibono- 
ratiores ad principem introducebat. 
Id Palatinum officium Claudii ac 
Neronb temporibus, ut ex dictis 
liquet, institutum est. Recte Sene- 
ca , de Clera. lib. I , cap. 10,« co- 
bortem interioris admissionis » 
dixit : nam admissionales alii in- 
tra principis cubiculuai , alii ad 
fores fuere. H. • — /n soUs hisy etc. 
Brot. ex ed. pr. insolens lus. Ed. 

19. Liberti ejus dedissent, Caye 
cum Lipsio credas orationis strn- 
cturam posccre sibi, « liberti, et 
jus dedissent, etc. > Sententia est, 
admissionum libertos scrutari so- 
litos fuisse eos qui ad principem 
accederent, criminique dedisse,si 
quem principis imaginera in anulo 
gerentera offendissent. Habd. — 
Quibus admissionem liberti, Quibofl 
jus ingrediendi cubiculnm princi- 
pis liberti ejus dedissent, etc. H. 

90. Magna criminum. Quum rei 

3* 



36 C. P^LINII NAT. HIST. 

salutaris exortus Vespasiani imperatoris abolevit, aequali- 
ter publicando principem". De anulis aureis eorumque 
usu hactenus dictum sit. 

XliL Proximum ' scelus fecit , qui primus ex auro de- 
narium' signavit : quod et ipsum latet auctore incerto. 
Populus romanus ne argento quidem signato, ante Pyr- 
rhum^ regem devictum usus est. Librales^ ( unde etiam 



peragerentar ii qui Don impetrata 
hac venia , principis imaginem in 
annlo ex anro gestarent. Qua cau- 
tione principis imago tum tractan- 
da foret , vide apud Sueton. in Ti- 
l>erio» cap. Lviii.Vide et Gotho- 
fred. in Cod. Theod. lib. IX, t. ai 
de falsa Moneta, lib. IX, p. 179. 
Uaro. — Magna crimimtm occa" 
tione. Tum adversos eos qui prin- 
dpis imaginem , non dato jure fer- 
rentf tum, tcI dato jure, qui 
ferrent sine debita principi reve- 
rentia. In recensendis hia crimini- 
bus frequens est Tacitus. Bbot. 

ai. jEqualiter publicando princi" 
pem, Data ex aequo omnibuspublice 
venia gerendi principis iniaginem , 
et ipsura adeundi. Hard. 

XIII. I . Proximum, « Pessimnm 
'vitK scelus fecit , ut ipse admonuit 
cap. 4 9 qui primus aurum digitis 
induit : ■ nunc proximum ab eo sce^ 
Uu fecisse arguitur, «qui primus 
denarium ex auro signavit. • H. 

a. Ex auro denarium. Nummi ex 
auro denarii quoque appellati. Pe- 
tron. Satyr. p. 106 : • Pro calculis 
albis ac nigris aureos argenteosque 
babebat denarios. » Et pag. 160 : 
« Non haberous «dilem triura cau- 
nearam... plus in die nummorum 
accipit, quam alter patrimonium 
babet. Jam scio acceperit denarios 
roille anreos. » Didyraus : Ta ^l 



TlpJktL ffnaripTta irotti •^toxoata irtv- 
rnxGVTa ^vapta opyupd* ^txa ^k 
Xpuad , 5irip vcufiffccuc f aat. « Milla 
sestertii cfQciunt cci. denarioa ar- 
genteos , sive decem denarioa ao- 
reos, quod et mille nammos ¥0- 
cant. » Pliuius ipse deniqoe lib, 
XXXIV, cap. 17, Lysippam ait 
solitum pro mauipretio cujosqiie 
signi , quod ipse conflabat , aepo- 
ncre singulos denarios aureoa. Et 
lib. XXXVII, cap. 3, « sex dena- 
riis aureis. » Habd. 

3. Quod et ips, tatet, Primiia cn- 
dendx ex auro monets quit auctor 
exstiterit , etiam apud exteroa f la« 
tet. Aureum argenteumque nom- 
mum Lydos priraum conflaTisse, 
auctor est Herodot. Clio, lib. I, 
num. 94. Habd. 

4. .'^nte Pjrrrhum... Jepictum. Ett 
autem devictus anno Urbis 479 » 
nt diximus lib. VIII, cap. f>.H. 

5. Librales. Usque ad Pyrrbam 
devictum, inquit, immo et post il- 
lud tempus aliquanto, aa fuit li- 
brali pondere, ex scre, sive dao- 
decim unciarum : atque adeo semis- 
sis, sex unciarura : triens, qaatoor :. 
quadrans trium : sextans, cojof 
mentio iuferius cap. 4^ 9 duaronu 
Asses libriles appellat Voluaiof 
Maecianus , pag. 881. SchoL Persii 
ad Satyr. II : « Fuit antem assis 11- 
bralis, et dnpondios : qoodliodje 



LIBER XXXIII. 37 

Dunc libella dicitur , et dupondius ' ) , appendebantur asses. 
Quare seris gravis poena dicta. Et adhuc^ expensa in 



)o ntu remanet. » Dionys. Halic. 
mtm interpretatar, x^^'^^ vofit- 
9|i.< Papoc XtTptoicv. Hard. 

6. Lihella dicitur. A librali assis 
pondere, inqait, hodieqae ipse as, 
lea res integra qasecamqne, quam 
a«fem nuncupamas, etiam libella 
ex eo vocatur. Sic TuUius ad Atti- 
cam , lib. VII , epist. 1 1 : « Fecit 
palam te ex libella , me ex terua- 
do : » subintellige , beredem : boc 
cst, te omnium bonorum scripsit 
beredem ( nam librje nomine signi- 
ficatnr omnis bereditas : teruncias, 
qaarta pars est librae, atque adeo 
et bonorum ) , me ex quarta parte , 
qaam tn mibi dares. Sed et num- 
mnlua argenteus, postea libellaB 
nomine yenit: non quod libram 
penderet, sed quod librae sereaB 
pretio atque SBStimatione respon* 
dcret.Varro, de Ling. Lat. lib. IV, 
p. 41 • " Numnii denarii decnma 
libella , quod libram pondo as vale- 
bat, et erat ex argento parva. » Li- 
bellam argenti Plautns appellat , in 
CaptiT. act. V, sc. II, v. ay. 
Qnam miniroam pecaniolam si- 
^niiicare volebant , assem et libel* 
lam dicebant. Exempla apud Plau- 
tnm et Ciceronem obvia. Meminit 
tamen et sembell» Varro , loc. cit. 
qaaa libellae dimidium foret : et 
ternncii, pariter ex argento, qu» 
dimidiata sembella : sed non fuere 
ea omnia diutumi usus. Nec de li- 
bella argentea Plinins boc loco agit. 
Habd. 

7. Et dupondius. Ita MSS. non 
iipandius. Varro, loc. cit. p. 40 • 
•Dapondioa t dnobns ponderibas , 



quod unum pondus assipondium 
dicebatur : id ideo quod as erat 
libra pondus. » Sestertii ex mre 
Plinius boc loco non meminit, 
quod non baberet is nomen a pon- 
dere, ut as libralis, et dupon- 
dius : sed a pretio. De dupo9.dio , 
lib. XXXIV, cap. a. Ante nos le- 
gebatur, « et dupondius appende- 
batur assis. » Hard. 

8. Quare aris gravis. Livius, 
lib. V : u Denis millibus seris gra- 
vis nos condemnat : » Festus : 
« Pendere poenas , solvere signifi- 
cat : eo quod aere gravi quum ute- 
rentnr Romani, penso eo, non 
numerato, debitum solvebant : 
unde etiam pensiones dictse. » Si- 
gnificat autem Plinius isrjs gravia 
poenam esse dictam, usque ad si- 
gnatnm ex argento nummum, at- 
que adeo nsque ad illud tempus» 
qao imroinutum primo pondus 
aeris : ut intelligas non rude modo» 
quale Numae temporibus fuit, sed 
et signatnm a Servio csterisque 
deinceps , grave les fuisse a pondere 
nuncupatum. Festus : « Grave es 
dicturo est a pondere : quia deni 
asses , singuli pondo librae , efBcie- 
bant denarium ab boc ipso numero 
dictum.» Et alibi : « ^tipem (quam 
ad Jes grave pertinere Piinius boc 
loco admonet) esse nummum si- 
gnatum testimonio est, etc. » H. 

9. Et adhue. Hoc est, etiamnum 
durant moris bujusce vestigia. Ita 
enim MSS. Varro, loc. cit. p. 41 : 
« Ab eodem aere impendendo , dis- 
pensator : et in tabniis scribimus 
expensnm... Usara, qaod in sor- 

33 



38 C. PLINII NAT. HIST. 

3 rationibus dicimtur : item impendia, et dependere 
et militum stipendia; hoc est, stipis*'' pondera, dis 
tores", libripendes" dicuntur : qua consuetudin» 
his emptionibuSy quas mancipii sunt' , etiam nuni 



tem accedebat , impendiam appel- 
latum. » Vide Cassiodoram» Var. 
lib.VII, ep. 33» cnjus lemma est : 
« Formula , qua monela committi- 
tur. > Hiao. 

lo. QtuM tt miiitum stipemdionim ^ 
koc est stipis pondenunitr, Stiptwiia^ 
non stipemJiontm , in vetusto codice. 
Proinde certior lectio mihi videlur, 
« Quin et militum stipendia, et sti- 
pis ponderandc , etc. » Pist. — 
Hqc est, stipis. Stipendia innttitf 
quasi stipis pondera» etie. appel- 
lata. Varro , de Liog. Lat. lib. I V, 
pag. 4^ : * Stipendium a stipe di- 
ctum est , quod jcs qnoque stipem 
dioebant. Nam quod asses librs 
pondo erant , qui acceperant ma- 
jorem nnmerum, non in arca po- 
nebant , sed in aliqua cella stipa- 
banty id est, componebant. quo 
minus loci occuparet : a stipando 
stipem dicere coeperunt.a Codicem 
Re^. a secuti sumus : prius hic 
l^batur : • Quin et militum sti- 
pendiorum , hoc est, stipis ponde- 
rand« pensalores, etc. » At qui 
unquam usquam pensatores auditi ? 
HAmo. 

1 1. D.spempstt^s^ Festus : « Dis- 
pensatores dicti sunt, qoi ars pen- 
santes expendebant , non annume- 
rabant. Uinc dedncuutnr expensa , 
siTe dispensata , Tel compen$ata : 
item compendium , dispendium , 
aMipoDdinm , dupondinm. » Inscri- 
ptio Tetus apud Reinesiumtp. 586, 
ATG. DtsrusATum. AD. csssvs. rao* 
TiXGiJUi. LTCnTSUsis. .-i&ifmtti ebs^ 



pensator ad cemsus prov. etc 
II. Libripendes. Grscis 
T9B» ut in glossis exponit 
nempe "^r^^^ t?i9i, hoc c 
pendunt. Priscianus extren 
sexto ex Caii primo Instit 
citat, «Qui libram meam 
qui appellatnr libripens. » 
l3. Qua consuetudine. R 
cap. 1 6 in Leg. XII Tabul. 
lib. I, cap. 7. Dal. 

14- Qu^r mancipii sunt. 
« legitimc» ac solemui rit 
res mancipatur , asseritur. 
Qum uumcipii. In onmi 1 
pecunix , quz quidem ril 
tium fieret, ac przsertim i 
patione , adhibebatur li 
qui era penderet, cum 
testibus : eaoue fcrmula 
est , etiam re mutata , hoc e 
tum quum non appenden 
Bumeraretnr pccunia. Qu 
suetudinem Boetius in Tof 
runis, ex lib. I InstituL 
ne\u faciendo , h;s verbis c 
• Is qui mancipio accipil 
nens ita dicit : Hnnc ego 1 
ex jure Quiritium meum < 
isque mihi emptus est '. 
xneaque libra. Deinde wr 
tit libram « indeque zs dat 
roancipit, quisi pretii loo 
iUud Horatii% « Si prop 
qnod quis libra mercatnr 
Quxdam . si credis consul 
cipai nsus. • Apud Scholia 
ratii est« • Lihra et arre 
rare« » HAmo. 




LIBER XXXIII. 39 

interponitur. Servius rex'^ primus signavit aes. Antea 
radi' usos Romae Timaeus tradit'^. Signatum est'^ nota 
pecudum : unde et pecunia'^ appellata. Maximus'°census 
cx M. assium fuit illo rege : et ideo haec prima^' classis. 

iS.Servius rex primus. Septimias do et a quibns primnm tigtiatam 



\ 



FioreDs Apolog. tradit Saturnum 
pnnmm omninm nummnm signas- 
My ac ideo creditum crarii praeci- 
dem. Charisins Grammatic. i, ex 
amdi Varronis tradit nnmmnm ar* 
gmtenm conflatnm primo a Servio 
Tnllo qaatnor scriptnlis majorem 
qnam nummum. Victorins lib. V, 
etp. l3. Dal. — • Servlus rex, Cas- 
liodoros , Var. lib. VII , form. Sa : 
t Serr ios rex monetam in »re pri- 
mnm impressisse perhibetur. » A 
Satnno antea signatum tradidit 
Isidoms , Qrig. lib. XVI , cap. 1 7. 
Sed eos anctores secutns est qni 
miscent omnia. Hard 

16. Aniea rudi. Gentes qnaedam 
et plnmbo, Leontinorum e Sicilia 
phimbenm nummum indubitatse 
%ntiqaitatis in Mnseo nostro ser^ 
>amas. £t plumbeum nummnm 
Plantns in trinnmmo habet. H. 

17. Tinueus tradlt. Reddit • au- 

ctorem » nt solet , qunm fidem ob- 

ctringere propriam non andet. Et 

longe ante a Jano signatnm fuisse 

anctor est Macrob. Satnm. lih. I , 

c 7, p. 317. A Nnma Plinius ipse, 

lib. XXXIV, cap. i . Est autem is 

Timjens , qui de metallica discipli- 

na scripsisse in hnjus libri Indice 

dicitnr. Hod loco Reg. 3, Temeos, 

ChifB. et Parmens. cditio recte Ti- 

msau, Editi deinceps lihri , Bemeus^ 

inepte. Hard. 

i8. Stgnatum est nota peeudum, 
Alex. ah Alex. lib. IV, cap. i5, 
varia nummi apnd plerasque gentes 
Kj(fc|uit«f et ejnsdem c. 3 4 y et qnan- 



SBS ,anmm, argentum , mnltis expli- 
cat. Dal. — Signatum est, Botc ,Tel 
sne : BoGv, ii irpo^diTOVt ^ o5v itnyiji' 

pXTTOV T»V V0pil9p.dET«»V TOt^ iTxXato- 

TacTotc, inquit Plutarch. in Popli- 
cola , pag. io3, et in Quaestion. 
Rom. p. 174. Varro, de Re rust. 
lib. II, cap. I, p. 85 : « Et quod 
SBs antiquissimum quod est flatum , 
pecore est notatnm. > Et lib. I de 
Tita populi romani : « Aut hovem, 
aut ovem, autverTecem , hahet si- 
gnnm. • Hahd. 

19. Unde et pecunia, Spectat hnc 
qnadamtenns quod ait Colnmella, 
in praef. lih.VII : « Nomina pecn- 
nias et peculii tracta Tidentnr a 
pecore, quod non solum Veteres 
possederunt, sed adhuc apud qnas- 
dam gentes unum nsurpatur diyi- 
tiarum genns. » His adde ea qua 
diximus lih. XVIII , cap. 3. Pecu- 
niam idcirco fortassis pro aereo 
tantum nnmmo Veteres dixere. 
Lampridius in Alexandro SeTcro : 
« Scenicis numquam aurum , nnm- 
quam argentum , yix pecuniam do- 
naT^t. » Habd. 

30. Maximus eensus. Livins, 
lih. I, p. 16, primaB classis censnm 
ait fuisse , Serrio rege sic statueute, 
centura millinm cris. Festns, cxx. 
Gellins, lib.Vn, cap. i3, p. 11 5, 
ait fuisse centum et xxv miilinm 
ssris. H. — Quuro librales tnnc 
essent asses , centum decem millia 
assinm efQciunt gallicsB nostratis 
monetsD libras $7,750. Baor. 
^ 31. Prima elassis, Ut classes cen- 

3< 



1 



4o C. PLINII NAT. HIST. 

Argentiiin*' signatum est anno Urbis ccgglxxxv, Q. Fa- 

bio consule, quinque annis'^ ante primum bellum Puni- 

3 cum. £t placuit denarium^ pro decem libris aeris, quina- 



tariasqae ex censu descripserit 
Servias Tullius rex Romanorum , 
disceex Livio, lib. I, post medium. 
Festus : Lifra classem sig^niGcatur, 
qui minoresumma quam centum et 
Tiginti millinm sris censisunt.» H. 
3 a . Argentum signatum est anno 
Urbis CCCCLXXXy, Q, Fabio 
consuUf quinque annis ante primum 
beiium Punicum, Ita libri omnes , 
nullo addito collega , consuli Fabio. 
In Reg. 3 cod. legitur, Q, O, C. 
Fabio, Unde Canterus, Antiq. Lect. 
lib. II, cap. 1 1 T, legendnm hic pu- 
tat , Q. Oguinio , C, Fabio eoss,\e- 
rum baud credibile est librarium 
Toluisse sola iittera O Oguinium in- 
telligi. Itaque nihil mutandum in 
ea scriptura censemus, quam om- 
nes libri Tcteres exhibent. Trium* 
riri monetalis ex gente Fabia , ho« 
dieque nummus exstat in Museo 
Parisiensi nostro, cujus ectypum 
Patinus exbibet, in gente Fabia , 
pag. 107, cum hac epigraphe ex 
aTcr^a parte, ex. a. pv. hoc est, 
ex argento puro^ seu ^oUui pubiico ; 
ex adversa sunt bigae , cum ciconia, 
quod Fabiz gentis insigne, subscri- 
biturquc, c. fabi. u. f. Sed et an- 
num refinximus , quo consulatum 
ambo gessisse dicuntur, nempe 
CCCCLXXXF"^ quum centenario 
integro codices tnm MSS. tum 
editi discrepeut, in quibus legitur, 
CCCCCLXXXf^^f ccntcnarii nota 
videlicet abundante. Eo certe an- 
no,quem edidimus, consules fuisse 
Q. Ogulnium Gallum, et C. Fa- 
bium Pictorem Fasti tradunt : nec 



quintus ante Punicum bellnm pri- 
mum annuf alius esse potest, ab eo 
quem diximus. Certe in Clulfiet. 
cod. si credimns Cl. Chiffletio, lib. 
de Antiq. num. c. 7, p. 55, diaerte 
legitur, CCCCLXXXKIL—Brot. 
Q. Oguin. C. Fabio coss. Ed. 

a3. Qainqne annis. Sive, qaod 
eodem ferme recidit , ut Liviaa ait 
in Epitome libri XV : «Victis Ta- 
rentinis... tunc primum populna 
romanus argento uti coepit. ■ Varro 
tamen apud Charis. Annal. lib. I, 
sic scripsit : « Nummnm argen- 
teum conflatum prinxim a Ser. 
TuIIio dicunt. » Sed hac loqaeDdi 
forma obscuros esse famse illias aa- 
ctores significat. Scio T. Minncii 
Augustini nummum proferri , sed 
ejus esse nego, qui consul fuit ante 
fere xl quam coeptum ait Pnnicam 
belinm : cujus sit tamen nummus 
ille, obscnrum. Hard. 

2^, Et piacuit denarium. Sabin* 
tellige, ut infra, permntari. Sic 
enim MSS. Reg. a, et alii, nou de» 
nariuSf quUiariusve , ut editi : quo- 
rum vel cx eo errordetegitur, quod 
statim sestertium vel ipsi quoque 
legant. Porro denarius argenteaf 
( cujusmodi sunt consulares pleri- 
que), si cum moneta nostra proba- 
tissima ex argeuto compouatur, le- 
gitima aestimatione valere dicendus 
est asses ereos omnino octo : qui- 
narius , quatuor : sestertius , btnos. 
Scio ab erudito viro , in Mastigoph. 
1 1, pag. 3i, et a Gassendo, in ap- 
pendice ad III tom. Philos. Epi- 
curi , minoris sestimari : taxarieoim 



LIBER XXXIIT. 4i 

rium*' pro quinque, sestertium pro dupondio^^ ac semisse. 
Librale autem*^ pondus aeris imminutum bello Punico pri- 
mo^, quum impensis respublica non sufBceret : constitutum- 
que u t asses sextantario pondere'^ ferirentur . I ta quinque par- 

bio Maximo, pag. 176, et ex Pli- 
nio ipno superius eap. 8, equitam 
censum taxante sestertiis ccgc. £t 
nt semel omnia dicamns , quum de» 
cies, Ticies, quadragies, centiesve, 
audis, centena millia sestertium 
masculini generis subintelligi scito 
oportere : hic enim Romanis lo* 
quendi mos. Sestertium unum ar^ 
genteum in Cimelio nostro habe- 
mus sane rarissimum, cum nota 
sestertii , IIS. H. — Sestertius fuit 
monet» nostratis assium 3 3/4 ct 
paulo amplius. Brot. 

37. LibraU autem. Ita Pintianas : 
et Reg. 3, librare, Editi, libree, Hoc 
est, assis, qui libralis pondo erat, 
pondus est imminutum : non ipsins 
librae pondus , ut Tisum quibusdam 
alias eruditis. Priscianus ita loca- 
tns : « Denarius, inquit, decem 
librarum nummus, • hoc est, de- 
cem assium. Habd. 

a8. Bello Punico primo. Kgregie 
Festus hallucinatur , qui verbo 
Sextantarii, id accidisse bello se- 
cundo Punico asseverat. « Sextan- 
tarii, inquit, asses in usu esse cgb- 
perunt , ex eo tempore, quod 
propter beilum Punicum secundum 
decreverunt Patres, ut ex assibus 
qui tum erant librarii, fierent sex- 
tantarii , etc. i* Coeptum porro bel- 
)um Punicum primum anno ur- 
bis 490. Hard. 

3 9 . Sextantario pondere. Hoc est, 
ut singuli essent sextantis pondere, 
sive daarnm unciaram : sic enim 
e libra nna seni asses conflalMintar, 



tantnm septenis, tix cnm 
: a Gronovio de Sestert. 
lib. III, cap. 9, p. 384t *^x assibas 
Holiandicis, hoc est, e nostris, se- 
ptem amiba8 9 et assedimidio inte- 
gro. Sed ad pondera monetararo et 
pretia faaod attendisse satis mihi 
Tidentar. Jadex libra esto. H. — 
Deoarios fuit monetae nostratis as- 
aom 1 5 i/a et panlo amplius. Ba. 
a5. Quinarium, Quinarium in 
Bibliotheca Regia argenteum vidi , 
pondere granorum» ut loquimnr, 
XL, cai nota quoque subscripta 
Q. quinarium esse designabat, 
qoanqoam vel solo pondere satis 
admonente. Nota tamen qoinarii 
«jitatior, V, qoemadmodum dena- 
rii, X. Unom ejnscemodi et alte- 
rom in Museo nostro Parisiensi as- 
iervamns. Habd. 

a6. Sestertium pro duponJio ae 
semitse, Hoo est , pro assibus binis 
cam asse diroidio. Varro , lib. IV, 
de Ling. Lat. pag. 41 : • In argento 
naroroi...Denarii, qood denos seris 
▼alebant : Quinarii , qnod quinos : 
SestertinSy quod semis tertius. Do- 
poudios enim ct scmis, antiquns 
sestertios est. ■ Sestertinm porro 
hoc Plinii loco intellige, qui sit 
in qoarto casu , ut vocant, a recto 
sestertims, non a neutro sestertium, 
Qnom enim sestertia audis neutro 
genere afTerri, singula scito mille 
nammis, sive, quod idem est, 
mille sestertiis sBStiraari, hoc est, 
mooets gallics libris centum ; nt 
ex Plotarcho intelligimus, in Fa- 



4^ 



C. PLINII NAT- HIST. 



3o 



tes "* fact» lucri , dissolutumque aes alienum. Nota a 
ex altera parte Janus geminus^', ex altera rostrum 
in triente^^ vero et quadrante^^, rates. Quadrans 
4 runcius vocatus a tribus unciis. Postea Hannibale 



qQornm fiinguli texta pars prioris 
«MiSy sea libras forent. Festtu, 
yerbo Grmi^ a» ; t Bello Podico 
populus romanas preMUf «re alie» 
BO ex aiDgullA attibaslibrariis senos 
fecit, qui tantamdem ralerent. • 
Aiciati oommentum Plinii Terba 
aic immutantis, nt « dextantario 
pondere, » et mox , « quinta parte 
faota lucri • legat, non codicum 
modo conspirans consensus, sed et 
aUatum modo testimonium refellit. 
Habd. 

3o. Ita quinque partes» Interdicta 
▼etere pecnnia , ex lerario pubiico, 
m quo seris copia ingens fuit • asses 
cusi de novo , ita ut in singulas asris 
librasseni conflarentur, quum prius 
singuli integrsB librsB pondo forent. 
Sic quinque asses in libras, sive 
quinque partes librc respublica 
lucri fecit. Nihii pianius. Hard. 

3i. Nota aris. In asse nimirum 
recens cuso, mntata priore illa 
nota, quam seri Servius impresse- 
rat. Mutato sris pondere , et note 
mutatc Vide Plutarchum , in libro 
quem inscripsit , de Qu«st. Rom. 
pag. 274« Uabd. 

3a. Janus geminus, Bifrons. £st 
et in Hadriani Aug. nummo tri- 
frons, ex ssre mediocri, apud Du- 
Choul, pag. 10. Sic prudentia prin- 
cipis commendatur, qui praeterita 
recolat/prsesentia consideret, fu- 
tura prospiciat. Haad. ' 

33. Rostrum navis, Ovidius, 1. 1 , 
Fastor. vers. 329:« Multa quidem 
didici : sed cur navalis in are Al- 



tera signata est, altera 
ceps, etc. At bona posl 
pim formavit in asre U 
ventum testilicata Dei. • 
Italiam adventum int 
Jani hospitinm. Venit 1: 
tem mihi cujusdam pm 
tuti, cujus Macrobius 
Satum. lib. I, cap. 7, 
« ^s ita fuisse signatun 
intelligitur, inquit, in 
qnum pueri denarios 
jactantes, capita aut m 
teste vetustatis, exclama 
fere ludi genus a nostri 
pueris frequentatnm ce: 
eo vero Macrohii loco < 
rios pro argenteis numm 
sed pro asse ex aere. Qu 
tior moneta ex sere, ut 
Marcum, cap. xii, Xs^ 
cuntur, « duo denarii, 1 
ptaLucs X, Ambrosio, • 
appellantur, ap. nos dcuz 
3^. In triente, Festus : 
quadrantem dictum put 
in eo, et triente, ratis 
gies : ut navis , in asse 
est, auctore Varrone, I 
Ling. Lat. pag. 4o, assis 
ut quadrans quarta. Haj 

35. Et guadrante ratei 
cilius « quadrantes ratitc 
ratis figura notatos et si 
cat. Tum. Advers. XX, 

36. Postea Hannibai 
In Reg. 3 , « urgente n 
Fabio. ft Sed vox ea ma» 
videtur essc^, qua MSS. 



LIBER XXXIII. 43 

Q. Fabio Maximo dictatore, asses unciales^^ facti : pla- 
cuitque denarium sedecim ^ssibus permutari, quinarium 
octonis, sestertium quaternis. Ita respublica^^ dimidium 
lucrata est. In militari tamen stipendio semper dena- 



tcri| lihrique t^rpu impreasi carent, 
I primo ad ultimam : ab editione 
Roroiia anni 1470, et Parmensi 
anni 1476? «t Italica translatione 
ejttidem anni , usque ad editionem 
novisainianau £t hic alter interim 
Fctti lapant notandus, qui aepten- 
nio tantnm aextantarios aMes du- 
nuit scribit : quum Punicum bel- 
Imn altemm, quo conflari uncialet 
Cflepti aunt» poit annoi amplius ao, 
apriorta fine sit aubaecutum. }{.—«• 
Bfot. wgenie M. Minucmm» £d. 

37. Uncialts, Pondere uncic : 
nc ducxlecim in singulas iibras 
percussi. Uajid. 

38. Placuttque tfenarium. Vitru- 

TiaSy lib. III, cap. i. Volusius 

Mcciannt, pag. 877, qui sub An^ 

tonino Pio Tudt : « Denarius primo 

asMs decem valebat, unde et no« 

men traxit :-Quinarius, dimidium 

ejas, id est, quinque asses : unde 

et ipse Yocatur. Sestertius, duos 

aues ec semissem , quasi semis ter- 

tios . . . Nnnc denarius sedecim : 

Vlctoriatus et Qufnarius octo : se- 

Uertius , quatuor asses Taiet. » 

Exhibet Patinus in gente Titinia . 

ODmmum, pag. 177, et iu Valeria 

alterum, pag. ^84^ in quibus no* 

ta xTi f pretium denarii » eo quo' 

lont cusi ilii tempore, indicant, 

nempe asses sedecim, ut prtores 

Bota Xy decem signabanL Vidisse 

t« quoqne quinarium ait Anton. 

Angnstinusy Dialog. I» nota tiii 

uuignitum : in sestertiis Tero iiii 

namqnam : quin nec illam nota- 



rum Tarietatem diu duraase : sed 
veteres notas statim re?ocatas. U. 
.— Placuitque Jenarium tedecim at' 
silus. £ju8 rei argumentum appa- 
ret in quodam C. Titinii denario , 
capiti RomjB , quod in altera parte 
signatum est , adjecta bac nota, xti, 
ut in aliis multis x , nempe qnia 
feriundfls pecnnise is prsfectus fue* 
rit, quum assibus sexdedm per« 
mutatus est denarius» qui pro de- 
cem antea dabatur. Ursiv. 

39. Ita rtspublica dimidium, Hac 
locri ratio fuit. Antiquata TCtere 
pecunia ex cre, argentoque, assi- 
busque sextantariis interdictis, un- 
ciales cusi sunt , hoc est , in singu* 
las libras duodeni : quum prius seni 
tantnm ferirentur. Conflncntedein- 
de ad sBrarium publicum plebe» nt 
pro sextantibus noTos asses acci» 
peret , nihil damni plebs capiebat , 
quum ejusdem pretii , quanquam 
ponderis diversi asses referret : 
respubiica, sive srarinm, dimi- 
dium Incrabatur. Rursum con- 
fluente eadem , ut cream monetam 
acciperet pro arg«Atea veiere , qn» 
tum erat» edicto antiquata, pro 
denariis singulis asses sedecim do- 
mum referebat : nullo ipsiusdamno, 
immo sex assium facto, ut apparet, 
lucro : nam decem tantnm assibus 
denarius olim taxabator : tunc vero, 
sedecim. Minoris hi quidem asses, 
ut diximus, qui recens conflati, 
fuere ponderis : at pretii omuino 
cnm prioribus paris. Verum rei- 
publicsB et serarii majus lucrum 



44 



C. PLINII NAT. HIST. 



rius pro decem^'* assibus datus. Nota argenti^' fui 
atquequadrigas : et inde bigati quadrigatique dicti.IVl 



fait. Nam e sexrantariis assibus de- 
cem, qai denario argenteo prius 
permotabantur uno , quum yiginti 
conflavit asses nnciales, deditque 
pro argenteo dnmtaxat aedecim , 
quatuor interim lucri fecit; deinde 
ancto argentei nurami pretio ad 
sedecim asses , iterum senos : igitur 
denos omnino : hoc est, quod Pli- 
nius aitf in singnlos denarios di- 
midium, sive denarium unum. 
Tantumdem et in quinarios sin- 
guloSf sestertiosque lucri. Expe- 
dire hnnc nodum nequivere Anton. 
August. lib. II Eniend. cap. 7; 
Badaeas, lib: V, de asse, pag. 173, 
minimeque omnium Alciatus , lib. 
de Pond. et Mens. tom. VI Ope- 
rum, fol. 979 9 ubi despondens 
animum , luxata hsc omnia , suis- 
qae mota sedibas esse , fnistra con- 
qaeritar. Hahd. 

40. Pro decem. Militibus tamen, 
at libentius diutiusque mererent 
in exercitu, spc mercedis allecti, 
denarius argenteus, nou sedecim , 
sed, ut«olim, decem tantum assi- 
bus sstimatus est : hoc diurnum 
stipendium , asses deni scilicet , 
non sere, sed argenteo nummo in 
•ingulos dies p^soluti. Hinc illa 
Pannouii militis apud Tacitum ex- 
postulatio, Annal. lib. I, pag. 17, 
cur decem sereos asses reciperet, 
non denarium, ut olim argenteum, 
quem sedeciro deinde assibus aereis 
permutaret, ut sic senos asses pos* 
set lucrari. Vide BudsBum , lib. V, 
de asse, et Hotoman. pag. 63. H. 

4i. Noia argenti, Nempe quas 
tum jussu senatus est impressa 
pecnnia noT». Festas : « Nummi 



quadrigati , et bigati , a 
laturae dicti. » Recte : n< 
ponderis fuere a prioribu 
lataras ac pretii disparis. 
et quadrigatis crebra api 
mentio,]. XXII,p. 3a5,l 
pag. 407, etc. Ita serrai 
quorum idem Livius^ 
quales Museum nostruni 
in familia Aurelia , Clai: 
nelia, in nummo cui < 
L. SCIPIO ASIAG. Mai 
mia , Nevia , Pomponia , 
Procilia, Sulpicia : non d 
generis pretiiye nummi: 
cisis in serrae modum nc 
ginibus, serrati denarii 
Sed et postea praeter b 
drigasque, impressae sun 
rum in nummis imagim 
familiarum insignia , alit 
Brot. notoB argenti fuere y 
4 a . Mox lege Papirian 
omnes, cum Reg. a cod 
usque ad Dalecampiura 
piria scripsit. Nomina i 
nentia apud Romanos, 
sunt stirpis nomina ; 1 
Pompeius, Autonius. k 
tia in iamis sunt ab uxoi 
petita, quse quum essei 
asse in sua familia , mari 
opes, liberis opimam h 
afferret cum nomine. ! 
sianus a Vespasia conjug 
natu major, cui addicta 
tas fuerat , Titus Vespa 
Domitianus a conjuge E 
Seia Seianus : a Valeria ^ 
Anrelianus ab Aurelia S* 
sic alii omnes in nummi 
Qnamobrem interest ho 




LIBER XXXIIL 45 

Papiriana semunciales^ asses facti. Livius Drusus^^ in 5 
tribunatu plebis octavam partem aeris argento miscuit 
Qui nunc Yictoriatus^^ appellatur, lege Clodia^^ percussus 
est Antea enim hic nummus ex lllyrico advectus, mercis 



jurunam, legis PapirianaB aucto- 
rem, a Papirio distingucre. Quis 
iite Papirianus fuerit tribunus ple- 
bis, qui legem tulerit, adhuc in* 
compertam. Ad Papirium Turdum, 
qni tribunatum gessit anno Ur- 
bis 586, referre Pighius Tidetur, 
in ADnal. adan. S^S, pag. 343. H. 
— Papiriana, Brot. Papiria, Eo. 

43. SemunciaUs, Sic dupondii 
unciales tum fuere. Nec leviores ad 
Piinii asque tempora, multoque 
etiam postea , asses fuerant. H. 

44- Livius Drusus. Anno post 
Urbem conditam 663 , L. Marcio 
Philippo, Sex. Julio coss. tribu- 
natnm plebis gessit Drusus : medio 
ferme temporis intervaUo, quod 
intercedit sextum inter et septimum 
Marii consulaturo, a quo aps opti- 
mam, quod argento Drusus im* 
niscuit, Mariani seris nomcn ac- 
cepit. Vide Gothofr. in Cod. 
Theod. lib. IX, tit. ai, de falsa 
moneta, pag. 177. Sic monetae ar- 
^tesB minim», qus uunc cer- 
nontur apud nos, sestimanturque 
assibas sereis tribus cum semisse, 
octaTam habent asris partem ad- 
mixtam. Sed actaDrusi uno deinde 
lenatusconsulto abrogata fuisse Ci- 
cero dicit, lib. II, de Leg. Hard. 

45. yictoriatus. Volusius Mscia- 
nus, p. 877 : « Victoriatus nunc tan- 
tamdem valet, quantum quinarius 
olim : ac peregrinus nummus loco 
mercis, ut nunc tetradrachmum, et 
drachma habebatur. « Exstat in no« 
atro Cimelio nummus C. £GNA- 



TVLEI. C. F. cum signo Victori», 
unde Victoriati nomen, et littera 
Q. quinarium designante : epi* 
graphe, ROMA. Sed et denarioi 
babemus eadero Victoriae nota, in 
primis vero M. Catoois propraeto- 
ris , ejus qui Censorii nepos fuit: 
quo iu denario Vjctorias sedentia 
simulacrum , cum subscriptione 
VICTRIX. Ectypum Patinus exhi- 
bet in familia Porcia, p. aaS. H. 

46. Lege Clodia, Is est Clodiua 
tribunus plebis, quem Milo occi- 
dit. Clodia gens diligenter a Claa- 
dia secernenda est. Illa plebeia fuit, 
unde iste Clodius tribunus plebis: 
hxcpatricia, ex qua Appius Clau- 
dius Cscus, et postea Tiberius 
Claudius, aliique. Ciodius grxce 
in nummis Clodii Albini August. 
KAnAIOS : Clauditu, KAATAI02 
scribitur. Est et Clodii Albini Cae- 
saris nummus ex sere magno, in 
MuseoD. Abbatis de FoinEHU^sie 
inscriptus in priore pagina : KAO- 
AIOC AABEIN02 KAICAP : capite 
nudo : « Clodius Albinus Csesar. » 
In altera : EHI CXP. KAATAIOT 
API2TO<DANOrC : . Sub praetore 
Claudio Aristophane. » Hic gens CIo- 
dia diligenter discriminatur a Claa- 
dia. Infra, CMYPNAinN.Stant nu- 
mina duo, quorum altcri in dextra 
sistrum , alteri in sinistra tympa- 
num est; symbolum ludorum pro 
Caesare editorum. Ad pedes, gry- 
phus, ut Yocant, amphoram dextro 
pede tenet; argumento agri viti* 
feri, et vino abundantis. Hard. 



46 C. PLINII NAT. HIST. 

loco habebatur^^. Est autem signatus Yictoria, e 
nomen. Aureus nummus post annum lxii^' per 
est 9 quam argenteus , ita ut scrupulum ^ valeret sest 



47. Mercis locohabebatur, Dig. ad 
Gorn. de Fals. 1. 9 9 S a > prohi- 
betnr ne quis nuromos stanneos , 
plnmbeos, emere, yendere, dolo 
malo vellet : quod, nt ait Volns. 
Metianus lib. de asse, peregrinus 
nummus, pnta Daricus, Philippi- 
cus y Siclus , Tetradrachmon Atti- 
cum mercis loco esset. Brisson. 
lib. I , cap. 8. — Ubi tamen no- 
tandum, aut a Brisson. aut a libra- 
rio erratum ; dum id quod Teterum 
principum solidos quoqne mercis 
loco fuisse ex 1. 1, C. de vet. numis. 
pot. astruere conatur. £a nanique 
nil aliud cautum, quam nt vendi- 
tor pretii loco veterum qnoque 
principum nummos recipere coga- 
tur. Illud autem aperte evincitur 
non in veterum tantum , sed quo- 
mmvis solidis ex 1. un. C. Theod. 
1. 9 , tit. a I , et 1. a , tit. 7, 1. i a. 
Quibus in locissolidornm tam aper- 
ta mentio , ut satis demirari ne- 
queam, quid hominibus quibusdam 
hodierna die in mentem veniat : 
uti aliud summis quoque principi- 
bus persnadere, eaque re viris bo- 
nis periculum creare conentur. 
Rectius utique facturi, si aut ipsi 
hsBC diligentius investigarent aut 
consulerent eos, quihus haec nota, 
antiquarios. In Collyho certc sem- 
per hoc ipsum necessarium esse, 
qui neget, Anticyras ablegandus. 
Dalec. 

48. Post annum LXII. Hoc est, 
anno post Urb. conditam 547» qui 
tertiusdecimus fuit belli Punici se- 
cundi , quum impensas Oeri maxi- 



mas ei bello gerendo oj 
Consules tum fuere M. Liv 
nator secundum, C. Clandii 
Hard. 

49. ItA ut scrupulum, 5 

MSS. habent, scripulum , qv 

interest. Libra porro scrip 

tinet a88. Aurei cujusvis 

scrupnlum sestimabatur vic 

genti sestertiis, sive, quo( 

est, denariis quinque. Luct 

hujns rei testimonium ] 

nummi aurei duo , quos v: 

tum in Bibliotheca Regia, 

Museo S. Genovef» : alte 

mulus est unius scrupuli pi 

hoc est, granorum, ut Io< 

unius et vicenum : epigrap 

MA : pretium geminata litt 

planissime signatum : qui* 

aliud ea nota velit , quam 

sestertiis, utait Plinius, sestii 

Alter majusculus pondere > 

triplo majore, hoc est, triui 

pulorum , seu granorum se 

trinm : igitur sexagenos se 

valere necesse est, sive, quo 

est, dcnarios quindecim : 

tumdem valere sane clamar 

rsB XV ibidem insculptae. H 

5o. Sestertiis vicenis, Qu 

stertios in summa aliqua dc 

da audis, denariosve, cav< 

intelligas apud latinos scri 

quam quos antiqua taxatio , 

minis originatio ipsa declar 

ipsi auctores aliter accipien 

voces admoneant , quod est 

dum infrequens. Itaque sesl 

pro dupondio ac semisse : 



LIBER XXXIII. 47 

vicenis : quod effecil^' in libras, ratione sestertiorum , 



riom accipe j pro «ttibaft denis : 
quB antiqaa est earntn vocmn ae- 
cepdo, et retenta semper a romania 
seriptoribns , in pretio aliqno sam- 
maTe ligDanda. Vide Anton. Aug. 
Dial. I Teteram namismatnm. H. 

5 r . Quad effteU, Effeeit , inqait , 
bcc major aari aestimatio, ut in 
libiras aari singalas respoblica la- 
cri^Bceret aestertios nongentos, eo- 
rnm scilicet sestertiornm qui tunc 
erant, hoc est, anno 547« quique 
jam ab anno, ut diximns, 537» qua- 
temis assibus permutabantur.Quod 
si nongentos sestertios ejuscemodi , 
qui tonc erant , lucrata respublica 
est, igitar sestertios 1 4 40, lucratam 
esse necesse est, eorum sestertio- 
rnm qni prins erant , boc est , qui 
<]iiobas assibus et semisse «stima- 
l>amtar. Continentur enim bi 1 44^, 
is nongentis illis, ita ut ne unns 
c^nidem ant desit , aut superet. Qua- 
T>e qood nunc -vicenis sestertiis yuI- 
^aribos (assium scilicet duorum 
dim semisse , qui solent in quoTis 
pretio indicando usurpari , ut dixi- 
i^ns), permutatum dicitur auri 
^cripolam , quindenis ante necesse 
^st fuisse taxatum : ut in singula 
scripola lucrata respublica sit quin- 
^e sestertios, in libras, quae scri- 

pula aSScontinentysestertios i44o« 

Qaod autem Plinius, Hb. IX, c. 4» 

«cripulnm auri, ut lini quondam 

liyssini, permutatum ait denariis 

quatemis, qui sestertios sedecim 

efficiont : sua et priorum Cssarnm 

tempora respicit , quo imminutnm 

auri pretium fuit , quum esset ma- 

jor auri copia, nec angustum esset, 

ot olim, aerariam. H. — Aureus 

nummus post annum LXll percuS' 



sus esi , quam argenteus^ ita ut scru* 
pulum valeret sestertiis vicenis : quod 
effecit in libras, ratione sesteHiorum^ 
qui tunc erant^ sestertios DCCCC- 
Torsit hic locus , si quisquam alios 
in toto Plinianoopere, summorom 
▼irorom ingenia , eorum prsesertim 
qui de asse , ac de re nnmroaria to- 
lumina isto et anteriore sseculo edi- 
derunt. In eo sese exercuere omnes, 
irrito ad bnnc diem conatu. Nulla 
est propemodum in hac sententia 
syllaba, quam labis expertem po- 
tarint, quam non varie corrnpe- 
rint, ot corrigerent. Nos ea intactn 
plane omnia ( prseterqoam quod ex 
Reg. a cod. alteroque Marcelli 
Cer?ini , qui Romse serratur, « quod 
effecit, • scripsimusy quum prius 
■ quod efficit » legeretur, quod ta- 
men ferme perinde est , ac per se 
leye) sed cseteris integris, legiti- 
mam, ut remur, neque omnino 
invendibilem interpretationem de* 
dimos. Ac primum quidem nec 
Glareano, llb. deasse, cap. i7,nec 
Hotomano, pag. 33 a, legi placety 
« post annum lxii. » post XII multo 
mallent. Budseus lib. III, fol. 71, 
non « sestertiis vicenis » legit, sed 
bissenis. Pancirolus, « vicenis qui- 
nis. » Mox Viilalpandus , « quod 
efBcit in senos, » non « in libras.» 
Post Agricola , lib. IV, pag. 98, et 
pag. a^GyUon « sestertios dcccg, » 
sed « sestertios vdcclx, hoc est, 
5760, legi jubet : sed pareant qui- 
bus ille jusserit , ut Snellius paruit , 
lib. de Re numm. pag. 3o. Leo* 
nardus Porcius, lib. de Sestertio, 
fo]. 1 3 , et Budceus , loc. cit. « de- 
narios dcgcg. » Hotomanus,p. 33o, 
« sestertios MMMMcnccLxiT. » Jos. 



48 C. PLINII NAT. HIST. 

qui tuDc erant^', sestertios dgccc. Post haec placu 



Scaliger. lib. de Re namniaria , 
pag. 5o, « denarios mgccxx., » Tel 
certe mcccg, negleclis ad rotundum 
absolntamque nuroerum , dena- 
riis XL. His omnibus, ut dtxi, et 
codicesadversantur,et nummi. Sed 
quod haud paullo lepidius est, his 
▼erbis , « sestertiorum qui tunc 
erant • Savotus existimat , cap. 7, 
pag. i55, signari sestertios septulo 
graviores , quam fuerint vulgares : 
quod commenturo meritoGronovio 
risum movit, lib. III, de Sestert. 
pag. 3^3, et reliquaB eruditorum 
turbse. Prseiverat Savoto Agricola , 
qui ut hunc nodum solveret , tri- 
plex denariorum genus commentus 
est, de Mouetis, lib. II, pag. 379. 
Dalecampjus iu notis Plinianis , 
Salmasius in vegrandi mole Exerci- 
tationum ad Solinum, Lipsius in 
operc postumo de Re nummaria, 
Gronovius opere mox laudato , cae* 
terique , locum eum intactum , 
tamquani foveam, praetergressi sunt. 
Omnes ad haec verba, tamquam ad 
scopulum, adbaeserunt, « quod effe- 
cit in libras, elc. » rati nimirum 
nunc a Plinio colligi , si scrupulum 
auri unicum sestertiis vicenis vale- 
ret, quotsestertiis libra integra xsti- 
manda foret : perinde ac si non id 
cuivis numerandi artem callenti vel 
mediocriter, in proraptu esset efQ* 
cere. Aliud sane rcconditius voluit 
indicare : quanta scilicet, ut dixi- 
mus , lucri accessio foret, quantum 
reipublicae proficeret srarium , 
quum major esset auri aestimatio, 
taxareturquevicenissestertiis, quod 
antea minoris multo sBstimaretur : 
nempe ut colligere cuivis proclive 
estsubdncta ratione lucri, sestertiis 



tantum quindenis. Nam 

nam perspicuamque » 

quse sua se luce tuetur, 

persuadet, quod in csei 

niae generibus, aere vic 

gentoque, pari diligenti 

lucri respublica fecisset 

rui^ « Ita quinquc partc 

cri, inquit, dissolutumq 

nnm. » £t mox, in a 

argenti majore , « Ita i 

dium lucrata est. » Qu 

veri, quam simile rei|; 

crum in auro signare P 

luisse his verbis, « quoi 

libras...sestertios Dr.ccci 

5a. Erant. lutellige 

singulas auri infecti , qi 

rio servabatur, quodqu< 

distrahebatur ad vasa.tOi 

blica ac privata. NuIIi 

tum nummi eraut aure 

tassis peregrini et exte 

apud Liviura , anno l 

jussere Patres deferri 

viros mensarios aurum, 

et ses omue , sed caelati 

tumve apud exteros : 

illud in belli sumptus in 

Ha,rd. 

53. Post hcec placuit 
gnari. Uoc est, denarios 
denarios ex auro dici i 
capitis monuimus. Poi 
tem interpretor,confcct 
nico secundo, atque ai 
cet ita, et tertio : posi 
reipublicae pacem,dev 
gine. Hard. — Post hce 
XL signari cx auri iihrL 
que principes imminuere j 
nutissime Nero, ad XLf^ 
cod. et alter Marcell 



LIBER XXXIII. 49 

s^piari ex auri libris : paulatimque principes^^ imininuere 
pondus^ : minutissiroe Nero ad xlv. 



kemqae PiDtiani « • Poftt hcc pla- 

coit X. zz. signari. » In csterifl, 

qaoa ▼idimas, et in Vaticanis codd. 

195», 1953 et 1954» qaorom ad 

aoa apograpfaa roiwa sonti hec tan- 

tom , « Post httc placuit xz. signa- 

ri, » nempe aureos. Sed excidere 

libmriis potuit denarii nota prior : 

qnod qanm geminam Tideretnr xx 

prsfigi litterv i.. quid hoc sibi 

veliet, non caperent. D. de Boute- 

aouKy libro de Monetis Rora. p. 9$, 

«ppendisse se ait anreos nummos 

tres » primnm quarti CtFsaris con- 

salatnsy aiterum quinti, tertinm 

SyllsB dictatoris : quorum quadra- 

^cni anii libram omnino «quarent. 

Agnoscit legitimam scripturam , 

^L sigtwri, et Petr. Gassendi, 

^om. m Philos. Epicuri. Itaqoe 

Sneliium nihil moror, aut Agrico- 

lam, qni xlii ex conjectura re« 

scribnnt, nec Budaenm, qui l, nec 

Scaligemm, qui XL minus : nec 

CijMronium , aut Alciatum , qui mox 

^d XLVlll reponunt, libris invi- 

tis : quanqoam , si fides Joan. Grae- 

^io, in opere anglico de Denario, 

pag. 98, in Vaticano et Florentinas 

Bibl. codd. legitur, « minutissime 

Nero ad XLTiii.»Sed nsu diguum 

qood in qoibusdam MSS. et 10 

oranibns ad hunc diem editis libris 

legitnr, « xl millia, et ad xlv 

millia. » IncodicibusPlinii scilicet 

id animadyersnm a nobis crebro 

eit : nt ,qnnm vetostioris asvi libra- 

ni millia passuam sigoarent, in in* 

tenrallis locorum indicandis , solam 

noraeri notam apponerent, exempli 

gratia, xl, neglectis Tocibus iis, 

IX. 



« millia passoum : » atque hoc eis 
ubique solemneest. Recentiores Te« 
ro amanuenses, qui substitui voces 
eas operae pretium putaverunt , 
ctiam sttpe numero obtrusere , ubi 
minime omnium oportuit. Sic li- 
bro V, c. I , quum Tetustiore mana 
scriptum Tiderent, «a Cl. Csesare,» 
ncoterici transcriptores, non aolom 
has lilteras cl numerorura notas 
esse ccnsuerunt , sed et millia addi- 
derunt , teste Vossio in Melam , 
pag. 198, ■ acentura quinquaginta 
miilia Caesare. » Simile exemplom 
attulimos , lib. VI. Cttterum , at 
huic loco finem imponam : habent 
libri editi, ■ minutissimus Tero 
ad XLV. » Quorsum autera refe- 
ratur rox ea, ■ minutissimus P » In 
Reg. a cod. aliisque, « imminuisse 
Nero : » nos, «minutissime Nero,* » 
cum Budseo, iib. III, de Aase, 
fol. 60. Hard. 

54> Prineipes. Imperatores, quos 
principes ea tum appellabat SBtas : 
quorum postremus, qui pecuniam 
auream ante Plioii ezcessuro mo* 
tarit, Nero fuit. Stante republica, 
nihil detractum de legitimo nnm- 
. morum pondere : imminuere prin- 
cipes : omnium maxime Nero. H. 

55. Imminitere pondus. Non libr», 
ut Scaliger existimat, nam id sem- 
per sequale fuit : sed nummorum y 
qui leviores. Porro, ut id corollarii 
vice addam, aureus nummus unus 
Augustorum aevo denariis argen* 
teis viceois quinis permntabatur 
olim , ut ex Dione constat , et Zo- 
nara : hujus hxc Terba snnt : Ilxpa 
i^MfAoiotc 0.2 ttxoei xai «ivTS ^paxiMil 

4 



5o C. PLINII NAT. HIST. 

XIV. Sed a nummo prima origo avaritiae , fenore 
gitata, quaestuosaque segnitia'. Haec paulatim exarsit 
quadam, non jam avaritia, sed fames auri : utpote • 
Septimuleius' Caii Gracchi famiiiaris, auro repende 
caput ejus excisum ad Opimiun>tulerit, plumboque 
addito parricidio suo rempublicam^^etiam circumsc 
rit : nec jam Quiritium aliquo , sed universo nomin 
mano infami , rex Mithridates Aquilio ^ duci capto a 
in os infudit : haec parit habendi cupido. Pudet intuc 
tantum nomina ista, quae subinde nova graeco ser 
excogitantur, expresso argenteis ^ yasis auro aut im 



Xf uaoSv vofAi9(i« ly. Probat hoc plu* 
ribus Sndlius, libro de Re Num. 
ptg. eiQ. Adde Didymum landatum 
a nobis initio hujns cap. Hard. 

XIY. I . Sed a nummo primm est 
origo avaritiof excogiiatat fanore t^uct^ 
stMOta tegnitia» Scribe, «'sed ab 
nnmmo prima origo ayaritiv, fce- 
nore exoQgitatay qusstuosaque se- 
gnitia, • ex antiquo codioe. Pivt. 
— liac. Brot. nec paulatim, £d. 

%,Quum SeptimuleUu. Opimii ami- 
cum, ftXcv CyKx\LiWf Stirrtf&ouXiQrcv 
TocftPlutarch. in Gracchis, p. 84a* 
Caput ipsum ait , cerebro exempto, 
infosoque plumbo, fuisse xtii pon- 
do cum besse, iirToxat^txa XiTpa^ 
iuA ^ifiiGtpoy. L. Vitellium inale ap- 
pelUt 9 pro Septirouleio , Diodorus 
in Excerptis, pag. 878. De Opimii 
cbnsulatu dixtmus 1. XIV, c. 16. 
De hac nece Gracchi jussu Opimii 
illata, Cicero in Catil. Orat. I. H. 

3. Parrioidio suo.Qyxnm famiiia- 
rem suum Gracchum interfecit. H. 

4. Rempublicam, Universo tum 
popnlo romano conflavit iuvidiam 
avaritias, famani existimatioDem- 
qu^ detraxity et quasi rempubli- 



cam ipsam damnavit. Usi 
vocttTullius, tum alibi, tui 
xiix, 9 : « Senatus in Capit 
parata de circumscribendi 
lescente sententia consularis 
est, ut Budaus ait, de eji 
magistratura ignominiose 
et imperio ei abrogando. O 
esse, postquam senatus decrc 
consul nt videret , ne quid 
menti respublica caperet, 
refert, loc. cit. nam in tri 
seditiosis legibus rempublici 
turbarat. Hard. 

5. Aquilio duci, Sic Appis 
Mithi-id. pag. 184 : Tcu 91 
ouTou KaTtxovviuai xpuaicv. I 
Maviov AxuXiov vocat. Vide < 
tarchum iu Mario ; Valer. 
lib. IX , cap. 1 3, aliosque. I 

6. Expresso, Tum exstanl 
in vasis argenteis auro, tun 
incluso. Ha.hd. 

7. Expresso argenteis, Exp 
Tullius dixit pro eminente,* 
te, lib. I de Nat. Deor. « N 
lidi» nihil expressi, niliil ei 
tia. > Xfuatv^tTa haud dub 
inteliigityiiempe auro circum 



LIBER XXXIIL 5i 

qoibus deliciis veneunt tam inaurata quam aurea ^ t quum 
sdarous interdixisse castris suis Spartacum'% ne quis au* 
ram haberet, aut argentum. Tanto fiiit plus animi fugitivis 
nostris". Messala oratoir prodidit, Antonium'' triumvi- 
ram aureis usum^ in omnibus obscenis^^ desideriis, pu- 
dendo crimine' , etiam Cleopatrae' . Summae apud exte» 3 
ros licentiae fuerat, poculo aureo pulvinis subdito, Phi- 
lippum regem dormire solitum : Agnonem^^ Teium 



de ^ibat Martialis, libro XIV, 
Epigr. xcni^ cnjiis lemiDay « Laaces 
chryteodetv : Grandia ne viola 
jMTvo chrysendeta ninllo : Ut mi- 
nimnm libras debet habere duas. » 
£t lib. II , Epigr. zliii : « Immo- 
dici tibi fla?a tegnnt cbrysendeta 
malli. » Hard. 

8. Delicus, In quam delicatos ac 
'mUs nsos. H4aD. 

9. Quibus deliciis veneimt iam aih 
rea quam auraia (sic prins). Lego : 
« qnibns deliciis veneunt tam inau- 
rata qnam anrea , » ex vet. cod. 

1 o. Spartacum, £o abstinentia no- 
mine Spartacntn coromendat etiam 
Appianus, de Bellis Civil. lib. I, 
pag. 4>4f Is^to in Thurinis mon- 
tibns edicto, ne quis negotiator 
anmm argentnmve in castra inve- 
heret : ne cni suorum habere hseo 
liceret : lolnm sbs ferrnmque eme» 
rent, etc. Hi^aD. 

II. Fugiiivis nostris. Subintel- 
lige, qnam civibus. Anno Urbis 68 1 , 
Spartacos aliique gladiatores, ef- 
finu;to Capns ludo Lentuli , ac per- 
ditornmhandezigua collecta manu, 
Romanos non semel fudernnt ex^er- 
citns : ac tandem a Crasso prseto- 
re, et Pompeio profligati sunt, 
anno 683. Hoc servile bellum et 
iogitiTornm a^^llatnmest : cujns 



totam rationem Floros expedit, 
!ib. III y cap. ao. HAao. 

ia« jintonium iriumvirum^ Cicc- 
ronis hostem. Hahd. 

i3. Aureis usum, SubintelligeiiiaA 
sis^tx antecedentibus. H. — Brot« 
ex ed* pr. aurtis usum vasis. £d. 

i/|. In omnibtu ebscenis desideriis, 
Ad omnes natnra necessitates » 
quod pudendum in Cleopatra fe- 
mina foret , quanto magis in viro? 

i5. Pudendo crimine, Quod et 
illc fecit, ad quem Martial. lib. I, 
£p. xxxviii : « Yentris onus misero, 
nec te pudet, excipis anro, etc. • H. 

i6. Cleopatrat, £tiani in femina 
pudendum crimen. Dignum homi* 
nero, in quem conjiciatur illod 
Martial. lib. XI, £pigr. xii : « Ta 
potare decet geinma , qui Mentora 
frangis , In scaphium moechsB , Sar* 
danapale , tuae. • Hoc est , qui po« 
cula Mentorea nobilitata manu, nt 
alihi ait t diffringis , ut inde con- 
ficiatur mcBchc tuae matula. H. 

17. Agnoncm^ Cl^g Ay^urta, tov 
Tiiicv dpyupouc iv Talc x^viiriaiy ifiXcuf 
foptiv. Plutarchus in Alexandro, 
p. 688. Sic etiifm Clemens Alexand. 
Paedag. lib. II. Simile est, quod 
de Antioclii exercitn narrant fai- 
storici : qui quidem « magna ex 
parte (verba snnt Yalerii Maxiott) 

4* 



5a C. PLINII NAT. HIST. 

AJexandri Magni praefectum aureis clavis suffigere crepi- 
das. Antonius apud nos in contumeliam naturae vilitatem 
auro fecit, proscriptione dignum'^, sed Spartaci'^. 

XV. Equidem miror populuifi romanum victis genti- 
bus in tributo semper argentum imperitasse,non aurUm : 
sicut Carthagini' cum Hannibale victde argenti' xii m. 

aureos claTos crepidis sobjectos . XV. r. Sicut CarthaginL Appia- 

nns in Pnnic. pag. 3o, yicto ait in 

Africa Hannibale, a P. Corn. Sci- 

pione , bello Punico secundo, im- 

peratum Carthaginiensibns inter 

ccteras conditiones pacis, ut sin- 

gulis annis ducenta talenta Euboica 

per annos quiuquaginta in Urbem 

afferrent : Kal i% f^eaftviv exdarfiu 

Itcu; avaf ^peiv EuSoiixa roiXavTa ^ia- 

xcraia, itiX 'irtvTiixcvTa ^vtauTCUc Sic 

et Livius. Massinissa ipse, Poenos 

devictos argenti quinque millibus 

pondo multnvit, teste eodem Ap- 

piano , p. 4 ' • Apud Liv. XXXYIII, 

quod ^toli rediroere argento pa- 

cem aut nollent, aut non valerent, 

iniqua imposita conditio, « ut st 

aurumdare raallent,* facerentsnne: 

« dum pro argenteis decem aureus 

unus valeret : » quum justum esset 

aureum unum argenteis multo plu- 

ribus sBStimari. Hard. — Sicut Car- 

thagini cum HannibaU wctat argenti 

pondo annua in quinquaginta annos. 

Ita libri omnes fere tum MSS. tum 

editi. NuUus certe quantus ille ar- 



habuit. » Simile et qnod de Epbe- 
sio Theotimo Plautus iu Bacchid. 
act. II , sc. 3, vers. 98 : « Qui auro 
habebat soccis subpactum solum. » 
Forte « aurenm solnm , » hoc est , 
auream calceamenti soleam. Festo, 
« clavata dicuntur calciamenta cla- 
vis confixa : » et fuere calig» mili- 
tares davis suflGxae, sed ut hodie 
rusticorum , ferreis. Hard. 

18. Opus proscriptione dignum, 
Sed prteter aiia equidem^ etc. (sic 
prius). In vet. cod. « opns proscri- 
ptione dignum, sed Spartaci. Equi- 
dem miror populum , etc. » Pikt. 

Proscriptione dignum. Rem pro- 

scriptione dignam. Haed. 

19. Sed Spartaci, Dignus, in- 
quit, Antonius qui ob hoc proscri- 
beretur, non a Sylla, aliove consi- 
mili , sed a Spartaco gladiatore ac 
fugitivo, qui castris suis interdixit, 
ne quis aurum haberet aut argen- 
tum. Hard. — Proscriptionedignum, 
sed Spartaci, Equidem miror, etc. In 
librisvulgatis, « opus proscriptione 



dignum. Sed praeter alia equidem 'genti numerus fuerit, docet. Is, 
niiror, » pessnmdata, ut apparet, quum ducentorumfuisseannuorum 



sententie omni elegantia, quae Spar- 
taci illa proscriptione continetur, 
ut interpretatione nostra prioribus 
notis ostendimus. Habent has voces, 
sed Spartaci^ codices probatissimi , 
Keg. 2,cseterique, ctquos vidimus, 
et quos tractarnnt Pintianus ac 
Barbarus. Hard. 



talentorum in quinquaginta annos 
priorihus notis ex Appiano do- 
cuerimus, Livioque : haud dubie 
annua duodecim pondo millia esse 
oportuisse perspicuum est. H. 

a. Argenti pondo. Ut quidem 
Appianus Liviusque dixere, du- 
centa talenta , ut paulo supra nio- 



^ 



LIBER XXXIII. 53 

pondo anuua in quinquaginta^ annos, nihil auri. Nec potest 
videri penuria mundi id evenisse. Nam Midas^ et Croesus 
infinitum possederant. Jam Cyrus devicta Asia pondo 
XXXIV millia invenerat, praeter vasa am^ea , aurumque 
factum^, et in eo folia^ ac platanum, vitemque. Qua vi- 
ctoria argenti quingenta millia talentorum reportavit, et 
craterem Semiramidis^, cujus pondus quindecim talenta 
coUigebat. Taientum autem ^gyptium^ pondo lxxx 3 



DQimus. Tale Antiocho tributum 
niniliter imperatum, teste Livio, 
lib. XXXVIII. Frustra « sedecim 
pondo > rescribere nititur Budaeus, 
lib. III, fol. 73. H. — Broter. ex 
emend. Gronovii , XH miUia pon" 
dof etc. Gallica) nimirnm nostratis 
roonets librae 784* 35o. Eu. 

3. Pondo anniia tn quinquaginta, 
Polybius et Entropius scribunt , 
fcedere, quod ictum est, classe pu- 
nica cnm Amilcare duce a G. Lu* 
tatio cos. ad JSgates ^uperata , ut 
in 30 annos Pceni duo millia et 
ducenta talenta penderent, inter 
csteras pacis leges imperatum fuis- 
se. Livius et Appianus tradunt , 
▼icto in Africa Annibalea P. Corn. 
Scipione pacem datam Carthagt- 
nlensibus , condilionibus quidem 
multis , sed ea prsecipue , ut in an- 
nos 5o decem rolllia talentum ar- 
genti cquis pensionibus descripta 
solvereut. Id autem efBciebat aesti- 
mato talento lib. sexaginta 600,000, 
pondo argenti : et in annos singu- 
los pondo. Dalec. 

4. Nam Midas^ etc. De Mida, 
Cicero, de Divinat. lib. I, p. 189. 
De Croesi operibns, Herod. lib. I, 
Qio, n. aio, p. ig, H. — XXXIV 
millia. Sunt gallicc monetSB libr» 
3s,i3o,ooo. Bbot. 



5. Aurumque factum, Factum di- 
citiir, quod non est rude, qnod ela- 
fioratum, ex quo aliquid confectiHn 
est, Haed. 

6*. Et in eofolia, Sic etiam MSS. 
Sotia legi muito mallem. De simili 
vite ac platnno ex auro, vide Herod. 
lib.VII, Polymn. num. 17» p. 3^. 
Haed. 

7. Craterem Semiramidis. De q.uo 
Diodorus Sicul. Bibliotb. lib. II, 
p. 98. Habd. 

8 . Talentum autem,. .pondo LXXX. 
Romana hec talenti «stimatio fuit. 
Livius, lib. XXXVIII, de foMtere 
Antiochi : « Argenti probi Attiea 
talenta duodecim millia dato intra 
duodecim annos, pensionibus c- 
quis : talentum ne nunus pondo 
Lxxx romanis ponderibus pendat. •• 
Porro octoginta pondo sunt dena- 
riorum sex millia, ac viginti supra 
septingentos : nam in. libram im- 
putantur denarii quatuor et octo- 
ginta, ut dicetur inferius , cap. 4.6 » 
monetse GallicsB, libr» 33, et aa- 
ses la. Igitur taleutum unum effi- 
cit monetifi nostrae libras, ut yocant, 
omniuo a,688. Alia est Attici ta- 
lenti sestiinatio , alia Euboici , 
Alexandrini alia. Sed dc his alii 
consulendi. Nos de Attico dicemus 
lib. XXXV, cap. 40* Haed. 

4' 



54 C. PLINII NAT. HIST. 

patere Yarro tradit^. Jam regnaverat in Colchis S 
et£subopes'% qui terracn virginem" nactus, pl 
argenti aurique eruisse dicitur in Suanorum gen 
alioqui veilertbiis aureis inclyto regno'^ Sed et illiu 
cameraB, et argenteae trabes narrantur, et columna 
parastaticae'^, victo Sesostre iEgypti rege, tam s 
«t prodatur annis quibusque sorte reges srn 
siibjeotis jungere ad currum solitus, atque ita triui 



9. Paten f^arro tradit. Ita MSS. 
Beg. 3, et alii ; non , ut editi, oa- 
pere. Vox est ea Senec» quoque 
'ftmiliam. Harp. 

10. Saiaaces et Esubopet, Sic libri 
oirines, etiam MSS. Est qui nihilo- 
inlnutf hoc loco oonjiciat legi com- 
modius, ■ Salauces JEitim soboles,» 
quod minus sane nobis arridet. H. 

1 1 . Terram virg^inem. Quas et f>) 
«opOlvoc a Philone Byzantio dicitur, 
lib. de Septem Orbis Miraculis, 
cap. de horto pensili. Ea virgo terra 
nuncupatury adquam quumaltissi- 
tae foderis, devenitur,necfossuram 
ipsa sensit olim. Clemens Aleiand. 
Strom. lib. I, p. 274 :£v ycuv rcic 
VOfioic 6 i^ ESpaieov f tXoaof o^ nXarcAv 

, xiXt6it TCU( yicdp^cbc U7) iirap^iuffai, 
fui^k XajJiSavitv S^eop Trap* ixi^m , 
I3tv (iin 'irpOTipcv ^pu^avTic 'irap* aur&v 
iyjfi T^; irapOiviou xfliXoup.£vYic t £vu- 
^pov i3puat TTiv «y^v. « In legibus 
itaque Plato, qui est ex Hebrseis 
Philosophust jubet agricolas non 
ikrigare, ueque aquam ab aliis su- 
mere, nisi quum prius apud se fo- 
derint usque ad terram , quae tib- 
CIH4I.IS dicitur, terram aridam» et 
aquc expertem invenerint. » Alio 
sensu apud Gruterum , pag. 11 89, 
la, legas, bmit st compakavit 
I.OCUM viaGiiruiy hoc est, inta- 



ctum. H. — ^Talem terram 
nuper reperere Hispani 
ca. Campos leucarum 14 
in America, provincia 5 
venerunt anno 1771. Ba* 

II. /n Suanorum. Ita 
aliique ; non , ut editi , * 
De Suanis, lib. VI, cap 

1 3. yelleribus aureis inc 
Phryxeo vellere nihil n< 
Suidas et PalsDphatus I 
membranas auri conficie 
nem dooentes, totiusque 
roica) arcana contineutes 
terpretantur. Multus es 
explicanda fabula Had. 
lib. V. Dalsc. 

1 4* /itque fHtrastatico!, i 
Colb. 3, aliique; non ^ 
ut editi. Sunt autem piV, 
t», aut lapides pilarum 
stantescolumnarum lateri 
dicti />i/eu/rei. In notis qi 
adscribuntur, inter parte 
rias sdificiorum , pag. 1 1 
mera. Concameratio. Col 
rastrntica (lege Parastatt< 
Mosivum. » Vetus inscri 
Alexand. Donat. Soc. Je 
cap.i3,pag. a5o: imp.c^ 

TAAIAKI OPTIMI PBIlfC. G 
IMAGIHBS. ABGBJIT. PAB 
CVM. SVI8. OBHAMBHTIS. ] 



LIBER XXXIII. 55 

XVi. £t nos fecimus, qudt posteri fabulosa arbiiren^- < 
Uir. Caesar qui postea dictator fuit, primus in asdilitate 
iDunere patris funebri, omni apparatu arenae' argenteo 
ttsus est : ferasque argenteis vasis * incessivere tum pri- 
mum nojLii , quod etiam in municipiis SBmulantur. C. An- 
tonius ludos scena argentea fecit"^. Item L. Muraena, et 
Caius pnnceps io Circo pegma duxit , in quo fuere ar- 



LU... XT COVCAinaATIOHB. FSRRBA . 
C. ITI.IT8... DSDIT. «tC. HAaO. 

Sa mu tre. Broter. ex MSS. Regf. et 
cdit. priiicipe, SesostrL £d. — * Ut 
p rvJ m t mr onRis qtukusque, Ita Diodor. 
6ioal. Bibl. 1. 1, p. 53. Habd. 

XVI. I. Onmi appurutu arettw, 
Ampkitheatri. Artnam pro amphi- 
tkaatro dici tralatitium esse alibi 
raooaimiM. De Mufter^t Tide dicta 
a nobiay iibro III, cap. 1 1. Habd. 

a. Fermsque argmtteis vasis ineeS' 
jere tum.primum visum, Mox quod 
^Uam^ etc. Scribey « ferasque argen- 
teisTaaitinceMi, vere tom primum 
Hoxiis qiiod etiam , etc > elegantis- 
«ima lectione. Noxios enim homi* 
a«0 ferit objici solitot notissimum. 
Pm^^^Feras,., argeateis imsis. Sic 
MSS. 4|WM irSdimiit. Forte gesis : 
au eaim geaum, teium gallioom. 
H*aD. — Ferasque argenteis ^fasis 
iaeesswere ttim primum naxii^ etc. 
Omnia petaumdaot libri ynlgatii 
inierpunotione neglecta , verbiaque 
aliia mntatia, et adjectis aiiis : «ie 
anim hahent : « Feraftqne argeoteit 
vatis inctwsere tum primnm visum 
«tt. Mox quod etiam in munici- 
piit, etc. » Pintianns e suo, « iiw 
aefai, vere tum primum noaiis^ 
quod etiaraf eto. • Nos Regii a 
codioia integerrimi fidem secuti 
.'Huaus : etai pro f^asis , ot diximns, 
(ofaaB lectinafefM •orihaiiir : qood 



genus cst teli gallici , maxime quum 
sequatur, et mnnicipia quoqne hoc 
ludorum genns «mnkri. Dalecaiii- 
pius e Tctere lectione nesdo qua, 
hastis reponebat. U. — Brot. qiio- 
que cum Gron. hastis, Ej\, 

3. Noxu, Bestiarii» ad feras da- 
mnati. Cyprianusy ep. xo3, de spe« 
ctac. • Ad pcanam hominia fera ra- 
bida nutritur in deliciis, ut sab 
spectanrium oculis crudelius insa- 
uiat. » Hoc in nuraero habiti siint 
Christiani sob imperatoribus.MuIta 
in eam rem congessit erudite Juiins 
Bulengerns, lib. de Venat. Circi, 
cap. 3o et 3 1 . Habd. 

4. Soena arge/Uea, Scena firons 
theatri, seu locos actorum, obstm- 
ctus aulais et sipariis, unde in pro- 
scenium prodibant histriones adu- 
ri, ut ait Cassiodorus. La /ace sbt 
thedtre, la direetion Ju thedtre, In- 
scriptio Tetos apud Graternm^ 
pag. 583 : T. i^ablivs AyovsTOBYM. 

LIB. ABGBBTCU SOABJTIOO. Falsa. H. 

5. £t Caius, Qnem C«ligulam 
Yocant. Vide TranquiUom in Caio» 
cap. XTiii. Hard. 

6. Pegma duxit, Pegma conubuhi; 
tio fnit , qiuB sponte sensim surge- 
hat y et subsidebat. Seneca, ep. .SS^ : 
« H is annumeres machinatoraa ^ gni 
pegmata ex ae snrgentia^ ex/cpgi* 
tant, et tabnlata ^tacile in.iublime 
offOioeotiay et aiiai ex. iAopiaalo 

4* 



56 C. PLINII NAT. HIST. 

genti pondo cxxiv. Claudius successor ejus, quu 
Britannia triumpharet, inter coronas aureas^, vii [ 
habere, quam contuhsset Hispania citerior, ix 
Gallia Comata, titulis indicavit . Hujus deinde suc( 
Nero, Pompeii theatrum operuit auro in unum d 
quod Tiridati regi Armeniae ostenderet. £t quota ps 
fuit aureas domus"" ambientis Urbem? 

XVII. Auri in aerario populi romani fuere, Sex. J 
L. Aurelio coss. septemannis ante' bellum Punicur 
tium, pondo xvi dcccx, argenti xxii lxx, et h 



Ttrietates : aut dehiscentibas qn» 
cohserebant , aut quae distabant sua 
sponte cohcrentibus , aat iis qux 
enoinebant paulatiro in le residen- 
tibus. ■ HiLnD. — ' Pondo CXXIV, 
Brot. CXXIV M, jHtndo ; et statim 
mox, yH Af. pondo , et panlo inf. 
IX C qtiam GalUd , etc. Ed. 

7. Inter coronas aureas. Coik)na- 
rnm ex anro exempla plura Tide 
apud Jul. Buleng. I. de Triumpho, 
cap. 39, de triumpho sociorum. H. 

8. Quam GaNia Comata : sieut ti' 
iulusindieavit. Nostrum apogra^hum 
« quam Gallia comata titulis indi- 
cavit. » Puto totum locum legen- 
dum sic , • qnam contulisse Hispa- 
nikm citeriorem; alteram IX, quam 
GBlliam Gomatara titnlis indicavit. » 

'- 9^. In unum diem. Qui dies pro- 
pterea est aureu» appellatus, inquit 
Dio, lib. LXIII; a quo hsec pari- 
ternarrantiir. }\.^-^Quod Tirid. regi 
Arm. ostenderet. Inf Reg. s, « quo 
Tiridati. • An « quo Tiridatem re- 
gem Armeni» ostenderet? » Favet 
sane Tranquillus in Nerone,c. xiii: 
«Non immerito inter spectaccla 
ab to edita , et Tiridatis in Urbem 
introitum retulerim. Quem Arme- 
mm reg^m magnispoUioitationibus 



sollicitatum, quum destina 
edictnm die ostensurus popu 
pter nubilum distulisset, ])rc 
quo opportunissime potuit... 
mo per devexum pulpitnr 
eontem admisit ad genua, 
tamque dextra e)(osculatm 
dein precanti tiara deducta , 
ma imposuit, etc. • if^BD. 

10. Aureee domus, Dequa 
lib. XXXVIyCap. 24 1 num 

XVII. I. Sex. Julio. A. l 
Sed inter eos cousules, et € 
quibus cceptum esse dicitur 
Punicum terlium , Marcium 
Censorinum , et M. Maniliu 
potem , septem alii consnla 
tercedunt integri. Hard. 

s. Ante bellum Punieum 
pondo CCXXVII argenti (sic 
Vossianus, « p. xvi dcccx, \ 
XXII Lxx, et in numeratc 
Lxxxv cccG » , i. e. pondo 8« 
millia octoginta decem , argc 
ginti duo millia septuaginta 
numerato sexagies bis centen 
ginta quinqne millia quadrii 
Habet eumdem numerum P 
codex , nisi quod dgcx. Gn< 

3. Pondo. Hoc est, auri 
pondo sedecim millia octi 



LIBER XXXllI. 57 

merato lxii lxxxv cccg. Item Sex. Julio, L. Marcio 

008S. hoc est , belli socialis initio^, auri ^ xvi xx 

Dcccxxix. C. CaBsar primo introitu urbis in civili bello, 

suo ex aerario protulit laterum aureorum? xxv M; argen- 



deceiD : qa» auri tcrnpulo setter- 

tiis Ticenit tazato , nt snpra , efB- 

oiont gall. monetv lib. 9,689,5 60 

Cnosfr. monetas Itb. i5y885,45o. 

). Argeoti, Tiginti duo raillia et 

ptoaginta : monetM nottm li« 

•nnty 74i«559 (lib.i,44<f55o. 

). Et in namerata ftigaa- 

'ft«qiie peeunia , lexagiet bis oen- 

'Kena octoginta quinque millia , et 

^joadringenti. (Ltneola enim priori 

sjumero snperposita , ut s«pe dizi- 

■Boa , cantena millia subintelligi ad- 

'TDonet. De sestertiis antem acci- 

'pienda hsc sunt , more scriptomm 

csmniam latinorum. ) Efficit hme 

aaamma nameratt? signatttque peco- 

xii« librat, ut vocant , 6s8,54o (li- 

Isras efficit 1,299,896. Brot.). 

Pando. Hisce numens qum yu 

mohcstet, quum roiniroe intellige- 

s«Dt, qoi Pliniuro transcripsere, 

sic interpolamnt : « Pondo ccxzvii 

argenti nonaginta duo millia , et 

extra numerum ccc et i.xxx m. 

Item Sex. Jnlio, L. Marcio coss. 

boc eat belli sotialis initio, dgcc 

XLVi anri pondo. » Quam iusigni, 

ut apparet, licentia. NosRegium 9, 

ut solemus, codicem sequimur : 

cujos fidem et is tuetur planissime, 

qnem Budmis visuro a se testatur, 

de Aste, II, f. 49* Hard. 

4. Betlisoclalis inilio. Seu Marsi- 
ci. de quo TI, 85. Hard. 

S.^un Xyi XX DCCCXXIX. 
Uoc est, anri iuA;ctJ pondo sedecies 
oentena Tiginti millta, et octoginta, 
acTiginti noTen. Sic Reg. 9, SsiX' 



matione gall. monet», I. ea efficiunt, 
ut Tulgo dicimus, 933,597,5o4f 
hoc est, fere nongentos et xxxit 
milliones. Ha.rd. — Monetc nostra 
libras i,5i 9,783, 4o5. Brot. 

6. C, CtBsar, Dictator. Quod si 
dives adeo fuit, cnr • igitur Tran* 
qnillns in Julio, c. i.i¥ : « In primo 
consulatn tria millia pondo auri 
foratus e Capitolio, tanturodem 
inaurati «ris reposuit. » Vide et 
Plntarch. in Caes. pag.'79 5, et in 
Apophth. p. 906, et Appian.' de 
Belt. civ. II, pag. 453. Uard. 

7. Laterum aureorom XXP^I M. 
et in uumerato pondo CCC, Voss. 
« hiteruro aureoruro xxxv, et in 
numero h-s. cog. • Recte, modo 
facias numerato, Triginta qainqne 
miilia laterum vult et nameratnm 
settertium trecentiet. Budttos ex 
nescio quo codice aureoram qnin- 
dec:ro,argenteoraro 36,ooo facit et 
iii nomerato quadringenties. Groh. 
— Laterum, Lateres aureos argen- 
teosque pariter Varro vocat , de 
Vita Populi R. III , apud Noninm: 
«rXtvOcuc xp^^^(* Herodotns , ubi de 
Crceso : argenturo videlicet, an- 
rumque infecturo , necduro in vata 
monetamque conftaturo. Not ver- 
naculo serroone appellamus, Ungots 
d*or, ou d'argent, — Laterum, Stc 
totidero plane apicibus syllabisqne 
Reg. 9 , et quos BudsBus inspexit 9 
ipso prodeote, III de Asse, f. 86. 
Editi hoc lcco mutili et interpo- 
lati : « lateruro aoreornm xxvi k . 
et in numerato pondo ccc. • Stc 



58 C. PLINII NAT. HIST. 

teorutn xxxv, et in numerato , H-S. ccx:g ^ Nec fu 
temporibus respublica locupletior. Intulit^ ^miliu! 
Iu8, Perseo"* victo e Macedonica praeda H-S. mm " ' 



panlo post, nbi ex ejosdein exem- 
plaris fide ftcripsiroas , « Peneo re- 
ge TictOy e Macedonioft pnsda H-t. 
MM occ • illiycPerseoregeMacedo- 
nico deTicto pnBdam pondo triam 
milliam. » Badaat, II , f. -49^ pA^ 
tim e libria, partim e conjectara 
legebat, « e Macedonica prttda, 
aettertium ter milliet : » not cnm 
Regio» nt diximut, codice , « bit 
millies trecentiet : • dittentientibot 
licet aliit quibutdam tcriptoribut , 
ut fit in re non tatit explorata : nam 
apad Lirium, XLY, pag. 585 : 
« tummam omnit captiTi auri ar- 
gentique translati n-t. millies du- 
oenties foitte Yaleriut Antias tra- 
dit. • Velleiut , I , pag. 4? l>is mil' 
liet centiet aestertium «rario con- 
tuliste scribit. H. — Aureomm 
XXV, Brot. ex Regg. et edit. pr. 
aur. XVM, etmox, XXXV M. Ed. 

8. H'S, CCCC, Hoc est, qna- 
dringenties centeua millia tester- 
tium. GallicsB moneta nottratit 
7,782,010. Bbot. 

9. Iniulit. Ett nummut argen- 
teat in Museo nottro , et apud Pa- 
tin. in Famil. pag. 7, n. 6, capot 
ConcordiflB velatum : intcriptio , 
PAVLTt. uipiDYS. Uti Spanhemiut 
fitbo pntat, Paulum estepr«nomen, 
t. II, pag. 35. Princept senatus 
Puuius ex patre, ex matre Lepidus , 
bic notatur; ac proinde utroqne 
genere ex gente ^milia, Augusti 
temporihut , ut nammi alii docent , 
ac proinde Angusti vice. Conooa- 
DiA hic signifiaitur tenatat popu- 
liqae R.*X*Troph«am^f|ooddextra 



manu tangit iBmilius Pau 
nittro nnmmi latere, qui 
biliore, ttant : statura pr«g 
regione ttat Perteut rex pi 
nor, manibas pott tergum r 
ac trophcum taspicit; adi 
ter iptum et trophsBum ad 
tet duo pratextati , qui ti 
Pertei liberi : natu major a 
patri viciuior, junior altei 
trophttum, Txa. In imo 
margine, PAyixyt. lUe 1 
^miliut Paullut, alteriui 
priore nummi pagina noi 
atavus, de qoo Plinius h( 
et IV, 17. Littera, TBa 
taperpositsB , occasionem 
confingeudi ter Paulum trii 
te : quum tamen liic unic 
gatur troph«nm de Pert* 
de Macedonia capta. Legc 
but ejectit regibus, » Per 
nimlrum, cum duobus li 
nnmmo depictis. HAao. 

10. Perseo rege Maeed 
ncto prasdam populo tri 
lium (sic prius). Scribe : 
et iEmilius PauUus, Per 
victo , Maoedonica prsBdi 
tium bis raillies trecentiet. 
dem nnmerum Pintiani cod 
ergo potius reformandi I 
VelleiaB. GaoH. — Brot. • 
Regg. et edit. princ. Pe» 
oicto* Ed. 

1 1 . H'S. MM CCC. Hoc 
ttertium bit roilltes et t 
eentena miilia. EfQciunt 
moneta gallicsB nustratit 
44,746,557. BaoT. 



LIBER XXXIII. 59 

qoo tempore populus ronianus tributum " pendere desiit. 



19. Tribmtum, Stipendinm mili- 

lare in antiqiM repnblica ex tri- 

Jioto foit : tribQtom pro portione 

cauot exigebatur : belli prada in- 

terim ad difficillima reipablica 

teniponi retenrata : qai moa ad 

iEmilinni iiaqae Paulnm duravit , 

Persenmque regem devictum, A. 

U. 585- Benovatnm Hirtio et Pansa 

•oi*. atictor ett Plntarcb. « Priyato 

oonpcn ae alaitae militet romanot 

|»jne ad id tempus, quo Roma 

capCa ett a Gallis , > auctor est Fe- 

•liMv pcMt Livinm, lY. Quod Tero 

^ triboto Pliniot refert, id a Va- 

lerio Mazimo similiter proditum 

ctt, IVy 3, pag. aio : « At Perseo 

■rege deviclo , inquit, Paulns quum 

^iacedonicis opibnt reterem atque 

liareditariam Urbis nostrSB pau- 

XMTtatem eo nsque satiasset» ut illo 

tempore primum populus R. tri- 

Imti pnntandi onere se libera- 

avt) etc. » At vice tributi, aut prss- 

ter illndy fnit in provinciis « bo- 

norarinm aurenm , » mnnus priu- 

cipibns dari solitnm, et imperatnm. 

Hnjnt mentjo in numrois post tem- 

pora Constantini sape occurrit : 

ingeniose semper : exempli gratiaf 

in trienteaureo Tbeodeberti,qnem 

delineari fecit Bonterovius, p. 9779 

ex Cimelio illustr. Harlssi. tbbo- 

DBBBaTT4. « Tbeodcbcrtus Impe- 

ralor Augnstns. « CaYc enim legas 

TkeoJehtrti in genitivo casu : quum 

neqne in nummit latinis nomina 

principnm in alio umquam casu, 

qnam in recto scribanlur : et alia 

Theodeberti nnmismata integrum 

nomen tbbodbbbrtts ezhibeant : 

^ 10 tbbodbiibbti pp. atq. «que 



legi Imperator debeat f atque in 
nnmmu sequalis ipsius iTSTiirrABi. 
pp. ATO-. Capite ciacto gemmis.X* 
Crux : in ambitn : lou avbbs. Mo« 
netarii nomen id este non potetti 
quum opificis prctnomen tantum 
possit ette ; nec tcnbi proinde to> 
lum in nummit debeat. Totidem 
Tocum prxma sunt em litteraB , hao 
sententia : • Imperatori Obtnlere 
Honorarium Aureum Negotiatoret 
Narbonenses Edicto Senatus. • Ho- 
norarium aureum certus fuisse si- 
gnificatur numerus aureomm , co- 
jnsmodi ett itte , qui « Theodeberti 
Imperatoris Augusti » nomen pr»« 
fert. Certaroen ingeniorum fuit illo 
«To , et consequentibus sseculit , 
quis felicins sub nominibos etiam 
firorum , ssepissime postea et ciTi- 
tatum, ut prius aliis latinis voca- 
bulis, sententias exhiberent, et 
principi, cujus esset in nummo 
Tnltus impressus, apte convenieii- 
tesy et pictursB partis adversa» ti 
qua esset : ita ut tcI rem gestam a 
principe, vel delatum ei honorem 
a tobjectis eae significarent. Sic in 
Placidi Valentiniani nummo aovi- 
PATiTs significat : « Bono Or« Nar- 
bonensis Insulanis Fugatis, Arela- 
tenses Triu%iphum Insignem Va- 
lentiniano Struxernnt. «Sicsuntalia 
exempla prope innnmera, qua in 
numismatis ssculi Theodosiani et 
JustiniansBi , ac regum Francorum 
expoqimus. Insignis ac perrams in 
eo genere triens anreus est , apnd 
D. DB Clbstka in hac ciTitate, 
Theodeberti Aug. honori percut- 
suty cnm mentiooe tributi, qnod 
toHnde £dni Aogofttit regibatqae 



6o C. PLINII NAT. HIST. 

XVIII. Laquearia, qu» nunc et in privatis do 
auro teguntur, post Cartliaginem eversam primo in; 
sunt in Capitolio, censura L. Mummii'. Inde tra 
in cameras quoque ' et parietes , qui jam ct ipsi taii 
vasa inaurantur : quum sua aetas varia de Catulo 
maverit, quod tegulas aereas Capitolii inaurassct pi 

XIX. Inventores auri, sicut metallorum fere on 
septimo ' volumine diximus. Praecipuam gratiam hu 
teriae fuisse arbitror, non colore, qui in argento ( 
est, magisque diei similis, et ideo militaribus sigi 
niiliarior, quoniam is longius fulget : manifesto 
eorum, qui colorem siderum placuisse in auro arb 
tur, quum in gemmis aliisque rebus non sit praec 
Nec pondere, aut facilitate materiae praelatum est c 
metallis, quum cedat' per utrumque plumbo. Se< 
rerum uni niliil igne deperit,tuto etiam in incendii 



soWerent. Hinc principu caput 
cinctum genimis exhil^et , com lit- 
teris, MKTALs : quarum sententia 
est : « Mercatores Edui Theode- 
berto Augusto L quinquagesimam 
Solverunt. » Gallice diximus, le 
cinquanti^me denier. Pars altera cum 
cruce in medio , habet has in am- 
bitu litteras : tbvd etsilvs : hoc 
sensu : « TBVDeberto Eklui Tribu- 
tnm SexagesimsB Invicto Liberatori 
Urbis Solverunt. » Hard. 

XVIIL I ,L. Mummii, L. Munimius 
Achaicus appellatus, Corinthum 
Achais caput incendit, an. U. 608, 
quo anno capta et incensa Carthago 
est a P. Corn. Scipione : ambo 
deinde censuram simul gessere , 
ann. U. C. 6 1 1 , lustrumque fecere 
57. Hard. 

a. Inde transiere in cameras : in 
parktes quoque, Voss. « in cameras 
qttoque et parietet, qui jam et ipsi 



tanquam vasa inaurantur. 
liber Pintiani. Gron. 

3. De Catulo, Eo qui 
lium dedicavit, ut diximus 
6. Hoc illius factum sua a 
in aliam partem accipiebant 
non deessent, qiii fusiore 
coli deos negarent oporter 

XIX. I . Septimo. L. VII, 

a. Cedat. Hsec incogitan 
nius. Aurum nec pondere, 
cilitate materise plumbo cei 
cubicus pendet libras i ,3af 
bi vero libras 8a8. De f 
materi» sntis compertam 
mox dicetur; immo Plin 
paulo inf. ait auro niliil la 
• latari.BROT. — Recentioribi 
rimentis auri specificum, 
caut, pondus est 19,^57; | 
I i,35a. Ed. 

3 . Tuto etiam in incendiis 
durante materia. Duo postren 



LIBER XXXIII. 6i 

gisqtte. Qninimo quo ftsepius arsit , proficit ad bonitatem ; 
lorique experimentum ignis est, ut simili colore rubeat, 
ignescatque : id ^ ipsum obrussam vocant. Primum autem 
bonitatis argumentum est , quam difBciliime accendi. Prse- 
terea mirum , prunse violentissimae igni indomitum , pa- 
lea^ citissime ardescere : atque ut purgetur, cum plumbo 
coqui. Aitera causa pretii m<ijor, quam minimum usu de- 3 
ten,quum argento, aere, plumbo, lineae producantur, ma- 
nasque sordescant decidua materia. Nec aliud laxius di- 
latatnr, aut numerosius dividitur, utpote cujus unciae in . 
sq>tingenas et quinquagenas, pluresque bracteas^ quater- 



dcaderantor io oottro apographo , 
et ipia per se satls ostCDdunt faUo 
«IjecUi essc. Pijit. 

4. A/. IHod ▼idelicet eiperi- 
Dentoin aorifices ohrussam ▼ocant. 
Sic Reg. s , aliique. Obrussa vox 
oiQTpata Sen. in ep. et Nat. Quaest. 
Tnoqoilio quoque in Nerone, nor- 
mani significat, ad quam exigitur 
loram. Inde ohryzum , coctione 
crebra ita purgatum, nihil ut 
lubeat alterios metaili admixtum. 
Sdiol. Thoc. in I. I : xp^oicv airi- 
fley interpretatur roXXouci; i(|^6iv , 
«?t yiv^aOat SCfu^cv. Hard. 

5. Ohrjzum vocani, Igne purga* 

tiiMniom^ purum putum. Apud 

Ssetoniom in Nerone , cap. xliy : 

« Neio ingenti fastigio et acerhi- 

tite exegit nommum asperum (usu 

noD detritum , recenter cusum) ar- 

gentom pustuiatum (tam dio co- 

clom, ut in pustnlas attollatur, 

qood perfectae cocturae ac purgatio- 

nia indicium est) et Aurum ohry* 

xom. » Dal. 

6. Pruna. Reg. a , et Pintiaui 
cod. « prou» Yiolentissimi ligni. • 
Strabo, m, 14^: Ata touto Kai «x^- 



p«* nixfTAt (&aXX6v 6 xP^^^C» ^tc. 
Caosam is deinde affert , cur palea 
citius , quam carhone , liquefiat. 
Locom console. Habd. 

7. Palea citUsime ardescere. Lih. 
XVIII , cap. 1 9 y acerem , non pa* 
leam , ad aurificum usus decuti 
scribit. Dalec. 

8. LinecF. Non tingit corpora 
quas tangit : argentum tingit parum: 
caetera tingunt multom , inquit 
Alh. M. de min. IV, 7, pag. 27$. 
Plinius infra, 3i : « Lineas ex ar- 
gento nigras produci plerique roi- 
rantur. » Habd. 

9. Bracteas. Feuilies d'or^ lami- 
nas tenues, sponteque plicabiles, 
atque adeo vel minima aura hali- 
tove oris. Harum opifices inaura- 
tores hractearii appellati. Vetus in- 
scriptio apud Gruter. pag. 1074: 

COLLEGI BrACTEABIOBVM IHAVRA- 

TORVM. Falsa. Hard. — Bracteas, 
Nostri hractearii inauratores adhuc 
exercitatiores unam auri unciam 
in 1,750 hracteas spargunt ; et si iii 
longitudinem extendant, filum ar- 
genteum inaurant longum pedes 
i,44o»ooo. Brot. — Immo tanta 



6a C. PUNII NAT. HIST. 

num utroque digitorum "", spargantur. Crassissimae ex his 
Praniestinse vocantur , etiamnum retinentes nomen , For- 
tunae inaurato ibi fidelissime simulacro. Proxima hractea 
quaestoria appeliatur. Hispania strigiies vocat auri parvulas 
massas, quod super omnia solum in massa aut ramento 

4 capitur. Quum caetera in metaiiis" reperta igni perfician* 
tur, hoc" statim aurum est, consummatamque materiam 
protinus habet, quum ita invenitur. Haec enim inventio 
ejus naturalis est : alia quam dicemus, coacta. Super'^ 
caetera non rubigo ulla, non aerugo, non aliud ex ipso 

5 quod consumat bonitatem , minuatve pondus. Jam con* 
tra salis et aceti succos domitores rerum , constantia : 
superque omnia netur, ac texitur ianae modo, et sine 
lana. Tunica'^ aurea triumphasse Tarquiniunl Priscum 
Yerrius docet Nos vidimus Agrippinam'^ Claudii princi- 
pis, edente eo navalis praelii spectaculum, assidentem 
ei, indutam paludamento, auro' textili sine alia mate- 

bractearum tenuitaa, ut vtx 0,00009 olim). Voss. Vernus doeet, Gsos. 
millig. «quet. Ed. i5. Agrippinam, Nempe conJQ- 

10. Quaternum utroque digUorum, gem Neronis matrem. Describithoa 
Mallem legeres utrinque, aut certe ludos Dio, LX, pag. 687 : £v rm 
uiraque^ quaro utroque, Pist. — ^k ^^^^? vaufAXxtA^ ^ KXau^toc Jirt- 
Utroqtte, In longitudinem , et lati- 66(at)9i 'irot^aai... 6 ^k ^ii KXou^oc » 
tttdinem. Hard. i ti N^puv ^partttTixMc J^acXiqadev * 

1 1 . Afeto//«5. In fodinis metalli- iin A^ptTririva x^^t*-^^^ ^iaxpuatM 
cis. Hasd. JKOOfxitTO. « In palude quadam exhi- 

II. Hoe, Auri purlssimi grana, bere navale certamen Claudias cn- 

ceu arenas, in fodiuis reperiuntur. piebat...Te8tituni suo quisquearbi- 

« Granum inventum esse 100 mar- trio, milltarem Claudius et Nero 

carum simul ■ auctor est Albertus gestabant , Agrippina chlamydem 

M. 1. c. H. — Auri nativi grana seu paludamentum auro textum. » 
{jfepites) etiamnunc servantur apud 16. Auro, Filo tenui deduceba« 

Bos , qnsB libras fere tricenas binas tur aurum , eoque vestes texeban- 

pendant. Ed. tor. Sidon. Apollin. carm. aa, 

i3. Super, Etiam aqua , terrave y. 199 .* • Vel stamine fulvo Pr«* 

sepultum , vel pluribus ssculis, ru- gnantes fusi moUitum nesse metal- 

biginem nollam contrahit. Huld. lum. • De Elagabalo Lahipridiiis: 

i^,TunicaaureatriumphasseTar» « Indutus est omni aorea tanica 

auinmm Priseum f^errius tradit (sic (hoc est, tota aurea, ot Maro: 



LIBER XXXin. 63 

FM. Attalicis '^ vero jampridem intexitur, invento regum 

iwe. 

XX» Marmori et iis quae candefieri non possunt, ovi i 
cmdido iliinitur : ligno , glutini ratione composita : leu- 
cofbMon vocant. Quid sit hoc, aut quemadmodum fiat, 
sao' loco docebimus. JEs inaurari argento vivo, aut ceite 
hjdnrg^rro, legitiroum erat : de quibus, ut' dicemus, 
illoruro naturam reddentes , excogitata fraus est. Namque 
M cruciatur^ in primis, accensumque restinguitur sale, 
aceto, aiumine. Postea exarenatur^, an satis recoctum sit, 
splendore deprehendente : iterumque exhalatur igni , ut 
possit edomitum, mixtis pumice , aiumine, argento^vivo, 
inductas accipere bracteas . Aiumen in purgando vim 
Iiabet taiem, quaiem^ esse diximus plumbo. 

XXL (iv.) Aurum invenitur in nostro orI)e : ut omitta- i 
mus Indicum^, a formicis^ aut apud Scythas gryphis 
erutum . Apud nos tribus modis : fluminum ramentis. 



Qnde omiiiB Troja Tideri , pro tota 
dizil) : mn» et purpurea , et de 
^emnit Penica, ita ut gravari se 
diceiet. » Hasd. 

1 7. j4tiaiieis, De his dictum VIII9 
74* Erant e lana auro intertexto. 
Habd. 

XX. i.Suo.L. XXXV, 17. H. 

9. Ut iictmus, Cap. 3i et 41 1>" 
biri hajos. Habd. 

3. Crueimiur, Accenditur, tundi- 
tiirque. Hamd. 

4« Esartnutur, Denquamatar , 
\ toUmitar. Hard. 

S. ArgtiUo wo. Argentum vi- 
pamm et natiyum, in metal* 
lontm venif repertnm, quum aquai 
•cillaates niminm rigant, et, at 
ideai hio scriptor ait, yomica li- 
qnoria aitemi : hjpdrargyros antem 
factitiom, qnod e minio fit. Dai.. 



6. BractMs^Tenues auri laminaa, 
quibus «s inauratur. Hahd. 

7. Talem quaUm, Cap. proxime 
superiore. Habd. — Broter. taUm 
omittit. Ed. 

XX{. T. Ut omittamut Indicum 
atque a formicit aut gryphihus^ etc. 
( sic prius ). Dele conjunotio- 
nem atque , et lege hoc ordine : 
« ut omittamui Indicum a formi-' 
cis , aut «pud Scy thas gryphis eru 
tum , ■ ex scripto codice. Piwt. 

a. A formicis. Ut dictom est, 
XI, 36. De gryphibus vero aurum 
efTodientibus, abripientibusve apud 
Arimaspos Scytbi» populos, vide 
Herodot. Thalia , III, n. 118, 
pag. 907, et Melpom. IV, n. iS, 
p. 939 ; Plininmque ipsum, VII, ». 

3. Aut gryphikus apud Scythas 
tnttum, Voas. et Piotiani liher ; 



64 C. PLINII NAT. HIST- 

ut in Tftgo^ Hispaniae, Pado Italiae, Hebro Th 
Pactolo Asiae, Gange Indiae. Nec uilum absolulius 
est, ut cursu ipso trituque perpolitum. Alio mo< 
teorum scrobibus effoditur, aut in ruina montium. 
utraque ratio dicetur. Aurum qui quaerunt, ante 
segulium^ tollunt ' ita vocatur indicium. Alveus Ii 
arenaeque lavantur, atque ex eo quod resedit, conj 
capitur. Invenitur aliquando in summa tellure prc 
rara felicitate : ut nuper in Dalmatia principatu N 
singulis diebus etiam quinquagenas libras fundens. 



« ant apud Scy thas grypis erutQin. • 
Vidrtur gfjpos dixisse, quod alii 
grypkes^ Grseci ypuirac- Nec dubito 
quin et sic scripscrit lib. VII , s : 
« Produntur Arimaspi , qoos dixi- 
mus, nno oculo in fronte media 
iiisicnes, quibus assidue bellum 
esse circa metalla cum gr^^pis. • 
Lib. X, 49 • ■ Pegasos equino ca- 
pite volucres et grypos. ■ Gboh. 
— Gryphis. Ita MSS. non gryphibus. 
Sic Plinius iterum 1. c. Hard. 

4. Tago, Plinius ipse, IV, 17 : 
• Tagus auriferis arenis celebra- 
tur. • Ovid. de Pbaethontis incen- 
dio Metam. II, v. a5i : « Quod- 
que suo Tagus amne vehit, fluit 
ignibus aurum. • Jam desiisse are- 
nae eas dicuntur. Ha.rd. 

5. Nec ullum absolutius aurum 
esif cursu ipso. Voss. « est, ut cursu 
ipso trituque perpolitum. » Habent 
et Acad. Men. Gudianusque par- 
ticuUro. Ut et Pintianus : sed pras- 
terea ejus liber attrituque, Groh. 

6. Alio. Putei fossse sunt, per 
quas ad cuniculos iter est , meatus- 
que subterraneos quibus ad metalli 
▼enam pervenitur. Hard. 

7. Segullum, Nos marmam voca- 
muf terram eam , qnae aobesse seu 



latere aurum indicat. H. — ] 
adhuc est seguillo, Ed. 

8. Ut nuper. £t inde sir 
est olim esse Romam transi 
quidquid auri signatum i: 
tis fuit. Vide Gothofr. 
Th. X , t. 1 3 , de metallis , 
Nec minima pars accessit 
Macedonica, similibusque ' 
CasAiodorus in Chronico s 
an. U. C. 596, M. iEmilio 
C. Popilio LsBuate coss. Di 
Macedonia instituta. Liviu 
« Metalli Macedonici iuge 
gal. » EDacia siroiliter pei 
auro argentoque tributun 
fodinis abundaret , auctor 
sar B. G. V; etsi nondun 
roam provincise redacta foi 
dona socioruro exterarum 
tium. Adde fodinas Galli 
Cemeno monte, e Tarb< 
Alpibus in Salassis, de quiJ 
bo,IIIetIV, etCod.Thi 
lege 9, Asturiae , Gallseciae 
niceque , unde conimercio ] 
mox belli jure Romanoru 
subacte , ac tributi nomin< 
cena millia pondo singu! 
praistitisse , mox dicuntur 
Hard. 



LIBER XXXIII. 65 

mi inventum est in summo^ cespite, alutatium'° si et 

auro ea tellus subest. Caetero, montes Hispaniae aridi 3 

stenlesque, et in quibus nihil aliud gignatur, huic bono 

coguntur fertiles esse : quod puteis foditur*\ canalicium 

vocant, alii canaliense; marmoris glarese" inhaerens, 



9. Qmum jam inventum in summo, 
Jlennolaas obseirat antiquam le- 
ctioneiii esse non quum jam , sed 
^vmmi qnasi hoc sensu , terrani il* 
lam gnmmi similem, cui sohsit aa- 
■nm , in snmmo cespite repertam 
^ocari aiutationem, Et sic mecum 
iacinnt MSS. Scrihe : • ut nuper 
in Dairaatia principatn Neronis, 
«ngulis diebns etiam quinquagenas 
libras fundens quum minimum in- 
^entum est in summo cespite. » 
Hisi et maiis ad quinquagenas, Nam 
]f>leriqae et quinquagenas. Gbojt. ^ 
^ummi imventum est. BroL conjicie- 
Biat Tocalam unam excidisse, ita ut 
l^endnm esset : « si gammi inven- 
Cnm est , etc. • Per gummi autem 
anteliigendam ipsam telluris con- 
^Teta crustam, metnlii nnntiam; 
siabis gangue. £d. 

10. Alntaiionem vocant si et auro 
«■ telisu subest. deterutm (sic prius). 
Toas. « talatatium Tocat si et au- 
at> montes , etc. » De prima autem 
Toce dccemere non est Balucaceum 
^eniebat in mentem a balace Yei 
balmem , apud Justinum , nostrum , 
Martialem. Ilem, Alutiatum , ex 
lib. XXXIV, 16 : ■ inaurariis me- 
tallis, qu» alutia Tocant. • Sit igi- 
tarv donec certius quid sit et nie- 
lios, « Alotiatum Tocant, si ei auro 
et tellos subest. Gsetera montes 
Uispaniarnm aridi stertlesque, et 
in qnibas nihil aliad gignatui*, huic 
bono fertiies esse coguntur : » hoc 
cnim postremo ordine in Yossiano. 

IX. 



Groh. — Aiutatium. Suhintellige , 
appellatnm ita , si auro , quod tellus 
ea occnhet, idem tellaris genna 
gumminosnm subest. — Aipeus, 
Scriptura haec est sincerissimi cod. 
Reg. s 9 csBteris anteponenda non 
lihris modo, sed et conjecturis 
emditorum. In Tulgatis bactenus 
exeroplarihus sic legunt : • alTCUS, 
uhi id est, arenseque laTantur. . • 
AlTeum lavari , ridiculum est. 
« Conjecta capitnr, nt aliquando 
inTeniatur in summa tellure pro* 
tinus. » Quid ergo ? defossis ad 
summam altitudinem puteis, in- 
Tentoque alveo, conjectum ex eo 
capitur, oum in summu tellare sit 
aurum ? « Quinquagenas lihras fun- 
dens , quum jam iuTentum in snm- 
mo cespite. Alutationem Tocaot, 
etc. • Gimmeris tenebras. Alnta- 
tium quldem quid stt, aut cur ita 
nuncupetar, decernere haud facile 
est : at atutationemexplanare, num 
expeditioris opera ? L. XXXIV, 47t 
Plinius, • in aurariis metallis, quas 
alutia Tocant, inTeniri • plumhnm 
ait : alutatium, quod MSS. prse se 
feraut, iode deriTari haud temere 
suspicari licet. £t legit quidem Her- 
molaus parlter, « Gummi inT. in s. 
cespite, alutationem Tocant. » H. 

1 1 . Puteis. Rotundi putei , ies 

puiis, a Romanis effossi Tisuntar 

adhoc in multis Htspani» locis, ot 

Riotenlo, etc. Cf. Bowlss , Introd. a 

Viust.natur.d* Espagne^ P-^7- Ei>- 

is. Marmorit giarem iniuerens. 

5 



6t) C. PLINII NAT. HIST. 

non iilo modo'\ quo in Oriente sapphiro atque 
baico'V^liisqu6 ^^ gemmis scintillat, sed micas ampl 
marmoris. Vagantur hi venarum canales per 
puteorum' ,et huc illuc, inde' nomine invento, tell 
4 ligneis columnis suspenditur '^ Quod efFossum est, 1 
tur, lavatur, uritur, molitur in farinam , ac pilis '^ ci 



Idaoruni mtnnorisaren» adhanret : 
non qoemadmodum Mpphiro ac 
Thebaico lapidi : sed arenas mar- 
morit aroplecdtur, qnibus sorde- 

tcit. H4BD. 

r3. Modo. Scipphinis , ot dicetur 
XXXVII , 39, aureis punctis col- 
lucet : Thebaicus lapis XXXVI, 
i3, aoreii guttis interatinctus. Hic 
arena marmoris auro inseritur. — 
Hunc locnm sic hahent libri editi 
et MSS. in primis Beg. s. SaU 
masiotamen ealectio non satisfacit. 
Sic emendat in Solin. pag. 107$ : 
« Marmoris(quodnam autem? nam 
de marroore adhuc >nihit hactenus 
Tcl leviter delibatum) : ■ glarese in- 
hsrens , » (cui vero ? marmoreane 
marmor inhcret ?) « non il^ modo 
quo in Oriente sapphiro', atque 
Thebaico , aliisque in gemmis scin- 
tillat » (bene habet; scintillat mar- 
mor in gemmis : nam id ▼erbom 
referri ad nomen quod proxime in 
recto est, et Plinii stylum sapit, et 
art ipsa poscit, hoc est, gramma- 
tica) : « sed micans amplexu mar- 
moris; • lepidom et istnd : mallem 
amplexn aurimarmor micare,quod 
▼erius est. Hard. 

1 4. /4lqiu Thebmico. Talemarmor 
auro scintillans videre est in regiis 
SBdibus Lupar» , le Louvre. Auri na- 
tiYi venas in iis rapibus , quas ^crar- 
xeuses, granitiqwi , Ycl tchisteuses 
Yocant^ repefiri notum est, et aKos 



lapides auri granulis inter 
micare. Ed. 

1 5. Hi venarum can, per 
vmgantur et iatera puteorum, 
in nostro apographo, « vaga 
venarum canales per latera 
rum. » PiNT. 

16. Inde. Auri canalicii. 

17. Suspenditur. Ne fossoi 
obruat. Hard. 

18. Quod effossum est, 
tur, etc. Legend. « Quod el 
est, tunditor, lavatnr, nriti 
litur' ut farfna , ac pilis ct 
vocant argerttum qood exii 
nace. » H. e'. 6ir&pct( ot^pcTc 
Tflii. Sai.v. — Acpilis. Pilom 1: 
instrumentum est , quo quid 
seu mortario tunditur, pint 
His aorum in farinam subig 
primum pistillis molatur, 
lavelur, ac postremum oratu 
ex Agatarchide, apnd Phot 
Bibl. cod. CCL, p. i34i. 
codicis in primis verba sylla 
integra fide repraesentamus. 
tum a Tulgatis discrepent « 
ribus, qnam sint hiec yix 
facienda , arbitrii legentium 
sic enim exhibent : « Quod 

sum est molitur in fi 

Nam qnod ad pilas cudui 
lascudem vocant. • Promptu 
cuiqueest animadvertere hai 
« ad pilas cudunt, apilascui 
ex tngrata repetitione ejusde 



LIBER XXXIII. 67 

Vooant argentum '^ quod exit a fornace: sudorisque, qui 
e camino jactatur, spurcitia, in omni metallo scoria ap^ 
peliatur. Haec ''' in auro tunditur, iterumque coquitur. Ca- 
tini fiunt ex tasconio'". Hoc est terra alba simihs '* argillae. 
Keque enim alia afflatum , ignemque et ardentem mate- 
riam tolerat. Tertia ratio opera vicerit Gigantum. 5 
Cuniculis per magnsi spatia actis cavantur montes ad 
lucernarum lumina. Eadem'^ mensura vigiliarum est : 
muitisque mensibus non cemitur dies. Arrugias id g^nus 
i^ocant'^ : siduntque rimae subito, et opprimunt opera- 



tentia»^ • ac pilis cudunt, ■ iMta 

cooflataque ene. Seqoitur : .« «rgeii- 

tDm, qaod exit a fomacis «odore* 

Qu« 9 catino jactatnr spurcitia , in 

omat' metallo Tocatnr acoria. • At 

camiaiiin hic orones MSS^'pr«fe* 

Tnnt : etai catinnm qooque Mtibi 

liand lagi^ lerendum est. « h$bo m 

^aorooo^itnr iteroin aclundimr^»' 

immo priaa tnnditnr, quam toqni- 

tor : nam ideo tundttur, nt in ra* 

vienta comminuatur, qno faciiins 

coquatnr, nt in anro ipsty flt. Sal** 

masii ia'Solin. p. 1079 (nrqoid 

prstermittam) haec emendatio est.' 

« Vocaiit argentum quod exit 6 

fomaee , sed auri. At qoae e camino» 

jactatnr sparcitia , elo. • HjBn. — 

PUii cudnni. Brot. ex Reg. cod. 3 ; 

poit Salmas. piiu cuditur. Eni 

19. f^ocant argentum , qunHi exit 4 
fonimcg. Aarnm jfnit argento^ mix* 
mm: aain,nt mox iobjicltur,iterum 
tonidebatiir, coquebaiurque , ut au- 
rnm ilid^ scikicet purnm eiicerent. 
Sed nhnirnm, nt clicitur, cap. 3 3 c 
• Omni anro inest argentomiTario 
poildere, alibi dena, alibi nona, 
aiibi «claTa piirte. « Hahd. — fV 
emtu mrgemtumt etc. Nam omni auro 
permivtiim aiKentnm est plns mi- 



niM : hoc autem, dnm aumm ptuiia 
violentitsima fiquesdt, extra for- 
nacis ardore e catino ejicitoTj Dai^. 

91 . /fiar.-Straba ▼idetur in, id 
TiXeKTpov vocare. Hard. 

si. CaiimfiuM^ etc. Sic legend. 
« Catini fitint ex tasconio ; lioc eat»' 
terra alha aimiiis argillsB : neqim 
enimf alia flaturo ignefaique ct ar»- 
dent^m materiam lolarat. «fit quod 
prnceditita (jegend. « H»c iiLaiiro- 
tnndifur, ilemtnf itemmque co* 
quitor. » SALikAls. -^ Caiimjwmi^ 
etc* Oatinus vas est, in qno mate*^ 
ria coquitur. Nunc (bsaami et'COD* 
cham vocant. H.-^7ajocMffo. ManeC 
edamnunc Hispauis nomen -iateo^ 
expurgatio; aobis -creuMeit coup^ 
rel/e, Eo. 

sa. Hoc fstierra aUa limiiis an^ 
giiiat. In apographo nostro , • hofr 
est terra ailni simiiia argill»^ • et 
pauloposl aperiBitos f'non operarios- Y 
neutro niodo legendum' reor, sed< 
offerat, nt non* multo post.: .« liic 
voce ictnve evocari julxt operal. • 
PiNT. — y4iia afflatum. Br. ez MSS: 
Regg. et ed. pr. diiafiaUtni. £d. 

i3. Eadem. Quamdin iahot is^ 
durat, tamdianoxi.est.0ARD.-.- . 

■9 4'. y^rrugku id-.gBnm ftocani. Id 

5' 



68 C. PLINIl NAT. HIST. 

feps*^ : ut jam minus temerariiim videatur e pro 
maris petere margaritas : tanto noccntiores fecimus t 
Relinquuntur itaque fornices crebri montibus sustin 
6 Occursaht in utroque genere siiices. Hos igni et 
nimpunt*^ Sflepius vero, quoniam.in cuniculis va]: 
fumus stranguiat, caedunt fracturis gl iibras fere a| 
bus '^ : egeruntque humeris noctibus ac diebus , per 



geniu cnoicaloralii , ■ nncle auram 
effoklhar, » aknigias Tocant. Et tox 
ea Flaqto nota Anlnlaris acena po- 
strema : • Numquam dabo auram , 
niii'fo<KamBoviterarrogiam. »11. 
^ Armgims, Broterius auctor est 
etiaiiinnnc id nomen in Hiapania 
•ervari, obi arm^la.dicttor metal- 
lica fodina proftmdiMiofia. Ed. 

%B-i'Et opprimunt operanas. Voss. 
cod. optmtos : aed dnabns snpra 
Itttfralis pictis posterior manas' 
ostendtt mainisse . op«raiUe$ , ut 
est in ^ibnsdam MSS.: Frastra- : 
fn emo s enim vdtns, t|uippe^sas 
cjosdem, propria quadam hojus 
verlN ratione : lib. XXVI 96:1« Se« 
dere aamque in scholis optetos, 
gratius <iaam ire per solitudines. • 
Necpte aliter in II .£neid. • sicco 
MibdoctSBlittorepappes. Connubiis 
arvisque novis operata juTentus. • 
Horatius, lib. I, Epist. a : • Id 
eote curanda plos ssquo operata 
jowentus; » id est». operans^ in. 
pMBsens occopata. Opemios et liber 
Pintiani, qood iUe frostra motat 
in opetms, Gboh. 

af>. Hos igni -.tt aceto rumpunt. 
Vide qo» in eam rem diximus» 
XXIII, 17. Haed. 

«7. Cmdtmt fraeUuris CL libras 
ferri terram agentibus (sic prios). 
Fractards , non fraeturiSf in scripto 
dodice , et Terbam terram non le- 



gitur ibidem. Videtur autem 

rium esse genus mallei prKgi 

quo saxa montium rupesqui 

pantur ac frangantur. Uisp 

mmdana appellant. £sse autc 

ctariiom genus mallei ipse nor 

infra monstrat dicens, iisde, 

leis. PuiT. — Caaiant, • Nc 

rampunt, m ted cssdunt p 

fractseque silicis moles fere 1 

braram ci* pondo. Fecimo 

loco Diedicinam, partim doi 

teram exemplariom , part 

cQujectora. In libris hacteoi 

tis : « Ssspios Tero . . . csdunt : 

ris OL libras ferri terram j 

bos : • obscura admodum , ^ 

tius uulla sententia. Abest ' 

tirram^ et a Reg. 2 cocL et 

qucm Pintiauus viciit. In C< 

mutiius loctts* • facturis 1 

agentibus • tantum repraei 

Nof leYi muratioue syllabi 

iu alteram affinem /ere ^ 01 

alias perobscursB lucem , ut 1 

attulimos. Nam quod fraeta 

soo exemplo legisse se Pir 

contestatur, malleique genos 

tat esse, commentum est, 

illud quidem ad sententi« 

nationem utiie. Nec vero 

suspecta Pintiani fides in alte 

jos capitis loco, vitiato sa 

bonc diem maxime , cui et ui 

mi fecimusmedicinam. Qoun 



LIBER XXXIIl. 69 

bras proximis tradentes : lucem novissimi cernunt. Si lon- 
gior videtur silex, iatus sequitur fossa '^ ambit<{ue. Tatiien 
in silice facilior existimalur opera. £st namque terra 6x 
quodaiQ argillse genere, glareae mixta (candidam vocant) 
prope inexpugnabilis. Cuneis eain ferreis aggrediuntur, et 
iisdeui malleis'^ : nihilque durius piitant, nisi quod inter 
omnia auri fames durissima est. Peracto opere, cervices 
fomicum ** ab uitimo Ccedunt. Dat signum ruina ', eam- 7 
que soius inteiligit in cacumine montis ejus pervigit. Hic 
voce ietuve evocari jubet^* operas, parijlerque ipse de- 



libri editi pr» se ferant : • Si luu- 
gior Tidetur silex , latas sequitur. 
FoKtam arabit quiete. Tamen in si- 
lice, etc. » Neqne editi modo, sed 
et Reg. 3 cod. aliique : ipse in «uo 
exeinplari legisse se contestatur, 
iatas cadiiur : legique deinde jubet 
ex conjectura, fossa anibiente, At 
legi scribique yerius est certe qui- 
dem , propiasque ad vestigia vete- 
ris scnptursB , utiedidimus, • latus 
sequitur fossa, ambitque r » quam 
et saa tam ei loco constet senteh- 
tb , et illad qtuete ex priore syllaba 
Tocis subsequentis tamen^ natum 
▼ideatur : et fossam pro fossa ex yo- 
cabolo ambitqtte. Sic Agatharchides 
apod Photium cod. i5o, p. i34o, 
abi de iEgyptiis aurifodinis agit, 
conicolos agi monet, non rectos 
illos quidem , sed modo sorsum , 
modo deorsum , nanc ad stnistmra 
latos, nunc in obliquum transyer- 
Bomqne : Kat T^f&vcuei ^i^ 'ril; tti- 
Tpac ^TTCYOfiouc irXeicvoc oO» i60uc« 
dEXXoTt (&tv dEvtt ^tori ^i xaTUT^pu* 
irscXtY ^i ctc iuttvu[4ov xXiaiv jv{otc ^t 
«xoXiav xAi ^iccpa(x(& JvDv , etc. H. 

98. Latus sequitur fossa. A laterc 
dcinde fossa fit, ambitqoe fo^sa si* 



iicem , « et evitat, quia longior est 
et caedi difHcitis. • Hard. 

^g. Et iisdem maUeis. Quibus ci^ 
dunt silices , ut antea dictum est. 

HiHI). 

3o. Cerpices fomicum, Terren'a 
fornicum fulcra , seu fulcimenta , 
sumroa ipsorum parte, qua forni* 
ces proxime attingunt, ac sustinent, 
ibi casdunt : ut fulcris deficientibas 
mons subsidat. Hard. 

3i. Dat signmn ruinUf eamque so- 
lus int, in ^cacumine , etc. Libii ante 
Hard. editi, dantque signum rui' 
nar, etc. Gronoy. ita legendum 
censebat : « Peracto opere ceryices 
fomicum ab oltimo caBdunt : id 
signum ruinas , quod solus intelli- 
git, etc. • Ed. 

3a. flic voce ictuve repente opera» 
rios revocari juhei (sic prius). Bre- 
▼ius in yet. apographo : « Hie voce 
ictuve evocari jubet operas. • Ptwt. 
— i^oce ictuve. Forte etiam ^voce tin^ 
nituve. Gbon. — Hic 'wtee ictilfve 
evocari juhett etc. In Reg. cod. 9 , 
« hic voce neve evogari jobet ope- 
ras : » corrupte. Forte , « hic vocci 
uutuvc. » In editisy of/erarios^ mi- 
nus probe. Hahd. 

5^ 



zo 



7a C. PLINII NAT. HIST. 

oninevitiuminsportis. Id genus terraeurium vocant^^. Krgo 
per siiices calculosve ducuntur,eturium evitant. Ad capita 
dejectus^^ in superciliis montiuro piscinse cavantur : du- 
centos pedes in quasque partes, et in altitudinem denos. 
Emissaria^^ in his quina pedum quadratorum temum fere 
iinquuntur, et repleto stagno, excussis "" obturamentis 
erumpit torrens tanta vi , ut saxa provolvat '. Alius etiam- 



Sensamqoe ait esAe pendentes ope- 
rarios obTiam terram manibas tra- 
berey ad omen et judicium, an 
firma sit ad sustinendas trabes , an 
vitiosa et tenerior. Perinde quasi 
id manuum yei oculorum , ac non 
ferramentiy boc est, fossorii pu-> 
tius instrumenli judicium sit : aut 
latiniB ferre possint aures, « manus 
trabi ad omen, » ubi terram ma- 
nibus extrahi sententia sit : aut de- 
nique yel OEdipus ipse capere pos- 
ait, quid sit « trahi manus, ut vi- 
tium importent. ■ Adde audacioris 
esse conjectursB, qu» voculam ut 
adjiciati csterasqne loco permutet: 
• ut terrsB vitiuni impurtent. id ge- 
nus, etc. » quum « vitium in por- 
te , • vel « imporlent. Id genus ter^- 
r» » libri omnes exhibeanr. Reg. 3, 
et Lugd. « manus trahuntur ad ho- 
mines , vitium in porte. » Perpeu- 
sis rite singulis , nihil vendibilius 
nobis occurrit , quam quod propo- 
suimns. Vitiuni euim hic designari 
necesse est illud ipsum , de quo 
statim subjicitur : Id genus terrce. 
Vitiosam igitur terram ac tenerio- 
rem necesse est subintelligi, quse 
extrahatur manibus operarum, in- 
geraturque in sportas, quas per 
manus proximis tradant , ut ege- 
rant. Uahd. — Manus trahunt , etc. 
Ita hunc locum despcralissimum 
emendavit eruditus Harduinus, nec 



infeliciter. Mallem tamen nuum tra» 
hunt; nam' quum per funes eundom 
sit , et plenis sportis graves ascen- 
danty manibus superiora funium 
apprehendunt, et se suaqne onera 
trahunt. In MSS. Regiis et edit. 
principe, manes. Bbot. 

47. Urium tfocant. Sic MSS. 
omoes, non dlpaibv, ut votunt : 
quanquam istud fortassis Hispani , 
qnorum fodinas metallics nunc ex- 
plicantur, eodem significatn acoe- 
perint, quo Grasci depaibv, nt ea 
voce terram laxam, bibulamqoe 
signarent. Habd. 

48. /4d capita dejeetus f etc. Ad 
locum , nnde aqua primum dejici 
incipit in convallem. Hahd. 

49. Emissaria, Aditus per qoos 
aqua e stagno piscinave emittitur; 
nus veruacule dicimus i'ou¥erture 
d'une ecluse par ok se dScharge mt 
dtang, Sueton. in Claud. cap. xx : 
EmLssarinm Fucini lacus, Hard. 

50. Excussis obluramentis, Sub- 
latis molibus, quae aquam cohibe- 
bant. Nos pro obturamentis cata- 
racta utimur, qua adducta , omnis 
aqua effluit : lever la bonde d'un 
dtang. Har». 

Si. Vt saxa pervolat (sic prius}. 
Scrib. ex codd. provolmt, Teren- 
tius Andria : « jam ego bunc in 
mediam viam Provolvam, teque 
ibidem pervolvam in luto. ■ Grox. 



LIBER XXXIII. 73 

nnm in planolabor. Fossseper quas^' profluat, cavantur: 
agoeas vocant^^ : eae stemuntur gradatim ulice. Frutex 
est roris marini similis, asper, aurumque retinens. Tja- 
tera ciuduntur tabulis, ac perpraerupta suspenduntur^^, 
canali ita profluente de terra in mare. His de causis jam 
promovit Hispania. In priore genere^^, quse exhauriun- 
tor immenso labore, ne occupent puteos, in hoc rigantur. 
Aurum arrugiaquaesitum^^ non coquitur, sed statim suum^ 
est Inveniuntur ita massae^'. Nec non in puteis etiam de- n 
nas excedentes libras. Palacras ' Hispani , alii palacranas : 



53. Per qiuu, Gron. et Al. ante 
Hard. in quas, Ed. 

53. Agogas tfoeant, MSS. agan" 
gts, Neque vero hic graeca quseruD- 
tor Tocabula , at Salmasius putat , 
in Solin. p. 1076 , sed barbara et 
Hispana. Habd. — Agogas vocant, 
Brot. ex Regg. codd. et edit. princ. 
ogoKgas, Ed. 

54. Ea sternuntur gradatim. Fru- 
texest ulex (tic olim). Lege ex Voss. 
cod. « eas stemuntur gradatim uli- 
ce. Frutex est roris marini similis. » 
Qnod et e suo suggessit Pintianus. 
GRojr. — Frutex. Cateris auctori- 
Inis ignotus. Hard. — Frutex qui- 
dam nobis dicitur UUx Europceus, 
atper quidem , nequaquam vero ro- 
ri marino sirailis. Ed. 

SS.Suspenduntur. Canteriis, aliis- 
que ligneis machinis canales per 
loca praerupta suspenduntur in 
«ere. Hakd. 

56. Promopit. Propius mari ad- 
moyit « puteos suos, fossas et ca- 
nales. » Hard. 

Sy. In priore genere. Quum aqua 
pnr canales a vertice montium de- 
docta fluit. D41.. — In priore. Hoc 
cst, quod puteis foditnr : id eiiim 
pHinum aori inveniendi genus, su- 



perios est ab auctore explanatum , 
cap. ai. Hard. 

58. Aurum arrugia quassitum^ etc. 
Hoc est , cunicnlis per magna spa- 
tiaactis, quibus montes cavantur : 
hos enim cuniculos arrugias vo- 
cant, ut dictum est antea. Hard. 

59. Suum. Sui quasi juris, jam 
purum, integrum : quod, ignem 
non desiderat. Hard. 

60. Inveniuntur ita massce. Etiam 
centum marcarum^ ut ex Alberto 
Magno supra diximns. Hard. 

61. Palaeras, Reg. 3, « Palacas, 
alii palacnmas. • Has voces , pala- 
cras, ballucem, casterasque, ortas 
e graecis fontibus credi Salmasius 
jubet, in Solin. p. 1076. Credant, 
quibus ille jusserit. Nos interim 
Hispanicas fuisse adseveramus , et 
peregrini oris. BallucaB mentio in 
cod. Theod. lib. X,tit. 19, de Me- 
tallis; lib. III, «de auri erueodi ex 
metallis potestate.» Est autem bal- 
loca , sive balluce , ut Plinius in- 
nuit , arena aurosa , seu minuta 
raraenta nondom excocta, quae 
ttoXXtiv (&Ei(i>9iv fx*^> ^^ Grasci no* 
taront. Philoxenos in Glossis : bal- 
luca^ dxuvtuToc yii iq xP^^^^^C* ^'>* 
bi : Xp09a|X(4.oc , Bailuca. Jostinos, 



74 C. PLINII NAT. HIST. 

iidem quod minutum est, balucem vocant. Ulex siccatus 
uritur, et cinis ejus lavatur substrato cespite herboso, ut 
sidat aurum. Yicena miilia pondo ^ ad hunc modum anni& 
singulis Asturiam atque Galiaeciam et Lusitaniam pnestare 
2 quidamprodiderunt, ita ut piurimum Asturia gignat. Neque 
in alia parte terrarum tot saecuiis haec fertiiitas. Italiae 
parcv vetere interdicto patrum , diximus : aiioqui nuUa 
fecundior metallorum quoque erat. teiius. Exstat iex cen* 
soria Ictimuiorum aurifodin» , Verceiiensi agro, qua ca-* 



lib. XLIV, cap. i , ubi de amnibus 
Hispams : « Plerique etlam divi- 
tes aurO) quod in balucibus ve- 
hant. » Hesychio, BocXXi^, ^fOQ 
est, minutus calculns : quoniam 
balluca aurum est in ramentis, mi- 
nutisque ^ihfyiaavt, Alteram autem 
Tocem paiacras^ vel palacasy pariter 
esse Temaculam, Hispanique oris 
ac soni , Strabo ipse haud obscure 
significat , apud quem haec vox di- 
minuta occurrit , iib. 111« p. i46 : 
£v ^t Tclc (loiy^aot tou xpoiou f aolv 
tOpiaKcaOai irort kx\ iQp.(XiTpiaiac 
PttXou^, &i xaXouat 'iraXaf, C-tKpa; xa- 
6ap9ifi>; ^80p.tvac. 4>a9( ^k xal XiOuv 
ax^^0(4.ivuv i&pi9xciv pttXotpta OnXaic 
Sfiota. « Caeterum inter auri ra- 
menta aiunt inventas aliquando se- 
libres glebas , quas ipsi palas no- 
minant, exigua purgatione indi- 
gentes. Ferunt etiam lapidibus 
fissis inveniri glebulas uberibus si- 
miles. » H. — Palacras Hlspani , 
aiu palacranas. Brot. ex Reg. cod. 
1 et 3 , « Palacas Hispani vocant , 
alii palacumas. » £d. 

63. Plcena miilia pondo. Auri 
vicena millia pondo efficiunt gal- 
lic« monetSB libras 18,900,000 , 
ut auctor est Broterius , nunc vero 
pccuuiae summa paulo major est. 



Mox pemitarty non prtestare^ tegi ju.— 
betPintianuSy sed repugnant MSS. 
nec commodior, ut eidem videtur» 
illa iectio. Gron. et AI. ante Hard . 
tradiderunt^uovL prodiderunt; Plinio 
cerie utraque familiarissima locu- 
tio. Ed. 

63. Itaiite parcitum est (sic prios). 
Paucioribus verbis et emMMktio* 
in nostro apographo , « Itali» parci 
vetere interdicto patrum diximnSy» 
ut qui parcitum supinum a pam 
deducunt et ad confirmationem 
sententi» su» hunc Plinii locnm 
afferunt , nihil dicant. Piht. 

64. Dixim us.hih.lll suh finem» 
cap. a4' De Salassorum forte me* 
tallLs id senatusconsultum latum 
est, quas capta sunt ab Appio Claa' 
dio Pulchro cos. ann. U. 61 i,teste 
Strabone,IV, p. ao5;et Epitome 
Livii , XXXV. Habd. 

65. Ictimutorum aurifodinm ^ etc. 
Strabo, V, p. a 1 8 : Kai iv OOtpxiX- 
Xai( x^uaopuxiov i^v. Kco|ad ^* i^licXii- 
atcv lx70Ufit,ouX(k>v, xxi TauTD( mm^ia;. 
«Erat et VercelUs aurifodina : est 
autem is vicus prope Ictimulosi 
qui et ipse vicus est. • Videtur a 
mulis Icti cujuspiam , ibi stabnlatts, 
loco nomen Iisesisse, quasi ad Idi 
mulos. H\RD. 



LIBER XXXIII. 75 

3 plus quinque milUbus hominum in opere 
iberent. 

.urum faciendi est etiamnum' una ratio ex au* 
', quod in Syria foditur pictoribus, in summa 
i colore, sed fragili, iapidum specularium mo- 
sratque spes Caium principem avidissimum 
dbrem jussit excoqui magnum pondus : et plane 
I excellens, sed ita parvi ponderis, ut detri- 
ntiret, illud propter avaritiam expertus; quan- 
pigmenti librae x. iv permutarentur ^ : nec 
itum ab ullo est. 

)mni auro inest argentum vario pondere j alibi 

nona, alibi octava parte. In uno tantum 

Ilo \ quod vocant Albicratense , tricesima sexta 

litur : ideo caeteris praeest. Ubicumque quinta 



fus quinque millibus 

Ne forte pnblicani 
5 totum auruui pror 
insB exhaurirent. At- 
liassisin Sardiniam, 
is prsesertim argen* 

, metalla transfce- 
. 6 , tit. 19 , lib. X, 
( qua navis. Hard. 
leiiam Una (sic olim). 
'etiam nunc una. Pin- 
n. Grov. 

g^ento. Si^e arseni- 
. sq. c. 56. In Ponto 
icribitVitruviusVII, 
Hoscor.V, lai, et in 
onti. Hard. — Ex 
Auripigmentum re- 
;itur Arsenic sulfure , 
'arsenic, etc. nostris 

orpiment ; infectori- 
: et pictoribus maxi' 

£d. 
^uem Caligulam ▼o- 



cant. De hujus aviditate pecaniaB 
conf. Suet. xlii. Hard. 

4 . Auripigmenti liSrte X. IV per- 
mutarentur, Hpc Q5t , deDariis qua- 
tuor. Prius lihrte XIV legebatur» 
nullo sensu. H. — Nempe gallic» 
monetsB nostrv libras tres cum ali- 
quot assibus. Bbot. 

XXIII. I . GaUim metallo, Auro. 
Albicratense Tero appellari suspi- 
camur ab Aibioacis , sive Alebece 
Reiorum Appollinarium , de qua 
diximus in lib.V. Fuiflse et in Ce- 
meno Gallis monte auri fodinas, 
auctor est Strabo lib. III, p. x46; 
et in Tarbellis quidem eximias 
lib. IV, p. 190. H. -— Albicratense, 
Brot. ex Reg. cod. a et edit. prin* 
cipe , Albucrarense ; et hoc quidem 
aurum com eo qaod in Tarbellifl 
quaerebatur, idem esse existimat. 
Fnere autemCeoiejBimoQtis aarifo- 
dina, abi cooflaant laan acRho- 
danus. Eo. .. 1 



76 C. PLINII NAT. HIST. 

argenti portio^ est, electrum^ vocatur. Scrdbes^ ei 
riuntur in Canaliensi. Fit et cura^ electrum argei 
dito. Quod si quintam portionem excessit, iiicudib 
resistit. £t electro auctoritas , Homero teste , qui A! 
9 regiam auro, electro, argento, ebore fulgere trad 
nervae templum habet Lindos, insulae Rhodiorum, 
Helena sacravit calycem ex electro. Adjicit historia, 
mae suae mensura. Electri' natura est, ad lucer 
lumina clarius argento splendere. Quod est nativu 
venena deprehendit. Namque discurrunt' in cal 



s. Uhicumque quinta argenti por' 
tio. Fuisne hujusmodi auruin, quod 
ediclo Ludovici XII, GAlliarum 
regift , ab aurificibus iu signa , YaAa> 
csteraque opera adhiberi posset 
impuue , ac sine frande , scribit Sa- 
Totus de Nummisy P. II, cap. 9 , 
p. 84* Hard. 

3. Eiectrttm. Gallis, ele l'or basy 
quasi aurnm deterioris nots , pro- 
pter admixtam argenti quintara 
portionem. Itidor. XVI, a3 : « Ele- 
ctri tria sunt genera : unum... quod 
succinum dicitur. Aherum metal- 
lum, quod uaturaliter invenitur, 
et in pretio habetur. Tertium, quod 
fit de tribtts partibus auri , et ar- 
genti una: quas partes,etiam si na- 
taram resolvas , inveuies. Unde et 
nihil interest , natum sitan factum : 
et utrumque enim ejusdem naturs 
est. • Servius quartn modo argenti 
portione admixta electrum fieri 
ait. Vide et Strab. loc. cit. Hinc 
nnmmi electrei apud Lamprid. in 
Alex. Sev. p. laa : ■ Alexandri ha- 
bitu nnmmos pturimos figuravit : 
et qnidem electreos aliqnantos : 
sed plurimos tamen aureos. • Et 
electrtna patera» apud PolHouem 
Trebellium in Quietu , pag. 19:1 : 



« Pateram electrinam , qua 
dio Alexandri vultum ha 
Hahd. ^- Electrum ofooat 
electrum , Broterio teste , 11 
nummis videre est, prassert 
thaginiensibus. Kd. 

4. Scrobes. Scrobes , qua 
ctri, seu auri genns, con 
in canaliensi anro inveniui 
canaliensi auro snpra dict 
cap. 31. Hard. 

5. Fit et cura. Ex arte 1 
stria. Plin. IX, 65 : « Juva 
tum auro confundere» ut 
fiant.» Hamd. 

G. Homero teste, Odyss. A 
4>pa^co Nc?opi<^f) T& ftS» xc/ 
Ou;itt, Xo(}.xoO Tc ^cpoxjiv xxl 

•fijyiVtXfLy XpU9CD t\ I^XfxTpGU 

dlpyOpou, iS^* jXc^avroc. Hari 

7. Electri natura est , et( 
rus hunc locum transcripsii 
XVI, 3. Hard. 

8. Quod est natipum. Is: 
Plin.Valer. UI, 53, ad 1 
Q. Sereuus , cap. lxti , de 
prohibendis, pag. 162 :« ] 
electri variantia pocula vilr< 

9. Discurrunt in catycibu 
etc. Totidem vei-bls Isid. 
Val. t1. cc. H\Kn. 



X-IBER XXXIII. 77 

siestibus similes, cum igneo stridore; et gemina 
praedicunt. 

. Aurea statua prima omnium nulla inanitate, i 
lam ex aere aliqua illo modo fieret, quam vocant 
raton\ in templo Anaitidis' posita dicitur (quo 
«rrarum nomen hoc significavimus ), numine 
yiis sacratissinio. Direpta^ est Antonii Parthicis 
»tumque narratur dictum unius veteranorum Bo- 
Lospitali divi Augusti coena, quum interrogare- 
ne verum, eum qui primus violasset hoc numen, 
embrisque captum exspirasse? Respondit enim, 
ime Augustum de crure ejus coenare , seque illum 
jmque sibi censum ex ea rapina. Hominum pri- 



RrfKi ratione pratdicunt» 
Tidelicet arcubus et 
ore. Brot. 

I. Holosphyraton. OXo- 
MfupATOc «pud Hesych. 
plenus, noD coaflatus, 
malleo % c>p*^; « vci?o; , 
I «hotxtvoc. Habd. 
\pio Anaitidis. Nnsquam 
li in Geographia roemi- 
•Y, cap. a^f Aneli« re- 
mis,quam praBterfluens 
a.Gippadocia excludit. 
. XU, temphun id in 
o fuisse tradit,a Semi- 
istructo super aggere, 
religiosissime ah Arme- 
in Dianam fuisse multi 
Strabo suh finem 1. XI, 

I 

x>tius fuisse monstrat, 
irgines dicatae in ejus 
istituebantur.Vide Gy- 
riam deorum. Anaitidis 
Lydla prscipuo honore 
tinit praeter Herodotum 
inLaconiciB.DAi.BC. — 



Quod in titu ^ etc. ( f ic priaf ). Vi» 
delor moDf Irare : « quo sit in aitu 
terraram namen hoc fignaTimaf 
nomine, genlibus illis sacratissi- 
mo.a Fruslra igitur Plinium arguit 
Dalecampiuf » quod nusquam hujuf 
teropli mctminerit in geograpbume- 
nif. Non enim dixerat bic ae alibi 
meminisse, fed nunc ipfam, nbi 
sit, signafse et denotasfe nomine. 
Nirairum iBn^a, yel apad Anaitaf. 
GaojT. 

3. Signifieavimus. Lib.y,-90. H. 

4. Direpta. Nempe ea stataa deas 
Anaitidif. Sic etiam MSS. De ez- 
peditione infplici Antonii contra 
Parthos , vide Dionem et Plutar- 
chum. K. — • Anno Urbis condit» 
718. Ed. 

5. De erure ejus coaiare, Ut ioteU 
ligamus in direptione fracta sta- 
la»« cruf huic veterano militi ,- 
qui Auguftam excipiebat hof pitio , 
obtigisse, cujus partem in hospita- 
lem ccsnam insumeret. Ita Gele- 
nius : tecte. Hard. 



78 C. PLINII NAT. HIST. 

mus et aureain statuam et solidam Gorgias^ Leontinus 
Delpliis in teii)plo sibi posuit, lxx^ circiter Olympiade. 
Tantus erat docendae oratoriae artis quaestus ! 

XXV. Aurum plunmis modis pollet in remediis ; vul- 
neratisque, et infantibus applicatur, ut minus noceant, 
quae inferantur, veneBcia'. Est et' ipsi superlato vis ma- 
lefica , gallinarum quoque et pecorum feturis. Remedium 
est abluere illatum , et spargere eos , quibus mederi velis. 
Torretur et cum salis gemino pondere triplici miseos,et 



6. Gorgias Leontinus. Is apud 
Athenienses ob eloquentias vini in 
tanto pretio habitns est, ut dies 
quibus orabaty lopretc vocarent, 
orationes vero XajxTra^a;. Rhodig. 
lib. XI, c. a5. Male vero Plinius, 
sihi /fosuit: non eiiim ipse sibi , sed 
ipsi Grxcia anream statuam posnit, 
Pausanias positam quidem ab nni- 
versa Grecia , sed tantnm inaura- 
tam scribit. Athenseus lib. XI , ex 
Hermippo narrat, Gorgise Delphis 
Athenas reverso Platonem obvium 
dixisse: « Ecce formosum aureum- 
que Gorgiam : » illumque ejus vo- 
cis aculeo stimulatum respondisse, 
^ xoXov Y« «l AOiivai >c»i veov toGtov 
Apx^^oxov tv7ivo'xaaiv. Victorius , 
lib.V, cap. 9. Dalec. — Gorgias. 
Non sibi ipsum , sed totam ipsi 
Grseciam posuisse id aure» statua 
decus , csteri scribnnt. Forte ge- 
mina fuit.Val. Max.VIII , cap ult. 
«GorgisB vero Leontini studiis iit- 
terarum aetatis suae cunctos prse- 
stantis , adeo nt primus in conventu 
poscere , qua de re quisqne audire 
vellet, ansus sit, universa Graecia 
in templo Delphici Apollinis sta- 
tuam solido ex anro posuit : quum 
CBterorum ad id tempus auratas 
colloctMet. »Sic et Plato in Gorgia , 



et Cicero de Orat. IIL CognoiiieB 
habet a natali solo , Leontinis , Si- 
ciliae oppido. Hard. 

7. LXX eirciter OifmpuuU» G^ 
citer ann. U. s4>- H4aD. 

XXV. 1 . Ut minus noceant fut 
inferanturvenefieia. In^tenttHur^ non 
inferantuTj in scripto codio^. Simt 
enim et recentia venena , et invde* 
rata, nt infra capite 6 : « W&cix 
et contra recentia Tenenir. • Pm. 

9 . Eit et ipsi superlato vis mab' 
fica^ etc. Si iuperferatur, ai aopit 
caput toltatur. Sic libri omno, 
etiam MSS. non, nt Gronovioi 
emendat, superdto; et iniitum, Pli- 
nius ea voce et alias usns : XXXHi 
4^ : « Sed si castoreum fibmiife 
supergrediatur gravida , abortom 
facere dicitur : et periditari pir- 
tus : si snperferatur , » hoc est , u 
sursnio feratur, ac snpra capnt. 
Vide indicem.Val. Max.VIlIg6: 
« C. autem Marins, ad anxilimi 
servomm pileo superlato oonlo- 
git : » sed sunt qni legant ibi , ja^ 
lalo. Ha,rd. 

3. Torretur et cum saiis geuuno 
ffondere triplici miseos , etc. £t panlo 
post : « qnod si tritus pumex adji- 
ciatur. • Sic Reg. 3 cod. totidem 
litteris et Pintianus e fuo. Plrias 




LIBER XXXIII. 79 

cum duabus salis portionibus, et una lapidis, 
liston vocant : ita virus tradit rebus una crematis 
vase, ipsum purum et incorruptum. Reliquus 
^atus in (ictili, et ex aqua illitus, lichenas in facie 
imento^ eum convenit ablui. Fistulas etiam sanat, 
irocantur haemorrhoides. Quod si tritus pumex 
r, putria hulcera et tetri odoris emendat. Ez 
t> decoctum cum melanthio , et illitum umbilico, 
olvit alvum. Auro verrucas curari M. Varro 
st. 

[. (v.) ChrysocoUa humor est in puteis, quos 
«per venam auridefluens, crassoscente ' limo ri« 
libernis usque in duritiam pumicis. Laudatio- 
idem in aerariis metallis, et proximam in argen- 



sic exhibebant : « Tor- 
m salis gruino pondere 
lo, etc. » Kt niox , «Quod 
uma adjiciatur. » Dale- 
DJiciebat, •> Quod si ni- 
• At pumicem tritum 
I pumicis per se explere 
id cicatricem perducere 
ctor est, V, I a 5 : Auva- 
>jcwv Tt 'n:X'np<k>TtxTiv xal 
V. Hard- 

ito. Farina fabacea. H. 
'us , etc. Auri usus in 
neribus Grsecis fuit in- 
rabes prscipue ejus vir- 
eodavere, multis taroen 
bns, et eo magis quod 
^missis non responde- 
oon sine rationc in du* 
an aurum uniquam in 
ina jure trahi possit. 
tr. Mat. med. tom. 1, 
]. Ed. 

. Quos Jiximus. Cap. s i . 
'«r wnam awri defluens , 



etc. Cbrysocolla illa Plinii, ut et 
priscorum, multuro difTert a nostra 
chrysocolla , le horax {soude borat^y 
sous^orate de soude), Pliniana ape- 
cics est spatbi viridls, le spath vert^ 
vert de montagne CCuivre carbonati , 
Hjdro-earbonates de euivre , vert et 
bienJ, quod in auri , cris prscipue 
aliorumque etiam metailorum fodi- 
nis reperitor. £d. 

a. Crassescente limo rigoribus , 
etc. Coacto humore eo vi fngo- 
rif , et in pumicis duritiam rige- 
scente. Ha&i>. 

3. Laudatiorem, Habetb«€ pari- 
ter Isidor. Origg. XIX, 17. Quid 
quod chryaocolla fit et ex «re tan- 
tum .' Quare u in metallis aurarii» 
argentariisfe oritur, Tenas eas cum 
latente cre permixtas esse necesie 
est. Auraria porro metalla, et «»- 
rario! appellantur : unde ▼etos in- 
scriptio apad Grut. p. 4 : stbproc. 
AVRARiAR. subproeuratoraurariarum» 

Et p. $94 : PBOG, ATBABIABTlf. H. 



8o C. PLINII NAT. HIST. 

tariis fieri conipertum est Invehitur et in plun 
vilior etiani auraria. In omnibus autem iis metall 
cura, multum infra naturalem illam : immissis in 
«iquis leviter liieme tota , usque in jutiium mensen 
siccatis in junio et julio : ut plane intelligatur nih 
a chrysocolla, quam vena putris. Nativa"* duritia i 
distat; luteam vocant. £t tamen illa quoque herba 
lutum appellant , tingitur. Natura ^ est , quae lino 1 
ad succum bibendum. Tunditur in pila, deinde 
cribro cernitur : postea moUtur, ac deinde tenuius''' 



4. Natiira. Nativa factitiain istam 
chrysocollam duritia saperat. H. 

5. Et tamen. Et nibilominus 9 
quum lutea appelletur, herlM tamen 
quas lutum nuncupatur, ipsa tingi- 
tur. Ut lutum ( sic enim MSS. 
omnes habent ) seu herbam lu- 
team eamdem esse negem, atque 
isatin » sive nitrum , de quo XXII, 
2, illud in primis in causa est, 
quod luteo coiore lUa inficit, isatis 
csruleo. Quare csralo mixta herba 
lutum* viridem maxime coloreiu 
eflGcit. Testis Vitruvius : « Qui non 
possunt chrysocolla propter cari- 
tatem uti , herba qus lutum appel- 
latur, cserulum inGciunt, et utuntur 
viridissiroo colore. • Vide egregiam 
super eo argumento Ruellii con- 
certationem , de Nat. stirp. II , 
p. 434* H. — lUa herba^ quam lu» 
mm appellant, Lutum nohis est Re- 
seda luteola {Dodachul, trigyn. gen. 
II 88 Pers. Capparid, affin. Juss.), 
de qua jam alias egimus. £u. 

6. lUa ejuoque herbu^ quam luteam 
appeliantf ctc. Voss. quam lutum. 
Ut ct infra : « Luteaiu. pulaut u 
luto herba dictani. » Ubi praecepit 
Salmasius ad Solin. pag. ^55. £t 
tamen iibri veteres, quibus inten- 



sius f iotam aut ioton : hj 
plane iuto, Statim , « Nal 
quse lino lanseve ad succu 
dum.» Voss. jtfciim. Voluit 
fueumj id est, colorem. G 

7. Natuha, CIu*ysocoIIse 

8. Tunditur, Pilam alih 
mus esse vas concavum, 
quid pinsitur, tunditurqu 
mortarium vocaut. Similen 
randsB probandaeque chj 
raodum affert Diosc. V, 

9. Dein tenui cribro i 
Voss. et Pintiani liber cri 
tur. Lib. XVIII, II : . f 
gypsi pars quarta insper 
que, ut cohaesit , farinan 
subcernunt. Qux in eo r 
ex.cepticia appellatur, et | 
ma esl. Rursus quae tra 
ciiore cernitur et secuuda 
tur. » Lib. XXXV, 6 , de 
« quum cernitur, nigrum ; 
luendo mixturam purpura 
que mirabitem reddit.» i 
Salmasius, quum et iu V 
cernatur. Gnoir. 

10. Ac deinde tenuius J 
tur, Detrahe particulam si 
quo cudice, et paulo post, 
non lomtntum ^ ibidem. Pi 



LIBER XXXIII. 



8t 



tar. Quidquid oon transmeat, repetitur" in pila, dein 
molitur. Pulvis semper in catinos digeritur, et ex aceto 
maceratur, ut omnis duritia solvatur : ac rursus tundi- 
tur, dein lavatur in conchis ", siccaturque. Tunc tingitur 
alumine schisto, et herba supra dicta, pingiturque, ante- 
<[uam pingat. Refert quam bibula docilisque sit. Nam nisi 
rapuit colorem , adduntur scytanum atque turbystum '^ : ita 
Tocant medicamentum sorbere'^ cogenlia. 

XXVII. Quum tinxere pictores, orobitin vocant', ejus- > 
que duo genera faciunt : luteam, quae servatur in' lo- 
mentum : et liquidam, globulis sudore resolutis. Haec 
utraque genera in Cypro fiunt. Laudatissima ^ in Arme- 
nia, secunda in Macedonia, largissima in Hispania. Sum- 
ma^ commendationis, colorem in herba segetis Isete virentis 



fx. Btpetitur, Iternm ia pila 
tmiditiir. Hard. 

19. /m conehu. Concha vasis ge- 

an» ett concavum , ac supeciut pa- 

tnlaai a concharnm similitndine 

nofBiiMitam. Cato de Re Rust. 1 3 : 

« In oellam oleariam bec opns 

sunt : dolia olearia... conchas ma- 

jores daaa, et minores duas. » Infra 

PliDioSy ^ijferream concham vocat. 

IlAmii. — Ttngiiur alumine schisto^ 

•i harim smpra dicta, De alumtne 

«chiftc» {j4lwmine sulfat^ , sulfate 

etmUmine ) fusius agetor XXXVy 

5s ; de tinctoria herba, Reseda lu" 

ifoia^ panlosnpradictura. £n. 

1 3. Scytanum atque turfystum, In 

iret. cod. schjrianufu ; qne fuerint ea 

niedicamenta oon satis constat. Ed. 

1 4> Sorbere, Colorem bibere. H. 

XXVn. I . Orobitin vocant. Quod 

in crana formarent df o€ou , hoc est, 

ervi similitndine. H«c grana Plin. 

globolot statim Tocat. Haad. 

9. In iomentum, In pulverem teo 
larinam. HaBD. 

IX. 



3. Laudatissima, Sic Diosoor. V, 
io4 > et Isidor. Origg. XIX, 17. 
Nunc in Hungaria, Bohemia, Sile- 
sia , Misnia , alibique effoditur. Vi- 
de Museum Worm. 1,3, cap. io« 
Hahd. 

4. Summa commendationis est^ ut 
colorem lierbte ^ etc. (sic prius). 
Caret optimus tcT; est ut, dein pra»- 
fcrt eolore in herba, Scrib. « colorem 
in herba. » Noster lib. XVIII, cap. 
5 : • Frumenta hieme in herba 
snnt, vemo tempore fastigantur in 
stipulam. • Ovidius Metam. lib. V, 
« primis segetes moriuntur in her- 
bis;» lib.Vm : « segetes proculcat 
in berba. » £t in epistola Paridis : 
« et adhuc tua messis in herba 
est. • Gaoir. — Summa. Maxime 
commendatur ea, que, etc. Diosc. 
loc. citat. T^ xp^? xflCTOxopuc irpoai- 
Ccuaav, « qu0 porri Iste virentis 00- 
lorem qnam simillime reddat , • 
probat in primis. Sic etiam Isidor. 
loc. citat. Fuit olim in pretio apud 
pictores b«c chrysocolla porraoea ; 

6 



8a C. PLINII NAT. HIST. 

quam simillime reddat: visumque jam est Neronis^ prin- 
cipis spectaculis arenam Circi chrysocoUa sterni, quum 
3 ipse concolori panno aurigaturus esset Indocta opificum 
turba tribus eam generibus distinguit : asperam , qus 
taxatur in libras denariis vii^: rocdiam, quae denariis 
quinis : attritam, quam etherbaceam vocant, qu«x. iii'. 
Sublinunt autem arenosam, priusquam inducant, atra- 
mento, et paraetonio. Uaec^ sunt tenacia ejus et colori 
blanda. Paraetonium '% quoniam est natura pinguissimqm, 



nnnc obaolevit : et in locum ejus 
irrepsit Azurium altramarinum , 
Voutremer^ quixl e trausmarinis ]o- 
cis affertar, plerumqae e Cypro. H. 
— Coiortm in fterba segetis. Talem 
colorem egregie reddit orobitis Si- 
aensis | ut videre est in pictura qua 
penes me est. Hunc colorem dici- 
raas y le vert d'emeraude, Brot. 

5. Neroms, Etiam et Caligulse 
principatu, minio et chrysocolla 
Circum constratum fuisse, Tran» 
quillas est auctor in eius vita , 
C. XVIII. H\llD. — Chrjrsocolla ster* 
m. Joxta CI. Targion. TozzBTTi, 
y^ggi^ tom. II , pag. Sg, iila chr}*- 
flocolla est, le talc couteur d*or, Br. 
— - Una forsan ex lis quas silicates 
compostU nostrates vocant , nempe 
micaf vulgo, or de chat. Eo. 

6. IritrodHcta opificum turba (sic 
prins). Quod ibi negotium fuerit 
opificibus introductis, videndum. 
Ex veteribus libris baud dubie scrib. 
pato : « Indoctn o. turba tribuseam 
generibus distinguit. • Etsi haud 
ignorem eleganrer qaoque did 
posse, turba distinguunt, Sed prae- 
valet Voss. libri anctoritas. Idem 
fere Tolnit Pintianns. Grohov. — 
Indacia, Totidem plane apicibus 
syllftbisqae Reg. i cod. In editis 



corruptistime : « quum ipse con- 
colori panno aurigaturus esset , in- 
troducta opificnm turba. Tribai 
eam, etc* Monet Dalecamp. in suo 
vetusto codice legi inducta: atque 
ita sane Colbert. 3. At ille Reg. a^ 
indocta, Nosqu« verbis iis.a aupe- 
riore .«ententia divulsis, cum te^ 
quente ea connexuimus : ut puta — 
mus, apte. Sic enim pari forma lo-^ 
quendi Plinius antea usus XXXI «^ 
extremo, cap. ult. ubi Je spongiii l 
« Medici inscitia ad duo nominav 
eas redegere , etc. » Haad. 

7. Denariis f^II. Sic Reg. ai, aio^^ 
nllis notarum compendiis. In li«— ^ 
bris hactenus editis practermissm- 
vox ea denariis est. Sunt porro dc--' 
narii septem monetsD gallic»^ as— 
ses aerei sex et quinquageni, Dena-* 
rii quinquc) asses quadraginta. H« 
— Denarius fuit monetSD gallics» 
asslum i5 i/a et paulo amplius. 
Brot. 

8. QuaX. III. Hoc est , denarii» 
tribus. Gallic» monetas, assibus 
quatnor et vicenis. Hard. 

9. Hfcc. Hsec fucilius chrysocoI« 
IsB arenos» illigautur. Hard. 

10. Partetonium^ quoniam esi jm- 
tura pingmssimum. « Pari^toniam, 
inquit idem lib. XXXY, eap. 6^ 



LIBER XXXIII. 83 

r laevorein tenacissimum, atramento aspergi- 
mraetonii candor palloreni cfarysocoll» afferat* 
utant a luto herba'' dictam^ quara ipsam" 'Ott^ 
ritam, pro cbrysocolla inducunt, vilissimo ge> 
e fallacissimo. 

[I. Usus chrysocollae et in medicina est ad pur» < 
nera ' cum cera et oleo. Eadem per se arida 
contrahit. Datur et in angina, orthopnodave, 
cum melle. Concitat vomitiones : misoetur ^et 
d cicatrices oculorum : ac viridibus emipiastri&i^ 
*8 mitigandos, et cicatrices^ trahenda^ Hanc 
lam Medici acesin appeilant*', qu«^ non est 



rU esse dicunt solida- 
lo , et ideo conchas rai- 
ri cum eo. ■ Hec ille. 
foret, spuma; marina 
ssimae et aridissimay 
fse parxtonium , nec 
ret. Ac sic existiman' 
ooium cretam esselit- 
odidjssimam , glutiiio- 
inguem , quse tamen 
possit absque limo, 
ioncbulis a mari inve- 
n cadsa fuit , utlinmm 
mixtum esse putprent. 
'^artBtonium» Sic dictum 
I iirbe porticuque Mar* 
i reperiebatur. Nobis, 
^te, craie fchaitjc carhffr 
I fusiusNosierXXXV, 

D. 

im puiant a lutea herba, 
i^ dictum. Turn. Adv. 
ap. 17. YirgiliuiSy Ecl, 
I ...croceo mutabit vel- 
Dalbg.' — iMleam, Sic 
»i| iutea. De ea paulo 
l/Haro. 



1 2. Quam iptam , etc Sie Vitru- 
viut-quoqu^ proxime antea laoda* 
tus a nobis^ cap. a6. Habd. ■ 

XXYXIL I. j4d purgmuki ntulm-' 
ra, Sic DiosCftV, 104. Habd. 

s. Lingendd, Sic.post PintiaDniH 
Harduin. miicendd GronoTiua: ct 
Alii^ Ed. n 

3, Coapiiain Dioscw loc cit..fi9Tt 

< • 

^txai Tov f(i.tTev xt^wvTcttv,. iift«nau 
palv ^urvaj&tvttiyi^ E^t vero edc coruin 
geii^re qusB toraitiones conii^itant » 
et necem in(em poasunt. liHAXD. 
. 4- Cicaimoet, £xteninda^<Diaic. 
loa. cit. Auv«^v-^i;fx,ii •a xpucucoXXa 

9)A71fXTtXriV OU^CMT, «tC. -HaIUK'* * i' 

5. Acesim appeiidnijVei.qumtkd 
medidnam taBtiimMUTfMtirr : Tal 
ax4aoy,. airevcK, inclaboratim:^ ru^ 
dcni, nulla ihdnstriaiodratainiVMtf 
num legenduin Acesia)»i..AjoetJmtBk. 
Aponinem- nienioratPaiisaxiiaif>aA 
£liacis..DAi«. !: : : . v\-"i ]'(:!. 

' 6. Quai noa esf orobiiis,: OMntM 
diluta est et liquida: aoesis^utem 
arida. Xjciot;*cumCio estyab dxto- 
fMU,.ciirD. Hard. "■.:} 

6^ 



84 C. PLINII NAT. HIST. 

XXIX. Chrysocollam ' et aurifices sibi vindicant agglu- 
tinando auro : et inde omnes appellatam * similiter utentes 
dicunt. Temperatur autem ea Cypria aerugine, et pueri 
impubis urina , addito nitro. Teritur Cyprio aere ^ in Cy^ 
priis mortariis : santernam vocant nostri. Ita ferruminatur^ 
aurum,quodargentosum^ vocant: signumque est, si addita. 
santema nitescit. E diverso serosum contrahit se, hebe — 
taturque, et difBculter ferruminatur. Ad id glutinum fit^ 
auro et septima parte argenti ad supradicta additis^, una — 
que contritis. 

XXX. Contexi par est reliqua circa hoc , ut univers^ 
naturae contingat admiratio. Auri' glutinum est tale. Ai*— 



XXIX. I . Chrysocollam et aurifices 
sibi vindieantt etc. Aheruni lioc est 
chryiocoUs genus , nempe iicti- 
tium. Greditur hec vulgo horajs 
ofBciiiarum : falso. Caret enim 
istnd «rngine, quatn chrysocolla 
Yetemm requirit. Dioscor.V, 93 : 
£<rTt ^t Ti; xat itnh twv /^puvcxoiiv 
YJvo{i.tvo( ib; ^ioc 6uia; xxl\ ^ci^uko; 
Kuirptcu xoXxcuy ^tc ^i cupcu '^rau^tcu, 
» rb xpuaiov x&>Jtcd9iv. ■ Fit et ah 
Aurificibus crago quiedara qua an- 
mm ferrumiuant, ducta scilicet 
urina pueri impuheris in mortario 
ouprto pistilli ope ex eadem luate* 
rla confecti. ». H«c Plinii chryso- 
colU est. Nitrum nec Dioscorides 
ftddity nec Galenus : sed Plinia- 
nam 'aanternani' nitro addito po* 
tiorem eaae tcI eonomine, Fallo- 
puia animadTertit,V^ 3i. Hard. — 
Agglutinando auro. Loco chryso- 
oollaBfemnninaDdo auro nnnc ad- 
hihetur borajc, et priscorum chry- 
aocoUa melius agglutiuat. Baor. 

2 . Et inde omnes appellatam , etc. 
Mailem omnem legi. Ut ait senten- 
tia, ah eo effectn chrysocoUam 



omnem traxisse nomen videri iis 
qui similem in usum omni chrji 
colla utuntur. HaRD. — Cyp. < 
gine. Cypria ierugOy nobis , oxide <^B 
cuivre ; vulgo , verJet , vert-de^gris 
de ea alias agemus. Galentis n^^s 
trum^ynlgo natron Csous^e^rbona^m 
de soudej omittit : monet tanta^^" 
santernam aBstiTo tempore prapp^M 
rari, nrinam in mortaiio f jipiS" 
per plures dies terendo , don^P 
mellis crassitiem adepta sit. Santcr^ 
na in seruginum numero reponitKvr 
a Diosc. loc. sup. lond.ED. 

3. Cyprh are. Sic Reg. u , et ftlii : 
non , Crprio in trre. Pistillum ex 
Gyprio »re intelligit. Habd. 

4> Quod argentosum, etc, Argento 
mixlnra. Sic marmorosum infra, 
cap. ~^6. iErosum , XXXIV, s, et ' 
moi hoc ip.^o loco. Hard. 

5.* E diverso. Admixtum sri. H. 

6. Adsupradictaadditu. Ad aBru- 
ginera cypri«m , urinamque pueri 
impuhis, adjecto nitro , ut dictnin 
est initio-cap. Hard. 

XXX. I. yiuri. Quale QimiffiM 
dictum est sup. 7. At femim ir- 



LIB£R XXXIII. 85 

*ro, cadmia aeris massis, alumen iaminis, resina 
et marmori : sed' plumbum nigrum albo jungi- 
umque album sibi oleo. Item stannum acramentis, 
argentum. Pineis optime lignis aes ferrumque fiin- 
sed et ^gyptia papyro : paleis aurum. Calx aqua 
tur, et^ Thracius lapis : idemque oleo restinguitur. 
item aceto maxime et visco, et ovo. Terra minime 
Carboni major vis exusto , iterumque flagranti. 
CI. (vr.) Abhisargenti metalladicautur,quae 'sequens 
est. Nonnisi in puteis reperitur, nullaque sui spe 
r : nullis, ut in auro lucentibus scintillis. l^nra 
I rufa, alia cineracea. £xcoqui non potest, nisi 
lumbo nigro, aut cum vena plumbi. Galenam 
quae juxta argenti venas plerumque reperitur. £t 
opere ignium descendit pars io plumbum , argen- 
tem superne innatat, ut oleum aquis. Reperitur in 



inalury «lisiDassccaiiinia, 
iumioe , etc. « Sed et alios 
odos, ioquit .firassavolus 
le terrarum, pag^ 4^^» ^^^' 
ii inetalla tciraus, ab his 
ius comraeraorat, arte in- 
mper addente. • Locum 

plumbum nigrum. De plum- 

, candidoque ct stanno , cf. 

IV,capp.47#48 et 49<£n. 

Thracius iapLs. Nicander 

p. 3, inter ea qus suffitu 

«rpentes ; H auvt Opriiia- 

l^^a; 'jTupt Xaav, H 6' ii^aTt 

oiXaaatTat , faCtot ^* aO- 

ft¥, 3t' ©«^fXTiayjTai JTri^pav- 

icu. Quae Gorrsns sic rcd- 

Threiclura piiriter Vulca- 

lapillnm, Qui iymphis 

flamma collucet : at idem 

affuso flammam restinguit 

De Thracio lapide refert 



eadem auctor libri de Simpl. med. 
ad Patem. Opp. Galeni t. XIII, 
p. 994 ; Diosc. itero,V, 1^7; G«- 
leniis ipte de Facult. Simpl. med; 
IX, %, p. aSjy ex Nicandro. NUaD* 
XXXI. I. Sequens. Altera, pott 
aari insaziiam.H. — jirgenti metat/a^ 
etc. Argentnm eruitor a terra, nniic 
purum pcne ac sincerum, qiiod 
i»a/iVfMiiTOeant; nunccam minera- 
libus «c metallis aliis permiztam : 
V. gr. cum arsenico, stibio, etc. 
( argent arsenifire , arseniure d^ar- 
geni)\ cam sulfure et stibio {argeni 
antimooid sulfure , sulfure d'anHmome 
et argeni) , qaae Nostro terra est m- 
fa ; cnm sulfure {argent sulfetrS, std- 
fured'argent)f quflB terra est cincra- 
cea , etc. Ssepissime quoque avri , 
stanni « plumbi , etc. roineria con- 
juiictuin majori vel minori . oopia 
reperiri solet. £d. — Eseoqui, Lib. 
XXXIV, 47, sub &am. — Gak- 

63 



86 



C. PLINII NAT. HIST. 



omiiibus paene provinmis , sed in Hispania pulcherrimuin : 
id quoque in sterili solo^ atque etiam montibus : et ubi- 
cumque una inventa vena est, non procul invenitur alia. 

2 Hoc quidem et kn omni fere materia : unde' metalla 
Grseci videntur dixisse. Mirum , adhuc per Hispanias ab 
Hannibale inchoatos puteos durare, sua ab inventoribus 
nomina habentes. Ex queis Bebulo^ appellatur hodieque, 
qui GCC pondo Hannibali subministravit in dies, ad mille 
quingentos jam passus cavato monte, per quod spatium 
Acpiitani ^ stantes diebus noctibusqUe egerunt aquas lucer* 
narum mensura , amnemque faciunti Argenti vena , qus^ 
in summo reperta est, crudaria appellatur. Finis antiquis- 
fodiendi solebat esse alumen inventum : ultra nihil quee- 

3 rebatur. Nuper inventa seris vena infra alumen alba, fineoL 
spei fecit^. Odor ex argenti fodinis inimicus^ omnibus» 



nam, Ad excoq^uendum argentam 
plumbo etiamnunc ntimur. Conf. 
Jib. XXXIY» 53 : «£st et molj- 
lidienayqaam alibi galenam vocavi- 
Aiu».» plambi et argenti vena oom- 
Monis, etc. • Nobis qnoque ^a- 
tine. EiO. 

2. UntU meialia. Quod {xit* dU« 
■lan^ alia simul cum aliis , aut fxir' 
<£iXia<post alia inveniantur. Hard. 

3. Bebuio apptUatur. Quum Han- 
nibal nxorem duxisset Castuloue, 
nanc Caziona^ haud procul urbe 
Linares^ videntur ibi fuisse Hanni- 
balif patei. Quara multi Tero ibi 
fneriht aperti ^vide apud GL Bow- 
XBS, Introduction a CHistoire natu~ 
reUe d'Espaffne \ pag. 4 1 1 • Argenti 
Qoc pondo sant nostrat monetse li* 
)mm 1 9,6o8 ; ergo puteus ille sub- 
ministrabat in annum 1. 7,1 56.920. 

«'4- ^quitani^ etc Sic libri omnes 
eluMn lISS.yevam quum de Uispa- 



nise f non de GallisB argenti fodini^M 
sermo sit, baud dubie j4ccii<inil9^S 
satias foerit» que oolouia conTen-» 
tus Cartbagitoiensis memorata sn— 
perius, III, 5. Haro. 

S.Lucernarum mensura, Ut quam-» 
diu accensiB olei certo niodo iu— - 
cemae ardeant, in eo labore sint^= 
quum lucernse deficiunt, recent 
ac integri succedant, qui eumdei 
taborem obeant. Dal. 

6. Finis. Etiam bodieque fotso* 
res in eruendo argento provehunC 
operam , donec aiuminis mineram 
lo^veniant : repertoque hoc saoco 
eoncreto, venas argenti finem ibi 
esse intelligunt. Kircher. Mund. 
aubt. X, 4» p> 304. Hard. 

7. Nullum finem spei /ecit, De« 
ftideratur primum verbum in co- 
dice antiquo. Pikt. 

' 8. Odor ex argenti fodinis im» 
micus, etc. Testis Lucretins apud 
Festum : « Scapteaula , locus «bi 



LIBER XXXIII. 87 

libus, sed maxime canibus. Aurum argentumque quo 
s, eo pulcbrius. Lineas ^ ex argento nigras produci 
iie mirantur. 

^XII. £st et lapis in his venis, cujus vomica licjuoris 

' argentum vivum appellatur'; venenum^ rerum 

ro. Exest'^ ac perrumpit vasa permanans tabe dira. 

i ei innatant , praeteraurum : id unum ad se trabit. 



m efToditur, in Macedonia, 
1 fodiendo : naraque grsece 
V efTodere dicunt. Lucre- 
aales expiret scaptesyla sub- 
kres. • A oicaTCTeiv et uXviy 
oes in unatn conflatas , ma- 
fossilem souant,(it Sxairm- 
e qua Stephanus. Hard. — 

inimicus, Vcre quldem ob 
ira, 1'arsenic. Brot. 
Lineas. Isidor. XVI, 18. 
ipse supra 19:« Quum ar- 

aere , plumbo , liness pro- 
ir. » HxBD. 

CII. I . Ciijus vomica Uquoris 
Qoi fudit ac vomit ex se li- 
I numquam concrescentem , 
■petuo fluidum. Hajid. 
4rgentum vivum appellatur. 
um vivum (Aristot. de Ani- 
1. 1 9 apyuf o; XpUto; ) duplex : 
1 nativum , aherum facti* 
Nativum quoque duplex : 
I Dioscoridi per se in metal- 
leritur. Plinio vomica est 
lacterni, fluentis e lapide in 
uri et argenti : Vitruvio ad 

ferramentorum , dum au- 
oditur, emittitur guttis cre- 
dterum ia tecto fodiuarum 

stillatim concrescit Diosco- 
actitium, unicum tantum : 
gyron peculiari nomine id 
▼ocat. Conflcitur id ex mi- 
ioflcoridi, lapide argenteis 



arenis permixto : ex anthrace, Vi- 
trnvio, Tena ferrei aut subrnfi co- 
loris, qus circa se rubrnin pnlvo- 
rem babet. £lst autem et ea qnoque 
minii genus. Suns porro modus 
conficiendi est Vitruvio , suus Dio- 
scoridi, sed simili fere industria 
nempe minio calfacto. DAL.^^j4rg. 
vivum^ Nobis , Mercur» natif. De by- 
drurgyro Noster agit inf. c. 4 1 • ^d* 

3. f^enenum. Argentum Tivum 
appellatur, quum sit venenum : nec 
vitam , sed necem afferat. Dipscor. 
V, 1 10 : « Sunt et qui argeutum 
vivuro , inquit , per sese in metal- 
tis inveniri affirment. • Ha,iid. — 
f^enenum. Argentum vivnm per se 
▼enenum non est, quippe qnod im- 
pnne sumi intus possit ; sed cale- 
facti metalli vapores inimicissimi ^ 
sicut et substantisB, quas oxides, 
sublimSs^ etc. bydrargyri cbimicse 
rei peritiores appellant. Eo. 

4. Exest. Isid. Origg. lib. XVI, 
cap. x8, de argento vivo : « Serva- 
tur autem melius in vitreis vasis : 
nam cseteras materias perforat.» In 
argenteis quoque ac plumbeis, 
stanneisque asservari tuto auctor 
est Diosc. I. c. HjkRD. 

3. O/niw. Vitruv. lib.VII , c. 8, 
p. 1 4if de argento vivo : « Qunm 
in aliquo vase est confusum, in- 
quit , si supra id Uipidis centenarii 
pondus imponator, natat in sum- 

6< 



88 C. PLINII NAT. HIST. 

Ideo et optime purgat , caeteras ejus sordes exspue 
bro jactatu fictilibus in vasis , vestibus injectis. 
ipsum ab auro discedat, in pelles subactas efTunditi 
quas sudoris vice defluens, purum relinquit aurun 
et quuni aera inaurantur, sublitum bracteis pertina 
retinet^. Yerum pallore detegit simplices aut pra 
bracteas. Quapropter id furtum quaerentes, ovi 
candido usum eum adulteravere : mox et hydrarg] 
quo suo^ dicemus loco. £t alias argentum vivum n 
gum inventum est. 



mo : neque euin liquorem potest eo 
onere sno premere , neque elidere ^ 
nec dissipare centenario sublato, 
si ibi auri scrupulum imponatur, 
non natabit 9 sed ad imum per se 
deprimetur. Ita non amplitudine 
pouderis, sed genere singularum 
rerum gravitatem esse , non est ne- 
gandum.a Vitruvium totidem ver- 
bis Isid. expressit, Origg. XVI, 1 8. 
6. yestibus. A vestibus, inquit, 
injectis in vasa fictilia , et ibi cre- 
roatis, auri sordes separat argentum 
vivum iis immixtum. H. — Ideo. 
£x conjectura nos primi vestibus 
injectis edidimus. In libris ad bunc 
diem vulgatis : « ita vitiis abjectis, 
ut ipsum ab auro discedat. In 
pelles subactas, etc. • non unico 
aut interpunctionis , aut interpo- 
lationis vitio. In Colbert. 3 , 
« iictilibus in vasis, ita injectis. Sed 
ut ipsum , etc. » Reg. a, n Fictili- 
bus in vasis avitis injectis. Sed ut 
ipsum. • Sic et Pintiaui oodex. Ut 
^estibtu injeQtis scriberemus , Vitru- 
vius persuasit, qui rem eamdem , 
ni fallimur, explanat dilucide ma- 
gis, VII, 8, 141 ' * Quumque in 
veste, inquit, iutextum est au- 
rum, eaque vestis cootrita, pro« 



pter vetustatem, usum nc 
honestum : panni in fictili 
impositi supra ignem coi 
tur. Is cinis conjicitur in 
additur ei argentum viv 
autem omnes micas auri 
in se , et cogit secum coii 
defusa , quum id in pannut 
ditur, et ibi raanibus pren 
gentum per panni raritates 
liquorem extra labitur, aun 
pressione coactum intra pi 
venitur.» H. — f^estibus injet 
duini emendationem paulo 
rem habet firoterius,qui p 
tianum rescripsit , aiuiis 
cui emendationi favere vid( 
MS. 5 , ita vitiis injcctis. A 
tein illa, sea talutia , de 
jam supra dictum est cap. 
auri sordes. £0. 

7. Retinet. Alligat seri 
atireas. Hard. 

8. Quapropter. Quaeren 
tum tegere, nc simplicespi 
nis, vel tenuiores pro cras 
bracteis in ssre inaurand 
bcntes, pro argeuto vivo c 
fossili, hydrargyrum subljn 
candidum ovi. Hard. 

9. Stto. Infra cap. 4<* H 



LIBER XXXIII. ^9 

XXXIII. In' iisdem argenti metallis invenitur, ut pro- ' 
prie dicamus, spumae' lapis candidae nitentisque, non 
tamen translucentis , stimmi^ appellant, alii stibium, alii 
atabastrum, alii larbason. Duo^ ejus genera, mas et 
femina. Magis probant feminam : horridior est mas, sca- 
briorque, et minus ponderosus, minusque radians et are- 
nosior : femina^ contra nitet, friabilis, fissurisque, non 
globis, dehiscens. 

XXXIV. Vis* ejus adstringere et refrigerare : princi- i 
palis autem circa oculos : namque ideo etiam plerique 
platyophthalmon id appellavere % quoniam in calliblepha- 
ris mulierum ^ dilatet^ oculos. £t fluxiones inhibet oculo- 
rom, exhulcerationesque, farina ejus ac thuris, gummi 



XXXllI. I. Im iisdem, Stibii fo* 
dinas in Seneusi agro, comitatu 
S. Fiorae , et in Germania pluribus 
lods,etiamuum reperiri testantur 
Brasayolus, MatthtoIuS) Fallopius, 
aliique, qnoslaudat Caesius de Mi* 
ner. Ily 4 » cap. lo, p. ai5. Sed 
freqnenttus illud , quod factitium ; 
DQoc antimonium Tocant : cujus 
iMun Veteribus incognitum medici 
peritiores aiunt. H. — Stibio ute- 
bintur Veteres prsecipue ad ocula- 
Ks medicinas , quc coUyria sicca 
dicebantor, nt testantur Dioscorid. 
Galeans , etc. yim vero stibii eme* 
ticam , ant etiam catliarticam om* 
nino videntar ignorasse. £d. 

s. Sfmmtt, Lapis spumse concre- 
t» limilis. Hard. 

i.Stimmi, Diotc.V, p* 99 : ToCrc 
ei fuv ci& 9 c{ ^k irXaTucfOoiXiAOv, o{ 
01 XzpCaaov, oi ^t cifApki IxotXiaAv. 
H. — ^Plures noTimus stibii species : 
''^pam tcilicet , quod raro reperi- 
tor, crudum {antimoine sulfuri^ suU 
fvt d^antimoine) , quod priori muU 
lo frequentiiia ett, etc. Ed. 



4. Duo. Sic auctores sup. eitati. 

5. Femina, Et hoc genus in pri- 
mis a Diosc. commendatur, I. c. H. 

XXXIV. I. yis. Hcc totidem 
verbis Diosc. 1. c. Hakd. 

2. Platyophthatmnm id appella-' 
vere. Pulchriores olim ferainas pu- 
taverunt, qnibus latiores essent 
oculi , et , ut apud Homerura legi- 
tur, ^ottm^ic •* quum autem rasa 
supercilia colore stibii nigro inun- 
guntur, quod passim (it a mulieri- 
bus grsecis form» studio deditis, 
oculi latiores Tidentur. Inde pla" 
tyophthalmon stibium est dictum. 
lon 9 Omphales reginse Lydie dum 
ascititia formae ornamenta persequi- 
tnr^ receuset (At>.atvav ctfAftiv ^(i- 
{ioiTGYpa^v. Eo fuco utuntur mu- 
liercul», quas vere et eleganter 
dizerunt Veteres , TrpoocoirftiK fx^tv 
xal ou Tr^o^ocDTa. Dal. 

3. In calUblepharis mulierum, 
etc. Calliblephari appellatione fu- 
cus palpebrarutn iutelligitur. Gr. 

4. Diiatet, Stil)ium uigro tingit 
colore : idcirco id mulieres ciliia 



y> 



C. PLIWII NAT. HIST. 



admixto. Sistit^ et sanguinem e cerebro def 
Efiicacior et contra recentia vulnera^: et cont 
res canum morsus inspersus farina : et ^ con 
busta igni, cura adipe, ac spuma^ argenti, cen 

a et cera. Uritur^ autem oiBs bubuli fimi circ 
in clibanis : dein "* restinguitur mulierum lac 
turque in mortariis, admixta aqua pluvia. Ac 
turbidura transfunditur in aereum vas , et raundat 
Faex ejus intelligitur plumbosissima, quaeque 
in mortario abjiciturque. Dein vas , in quo turbic 
fusa sunt, opertum linteo per noctem relinquitui 
stero die quod innatat, effunditur, spongiaque 

3 Quod ibi subsedit, flos intelligitur, ac linteolo inl 



illinant : qua de cansa et TuvaixiTov 
a Dioscor. in Nothis Yocatur. H. «- 
Stibium Arabibus nnnc dicitur al 
Ktt-hol, Femins adhuc eo pingunt 
oculos; qui mos antiquissimus est, 
teste Jereroia, IV, 3o. Cl. Sh&w 
vidit palverem illum atibii et la»- 
rem arundinem qua utebantur pri- 
sci , ut inter papillam oculi et pal- 
pebras stibium inducerent, et sic 
oculos dilatarent , reperta in sepul- 
cris deserti : quod Arabes vocant 
Sakara. Shaw , Voyag, tom. I , 
pag. 38 a. Brot. 

5. Sistiu Diosc. I. c. Hard. 

6. Efficacior et contra recentia vul" 
nera, Scribe , « efiQcax et contra re- 
centia venena,» exscripto codice: 
sunt enim recentia et invcterata ve- 
nena, ut supra notatum est. Piict. 

7. Et conlra ambusta igni. Plinio 
dicam scribit (not. seq. ) Dalec. 
quod quum grsecus auctor a quo 
hansisse h»c yi detur, dixerit csAp » 
ipse verterit adipem , qnum fari- 
nam aqua subactaAi ea voce intel- 
ligt malto squios ftierit. At Dio- 



scoridis ipsius hsc ver! 
99 : t^ioi); ^i Toc xaraxs 

ia iax^^^^^^^» ^^ ^^^ 
968V vcap^ , etc. « Priva' 
sta igni in crustulas eru: 
patitur, cum recenti adi 
etc. » Certe aptior ad 
adeps, quara farin» masa 
nec de ea vsapov oreap « 
me memini , nec credo 
adipe recenti legitime d 
nique non Plinius modo 
rapio quoque adipe sti 
cumtini pariter solitum 
e recentioribus Fallopii 
fossil.V, 19. Haro. 

8. Cum adipe ac spu 
Vertendum ex Dioscc 
massa farino; aqua su 
Csari.Vide lapsum eum 
animadversum supra lib 
DaIiEC. — Vid. not. sup 

9. Uritur, Hunc fere 
dum docet Orihas. XII 
Hard. 

10. Dein restinguitur. I 
liter, V, 99 : ilixv^ihiH ^ 




LIBER XXXIII. 



9» 



iD mie nccatur, non ut perarescat : iterutnque in mortario 
teritur, etin pastillos diyiditur. Ante omnia autem urendi 
modus" necessarius est, ne plumbum fiat. Quidam non 
fimo utuntur coquentes, sed adipe". Alii tritum in aqua 
triplici linteo saccant, faecemque abjiciunt, idque quod 
defluxit, transfundunt , quidquid subsidat colligentes : 
emplastris quoque et coUyriis miscent. 

XXXV. Scoriam in argento Grseci vocant' helcysma. » 
Vis ejus adstringere' et refrigerare corpora. Additur em- 
plastris , ut molybdaena, de qua dicemus^ in plumbo , 



«oXoiM. « Exemptam restinguitur 
lacte mulieris , qa« marem pepe- 
)it, aat vino Tetere.» Hard. 

II. jinie amnia autem lurndi mo' 
inf. Hoc tecolo cum aurificum 
chrytocoUa exooctam , etyUtaiunt, 
cilcioatam, pitoitam et atram bi- 
lem porgat Tiolentiatime. Dax. — 
— Jtmtg, Diote. 1. ic. Kouirou ^k iv 
fln6p«Mi« tmriltv xat ifAfuo<mOiv 
ijlft in>p«*ofCK- iov yap i-niirXcov 
ttpy (toXi^ouTOi. • Uritnr Tero 
pnmia impotitam, tufHatumque, 
qBoad igoetcat : ti enim ampliut 
uatary plnmbi inttar eliquetcit. • 
Parsm feUciter Tertitse Tidetur 
Plioiiit rh |ioXt€^oGrflu , ne plttmhum 
fiai. Quia enim non ttatim exitti» 
met, ttibiam dintiot ustum, in 
plombum degenerare? Hard. 

I %m Stdadipe. Hio Tero Plininm , 
bomonymia Tocit delusum, c^ap 
apnd tcriptorem grtecum , a quo 
Wc mQtuatut ett, pro adipe per* 
peram «ccepitte, quum pro masta 
&rin« aqoa subacts accipi opor- 
tnerit, pteno pertuatum habeo. 
Dioacor. enim, V, 99 : (Wrarou ^i 
Ctaxi «tpcirXoMdtv, xal JYxpuCcv itc 



« Torrentor autem fariua subacta 
circumlitum ; et carbonibos obro- 
tum donec crnsta carbunculetur.» 
Quibus postremit Tcrbit apparet 
Tocem c<^ boc loco non adipemy 
ted farinam tubactani tignificare : 
nam crustam ea induit coqoendo, 
qu8B carbunculator, qoom torre- 
tor igni. Felicios certe interpret 
Oribasiiy XIII, p. a3i : « Crema- 
tor stibiom crotta ex farina cir- 
comlitom , et carbonibus ohrutum, 
donec crnsta in carbones abeat : ab 
igne emotum lacte molieris , qu« 
marem peperit , aut Tetere Tino re* 
ttinguitur. » Habd. 

XXXV. I. Scoriam in argtnto 
Gneei vocant. Dioscor. V, loi : ft 
^i rou dlpyupcu axcdpia xoXiiTai fXxu* 
9\Ldt , nempe qooniam id recremen* 
tom adeo lentom est , ot instar Ti- 
sci trahatiir, quum eximitor e ca* 
tinis , ab IXxcd, traJto. Hard. 

a. yis ejtu adstringere , etc. Dio-" 
scor. I. c. Hahd. 

3. Additur emplastris, Totidem 
Terbis Diosc. 1. c. Hard. 

4. De qua dieemus in plumbo, De 
molybdsena , seu galena , conf. qn» 
dicuiri sumut infra lib. XXXIV, 
cap. 63. £d. 



9^ 



C. PLINII NAT. HIST: 



cicatricibus maxime glutinandis , et contra ten 
dysenteriasque, infusa clysteribus cum myrteo ole< 
dunt et in medicamenta , quae vocant liparas , ad < 
scentia hulcerum^ aut en attritu facta, aut in capii 
nantia. Fit in iisdem metallis et quae vocatur spunc 
genti. Genera ejus tria : optima quam chrysitin V( 
secunda, quam argyritin : tertia, quam molybdit 
plerumque omnes hi colores in iisdem tubulis' inv 
tur. Probatissima est attica"", proxima Hispan 
Chrysitis" ex vena ipsa fit, argyritis exargento, 



5. QiuB vocant iiparas, De his 
egimus XXIII y 8i. I^ard. 

6. j4d excrtscentia huleerum, Ad 
carnes in hulceribos excrescentes , 
ad hulcera ex attritu facta , etc. H. 

7. Spuma. AtdfltpY^po; Dioscor. 
V, los. Nostris, litharge.Kknn, — 
Spuma argenti. Fit ea spuma ex solo 
plurobo, quod cum aliis metallis, 
ac praecipue cum argento , ad faci- 
liorem fusionem purificationemque 
miscetur. Fervente mixtura, plum* 
bum violentia ignis extenuatum le* 
▼itatem acquirit , argento superna- 
tat , et fit spuma. Brot. — Lithar- 
gyros nihil aliud est quam quod 
chimici oxide de plomb ^ ve\ plomb 
oxidd vocant. Huic quandoque au- 
reus splendor, et est ehrysitis; ar- 
genteus, et est argyritis, etc. Fit 
plumbi colliquati cum hac aeris 
parte, quam oxigkne appellant, mix- 
tura. £d. 

8. Quam chrysitin. A colore an- 
reo , seu flavo , quum argenti ve- 
nae plurimum «ris admixtum est. 

9. /n tisdem tubulis. Reg. a, et 
Colb. 3, in iisdem tabuiis. Male. Fu- 
sores hodie panes vocaiit , seu mas- 
saSy offasque; tubulosantiqui.Vide 
formam tubuiorum cxpretsam in 



icone apud Agricolam de ] 
X, p. 384* Hard. 

10. Probatissima est att 
Diosc.V, loa. Hard. 

1 1. C/ujsitis. In his rc 
stinguendis Plinius fallitur. 
tis ab auro minime dicta 
quia majorem ignium vin 
colorem fulvum contraxit : 
fit ex mixtura plumbi et ai 
ex mixtura «ris. Lithargyr 
arena plumbaria, i ex 
plumbario, a ex plumbe 
nis, 3^ ex mixtura plumb 
geuti , 4** o mixtura horun 
Agricola. — Chrysitis. Ex 
genti vena seu terra arenav 
argentum extrahitur, cocti: 
coqui enim terra hsec non 
ut dictum cap. 3i, nisi cun 
bo nigro, aut cum vena \ 
quae juxta argenti venas ple 
repetitur : uude terra ei 
hdsBna uominatur. Oribas. 
f. aa8: ■ Litbargyros, b 
argenti spuma , quaedam e 
fit , quae molybditis nomin 
fornace usque dum tota ii 
penitus transierit, cxcocta 
dam vero ex argento» qua 
plumbo. . . Appellatur vei 



LIBER XXXIIL 93 

bditis plumbi ipsius fusura, quae fit Puteolis,et inde liabet 
oomen ". Omnis autem fit excocta sua materia ex supcriori 3 
catino defluens in inferiorem, et ex eo sublata ' Teruculis 
ferreis, atque in ipsa flamma convoluta, ut sit modici 
ponderis. Est autem, ut ex nomine ipso'^ intelligi po- 
test, feryescentis materiae spuma. Distat a scoria, quo 
potestspuma a faece distare. Alterum' purgantis se ma- 
teriae, alterum purgatas vitium est. Quidam duo genera 
faciunt spumae, quas vocant sterelytida' et peumenem : 
tertium molybdaenam , in plumbo dicendam '^. Spuma ut sit 
Qtilis, iterum coquitur, confractis tubulis ad magnitudi- 
nem anulorum ' : ita accensa follibus , ad separandos car- 



HaTo colore est et splendet , chry- 
litis , qnm est etiatn potior : livida 
vero, argyritisy etc. • Diosc.V, 162 : 
AtSspYu^oc, "h p>jv Ti; ix rr^i ficXt- 
Clin^of xaXoufUvr.; dtp.p.cu YiwaTxt , 
Xirvtuatvnc ^Blfi TtXtio^ ixirupcdoitt;' 
ii ^i iE apyupou* 'h il ix {i.c).t€^cu. 
tSpama argenti qasdam fit ez 
trena , qtiani roolybditiu vocant, iu 
bmacibus conflata , doncc pcrfecte 
igni iocandescat : altera ex argento, 
tertia ex plurobo. • HjkHD. 

ji, Ei ifide futlei nomen, Ut Pu- 
teolana nominetur. Hard. 

i3. yerucidU, Id quomodo fiaty 
et quz sit forma veruculi, quo igne- 
scens spnma convolvltur, vel ex 
icone intelljges , quaro Agricula ex- 
hibet, de Re met. X, p. 38^. H. 

14. Ui ex aomlne ipio. Nam si 
spun^a est, e fervesceiite materia 
exire necesse est. In editis legeba- 
Xnr^ ferpesceniis ei futiira : sed has 
4TooeSy et fiUurtje^ nec Reg. a, uec 
Colb. 3, reprsBsentant : et super- 
fluout ete scilicet. Hard. 

i5. AUerum, Spuma purgantis 
•ese malerite est ; fzx , purgatte : 
nt in Tino probe intelligitur. H. 



16. SterelftiJa. Stereotida, quod 
solida massa sit : et pneomeneuy 
quod flatu in tubulos dilatetur. 
Agricola de Nat. Fossil. lib. IX. 
— Stere/jrtida. In his nominibus va- 
riant codices. Salmas. in Solino, 
p. lo8a, legit, cerclmitida et ftegnym 
menen. K.i^jir^-rii ut sit ea spoma ar- 
genti, qtiz soluta instar pulveris, 
quam Pollux xcvtc^TOv vocet : Hd- 
YvufxivYi f qu8B concreta fixaqoe sit , 
non in polverem putris. Hard. 

1 7. //1 plumbOf etc. Lib. XXXIV, 
cap. 53. Hard. ' 

18. Anutornm. Ita etiam MSS. 
Avellaiiarum nucuni magnitudine 
dixit DIosc. V, loa, de spuma ar- 
genti : KaOoit; ^t auTiQv out(i> xaTtt- 
xc(}>a; it; xapOcav iaiy^Ovi , xal iiri6tl; 
i-K^ av6paxa; , ^xptTrtooi; ti d^^^t iru- 
pw9t(a; , xal iriptpLa^a; ttiv trtptxitjxi- 
vviv dxaOoipotav d7;cTi6ioo. « Ures 
porro argenti spumam in buiic 
modura : ipsum in frusta dividi- 
to, qu8B juglandium magnitudi- 
nem aequeut : haec prunis impo- 
nito, et ita foUibus accendito , ut 
conflagrent : tum abstersa qux 
insidet sporcitia , recondito. • H. 



94 C. PLINII NAT. HIST. 

bonei cifiereinqiie, abluitur aceto aut vino, simutqu 

4 stioguitur. Quod si sit argyritis'^, ut candor ei d 
magnitudine iabae confracta, in fictili coqui jubeti 
aqua, addito in linteolis tritico et hordeo novis, dor 
purgentur"". Postea sex dicbus" terunt in mortariii 
dic abluentes aqua frigida : et quum desinant, calidi 
dito sale fossili, in libram spumae obolo". Novissim 
condunt in plumbco vase. Alii cum faba candida ac | 
na coquunt, et in sole siccant Alii in lana candida 
&ba, donec lanam non denigrent*^. Timc salem fos 
adjiciuntjsubinde aqua mutata,siccantquc dtebusxi 

5 dissimis sstatis. Nec non in ventre suitto in aqua coqi 
exemptamque nitro fricant, et ut supra, terunt in m 
riis cum sale. Sunt qui non coquant , sed cum sale te 
etadjecta aqua abluant. Usus'* ejus ad coliyria, c 
ad mulicbrlum cicatricum fiieditatestullendas, macula 
et abluendum capillum. Yis autem siccare'^, mollire 



ig. Qaod ti tit ttrgyritii. Totidem 
verhi* hac Dioac. toc. cit. et Orib. 
XIII, f. i»8.b. HiBi». 

30. Donec ttt piirgenlur. OyaKOT. 
£i|>i ^l Iu( Sv^syami aX nfiSai. •Co- 
quito, donec Tump.ilur liordeum.' 
Oribas. • tloiiec diarumpaluT.n Sed 
purgari boc laco idem est, quod 
diu-Dmpi et dehiacerc bordeuni , 
hoc est, a sua di>elll timicula. Sic 
XV, »5, jinigjbllc» unce» appetlat, 
quK suo txui echinu sni calyce fa- 
cile poMunl. Hahd. 

II. Poitea itx diriiii , etc. DIo- 
«cor. ct Orib. II. vc. Hari). 

3 i. Oiolo. Diotc. loc. cit. ad li' 
bram argenti tpumn qiiiiias «ilis 
foisilis uncias adhibet. Oribasiii!^, 
ndlibram spumB sBlis,tan(aindem , 
hoc ett , libram. Hibd. 

»3, Koit denlgrent. Forsiiii f.- 



ctins, denigrtt. Dioscor. loc. 

fuc li fpi^ (i^xETi pir-niTai. 
Denigrent. Brot. ex Beg. 3 i 
priDCtpe, denigrtl. Ei>. 

14. U,us. Dioic. loc. cit 
Xfi li; Toi sf6a>.[i,ixi, xai cuXi 
ir.T( , xai fp JMiifitva i:f )oui 
anO.at I^nXti. • C<mfert ct i 
lurum meJicamenta , ct ad 1 
cum rcedilnles tollendiu, il 
ad faciin rugosasct macnlasi 
ad deoigrandum pra-icrea 
lum , ex Theudoro PrisC; 1, 
i5. I^ii anltm liccare , ete. 
etOribas.luc. cit. lotidem'fi 
bi!. H. — -LithjirgTTi . 

L rreqneuEi uiiui in meaiD 

dicB nditrictinne) 1 




LIBEK XXXIII. 95 

IrigGrare , temperare, purgare, explcre liulcera, tumores 
ienire : talibiisque"' emplastris supra dictis ignes etiain 
stcros tollit*' curn ruta, myrtoque, et aceto ; itemque 
pemiones cum'" myrtis et cera. 

XXXVI. (vii.)lnvenituriii argentariis metallis' minium ■ 
qnoque, et nunc inter pigmenta magnse auctoritatis , et 
quondam apud Romanos non solum maxims, sed 
etaro sacrae. Enumerat auctores Verrius, quibus credere 
sitDeresse, Jovis ipsius simulacri faciem diehus festis 
mbio illini solitam, triumphantumque' corpora: sic Ca- 



led. 



if DrI. cudrx, 



QSDnuitDr- Cf. Genffr. 
Mn.I, pag. 177. Ei). 

ifi. Talitui. Nenipe, quiii lifia- 
ni vocant, de cjuibus cap. sup. 
diiimui. Uabii. 

17. Ignet ithim sacrni lo/tll. Ad 
nEdendiiin huic morho ipiimaiii 
ii|cali cum «ncio jioiTuruui Ijcta- 
nniqiie adhibet Tli. Pri<c. I, 

iB.Cttmr»jri1ii.Vetv 
rm injrio , hoc eal , ciim oieo n 
in- qDS nobi» iim-erior mi 
vriplnra videtur : quod Cels 
Tj, ia lenibos hitce em|ilH! 
ofrlraia pariter olBum «dscii 
■Letiii quoque quBdam, inqi 
mpbstra suol , qna« ),ii;api( I 
GnBci nominaiit , eic. > El mi 
■Alii compoaitio BenerU einRdt 
nra, ipums argenii, )ilii 



Ifasier diiiiinguil ; unam, de qua 
nunc agit , quse viilgo nobii dicilor 
rinairt (MirriiK iiUfani . lulfun d, 
nrrciirr) ; ■lleram , quom inf. paulo 
IractKhil, aahis miniani Halif{Plomi 
oiidc roii/fe] , qiii nmlto vitioreit. 
Conf. ca]i. 4a. Eii. — /ni'» ipiias 
amu/acri fa,:itm di^bii, fali, minio. 
elr. Virgilio, Eclng. X, v. ,7, Fan 
HHUgDiueis ebuli bai^c!» ac minio 
rubel. Pauwiiin in Achaicis, t6 tcu 



ua»i 



«J BT1).[.!I _ 



I. Piularchus,if^ 



cajiu Tap I 






Bkod. lib. III, c. i3 Alex.afc 

Alei. lib. 1, t 
pugninlGfi dimidiai 



poris 



nidian 



n heminoi. • I'cr 



myrl 



Upilornni hemina.» Iterumque : 
■ anplaitra ejujdem generi* ad le- 
uadum apla. . . Cernli ei oleo 
^rtw &cti... aul ■puniai argenli , 
inaidnm pro nardioa oleo, 
■■mIi» ovbro unurparl 



liios. D*i,— y»rt:PI 
idem, XXXV, 45, sOitw, 
ait in Capilulio dic«m ■ f, 
Tarquiuio lictilem, faiMi, tt . 
miuinri sulilam. D« mtm» 
Arnnbius, contfa feaMVI i ■ 
ler deoi Tidamo* * 




98 C. PLINII NAT. HIST. 

tnine. Sic enim appellant illi sanieni draconis eliai ele* 
phantorum morieutium pondere, permixto utriusque ani- 
roalis. sanguine, ut diximus^. Neque alius est coiory qui 
in picturis proprie sanguinem reddat. Illa cinnabaris and- 
dptis medicamentisque utilissima est • At hercule medici', 
quia cinnabarin vocant, pro ea utuntur hoc minio, quod 
vcnenum esse paulo^^mox docebimus, 

XXXIX. Cianabari' veteres, quae etiam nunc Tocant 
monochromata , pingebant. Pinxerunt et Ephesio minio, 
quod derehctum est, quia curatio magni operis erat. Prae- 

6. Sie ehim appettant itlt, Jam pri- 

teoTuitk temporibas Arrianas in 

Periplo novit ciniiabari lacrymam 

etse arboris : yiviTai ^' iv auTf xai 

xivvaCflipi TO Xiycpnvcv, tv^ixov, i«i 

TMV ^lv^Dttv, &c ^flUpu ouvayop.tvov. 

Brod. lib. III, cap. i. Cadaronstas 

ctp. 4 su^ navigationis, fructum 

ejus arboris similem esse tradit ce- 

raso, coloris cerulei : arBores certo 

Rnni tempore inctdi : anno vero 

prosime sequenti fluere lacrymam. 

InsuUB , qu8B arbores eas fert, inco- 

IjB tUvam draconum vocant , et ad- 

venas eam adeuntes per jocum tali 

nomine deterrent. Dai.. — Saniem. 

De cinnabari , quae sit sanguis dra- 

conis^ mera fabula est, ut Scaliger. 

recte monet Exerc. 127, et Con- 

stftnt. in Lex. verbo KtvvaSof t. Ne- 

3ue enim est boc xtwaSapt sanguis 
raconis , nl Plinio aflGrmanti So- 
linuscredidit c. zxy,p. 47» et Isid. 
XtX, 1 6 : sedlacryma arboris.Iii of- 
ilcinis nunc quoque sanguis draco- 
nis vocatur, ex colore nimirum , et 
ciunabrium. Unde hsec de draconis 
elisi sanguine fabula orta sit , Cse- 
sius docet , de Miner. II , 4 » c. 3 , 
pag. 191, qui auctores sententix a 
uobift allafae de lacryma arboris, 



qus cinnabaris sit, laudat qnam- 
plarimos, Agricolam, etc. HAao. 
— Sanguis draconis ex variis arbo- 
rum speciebus , succam rabrum 
stillantibus , obtinetur, quas non- 
dum omnes notse sunt. Linn»o est 
lacryma Pterocarpi Dracanis (Z)mi- 
Jelph, decand, gen. 1669 Pers. Le^ 
gumin. Juss.), vel etiam Pteroearpi 
Suntalini; aliis succus Draccenee Dra- 
conis {Hexand. monogjn, geu. 8l3 
Pers. Asparag. Juss.) , etc. Conf. 
Geoffr. Mat. med. tom. II» p. $$9 
sqq. Linn. Mat. med. p. aoo sq. 
ed. Sclueber. £u. 

7. Diximus, Lib.YIlI, la.H. 

8. flla cinnaharis antidotis medi" 
camentiique utilissima est, Miram 
Pirnium credidisse draconis bestis 
maxime venenatse cruorem salu- 
breni esse. Oal. — £t nos utimar 
cinnabari indica , quum iuter pr»- 
stantissima sit remedia, qusB ex- 
trinsecus et intus adstringant. Ba. 

9. yit ftercuie medici^ etc Id ao- 
pra dictum,XXIX, 8. Errorem 
bunc pariter Diosc. arguit V» 109« 

10. Paulio mox. Cap. 4'> Habo. 
XXXIX. I. Cinnabari. Bim pi- 

cturx uno ac simplioi eolore ccm- 
Mfibant, ac fei^ rtibro, qut maxime 



LIBER XXXIII- 1,9 

terea utramtjue nimis acre existimatur. Ideo transiere ad 
rubricam', et sinopidem, de quibus suis locis^ dicam. 
Cimaabaris adulteratur sanguine caprino, aut sorbis tritis. 
IVetium sincerae, nummi^ quinquaginta. 

XL. Juba' minium nasci et in Carmania tradit : Tima- 
genes' et in £thiopia. Sed neutro ex loco invehitur ad 
nos, nec fere aliunde, quam ex Hispania. Ceieberrimum 
ex Sisnponensi regione^ in Bstica, miniario metallo ve- 
etigalibus populi romani , nuliius rei diligentiore custodia* 
Non licet id ibi perficere^ excoquique. Romam perfertur^ 
Yena signata^ ad dena miilia fere pondo annua. Roma 
lutem lavatur: in vendendo, pretio statuta lege, nemo* 
dum excederet , H-S. lxx^ in libras. Sed aduiteratur muitis 



eooTenit cnin bumaDO colore. De 
raoDocliromatis dicemas XXXV» 
6. Haed. 

%.Ad mbricam. Apod Horat. U, 
Satjr. ▼n» ▼. 98 : «PraJlia riibrick 
picta , ant carbone. ■ H/ — Ideo , 
ctc. Broter. ex Rcgg- codd. a et 3, 
idtireo. Ed. 

3. Suis locis dicam, Lib. XX XV, 
eap. i3 sq. Hard. 

4. Nummi. Hoc est, sestertii 
qoin^aginta in libras singolas. H. 
— GallicsB monetaB lib. sant 9. Ed. 

XL. X. Juha minium nasci et in 
Carmania tradit; Hermogenes et ia 
^Huopia (sic olim). Scribe : ■ et in 
Carmania nasci tradit , Timagenes 
in JBthiopia. » Nobilem rbetorenl 
et historicum Alexandrinutri , Asi- 
Dii Pollionts contubemalem intei- 
Ifge. Idem reperit !n sno codice 
Pintiamis : sed m^le seribendom 
coojectat iiide, Tlmams. Ghov. 

a. Timagenes^ De eo dixiraos in 
auctoram Indice. Sic porro codices 
MSS. Reg. '1 , et Pintiani : non , ut 
edid, Hermogents. Haiid. 



3. Ceteierrimum es Sisafkmemi 
regione. Ezsfat adhnc in BfttieCy 
l Andalousie, fodina iHa minii, mina 
d'Aimadeln , cbjus descripdoaem 
curiosissimaiVi edidit Ci. Bowx.BS^ 
p. 39, sq. JyB ea quoque diHgente^ 
scripsefat Cl. ttk Jussistr, Memoir:. 
de VAeaddmie des Sdehem^ mml 
170I9. Bbot; 

4*. "Nohlieet id ibi fmficere.VtVtnyi 
VII, 9 /piig. tifa : «Quv antem Stf 
Epfaesiorom mtftallis ' fcreroBt ofifi« 
cin», nunc (Vajectwscmtide6 Ro^ 
niam, quod' id geAns vensB postea 
est inTentmm HispaniK re|^nibns ; 
ex quarum metaflis glcbifc porttio* 
tur, et per ptibKcanos Romc cii* 
rantur. Um atit«^'df&cina9 sbnt in* 
ter cdenrFldt^ t*t'0<^fitii:»Nem* 
pe urbis RbnnB regione sexta , ubi 
P. Victor tempiunf Florte locat , ^ 
tempium QMrini.llAKO. 

5.' PerferhtY. Broter. e%: Rl^. 

codd. 1, 3, d^ertur}^: • • M .♦ 

• • ^. H'S. LXX. 5eMirtionm ttoHa 

deslideriitm* in' KbHtJ 1iaetetiu#' edi- 

tis^ mide drrikliio ntiinero '^fnidm 



lOO 



C. PLINII NAT. HIST. 

a modis, unde praeda societati^. Namqueestalterum 
in omnibus fere argentariis, itemque plumbariis m 
quod fit exusto iapide venis permixto , non ex illo 
vomicam ' argentum vivum appellavimus ( is enim 
in argentum excoquitur ) : sed cx aliis simul n 
Steriles '"^ etiam plumbi deprehenduntur suo coior 
nisi in fornacibus rubescentes exustique tundun 
farinam. Et lioc est secundarium " minium perquam 

3 notum, multum infra naturales" illas arenas. Hoc 
adntteratur minium in officinis sociorum '^ : item 
Quonam modoSyricum fiat^ suo loco' dicemus. 
autem Syrico minium compendii ratio demonstrat. 
modo pingentium fiirto opportunum ' est, plenos s 



X. LX coDJiciebant, hoc est, dena- 
rioft hx, At settertiorum Qotam 
habent codices MSS. Haei>. 

7» Unde praida spcietatL B«tic8B 
popnlos nomine peculiari: Socias 
P. R, voicat. Inde garum socior^m^ 
qao4 fiebat ad Scombrariam pro- 
montorinm BiBticc Societateni ta- 
men, pnblicanoram ctetam expo- 
nereaatiuSf a quibus minium RoroaB 
curatum Vitruvius scribit. Dal. — 
Soeietati. Nempe societati pob|ica« 
norum de qaibns Vytruvius loco 
antea allato , corps » compagnie , vel 
eommunauid. Nugantur, qui de sociis 
populi romani, ho<^ est, Baticis, 
hiBc iicdpiunt. Uard. 

8. Namque est alterum genus, Mi- 
nii iiimiram..MiQium illud Diosc. 
est,.V, 109 : Tb piv yip dipi(i.iov 
9|MU«CtTai in toicav(a ^ X|Oou nvbc 
(«.ifxtYftivcu rp apyupirt^i 4'ftK'(j.u. H. 

9, Cujus vomicam^ etc. Supra 
cap. 3 1 : « Eat et lapis in his venis 
argentariis, cujns vomica Uquoris 
flBterni argentnm vivum appellantur; 
veqfnum r^^rum omnium. • Hard. 



io.5fer/7irj.Lapide8 in pl 
metallis : qui ne in plural 
dem excoqui possunt. Hai 

II. Et hoe est secundar 
stris perinde incognitum. . 
Atterum genus. Alterum h 
genus, nomen apud nos 
Minium natif CPiomb oxid 
secundarium vocat Nostc 
deterius est cinDabari ac vi 

I a . Midtum infra natur 
biani supra Kphesum agri 
saponensis in Baetica. Har 

i3. Hoc. Secundario m 

l^. In officinis sociorun 
canorum : nam ut saperiu 
estf erant ofliciuaB eae Bo 
licebat id in Bactica perfi 
exooqui. Hard. 

1 5. Suo loco. Lib. XXX' 

1 6. Pingentium furto opi 
luter colores , quos pictc 
nus prBBstabat, ut dicetui 
la, minium fuit, quoniai 
rarum erat. Pictores itac 
ex eo furabantur, repletis | 
mox aqua ablutis , veluti 1 



LIBER XXXIII. 



lOf 



abluentiiiin paucillos. Sidit autem in aqua, constatque 
fitnuitibus. Sincero cocci nitor esse debet. Secundarii au- ^ 
tem splendor'^ in parietibus sentit uligiuem. Quanquam 
hoc rubigo quaedam metalK est. Sisaponensibus autem 
nuniariis suae yen» arena'' sine argento'^ excoquitur 
auri modo. Probatur^'' auraeandente : fucatum nigrescitc 4 
sincerum retinet colorem. Invenio et calce adulterari. Ac 
simili ratione ferri candentis lamina/ si. non sit*' aurum , 
deprehendi iilico. Solis atque iun»'^ contactus inimicus : 
remedium'^, ut parieti siccato cera Punica cum oieo 



dam oolore tum fuiiset : nftm ro»- 
aiom statim sidebat Id aqua : ubi 
intffgnim ftiraDtibuft permanebat. 
Vel ez hoc loco intelligas aqua di- 
Ini ooloret toKtos ab antiqnis , non, 
nii modo, olco : nam nec ntiles 
esse pocsunt « semeft oleo subacti : 
neqneex penicillis elni nlla vi aqua 
powiBt. Habd. 

17. Statndaru auitm spi§ndor, 
Ptaietnm oligo, si?e hnraiditaft', 
moltnm aofert splendoris secnnda- 
rio minio. HinD. 

18. SutB *vena wrma» In metallis 
miDariisy iDqnit , qua smit Siaapoi- 
nev Tena est minii propria et peciv- 
liarisy doIIo, ut fere alibi, argento 
admijito. Habd. 

19. Sim argemio escotfmtiir, Nul*- 
Jo argenio mixto : nam plernmqoe 
miniam in aigentariis metallis in- 
Teoitnr. Dai.. 

so. Prabaimr.yel si anrum desit, 
ntmoz ait ipse, lamina ferri caa- 
dentia : sic enim probatnr, num 
caloem admixtam habeatViiraTinft 
rsm panlo dilncidiuft ftic ezplanat » 
^I^ 9f P- i4> • «Vitiatur minium 
admixta calce. Itaque si qnis velit 
npcriri id sine vitio esfte , sic erit 
faciemiam : Ferrea lamina tuma- 



tur r in ea minimn inyponator : ad 
ignem collooelnry doneo lamina 
candeftcat : quuro e candore color 
immntatuft fberit , eritqoe aieir, tol- 
latnr lamina ab igne : et si refrige» 
ratnm restituator in prifttinum co- 
lorem , fttne vitio «e eftse probabit : 
sin aotem permanfterit nigro colore» 
sigoificabit se esfte ▼itiatum. » B. 

a I . Si non sit aunm. Philander 
oomment. in lib. VIII, cap« 3. Vi- 
troT. legit, si non sit pnrum, Ego 
nihil mnto, ftensumque hunc eftfte 
aribitror : Si aumm desity quo mi- 
nii bonitaft probetur, ferri candea* 
tift lamina id ficiendum. Dal. 

%%. Soiis aique Umm\ etc.Vitrnr. 
loc. dt. « Mioinm eflGcitur teneia 
natura, et viribuft imbecilla. Itaque 
qnum est in expolitionibuft ooncla- 
▼inm , tectoriis indoctum , permt- 
net ftine vitiift sno oolore. Apertift 
vero locift... qno sol et luna poftfttt 
ftplendoreft et radioft immittere, 
quum ab iift locift tangitur, titia- 
tor, et amisfta virtnte calorifty de- 
nigratur.» Haed. 

a3. Hemedium. Vitrnv.' loc. oit:. 
■ At ftiqoift snbtilior fnerit, et 
voluerit expolitionem miniaceeAi 
suom eolorem retiuere , qbom pa- 

7' 



loa 



C. PLINII NAT. HIST. 



liquefacta candens setis'^ inducatur; iterumque admbtis 
gall» carbonibus aduratur ad sudorem usque : postea 
candelis subigatur : ac deinde linteis puris , sicut et maro 
5 mora nitescunt '\ Qui minium in oflficinis poliunt'^ fiiciem 
laxis ve&icis iUigant, ne in respirando pernicialem pulve- 
rem trahantf ettamen ut per illas spectent. Minium'^ in 
voluminibuk quoque scriptura usurpatur' , clarioresque 



ries expolitas et aridas faerit, tunc 
ceram Poiiicam igni liqaefactnm , 
paak> oleo temperatain seta indu- 
cat. Deinde postea carbonibus in 
larrco yaae •oompositis, eam ceram 
apprime oam paricte calefaciendo 
aadare cogat, fiatque ut persBque- 
tor. Postea cam candela linteisque 
pai-is subigat , uti signa marmorea 
nada carantar. Ita obstans oera 
Puikicte lorica non patitur, nec la- 
na aplendorem» nec solis radios, 
lambendo eripere ex his politioni- 
biia ceram^ o Habd. 

a4- Seiis. Gonfectis. e seta peni- 
cilKs extendatur. Gallice, dt» brosses^ 
H. •— Tales repertce ceratvpictur» 
in Herculaneosibus ruiuis ; at qu«m 
inconsulte iguis fuisset picturis il- 
lis admotus, evauuereb Brot. -^ 
CandeHs mbigatur, Candei» illsB 
videntur fuisse cylindrt cerei , ut 
sunt candela nostrs cere« , les 
Ifougtei» Yidimus supra iib. XIII, 
cap. a^) repertos esse NuiRcIibros 
candeHs vinctos. fiAoz. 

aS. Sieut et marmora mtescunt, 
Quemadmodum suq nitori resti- 
tuukUur marmora, abstersa fuli» 
gine, qu^e a sacrificioruni ignibus 
ac fumo adhaeserat. Hoc esse illud 
arlkitror, quod Juveuaiisait Sat. X, 
T. 55 : « Geiiua incerare deorum :» 
etsi Turnebus , et alii eum sequuti 
iuterpretes, ia aliam sententiam 



trahant : sed nostram interpreta- 
tionem folcit alter ejnsdem poets 
locust Sat. XII» ▼. 88» abiappel- 
lat : ■ Fragili simulacra nitentia 
cera. » Haed. 

a6. Minium polkmt, Hcbc totidem 
▼erbis Diosc.Y, 109, et poat eam 
Oribas. XIII, p. laS. Haro. 

27. Minium. Fortaskb iUnd cst 
cinnabari quo CP. imperatores asi 
in subscriptioiiibus olini fuere : nt 
in sexta synodo , imperator per eut- 
nabarim, Ait M. Crusiaa 10 Tur- 
cogr. p. 19 r, vidisse se ConciUum 
CP. m quo subscripdo Job. CoD- 
tacuieni easet ex cinnabari : epi- 
scoporum vero ex atramento.Vidi- 
mus et: nos in Cimelio Colbertino 
Joh. PaI«ologi CP. imp. subaari- 
ptiooem ejusmodi, io decreto anio- 
nifl , consideratione dignb. Hakd. 

a 8. Scriptura usurpatur, Olim lo- 
gum tituli, atqoe primiB litteras 
rubrica ping^aDtur,aadeJaTenal. 
Sat. XIV> niajorom leges ruAnu 
dixiti et Pers. Sat. V, 90, Jdastai r»* 
^riccun. Atque iude titnloslibrorum 
dictos volunt, niroirum a tutaU si* 
militudine. £st autein tntulus Feato, 
flaminicarom capitis ornamentum 
exstructum in altitudinem» qnod 
(it vitta purpurea inuexa crioibas. 
Ovidius : ■ Nec titulus minioy nec 
cedro charta notetur. > Martialis , 
■ Rasam pumice, purpuraque cnl* 



LIBER XXXIII. it)3 

litteras, Tei m auro, vef in marroore, etiam in sepo^ 
ciis fecit. 

XLI. (▼iii*) Ex secundario invenit* vita et hydrafgy-^ 
rom in vicem argenti vivi' : paulo ante dflatiim. Fil au- 
tem duobus modis : «reis mortariis^ pistiUisque trito mintd 
ex aceto : aut patinis^ fictiiibusimpositum ferrea coiioliaf, 
caijce coopertum, argilla superillita : dein sub patinis 
accensum follibus continuo igni^ atqu^ ita calycis sudoref 
deterso, qui fit argenti colore et aquae liquore. Idem gdttis 



tnm. m Mimaioru hinc dicantari 
qni liBroram inscriptionet , et ca- 
piu minio omant. Mag. lib. I, 
eap. 14. Da]4k:« -^ Ifiniani illad 
paitim #ccorrit in vetuatiuimia 
cod(L Minii adhuc maltnftConstan- 
tiiiopoti Qnis in epistolis, librls, 
lepalchris. Baor. 

XLJ. I. Em seemndarim invMii^ 
ctc. loTento niniM qaidem inge- 
DJoto et fidli » non aspemando ta- 
aita. In aamiwkrio pane idem liw 
cotionis genos. Dia<. -^ Ex «mhi/»- 
^m. JBk aeoandario mtoio , cc^as 
oatura sop. cap. explicata est. Dic^ 
loor. V^ f to -: IT^f otpyupsf ^t oxjua- 
CcTM dice Tsu ofifBioa >JYopiiieu^iu&- 
Tt][p9c<Kttc a xa«co6Toaxi>fvot€apKD( 
XtycpiivM». Oribasii interpres, XIII, 
i a3i; • H yd y a ggyros » hQC ; <st , 
sege utm iiTmwn &t ex ■unw, (|aod 
&lso mBOflAafis dicitur. • D^cias 
fKit Dalaeampias qanm faaec T«rba 
sic imerpretatnr e « £k seeondaitev 
bepist, boc est, inTento minus 
qaidem ingeniooo «t ntili, lum 
aspemando tamen. » UAmi>. -^ Sa^ 
eondanmB hoc mininm tpsa ii^y«> 
4rarg3npi Ten««rena est , -aobia atU 

1. ifydMLrgfrum in vieem argenA' 
Wi. Minia d«o diatiagiiic Pitwus. 



DistiBguit quoqae argentiitii.Tfvum 
et hydrargypum. Illu^ reperitur 
in argenti fodinis, parum» sW 
mixtora et flaidumy mgreormvisrg^i 
Hoc autem fit ex miiM^ 10 p^l^fr 
rem redacto, et ignis vi separatur| 
metcure factiee. Brot. 

3. /Ereis mortariis f etc. Quod 
enim ex minio sic trito expriQiitary 
id argentum TtTum est. Doeat hano 
modnm Theophr. irtpl Ix^, p.ra- 

, sq. HikBD. 

4. ^ul 'patinis. Totidem Terbis: 
Diosc. V, iso : 6^T8c 'fcip M>Xo<«>- 
'ndA^i. xipojUac xoy^ov et^npovv ifi^*' 
TaKmdSaptyirtpixaBfliirrouatv dlft^ixa 
iwtptflOist^tavrtc.itDXM, tiraOiDoxacoueev 
ovdpft&vili f^ «pptfi|[Quoa Tii.dS(A)6xt 
aJA£^ dicoCtoftuoa ioai4iro^,lffe«^< 
6^p«p]fopoc ycvtTai. « Iniposita m* 
quidem patinae fictili concfaa hr^ 
rea minium contineDte, calycfm 
sen operculom adapiant.^qapd «n*>i 
diqoe lato superiUinuntt de&nde" 
qoe carbonibus soccendttnt. T^m 
qosB calyci adfaiBrescit fuligo , de- 
rafsa, velrigerataqae sn orgentum' 
Tivom «oit. » Sicetian^ Orilr.^ooO 
dtBto , et ' isidon Origg^ XWl^ nS'. 
HuiD. 

5. Sudore. Faligtney^qiMB'>oper- 
oulo «dfaMt. Havik. 

1' 



io4 C. PLINIl NAT. HIST. 

dividi facilis, et lubrico humore confluere. Quod quam 
venenum esse conveniat, omnia quae de minio ia niedi- 
cinae usu traduntur, temeraria arbitror : praeterquam for- 
tassis, illito capite ventreve , sanguinem sistendum^, dum 
ne quid penetret in viscera, ac vulnus attingat : aliter 
utendum.non equidem censeam. 

XLII. Hydrargyro argentum inauratur soium nunc 
prope, quum et in asra' simili modo duci debeat. Sed 
eadem fraus , quae in omni vitae parte ingeniosissima esl , 
viiiorem excogitavit materiam^ ut docuimus. 

XLIIL Auri argentique mentionem comitatur iapis, 
quem coticuiam' appellant, quondam non solitus inve- 
niri, nisi in flumine Tmolo, ut auctor est Theophrastus' : 
nunc vero passim : quem aiii Heraclium, alii Lydium 
vocant^. Sunt autem modici, quaternas uncias iongitudi- 



. 6. Quodquum tfenenum^ ctc Po- 
tttm vini pernicialem habet : sao 
enim pondere interna perrodit. 
Dioic. loc. cit. ubi adversus id ve- 
nenum remedia prodit. H. — Ft' 
nenum, Hydrargyrum quidem diu 
inter yenena habicum. Nunc nobis 
in prastantissima et Yulgatinsima 
remedia cessit. Immo inOriente fe- 
minas grtecas , ut pinguescant , hy- 
dnurgyrum baurire nos docuit CI. 
Gaxxand, f^ojrage manusc, du I.e- 
vani, Brot. 

7. Swguinem sistendum» In vomi- 
tu sanguinis : idque vehementi fri- 
giditate. Dal. — Sisiendttm. Gron. 
et Al. anle Hard. sang, sistii. £d. 

XLII. i,Q. etin <era , etc. Quum 
el ad sra inauranda sublini hy- 
drargyrum pariter oporteret. H. — 
Ad inaurandum argentum, ses, etc. 
etiamnunc hydrargyro utimur. £0. 

a. Filiorem excogiiavii materiam, 
Nempe liquoreni ovi candidum , ut 



docuit paullo superins, c. 3a. H. 

XLIil. I. Quem eoiieuimm uppei» 
iani. Coticula lapis ctet « qao fit aori 
▼el argenti experimentam : /mm 
de iouche, Hab.d. 

1. Theophrastut. Lib. irspl XiliiVy 
pag. 9. Hard. 

3. Passim. £t apnd GermaDoa, 
prope Hildeshemum. Hard. 

4. ^Hi Heraciium^ aiii Lfdium 
vocani. Fallitur Plinius; lapis hic 
Lydius, quo aurum et argentam 
probatur, nunquam dictoa est Ho» 
racUus, Skt>M. — Aiii. Ut a Lydia 
Lydium, sic ab Heradea Lydki 
Heraclium. Zenobius ih PRroHB. 
cent. 4> num. a3 : 6paxXtfa lCftoc* 
TauTYjv Ivioi ftayvjjTiv X^ycuot twt 
JTrioivupievDv rbv ai^pov * 4 ^i ^TipSf 
'nrapaicXiioioc apyuf u • jUxXvrat ^k c^ 
Twc atrb ApiXxXeta; r^c iv Av^tf «0- 
Xt(i)(. Salmasius, in Solin. p. 1 fo3« 
dum Plinium falli ait, fallitar. H. 
— Ljrdius. Nobis quoque 1 piorre da 



LIBER XXXIII. io5 

binasque latitudinis non excedentes. Quod a sole 
n hisy melius quam quod a terra. His^ coticulis pe- 
uum e vena ut iima rapuerint experimentum , pro* 
dicunt quantum auri sit in ea, quantum argenti 
ris, scripulari difTerentia , mirabili radone, non 
:e. 

IV. Argenti duae differentiae. Batillis' ferreis can* i 
us ramento imposito, quod candidum permaneat, 
tur. Proxima bonitas rufo, nulla nigro. Sed experi- 
quoque fraus intervenit : servatis in virorum urina 
(, inficitur ita ramentum obiter dum uritnr, can- 
que mentitur. Est aliud experimentum politi , et in 
hqminis, si sudet protinus, nubemquediscutiat*. 
iV. (ix.) Laminas duci , et specula fieri ' non nisi i 
imo posse creditum * fuerat Id quoque jam fraude 



Misie sUiceuxJ; hodieqne ad 
inni aarum ye\ argentum 
So. 

^aaUmat uncias longiiudinis, 
9 poUices quateruot. Nam 
integram quamcumque as- 
[ercs appellarunty sic partes 
it assis, unciam nuncupa- 
imt autem in asse uncin 
le» totidemquein pedepoU 

UID. 

wdm, solefuit, Quse pars soli 
fiut. Tft «vu irp^c Tov ^iov , 
rheophr. loc. cit. nbi hujus 
icnti causas affert. Hard. 
V. Quos spectatores et ex- 
rcs dixit antiquitas. Hahd. 
um e vena ut lima rapuerint 
mium. Quum e vena metal- 
Bptam aliquam partem co- 
Mf ceu lima qnadam attri- 
ad experimentum capien- 
protinus dicunt quantum 
1 arnenti tit in ea venay 



▼el eris etiam, yix ut scmpolo 
uno aherrent , ratione quidem in- 
credihili, attamen non fallente. H. 

XLIV. I. Batims. fiatillum in- 
strumentam ferreum est , quo pru- 
nas, cineresqne tollimusy transfe- 
rimusque alio : une pelle h feu. H. 

a. Ptuhemque tUscutiat, Sudorem- 
que qnum protiniis deponat. H. 

XLV. I. Speeula fieri, Tale spe- 
culum videre est in picturis Hereo- 
lanensihns » Pitture aniiche d'EiKO^ 
tano^ tom. III, tah. s6. Br(»t. 

3. Nomnisi ex optimo posse credi' 
tum, Argento scilicet, de qno snp. 
cap. Plaut. in MosteU. act. I , sc. 3, 
T. loi, specnla ex argento facta 
indicat : « so. Cape igitur specn- 
lum . . . Linteum cape, atque ez- 
terge tibi manns. phi. Quid ifa 
ohsecro ? tc. Ut speculum tennitti» 
metuo ne oleant argentmn manus : 
Ne usqnam argcntum tc acoepose 
sospicetnr Philoladici. » Hard. 



io6 C. PLINII NAT. HIST. 

corrumpitur. Sed natura mira est imagines reddendi 
repercusso aere atque in oculos regesto fieri coiv 
£adem vi in specuiis^ usu poiita crassitudine, pauli 
propulsa diiatatur in immensum magnitudo ima| 
Tantum interest^ repercussum illum respuat, an 
piat. Quin etiam pocula ita figurantur, exsculptis' 
crebris ceu speculis, ut vel uno intoente, populu 
dem imaginum fial^. Eicogitantur et monstrifica^, 



3. CottpeniL Conttat. Haad. 

4. Eadem vi in specuUfi, Qae pa« 
riter erant ex argento conflata. 
Nunc lere fiont ex optima duris- 
simi feni teniperatnri , qiMBf nostrit 
iie Vacier. Habu. 

6. Paulumque propulsa, Detrita 
uta et cavata. Inde est, quod et in 
speculis concavis ni«ijor cominus 
Imafo appareL Uard. 

6» ToMium iaiereat, etc Tantum 
iaterett , an planum nt tpecolttm , 
q«od rspcrcutsam illnm. leris re- 
tpuat : an oavum , quod eumdem 
ireluti tinu tao et cqnoavitate ex* 
cipiat. Har». 

7. Expulsit (aift oUm \ Vet. ex' 
seuiptis, Seneca Qiunt. Datnr.I. I, 
cap. uIl ■ Specula totis paria cor- 
poribos auro argentoque c«lata 
tunt f deinde gemmit adornata , et 
poculis. » Dai,. 

5. Ui ifel uno intuente^ popnlus tot- 
idem imaffinum fioL BuTganentnm 
calcaverat PintiimaB, quam legcn'< 
dnm ibrte scriberet poeuium , noo 
papulns. Quati dooeiikdas esset ro po^ 
puius eleganter pro cpiovis majore 
namero aiit multiftodioe ^ni. Ac 
legit opod hune ipsatn lib. XXXY, 
1 : ■ ttt esaent iasagincs, quoB 00- 
mitarcntur gentilifiAfanen^; tem- 
perque defuacto aliqua , totos a^* 



erat IbmilitB ejus, qui u 
foerat populua. » Apad Oi 
Met. lib. VI y Niobe popuh 
rum suorum appellat. Et q 
gmta filios Artaxerxit popu 
pellat Trogut Pompeiut , 
Seneca ep. io5 : • ut gam 
suam' cuslodiat , et contei 
unius auribus, populum i 
id eit> multos oonscios. Uli 
intaave pocuium miscet Pi 
Sed huic, quo de agimc 
nihil congroentitts et taendc 
ttrando, qnam vei^^a Senee 
(vid. inf.) — P^puius, I 
trantlatione mnltitudinem 
num , popolnm vocat. Ita 
Natt. Qau. 1 , 5 : « Sunt < 
specula ex multis minutisq 
posiia : quihus si unum os 
hominera, populus appare 
qnaque parte faciem snati 
mente. Haoc quum sint cc 
et simnl coHorata, nihilom 
dncunt imagines snas : et 
tarfoam efficiant. Cseterav 
Tam illam non confundunt 
remptam in facies singulai 
hunt. » Frustra igitur P 
hunc locum tollicitat, ut 
pro popvhis rtpcmsn, Hard. 
^. Escogitmnimr et mon^^ 
tcmplo Her« Arca4icie »\ 



LIBER XXXIIL 107 

» SmyniflB dicata. Id evenit figura materiae''': pluri- 
ue refert concava sint et poculi modo, an parmae 
idicae", media depressa an elata, transversa an obli- 
.upina. an recta, quaUtate excipientis figuraa tor- 
I .veni^ntes umbras'-. Nec enim est aliud illa imago, 3 
4ligesta claritas materiae ' e&cipientis umbram. At- 
: omnia de speculis peragantur hoc. loco, optiraa 
najores fuerant Brundisina, stanno et «re mixtis. 



Sgrjo parietifl inclusnm , in 
ni aspiciebaut suam iinagi- 
t pjnrum perspicue, aut rur- 
1 ^oeniebant : deoram ta- 
smnpoftita figna , et soliun 
liliicide contuebantur. Pau- 
I Arcadicis. Dal. — Exco^ 
, Qnm objecta sibi corpora 
wt I snb monstrifica efifigie 
Dtant. Seneca Natt. Quu. I, 
aqae enim omnia ad rernm 

rtspondent. Suut qu» vi- 
timetcas, tanta deformitate 
am faciem visentium red- 
irvala similitudine in pejus. 
iia quum videris, placere 
m tus possiut : in tantnm 
yeacunt , et totius corporia 
timanam magnitudinem ba» 
■^lnr. Sunt qute dextraf 
iteniiant ^sant qus sinistras, 
«■IfM^ueant, vel erertant, 
[abd. 
Wigwa materim, £x diversa 

fignra » quod , ut statim 
(it atnctor, conca-fum est 
nrexbm , medio depressum 
tnm, transversum aut obii- 
clc. £d. 

Am parmas TkrecuRca, Vel 
gltmiiatarisy cujus arma fne> 
nat sive lunata pelta, iet 
lam apmiv Clemens Aleitan- 



drinus vocat lib. I Strom. foMm 
supiaam Juvenalis : vel a Thraoiis 
inventa : nam in glossis Philoxeni : 
Parma, Opcuctxbv SirXov. Afexandri- 
nns serihit : ApoUe^ irp»roiis t&ptiv 
oEpirxvt TOUT* /eTiv t^a^iruXnv |Aaxflup«v., 
xai 'TrpwTOu; '7rt>.Tat( ini tuv f7ir«>v 
Xpinvavdat. Lipsius, Saturn. 1. II, 
cap. 9. Dal. — j4a, Parma Thra^ 
cum propria, scutum hrepe, ut ait 
Nonius. Festus : « Thraces gladia- 
tores, a similitudine parmularum 
Thraciarum. » Cicero, Phil. V : 
« MyrmiHo pognavitin Asia, quum 
omasset Threcidicis comitein et &• 
miliarem SQum. > H4RO. 

xa. yeni^nin umbras, Umbras 
vocanti simaladti reram ipsa a 
nostrit cofporibns roissa et prufosa 
in corpas Issve et splendidam'et 
densum. Epicuri liaec sententia est , 
de ratlone specnlorum. Haed. 

t3. '^imiff digesta daritas mate- 
tUbj ete. Quarh exactns corporis 
densi Isvor ac splendor. Snnt enitn 
duo omnium fere consensu neces- 
saria ad specalomm natnram': nem- 
pecorporis IttvitaSy qa« numqnam 
est sine spiendore : altemm est, 
densitas. In Reg. 1 , « quatfi dSgesla 
claritate materia et accipientis am- 
bram : • forte sinoerim , si moda 
aceipims legas , pro acdfrientis. H. 



io8 G PLINII NAT. HIST. 

Praeiata sunt argentea. Primus fecii Praxiteies'^ Magiri 
Pompeii setate. Nuper credi ccsptum , certiorem iroaginem 
reddi, auro opposito'^ aversis. 

XLVI. Tingit et ^gyptus argentum, ut in vasis Anu- 
bem ' suum spectet; pingitque , non cselat argentum. Trans^ 
it inde materia et ad triumpliales statuas; mirumque, 
crescit pretium fulgoris exc8ecati\ Id autem fit koe 
modo: miscentur argento tertiae^ aeris Cyprii tenuissimi, 
quod coronarium vocant, et sulphuris vi\n, quantum 
argenti. Conflantur ita in fictili circumiito argilia. Modus 
coquendi, donec se ipsa opercula^ aperiant. Nigrescit et 
ovi indurati iuteo , ut tamen aceto et creta deteratur . 
Miscuit denario triumvir Antonius ferrum. Miscentur 
aera^ falsae monetae. Alii e pondere subtraliunt, quumsit 
justum^ Lxxxiv e libris signari. Igitur ars facta denarios 
probare, tam jucunda lege plebi, ut Mario Gratidiano 



i4* PraxiteUs, De eo inferius, 
cap. 55. Hard. 

z5. Auro apposito averiU (sic 
prius). Ut nostro saculo Venetiis 
bracteam argenteam vitreis specu- 
lis aversa in parte impingunt. Dal. 
^— Opposito, Sic Reg. a , et alii , 
non apposiio : hoc est, in aversa 
parte posito. H. — Credi cceptum , 
etc. Falso; nisi ex lamina argenti 
tenuissima specula fierent. £u. 

XLVI. I . Anubem, iBgyptiorum 
deus AvcuCic est, quem Mercurium 
esse multi volunt. Canino is capite 
in nummis vulgo , sed falso , cre- 
ditur. Hard. 

a. Fulgoris excascati, Obscurio- 
ris minus clari. Hard. 

3. 7>r/i«. Subintelligepartes. H. 
— Gronov. et AI. ante Hard. tertia 
pars eeris, Ed. 

4. Opercuta. Fictilia. Habd. 

5. Ut.». acelo et creta deteratur. 



Scllicet abeat nigredo ea. Haid. 

6. Miscentur arrm, Sic Reg. 1; 
non^ ut in libris hactenat edin»^ 
Miscuit arL Hard. 

7. Quum sitjustum , etc. Qnot d 
auri libra Constantini Magni «fo 
aurei solidi fiebant. Tadte carpit 
auctor »vi sni morem, miaimcqoe 
id tum agi significat, quod joi 
postularet. £a state certe imminn- 
tum denariorum pondoa, qmi tra* 
ctant ejus sevi numismata, probe 
norunt. Interim in libras JQston 
fuisse signari denarioa iv, et unxi 
CelsQs quoque admonetycujiu ver- 
ba retulimus XXI , cap. ult. Tbec* 
dosii Magui cvo sic detractom e 
pondere fuisse, ut ex argenti libra 
sexageni modo denarii conflaren- 
tur, ex ipsius constitntioae diKi- 
mus, Cod. Theod. XV, tit- 9, 
• I. de expensis ludonini. » H. 

8. Mario. Senecadeira, UI, ift» 



i 

i 



F 



LIBER XXXIII. 109 

totas statuas dicaverit: mirumque, in hac artium 
ft discuntur, et falsi denarii spectatur exemplar; 
que veris denariis adulterinus emitur. 
L (x.) Non erat apud antiquos numenis ultra centum 
itaque et hodie multiplicantur haec, ut decies cen> 
llia', aut saepius dicantur. Foenus hoc fecit, num- 

percussus : et sic quoque aes alienum ' etiamnum 
ur. Postea Divites cognominati; dummodo notum 
I qui primus acceperit hoc cognomen^, decoxisse 
ibus suis. £x eadem gente M. Crassus^ negabat 
em esse, nisi qui reditu annuo legionem tueri 



I M. Mario, cui ▼icatim 
tatuas poiueraty cui tbure 
o^alas romanus suppli- 
. Sylla perfringi crnray 
Dt, amputari nianus jus- 
laai toties occideret , qao- 
srabat, paulatim et per 
irtos bceravit. Quis erat 
perii minister? quis nisi 
nn in omne facinus manus 
'• Rem ille nummariara in 
ionstituerat : et erat Cice- 
necessitudine conjunctus. 
« Pedianus in Orat. Cic. 
I, p. 39. Adde et Flo- 
y 91, p. 148- £rat Maria 
icia:itaque quum Marium 
lom audis tribunum ple- 
)roinde plebeium» hunc 
li viri plebeii, sed locu- 
e primoribus , et feminas 
Maria tilium fuisse intel- 
.0. 

s//m. Hoc est, singuli vici 
stataas, et quidera inte- 
oerunt. Lib. XXXIV, la, 
vicb , dixit. H. — • Totas 
Irot. ex Regg. codd. 1 et 3, 
Lprinc. totas^ ut Grono?. 
te Uard. Ed. 



XLVII. I . Ui decies etmUrta miU 
lia, Concisa magis oratione dieimoa 
decies sestertium^ abi intelliguntar 
> decies centena milliasestertiom. » 



HkRD, 

a. yEs alienum etiamitum appeU 
iatur. Ex qao nammus percuti 
cflsptus, «Bs alienum cQspit esse et 
appellari. Antea nec erat, nec yero 
esse poterat , aut appellari m» alie- 
num. ILuiD. 

3. Primus aec^rii hoc cognomeN, 
Qui primas ejus nominis in libris 
occurrit, is est P. Licinius Cras- 
ws Diyet, qai joTenis Pontifex 
Max. creatas, mox censuram ges- 
sit, post consulatum ann. U. $49, 
et bellam item cum Hannibale se- 
natus decreto obtinuit. Liv. XXV. 
Antiqaiorenme aliqnem Plinioa in- 
telligat, cujos in monamentis an- 
tiqaoram memoria jam nolla exstet, 
obscurumest. UiaD. 

4. M, Crassus negabet, Refert 
hoc idem Plutarch. in ejus yita. 
Sed TpaTtfivi^Gv is, id est, exerci- 
tum dixit. Cicero item Parad* 6. 
H. — Dion iroXux^/iiaTSv , 6t ^ iXo- 
Xp^p^sTov faisse eum trf dit. Rhodig. 
lib. XX, <^p. a$. Da&, 



t 



iio C. PLINIl NAT. HIST. 

posset. In agris sesleitiuin ilrit^ possedit, Quiritiu 
Syllam ditissimus. Nec fuit satis, nisi totum Partl 
esurisset aurum : atque in memoriam^ quidem o] 
occupavit : juvat enim insectari inexplebilem ist 
bendi cupidinem. Multos postea cognovimus si 
liberatos opulentiores; pariterque ' tres Claudii prii 
Pallantem, Callistum, et Narcissum. Atque ut hi o 
tur, tamquam adhuc rerum potiantur, C. Asinio^ 
C. Marcio Censorino coss. a. d. vr kal. febr. C. ( 
Claudius Isidorus testamento suo edixit, quamvis 



5. Sesierttum MM, Hoc est, bis 
millies sestertiam Dumroom, siye 
bis millies centeniim milliam se- 
stertionim : qu» somroa gallicae 
monetslibrasefficit 90,000,000, sen 
▼iginti miiliones. Plut. in Crasso, 
p. 543f reperisse eum in censu tit, 
prsusquam ad bellnm Parthicum 
iret , talenta septies millia et cen- 
tena : Attica scilicet, qaomm sin* 
gnla, vt hodie rationes putamus, 
libras efficiunt gaHicg mo netse , 
a,4oo. H. — Sestertium HM. Galli- 
csB monetsB nostrse sunt , testc Brot. 
librs 38,9io,o5o. Ed. 

6. Parthorum. Notum illud Flori 
de Crasso , III , 1 1, p. is8 : « Ca- 
put ejus recisum cum dc^xtera ma- 
nu , ad regem reportatom ludibrio 
fuit, neque indigno. Anrum enim 
liquidom in rictnm oris infusum 
est , etc. B Hard. 

7. Atque m memormm, etc. Sen- 
tentia est, recordaturos bomines 
unquam futuros, Partfaorum au- 
rum optimum obtinuisse Crassum, 
quod is esnribat,quum in demortni 
os est infusum. Conyitium est bo- 
minis infrlicitati alterius insuttan- 
tis, quam itle sibi ineatplebili pe- 
cuni» cupiditAtr arcertirerit. Nam 



•eqnitur,* Juvat enim insei 
Sic totidem plane apicil 
bisque Colb. 3. In Reg. ! 
in memoriam quidem o] 
cnpaTCrit. > Editi multa 
tum Terbis interpolatis , 
interpunctione verbornm 
tiisque permixtis : « Atq 
men quidem optimi ( ali 
conjiciebant ) occupaveri 
enim insectari inexplebil 
habendi cnpiditatem) mu 
ea, etc. > H^rd. 

8. Pariterque tre* Claa 
patUf Patlantemj etc. Hoc 1 
eodemque tempore tres. 
ab epistolis, Pallas a ] 
foit. Suet. in Claud. xxtii 
listo, Sen. ep. 47 • ■ ^ 
limen Callisti dominum 
di , etc. • De tribus istis 
citum Tide , Annal. XI 
Eleganter idem Annal. XI 
« Claudius libertos, quoa 
liari pnefecerat , sibi e 
adxquarat. * De Narcis 
Tide Dionem,LX, p. 68 

9. C. Asinio Gallo-, 
Censorino coss. Augusti pi 
Urbis anno 746 ambo ge 
sulatom, ex Fastis. Hari 



LIBER XXXIII. 



III 



dio perdidissety tamen relinquere servoruin qua* 
ilia centum sedecim : juga boum tria millia sex- 
reliqui pecoris cc quinquaginta septem millia : in 
to H-S. Dc"*. Funerari se jussit H-S. xi. Conge^ 
ledentes numerum opes, quota tamen portioerunt 
n? quem Yarro tradit Pompeio res gerente circa 
I, octona millia equitum sua pecunia toleravisse : 
nvivas , totidem aureis potoriis , mutantem vasa cum 
y saginasse. Quota vero ille.ipse (neque enim de 3 
loquor)portio fuit Pythii Bithyni", qui platanum 
", vitemque nobilem illam Dario regi donavit : 
jopias*^, hoc est, septies'^ centena lxxxviii mil- 
inum excepit epulo, stipendium quinque mensium 
:umque pollicitus, ut e quinque Hberis senectuti 
delectu unus saltem concederetur' ? Hunc quoque 



Sl DC, Hocestysestertiom 
ibintelligendo , ut lioeola 
aperpogita adinooet, cenp 
ia : quas monet» gallic« 
ibras, seu flor. 69000,000. 
\ proxime sequuotur, se- 
aodecies, libras item flo- 
X 0,000. Soetoo. de Nero- 
( Funeratus est impeoaa 
jm millium. » £t Valer. 
Ueoenio Agrippa , IV, 4 • 
ibus collatis funeribus fu- 
it. - H. — HS. DC. Gal- 
etse libr2_i_x,673,oi5; et 
ox H-S. XI , seu moneue 
jrsB a 13,984* £d. 
fihii liithrni. Alii Lydum 
•rodot. VII, p. 395. £u- 
Uiad. h, p. 366 : llOdio; 6 
Jip Au^b; ira|A7;Xc6aiO(, etc. 
;m dicitur Joh. Tzetzx , 
[, hist. 65, V. 35; et 
y V. 54^ : Kal Tov Au<^bv 
«V, etc. Suidae item in 



jLirapTiav. Plut. nu(hf)c lib. de Vir- 
tut. raul. p. a6a. nudvic StephinOy 
Terbo nu4^troXtc. Hard. 

I a . Qui ptalanum auream vitemque 
nobilem iUam Dario regi donapii, 
Herod. Polymn. VII, n. 97 : Aoi- 
piiov <^«»fn9aT0 Tf irXaTavt?^ rj 
xpuff^ xal Tf df&ir^.M , etc. Hard. 

i3. Xerxis copias ^ etc. Herod. 
loc. ciL et Tzetzet , Chil. IV, 
V. 547. Ha&d. 

1 4. Septies cent, LXXXyill m, 
hominum , etc. Atqui terrestrium 
copiarum numerum longe majo- 
rem exstitisse, auctor est Herod. 
lib. cit. n. 60, nerape ut complecte- 
retur clxx myriadas, i&^ofAiixovTa 
xaX ixar&v piufia^ac , hoc est, decie» 
septiescentena miUia hominum. H. 

i5. Ut e quinque liberis seneetMti 
SU4B,., unut taltem coneederettar, At 
quera pater elegit, nempe nata 
maximum, in partes dnaa distra- 
ctum ab ntroqae vi» blere Xerxea 



112 



C. PLINII NAT. HIST. 

ipsum aliquis comparet Crceso regi. Quae, malum , a 
tia est, id in vita cupere, quod aut etiam servis < 
gerit, aut ne in regibus quidem invenerit finem! 

XLYin. Populus romanus stipem' spargere o 
Sp. Postumio% Q. Marcio coss.Tanta abunduntia pe< 
erat , ut eam conferret L. Scipioni , ex qua is lud( 
cit^. Nam quod Agrippae^ Menenio sextantes ftris in : 
contulit, honoris id necessitatisque propter pauperl 
Agrippae, non largitionis esse dixerim. 

XLIX. (xi .) y asa ex argento mira inconstan tiahumi 
genii variat, nullum genus ofHcinae diu probando, 



posnity et hac Tictimt lnstniTit 
exercitum. Seneca de if« , III , 1 7; 
Herod. loc. cit. n. 39, et Plut. loc. 
cit. pag. a63. Hard. — • Sentctuti 
sua in deiectu. Broter. ex codd. 
Regg. 1 et 3 9 « in delectu aene- 
ctuti sn«. » Ed. 

XLVni. I. Populus romunus sti- 
pem spargere eapitf etc. Voluntaria 
hsBc largitio pecnniaB publica fuit : 
at muUis ante annis ex edicto, 
quando, ut LiTius refert XXV, 
p. 267, m Ludos prsBtor in Circo 
maximo quum facturus esset, edixit, 
ut populns per eos ludos stipem 
ApoUini, quantum commodum es- 
set , conferret. * Habd. 

a. Sp, Posiumio, Ann. U. 568. 
De his consulibus, Liyius, XXXIX, 
p. 494* HuiD. 

3. LmJos fecit, Liyius loc. cit. 
« Scipio ludos eo teropore, quos 
bello Antiochi Yovisse se dicebat» 
ex collata ad id pecunia ab regibns 
ciTitatibusque per dies decem fe- 
cit, etc. B FuittsL. Scipio, P. Cor- 
nclii Africani frater. HAao. 

4. Nem quod Agnppee^ etc. No- 
nius Harcellus in Toce DesMto^ ex 



Ciceronis lib. VI , de Repa 
de re hcc citat : • Meminist 
curso levissim» mnltitudii 
asre congesto , funns desubi 
curatum. » Dal. — Nam, I 
p. 33 : « Eodem anno Agrip 
nenins moritnr . . . Hnic . . .si 
funeri defuit. Extulit eom 
sextantibus collatis in capita 
estt sexta parte assis^ seu 
dnabus : as enim dnbdenis 
bat, nam inde sextanti nom< 
ipsum eleganti oratione na 
Val. Max. IV, 4 , n. ». Iten 
ca de Consol. ad Helv. c. 1 
erat Agrippa inter Patres ac ] 
publics grati» sequester, r 
liatis animis, postquam ob 
torum impotentiam , anno 
plebs trans Anienem in n 
Sacrum secessisset a patridii 
quum puderet Patres Tirum 
collecta viritim stipe funerar 
senatus, sumptus ex SBrario 
nus decretum est. Anctor 1 
Hal. Antiq. Roman. lib. VI, 
Sic Fabius ipse Maximns a 
lato funeratns est , ita prodc 
ler. Maxim. IV, 8, p. 189. 1 



LIBER XXXIII. iiS 

iana', niinc Clodiana, nunc Gratiana' : etenim ta- 
is^ mensis adoptavimus: nunc anaglypta^, in asperi- 
ique excisa , circa linearum picturas quserimus. Jam 
et in mensas repositoriis imponimus , et ad sustinen- 
Monia interradimus latera^ : et interest^, quam plu- 
m lima perdiderit. Yasa^ coquinaria ex argento 



[X. I. FirmUuui, Sic ex MSS. 
intianum Hard.fumiana Gr. 
Eo. 

Nmne Gratitaui, Martial. lY) 
□Lix : « Argenti geniu omne 
raidy Et solns yeteres Myro- 
et, Solns Praxitelis manus, 
i|iie 9 Solus Phidiaci toreuma 
bloa Mentoreos habes labo- 
fec desunt tibi ?era Gratia- 
e qnsB Callaico linuntnr auro, 
icnaia anagly pta de patemis. » 
Zunim Utbtrnas, Tabernarnm 
a mensa adsciscunt : qnod 
t e sais qucque tabemis va- 
ao. 

imagfypta. Vel dvsSyXu^a, hoc 
tpera signis pocula p ut Virgi- 
«init. Habd. — Anaglypta , 
ugfypha^ des ciselures, £d. 
Circa iinearum picturas, In 
im et pocnlorum ambitu pi- 
neaa qusrimus. Hard. 
Hgpositoriis imponimus, Repo- 
ly nunc raensarum fulcra ra 
iflf^a, nnnc qusB fercula et 
ia foftinent. Djilec. — RepO' 
, Vasa ait argentea in mensas 
riy imponique repositonis , 
t disci^ majoribus seu tabnlis 
I, rotandis, solidis'que, ut ex 
laUa mox Pliuius edocet, 
a» Eodem in usu fuere, quo 
CB p qua gallice dicebantur, 
fio-^dettes. Ex metallo fiunt 
i3iia latftioribns : ruri, e vi- 



mine. Prius legebatur : Jam n>ero ei 
meustUf Tocnla in, littersB, a qua 
sequens yocabulum incipit, vici- 
nitate absorpta. Petron. in Sat. 
p. 117 : « Laudationem fercolum 
est insequutum , plane non pro ex- 
spectatione maguum : novitas tamen 
omnium convertit oculos, Rotun'> 
dum enim repositorium duodecim 
habebat signa in orbe disposita : 
superque , proprium convenien- 
temque materisB structor imposue- 
rat cibum. » H. — In mensas, Brot. 
et Al. ante Hard. et mensas, omissa 
nempe prsepositione. £d. 

7. Latera. Signorum scilicet , ut 
Petronios oit loco aIIato> seu va- 
sorum, qusB cibis onusta reposito- 
riis imponebantur. De voce inter^ 
radere, egimus XII, 4^. Habd. 

8. Et interest^ etc. Interest ad 
lautitiam , luxumque , habere vasa, 
lateribus interrasis; hoc est, pluris 
SBStimantur a luxuriosis hominibus 
ea, quibus lima radeudo ac polien- 
do plurimum argenti detraxerit. 
Aurum interrasile sic antea dixit 
XII, 43» qua de voce nos ibi pro- 
lixe egimus. Hjkan. 

9. yasacoquinaria ex argento CaU 
^us orator fieri queritur (sic olim). 
Voss. « ex argento i^ri Calvus ora- 
tor quiritat. » Maous sequior que 
fecit. Sincerius antiquum. £st enim 
quiritarcf Unquam ad rem indignam 
Qoiritiom fidem inyocare. Livius, 

8 



ii4 C. PLINII NAT. HIST. 

Calvus orator fieri quiritat; at nos cafrucas''' ex argento 
caelare invenimus : nostraque aetate Poppaea conjux Nero- 
nisprincipis delicatioribus" jumentis suis soleas" ex auro 
quoque induere. 

L. Libras xxxii argeuti' Africanus sequens heredi 



lib. XXXIX : « Prsululatibustym- 
panorumque et cymbalonim stre- 
pitn nulla yox qoiritantium exau- 
diri poterat. » Valer. Maxim. IV, 
a : «Vidi eodem babitu quiritatu* 
que pr»torinm virum Perpemam , 
etc. » Groh. 

10. At nos carrucas, Vehicula. 
Carrucae mentionem nescio ante 
Pliniain quisquam fecerit. Apud 
Sueton. deinde in Nerone , c. xxx ; 
Ammianum, lib. XIV; Vopisc. in 
Aureliano, aliosque legitur. Apud 
Hesycbium, Kapcuxsc, i^it.a, Mar- 
tial. III, Ep. Lxii : > Aurea quod 
fnndi pretio carruca paratur. • 
Mutavit deinde consuetudo, et po- 
stea diversis temporibus regressa. 
Vopiscus in Aureliano : « Currus 
regii U^es fuerunt : in Iiis unus 
Odenati argento et auro operosus, 
atque distinctus , etc. » Inclusis ni- 
mirum insertisque ligno cslatis ex 
auro argentoque imagiuihus ac fi- 
guris. Tranquillus in Claudio, xti : 
« Fuerunt et illa in censuAi ejus 
notabilia, quod essedum argenteum 
sumptuose fabricatum, ac venale 
ad Sigiilaria , redimi , coucidique , 
coram imperavit. » Hard. 

1 1 . Delicatioribus. Mulis , ut 
Schefferus recte interpretatur, de 
Re vebiculari velt. I, 8, pag. 91. 
Refert hoc quoque Dio, LXII , 
pag. 714* Inde videas carpenta cum 
tnulabus in nummis Agrippinfis , 
matris Caii : Domitille 9 Vespasiani 



conjugis : Faustin» , conjugis An- 
tonini, etc. De Nerone ipse Tran- 
quillus, XXX : « Numquam carrods 
minus mille fecisse iter traditor, 
soleis mularum argenteis, etc. » H. 

la. Soieas ex aitro quoque is- 
duere soUhat (sic prius). Vosfl. igno- 
rat To solebatf aUique. Intelligitar 
enim ex prascedenti, inoemt» Eta 
autem codex optimus imluereftKir 
scribo tamen Salmasio imducere k- 
genti ad Pallium TertuUiani. Sa^ 
ton. Octav. xoii : « Si mane sifci 
calceus perperam ac tinister pro 
dextro induceretur. »CUndio^Tni: 
« Solebaut et stertentis maniboi 
socci induci. > Cassar de beUo Gal* 
lico, lib. II : « scutis ex cortice.fa- 
ctis aut viminibus intextis, qiM 
subito pellibus induxerunt. » 6i< 
— Induere, Ita enim MSS. noo 1 
inducere , ut quidam reponont : 
quanquam et ista vox quoque nso^ 
pata a Plinio, II, 5, et a Suetpnioi 
ut dictum est. Habd. 

L. I. Lilras XXXII argtnti 
Triginta tres, et auri duas : tanto 
abstinentiae , ut annis quinquaginti 
quatuor quibus vixit, nibil vendi- 
derit , emerit , aedificarit : ab oxoit 
Sempronia , ut rumor fuit, veneDO 
sublatus. Alexand. ab Alex. lib. ii 
cap. 18. Dalbc. — Lihras, SdpiOt 
qui et iEmilianus, a quo Namantia 
et Cartliago excisae. Plutarcb. io 
Apopbth. p. 199 : AiTpac spYupon 
Tpilc xat TftaxovTa (fcovocy ^60 li 



LIBER XXXIII. 



ii5 



reliqitit : idemque quum de Pcenis triumpharet, quatuor 
millia ' ccclxxx pondo transtulit Hoc argenti tota Car- 
thagohabuit, illa terrarumaemula, quot mensarum postea 
apparatu victa^! Numantia quidem deleta, idem Africar 



2P»«t6u. « Argenti libras xxxii, 
lori daas. » Auctor libri de Vir. 
IDiist 58 9 totidem argenti libras 
fbiiae ait : anri dnas et selibram. 
Ab hoc Scipione Africano iEmilia- 
00 dnxit originem f qni longe post- 
ei fiiit nterqne Gordianns Africa- 
aniit Aognttns : neque enim a 
i^^tonenatali Afrietuuu aliquis, sed 
Aftr latine diceretnr. Africani co- 
gnonien est a regione subacta. 
Utrinsqne nnmmum unum ex ar- 
gento singularem yidimns : in prio- 
reparte oomine et ynltu patris in- 

iralptO: IMP. M. AHT. GORDIAHTS. 

in. AYO. capite lanreato : in po- 
iteriore, filii Tultn : caks. m. aht. 
«oioiAjnrs. APA. ATG. Hle Gordia- 
oiis a priore uxore, Africanus a 
pitre dictus : iste Gordianus ex 
Qatre , Africanns ex patre et avo et 
itam. Pater imptrator scribitur : 
filins ob reverentiam patris capite 
Biido esty ct eo titulo abstiuet. 
Umim enim esse in nno exercitu 
inperatorem conyenit. Itaque bic 
lintnm C8e.<«ar est : sed idem tamen 
AupitttUf ob regimen provincia- 
nnn, qood bvreditario jure gere- 
ttL Nnrami bnjus siDgularis efB- 
giem in cera expressam babemus. 
U aliisnammis suis, aeque ac pater 
Qcr. imperator dicitur. Veremur 
tinien ob eam ipsam causam, quod 
Aagnstiu bic appellatur, nec ta- 
IMP. quod abillius seculi con- 
abborret; veremnr, in- 
qttun 9 ne nos species et elegans , 
H ad liiDilitiidiiiem Tetnstatis pro- 



xime accedens nummi fabrica de- 
ceperit; sltque recens ille et adul- 
terinus ; fictus ab inconsiderato 
nuromorum adulteratore , qui ne- 
sciret Gordianum filium , esque ac 
patrem in suis nummis esse semper 
IMP. imperatorem. £x eadem gente 
fuit postea et imp. gaes. abmii.ia- 

HVS. P. P. AVG. Uabd. 

3. Qttater miUia. Brot. ex MSS. 
Regg. edit. principe et CI. Duraud. 
qtiatuor Ihillia, Ed. 

3 . Quot mensarum postea appara^ 
tu vieta ! Significat multas postea 
fuisse mensas Romac, in quibus sin- 
gulis plus fuerit argenti expositum 
per soleiDuia convivia, quam tunc 
redactum est ex totios Carthagiuis 
opibos. Aut si de singulis nimium 
est, paucarum admodum mensa- 
rum apparatum Roms luxuriantis 
plus effecisse librarum argenti , 
quam tum temporis omnisCartba- 
go. Ltb. XXXVI, i5 : «M. Lepido, 
Q. Catulo coss. ut constat inter dili- 
geutissimos auctores, domus pul- 
chrior non fuit Romae, quara Lepi- 
di ipsius : at hercule intra anuos 
XXXV eadem centesimum locum 
non obtinuit. Computet in bac 
astimatione , qui volet , marmorum 
molem , opera pictorum , impendia 
regalia , et cum pulcberrima lauda- 
tissimaque certantes ceotum do- 
mos, posteaque eas ab innumera- 
bilibus aliis in hunc diem victas. » 
Addit Numantiuo triumphoScipio- 
nem singulis militibus donativum 
septem denarios tribaisse. Gaoir. 

8' 



ii6 C. PLINII NAT. HIST. 

nus in triumpho militibus x. vii dedit^. O viros illo 
imperatore dignos, quibus hoc satis fuit! Frater^ ejus 
AUobrogicus primus omnium pondo mille habuit. At li- 
vius Drusus in tribunatu plebis^, x. Nam propter quin- 
que pondo^ notatum a censoribus triumphalem senem, 



4. Africanus in triumpko militi- 
hus X. FIl dedit. Hoc est, dena- 
rios septem : monetaB gallicsB, asses 
•ex et quinqaagenos. Uoc donatiTi 
nomine militibus singulis datum. 
Quantum intersit typos inter inter- 
polatos a semidoctis hominibnsy 
codicesque integerrimos , quos se- 
quuti sumns, in primisque Reg. 1, 
cujns scripturam religiosissime le- 
prassentamus totidem apicibus syl- 
labisque , legentium esto jndicium. 
Sic enim typi omnes, « Idemqne 
quom de Poenis triumpharety 
quater millies gcoclxx ai. pondo 
transtulit. • Incredibile merito vi- 
sum id P. Ciaoconio est, de tricU- 
nio, p* 17: «Hoc argenti tota Car- 
thago habuit, illa terrarum SBmo- 
la, quod nunc in mensarum est 
apparatu. • Falsum , in srario po- 
tius fuit. Sed alia longe est scripto- 
ris sententia. > Postea yicta Nu- 
mantia et deleta ( cur vero extrita 
Yocula quidem, non apparet ?), idem 
Africanus in triumpho militibus 
XVII millia pondo dedit. » Non a 
nostro solum, sed et a Pintiani 
codice absunt ea voces mil/ia pon' 
do : nec vero, nisi absint , intelligo 
qu8B sit ea militum abstinenlia, 
digna illa acclamatione, qus sta- 
tim sequitur, si tara largo fuerint 
donativo compensandi. H^ru. — 
MUitibus X, fll dedit, Gronov. 
et AI. XFll milUa pondo. Se- 
ptem denarii illi sunt paulo plus 



quam gallica moneta lihr» 5. Ed. 

5. Frater, Cui ex AUobrogini 
victoria nomen hcsit Ailobrogici, 
quod et famili» deinde toti hd«> 
ditarium reliquit. Sic Magni oogiMK 
men Sextum Pompeium Magni F. 
aliosque ex nummis scimiu aec^ 
pisse. Habd. 

6. In trihunatu plebis , X, Ita 
Reg. a. Hoc est, decem mille 
pondo argenti. Prius legebatar, 
XI millia, Haad. 

7. Nam propter quinque pomdo,li 
supellectile denas eum habnine 
libras dictum est superios, XVni, 
8. £t Gellius, IV, 8 : « Comeliiw 
Rufinum bis consulem et dictatnn 
functum censor Fabricius scnatn 
movit , ob luxuris notam : quod 
decem pondo libras argenti hxA. 
haberet.- £t XVII, ai : • C. Fi- 
bricius Luscinus, et Q. iEmiliitf 
Rupus,censore8 Romttfnerunt,cl 
P. Corn. Rufinura, qui bis coDioi 
et dictator fuerat, senatu moTe* 
runt , causamque isti not» subicn- 
pserunt : quod eum com|»cri8iait 
argenti facti coensB gratia deceD 
pondo libras habere. » Non plv 
habere scilicet, quam quinqoet 
licuit. Contigit id ann. U. 47^* 
Vide el Val. Max. II, 9, n. 4;Li- 
viumque in Epit. XIV. Habd. — 
Fabulosum jam videtur. Etp«»vtXM( 
loquitur. In tanta morum nostro- 
rum luxnria , nemo est qui Teram 
credat , aut credidisse Tideatnr. Ed. 



LIBER XXXIII. 



117 



8 



suin jam videtur. Item Catum ^lhim , quum legati ^ 
rum in consulatu prandentem in fictilibus adissent, 
ab his vasa argentea non accepisse, neque aliud 
se argenti ad supremum vitse diem, quam duo 
1, quae L.Paulus^ socer ei ob virtutem, devicto Per- 
ge, donasset. Invenimus legatos Carthaginiensium 3 
! Dulios hominum inter se benignius vivere, quam 
aos: eodem enim argento'*" apud omnes ccenita- 
I ipsos. At hercules Pompeium Paulinum Arela- 
equitis romani filium, paternaque gente" pel* 



m Catum yEUunif quum U' 
Uorum in coruulatuy etc. Con- 
linio Val. Max. cujns haec 
rV, 3 : - Curii et Fal»ricii 
lai Tnberoneni cognomine 
discipnlnm fuisse merito 
stimaverit : cui consnlatum 
cpinm iEtolomm gens om- 
TAsa argentea , magno pon- 
exquisita arte fabricata per 
misisset , qni snperiori tem- 
itulandi cansa ad enm pro- 
tolerant fictilia se iu ejus 
vasa yidisse, monitoS) ne 
iti», qnasi panpertati suc- 
lom pntarent , cum suis sar- 
bire jussit , etc. > Plinio , 
qoe magis credo , hunc Tu- 
oCatom appellantibns, quas- 
s demnm appellationiscausa 
ic, quam Merulse, Reinesio- 
Srmantibus id falso ab utro- 
montiatum esse. Quot pe- 
aoiiamenta, ex quibns, si 
illa exstarent, constaret» 
similiumqne stemmatum 
:o, conjecturammqne inani- 
retor! Hard. 

. Paulus socer ei ob 'virtulem , 
t€o^ etc. Val. Max. IV, 4 , 
> Eftdem gens, inquit, nnl- 



Inm ante scropalnm argenti ha» 
buit , qnam Panlus, Perse rege de- 
▼icto, Q. ^lio Tuberoni genero 
sno qainqae pondo argenti ex pr»- 
da donareLTaceo enira qaod prin- 
ceps civitatis fUiam ei nuptum de- 
dit, cnjns penates tam jejnnos 
pecunia videbat, etc. • Item Plu- 
tarch. in Panlo ^milio, pag. 970, 
phiala qninque pondo donatnm ab 
ipso ait generam j£Iinm Tnbero- 
nem , ob navatam egregie in bello 
Macedooico operam : AiXCtt Tot>6i- 

p«»Vt Ttt Yfll(il6p& ftdtXviV f^ttXt ITfVTS 

XiTp&v 6Xxiqv. Quod iteram repetit 
in Apophth. p. 198. Haad. 

10. Eodem enim argenio, Com* 
muni et mutno. HiaD. 

XI. Patemaque gente, Ex avita 
procemm judicumqne gente , pa- 
terao sangnine , in Gallia progna- 
tum indicat : quoram insigne ve- 
stes essent pellitsB : uti nunc Pras- 
sidnm cnri» infula pontico est 
munita vellere. Quo sensu Claudia- 
nus de bello Gsstico, Carm.V, 48 r: 
■ Crinigeri sedere patres, peUita 
Getarum Cnria. > Admonet h«c 
vox pater/ia, ut nummnm- obiter 
hic exponam, qnem vefertD.VAiL- 
LAHT in Famil. p. ^^iyCnjosprior 

8' 



ii8 C. PLINII NAT. HIST. 

litum ", quod xu pondo argenti liabuisset apud exerdtuin, 
ferocissimis gentibus oppositum scimus. 

LL Lectos vero mulierum jam pridem totos operiri 
argento, et triclinia quxdam \ quibus argentum addidisse 
primus traditur Carvilius* Pollio, eques romanus, noo 
ut operiret, aut Deliaca specie faceret, sed Punicana^ 



area exhibet has voces : pr. l. pa- 
BRXci. altera serpentem ia gyros 
coayolventem se, et caputerigen- 
tem , cum aubjecta epigraphe : pa.- 
TKRHV8. Id vero cognomen esse Fa- 
bricii vir eruditus existimat , absque 
allo teste, et magno,ut arbitramur, 
errore. Tu lege ,81 me audis : 
«Protector AugustodunensiumTra- 
janns Edna Restituta Negotiatorum 
Voca Suscepit : » pro sua nimirum 
salute; quam Epidaurius anguia 
reprsesentat. Hard. 

1«. Peilitum, Sic Reg. 1 codex 
et alii. In Colb. 3 , « paternaqne 
gente appellatum.» In editis multo 
deterius, > paterna quoque gente 
pulsum.iiViditetesuo codtce Gro- 
novius legi oportere : ■ patcrnaque 
gente pellitum ; » sed delicias fa- 
cit , quum de Pellitis Sardinias po- 
pnlis id accipi jubet, quos Livius, 
XXIII, Pellitos Sardos vocat. Nec 
magis digni venia Claudiani inter- 
pretes, qoi ad locum a nobis in 
prioribus notis allatum, curiam 
pellitam interpretantur, multa ve- 
ste contra.cxli inclementiam probe 
munitam : quum id ibi vestium 
genus non munimen, sed decus sit, 
«t honoris iusigne. Sic vetus auctor 
S. Lupicini Abbatis Jurensis : « Non- 
ne cernis... nutare muriceos pellito 
sub judice fasces? > Sic Francos 
quoque reges frigoris metu scilicet, 
pelUtos exhibet Venantius, IX , 



Poem. 6 : « Pelligeri venienf CUo- 
dovechi gente potenti. » Hand da* 
bie sane, ut pileati , sic pelliti co- 
gnomen, decoris et honoris fnit. 
Atqui piUati apud Gothos dicti 
potissimum inquit Jomandea , de 
rebns Geticis, cap. ▼, « qni intcr 
eo8 generosi exstabant, ex qoiboi 
et reges et sacerdotes ordiuaban* 
tur.B De hao postrema pileatomm 
appellatione , multa Dn-Cangins, 
in Glossario, erudite, ut solet. De- 
nique facit hoc egregie ad PJiini 
sententiam explanandam, qna 10 
eo est posita, ut leviua ejos viri 
crimen velit existimari potniaae, 
qni xri pondo argenti habnerit, 
quum esset equitis romani filins, 
et ex paterna gente pellitus. U.-' 
Vestis pellita , lafourrure* Brot. 

LI. I. Et triclmia qumdam^ ^m* 
bus argentum addidisse primus. Non 
ccenationem ipsam intelligit, aea 
conclave , sed mensam ipsam cnm 
lectis tribus, nnde mensa inditnm 
triclinii nomen. Sic Vitmvina tri- 
clinia pro mensis accipit,VI, 10, 
pag. 118. Ccenationes vero otxooc 
appellat , qua Cicero conclavia de 
Orat. II , quanquam et ipsa a bonis 
auctoribus triclinia scimus appel- 
lata. H^rd. 

a. Carvilius, Vide lib. IX , i3. 
Hard. 

3. Aut Deliaca speeie facerei^ted 
Punica. Idem et aurtoi fecit (oie 



LIBER XXXIII. 119 

Eadem et aureos fecit^. Nec multo post argentei Delia- 
C08 imitati sunt. Quae omnia expiavit^ bellum civile Syi- 
lanum. 

LII. Paulio enim ante haec facta sunt, lancesque e 
centenis libris argenti, quas tunc super quingentas numero 
Romae fuisse constat, multosque ob eas proscriptos, dolo 
concupiscentium. Erubescant Annales, qui bellum civile 
iliud talibus vitiis' imputavere. Nostra aetas fortior fuit: 
Ciaudii principatu servus ejus Drusillanus nomine Ro- 
tundus, dispensator' Hispaniae citerioris, quingenariam 
lancem halniit, cui fabricandae ofHcina prius exaedificata 



pnns). Leg. pumcana, non puniea^ 
cenaeo. Cicero pro Mursena , d. 7 5 : 
■ StraYit peUicaliftiuedinis lectulos 
Panicanos et exposuit vasa Samia. > 
Valerius Haximus, lib. VII, i : 
«Lectnlos Pnnicanos pellibus bie- 
dinis stniTit, et proargenteis vasis 
Samia exposnit.* Sic quoque Pin- 
tiani Godex. Gaoir. — Punicana, Ita 
Reg. a, noo Puniea , nt libri bacte- 
nnsediti. Habd. 

4« EaJem et aureot feciu Eadem 
specie , nempe Punicana , etiam au- 
reos leetos fecit. Vel binc apparet , 
Deliacnm opns, non ex ere Deliaco 
cunfiatnm intelltgi oportere, sed 
^rtiGcio gentis ejus proprio ac pe- 
cnliari. Forte bas sunt xpu99'?tx.To: 
kocTvc xXtaia^ic, quarnm meminit 
Clem. Alex. Pasdag. II, 3, p. 160. 
Habd. 

5. Quee omnia expiapit, Luit, 
dnit ^ pnrgayit. Similis bsc Tullii 
Tox in Auton. Pbilipp. I, n. 85 : 
• Tua scelera dii immortales in 
nostros milites expiaverunt. » Et 
apud eumdem passim, supplicio 
scelns expiare. Hard. 

LIL I . Qui beiium civile iliud tU' 



iibus vitiis, etc. Tam levibus si 
cnm jBtatis uostrsB sceleribus oom- 
parantur. Mox sequitur, > Nostra 
etas fortior fuit; quae sunt dicta 
iipcovtxu;. Habd. 

a. Dispensator, De bac Toce dixi- 
mus ex Festo, cap. xiii. Tbesaura- 
rios nostra aetas yocat. Prisca , tri- 
bunos aerarios , quibus , ut Varro 
ait de Ling. Lat. IV, erat attributa 
pecunia , ut militi redderent. H. 

3. Quingenariam iancem, etc. E 
quingentis argenti libris. Sic vasa 
centenaria argentea apud Lampri- 
dium in Elagabalo, psg. 107, quft 
centum librarum forent. Sic balli- 
sta centenariiB, quae saxa centum 
pondo jacerent : taientarias^ qu» ta- 
lenti pondo. In Plantina fabula, qua 
Captivi inscribitur, catenas singula» 
rias, quas sunt singularum librarum, 
eruditiores ioterpretantur , act. I , 
sc. a, Ters. 3 : > bis indito catenas 
siogularias : Istas majores, quibus 
sunt vincti, demito. »Quingenariam 
Drusillani promulsidem , banc lan- 
cem vocat TertuIIianus , lib. de 
Pallio , sub finem , p. 119, signifi- 
catione grammaticis vulgo ignota; 

8* 



120 C. PLINII NAT. HIST. 

fuerat : et comites ejus, octo dcccl librarum^ : quaeso, 
ut quam multi eas conservi ejus inferrent, aut quibus 

a ccenantibus ? Corneiius Nepos tradit ante Syllse victoriam 
duo tantum triclinia Romae (uisse argentea. Repositoriis 
argentum addi sua memoria coeptum , Fenestella , qui obiit 
novissimo Tiberii Caesaris principatu. Sed et testudinea 
tum in usum venisse. Ante se autem paullo, lignea , ro* 
tunda, solida : nec multo majora , quam mensas fuisse. 
Se quidem puero, quadrata, et compacta, aut acere 
operta^, aut citro coepisse. Mox additum argentum in an- 
gulis , lineasque ^ per commissuras. Tympana vero se 
juvene appellata stateras^ et lances , quas antiqui magidas 
appellaverant. 

I LIII. Nec copia tantum argenti furuit vita ' , sed vali- - 



ttt aniniadvertit Hadr. Junias, X, 
5y et post eum Salmasius in enm 
Tertnlliani librum, pag. ^oy.Vide 
Budsum de lioc Plinii loco agen- 
tem* III, 90. Habd. 

4. Octo DCCCL librarnm, Sic 
Reg. 1, non, nt editi, oclo quin" 
quaginta, Senteulia est , octo laBces 
In comitam ejus snpellectile fuisse, 
qu» libras DCCCL universa pen- 
derent : singul» fere centum ac 
septem libras. Hard. 

5. Sed et testudinea, Vide IX, i3. 
Repositoria hoc loco Plinius intel- 
ligit , noH ipsa triclinia , ut Fulvio 
Ursino visum in Append. Petr. 
Ciacconii , p. 1 1 1. Hard. 

6. Nec multo majora^ quam mensas 
fuisse, Nec longiora multo , nec la- 
tiora raensis. Hard. 

7. Autacere operta, Laminis ace- 
ris aut citri extrinsecus adglutina- 
tis tecta.Vide XIII, »9. Hard. — 
Ai^ acere operta , aut citro. Nos 
vernaculo sermone dicimus, pla^ 



ques en eraile ou en citrt , etc. Ed. 

8. Lineasque, Liueas ex argento , 
qus per omnes commissnras dii> 
cerentur. Ha&d. 

9. Stateras, Stater» iiMgidisqaf 
yocabulo nihil alind intelligi arbi- 
tramur, praster lances rotundii, 
qus imponerentur mensis, toUe- 
renturque, ut coUibitum esset, 
quales sunt eas fere, qaibna sole* 
mus res omnes venales appendere. 
Vide Constant. in Lex. verbo VLi- 
yic. Hard. 

LIII. I . Nec copia taiitum atgtaA 
furuit vita, Nec tantum ut copiim 
haberet argenti maximam, insaiii- 
vit vita consuetudoqne hominam: 
sed etiam in pretio rerum mano* 
factarum : idque jam pridem : oe 
iiostra primum aetas hujus criminis 
rea peragatur. Sic Reg. a cod. H 
Pintiani. Sic P. Ciacconias ex con* 
jectura de triclinio, p. t8. Perpe- 
ram in editis , « Nec oopia tantum 
argenti fuerit vitae, sed ▼aUdiui 



LIBER XXXIII. 



lai 



ae manipretiis : idque jam pridem , ut ignosca- 
is. Delphinos ' quinis millibus sestertium in libras 
Z. Gracchus habuit. Lucius vero Crassus Orator 
phos Mentoris artificis manu caelatos sestertiis 
ssus tamen est , numquam se his uti propter ve- 
m ausum. Constat eumdem sestertium vi milli- 
ingulas libras vasa empta habuisse . Asia primum 



ipretiam. • Quod maDU 
it , et quod datum pro 
Tetiam Yocabatury a ma-. 
pretio.Verba sunt Var- 
iog. Lat.y. In Plinianis 
maniprelium ubique scri- 
lias ipse, XXXIV, 17 : 
enim ex manipretio cu* 
li denarios deponere au- 
[oB, » Item Ulpiauus, lib. 
e Verb. sign. leg. MuUc' 
oroque plus est in roa- 
), quam in re.» Sic Ovi- 
iteriam saperabat opus;» 
m pro opere. Manus pre- 
7ertull. de Idolol. caeteri 
manupretium. Cicero in 
, « MacbioiB manupre- 
[ qaem locum Asconius : 
etium dicitur, ubi non 
nm ratio, quam manus 
it ducitur. » Galli nos 
mus , la fa^n, Habd. — 
de MSS. Regg.fuerit, ye\ 
\taiu.& ,furii. £d. 
Mios. Vasorum genus, 
t DelpbicsB abaci , e qui- 
Q ministrabatur. Delphi- 
nensis in ornatum subjici 
Bci adnotarunt : ut can- 
Cbeirones abacis. Juve- 
^mamentum abaci , nec 
iTYuIus infra Cantharus , 
Dt sub eodem marniore 
Dal. — Deiphinos. Del- 



phini sunt omamenta triclinioram, 
aut yasorum , delphinomm simiii- 
todine.Vide Da-Caogiam in Glot- 
sario. Habu. — Quinis mUlibui /e- 
stertium in Ubras» Prius legebatur, 
quiais millibus sestertiis^ quod de se* 
stertiis, sive neotrias, ut vocant, 
generis, sive masculei « recte dici 
ars non patitur^hoc est grammatica. 
De sestertiis porro posterioris ge- 
neris accipi hac oportere aactor 
est Plutarchus in Gracchis, p. 8a5t 
ubi objecisse Graccho Drusum ait, 
quod delphinos argenteos compa* 
rasset, emptos in singulas libras, 
denariis mille quingentis et sexa- 
ginta^tiye, qaod idem, qoinis sester- 
tium millibus. Oi iripi Apouaov ifXry- 
Xov « 5Tt ^iXf tvoic «pY^oOc JirptftTO 
Ttfxvic iii; ixa?mv Xtrpav ^paxi^Mv x^* 
Xt«i>v xaI ^tOKoaiuv ivivTiQXOvTa. H. 
— Quinis miUibus sestertium. Galli- . 
cn mooetSB libris 971. Bbot. - 

3. Sesteriiis C. Sestertia ceotam , 
sive quod idem est , sestertium cen- 
tena millia. Habd. — GallicsB mo- 
nete libr» 19,453. £d. 

4. Sestertium Fl mUlibus. Hoo 
est, moneta nostrse gallica libris 
1,167. Ed. 

5. Fasa empta habuisse. Reg. s^ 
Colb. 3, et Pintiaoi cod. Mita em» 
ptaiia , non vasa empta pra se fe- 
runt. Gronovius una emblemata 
con]iciebat« Eranl antein ijfcSX-nfi^i» 



122 



C. PLINII NAT. HIST. 

devicta luxuriam misit in Italiam. Siquidem Luciusi 
transtulit in triumpho argenti caelati pondo mccgc 
vasorum aureorum pondo md anno conditae Urbis 
> gentesimo sexagesimo quinto. Eadem Asia donata 
etiam gravius afflixit mores, inutiliorque victoria 
haereditas Attalo rege mortuo fuit. Tum enim haec ei 
Romae in auctionibus regiis verecundia exemptaest, 
anno sexcentesimo vigesimo secundo, mediis qui 



Tft omamenta Tasoruin , dicta iiith 
ToO ii;ipi6>.<iia6at , quod vasis adjice* 
rentur, et revellerentur , qnum li- 
bitum erat. Ha.rd. — j4sia primum 
deptcia luxuriam misit , etc. Livins , 
lib. XXXIX, yag. 4^9 ' " Luxu- 
ria peregrintB origo ab exercitu 
Asiatico invecta in Urbem est, 
etc. • « Asia facta Romanorum , 
ait Justinus in fine XXXYI, cnm 
opibus suis yitia quoque Romam 
transmisit. * Asia binc gemina in- 
dicatur : altera, Asia minor hodie 
dicitur, ubi dcTictus Antiocbus est : 
altera quae Syria Mepius appellatur, 
ubi Ajitiochus regnabat. Plinins, 
XIII , 5 : « Antiocho rege Asiaque 
devicta Urbis anno 565. > Testis 
etiam est geminae hujus Tictoriae 
nummus argenteus denticulatus in 
Museo nostro , et apud Patinum in 
fam. p. 90. Caput Jovis laureatum 
exhibet, ac siuistro latere litteram 
K, In parte aversa, Scipio est in 
quadrigis : sinistra tenet signum 
militare, dextra fulmen. Infra, 
L. SGIP. A.SIA.G. punctissicnotatis : 
Lucius Scipio: Asia gemina. In qoi- 
busdam nummis, teste Ursino, sine 
interpunctione scriptum est asiag. 
Id vero alii Asiagenes^ AataYsvii; , 
alii Asiagetes , interpretati sunt, 
parum certe feliciter. Nam, ut 
acute Sirmondus admonnit, in 



Nott. ad Sidonium, p. 1 98 
in numrao romano et gra 
insolens Yocabulum ? Et ▼< 
men hic error est. Nam e 
tribuitur, ex yetustis cod 
in quibns Asiageni, et ei 
Diodori Peireskianis , in 
AaiaYevv); legitur.Verum ha 
bie legi oportet asi4 Gemim 
vel devicta scilicet a L. S< 
Quamobrem in nummo qi 
sculpuntur, certissimum j 
victoris argumentnm : ni 
simplice victoria, ut jam sn 
zimus , tantum biga sculpe 
Nulla fingi certe potest cau 
babilis , quamobrem A<rt 
Asia genitus , dicator homo 
nns9 et ex nobilissima 1 
gente in Urbe. Hard. 

6. Eadem Asia donata. Ita 
et Colh. 3 , et quos Budso 
xit, ipso prodente, III, f. I 
domata, ut editi hactenus li 
talus , Pergami in Asia rex 
lum rora. moriens haredei 
tuit. Hanc Asis donationem 
spectat. Habd. 

7. Inutiliorque victoria U 
videlicet L. Scipio Antiocl] 
vicit. Hard. 

8. Ur6is anno sexcentesim 
Ita Reg. s. In editis libris 1 
diem , mendose, anno U. DC 



LIBER XXXIII. ia3 

aeptein annis erudita civitate amare etiam, non 
I admirari , opiilentiam externam : immenso et Achai- 
ictoriaemomento ad impellendos mores '°,quse et ipsa 
iitervallo, anno Urbis sexcentesimo octavo parta, 
et tabulas pictas invexit", ne quid deesset : pariter- 
ixuria nata est^ et Carthago sublata : ita congruen- 
fatis, ut liberet amplecti vitia, et liceret". Petiere 
piationem' hinc aliqui Veterum. C. Marius"* post 



Lyi annis , qui oumerus nec 
done temporDm , nec secum 
Dstat. Ha.rd. 

4ckalcee. Excisa Corintho, 
Bf ammium Achaicum , ann. 
08. Hard. 

^d impellendos mores, Labe- 
U», impellendos in prsBceps. 
rOyiEn. IV, la : « animnm- 
bftntem Impulit. » H4B0. 
inpexii. GronoT. et Al. ante 
imanxit. £u. 

Et Ueeret. Liceret qnidem 
« metu ablato semul» urbis , 
iri felicitas Urbis incepit, » 
fvidisse Nasica a Floro dici- 
V i5, p. 85. Liberet autem , 

omne luxuriae genns Asias 
a in Urbem iuTexisset. H. 
Petiere etdignationem. Quassi* 
t gloriam sibt a vitiis aiiqni 
im : ut C. Marius , qni , etc. 
}. 9 : « Petere et indignatio- 
ioc aliqui Veterum.* Qntbas 

adjecta litternla, ut esset 
f pro petere^ quod Lipsius 
>ecnpaTit, sententiam huic 
oaxime acconimodatam eli- 
t. Perperam antea legebatur, 
ceret peccare : et dignatione 
ilicui Veierum.» H. — Non, 
im , interpretatur. Vult enim 
im etJatn e priscis dignitatem 
blmere cooatos electione tsta 



et curiosa cura Tasornm , inter 
quos Marium. £t ego electionem 
istam et curiosam curam yasornm 
potius destruere dignitateni cen- 
snerim quam augere : Plinium an- 
tem dicere : ex ipsis Titiis tum gras- 
santibus et insania in vasis pretio- 
sis comparandis , quosdam sibi 
gloriam paravisse, dum ea soli ant 
cum paucis aspernantur : sic M. Ma- 
rium post Cimbricam yictoriam, 
non in scyphis Mentoreis, non in 
auro } sed rnsticis et servilibus in 
cantharis l>ibis8e : neqne hoc sor- 
didum putasse pocnlnm , qno et Li- 
ber patar usus : nnde et apnd edn- 
catorem ejus dormientem « gravis 
attrita pendebat cantharns ansa. » 
BaoT. 

14. C.Marius post victoriam Cim- 
bricam e. potasse. Val. Max. III , 6 , 
u. 6 : « Jain C. Marii paene inso- 
lens factum : nam post Jngnrthi- 
nnm , Cimbricnm , et Tentonicum 
triumphum, cantharo semper po- 
tavit, quod Liber pater inclytum 
ex Asia dncens triumphum , hoe 
nsus pocnli genere ferebatnr : nt 
inter ipsnm haustum vini , victori» 
ejns snas victorias compararet. » 
Arnobins p»ne extremo lib.VI : 
«'Qnid in Liberi dextra pendena 
potorius canthams? > Vasestvina- 
rium Baceho, Libero p«tri , sacmm 



124 



C. PLINII NAT. HIST. 



victoriam Cimbricani cantharis potasseLiberipatri 
plo traditur, ille arator Arpinas*^, et manipulari 



rator 



LIV. (xii.) Argenti usum in statuas primum divi' 
in adulatione' teraporum transisse, falso existiraat 
enim triumpho Magni Pompeii reperimus tra 
Phamacis , qui primus regnavit in Ponto, ar^ 



ac pecaliare , at docent Athensas 
et Macrobias. Habd. 

z5. IIU arator y4rpinas, Tallios 
manicipe Mario gloriari solitos 
est. Habd. 

i6. ManiptdarU imperator. Ele- 
ctos de manipalo. Hard. 

LIV. T. Argenti usum in statiuu 
primum divi Augmti^ etc. Tranqnil- 
lus in Aug. ui : ■ Argenteas sta- 
toas olim sibi positas conflaTit 
omnes, exque iis anreas cortinas 
Apollini Palatino dedicaTit. » Qa» 
forma yaltas in statuis Augusti fue- 
rit, non liquet : nuUa enim super- 
est. At in nummis antiquis paens 
omnibus vAluit adulatio, qu« deco- 
rum eum, ejusdemque imberbis 
form» eum ac juvenilis ejibibuit , 
quum esset annorum septuaginta, 
qua fuit vix Ticenario major. Unus 
superest tantum ez «re mediocri, 
cujus contemplandi et explorandi 
nobis copiam fecit eruditus Ger- 
manus : tradita etiam ultro gemina 
nummi e£Ggie. Augusti vultui sat 
mala forma et rusticana* adjectus 
est lituusy symbolum auguratus : 
cum epigraphe latina gaksar. Iu 
postica parte vultus est senilis et 
gravist barba crispa acspissa, qua- 
lis iu nummis LacedaBmoniorum e 
Gaza regia pingitur cum nomine 
ATKOrProZ. Sed bic capite est 
laureato : infra littcra greco A » 



qusB prima nominis Auxoi 
ut significetur Augustum 
curgum alterum , hoc est 
rum legum in Italia coi 
ut fuit olim Lacedsmon 
gus : cui eo nomine , quo 
res suos ad rectum vitJ 
suis legibus transtnlisset , 
tum dicavere delubrum i 
ut Herod. lib. I narrat. § 
mismate altero , quod 9d 
protulirous , idem August 
fere nummi forma cum 
confertur , ob sapieutis 
KAI2AP 2EBArr02 : in< 
TON. In isto exprimitur« 
ctum ei ab Horatio est , lil 
I, V. I : ■ Quum tot sw 
tinta negotia solus, Res 
mis tuteris, moribus orn 
bus emendes, etc. • Prio; 
littera grsca nominis Lji 
ponitur : indicante solert< 
opifice, satis esse, si al 
agnosceretur Lycurgus c 
nominis littera , integro 
non expressoy ob odiosan 
gnificationem. Est enim A 
pro Xuxoopyoc : quod iden 
li^i ira , vel lupiu iratus, £ 

3 . /a adulatione, Grono 
ante Hard. « ad honorem 
gust. in adulationem tem 

3. Phamacis , tjui primu 
m Ponto, etc. Ejus qoi i 



LIBER XXXIIl. ii5 

D : item Mithridatis^ Eupatoris, et currus aureos 
eosque. Argentum kuccedit aliquandoet auvo, luxu 3 
rum plebis compedes sibi ex eo facientium , quas 
B aureas mos tritior ^ vetat Vidimus et ipsi Arel- 
Fuscum ( motum equestri ordine, ob insignem 
liam, quum celebritate''' assectarentur adolescen- 
^holae ) , ex argento anulos habentem. £t quid haec 
colligere, quum capuli militum", ebore etiam 



fuit. Eleganter Seneca, 

Tiiiy de statuis in triQmpho 

I : ■ Sacrilegia minuta pu- 

magna in triumphis fe- 

» Habd. 

rm MUhridatis Eupatoru , 
aureas , etc. Auream Mi- 
i statuam octo cuhitorum 
pho Pompeii latam , auctor 
annfl , in Mithrid. p. aSa. 
. alteram senum pedum 
n a LqcqIIo, Plutarch. in 
, p. 5i6. Hard. 
xedit aliquando. Gronov. et 
tis duahus vocalis , succedit 
7. £d. 

xu feminarum plehis compe' 
is eo facientium , quas , etc. 
em calceorum omatum yo- 
1, Qt in feminis equestris 
inrens fuit, supra cap. 3, 
niB argenteus , auro illis ad 
im non permisso. Pal. 
« tritior vetat. Id est, jam 
, et passim receptus. In- 
;entea.s compedes a plehe 
, quum jam aurese fastidiri 
ty perversa luxuria, jam 
len et pervulgato more. A 
cemplaribus non discedi- 
los negligere videntnr ii 
90S tristior, quod nemo in- 
vel mos patriciorum , vel mos 



Quiritiumf haud satis consQlto re- 
ponere conantnr. De compedihns 
iit egimQfl, c. la. Hard. 

8. yidimus, ■ Vidimus et ipsi Arei- 
liam... ex argento analos hahen- 
tem , • quum anreos fastidiret , fe- 
roinarum more. Hard. 

9. Arellium, Hic ejus Arellii fi- 
lius, quem Q. Fascam Seneca pa- 
ter, Contr. 1 , 7, p. 91, multisque 
aliis locis Arellium Fuscum patrem 
appellat» et rhetorem. Locum 
hunc , qaem, uti edidiroas, ita typi 
omnes mannscriptique codicefl re- 
prsBsentant, nt enodarent» frastni 
desudarant Barharas, Piutiannfl, 
Gronoviufly aliiaoe. Nos et inter- 
punctione loco adhihita , et inter- 
pretatione fliroplici, pkinum, at 
quidem rerour, fecimufl. Ha.rd. 

10. Quum cetebritate assectarentur 
adotesceiit. sctwtas^tXc. Quippe quod 
turbam adolescentium ingentem 
traheret,qui eum in scholis andie- 
hant : hic comitatus fuit ei causa 
insignis calumniae. Hard. 

1 1 . Quum caputi mititum^ etc. Pri- 
sci heroes gladios hahuerunt clavis 
argenteifl confixos. Homer. Iliad. B, 
de Agameronone , AfAf l ^* A^* Mp.ot" 
div PoXiTo 5190« ApYopdijXov. Dal. — 
Fastidito, Gron. et Al. ante Hard. 
fastidio, £d. 



126 C. PLINII NAT. HIST. 

festidito, caelentur argento, vaginac" catillis*', baltei lami- 
3 nis crepitent? Jain vero paedagogia ad transitum virilita- 
tis'^ custodiantur argento : feminae laventur, et, ni» 
argentea, solia fastidiant : eademque materia et cibis* ,et 
probris serviat. Videret haec Fabricius, et stratas argento 
mulierum balineas, ita ut vestigio locus non sit' , cum 
viris lavantium : Fabricius , inquam , qui bellicosos impe- 
ratores plus quam pateram et salinum ex argento habere 
vetabat. Videret'^ hinc dona fortium fieri, aut in haec 
frangi. Heu mores ! Fabricii nos pudet. 



ia. Vagino! eatillis. Ita Reg. a^ 
«t edilt libri ante Hermolaum, 
qao auctore typi deinceps batillis 
exhibent. Dictas autem catillas ar- 
bitror pro catellis, hoc est, brevi- 
bus catenis. Qua de voce Vossium 
consule in Etymol. Habd. 

z 3. BatiUis (sic olim). Batulum et 
&iroxopt?tXtt»c batillum, ferreum in- 
•tnimentum , quo pruna colligitur , 
quasipatulum. Horat. Sat. 1, 5, 35 : 
■ Liuquimus , insani ridentes prs- 
mia 8crib«, Prstextam, et latum 
clavuni, prunxque batillum. » Ab 
ejus instrumenti similitudiue Vete- 
res batitlas vocaverunt laminas ar- 
genteas, utrimque ad laterum mar- 
giues curvatas, quibus pugionum 
et ensium vaginas operiebaut. Dal. 

t4- -^*/ transitiim iHrilitatis , etc, 
Virilis seminis. Anulo argenteo , 
seu fibula psdagogiorum , hoc cst , 
puerorum pudenda perstringebant, 
interdum vocis, iuterdum valetu- 
dinis causa : cujus infibulationis 
modum Celsus edocet,VII, a5. 
Pneri Csesamm , sive ut apud Gru- 
ter. p. io37, pvbbi. domvs. avgv- 
8TAB. paedagogia non a Plinio rao- 
do dicuntur, sed et a Seneca , de 
beata Vita, et ab Ulpiano , leg. 



Qutesitum est^ dig. de instr. ftmd.fA 
instr. leg. Ab Ammiano MarceU. 
padaffogiani. Galli diminuta voee, 
pages^ vocant , ut supra monuiiniii, 
c. 13. Habd. 

1 5. Eademque mat. et eibis, Et n- 
sis, quibus fenintor obsonia : cC 
matulis, quibus loktiam exdpiio- 
let. Hard. 

i6. Ita ut vestigio locus nom A, 
Prius probrum est lavare cam vi- 
ris : alterum lavare in balnearam 
soliis sic argento stratis et lubricii, 
ut in iis cuusistere vestigium noo 
possit. Dalec. — Ita. Quum sint 
balinearum sblia , inquit Dalecam- 
pius , strata argento perpolito et 
lubrico, cousistere in iis ▼estigiain 
non potest. Nugse. Quis enim lo- 
bricum adeo ex argento pavimeo- 
tum putet, ut fallat vestigia ? Pli- 
nius ita btratas argento balioeas 
dicit, ut jam nulla pars earum are- 
na sit, cui imprimi pedis vestigiam 
queat. Hard. 

17. fideret. Videret ex argento 
balineis probrisque dicato peti pra- 
mia argentea, quse vlris fortibas 
debeantur: aut haec ad illos afa$ 
fra^gi. Haud. — Similia fere, sed 
ninlto vehementiora noster J. J. 



LIBER XXXIII. 127 

LV. Mirum in auro cselando inclaruisse nemincm , ar^ > 
l^to muhos. Maxime tamen laudatus est Mentor, de 
quo supra dixirous \ Quatuor paria ^ ab eo omnino facta 
sunt : ac jam nullum exstare dicitur, Ephesiae Dianae tem- 
pli, aut Capitolini incendiis. \arro et sereum signum ejus 
habuisse scripsit. Proximi ab eo in admiratione Acragas , 
etBoethus^, et Mys^ fuere. Exstant hodie omnium opera 
in iosula Rhodiorum : Boethi apud Lindiam Minervam : 
Acragantis in temploLiberi patris in ipsa Rhodo, Bacchae 
Centaurique caelati in scyphis : Myos in eadem aede, et 
Silenus, et Cupidines. Acragantis et venatus in scyphis a 



RovftaAir, in celeberrima illa Fa- 

bricii pTOSopopoeia : Fahncitu , 

fa'eiff petud ta grande amefi etc. 

aed luec nemo non novit. £d. 

-~ Fahrieii nos pudet. Fabricit 

abatinenti» nos jani pudet. Lusci- 

nu8 iUe de qno superius diximus, 

c. 5o, onicuique panperrimo censa 

ptr, inqait Val. Max. IV, p. 109. 

IdeiD « 4 > n. 3 y p. 3 1 7 : « In Caii 

^ero Fabridi , et Q. i£milii Papi 

principnm sscali sui domibus . 

argentom fuiase confitear oportet : 

nterqae enim patellam deorum et 

et aalinum habuit : sed eo lautior 

Fabricias, quod patellam suam 

cwneo pediculo susthieri voluit. » 

Goaaolatam ambo gessere simul 

tnn. U. 47 >f ^t 4^^ censuram, 

poit consalatam -, ut quidem Fasti 

femnt. Habd. 

LV. I. Diximus, Lib. VII, 3^. 
Habd. 

9. Quatuor paria, Vasorum , sive 
icjphorara. Ita Reg. a et Pintiani 
codez : qa» diyulsa perperam, 
diftmctaqne et interpolata, hiul- 
eam nec aatis ooherentem eJFficiunt 
in lihria ad hunc diem vulgatis 
fentcntiaiii : nempie hoc modo : 



■ Ac jam nullum exstare dicitur. 
Ephesis Dian« templum jacet, 
Capitolium incendiis, Varro, etc» 
Quorsum , quasso , spectat Ephesini 
iucendii mentio, aut Capitolini, 
quum de signis statuisque agitur? 
Illud nimirum est, innuere velle 
Plinium in utraque ea sede servata 
hsc signa olim , in utraque pariter 
periisse. De priore certe hujus sen- 
tentisc parte ipse haud obscure « 
VII, 39 : ■ Testimonium perhibet 
Mentori Capitolinus, et Diana 
Ephesia, quibus fuere consecrata 
artis ejus vasa.» De posteriore sa- 
natus ope nostra hic locus, reli- 
quum nullum facit dubitandi lo- 
cum. Habd. 

3. Et Boetlius. Bcr.dbc Carthagi- 
niensis statuarius, de quo Pausanias 
in Eliacis prioribus, siveV, p. 3 19. 
Hard. 

4. Et Mjfs, Meminit hujns Paa« 
san. Attic. I, p. 5i. Martial. item 
VIII, epigr. Li : ■ Quis labor in 
phiala ?docti Myos,anne Myronis? 
Mentoris haec manus est; an , Po- 
lyclete , tua ? • Et XIV, xcv, cujn» 
lemma, ■ Phiala aurea cxlata : 
Quamvis Callaico rnbeam generosa 



ia8 C. PLINII NAT. HIST. 

magna fama. Post hos celebratus est Calamis et Antipa- 
ter : quique Satyrum in phiala gravatum somno colloo* 
visse verius, quam caelasse dictus est, Stratonicus. Mox 
Cyzicenus Tauriscus . Item Ariston et Eunicus Mityleiuet 
laudantur, et Hecataeus : et circa Magni Pompeii astatem 
Praxiteles ^, Posidonius Ephesius , Laedus " Stratiates , qui 
praelia armatosque eaelavit : Zopyrus,qui Areopagitas,et 
judicium Orestis, in duobus scyphis H-S. xii aestimatis'. 
3 Fuit dein Pytheas , cujus binae unciae x. vsenierunt'^ Ulysses 



metallo , Glorior arte magis : nam 
Myofi iste labor. » Ha.rd. 

5. Caiamis, Dicemus de eo infe- 
rins, et de Stratonico. Hard. 

6. Mox Cjrzicentu Tauriscus, 
Meminit hujas- iterum Plinius, 
XXXVIy 4 « ubi a Tralliano mar- 
morum caslatore diTersum esse ad- 
monet. Hard. 

7. Praxiteles, Argentarius, de 
qno Cicero de DiTin. 1« p. 189. 
Diversus a statuano altero, de quo 
XXXIV, qui CCC ferme annis 
hunc autecessit. HA.Rn. 

8 . Lofdus. Reg. a , Ledis Thracides. 
An LeostratidesPHjiRD. 

9. In duobus scyphis H-S, XII 
astimatis. £go interpretor sester- 
tium duodecies, id est , censu sena* 
torio, ait Budxus. At Ciacconius : 
qusD notas si duodecies sestertium dc- 
signant, triginta scutatorum millia 
conficiunt : si veru , quoniam de 
Graecis ibi sermo est, /iXII ^ id 
est y talentis duodecim est legcndum, 
scutati sunt 7,300. Salmasius corri- 
git, « sestertiis quinque, hoc est, 
pondo XU aestimatis.» Quodequi- 
dem miror vehementer, quum pror- 
sus abhorreat a consuetudine latine 
loquentium. Simplicissime iutelli- 
genda duodecim millia nummum , 



sea trecenti Philippi. Boc et im* 
terisB , et manus pretium ; aed di> 
teriae non magnnm pondut fbiae 
in scyphis satis liqoet. Grov. — 
H-S. XII, Ita Reg. s, libriiiiie 
editi. Ciacconii conjectnras niillo 
probabilt argumento niJUM, hoe 
loco, ad alia properans, non mo- 
ror. H. — H'S, XII mttimatit, 
Duodecim sestertiis, gallicse mo- 
netsB libris 3)334. Ed. 

10. Cujus binm uncUe Jt. i w w s' 
runt. Ita MSS. omnesynon idgia&i 
ut editi, hoc est, decem aesteitiii, 
vel decem sestertium roillibos : 
qu8B gallicsB monetse lihras eflfi" 
ciunt omnino milie : majore, ot 
apparet, pretio, quam snperiorei 
scyphi. Haro. — Cujus binm tmdm 
X, 'vatnierunt. Brot. ex MSS. Rc8S« 
a et 3 , ■ cujus dusB unci8B,etc.* 
In MS.Voss. et ed. principey ■ diw 
unciae xx venierunt. » Sestertia de* ' 
cem sunt gallicsB monetSB libni 
1945. Duas autem nncias inteilige 
pedis romani uncias duas , yel , Qt 
vulgo loquimur, duos polUoei. 
Nempe diameter emblematis foit 
duarum unciarum. Ulysses et Dto* 
medes Palladium subripientes SM- 
penumero occurrunt in gemmii aii- 
tiquis. £x Brot. nott. ad h. 1. £1». 



LIBER XXXIII. lag 

ledes erant in phialae embleniate, Palladium surri- 
Fecit idem et cocos magiriscia" appellatos, par> 
otoriis, sed e quibus ne exempla quidem liceret 
sre, tam opportuna injuriae" subtilitas erat Ha- 
Teucer crustarius famam*': subitoque ars haec ita 
t, ut sola jam vetustate censeatur, usque adeo 
caelaturis, ne figura discemi possit, auctoritas 
. Argentum medicatis aquis '^ inficitur, atque etiam 
saiso, sicut in mediterraneis Hispaniac. 
. In argenti et auri metaiiis nascuntur etiamnum 
ta, sil et caeruleum. Sil proprie limus est\ Opti- 
ex eo quod Atticum vocatur. Pretium in pondo 



Wi/ idem et cocos magi- 

tpeUatos. MayEiptaxta , a 

coquns , demiouta voce. 

am opportuna injurice, Sic 
let : etiam MSS. Hoc est , 
le Isdebantur. Sic eontu- 
oortunum dixit et Seuec. 
»L ad Helv. i3. Cels. TL^ 
iportnniores ha partes in- 
it, qn» jam male habent. » 

^ahut et Teucer erustarius 
oeem eam crustarius , Reg. 
prsetermisit , cui yoci si 
tse velit qusB vis subsit, 
Gothof. in cod. Theoclor. 
7, p. 375. A crustis "va- 
ytoriis crnstatis nomen in 
abent crustarii. Sunt an- 
stSB , genus emblematis, 
icalis inserebatur : idem- 
im ▼ellent, detrahebatur, 
oodnm et embleraata.Tul- 
^errem , VI : ■ CrustsB ant 
ifa detrahuntur. » Haad. 
irgmium medicatis aquis 
etc. Qu8B sunt sapore ali- 



qno , aut roedica vi praBdit» , qna- 
les sunt qnsB minerales ▼ocantnr. 
Hard. 

LVI. 1. Sil proprie limus est, 
Terra lutea , qnam &x?^^ GrsBci ex 
re ipsa vocant : ocrejaune, sed prss- 
cipua; notsB atque splendoris : un- 
de sil lucidum appellatur, XXXV, 
i^.Vide Agricolam in Bermanno, 
p. 4^3 >^* Hard. — SU proprie llr 
mus. Sil argiliis (Silicates aUtmi" 
neux) adnumeratum, etiamnunc pi- 
ctoribns in usn est. Ed. 

a. Optimum ex eo quod Atticum 
voeatur, Ita Piosc. lib. V, c. io8. 
H. — jittieum vocatur. Cl. Hillins, 
p. 193 y ynlt sil atticum Romano- 
rnm esse le cinabre factice ^ quod a 
nostro cinnabari factitio prorsus 
diversum est. At hicapudPlininm, 
ut apud Vitruvinm , lib VXI, 
cap. 14» flil atticum est l'ocre at- 
tique. Bbot. 

3. Pretium in iibras XXXIL 
Voss. ■ pretinm in libraf XII. » 
Lege : « pretium in pondo libras 
4- 1 1, » hoc est , denarii dno. Gr. 
— Pretium in pondo X. IL Ita 



i3o C. PLINII NAT. HIST. 

libras x,. il. Proximum marmorosum^ dimidio Attici 
pretio. Tertium genus est pressum , quod alii Syricum 
vocaifit ex insula Syro. Jam quidem et ex Ac]iaia,,qiio 
utuntur ad pjcturae umbras. Pretium in libras , H-S. bini ^ 
Dupondiis^ vero detractis, quod lucidum vocant, e Gal- 
lia veniens : hoc autem et Attico ad lumina^ utuntur: 
ad.abacos*'' non nisi marmoroso, quoniam marmor in ep 
a resistit amaritudii^i calcis. Effoditur et ad xx ab Urbe 
lapidem, in montibus. Postea. uritur^ pressum appellan- 
tibus qui adulterant. Sed esse falsum exustumque amari* 
tudine apparet, quoniam resolutum in pulverem est Sile 
pingere instituere primi Polygnotus et Micon", Attioo 
dumtaxat Hoc sequuta aetas ad lumina usa est : ad umbras 



Reg. a. Hoc est, denarii duo : 
gallics monetaB, assea sedecim. In 
libris hacteuus editis, > Prelium in 
libras XXXII , • sine uUa pretii 
nota. Hahd. 

4. Proximum marmorosum. Lapi- 
dosum. Dioscorid. lib. V, c. 108, 
ocbram probat in primis oXiOcv. 

Hard. 

5. Pressum. Obscurum , nubi- 
lum, fuscumque, axcTiivbv, ap.aui- 
pbv, ocre d'unjaune brun, Presso sa- 
turum opponitur,xaTaxcpE;. H. — 
Pressum. Terrs argillacea, quas 
recentiores vocant ocreSf plus nii- 
nnsye colorem luciduni aut obscu- 
rum e ferro {peroxide , hydroxide de 
fer) trabunt. Ed. 

6.-Pretium in Ubras hujus sestertii 
bini. Dipondiis vero detractis ( sic 
olim ). Tb }utjus non est in Vossia- 
uo. Caterum quod luciduin vocaut, 
ejus pretium esse vult in iibras se- 
stertium - unum et dimidiatum : 
tantnm enim restat dipondio binis 
sestertiis detracto. Perperam Dale- 



canipius , fere sestertio uno , imd 
sestertius, inquit, valet assesdooi 
sive pondo et semisseoL. Immemor 
sieculi, quo vivebat Plinius. SeMer- 
tius quum primum cuderetttr,Uui- 
tum valuit; Plinii «vo quatfior 
assjbus semuucialibus mutabator. 
Gh. — II.S. bini. Sive assesrooiaDi 
quinque. H. — E nostris viddicet 
assibus 7 -J. Ed. 

7. Dupondiis. Assibus videlicet 
duobus.HARu. 

8. E Gallia. E Biturigibui Cn- 
bis : unde nunc quoque , oert Jt 
Berri, Haru. 

9. Ad lumina utuntur. In picto- 
ris , le jour d'un tableau , ies partiet 
eclairees, Hard. 

10. Ad abacos, Dicemus de ejitf 
vocis insolentiore significatu^ quem 
boc loco babet, XXXV, i et i3. 
H. — Abacos. Abaci illi , Us oom' 
partiments. Brqt. 

11. Micon. Graecisy MtXHv« e^ 
ncXuyvcATcc. De bia dicemus libri* 
sequentibus. Habd. 



LIBER XXXIII. 



i3i 



autemSyrico et Lydio. Lydium Sardibus emebatur, quod 
mmc obmutuit". 

Lyil.(xiu.)Caeruleum' arena est Hujus genera tria' fuere 
antiquitus : iSgyptium, quod maxime probatur. Scythi- 
cum, hoc diluitur £Eicile, quumque teritur, in iv colores 
mukatur , candidiorem^ nigrioremve. Prsofertur huic etiam- 
num Cypnum^ Accessit his Puteolanum et Hispaniense, 
arena ibi c(»ifici ccepta.Tingiturautemomne, etin sua co- 
quitur herba*, bibitque succum. Reliqua con£ectura eadem 
cpis chrysocolle^. £x caeruleo fit, quod vocatur lomen- 
tttm% perficitur id Uvando terendove: hoc est caeruleo 



xt. Qupd mme obmuiuit, Reg. 9 , 
mmittunt, Credo, pro omiltunt. H« 
— OhmuUut, Broter. «x editione 
]>fiiicipe, omittunt, £d. 

LVn. X. CmruUum. Obsoleyit 
iftod jamdadnm^ inqae ejos locom 
iuccestit alterum fimile , quod ex 
ejukto lapide Lazoli parant , yo- 
caotque altramarinum , outremer. 
U. — Arena est, Csraleam illudy 
k^erd asur.Bm.^-^Cteruieum. Nobis 
eurhonate , fytlrocarhonate hleu de 
taiere, azurite, de quo dictum. Ed. 

a. Hf^ttigeaera triafuere. Theo- 
phraaCos doo natiTi ccralei genera 
agnoicity Soythicom, Cypriomr 
qne: foctitii tertiom, ^gyptiom 
scilicet. Sic enim ille v%^\ XtOctv, 
pag. X t : Kat xuav^, h piv auTo^mi^* 
h i\ «xftuacb^, ttovip iv AtyuirTtt» 
Vit% ^l xuovou Tpt«' 6 AtyuirTtocMU 

ZkuOhC» X«l T^tTOC KutrptCQ* ^^Tt* 

^^6 AvfirKxx^ ti« Ta dbepoiTaXtitt* 

iMra, 6 ^t Smu^c tt$ ra O^of E?t^a. 

Zmoacoc ^* ^ AtyuirTtoc. Aard. 
3. /n ly cdoree mutatur. Theo- 

phrut. loc. ciu pag. i z sq. ^aal 
o< ol yk ^a^fioxa vpt^ovTtc , t6v ^ht 
"Kn«y i( iairrov icotttv x^ttptaTCT^T- 



TOf a* T^ fXtV irf MTOV 2x TMV XtlTTOTflt* 
TttV XtUXOTaTOV* TO ^k ^tuTtpov, Ix 

Tttv iraxuTaTttv (uXavTttTOv. ■ Ait e 
ccraleo trito fieri qoatuor colores : 
nempe binos, hoc est^ magis mi- 
nnsye candidum e csraleo tenuit- 
simo, e craaaifsimo totidem, hoc 
est, magis aat minas nigram. » H. 

4. CanJidiorem. Addidere Plinii 
interpolatores » crassiorem tenuio* 
remve , ex Theophrasti Terbis , opi* 
nor, perperam iutellectis. Non ha- 
bent eas voces codices olli. Uaro. 

5. Et in sua coquiiur herba. Pe- 
Goliaris foisse generis eam herbam 
indicat. Nos glastom esse seo isa- 
tim arbitramor, de qoa alibi Pli- 
niusy XXII , a. H. — Herba, Qosb 
nobis- Isa^is tinctoria , dicta Tolgo , 
pastel, £d. 

6* Qute chrysocoUcB. De confe- 
ctura chrysocollaB dictom estc. »6 
hojos lihri. Hahd. 

7. Lomentum. tiim^a^ nunc csb- 
ruleum lotum, tritumque, et ma- 
gis dilutum significat. H. — Lo- 
mentiun. Ctprulei illius ita loti et 
triti partes tenuissimss sont; et 
hoc est , Vazur raffine^ Baox. 



i3d C. PLINII NAT. HIST. 

candidius. Pretia ejus, x. x. in libras ; ca&rulei, i 
2 Usus in creta^, calcis impatiens. Nuper accessitet 
rianum."' ab auctore appellatum. Fit ex ^gyptii lei 
parte : pretium ejus x. x. in libras". Idem et Pu 
usus, praeterqu^ad fenestras : vocant coelon". Non ] 
apportari et Indicum est coeptum , cujus pretium 
in libras*^. Ratio in pictura ad incisuras '\ hoc est, i 
dividendas ab lumine. Est et vilissimum genus lo 
quidam tritum vocant, quinis assibus aestimatum. C 
sinceri experimentum in carbone, utflagret : fraus 
arida decocta '^ in aqua , succoque per linteum ex 

8. Preiia ejus ^ JC, X, in llbras, 
Hoc est , denarii decem. Prius le- 
gebatar, ■ Pretia ejus XXIII in 
libras : ramlei XV III , » pro X, 
Vlllf hoc cst, denariis octo. H. — • 
X, X. in libras. Brot. X, XI^ deua* 
rii undeclm , qui sunt monets gal- 
lics librsB 8, cum assibns ii. Ed. 

^. Usus in creta, calcis impatiens. 
Tectorio e creta , non item e cai- 
ce, cxruleum commode illinitur. 
Ha.rd. 

lo. yestorUtnum, Ita Reg. 3 , et 
ali). Pnus Nestorianum legebatnr. 
At Vitruv. VII, II, pag. i44 • 
« Carulei temperationes Atexan- 
drisprimum sunt inventte : postea 
idem Vestorius Puteolis instituit 
faciendum. • Lsidorus itera Origg. 
XIX ,17:« Venetum csruleum 
temperare prinium Alexandria re- 
perit. In Italia ex arenae pulvere 
et nitri flore idem faciunt. Sed si 
Cyprium in fornace adustum huic 
permiztioni addes, Vestoriani si- 
militudo erit. • Yestbrinm suum 
Cicero non semel vodat ad Attic. 
IV, epist. xiii , et xvi ; et VI , a. 
ApudGruter. in Inscr. pag. a45 : 
vicvs yssTOBiAws. Haud dabie a 



Vestorii officina nomen Bi 

1 1 . Pretium ejus X. X, 
Denarius unus in libras : 
gallicsB asses octo. Prins 
edebant , LX in libras, Haj 

la. f^ocant coclon, MSS. 
alii , cyllon vocant. Hard. — 
Brot. emendat , cyanon, Ed 

l3. Pretium X, ^111 1 
Denarii octo, monetse nost 
6, cum 4 assibus. £d. 

i4< Ad incistiras, Com 
ipse appellat , XXXV, 1 1 
picturaB arte : « Tandem 
ipsa distinxit, et invenil 
atque umbras differentia 
alterna vice sese excitante. 
adjectus est splendor, a 
quam lumen; quera qu 
hoc et umbram esset» ap( 
tonon : commissuras vei 
rum et transitas, ham 
Quid enim commissura et 
colorum , quam lumints e< 
qusB ex varietate colorui 
divisio? Id qui ex arte c 
apud nos dicnntar, arronc 
gure, lui donner du reliefpat 
des jours et des omhres, Hii 

1 5. FrauSf vioia arida de 



LIBER XXXIII. 



i33 



io cretam Eretriam. Yis ejus in medicina, ut purget hul- 3 
cera. Itaque et emplastris adjiciunt : item* causticis. 
Teriturautem difBcillime siV. In medendo'" levitermor- 
det, astringitque , et explet hulcera. Uritur in (ictilibus , 
ut prosit. Pretia rerum, quae usquam posuimus, non 
ignoramus alia in aliis locis esse , et omnibus paene annis 
mutari, prout navigationes constiterint , aut ut quisque * 
mercatus sit, aut aliquis prsevalens manceps annonam 
flageilet'^ : non obiiti Demetrium a tota seplasia^"* Nero- 
nis principatu accusatum apud consules : poni tamen ne- 
cessarium fuit, quae plerumque erant Romae, ut expri- 
meretur auctoritas rerum. 



iDaerolei ezperimento Plinius, sic 
edaiD in sile probando Vitrnvius 
Tiolani adsciscitfVII , 14, p. 148 : 
«Itaque tinctores, inquit, quum 
Tolnnt sil Atticnm imitari, vio- 
lam aridam conjicientes in vas 
CQm aqua« conferyefacere faciunt 
ad ignem : deinde quum est tem- 
pfratnm « conjicinnt in linteum , 
et inde manibus exprimentes , re- 
cipiont in mortarium aquam ez 
f iolis coloratam , et ex ea Eretriam 
perfondentesy et jam terentes , ef- 
ficinnt silis Attici colorem. • H. 

16. ligm caustieis, Modice eze- 
dere Diosc. au*^V, 106. Habd. 

1 7 . Teritur tU/ficUUme tU, In anti- 



quo exemplariy • teritur autem 
difficillirae; • Terbum vero sil non 
legitur ibidem. Piht. 

18. 7/1 medendo. Diosc. V, io8, 
de ochra , sive sile. Habd. 

19. jinnonam flageUet. Alii in- 
cendere, urere, excandefacere , 
vexare dicunt, hoc est , inferre ca- 
ritatem annonsB. Hard. 

10. y^ tota seplasia, Gapuas forum 
et vicus fuit, in quo unguentarii 
negotiabantor, ut alibi diximus. 
Hoc Ioco unguentarios urbis Romas 
atque pigmentarios putamos intel- 
ligi, appellatione dedncta ab eo 
CapusB vico , qui fuit bis mercibus 
attributns. Hard. 



•J 



C. PLINII SECUNDI 

ITURALIS HISTORl^ 



« « 



LIBER XXXIV. 



Kfa 



ii^W* 



) -L RoxiMA dicantur aeris tnetalla\ cui et in usu i 

mum est pretium : immo vero ante argentiim, ac 

etiam ante aurum , Corinthio. Stipis quoque aucto-^ 

ut diximus*. Hinc aera militum : tribuni^ aerarii 

*arium, obaerati et aere diruti^ Docuimus^, quam- 



. /Eris metalla. Raudus prisci 
QStiffiimique Romani sps to- 
ot, tinde dicta Bauduscata 

quod mve mnnita foret. In 
t Genatii praetoris capnt 
I historits .Hcriptorum cele- 
Atri. ab Alex. lib, IV, c. i6, 
», Grftci^, irap^ rb x^**^ "^^* 

qaod eoram qoi coofodion- 
*es ac robdr dissipet, ▼oca- 
lisse Tzetzes scribit. Dalxc. 
jxlma didantur aris, Gron. et 
te HBrd. proxime y etc. Ed. 
fiiHximus. Nempe 1. XXXIII, 
18. Hai^d. 

iine tera militum. Apod Gru- 
ig. 5o8y inscriptio vetus : 
n^KHDiAQvB. Altera p. 565 : 
BR. XII,m/7tfi agrum, hoc est, 
(o^um duodenum. Tert\B p. 4 5 4 : 

.'MILIT. ABRARI. HaRD. 

Ttihuni arrarii. Festas : • JE- 
ribuni a tribuendo »re sunt 
ati. iErarium iane popuius 
itis in «de Saturni habuit. • 
Yetos ioscriptio, apod Gru- 

m. VIR. m AERARI. S.ITVKNT. 



■ Octumvir tertium iErarii , Sa* 
tUriii. ^ Hard. 

5. Ohderati^ et asre diruti, Festos : 
• pirtitum aere militem dicebant 
antiqdiy cui stipendiuni ignbminiafe 
cdnsa hon erat datum : qood sra di- 
roebatur in fiscnm , i^dn in militis 
sacculom. » In libris ad -htlnc diein 
tnlgRtt»* et obcerati ab mre dictL In 
Reg. a 9 trajectfs litferis , obarati 
are eruditi, Nihil certios emeBda- 
tiooe nostra, quam non Festus 
tnodo confirmat , ctkjus Terba sopra 
iiecitayimus, sed et Varro de vita 
popoli romaoi ,11:« Stipeodiom 
appellabatnr, qoofl ns militi se- 
mestre, atit aoooom dabator i cui 
datnm non sit propter ignominiam, 
«ere dirotus esset. • Usus voce ea 
Tullius io Verrein or. VII, n. 33 : 
« Aleatoris Placentini caistra com- 
memorabontnr, in qoibos qnatn 
freqotos fbisset , tamen' mre dirn- 
tos est : » hoc est , sere sive stipen- 
dio debito muUatos^priTRtkisqae. 
Hard. 

6. Doeuitims. Lib. XXXIII, i3. 

9^ 



i36 C. PLINII NAT. HIST. 

diu populus romanus aere tantum signato usus sit Sed 
et alia vetustas ^ aequalem urbi auctoritatem ejus declarat, 
a rege Numa collegio " tertio aerariorum iabrum ^ instituta 
II. Vena' quo dictum est modo efToditur, ignique 
perficitur. Fit et e lapide aeroso', quem vocant cadmiam. 
Celebritas in Asia , et quondam in Campania , nunc in 
Bergomatium agro, extrema parte Italiae; feruntque 
nuper etiam in Germania provincia repertum. (ii.) 
Fit et ex alio lapide quem chalciten vocant^ in Cypro, 
ubi prima fuit aeris iuventio : mox vilitas praecipua^ re- 



7. Sed et aiia vetustas , e(c. Sed 
et alia yetasta causa aeris signati 
nsain et adcloritatem «qualeni Ur- 
bis natalibas facit. Sic Reg. a, 
Johannjs CbifHetii codex , teste 
Claadio fratre, de Aotiqait. nam. 
Vni, Sg. Interpolatores in libris 
ad banc diem valgatis , ■ usaa es- 
set, et alia qn» yetustas tradidit, 
eum cqoalem, etc. • Nempe ut 
perspicusB per se orationi tenebras 
ofTnnderenL Habd. 

8. Collegio. Ad sacerdotom ao- 
garomqae collegia. Ha.rd. 

9. yErariorum fabriim. Qui ex 
aere flato monetas, sigillariaqae 
exprimebant, operaque ejusmodi 
publice proponebant. lidem , ut 
videtur, in vetustis inscriptionibus 
Fiaturarii appellati. Hard. 

II. I. f^ena. In argento videli- 
cet , cap. 3 ; superioris libri. H. 

a. Fit et e lapide teroso. Infra 
cap. 9 1 : « Ipse lapis , ex quo fit 
9s, cadmia vocatur. » Lapis ejus- 
cemodi ab sere in fornacibus con- 
flato (aes rubrum bodie vocitant) 
tam avide sorbetur, ut massa aeris 
ya librarum, hoc admixto lapide 
ccntenaria evadat. Snellius de Re 
numm. pag. 6. Hyginus fab. 273 : 



« Cadmns Agenoris filios tu Theb» 
primns inventom condidit. • Ca^ 
mia igitur ab eo ibrte nonen traxit 
Nostri vocant, ealamine. H4RD. >— 
Cadmiam. Cadmia illa , q«am noitri 
caiamine CZine oxidd siiicifir9f Hj» 
drosiiieate de zinqj vocant , in OBpii 
venis reperitor, et apud nos tdan 
simul igne ooquitor. £d« 

3. Ceiehritas in jisia, Extnplar 
antiquum, eeiebritas Maria: poto 
legendum Marim , aut e Maria, Ap* 
paret autem Mariam locum eaie 
Bxtics, non longe a Corduba, a 
quo fortasse nomen invenenmt 
Mariani montes, qut Tarracooen- 
sem a Baetica disterminant. Cnjoi 
raentio etsi a geographisnon fir,ool- 
ligitur tamen exbisqa«a PlinioioC 
referuntur, ita esse ut dixi. Pin. 

4. Quem chaiciten vocant, AnsL 
Hist. Anim. V, 18, pag. 608: 
Ev ^k Kutrpu cu 1) XiOoc xi^^^^i ^'^ 
lOLi. Festus : « iErosam appellaTC» 
runt antiqui insulam Cypmni« 
quod in ea plurimum «ris nasca- 

. tur. » Hard. 

5. Ubi primafuit aris invendo, Li 
Clialcide , EubcBse oppido , aes pri- 
mum fuissc repertum , aoctor eit 
Solinus ex Callideroo, II , p. 3o. H. 






LIBER XXXIV. i37 

iliis terris praestantiore , maxitne aurichalco, 
ipuam bonitatem admirationemque diu obtinuit. 
itur' longo jam tempore, efFeta tellure. Proxi- 
itate fuit Sallustianum in Centronum Alpino 
Q longi et ipsum aevi : successitque ei Livianum 
Utrumque a metailorum dominis appellatum : 
mico divi Augusti : hoc a conjuge, velocis de- 
lanura quoque ccrte admodum exiguum inve- 
ima gloria nunc in Marianum^ conversa, quod 
«nse dicitur. Hoc a Liviano cadmiam maxime 



fco.VideRhod.l.XIX, 
1. lib. VI, cap. i3 ; 
Mtuin^ dictione Auri* 
id interpretem Apol- 
teles et Hesychius au- 
se negant. Dalec. — 
Jaody ut Isidor. ait, 
, 19, et splendorem 
>itiam aeris possideat. 

Aurichalcumj verius, 
ici putat, « quod in 
»ci8 invenitnr : mons 
5po« appellatur. • De 
a Tide apud Vossium 
Uad. 

yriiur. Nec forte uspiam 
terquam apud poetas , 
: ut Aristoteli persua- 
liase auctor est Apol- 
astes. Plaut. in Mil. 
19 T. 64 t tres homines 

ponderis cuVn auri- 
mat : ■ Cedo tres roihi 
richalco contra cum 
I. > Certe quum repe- 
linii jam aevo desierit, 
e vel ex eo capite evin- 
os du laiton , vernaculo 
pellare consuevimus. 
!X aliquod met.-dlum 
alcum Stephauus in- 



nuit , yerbo Av^tipa , sed ex lapide 
qnodam cum sere cocto , fieri soli- 
tnm : Av^iifa rsCki^ , iv ^ XtSoCf ^C 
xaio'(itvo( xol x^oOilc xfCksiMt ^ptCxoX- 
xoc YiviTot. Lapidem eum cadmiam 
esse fossilem Kircherns noster ar- 
bitratus est , Mundi subt. X , 4 t 
pag. 318. Cui sententiflB Festus 
sufTragatur : « Cadmea terra, in- 
quit, quae in «s conjicitur, ut fiat 
orichalcum. » U. — ^Aurichalcum ex 
Stephani verbif^nihil aliud esse yi- 
detur quam duorum metaUomm 
{cuivre, zinc) simul exooctornm mix* 
tura ; nostrit yulgo cutpn jaune , 
laiton, Ed. 

8. lUud ah amico divi Amguiti. 
Sallustio Gritpo fortasais, quem 
participem aecretorum Augutti Ta- 
citut yocat, Annal. I, pag. 6. Me- 
minit et Seoeca de Clem. I, 10. H. 

9. In Marianum. A Mario tepties 
contule, ut diximot lib. tup. c. i3, 
quemadmodum a Salluttio Livia* 
que genera «rit alia nomen acce- 
pernnt. Vel , quod alicui fortan ti- 
miliut veri yideatur, a Mariania 
montibnt prope Cordubam, dudc 
Sierra Morena. Hard. •— Ibi du» 
fodinsB serit; altera caerulei , altera 
viridit. Bkot. 



i38 C. PLINII NATi HIST. 

soribeli'^, et.aumhaloi bonitatem imita tur in ^esb^rtiiri 
dianis(j[ue'% CTpriasuoassibus cotitentis. Eth^ctm 
bilitais m san naturalis se hab^t 

1 ' ip. Beliqua genera artificib oonstant, cpiae sui 
neddentut*, sumilia' claritate ante omnia indicata« < 
dam aeis coofusum auro argentoque miscebatUr, et 
ara predosior erat : nunci incertum est pejor hsec 
materiar.vmirumque, qiium ad infinitum operum 
oreverint., auctoritas> artis exstincta est« Qusestus 
enim, ut omnia., exerceri ccepta est, quae gloriaa & 
Ideo etiam deorum adscripta operi ', quum procen 
tium claritatem et hac via quaererent : adeoque e: 
fiindendi »ris pretiosi ratio, ut jamdiu ne fortuna <] 

s in sre jus artis habeat Ex illa niitem antiqua glor 
rinthium maxime laudatur : hoc casus miscuit\ Coi 



10. CadMuAm max. soriei. Si Li* 
▼ianum asi exccperis , Mantaum 8BS 
maxime omokim sorbet, sibiqu)) 
sidglutiiiat y commigoetquelapidem 
cadmiftm , qnum in eumdem , in 
quo conflatur sbb, fomacfm im« 
mittitur. HiuiD. 

1 1 . /w sesteriiii dupondiaritsque, 
Fuere igitur et ex aere sestertii, «i- 
cnti dupondii et asses : ex dispari 
tantum jeris genereconflati : sester- 
tni dupondirtque, Mariano ; Cy- 
prlo atsibuf adjudioato. De dupon- 
cBo ex ere testis t^etron. iil Ssityr. 
pag. '4o - « Praeter unum dupon- 
diam SidHcumqoe, quibus liipinos 
destinavetamus roercari , nihfl ad 
manum erat. » Ne porro Plinium 
hallttcinatum esse existimem , usus 
iUivs «Vi , quem probe ei perspe- 
otum hac in re foisse nerao inficias 
ierit : ne corruptos codices putem , 
ronspirans exemplarium consensus 
vctat : adeoque ne et Gronovio 



adsentiar, de Sestertio, III, 
ita conjicienti, sesquassibu 
diisqae. Vide qusD de uni^ 
tnonetaria Teteriim Rom 
' cora singulari diximus, in 
mine, quod Nummi antiqi 
lorum et Urbium iUustrati^ ii 
mus. H. — In sestertiis. Fr 
sestertii fcrei ; nullos certe i 
nisi argenteos. At, ut opi 
sestertibs hic inteliigendi si 
drusses, qui idem vaiebai: 
stertii.Quadmssisenim et s 
valent monetae gallic» no 
ses 3 , cnm denariis 1 1 . Di 
rius aut dupondius valet fe: 
netae noHtrae asses a. Bbot, 
III. I. Ideo etiam deorui 
pta operi. Vulcani. Lactai 
falsa Relig. I, i8, p. 60 : 
quoque suis inventoribus ii 
iitatem peperisscdicuntur, 
lapio medicina, Vulcano f 
2. Hoc casus miscuit. 



LIBER XXXIV. j39 

i caperetur, incensa : mireque circa id multomm 
attio fuit : quippe quum tradatur, non alift de catm 
sm, quem Cicero daronaverat , proscriptum cum^ eo 
lUmiOj quam quod Corinthiis se ei cessurum nega-^ 
l At mihi major pars eorum^ simulare eam seien'^ 
Yidetur, ad segregandos se a caeteris magis, quam 
ig«re aliquid ibi subtilius : et hoc paiicis docebo. 
idius capta est Olympiadis clxi anno tertio , nostr« 3 
i Dcviii : quum ante ssecula fictores nobiles esse 
sept , quorum ista omnia signa hodie Corinthia ap* 
ot. Quapropter ad coarguendos eos ponemus artifi- 
atates. Nam urbis nostrae annos ex supradicta com- 
ione Olympiadum colligere fecile erit. Sunt ergo vasa 
im Corinthia , quae isti elegantiores modo in esculenta 
ferunt, modo in lucernas, aut tnilleo&^, nullo mun* 



Florns eleganter, II , x 6 , de 
tho : m QuaDtas opes et cre- 
it 9 hinc scias quod quidqoid 
tliii sris toto orbe laudatur, 
lio superfuisse comperimus. 
et seris notam pretiosiorem 
pulentissimaB urbis fecit inju- 
aia incendio permixtis pluri- 
imis atque simulacris, aeris, 
ii^entique Ten« in commune 
e. « Hahd. 

^roscriptum cum eo. Brot. pro' 
€ste db ; edit. priuceps , pro' 
m eum esse. Ed. 
Major pors eorum , etc. Qao« 
Irea ai^a Cor. affectatio fnit, 
allo ante dixit : qui signis 
odi in primis capiebantur. H. 
CLf^l anno tertio. Sic libri 
I etiam MSS. GLVI. Sed hic 
ms haud dnbie ibi in mendo 
.Incidit enimUrbis ann. 6o8 
nim tertium i6i olympiadis. 
» denarii nota X mutata per- 



peram fuerat ip notaro quinarii V . 
H. — CLf^I. Sic quoque edit. prin- 
ceps; male. Broterias, ofympio' 
dis CLVlll, non CLXl, ut Htord. 
placet. £d. 

6. Quum ante smcula. . Ante an- 
nos CLTi , hoc est , olympiade cxx , 
ut dicetur cap. 1 9. Etiam MSS. co- 
dicet sic pre se fcrunt. Conjicfebat 
autem Gelenius legi roulto cororoo- 
dius posse, quum ante saculo, hoc 
est, ante centuro annos, quam Co- 
rinthnar caperetnr. Hahd. 

7. jiut truUeos. TruHeus, sire 
trulleum, sive trnlla, pro matula 
hoc loeo accipitur, nt apud Mar- 
tialem , IX, ep. xcni : •' Clinicus 
Herodes trullam subduxerat sgro ; 
Deprensus dixit, Stulte, quid ergo 
bibis? » Sobintellige : nisi Tis et 
urinam reddere. Furtum ingeniose 
dissimulat» quasi idcirco tantum 
roatutaro sustulisset , ut ofTerrel 
«gro. Hahd. 



i4o C. PLINII NAT.HIST. 

4 ditiarum respectu*. Ejus tria genera : candidum, argento 
nitore quam proxime accedens , in quo illa mixtura pne- 
valuit : alterum in quo auri fulva natura : tertium in quo 
aequalis omiiium temperies fuit. Praeter liaec est, cujus. 
ratio non potest reddi, quanquam hominis manu faeta 
dederit fortuna temperamentum simulacro signisque, 
illud suo colore pretiosum ad jocineris imaginem vergens, 
quod id,eo hepatizon^ appellant, procula Corinthio : longe 
tamen ante ^gineticum atque Deliacum, quae diu obti- 
nuere principatum. 

T IV. Antiquissima aeris gloria Deliaco fuit\ mercatusin 
Delo concelebrante toto orbe, et ideo cura ofHcinis, tri- 
cliniorum pedibus fulcrisque. Ibi prima* nobilitas anris. 
Pervenit deinde ad deum simulacra, efHgiemque boini* 
num, et aliorum animalium. \ 

I y. Proxima laus ^ginetico fuit. Insula et ipsa, nec 
aes gignens, sed ofHcinarum temperatura nobilitata. Bos \ 
aereus inde captus in foro boario* est Romae. Hoc erit | 
exemplar ^ginetici aeris : Deiiaci autem Jupiter in Capi- ' 
tolio in Jovis Tonantis aede. lllo aere Myron usus est, hoc 
Polycletus , aequales atque condiscipuli. ^mulatio iis et ia . 
materia fuit\ ^ 

* VI. (iii.) Privatim ^gina candelabrorum superficiem 
dumtaxat elaboravit, sicut Tarentum scapos'. In his ergo 



8. Munditiantm respectu, Brot. ex 
MSS. Regg. et edit. principe , mun' 
dituw. despectu. £d. 

9. Quod ideo hepatiton t^pellant. 
Hiraril^ov , jocineris colorem refe- 
rens. Hard. 

IVk I. Antiquissima asris gloria 
Deiiacofuit. Maxima est Tartessiaco 
ex Hispania apad Pausaniam in 
Eliacis. Dalec. — Deliaco. Deliaca 
vasa et Corinthia laudat in primis 
Cicero , in oralione pro Sext. Ro- 



scio Amerino, num. i53. Uud. 

V. I. //1 foro boario, RegioBe 
Urbis octava, ex P. Victore» b 
descriptione nrbis RomiB. Haed. 

a. y£mulatio autem et in inmterii 
fttit. (Sic Gronov. et libri jmle 
Hard. vnlgati.) Scribo : « .£miili- 
tio iis et in raateria fuit« » Polj- 
cleto et Myroni. To autem delet tt 
Pintianus. Gbon. 

VI. I. Scapos» *CandeUbronini 
truucos y ac raroulos : hmncktt dt 



LIBER XXXIV. 



i4i 



•minendatio officinarum est. Nec pudet tribuno- 
tarium saiariis' emere, quum ipsum nomen^ a 
im iumine impositum appareat. Accessio can- 
lis fuit^ : Tiieonis jussu praeconis Clesippus fullo , 
BBterea et aiio foedus aspectu : emente id Gegania 
|uinquaginta ; eademque ostentante convivio em- 
librii causa nudatus, atque impotentia libidinis 



de flambeau. Superficies 
llatur superior ea plani- 
1 wediam forameu cau- 
ir. Habd. 

orum miiitarium salarUs, 
lal^ra emere , « quantum 
tribuni accipiunt, » ut 
!nal. Sat. IH, v. i3a. 
miles qui pedibus me- 
iere solitus erat stipen- 
eaturio duplum refere- 
triplex , quadrnplum 
ti ex Livio, XXXV, de 
Boli, et ex Appiano col- 
«llo civili, II, p. 491* 
peditis diurnum stipen- 
rias nnus, ut diximus 
3, uude computatione 
im esset tribunorum sa* 
onm licet aestimare : 
irium 1,460. H. — Gal- 
e librarum 1,1 a8. £d. 
ipsum nomertf etc. Quum 
B tanti emitur, tam vilis 
le, ut a candelis nomen 

iBD. 

tio eandelahri ialts fuii. 

inetico. Locus bic sale- 
▼isus est Hermolao, 

care ex eo non potuit. 

st, quam tamen ^ non- 
ante prsBfatus , aperire 
adeo pudet inquinare 

resque et animos legen- 

miter inficere pcenitet. 



Quum auctio fieret, inquit, praeco 
Theon candelabro Corinthio pre- 
tioso accedere etadjungi Toloit ser* 
vum nihili , parvissimo corpore, 
fullonem Clesippum. Id candela- 
brum cum appendice homoncionis 
coniparaTit l sestertiis Gegania , 
vidua nobilis ac locnples. Eam 
emptionem tom frequenti conviTio 
OAtentat, productus quoque, ot et 
vitia coqioris manifestiora jocos 
prsberent , nodari jussus est Cle- 
sippus : libidinis impudentia cor- 
repta domina, recepit eum mox in 
torum , manu misit, maritom , hsB- 
redemque sompsit. Ille ss, coi 
nisi applicitos adhsasisset, nonqoam 
pervenisset ad res tam opimas » non 
secns ac falum soum veneratos ett: 
ac totam hanc fabolam Corinthiis 
vasis cum Tolgo adscripsit. ProTi- 
dit tamen interim etbonismoribos, 
vel quum nobile sepolcrum erexit 
Geganiae, per quod dedecus illios 
sopra terras in omne evom dora* 
ret. Geganiorom familia Romas no- 
bilis, apod Plutarch. in Noma, 
pag. 66 sq. Item apod Liviom et 
Dionysium. Habd. 

5. Sestertiis quinquagtnta, Sive 
sestertiom qoinquaginta millibos. 
H. — Sestertiis quittguaginia.'QuiD» 
quaginta sestertium milliB elBciunt 
monete nostratis gallicsi libras 
9,726. Ed. 



i44 C. PLINII NAT. HIST. 

maxime ApollinisDelphici dicabantur. Placuere et 1 
chi^ pensiles in delubris, aut arborum modo mala 
tium lucentes : quaKs est in templo Apollinis ^ Pa 
quod Alexander Magnus Thebarum expugnatione c 
in Cyme dicaverat eidem deo. 

IX. (iv.)Transiit deindearsubique vulgo ad efBgi< 
rum. Romae simuiacrum ex «re factum Cereri pi 
reperio ex peculio Sp. Cassii ', quem regnum afFecf 
pater ipsius interemerat. Transiit et ab diis ad hoi 
statuas atque imagines multis modis. Bitumine i 
tinguebant^ eas, quo magis mirum est placuisseai 
tegere. Hoc nescio an romanum fuit inventum : 
etiam Romse non habetvetustatem. EfSgies bominu 
solebant exprimi, nisi aliqua illustri causa perpetu 
merentium, primo sacrorum certaminum victoria, 
meque Olympiae : ubi omnium qui vicissent, statuas 
mos erat. Eorum vero , qui ter ibi superavisse: 



DelphicaeDelphisfiebant : posteaqae 
quWis abaci ejus forros id nomen 
hahuere. Martial. XII, ep. hxsn : 
■ Argentum atque aurum non sira- 
plex Delphica portat. » Gruter. 
p. iri5, ex Sirmondo : dblpui- 

CAB ABRBAB GVM OMNI CVLTT BX- 

oRirATAB. De Delphicis multa Pro- 
copius in Vandal. I. Acceptionem 
aliam ejus vocis vide apud Cl. 
Du-Cangium , in Noth. ad Alexiad. 

p. 4 II* Haru. 

7. Lychnuchi, Auxvouxoi, cande- 
lahra. £t haec Trauquillo quoque 
usurpata vox in Julio, cap. xxxvii. 
Meminit candelahri Euphorion ap. 
Athen. XV, p. 700 , in quo tot 
lucernae arderent, Xoxvoi ToaoiJTOi, 
quot dies anni sunt. Habd. 

8. ApoUinis. Quod ah Augusto 
dedicatumanu.U.7a6,ipsosextum, 
et M. Agrippa coss. Tranquillus in 



Aug. cap. XXIX. P. Victor ii 
RomsB, regioue Urhis d 
• i£des Apollinis , uhi lycl 
dehant instar arhorismala fe 
Hard. 

IX. T . Sp, Cassii. Is regi 
fectans , uhi primum ma 
ahiit , damnatus , necatusc 
« Sunt qui patrem auctort 
supplicii ferant, inquit Livi 
pag. 35, eum cognita dom 
verberasse ac necasse : pecul 
filii Cereri consecravisse , 
inde factum esse et inscript 

CASSIA PAMTLIA DATVM. a i 

hoc ipsum Valer. Max. V, I 
Dion. Halicarn. Antiq. Rom 
p. 546. Alii e rupe dejectun 
Hard. 

a. Tinguebant. Gron. et 
gebant eas bitumine, £d. 

3. Fuii. hroi, /uerit, Eii. 



LIBER XXXIV. 145 

)ris ipsorum similitudine expressa, quas iconicas 
it\ Athenienses nescio an primi omnium Harmodio 
istogitoni ' tyrannicidis publice posuerint statuas. 
ictum est eodem anno, quo et reges Bomae pulsi. 
ita deinde res est a toto orbe terrarum humanissima 
ione. £t jam omnium municipiorum foris statuae 
lentum esse coepere , prorogarique memoria homi- 
et honores legendi aevo basibus inscribi, ne in se- 
s tantum legerentur. Mox forum^ et in domibus 
is factum atque in atriis. Honos ciientum instituit sic 
patronos. 

y.)TogatxcfI]gies'antiquitus ita dicabantur. Placuere i 
iaa tenentes hastam, ab ephcborum e gymnasiis 
ilaribus, quas Achilleas' vocant Graeca res est, nihil 

kuu iconieas vocant. Eixcvixs Plinius auctor est , cap. 1 9 libri 



ra vocat Atheucus, I, si me- 
«nicuin ftimulacrum Tran- 
in Caligula, cap. il. Erant 
lodi statua iis hominibus, 
I specicm referebant, pares. 

Tocabantur Augusta: : Co' 
ge maxim». Curse id Hel- 
s fuisse, Lucianus est au- 
TM birtp ttxovcdv, sub initium, 
C ioca^rpriTct esscnt , ne au- 
s scilicet, majoresque bu- 

Hieronicarum iigurflB a 
'ibus exprimerentur. £t 

Phsdro : Vwtaxvoupiai xpu- 
va lacfAtTpriTGv ti; AiX^cvc 
V. Hard. 

armodio et Aristogitoni, li 
i Oiio Hipparcho ioter- 
•ervitute Atheoienses libe- 
t. Pausanias in Atticis. Hanc 
n vide proiixe recitatam 
locyd. lib. VI. Dai.. — Har^ 
idePIutarch. in Antiphonte, 
!m rhetoribus, aliosque. A 
e elaboratas esse has statuas 



hujus. Harh. 

6. /Evo. Posteris. Hard. 

7. Moxforum et in domibus. Quas» 
libet privatas aedes totidem fora 
credas esse : tot sunt instractc si* 
gnis singulsB. Simili translatione 
populum imaginum superius dixit, 
XXXm, 45. Hard. 

X. X. Togatet effigies antiquitus 
ita dicahantur, Ascon. Pediao. in 
orat. Cicer. pro M. Scauro, sub 
finem , Catonem ait « togatom sine 
tonica exercuisse judicium , in fo- 
rumqoe sic descendisse , jusqoe 
dixisse; idque reperisse ex veteri 
consuetudine , secundum quam et 
Romuli etatis statuse in Capilolio , 
et in Rostris Camilli, fueront toga- 
tasinetunicis. > Memiuit etPlinius 
alter in Paneg. Trajani, n. 55 : 
« Visuntur eadem e materia Cmi- 
ris statue , qua Brutorum , qua Ca- 
millorum. » Hard. 

i.Quas Achilleas. Notom AchiUis 
decos et totamen , hasta. Habd. 

10 



i46 C. PLINII NAT. HIST. 

velare^ : at contra romana ac militaris, thoracas . 
Csesar quidem dictator ^ loricatam sibi dicari in foi 
passus est. Nam Lupercorum habitu factae , tam 
sunt, quam quae nuper prodiere paenulis indutae^. 
nus eodem habitu sibi statuit, quo deditusest.N 
ab auctoribus, et L. Accium poetam^ in Cam< 
aede"* maxima forma statuam sibi posuisse, quum 
admodum fuisset. Equestres vero " statuae romana 
brationem habent ", orto sine dubio a Gnecis exemj 
illi celetas tantum dicabant'^ in sacris victores. Post 



3. Graca res est, nihil velare. 
Nomini statnseqae testet , in qaibos 
noda plane corpora. Hard. 

4. Ctesar quidem dictator^ etc. 
Lncius Scipio statoam chlamyda- 
tam et crepidatam iu Capitolio poni 
voloit, qaoniameo habitu aliqaan- 
do U8U8 foisset. Valer. lib. Ill, 
cap. 6. Dal. — Cassar. Qualem in 
plurimis imperatorum statuis num- 
misque cernimos. Hard. 

5. In foro suo^ Forum Cssaris 
prope templum Jani fuit, regione 
Urbis octava, apud P. Victorem. 
Et Dion. "vide XLIH, p. aa4< H, 

6. Nam Lt^yercorum habitu , etc. 
Qoi pellis caprina solum amictu 
tecti , csBtero nudi , RomsB Luper- 
calibus discurrebant : unde Maro 
vocat JEn. VIII : nudosque Luper' 
eos, Habd. 

7. Ptenutis induta, Penula vestis 
foit adversus imbres et frigora, 
circumquaque corpus ambiens , 
jfAmpil^^cov To <rb)[x.a, inquit Arte- 
midorus. VideVossium in Etymo- 
logico. Hard. 

8. Mancinus eodem habitu, ctc. 
Qui cum Nuniantinis ipsorum ar- 
bitrio fcsdus percussit, auctore 
Tib. Graccho qussstore suo. At eo 



fcBdere per senatum im 
Mancinus Numantinis est 
nudus vinctisque post ter 
nibus. Plutardi. in Gracc 
Victor de Vir. illustr. Val 
7 ; Cic. de Onic. III. Hab 

9. L. Accium poetam, 
de eo in auctorum Indicc 

10. Camenarum tede. 
Nobiliore exstructa. Dai.. 
narum, In regione Urbii 
joxta portam Capenam, 
tedes Cumenarum fuit« tes 
ctore. Hard. 

11. fero. Gronov. et 
Hard. utique. Ed. 

la. Romanam celebrati 
bent, Apud Romanos pri 
commendatioDe fuere. Hi 

i3. Sed iiii cetetas tan 
bant. KeXriTc; appellatse sl 
runi equesties, qui non 
quadrigis in certamine u 
sed uno insiderent equo. 
}c£>.Ti( equus ipse est, qu 
sessore agitatur ac regitui 
tia igitur, fuisse recepti 
Grxcos primum « ut stati 
stres dedicarent illi, qu 
exstitissent in ludis saci 
Postea fartnm , ut dicarec 



LIBER XXXIV. 147 

etqui bigis, vel quadrigis vicissent. Unde et nostri currus 
nti in his '^ qui triumphavissent. Serum hoc , et in his 
wninisi a divo Augusto sejuges' , sicut et elephanti. 

XI. Non vetus et bigarum celebratio in his qui prae- i 
tura functi curru vecti essent per Circum. Antiquior co- 
hnnnarum, sicut C. Maenio', qui devicerat priscos Lati- 
m*j quibus ex fcsdere tertias praedae romanus populus 
praestabat, eodemque in consulatu in suggestu^Rostra de- 



Irigu Tel qaadrigas scalptas niar- 
aore, vel fosas «re, qni Ticisseiit 
iito genere. Inde coDsaetudinem 
TCDiiie Romam , ut et qui trium- 
plMiieat, dedicarent statuas trium- 
phales, pata quadrigas; sed linnc 
■MNrem invectnm sero : et adhuc 
lerios, ot triumphales sejugas : hoc 
caim primom auctorem habere 
D. Angastam. Hunc Piinii locum 
Onaphrias male intellexit, quum 
«jnpi in Indis circensibus ex eo 
QoUj|[itprimum ab Augusto missos : 
^iani sit sententia longe dispar, 
<Utaam scilicety trinmphalem cum 
c^ lejugibns ab eo positam. Se- 
JQgei tamen in Capitolio auratos a 
Gb. Comelio positos reperio, apud 
UTioiDy XXX VUl, p. /179, ann. 
V. 566 , hoc est , ante Augusti ex- 
cmain annis dncentis. H.uid. 

14. l/Hde et nostri currus nati in 
K etc. Sic MSS. Reg. 1, Coib. 3, 
ct alii. Libri antea editi : Unde et 
^Writ eurrus in his , etc. Hard. 

15. Sejuges, Equi seni uno curru 

jVllCti. BlOAS, TRIGAS, QVADRIGiLS, 

■Kivcia BT sxPTRivGss habct in- 
■oiptio Tetas apnd Gruterum , 
ptg. 337. Hard. 

XL I. Antiquior coiumnarum^ 
^KBt C. Mamio. L. Furii Camilli 
^ oonsolata colleg» , de quo Li- 



viuSfVniy p. i4i, quiLayinios et 
Veliternos , et Antiatas devicit : uti 
tum ex eodem Livio discimus, 1. c. 
tum ex inscriptione Gapitolini la- 
pidisapud Grut. p. 297 : c. max- 

iriVS P. P. P. V, COS. OR AVTIATIRVS. 
LAVIITRIS. VRLITRRJTRIS. PRIDIR X. 

ocTOR. AH. cDzvi. Memiuit colu- 
mun Mxniana Nonius, cap. i, 
num. 33. Hard. 

^.Priscos Latinos, Latiam vetus. 
Livius ioc. cit. dc Camillo et Mas- 
nio coss. « Nec quievere ante^ 
quam... Latium omne subegere. • 
£t paulo post, in oratione a Ca- 
millo ad populum liabita : « Op- 
pida latina omnia prsBsidiis tenen- 
tur vestris. > Haru. 

3. In suggestu. Locus excelsior 
fuit, unde oratio baberi ad popn- 
lum posset. Livius,Vni, p. i4a : 
« Naves Antiatum partim in nava- 
lia Roms subducte, partim in- 
censae , rostrisque earum suggestum 
in foro exstructum adomari pia- 
cuit. Rostraque id templum appeU 
latum. » Florus, I, 11 : « Exstant 
et parta de Autio spolia : quse Mc- 
nius in suggestu fori, capta ho- 
stium classe, sufBxit : si tamen 
illa classis : nam sex fuere rostra- 
t»; sed hic numems illis initiis 
navale bellum fuit. • Hard. 



i48 C. PLINII NAT. HIST. 

victis Antiatibus fixerat anno Urbis gcccxyi. Iter 
Duillio^ qui primus navalem triumphum egit de 1 
quae est etiam nunc in foro. Item P. Minucio pr 
annonae, extra portam Trigeminam, unciaria $ti{ 
lata^, nescio an primo honore tali a populo, antea i 
senatu erat : praeclara res , nisi frivoHs ccspisset 
Namque et Atti Navii^ statua fuit ante Curiam, 
basis conflagravit Curia incensa Publii Clodii funei 
et Hermodori Ephesii^ in comitio , legum , quas dec 



4. Item C. DuiiUo, De eo Floras, 
II, s , p. 49 • " Victor ergo apud 
Liparasy mersa et fugata hostium 
classe, primnm illam maritimum 
egit triumplium. • Actum id belli 
primi Punici anno quinto , Urbis 
493. Inscriptionem columnas buic 
rostrals appositam , singulari ope- 
re P. Ciaconius ezplicuit. C. Duil- 
lius appellatur a Tacito quoque , 
Annal. 11, pag. 56, et in Epitome 
Livii , XVII , et in lapide Capito* 
lino apud Grut. p. 397. Hard. 

5. Item P, MinucioyiAe XVIII, 
4 y ubi res eadem jam delibata. H. 

6. Unciaria stipe collata, i£reo 
nummo, cujus pretium foret dimj* 
dins as : asses enim tum sextantario 
pondere feriebantur» ut dictum est 
XXXIII, i3. Uic obiter adnotabis 
Eminent. Annalium scriptorisdepLoep- 
TYipia ad an. Ch. 69, n. 9, ubi Guil. 
Godelevsi notas in Livium sequu- 
tus, ex hoc Plinii testimonio effi- 
<;ere nititur, mendicos vilesque per- 
sonas ad portam Trigeminam con- 
venire solitos , ut stipem rogarent : 
quum nihil Plinius aliud velit, 
quam stipe honoris causa collata , 
extra portam Trigeminam praefecto 
annona positam statuam fuisse. 
Augusto ipsi principi stipem vidi- 



mus esse collatam lib. sup 
— Unciaria stipe, Qnc nei 
neta nostre assem fere una 
bat. £d. 

7. Atti Nam. Diximui 
supra, XV, 30. Augur is fi 
quinii Prisci aevo , ut Liviu 
^t pag. i4* Hunc novacul 
discidisse ferunt. « Statua . 
sita , inquit Livius , capite 
quo in loco res acta est, ii 
tio, in gradibus ipsis, ad 
Curi» fuit,etc. » Hard. 

8. P, Clodii, Vide Cicer 
Milone, n. 9 1 . Hahd. 

9. Fuit et Hermodori 

Apud Strabon. lib. XIV, . 

dorus narrat , Hermodomii 

inter E))hesios frugi , ab iis 

quod bonus esset , ideoque 

Ephesios omnes qui stran| 

tur^ quum edicto publico 

pellerent bonos et integro 

Dalec. — Fuit, Dig. I, tit 

Orig. Jur. S 4« de legibus ] 

bularum : « Harum ferem 

inquit Pomponius, auctorei 

decemvirisHermodorum qu 

Ephesium exsulantem in 

quidam retulerunt. • Hunt 

lare jussum , quod vir probo 

Cicero testator, Tusrnl. V. 



LIBER XXXIV. 149 

soribebaDt, interpretis, publice dicata. Alia c<iusa, alia au- 
otontas,M. Horatii'*' Coclitis statuae, quae durat hodie- 
cjue, quum hostes a ponte sublicio solus" arcuisset. 
^£<|uidem et Sibyllae juxta Rostra csse non mlror, tres sint 
lic^et: una, quam Sextus Pacuvius Taurus" aedihs plebis 
instituit : duae, quas M. Mcssala'^. Primas putarem has, 
e^ Atti Navii , positas »tate Tarquinii Prisci , nisi regum 
antecedentium '^essent in Capitolio. (vi.) £x his' RomuU 3 
it sine tunica, sicut et Camilli in Rostris, et ante aedem 
istorum' fuit Q. Marcii*^ Tremuli equestris, togata, 

10. AIm cauta €t aiia auctoritas Gr. et Al. aute Hard. restituit. £u. 



tm^ijor in Horatii ( sic Gronov. et 
.^J. ante Hard.). Tres sapervacuas 
^oces recidi jubet liber optimus. 
Gmov. — A/. Horatii, Positam iu 
ooniitio statoam auctor est Gellius, 
1^,5« pag. a8a; alteram in aede 
^nlcaui Plutarcbus in Poplicola, 
pag. to6. Uabd. 

II, A pontt sublicio solus arcuis' 
<««/. Rem eam narrat prolixe et ele- 
Smer Val. Maxiui. III, a, n. i : 
^ Etruscis in Urbem ponte subli- 
^o irrampentibus, HoratiusCocles 
«xtremam ejus partem occupavit, 
(«Mnmqne hostium agmen, donec 
l^ost tergnm suum pons abrumpe- 
**«tnr, infatigabili pugna sustinuit. 
•Atqoe nt patriam periculo inimi- 
*aenti liberatam yidit, armatus se 
in Tiberira misit, etc. • Pons su- 
Uicins Roroe dictus est, quia e 
«ttbliciay boc est, tignis seu palis 
exstrnctns erat.Vide etLivium, II, 
pag. «5, et Dionys. Halicam. V, 
|)ag. 196. HAin. 

1%, Scjctus Pacuvius Taurus. Non 
is qni et tribunus plebis fuit, Au- 
gusti principatu , et laudatur a 
Marn»bio, Sat. I, la , p. a^g» "^^ 
vetustior aliquis. H. — Instituit. 



1 3. ilf. Messata. Nec bic Messa- 
lie Corvini oratoris F. de quo uos 
egimus in auctorum Indice, qui 
gessit consulatum Augusti princi- 
pis temporibus, ann. U. 76 1, sed 
ex cadem gente nntiqnior. Hard. 

l4- Nisi regnum antectilentium. 
Dio, XLIII , p. a36, octo fuisse in 
Capilolio statuas dicit : septem po- 
sitas regibus : octavam Bruto , re- 
gum exactori. Caesaris postea di- 
ctatoris} juxta Brutum locatam. 
Haed. 

i5. Ex his /?omM// ei/.Utrinsque, 
Romoli nimirum et Camilli statue , 
meminit Ascon. Ped. loco a nobis 
allato, initio snperioris cap. H. 

16. Castorum. Hoc est, Castoris 
et Pollucis. P.VictorregioneVIII: 
« Templum Castorum ad lacum 
JntumaB. > Vide Dion. XXXVXI, 
p. 33 : ■ Geminis fratribus SDdes 
in foro constituta* > inquit Snet. 
in Julio , cap. x , qu3D tantum Ca- 
storis appellatur. Habd. 

17. ^. Marcii. I^pis Capitoli- 
nus apud Grut. pag. ^97 : q. mab- 

GIVS. Q. F. Q. H. TBRMVLVS COS. D« 
AHAGlflllEIS HERBri<:KISQ. PRID. KAL. 

QvmT. Anno scil. post Url>em coii- 

•1 



i5o 



C. PLINII NAT. HIST. 



qui Samnites bis devicerat, captaque Ajiagnia, p 
stipendio liberaverat Inter antiquissimas sunt < 
Cloelii' , Lucii Roscii, Spurii Nautii, C. Ful 
Rostris, a Fidenatibus '^ in legatione interfectoru 
a republica tribui soiebat injuria caesis , sicut et P. 
et Tito Coruncanio , qui ab Teuca " Illyrioruni 
interfecti erant. Non omittendum videtur, quod 
4 annotavere, tripedaneas his statuas in Foro statut 
videlicet mensura honorata tunc erat. Non praetei 
Octavium " ob unum scilicet verbum : a hic reg 



ditam 448. Livios, VII, p. 168 : 
« Marcius de Hernicis triumphaiis 
in Urbem rediit; statuaque eqne- 
stris in foro decreta est , qus ante 
templum Castoris posita est. > H. 

I B.Tullii Clalii, Ita Reg. 3, non, 
ut editif Oelii, Exstat in Cimelio 
collegii nostri Parisiensis numraus 
Cloali» sea GloeliflB gentis inscri- 
ptos TL. GI.0VL1, hoc est| TulUi 
Clouiiip Don Titi. Cicero in Philipp. 
IX , n. 5 : • Atque huic et Tullo 
Clivio (lcge Ctalio ), et L. Roscio, 
et Sp. Antio (lege rursum Nautio) , 
et C. Fulcinio qui a Veientium re- 
ge caesi sunt , non sanguis qui pro- 
fusus est in morte , sed ipsa mors 
ob rempublicam obitahonori fuit. • 

19. ^ Fidenatibus. Cicero loco 
citato de his ipsis agens num. 4 ' 
« Lartes Tolumuius rex Veientium 
quatuor legatos populi R. Fidenis 
interemit : quorum status in Ro- 
stris steterunt, usque ad nostram 
memoriam. » Fuere Rostra in foro 
romano 1 regione Urbis octava. H. 

so. P, Junio. Fratribus ex fami- 
lia Junia Coruncauorum. lu Reg. 
a cod. Coruntiano legitur. In la- 
pide Capitoiino apud Gruterum, 
p. i9() : coHVKCAivivs. Hard. 



II. Qui ab Teuca. 1 
Floro appellatur , II , 5 : 
seu Libumii sub extrem: 
radicibus agunt , inter A 
tumque flumen , longis 
totum Adriani maris lit 
Hi regnante Teutana mu 
pulatioiiibus non content 
scelus addiderunt. Legat< 
nostrosy ob ea quse del 
jure agenteSf nec gladic 
sed ut victimas , securi pc 
etc» Habd. — Brot. noi 
sed Teusam appellat. Ed. 

aa. Cn. Octavium. Plin 
qui hunc Cn. Octavium ap 
historiam, sive facta du 
scet ac confundit. Non 1 
Piinium recensuit et a 
frustra est in viro defendi 
si voles funtem ipsuni er 
reperies in Ciceronis ] 
nova. Lipsius. — Inimo 
lium. Quod suadent Polyl 
ro , Livius , Yalerius. Zc 
nien M. PopilUum etiam 
Sed errorem ejus redarj 
cile testes, quos dixi, 01 
ptione majores.Voss. — 
vium. Fuit iste Octavius 
bus Octavii Casaris, qi 



LIB£R XXXIV. i5i 

tjochum' , daturum^^se responsumDdicentem^virgaquam 
tenebat forte circumscripsit , et prius quam egrederetur 
drcuio illo, responsum dare coegit. In qua legatione in- 
terfecto senatus statuam poni jussit quam ocuiatissimo 
loco'Mn Bostris. Invenitur statua decreta etTaraciae Caiae, 



iagBftns est appellatos. Hic eru- 
dili omnet Piinio dicam scribunt , 
fwd Gn. Octaviam Tocet eum, 
qnein C. Popiltnm csteri scripto- 
Riippellaat : Valer. Max. VI, 4« 
p.337. LiTius» XLV, pag. SjS : 
•PopiJlins pro caetera asperitate 
nimi, virga quam in manu gere- 
rebat, circumscripsit regem : ac, 
Prioiqnam circulo excedas, inquit, 
rcdde respunsum senatui quod re- 
fenB. Obstupefactus tam violento 
iaperio, parumper qunm hsesitas- 
Mt : Faciam inquit , quod censet 
senatus. Tura dextram Popilius 
ngitamqaam scxsio et amico por- 
TeiitBVelleius item, 1, p. 4 ; Plut. 
in Apopbth. p. aoi ; Appian. in 
Syrisc. p. i3i. Quamobrem hal- 
lacinatnm esae Plinium omnes af- 
finnant, qui nomina pcrmutarit. 
Vcnim absoUere Plinium aliqua 
cxparte Tullius potest Tideri; qui 
im otramque narrat. Sic enim 
iilede OcUvio, Phil. IX, num. 4 : 
" Cn. Octavii clari et mngui viri , 
^i primas ia eam familiam , qu« 
postea viris fortissimis floruit, at- 
tnlit consulatnm, statuam videnius 
io Rostris. Nemo enim tum novitati 
invidehat : nemo virtutem noii 
liODorabat. At ea fuit legatio Octa- 
Tii in qua periculi suspicio non 
^obeaset. Nam quum esset missus 
a cenatu ad animos regum perspi- 
aendos, liberorumque populorum : 
i^nmeqne ut nepotem Antioclii 
^•} ejus qui cum majoribus no- 



stris bella gesserat, classes habere, 
elephiintos alere prohiberet : Lao- 
dice» in Gymnasio a quodam Le- 
ptiure est interfectus. Ueddita est 
ei tum a majoribus statua pro vita : 
quse multos per annos progeniem 
ejus honestaret , nunc nd tautx fu- 
miiix memoriain sola restaret. » 
Idem vero de Popilio, Philippica 
proxime superiore, n. a3 : «Proh 
dii immortales! uhi est ille mos, 
virtiisque majorum? C. Popilius 
apud majores nostros, quum ad 
Antiochiiin regem legatos missus 
esset, et vcrhis senatus deiiuntias- 
HCt, ut ab Alexandria discederet, 
quam obsidebat : quum tempus 
ille differret, virgula stantem cir- 
cumscripsit : dixitque se non ante 
reuuntiaturum senatui, nisi prius 
sibi respondisset , quid facturus es- 
set, quain ex illa circumscriptione 
excederet. » IlAnn. 

a3. Ob.., verbum... Antioclmm, 
Sic Reg. a totidem syllabis, sine 
uliis nutarum compendiis. In edi- 
tiSf ob unum verbum ; Golb. 3 , ■ ob 
ununi verbum , quo regem , etc. > 
Gronovius in suo , ob unum sc. iwr- 
bum , interpretaturque , ob unum 
senatusconsuUi verbum , illud nem- 
pe , quod mox sequitur, oculatissi' 
moloco : iion improbabili sane con- 
jectura. Habu. 

a4. Mntiochum^ dat. Antiochom 
Magnum, Syris regum quintum. H. 

3$. Oculatissimo loco. Celeber- 
rimo , qui oculis omnium pateat. 

lO^ 



i5a 



C. PLINII NAT. HIST. 



sive Suffetiae virginiVestali, ut ponerctur ubi vellet : quod 
adjectum non ininus honoris habet, quam feminae esse 
decretam. Meritum ejus in ipsis ponam Annalium verbis : 
« Quod campum Tiberinum gratificata esset ea populo. » 

I XII. Invenio et Pythagorae, et Alcibiadi, in cornibus 
comitii positas,quum bello Samniti' Apollo Pythius for- 
tissimo graiae gentis jussisset, et alteri sapientissimo , 
siniulacra celebri loco dicari : ea stetere donec Sylla dicta- 
tor ibi curiam faceret' : mirumque est, illos patres Socrati 
cunctis ab eodem deo sapientia praelato Pythagoram pras- 
tulisse, aut tot aliis virtute Alcibiadem, aut quemqucim 

3 utroque^ThemistocIi. Columnarum ratioerat,attolli supra 
caeteros mortales : quod et arcus significant novitio in- 
vento. Primus tamen honos cocpit a Graecis : nullique 
arbitror plures statuas dicatas , quam Phalereo Demetrio 
Athenis . Siquidem ccclx statuere , nondum anno hunc 



XII. X. Bello Samniii.Qnod ann. 
U. 4 ' I » Campanorum rogatu sns- 
cqiere Romani. Illi enim a Sam- 
nitibus victi, Romanis deditionem 
fecerunt. Habd. 

a. Ea stetere , donec Srlla di" 
ctator ihi curiamfaceret, In pnrte iii- 
teriori fori romani^in cornibus co- 
mitii, exaediflcatam a Sylla curiam 
hic locus edocct. In lihris hactenus 
editis, m celebri locodicari, donec 
Sylia, elc. ■ csteris prsteruiissis, 
quae nos restitnimus ex vestigiis 
codicis Reg. a, in quo vidinius, 
« dicari ea est et etcredone Sylla, 
etc. ■ certa plane emendntione. H. 

3. Socrati cunctis ah codem deo 
sapientia proflato. Vide snpra VII , 
cap. 3i. HiRD. 

4- .'tut (juemquam utroque. Utra- 
qn^ laude. Hard. 

5 . Quam Phatvreo Demctrin .4the- 
n/». A Cassandf o Macedonum rege 



Allieuis prssfecto.Vide StraboaCB 
libro IX. D4L. — Phalarw Demn 
trio. Egimus de eo in aactonni 
Indice. Hard. 

6. Siquidem CCCLX statuen... 
anno hunc num, dier. excedente. Iti 
Reg. a , Colb. 3 , omnesqne fditi. 
Varro apud Noninm sic acriptoB 
reliquit : « Hic Demetrius xneis 
tot aptu' est, Quut luces onnus hi* 
bet absolutus. > Modum anni grcci 
fuisse tnm temporis diemm don- 
taxat CCCLX ^Xum ex his,ainiill- 
busque testimoniis, tum ex Cleo- 
bnli aenigmate, quod apud Lier- 
tium est , colligi putant nonnnlli 
recte posse : est enim ejusmodi 
latine redditum : « Bissenos geni- 
tor natos babet unus : at horum 
Ter Kunt cuique decem nate, ta- 
riante figura. Quippe aliis cohirest 
albus , niger inditus illis : Immor- 
talc gcnu< (|uum sint, luoriautDr 



LIBER XXXIV, i53 

1 dieruin excedente, quas mox laceravere'. Sta- 
lomae etiam in omnibus vicis C. Mario Grati- 
bus , ut diximus^, easdemque subvertere Syllae 

Pedestres' sine dubio Romae fuere in auctoritate i 
npore. Equestrium tamen origo perquam vetus 
1 feminis etiam honore communicato. Clceliae* 
;ua est equestris, ceu parum esset toga eam cingi: 
icretise , ac Bruto , qui expulerant reges , propter 



Hoc eDim enigma tam 
lus confici trecentis et 
ilngalos menses tricenis 
igntficat. Hinc vero in- 
in tota Graecia, usqiie ad 
Uesaris dictatoris fuisse 
|;n1os tricenum dieruni : 
iS non ezcederet nume- 
m CCCLX, ut Piinius 
tio autem quoque anno 
n tempus conveniens , 
▼idelicet sedecimve die- 
ereretnr, tuv up^ov irvi- 

Herodot. 11 , n. 4 t boc 
is tempestatibus menses 
Dt : hiberni biemi, 
vi. In hoc enim ^gy- 
cis fuisse sapientiores 
rodotus; quod illi non 

dies adjicerent tertio 
no, sed annis singulis 
|ue. Conf. Petav. de 
p. I, 8, p. i6, et qni ab 

Sam. Petitum Miscell. 
91. Hahd. 
r mox laceraverc. Stra- 

Laert. in Demetrio,V, 
inflataKqueaiunt in ma- 
M:eniora vasa. Hard. 
r. Romanae tribus. H. 
iiximus. Lih. XXXIIl, 
.inn. 



XIII. I. Pedettret, Romuli sta- 
tusB pedestres omnes , inquit Plut. 
in ejus vita, p. 37. H.vrd. 

3. Clodia, Hanc eqnestri statna 
donatam , positamque eam in tum- 
ma Sacra Via , qua in Palatium ad- 
scendebatnr, Livius est auctor, II , 
a6. Seneca deConsol. adMarciam, 
XVI , p. 774 ' * Equestri insidcns 
statusB , in Sacra Yia celeberrimo 
loco, Cloclia exprobrat juvenibus 
nostris pnWinum adscendentibus , 
in ea illos Urbe sic ingredi , inqna 
etiam feminas equo donaTimns. • 
Datam ei statuam equestrem Val. 
Max. arbitratur, III , 3, n. s, quo- 
niam « inter casteras virgines obses 
bosti Porsene data , noctumo tem- 
pore custodiam egressa, eqnum 
conscendit , celerique trajectu fln- 
minisy non solum obsidione, sed 
etiam metu patriam pnella solvit , 
viris lumen virtutis praeferendo. • 
Hard. — CiaiitB enim stutua est. 
Pint. cod. vet. • bonore communi* 
cato Cloeli» statna equestri. » Ed. 

3. Quum nec Lucretite^ nee Bruio 
(sic prius). Lege ex vet. nostro 
codice : " quum Lucretis ac Bruto, 
qui expulerant reges, propter qnos 
Clojlia inter obsides fuerat, non 
decernerenlnr. » • Cnm Coclitis , - 



i54 C. PLINII NAT. HIST. 

a quos Cloeliainterobsidesfuerat, non decernerentur. Hanc 
primam cum Coclitis publice dicatam crediderim : Atto 
cnim ac Sibyliae Tai*quinium^, et reges sibi ipsos posuisse 
verisimile est : nisi Cloeli» quoque Piso tradcret ab liis 
positam, qui una obsides fuerant, redditis a Porsenna 



scil. statua. Sic lib. XXXVI, 5 : 
> onper etiam in Lunensium lapi- 
cidinis. Sed in Pariorum mirabile 
proditur. • Gn. — Quum Lticrttia. 
ItaReg. a ctalii.Quuni I.ucretia au- 
tem simul ct Brutus dicantur ex- 
pulisse reges, lictam hinc esse di- 
scito fabulam , a Livio proditani, 
de Lncrctia, quae se oh illatum sihi 
stuprum a Tarquinio fil'0 perenu'- 
rit. H. — Cum Coclifis, Gron. et AL 
• Hanc pr. et Homtii Cocl. » Eu. 

4. j4nte enim sibi ac Sihylltt Tar^ 
quinium ( sic prins ). Redundare to 
sibi ex archetypo suo statuit Pin- 
tianus. Voss. « Atto enini ac Sihyl- 
l«B Tarquinium. » Sine dnbio re- 
ctius : nam A.tto Navio ct SibyllaB 
statuas a Tarquinio positas jam di- 
xit et prsecedenti capite extrenio. 
Ghon. — yitto. Atto Navio auguri, 
de quo cap. 11. £st argentcus in 
tliesauro Regio nunimus , et upud 
Patin. in familiii Manlia, p. 164» 
capite cirrato mulichri ; infra si- 
BYLL. 'X* Tripus, super quo ur- 
ceus est , iiisigne sacerdotii , inter 
solcs duos, quihus imperare Roma 
significatur Orienti et Occidenti. 
L. TOHQV4T. III viR. « Lucius Tor- 
quatus triumvir,» et idem sacerdos 
Apollinis. In no$trf> corona laurea, 
non caput niuliebre 9 sed alteram 
nummi aroaiii cingit. Qui Sihyllam 
hic puigi putant, magno ducuntur 
orrt>re. Nam si Sihynam vellet 
iiionetariiis iiitelligi , cur sihvll 
taiituin scrihcret, iion iiitegi'iim 



nomen sibtllji? Operosufnne ei 
fuit litteram yi postremam adjice- 
re? Caput est civitatis, qualespin- 
gi ex a nionetariis Narbonensibnj 
solehaiit : et plane baec similis eit 
ei qus c.%be, boc est, Ca6eiiio,in 
Lepidi nummo legitur. Cnr ▼ero 
hic Sihylla ])ingeretnr : quod uo- 
meii unius femina proprium fuit, 
cujus hic Plinius meminit^ sab 
Tarquinio regc? Afferri causapro- 
hahilis non potest. Est hic siBTLt' 
scriptuin pro eo quod est, Sevenu 
Imposuit B^ zantii Hjegiones, re- 
diens haud dubie a victoria Par- 
thica. Hanc corona laurea deno- 
tat. Severi noinine suntalii nniniiii 
inscripti, B17.ANTmN. Littera /. 
hic geminatur ad pluralem nome' 
rum legionum significandum : ot 
in uumino inscripto hvlli sup«- 
rius di.viinus. At cst SiMla in boc 
Plinii loco , rpque ac lib. XIII, 37, 
pro])rium feininfle nomen, ut Su- 
saiina ac Genovefa : non appella- 
tivum , aut commune. Usitatum 
illud oliin , tuin apud alios, tuni 
apud nostrates , nt in vetustis ra- 
tioiiihus regiis , ad calcem historis 
Juvenalis dc Ursiuis, p. 796 :■ A 
Sehille le Veyer dame de I^loel, 
femnie de messire Tanneguy du 
Chatel, chevalier, couseiller et 
chambellan de monsieur leregent, 
et mnrechal de ses guerres, deui 
inille livres ))our soutenir son ^t, 
le 3 juillet i^^o.* Hard. 

*>. licdditis. Livius, II, pag. 261 



LIBER XXXIV. i55 

!iorem ejus. £ diverso Annius Fetialis, equestrem, 
berit contra Jovis^ Statoris aedem in vestibulo Su- 

domus, YalerifB fuisse Publicoiae consuh's iiliae : 
le solam refugisse, Tiberimque tranavisse, cseteris 
bus, quae Porsennae mittebantur, interemptis Tar- 
1 insidiis. 

V. Lucius Piso prodidit, M. ^milio', C. Popilioii 
ilib. a censoribus P. Comelio Scipione, M. Popilio, 
is circas forum eorum qui magistratum gesserunt, 
as omnes, praeter eas quae popuii aut senatus sen- 

statutae essent. Eam vero quam apud aedem Tellu- 
:atuisset sibi Sp. Cassius, qui regnum afTectaverat, 
conflatam a censoribus. Nimirum in ea quoque re 
ioni providebant illi viri. Exstant Catonis in censura 
rationes, mulieribus romanis in provinciis statuas 
Nec tamen potuit inhibere, quo minus Romae quo* 
3nerentur, sicuti Corneliae Gracchorum matri, quae 
fricani prioris Hlia. Sedens huic posita, soleisque 



'senna : ■ Laudatam Tirgi- 
Clcsliani ) parte ohsidum se 

dixit : ipsa quos ¥61161 le- 
productis omnibus elegisse 
resdicitur, etc» Haru. 
? diverso. Sir dissidcntes 
rum sententias recitat et 
h. in Poplicola, pag. 197, 
nc CIobIix statuam , Valeris 
judicantibus. Quod iterum 

de Virt. mul. pag. a 5o : 
i yGUv ^^iicTto; lixeov Yuvaixo;, 
4^00 rii; Upa; XivcpLgvTjC , -^v 
■^ KAodia;, ci li ttj; Oua- 
iyouaiv irvai. Hard. 
•mr. Regione Urbis decima. 
t ab ista qus in regione 
u Tiberim Vaieriana sta- 
eo collocata legitur. H. 
. 1. M, /Emiiio. Ann. Urb. 



5<)6 M. iEmilius Lepidus, G. Po- 
pilius LsBDas secundum, consula- 
tum gessere : censuram P. Corn. 
Scipio Nasica, M. Popil. Laenas, 
Caii frater, lustrumque fecere 
LI V ez Fastis. Ex hac Popilia gente 
multo postea ortum duxit fl. pop. 
ifSPOTiAjrTs. p. F. AVG. ct pjusdem 
filia Helena, in nummo argenteo 
perraro appellata, hbleita. f. p. 
HeUna Nepotiani fi/ia, alteraque, 
Fatsta ir. F. Fausta NepotianifiUa^ 
pud D. Baudelot. Hard. 

a. Apudcedem TeUuris. Inquarta 
Urbis regione templum Telluris a 
P. Victore statuitur. De Spurio 
Cassio egimus c. 9. Hard. 

Z.Africaniprioris. Scipionis Afri- 
cani majoris vulgo dicti. Vide Plu- 
tarch. in Gracchis ipso initio. In 



i56 C. PLINII NAT. HIST. 

I 

sine amento ^ insignis , iu Metelli publica porticu 
statua nunc est in Octavise operibus. 

XV. Publice autem ab exteris posita est Romae C 
tribuno plebis, lege perlata' in Stenium Statiliun 
num\ quiThurinosbisinfestaverat: ob id iElium ' 
statua et corona aurea donaverunt. lidem postea 
cium^ donavere statua, liberati obsidione : pas^ 
gentes in clientelas ita receptae : adeo discrimei 
sublatum, ut Hannibalis etiam statuae tribus locii 
tur in urbe, cujus intra muros solus hostium 
hastam. 

XVI.(vii.)Fuisseautem statuariam artem familia 
liaequoqueetvetustam,indicant, Hercules abEvan 



numniis antiqais casus Gracclii no- 
niinativus seniper graccvs scribi- 
tur, non gbacchvs, quamvis apud 
Plut. Fpaxxoc sit. UiBn. 

4. Sine cmenio. Sine loro. H. 

5. In MeteUi publlca porticu. Piur 
gitur faaec porticus in nuinismate 
eximio argenteo, e Gaza Seren. du- 
cis Cenomanensis , et in Musc^o 
P. Chamillart, cum Iiac epigra- 

phCf Q. METBLLVS PIVS. HaBD. 

XV. I. C. y£lio. Ad summus 
postea magistratMs evecta gens JE- 
lia fuit : ex qua nimirum ^Elius 
Sejanus, et JBIius Nerva Cssar, 
qni in grseco nummo est, nunc e 
Gaza Parmensi, AIAIOC N. KAI- 
CAP : At).io; Nipfiuoi; KaTffop : et 
^lius Uadrianus Augustus, et ^E- 
lius Cacsar Antoninus, aliique. Ex 
aflGnitale cum Caesaribus nohilita- 
tem adepta cst uua familia ex iEIia 
gente : cx qua se ob cam causani 
^lium Caesarem, nun uEliuni sim- 
pliciter et .ihsolutc , Antoniuus 
Piiis appellat. Hvki>. 



1. I^ge periata. Qua ii 
retur ut publicus hostis. 

3. Stenitun Statiliwn Lttct 
dum Statilium mendose p 
Statilio vocat Val. Max. I 
Lucanorum Brutiorumqu 
in eo bello, quo gemin 
Thurinae urbis petebant c 
Apud Gruier. p. 83o : st 

STKIIIA, non STHRNIVS. Ha 

4. Fabricitim. Luscinui 
mine, de quo lib. XXX 
5o et 54. Hard. 

5. Passimque. Sic patrc 
buere M. TuIIium Cicero 
puani, statuamque ei i: 
posuere, ipso prodente, 
Pison. et pro Sextio. Si 
nienses in Autoniorum : 
diorum cllentela Lacedaen 
runt, teste Suet. in Tib. ' 
Gron. et Al. passimque c 
clientelas ita rccepti. Ed. 

6. Cujus. Conferenda 
iis quae Livius hubet lib 
p. a8a . HvKO. 



LIBER XXXIV. i57 

cratus, ut produnt', in foro boario', qui triumphalis 
vocatur, atque per triumphos vestitur habitu triumphali. 
Pncterea Janus geminus a Numa rege dicatus ^, qui pacis 
bellique argumento^colitur, digitis ita figuratis^ ut tre- 
centorum quinquaginta quinque dierum nota per signi- 



XVI. I. Produnt, Gron. et AI. 
ante Hanl,/miii/. Ed. 

1. /n Joro boario. Regione Urbis 
oettTt. Hard. 

3. Jamus gtminm a Numa rege 
^Aw. Procopiufi , lib. I belli Go- 
tiiici,iacelloin creuni Jani in medio 
fero faiite tradit, e regione Capi- 
lolii, ftupra locom , qnem setate sua 
IKS Parcai Tocabant , tanla ampli- 
tidioe, qnanfa satis ad ezcipien- 
drai imaginem qninque peden al- 
taiD. Varro XII aras Jano fulsse 
iMm tradit, in quavis regione 
>rbu onam , sed duas prae caeteris 
Ciltas : alteram in foro boario, 
dtcram in Romano ad arcum Fa- 
Kmom. Dazm — Jaruu, In eadem 
i^pone Urbis octava, P. Victor 
M faabet : « Jani dno , celebris mer- 
ctlomm locus. Regia NumsB, tem- 
plBi&Vest«...Templum Jani,etc. • 
Roo. 

4* Qui paeis bellique argumento, 
Qnc Jani imago colitur, quoniam 
iadex eit pads ac belli. Livius de 
Ifoma, I, 8 : « Janom . . . indicem 
pids bellique fecit : apertus , ut in 
annis ease civilatem : clausus , pa- 
cilDs circa omnes populos signifl- 
oret ■ Habd. 

S. Dtgitis iia figuratis, Ita nimi- 

rom , « ut ungues indicis et pollicis 

io manu dextera blando conjun- 

guitor amplezu , » verba sunt Be- 

db in libello de Indigitatione, 1. 1 : 

« Hcc enim nota trecenta signifi- 

eiC : sezaginta, index pollici su- 



perpositus, in Iwva mauu : quinque 
demum, in eadem mann anularis, 
seu proximns a minimo erectus. • 
Ita Beda. Meminere illius ^garm 
Macrob. Sat. 1,9, p. i«6 : • Si- 
mulacrum Jani plerumque fingitur 
manu dextera trecentoruui , et si« 
nistra sexaginta et quinque nume- 
rum retinensy ad demonstrandam 
anni dimensionem, etc. > Suidas, 
p. iai4 : iavouapic;... o{ ^i irXar- 
Tooffi auTov iv Tf ^c^i^ x'*P* t', Tji 
^t apicepa 5«' xarixovTa, ««irtp riv 
JviauTcv. • Januarius . . . AJii fin- 
gunt ipsum dextera tenere nume- 
rum CCC, sinistra vero LXV, ut 
annum reprssentet ex 365 diebus 
constantem. » Codinusitem in Con- 
stantinopoli iripi olyaXffcdTttv Idvou. 
Deuique Nicol. Smyrn»u8 , libello 
quem conscripsit ea de re , Ixf pooiv 
Tou ^axTuXixou (AtTpou , Morelins edi- 
dit, capita ex eo prxcipua excer- 
psit Caussinus noster, in Eloquent. 
Parall. IX, de Pronunt. et Gestu 8, 
p. 565. Nos vero rem simplicius 
exponimus. Existimamus enim tres 
priores digitos ita curvatos, ot 
litteram c ter exhiberent , ac pro- 
indenumerum trecentorum : quartum 
deinde digitum vol» appressum, 
et littersB i. similitudinem , ac pro- 
indc quinquagenarium numerum : 
digitum deiiique minimum laoiter 
inflexum , ut v, qus forma quina- 
rii est , reprsBsentaret. Habd. 

6. Quinquaginta, Ita probatissimi 
MSS. et libri omues editi : eo 



i58 C. PLINII NAT. HIST. 

ficationem anni^, temporis et aevi^ se deum ii 
3 Signa^ quoque Tuscanica per terras dispersa, 
Etruria factitata non est dubium. Deorum tantu 
rem ea fuisse, ni Metrodorus Scepsius, cui cogi 
romani nominis odio '"^ inditum est , propter du< 
statuarum Volsinios expugnatos objiceret: mirum< 
videtur, quum statuarum origo tam vetus in Italia si 
potius, aut fictilia deorum simulacra" in delubrii 
3 usque ad devictam Asiam, unde luxuria. Simi 
exprimendi quaei prima fuerit origo, in ea quam " | 
Graeci vocant , dici convenientius erit : etenim pric 



quodannum Numa,qnisimu1acrum 
hoc dedicaYit, cccly dierum esse 
•olummodo sciverit. Prinius , opi- 
nor, Manutius, in editione sua 
anni 1 559 > ^uinquaginta mutavit in 
sexagiHta. Hard. 

7. Per si^ijicationem anni. Ita 
MSS. et edit. princeps. Hsec tamen 
Torrentio Broterioque redundare 
videntur; et ab antiquissimo illius 
codice aberant. Ed. 

8. yEvi. Codinus in Constanti* 
nopoli, pag. i3 : uoavtl iraTcpa tcu 
Xpovcu. Ha.rd. 

9. Signa quoque Tuscanica. Phia- 
las quoque aureas in Tuscia elabo- 
ratas laudat Critias poeta apud 
Athen. I, pag. a8 : TupatjvTj ^k x^ol- 
TiT xpuo^Tuirc; f ioXy}. Duriora signa 
et Tuscanicis proxima, ait Quin- 
til. Xli, 10, p. 894, ut rigidiora 
fuisseTuscanica innuat. Idem pag. 
892 , slatuas grsBcas Tuscanicis an- 
teponit. Hard. 

10. Cognomen a romani nominis 
odio. MisoromiBi, ut diximus in 
auctorum Indice. Hard. 

I r . Lignea poiius aut fictilia deo- 
mm simulacra. Priscorum inopiam 



et sui temporis luxum s 
describit , lib. I de Vita 
« H«c sdis qu» nunc < 
annis post facta fuit : c 
regiis temporibus delu 
facta sunt , ut in csetero 
sunt consentanea, quod 
pertina sine elegantia al 
monia. Quid inter hos J* 
sit , qui ex marmore , el 
Dunc Gunt, potes animc 
et horum teraporum d 
illorum paupertates. » I 
Pliuius, Pausanias in Cc 
quo loco templi Apoll 
nieminit. In Arcadicis c 
rum imaginum materi 
tradit ebenuui, cypressui 
quercuni , smilacem , )< 
Cyllenii Mercurii fuiss 
Dal. — Aut fictilia deor 
cra. Ipsa Jovis efifigies 
lio a Tarquinio Prisco d 
lis fuity ita prodente P 
XXXV, cap. 45. Hard. 
II. Quam piasticen 
cant, etc. Fictricera. A 
argilla vel creta rerum 
nes exprimens. Hard. 




LIBER XXXIV. iSg 

i, fuit Sedhaec^^ad infinituin effloruit multorum 
um opere, si quis plura persequi velit : omnia 
is possit? 

[. In M. Scauri ' a^dilitate tria millia signorum in i 
iDtum fuere temporario theatro'. Mummius de- 
liaia replevit Urbem : ipse excessit non relicturus 
tem. Cur enim non cum excusatione ponatur? 



■ iuee ad infinltum , etc. Sta- 
cre. Habd. 

I. M. Scauri, De eo multa 
id. in orat. Cic. pro eo : 
nias similiter de genere 
>rib.etedilitate, XXXVI, 

• 

porario theatro. Vix uno 
-atarOyUtdiceturXXXVI, 
. stent in Urbe cstera. 
riam eju.s theatri moram 
t faisse, loco proxime ci- 

D. 

nmiiu, Achaicus ille , de 
ilias sapius. Aur. Vict. de 
60 : M Mummius Corin- 
nis tabulisque spollavit : 
aam totam replesset Ita- 
domum suam nihil con- 
>ic epitome Livii , LII. 
itrateg. IV, 3 : « L. Mum- 
» Corintho capta , non Ita- 
Bi, sed etiam provinciam 
Btaisque exornavit, adeo 
tantis manubiis in suum 
, ut filiam ejus inopem 
X publico dotaverit. * Est 
ie locus ab interpretibus 
praepostere inteIlectus,VI, 
[q. *> Aggeribus socer Al- 
{ue arce Monoeci Descen- 
ener adversis instructus 
pueri , ne tanta animis ad- 
«Ua: Neu patriae validas in 
ertite vires : Tiique prior, 



tu parce, genus qui ducis Olympo : 
Projice tela manu, sanguis meus. 
Ille triumphata Capitolia ad alta 
Corintho Victor aget currum , ca- 
sis insignis Achivis. £ruet ille Ar- 
gos, Agamemnoniasque Mycenas, 
IpKumque ^Eacidem, genus armi- 
potentis Achillei : Ultus avos Tro* 
J8B , templa et temerata Minervae. » 
lile quum dicit prius appellatum 
e duobus proxime commemoratis , 
hoc est, socerum, qui Julius Csesar, 
designat. Nam in hac recensione 
virorum illu^trium , ordinem tem- 
porum servat diligenter. Itaque post 
Csesarem et Pompeium prsepostere 
ac ridicule Mummium Achaicam , 
qui centum ante annis obiit, deno- 
taret ; et satis iiegligenter quidem , 
non appellato eo de nomiue, quum 
csBteros omnes appellet. De popu- 
lis triumphasse Cssarem ipsum hic 
dicit, quorum majores iu obsidione 
Trojse fuere. Hi sunt Achivi et Co- 
riuthii. Argos in Peloponneso , et 
Mycens, et Phthiotis, qus ditio 
fuit iEacidsB , hoc est, Neoptolemi, 
in Thessalia. De Corintho quidem, 
et Peloponnesoei adhsrente,trium- 
phasse CsBsarera dicit, quoniam Co- 
rinthi coloniam condidit,ut nummi 
ipsius haud pauci testantur. De 
Phthiotide etThessalia, bello Phar- 
salico. Nam Pharsalici campi in 
Thessalia sunt. H4RI). 



i6o C. PLINII NAT. HIST. 

Multa et Luculli^ invexere. Rhodi etiamnum tri 
signorum esse, Mucianus ter consul prodidit : n< 
ciora Athenis , Olympiae, Delphis superesse crc 

a Quis ista mortalium persequi possit? aut quis ususi 
inteliigatur? Insignia tamen maxime, et aliqua d 
notata, voluptarium sit attigisse, airtificesque ce 
nominavisse : singulorum quoque inexplicabili i 
dine, quum Lysippus ad m d opera fecisse < 
tantae omnia artis , ut claritatem possent dare vel 
Numerum apparuissedefuncto eo, quum thesauru) 
gisset hseres : solitum enim ex manipretio^ cujusq 

3 denarios seponere aureos singulos. Evecta supra 
nam fidem ars est successu , mox et audacia. In ai 
tum successus unum exemplum afTeram , nec 
hominisve similitudinis expressae. iEtas nostra ' 
Capitolio , priusquam id novissime conflagravit a ^ 
nis incensum^, in cella Junonis, canem ex aere 
suum lambentem : cujus eximium miraculum et in 
veri similitudo, non eo solum intelligitur, quod ifa 
fuerat : verum et nova satisdatione : nam summa n 



4. Multa et Luculii, Lucius et 7. Ex manipretio. In 1 
Marcus, fratres. Ille Mithridatico teri apographo scribitoi 
bello, Maceduiiico iste triumpho tio, non mani/tretio ; slcqi 
nobilis. Vide PluL in Lucullo, et gendum ex Varrone (di 
Cic. or. in Pisoo. Hard. constat. Piht. — Manipn 

5. Quum Lysippus ad sexcenta X voce dlximus lib. super 
opeia fecisse prodatur (sic prius). 53. Vulgusait, pro mai 
Voss. quum Lysippus ad CIC opera pour la fa^on, Ha.rd. 
fecisse datur. St ribe , yrciwe edatur, 8. Denarios. De honi 
vel dicatur. Pintiani liber, MD fe- egimus XXXIII, i3. H 
eisse tradatur, Groit. — Brot. ex nere. Gron. et Al. deponex 
Reg. cod 5 . DCXoperuytX sic addi- hominum , non hominis. Ei 
tum in margine M- S. Regg. a et 9. /^ f^itel/ianis incen 
3. CsBteruni codd. iidem 1 et 3 , ct Dionem, LXV, p. 741^ 1 
edit. princ. nobiscum faciunt. En. primis Hist. III, p. 80 i 

6. Solitum, Lysippam videlicet, — A Fitellianis incensi 
de quo VII, 38. Hard. Urb. condit» 811. £d. 



LIBER XXXIV. 161 

r : capite'*' tutelarios" cavere pro ea/ instituti 
iiiL 

[. Audaciae innumera sunt exempla. Moles quippe 
tas videmus statuarum, quas colosseas' vocant, 
pares. Talis est in Capitolio Apollo% trans- 
kf. Lucullo ex ApoUonia Ponti lirbe, xxx cu- 
, quingentis^ talentis factus : talis in campo Mar- 
ter, a D. Claudio Csesare dicatus, qui voca- 
ipeianus^ a vicinitate theatri : talis^ et Tarenti 



iU. Ut vel periculo ca- 
ignam canis integrum 

iiy qnibns credita aedls 
yPetpablica sanxerat. H. 
fiWruM.Tutel» redempto- 
iro cnstodia niercedem 
t « prsestabantque se suo 
tm tuituros. Vide Grot. 
iparsione ad Jus Justin. 
iD. — Pro ea, Sic etiam 
1. pro eo firot. £d. 

I. Colosseas, Grou. et 
ard. colossos. Hard. 

est in CapitoUo Apollo. 
: ipsum Strabo totidera 
[,p. 319. Vict. in descr. 
igione Urbis octava : 
ranslatus ex A|>ollonia a 
riginta cubitum. » H. 
fpollonia. £a scilicet , de 
7. Hard. 

tgentis talentis, Monetae 
'iB sunt. a,a84f375. £d. 
mpo Martio. Nona Urbis 

ABD. 

ifocatur Pompelanus. In 
Colb. 3, ijni devoratur 
theairi vicinitate : quibus 
!St subesse liaec sententia, 
I prozimitate mlnui, dc- 
luque grandem apparere 
nc colosseum. Sed nec 



eam loquendi formam (linianostylo 
dignam; ac, vel, li foret, alieno 
potitam loco censemus. In ParmeDti 
edit. qui ideo iwcatur. Lectioni sane 
pervulgatc egregie favet P. Victor 
in descript. urbis Rom» , et ab eo 
vicissim lucem accipit. Sic enim 
ille, regione nona : « Theatrum 
Balbi capit loca triginta millia no- 
naginta quinque. Claudius Caesar 
dedicavit, et appellatnr a vicini« 
tate Jupiter Pompeianus . . .Thea- 
trum Ponipeii , etc. » Qui locus et 
per se, ni falliinor, mutilus, et 
prsepostere interpunctus editomm 
incuria , vel ex hoc Plinii loco in« 
telligitur, quo Jovem ipsum Pom- 
peianum a Claudio dedicatum, et 
a vicinitate, quaecumque demum 
ea sity traxisse nomen admonemur. 
Itaque apud P. Victorem legi haud 
dubie saiius mnlto fuerit : « Thea- 
tnim Bdlbi... Jupiter, qucm Clau- 
dius Csesar dedicavit, et appellatur 
a vicinitate Jupiter Pompeianus, 
etc. • Hard. 

7. Talis et Tarenti factus, Lege^ 
talis et Hercules Tarenti, etc, ex 
Strabone, lib. VI. Colossum eum 
Fabius Maximus, capto viTorento, 
Roraam transtulit, et nt donarium 
in Capttoiio sacravit. Strabo qui- 

II 



i6a C. PLINII NAT. HIST. 

factus a Lysippo xl cubitorum. Mirum in eo , 
manu, ut ferunt, mobili^ (ea ratio libramenti est) 
convellatur procellis. Id quidem providisse ct artife 
tur, modico intervallo, unde maxime flatum^ opu 
frangi, opposita columna. Itaque propter magnitu 
difBcultatemque moliendi, non attigiteum FabiusA 
cosus'% quum Herculem ", qui est inCapitolio,inde 
ferret. Ante omnes autem in admir^tione fiiit Solis 
lossus Rhodi, quem fecerat Chares' Lindius, L 



dem JoYifl colosseiy dmniom co* 
loMoram , qui tum exstabant, post 
Rhodium maximi , in foro Taren<« 
tinomm positi , meminit : sed nec 
apus id Lysippi fnisse tradit , nec 
Romam devectiyn. Dal. — Taiis. 
Jupiter nimirum , non Hercules, 
utet credidit Dalecampius : Hercu- 
lem miim , ut mox dicetur, Fabius 
Romam Tarento transtulit, Jove 
ibi relicto. Hard. 

8. Mirum, In eo colosso id mi« 
rum , quod quum moveri possit 
manuy ea tamen librie ratio est , nt 
ventis et terapestatibus resistat. H. 

9. Fiatum. Ventum. H. — J^ijjfi* 
cidtatemque moliendi, Sic etiam Gr. 
et Al. diff. moi-endi Brot. Eo. 

10. Fabius yerrucosus, Q. Fabius 
Maximusdictator,Cuncfatorque,cui 
verruca ex summo labio extube- 
rans Verrucosi nomen dedit. Plut. 
in Fabio, p. 174. "Q. Seren. lxv , 
p. 164 : " Interduro exsistit turpi 
verruca papilla : Hinc quondam 
Fabio verum cognoinen adbsesit, 
Qui solus patriao cunctando resti- 
tuit rem. » Hard. 

I I . Quum Ilerculem, Ita Plutarch. 
in Fahlo, pag. 187, el Strabo, VI, 
pag. 378. Dediratura hoc deindc 
simulacrum cst, positumque in Ca- 



pitolio,ann. U. 4^0, P. Sen 
Sopho, P. Sulpicio Save 
008S. ut Livius refert, IX, pa 
De eo Hercule quem finxit 
pus pervenustum Gemini £| 
ma legimus in Anthol I 
HpflUcXi; irou oot ^rropdoc (At| 
N^fiitoc XXoTva, xai^ to^mv 
to^^xY) ; ITcu oroSap&v (At|AD( 
lirXaoriv u^i xaTt^'*} ; Auotiriri 
xu ^' iyxaTe(i.t^* 6^Yiv. A 
(liVuOiU ottXwv 010; Ti( ^i <r' i 
6 '^rTipoii; (5vTtt( itc ^apl; 
Ipuc. « Alcide , quo clava 1 
lisque pharetra Dtves, et e 
raptus araictus abit? Fasti 
quis te tam tristi fronte i 
Lysippus : paret multus in ) 
lor : Arma tibi mcBres de 
quis abstulit illa ? Unum cei 
sed grave, prxpes Amor. 

la. Solis. Describitur is 
B Philone Byzantio de septc 
pag. 1 1. Vide et Anthol. Vi 

i3. Chares. Inchoarat ii 
sed quum errasset in ratioi 
ducendie impenssp, opere in 
sibi necem intulir. Aucto 
Empir. advers. Math. VII. 
perfccit aiius, ex eodem 
Rhodi I.indo. De quo Sii 
exstat epigramma in Anthol 



LIBER XXXIV, i63 

supra dicti discipulus. Septuaginta cubitorum altitudinis 
fiut'^ Hoc simutacrum post quinquagesimum'^ sextum 
annum temc motu prostratum , sed jacens quoqiie mira- 
culo est ' . Pauci pollicem ejus amplectuntur. Majores 
sunt digiti, quam pleraeque statuae. Vasti specus hiant 
defractis membris. Spectantur intus magnae molis saxa, 
quonim pondere stabiliverat constituens. Duodecim annis 
tradunt efiectum ccc talentis'^, quae contulerant ex appa- 
ratu regis Demetrii relicto ' , morae taedio. Sunt alii mino- 4 
res '^ hoc in eadem urbe colossi centum numero : sed 
ubicumque singuli fuissent, nobilitaturi locum : praeterque 
hos deorum quinque, quos fecit Bryaxis'". Factitavit 
oolossos et Italia. Yidemus certe Tuscanicum Apollinem 



iVi tt i*d^tt» xoXo9orbv oxraxtc ^ixa 
AetxDC li7oUt 'inxi»^ 6 Atv<^ioc. Grot. 
ita reddidit : • LAches colossam 
liDdiiu fecit Rhodi, Qui se per 
nbas octies tollit decein. • Eustath. 
ad Dion. Perieg. ▼• 5o5, pag. 72, 
lit csse XfltpiiToc ^pyov. Servat Cha - 
retis noroen alterum in Anthologia 
epigramma, III , la, quo hucnla 
A eo posita contra Constantinopo- 
lioi Itudator. HiJftn. 

14. Septuaglnta cubitorum attitU" 
dinis fttit, Sic lihri omnes, etiam 
MSS. Epigramma antea laudatnm, 
ixxx , scd sunt qui in eo «TrTaxic 
legant , et Xaptjc pro Aay/.;- Altum 
fbisse pedes eentum et quinque ait 
Pestns, 'verbo Colossus. Hard. 

15. Post quinquagesimum sextum. 
Nempe anno secundo Olympia- 
dis cxxxTX , anctore quidem Kuse- 
bio in Chronico : unde sequitur 
positum Olymp. cxxv anno ter- 
tio. Ruinam in septimum post ao- 
nam difFert Polyhios, lih.Y, hoc 
est , in Olympiadis xli annnm pri- 
mum. Hard. 



1 6. Sedjacens quoque miraculo est. 
Jacuit ferme annis nongeutis : do- 
necannopostChristnmnatum 853, 
Saracenorum rexMauviacapta Rho- 
do, raercatori cuidam vendidit. 
Auctor est Cedrenus nongentos ca- 
melos fragmentis asportandis yix 
pares fuisse. Ha.rd. 

17. CCC talentis. Atticis nimi- 
nim. Monetae gallica lihras efB- 
ciunt, 1,370,615. Brot. 

18. Relicto, In Reg. a et aliis, 
reticto morce teedio odesse a Rhodo, 
Forte, relicta morce tadio obsessa 
Ji/todo, Solvisse Demetrium ohsi- 
dionem Rhodi , foederis specie , 
auctor est Plutarchus in ejus vita, 
pag. 899. Demelrius is Poliorcetes 
fuit, primum Asis, mox et Mt- 
cedonis rex. IIard. 

19. Su/it atii minores. Sic Isid. 
Origg. XIV, G. IIard. 

ao. Bnaxis. Bpua^i? ^ ^tJiiioupyic 
6 AdrivaToi;,aYixX(AaTcupYb(, statuarius. 
Cleni. Alex. Protr. pag. 3i. Lau-' 
datur et a Columella in prsefat. 
pag. 10. Hard. 



i64 C. PLINII NAT. HIST. 

in bibliotheca templi Augusti ^\ quinquaginta pedum a 
pollice, dubiumaere mirabiliorem , an pulchritudine. Fecit 
et Sp. Carvilius " Jovem , qui est in Capitolio , victis 
Samnitibu^ sacrata lege pugnantibus *^, e pectoralibus 
eorum, ocreisque et galeis. Amplitudo tanta est, ut con- 
5 spiciatur a Latiario Jove'^. Reliquiislimae^ suam statuam 
fecit, quae est ante pedes simulacri ejus. Habent in eodem 
Capitolio admirationem et capita duo, quae P.'^ Lentulus 



ai. Templi Augnsii. Templi ab 
Aagosto conditi , quod Apollini 
dedicavit. Sueton. in Aug. xxix : 
• Templnm Apollinis in ea parte 
Palatinae domus excitavit, quam 
fulmine ictam desiderari a Deo 
aruspices pronuntiarant. Addita 
porticus cum Bibliotheca latina 
graecaque, etc. * Hard. 

33. Sp, Carvilius. Sp. Carvllius 
Maximus, SBdilitatem curulem ade* 
ptus est, et cum L. Papirlo Curso- 
re duos consulatus gessit, totidem- 
qne egit triurophos. iEldilltatis 
memlnit Livius, X, p. 178, ad Ur- 
bis anuum 4^^* Triurophi de Sam- 
nitibus, idem p. 187, sub libri X 
finem. Hard. 

a 3. Sacrata le ge pugnantibus .QuO' 
dam sacramento initiatis militibus. 
Livius de eo bello, X, pag. 184 : 
« Sequitur huuc annum, et consul 
insignis , L. Papirius Cursor, qua 
paterna gloria , qua sua : et bellura 
ingens, victoriaque, quantum de 
Samnitibus nenio ad eam diem 
prseter L. Papirium patrem consu- 
lis,pepererat : et opes deorum etiam 
adhibuerant ritu quodnm sacra- 
raenti vetusto \elut iuitiatis militi- 
bus; delectii ])er orone Saumlura 
hablto nova lege : ut qul junlo- 
rum non convenisset ad imperato- 



rtnm edictnm , quique injassa ab- 
isset, caput Jovi sacratnm esset... 
Jurare cogebatur diro qnodam car- 
mine in exsecrationem capitis fa- 
milisque et stirpis composito, uisi 
issent iu prselium , qno imperato- 
resduxissent.. Ela legio linteata ab 
integumento consepti loci , qoo sa- 
crata nobilitas erat , appellata est : 
his arma insignia data , et cristatc 
galesB, ut inter csBteros emine- 
rent, etc. • Hard. 

i4* ^ Latiario Jove, Jovis ttatua 
iu Albauo nionte coUocata, in qu» 
septem et xl Latinorum civitate» 
cum Romanis communia sacra Jo^ 
vi faclcbant. Unde Latin» ferie 
appellatse. Dionys. Ualic. lib. II* 
Lucan. I, v. 198 : ■ £t residen» 
celsa Latialis Jupiter Alba. ■ Cic«» 
pro Mil. n. 86 : « Vos enim Albans 
tnniuli...Tuque ex luo edlto moDte- 
Latialis, sancte Juplter, etc. • Ta- 
tiaiius adversus Grsecos AaTtopicv 
Aia vocat : Lactant. de falsa Relig. 1« 
a I, Latiarem. H. — Br. Latiari. Ed. 

aS. Reliquiis limte. Extremo ar- 
tls opere , et ramentis ex aere de- 
rasis. Hard. 

'j6. P. Lentulus. Is quem Cicero 
et deum et salutls suae auctorcin 
vocat, quod consul eum revocarl 
enixe contendit. Hard. 



LIBER XXXIV. i65 

consul dicavit : alterum a Charete supra dicto factum : 

alterumfecit Decius'^ eomparatione in tantum yictus,ut 

artificium minime probabilis artificis videatur. Yerum 6 

omnem amplitudinem statuarum ejus generis vicit aetate 

oostra Zenodorus, Mercurio'^ facto in civitate Galliae 

Arvemis, per ahnos decem, H-S. cccc'^ manipretio. 

Postquam satis ibi artem approbaverat, Romam accitus 

est a Nerone, ubi destinatum illius principis simulacrum, 

colossum fecit , cx pedum longitudine "^, qui dicatus So- 

lis ' venerationi est , damnatis sceleribus illius principis. 

Mirabamur in officina non modo ex argilla similitudinem 

insignem : verum et ex parvis admodum surculis ', quod 

primum operis instar fuit. £a statua indicavit interisse 7 

fundendi aeris scientiam , quum et Nero largiri aurum ar- 

gentumque paratus esset, et Zenodorus scientia fingendi 

caelandique nulli veterum postponeretur. Statuam Arver- 



37. .Deeius, Stataarius. H^rd. 
a8. Mercurio, Vetus inscriptio 
^pad Grnt. p. 53, ti : mergvrio. 

A.BTBBirO. TIC IIfT. HaRD. 

ag. H-S, CCCC manipretio. Hoc 

^st,sestertiam quadringenties, ubi 

sabintelligenduai , sestertium qua- 

^lriDgeiities centenis millibns, su- 

perposita numero nota admonet. 

\l. — Brot. ex MSS. Hegg. et edit. 

|)rincipey^-«$. CCCC manipretio^W- 

tieola videlicet, quam superposuit 

Qardtiinusydeleta. Quadringeni au- 

teni roillesestertii per decem annos, 

«fficiunt monets gallica libras 

778^,1 so.Quod sufliciens est tanta 

statuc manipretiam. £d. — Statim 

mox Brot. idem ex MSS. Regg. 3 9 

S, et ed. pr. Is^ postquam, etc. Ed. 

3o. CX pedum longitudine. Tran- 

qnill. in Nerone» c. xxxi , ait fuisse 

centum et xx : « Yestibulum ejus 

domas fait , in quo colossns eentam 



Tiginti pedum staret ipsius effigie. • 
3i. Qui dicatus Soiis ^ etc Co« 
lossus ille Soli dicatus est post ob- 
itum Neronis. Rectius putem , qui 
dicatus Soli, etc. Hieron. in cap. iii 
Habac. « Hic colossus erectns snb 
Nerone refectus a YespasianOf ac 
dempto capite Neronis, et Solis 
adjecto , cum septem radiis , Soli 
dicatus fuit , etc. • De boc colosso 
Martial. in Spectac. Epigr. 11; ite- 
rumque, I, ep. lxxi : « Nec te deti- 
neat miri radiata colossi , QaiB 
Rhodium moles yincere gaudet 
opuii. • Hinc errasse Spartanum 
intelliges, qai SoU dicatum fuisse 
ab Hadriano retulit , in ejus Tita. 
P. Victor in quarta Urbis regione 
locat : « Colossns altns centum dno 
semis, habens in capite radios 
septem : singuli pedum xxii se- 
• mis. » Hard. 

3 a . Sunculis. Virgultis. H. — Sur • 



i66 C. PLINIl NAT. HIST. 

norum quum faceret , provinciae Y ibio Avito praBsic 
duo pocula Calamidis manu caelata, quas Cassio i 
avunculo ejus , praeceptori suo Germanicus Caesai 
mata donaverat, aemulatus est, ut vix ulla diffe 
i^set artis. Quantoque major in Zenodoro prs^tanti 
tanto magis depreliendi aeris obliteratio potest. ( 

8 Signis, quae vocant Corinthia, plerique in tantum C] 
tur, ut secum circumferant , sicut Hortensius ^ < 
Sphingem Verri reo ablatam. Propter quam Cicei 
judicip in altercatione neganti ei se aenigmata intell 
respoi^it debere, quoniam sphingem domi habere< 
cumtuiit et ^ero princeps Amazonem, de qua dicei 
et paulo ante C. Cestius^^ consularis signum, quod 
etiam in praelio habuit. Alexandri quoque Magni 
uaculum sustinere traduntur solitae statuae, ex quibi 
ante Martis Uitoris aedem'^'' dicatae sunt, totiden 
regiam. 

I* XIX. Minoribus simulacris signisque innumera 
artificum multitudo nobilitata est. Ante omnes tamc 
dias Atheniensis, Jove Oiympiae facto', ex ebore q 



culi illi , petits modeles, exquisses. Ba. 

33. Vibio. Hunc Tacitus perpe- 
ram Dubium pro Vibio vocat. No- 
men est romanum Vibius : Du- 
bius, ne barbarura quidem. H. 

34' Germanicus. Filius Drusi 
Germanici imperatoris, qui Tibe- 
rii imp. frater fuit. Hahd. 

35. Deprehendi. Deprehendi po- 
test xris fuudendi scientiam obli- 
teratam esse. Haru. 

36. ^ris, Sincerum vas incru- 
stant, qui hoc luco artis pro caris 
obtrudunt. Ha.ki>. 

87. Sicut llortensiusy etc. Refert 

hoc et Plut. in Apophth. Rom. H. 

38. AVff/nuj. Gapite seqaenti. H. 



39. C Ceslius. Gesserat 
latum Tiberii principatu, 
vilio Noniano coUega, ann. 
ut ex Tacito discimus. Hai 

40. Martis Ultoris adem. 
in foro Augusti, regione 
Regiam vero , Numae dom 
Regiam intelligi oportet , 
Urhis regione. Haro. 

XIX. I. Jove Olympim l 
eo Juvis simulacro multa Pi 
in Eliac. priorib. sive V> 
Inscriptio haec fuit ad Jov 
posita : <t>EI^A£. XAF 
YI02. AeUNAIGS. M^ BE 

PUIDIAS. CHABHinAB P. AT 
SIS, MB. PXCIT. HaRD. 



LIBRR XXXIV. 167 

I : sed et ex aere ^ signa fecit. Floruit autem Oiym- 
txxxiYj circiter ccc ^nostrae Urbis anno. Quo 
lempore aemuli ejus fuere Alcamenes^, Critias, 
les, Hegias. £t deinde Olympiade lxxxyii Age- 
Callon, Polycletus, Phradmon, Gorgias, Lacon, 
, Pythagoras, Scopas, PareHus. Ex his Polycletus 
I08 habuit Argium ^, Asopodorum , Alexim , Aristi> 



d et ex cere. Testis inter 
Pmdeiitius y repi ^e^avcav , 
> in S. Romanum, V. agi : 
qaod ipsum non sacrastis 
in , Nec templum et aras 
lias habet : Fabri deorum, 
ites numinum : Qui si ca- 
^titisseut segnius, Non es- 
Jnpiter conQatitis. » H. 
tympiade LXXXIf^, Ita 
oOyUt editi LXXX/Il. In- 
na Olympias lxxxiv, Pli- 
Ca1o,in annum Urbis 298. 
thil scribi potuit accursf- 
— Brot. tamen ex MSS. 
ed. pr. LXXXIII. En. ^ 
uBimenes. AXxapLevea PhidiaD 
et cosevum ei fuisse scri- 
stzeStChil. VIII, hist. 193, 
KptTia; Atticus fuit : de 
nias, Attic. I , pag. 1 4 > «t 
Eliac. post. pag. 347* Ne- 
)bis adhuc ignotus. Hegias, 
tbeniensis statuarius, Age- 
\ quo mox , fere cequalis 
Pausania , VIII , sive Ar- 
. 5a5. Alius ab isto, qui 
Qointil. nominatur XII, 
894 ' ■ Similis in statuis 
ia. Nam duriora et Tusca- 
>xima Gallon atque Hege- 
n minus rigida Galamis, 
adhuc supradictis Myron 
c;. • Hic in vetere inscri- 



ptione apud Reines. pag. a84 : 
AFA^IAZ AOZieEOY E4>£ZI0Z 
EUOIEI. Habd. 

5. Agelades, AyiXa^av Afytlov, 
statuaraquc Cereris ab eo elabora- 
tam laudat Pausanias in Arcad. 
VIII, p. 5a5. Alter ab isto T%k%H% 
est , Phidi» non «Bmuliis , sed ma- 
gister, de quo Tzetzes, Chil. vii, 
Hist. i54# V. 93o,et Gh. viii, Hist. 
192, V. 3a6. KfliXXwv iCginetes fail, 
Tectsei et Angelionis discipulat,^ 
qui a Dipoeno et Scyllide artem 
eam didicerant. Pausan. in Co- 
rinlh. 11 , pag. 1 45. De Polycleto 
inferius dicetur. De eo multa Pau* 
saniasyll, sive Gorinth. p. ^35, et 
alibi passim. <l»pa^fACdv ( sic enim 
legendum , non Phragnum\ plastes 
Argivos ab eodem Pausania lauda- 
tur,VI, sive Eliac. post. pag. 358, 
et a Colaroella de Gulto hortor. X , 
p. 347. Sed unde huc irrepserit, 
nescio. Desideratur enim id nomen 
in Reg. a, et Golb. 3. De Myrone 
infra , et de Pythagora. Zxc'irac de- 
nique Parius , Pausaniae in Arcad. 
p.5a9,etHor.IV,Od. 8,v. 6.rop- 
yta^ , AaiidftVy nipi^nXic; , vel nofn- 
Xto( potius , nt in Golb. 3 , uobis 
incogniti. H. — Broter. ex MSS. 
Regg. et ed. pr. Peretiuf ; et mox 
Demeum , non Damiam- Ed. 

6. Argium, ki^iK^y Aec*iro'^ttpoc » 

ii4 



i68 



C. PLINII NAT. HIST. 



dem, PhryDonem, Dinonem, Athenodorum, Damiam 
Clitorium: Myron^, Lycium. Nonagesima quinta Olym- 
piade floruere Naucydes^, Dinomenes, Canachus, Pfttro- 
cles. Centesima secunda, Polycles"", Cephissodotus 
Leochares, Hypatodorus. Centesimaquarta, Praxiteles 



II 



sa 



adhuc obgcuri. Alexis Canthari 
statuarii pater a Pausania laudatur, 
VI, p. 348, Eliac. post. De Aristi- 
de iterum iiiferius. Sequuntur 4>pu- 
vuv, Aiivcov, quorum mentio nus- 
quam occurrit. AOriVo^opoc , xai A«- 
(A^a;, ambo statuarii, et Arcades 
ambo, pariter ex Clitore oppido, 
laudantur a Pausania, Phocic. X, 
p. 6a5. Hard. 

7. Mjrron. Subintellige ex ante- 
cedentibus, Myron discipulum ha- 
buit Lycinm. — ^ Sententiam hujus 
loci esse diximus , ut Polycleto Ar- 
gium, csterosque, sic Myroni Ly- 
clum discipulum exstitisse. Libri 
omnes hactenns editi Myronem Ly^ 
cium pr» se ferunt, ut videatur 
esse sententia asque Polycleti disci- 
pulum Myronem fuisse e Lycia 
oriundum , atque cseteros ai\te re- 
censitos. Sed pr^eterquam quod 
MSS. codices Reg. 1 , et Colb. 3 , 
adversantur, in quibus Myron Ly^ 
cium legitur : et Myronem ex su- 
perius jam reccnsitis esse perspi- 
cuum est , et Lycium paulo post 
Myronis discipulum fuisse verbis 
conceptis affirmatur, hoc ipso ca- 
pite infra. Hard. 

8. Nonagesima quinta Olympiade 
floruere^ etc. Fuere, non floruere, in 
scripto codice : cui lectioni favet 
quod paulo infra sequitur, « cen- 
tesima quurta deciraa Lysippus fuit, 
quum et Alexander Magnus : » sic 
euim legendum ex eodem , non , 



et cum eo AUxander Magmm, Pnr. 
9. Naucydes. NauxO^c stataa* 
riufl , Mothonis F. non semel laa- 
datur a Pausania Corinthiac. II» 
p. ia6, etc. Ativc(A<vDc (sic enim 
scribendum, non Diomedea, ez ipto 
Plinio inferius ) laudatur a Tatiano 
in Or. contra Grccos, pag. 181. 
Ejus opera a Pausania recensentor, 
Attic. ly p. 44* Kavaxoc Sicyoniiis 
statuarius fuit, Polycleti Argivi 
discipulus, inquit Pausaoiaa Eliac 
post.VI, p. 367, et AchaicVIIt 
pag. 433. De eo Cicero in BmtOi 
pag. 535. IlarpoxXtfouc et KavtfxM 
opera, quasi conjunctis animu vi* 
ribusque elaborata , laudat idem, 
X, sive Phocic. p. 6s6. Habo. 

10. Polycles, rioXvxXiic ortuAtti* 
cus, Stadiei AtheniensisdiscipnlnSy 
apud Pausan.I, £Iiac. post.p. 35i. 
Kd^kto^otoc (sicetiam MSS. Reg. S) 
Colb. 3 et alii, non Cephiuodorus)^ 
statuarius Atheniensis , cujus opera 
laudat Pausanias , tum alibi , tom 
Boeot. IX, pag. 566. Aici>x^^v< ^ 
Atticis I, pag. 6, aliasque pasnm. 
if7raTO^<opou, in Arcad.YIII, p.'497i 
et in Phoc. X, p. 617. Hard. 

1 1 . CepJiissodotus, Plutarchos in 
Phocione Cephissodotum plastem 
ejus uxoris fratrem fuisse smbit 
Dalec. 

I a . Praxiteies. Cujus opera noD 
a Pausauia modo « sed ab aliis scri« 
ptoribus commendantur. De eo 
inferius. Cum ccteris ejusdem «x* 



LIBER XXXIV. 169 

Dor. Centesima septima , Echion , Therimachus. 
na quartadecima , Lysippus '^ fiiit , quum et Alexan- 
gnus. Item Lysistratus '^, et frater ejus Sthenis , 3 
nides, Sostratus, lon, Silanion : in hoc mirabile, 
jUo doctore nobilis fuit ipse. Discipulos'^ habuit 
et ladem. Centesima vicesima , Eutychides ' , Euthy- 
Dahippus, Cephissodotus , Timarchus, Pyroma- 
essavit deinde ars , ac rursus Olympiade centesima 
igesima quinta revixit , quum fuere longe quidem 



e peritis , a Martiale, IV, 
: « Argenti gcnus omne 
li , £t solus veteres My- 
et , Solns Praxitelis ma- 
•pcque , Solus Mentoreos 
K>res9 etc. • De Euphra- 
rias, XXXV, 4o* I^auda- 
uania, I, pag. 6. £/J<ov et 
;, adhuc obscuri. Nisi pro 
;z VitruYio , in Praef. III , 
Chion legas, quem Corin« 
: fuisse : et inter antiquos 
\ in paucis arte nobilem. 
iDy Echion et Therima- 
•rnm laudantur inferius, 
S6. Hard. 

rsippns. Sicyonius fuit. De 
alibi diximus,VII, 38. 
I Ycro in Corinth. II, 
Plinius infra. H. — Quum 
der Magnus. Gron. et Al. 
d. et cum eo Alex. Magn» 
)po et Alexandro Magno 
.curs. I ad calcem hujus 



Lysistratus. Ipse qui- 
Bteris scriptoribus negle- 
im ejus frater Idivt; Olyn- 
u landetur a Pausania in 
it.VI, p. 374« DeEuphro- 
il exstat. 2u(7paT0c XToc 
s » apod Pausan. loc. citat. 



p. 3 60. fttv CBteris indictns. StXof- 
vtuv Atheniensis fuit, teste eodem 
Pausania, 1. c. p. 35o. Laudator et 
a Tatiano, Orat. contra Graecos^ 
pag. i8a , et a Tbemistio Orat. 5» 
pag. 64* Pr»cepta symmeiriarum 
conscripsisse dicitur, auctore Vi« 
trnvio in Pr«f. VII, p. laS. H. 

i5. Discipulos. Reg. a, et Colb. 
3 : ■ Ipse discipulum haboit Zen- 
xiadem. • Hard. 

16. Eutjchides. £6-rux^^Cf de 
qno inferius, XXXVI, 4, et hoc 
ipso capite infr. EOduxparnc landa- 
tur a Tatiano , Or. oontra GrsBcos, 
p. 183. Dahippus ( sic enim resti- 
tuimus, pro Lahiftpus, ex ipso Pli- 
nio panloinferius, ubi quos modo 
ex temporum ratione, ibi ex serie 
alpbabeti appeltat), Aaimro; pari« 
ter Pausaniae in Eliac. post. VI, 
pag. 366 et 374» ubi ejus opera 
enumerantnr. Uterque Lysippi A- 
lius, ut dicetur inferius. Ki^^iad^O' 
Toc alter a superiore , pariter cum 
illo laudatus a Tatiano Or. contm 
Graecos, p. i8a. Timarchus, forte 
Tif&opxi^C dYaXftaTOirctbc, de quo 
Pausanias in JPhoc. X, p. 678. De 
Pyromacho iterom Plinias inferius. 
H. — Dahippus. Brot. ex Regg. a, 3^ 
et ed. princ. LMpputm^Bjiu 



170 C. PLINII NAT. HIST. 

infra praBdiptos, probati tamen, Anta9iis'% Callist 
Polycl^, Athenaeus, Callixenu&, Pythocles, Pythii 

4 nK>cles. Ita distinctis celeberrimorum aetatibus ii 
n^ptim transcurram, reliqua multitudine passim di 
Yenere autem et in certamen laudatissimi , quai 
diyersis aetatibus geniti, quoniam fecerant Amaa 
qua$ quum in templo Ephesise Dian» dicarentur, j 
eligi probatissimam , ipsorum artifieum, qui pra 
erant , judicio , quum apparuit eam esse , quam 
secundam a sua quisque judicassent. Haec est Pol 
proxima ab ea Phidiae, tertia Ctesilai, quarta Cj 
quinta Phradmonis. 

5 Phidias praeter Jovem '^ Olympium, quem nemc 



17. Antofus, Ex his KocXXicparoc 
a Tatiano laudaturloc. oit. p. i83. 
Tt|AtxXx( a Pausan. in Phoc. X. 
KfltXXi^ivo; teste Photio in Bibl. con- 
didit Ctt>TP^f^^ ""^ dlv^piavTOirotcbv 
dvafpa^Tiv, pictornm et gtatuario- 
rura descriptionem. Reliqui dein- 
deAvratoc , IIoXuxX^;, Alfivotoc yllu- 
OoxXvic y nu6ia« , amplius etiamnum 
quasrcndi. Habd. 

I ^.PrcBttr Jovem, De Jovis Oiym- 
pii simulacro non invenustum ex- 
stat epigrainma in Anthol. Grac. 
IV, 6 : E{; ri tou 6XufAiriou Ai^c 
otyaX|i,a. H 66^; {X6' ItX piv i\ oupa- 
vou f iMva <^ei^(i*v, <^i^ta, ^ auy* e^vic 
Tov Osbv 6(|>opisvo(. Hoc est, inter- 
prete Grotio : « De Jovis Olympii 
imagine : Jupiter ad terras , an ad 
8thera Phidia venit , Ut viso fieret 
talis imago deo ? » De Minerva 
Atheniensi tria sat elegantia eodem 
libro, cap. la : Juliani primum : 
UuXtovou, {x^& uiTapx(>>v eic tt)v ^v 
A.6idvat; IvottXov Adijvav. TiwTet Tpi- 
To^e'vsta jcopuoaeat d^et pLivvo» ; Ei|e 
ncaet^acov, ^ei^eo KeKpotrtv);. « Ju- 



liani ez prasfecto Augustal 
nerva Athenis armati : Ci 
Pallas capis arma in Cecroj 
Neptunus cessit jam tibi 
tuis. » Alterum Antipatri 
de Venere Paphia simul, 
MinervsB signo : Af poYevoS 
^aS^eov Trept^epKeo xoXXo; , K 
aiv« Tov 4>puYa rfi; xpiaeftx 
^ep^cojx&vo; irfliXt IlaXXa^^a, t 
(xei;* 1*1; Poutyj; 6 Oapi; tto 
Tpoy^aaav. « iEtherium Pa 
Q\x$ aspice : jam , puto, dic 
scribo Phrygii judicis 
Atthida sed videas idem 
da, dices : Hanc qui pne 
sticus ille fuit. » Tertium 
Hermodori : Tiv Kvtf^tav ] 
t«^«v 5e've , TOUTo' xev etTfOi; 
Ovarwv apj^e xai adavaTcov. 
IhX Kexpoivi^at; ^cpu6ap<T^a 
Xeu9(r(i)v, Au^aaei;, Svtco; pt 
6 Hapi;. « Ciamabis Cnic 
nerem si videris hospes, 
mortales , tu rege sola deo! 
si videas liastam qu» vibi 
nis, Dices, credo, Paris ni 



LIBER XXXIV. 171 

9cit et ex ebcNre aeque Minervam Athenis , quae est 
iienone adstans. £x aere vero praeter Amazonem'^ 
lictam, Minervam tam eximiae pulcritudinis, ut 
cognomen acceperit'°. Fecit et Cliduchum**, et 
iinervam , quam Romae ^milius Paulus ad aedem 
e hujusque diei'* dedicavit. Ideo duo signa, quse 



» De eodem iteram signo 

Ponto., IV, el. I , V. 3 1 : 
t Actaeas , vel ebnrna , vel 
itos Bellica Phidiaca stat 

mana. > Eburneae Tze- 
qae raeminit, Chil. viji, 
t 3 13, aerese; v. 334' H. 
*arthenone. Templum fuit 

cai a Minerva nomen, 
i^OcfCv vir^em , vocabant. 
Iaf6evuva ^vcpiai^cuotv , in- 
tsan. in Attic. I, p. a et 
ro in Parad. ■ Non enim 

at in arce poni possit , 
aerva Phidi», sed tantum 
em ofOcina exiisse videa- 
ire autem id Minervas si- 
ite stolata , auctor est idem 
§ : To ^i ar[aXiL% t^c A6in- 
i^iv Iv xiTMvt ffo^iipei , etc. 

mazomm, De qua jam di- 
>. sap. sub finem : et hoc 
ite paulo ante. Hard. 
iformiB eognomen acceperit, 
igitar, dicta Ka)^ifiop^o$ , 
17». Plura Minervas signa 
8 commemorat iu Attic. I , 
et in Bceot. IX, pag. 548, 
— FormtB. Gron. et Al. ut 
^g/i' £0. 

Vff et Cttduchum. Pausanias 
f prcturae meminit, in qua 
Plnto, Liber pater, Pro- 
et Nymphae duas, quarum 
lam tenuit, attera clavem. 



Plutonis enim clavefn insigne esse , 
quod inferorum sedes ita clausa sit , 
ut reditus nemini pateat. Exeo lo- 
co Pausania conjectandum xXti^cu- 
^ov vocari , aut Nympham illaro ^ 
aut Plutonem ipsum clavigerum. 
Dal. — Ctiduchum. XXct^oO^ov, cla- 
vigerum. Hard. 

aa. Ad cedem Fortuncs luijusq^e 
diei.Hoc est, uniuscujusque diei : 
decima IJrhis regione haec fuit. — 
Postremis verbis duobus careut li- 
bri editi. In Heg. a aliisque, hujus^ 
ce diei : quae verba Pintianus quum 
spuria crederet, ad cedem Nortice 
Etruscce dece conjiciebat. Lepide 
sane. Retinenda iila , hujusce diei, 
Turnebus censebat, Adv. XVIy i a ; 
Leopardus item in Emend. Grono- 
vius in Nott. aliique, eo Plutarchi 
loco permoti, in Mario, pag. 4>o , 
quo Catulas aedem vovisse in bello 
Cimbricp dicitur « Fortunae illius 
diei , >» xa6i jp(i>aEv ttjv tu^v}v t-^; i^jis- 
pa; ^xsivTi^. At vera scriptura est, 
hujusque diei; sic enim Romani di- 
xerunt , Fortunam huju^ue diei , pro 
uniuscujusque. In kalendario vetere 
apud Gruterum , pag. i a 4 • fobv. 
HvivsQVE. DiEi. Ncque hic modp^ 
sed apud TuUium restituenda vox 
ea est,deLegib. II ^ pag. 33 S, at 
ejus verba aperte declarant^ qnum 
ait : « Recte etiam Spes a Calatino 
consecrata est , Fortanaqne , vel 
hujusque diei ( volgo hujusce legi- 



172 C. PLINII NAT. HIST. 

Gatulus in eadem aede posuit palliata : et alterum c 
sicon'^ nudum : primusque artem*"^ toreuticen aper 
atque demonstrasse merito judicatur. 

Polycletus'^ Sicyonius Ageladae discipulus, Diad 
num fecit molliter juvenem*^ centum talentis nol 



tar )y nam valet ad omnes dies ; 
vel RespicienSy ad opem feren- 
dam : tel Fors , etc. » Omnium 
enlm dierum, nedum unius, sea 
certe alicujus , sive hujus aut illius 
diei Fortunam hujusmodi appella- 
tione signari Cicero liquido de- 
monstrat , propter eam , quam ad- 
jungit rationem : « Naro valet in 
omnes dies. » Qu» ratio non con- 
starety si ad unum aliquem diem 
ejus numinis potestas arctaretur, 
et tam angustis limitibns circum- 
scriberetnr. Sane hanc vim vocis 
ejus esse f hujusque ^ ut unluscujusque 
significet, docuit dudum Marius 
Victorinus Afer, de Orthographia, 
cujus verba recitare operae pretium 
fuerit : « Kt hujusce , et hujusque 
recte scribuntur, sed suo loco utra- 
que. Nam ab hocce fit hujusce. 
Hujusque autem aliud significat, 
id est , uniuscujusque. » Apud 
P. Victorem , in descriptione Ur- 
bis, regione decima, legirous , 
vicvs cLivsQVE DiBi , haud dubie 
pro vicvs HYivsQVB DiBi. Nam 
coroplures urbis Roroie vicos a fi- 
nitimis Fortunae templis noroen 
traxi^e ex P. Victore liquet. Sic 
Fortunas Obsequentis vicum in pri- 
ma regioue statuit : Respicientis , 
in decima , aliosque alibi : hunc- 
que ipsum locum Onuphrius sic 
edidit, ex MSS. vicvs. mvivsqvb 
DiBi. poRT. AED. Qus postrcma 
rerba aedem Fortun» significant. 



Multa ex his delibavit an 
Brisson. de Form. I, pag. 
inscriptionibus tamen iutei 
ut apud Reinesium, p. 898 : 
STiTBs. UVIV8CB X.OCI pro k 
loci legimns. Habo. 

a3. Coiossicon. Ita MSS. 
idero esse quud colossetun. 

a4- Primtuque artem toi 
aperuisse. Consummata pe 
que jam artis rationem moii 
intelligei qua priuA erat in 
tantum et rudis : nam Ana 
qui Olympiade x.xxii p 
hoc est, ante Phidiam anii 
90, TopiuTtx^n; meminit, £ 
sibi postulat a Vulcano po< 
in quo nec arma sint» ne< 
caelata , sed vitibus uvae ii 
etc. H. — Artem toreuticen 1 
se , etc. Ars toreutice , /'«r/ 
relief. Jam fuerat et mnh 
Phidiam toreutice; at eam 
sitiore arte aperuit et demoi 
Phidias. Sic roulti exstiterai 
ptores , et tamen sculptnra 
aperuit et demonstravit 1 
Angelus. Bbot. 

a5. Poljfcletus. ITcX^xXtm 
sanise » caeterisque. Habd. 

a6. Diadumenum fecit mol 
venem. Mitratum , vittatum « 
tum intelligit, quales fuera 
sarum nobiles, a7;b tou ^i 
nfiv >c£9a>.T)v |iLiTpa. Quidam 
Diademumenon , id est , diad 
sive regio capitis insigni oi 



LIBER XXXIV. 173 

dem et Dorypliorum viriliter puerum. Fecit et 
lona artifices vocant '^, lineamenta artis ex eo pe- 
elut a lege quadam : solusque hominum artem 
se , artis opere judicatur. Fecit et distringentem *% 
Q talo incessentem ^" : duosque pueros , item talis 
dentes, qui vocantur Astragalizontes^' : et sunt 
mperatoris atrio : quo opere nullum absolutius 
judicant. Item Mercurium, qui fuit Lysimachiae: 
(1^% qui Romae : Alexetera arma sumentem: 



aatem regis Persarum 
• faeranty hastati stipa- 
•atellites, quos Dario 
lefaisseCartius tradidit, 
im muliebriter yestitos, 
^ quam armis conspi- 

— Diadumenum. Ata- 
dlAdemate redimitum , 

vittatum, molliterque 
Dt alteram e contrario 
piasi hastatum militem , 
le se viriliter. Aopu^G- 
t Herodian. V, oO; ^y) 
U( xoXcOvty prsetoriani 

nomen satellitio regis 
oit. Doryphori a Poly* 
leminit Cicero in Bruto, 

AD. 

ttni taUntis nob, MonetSB 
•c sunt 4^6,876. Kd. 
f et quem canona artifices 
•c est , simulacrum ad 
omnes normamque ex- 
ratum. Kavuv Grzcis 
uorma dicitur. De hoc 
' lepidum est Polycleti 
pad iElian. Var. Hist. 

ABD. 

t et distringentem. MSS. 

.* hoc est , strigili sese 

defricanteni , sudorem- 

iesdetergentem. Arc^uo- 



lAtvov Gr«ci appellant , at dicetar 
inferios. Habd. — Brot. ex MSS. 
Regg. a et 3, destringentem. £d. 

30. Inctssentem. ProTOcaotem ad 
ludum. Uabd. 

3 1 . Astragalizontes, Ab dl^aya- 
XiCtiv , talis ludere. H. — Aglaen et 
Hilseran ita ludentes videre est ia 
pictoris Herculanensibus , Pitture 
anticlw d^Ercolano, tom. I,tab. i. 
Brot. 

3a. Herculem. Meminit hajussi« 
gni Cic. de Orat. II, pag. 3 60. H. 

33. AUxetera. Adjutorem, de- 
fensorem , propulsatorem injuria , 
cujus conatum in armis capiendis 
tahula exprimit. In lihris omnihus 
ad hunc diem Yolgatis legitor, 
■ Herculem qui Romse Antseum a 
terra sustinentem , > interpolalione 
digna plagis. In MSS. Reg. a csb- 
terisque codd. ■ Herculcm qui Ro- 
mje ha caetera arma sumentem. » 
Quihus e Tcrhis Pintianus eliciebat, 
«Qui Romae, in excetram arma su- 
mentem : » excetra hydram bigni* 
fieari notum esse simul admone- 
hat. Grouovius , ■ ab Otrera arma 
sumenteni. > Parum amho feliciter. 
Plane euim tertium quoddam nauc 
simulacrum inteUigitur, ab iis di- 
versum quorum prios Lytimachise, 



B 



174 C. PLINII NAT. HIST. 

Artemotia ^\ qui Peripboretos appellatus est Hio c 
masse banc scientiam judicatur, et torieuticen ^^ 
disse, ut Pbidias aperuisse. Proprium ejusdein, 
crure insisterentsigna^^^excogitasse: quadrata^^ ts 
esse tradit Yarro, et paene ad unum exeniplum. 
Myron^m^^ Eleutheris natum, et ipsum Agelad 
pulum, bucula^^ maxime nobilitavit, celebratis ^ 



alternm Rom» fuit : quam belle 
enim in eo Verbo , ^ui Roma, desi- 
nit oratio, quo membro priori 
posterius exacte opponitur? De- 
inde ad alia dno signa, transilit, 
qnaB/Grecis, ut solet, verbis ef- 
fert : sic enim prius d^pocyaXtCovTi; 
et ^to^cOfiuevo; , et ^opuf opoc » et mox 
irtptfopiQTOc appellatur. AXt^riTTip au- 
tem quid sit, qui graecos fontes vel 
leviter degustarunt | sciunt : et nos 
supra diximus. Habd. 

34* Artemona, Ilept^o^piiToc Arte- 
moni , artifici {jLYixavtxw egregio , 
cognomen haesit, qnod claudus 
esset, et ad opera lectica deferre- 
tur. Sic Ephorus apud Plutarchum 
iD Pericle, pag. 167. Ueraclides 
contra Ponticus ex Anacreonte re- 
fert ihidem virum mollem hunc 
fuisse , meticulosum , domi fere 
residem, cujns supra caput, ne 
quid superne decideriet , servi duo 
clypeum seneum tencrent : lectulo 
pensili circumferri sulitum : inde 
•7;6ptfo'pY)TCv nuncupatum. Uabd. 

35. Et toreuticen. Artem quae 
sculpturn latine, et caelatura dici- 
tur. Hard. 

36. Ut unocrure insisterent signa. 
Tale signura aeneum vi.<um mihi. 
Ea tota ratio consistit in lineae per- 
pendicularis inventione. Dal. 

37. Quadrata tamen ea. Tum pla- 
cehat magis setatis virilis rohur, 



qnam jnventSD elegantia : 
drata illa corpora. Tale a 
pus laudat Celsus, H, i : 
autem habilissimum qi 
est » neque graciie , nequc 
etc. » BaoT. 

38. Mjrronem, De qo 
est initio hujns capitis. Ui 
theris Boeotiae oppido, 4 
sium tamen idem ciritatc 
unde et Atheuiensis semj 
sania appellatur, ut Eliac 
pag. 345. Commigrassc 
Eleutheris cives omnes i 
que receptos. Habo. 

39. Bueula, Ovid. de I 
Eleg. I, V. 34 : « Ut sin 
vacca Myronis opus. » In 
ronis huculam epigramn 
diversorum poetarum ] 
elegantias ac leporis , fe 
dragena reperies in Anthc 
4. Latina undecim apud . 
ab Epigr. lvii ad lxv 
quod ibi est ordine prim 
hic referre ob elegantia 
cula sum,cxlo genitoris 
ronis iErea : nec factam 
sed genitam. Sic me tat 
sic proxima bucnla mug 
tulus sitiens ubera no 
Miraris , quod fallo greg* 
ipse magister, Inter pas 
numerare solet.» Vide et 
tzen, Chil. VIII, Hisf. 19 



LIBER XXXIV. 155 

[uando alieno plerique ingenio roagis, c{uani suo, 
Bintur. Fecit et canem^", et discobolon^', et Per- 
Pristas^, et Satjrum^^ admirantem tibias, et 



ea cateris omnibus lu- 
[yronis baculam V. Cl. 
ni non homines modo 
I fefellisse Myronera, 
lem quoque ipsam , ce* 
ileganti disticho : Ti^v 
irOTt iropTtv i^ouaa Mu- 
rumiatv , t^ttv U9.yii^*$ 

m. 

ii eanem. Opere nempe 
Milem et Leucon e mar- 
le perhihetur, a Mace- 
LnUiol.VI, ep. a : Tbv 
inr^^ xfoiTtp^; imt^pkova 
|i)v Atuxeov , av6tT0 ^' 
LXxt|UVY)( ^* oux tupt Tt 
; ^' i^' cfi.otviv Rix6vay 
(ftSTt fatvcfJL^vTv, KXotov 
{Xfti, X^^Ycov Atuxttvft Ki- 
rvi Xdti ^atvttv* iriiOt ysp 
I Indfigare canem soli- 
omne feranim Effinxit 
idicat Xlcimenes. Vidit 
*B vitio culpaque caren- 
n cunctas corpore ferre 
ela tenens queis colla 
dic age, Leucon, Cnr- 
trans nam tua jussa ma- 

discobolon. At^xc^c^Xov , 
i discum jacil, quie sta- 
ipressit nixum, et cona- 
lis discum jacere mo- 
int. II, i3, png. 145 : 
I distortum , et elnbora- 

est ille discobolos My- 
ttis tamen ut [)arum re- 
rbbet opus, nonne ab 
krtis abfuei-it ? eic. n H. 
Penea. De bujus Myro- 



nis opere Pausan. in Attic. I, p. 41; 
Perseo scilicet, cnm MedusaB ca- 
pite. Uakd. 

43. Et Pristas, npi^sty inqnit 
PoIIuXy ToptitCy qni serra aliquid 
secant , scinduntque , des seieurs de 
Ihhs. Habd. 

44* ^' Satjrum, Argumentnm 
hujus tabul» , Minerra, quiB qtinm 
inflaret tibias , conspecta in Msan- 
dro amne oris deformitate, abje* 
ctas fregit. IUas antem admirabun- 
dns Satyrus Marsyas excepit, et 
inflare didicit. Oyid. Faator.VI, 
T. 697, obi Minerva sic loquitnr : 
« Prima terebrato per rara forami- 
na buxo, Ut daret, efTeci, tibia longa 
sonos. Vox placuit : liquidis faciem 
referentibus nndis, Vidi tirgineas 
intumuisse genas. Ars mihi non 
tanti est : valeas , mea tibia , dixi : 
Excipit abjectam cespite ripa sno. 
Inventam Satyrns primum mira- 
tur ; at usnm Nescit , et inflatam 
sentit habere aonnm , etc. » Satyri 
in ea tabella efOgiem describit ele- 
gans%pigraihma in Antholbgia ^Tm" 
ca, IV, I a : AyaOtou 2xoXa?txcO , tic 
tixova SaTupou Trpb; t^ dcxc^ tov aiiXiv 
fxovTo;, xat caafftp axpcft)pitvcu. Au- 
70p.aTCi>;« ZaTuptaxt , ^o'va^ Ttoc ^ty^ov 
iotX}.tt;H ii ivapaxXiva; cuxc ^yet xa- 
XafjLu; Oc ^i Yt').»^ akyxatv t<jwc ^* 
av fOty^aTO fiuOcv, AXX' diro Ttptrcd- 
X^C tiy^tTo XinOt^ovt. Oi yap XYipbc 
tpu}UV' ixcAv ^' i^aral^iTO atyViv, 0U[a^v 
5Xov Tpt<{/ac -jnfiXTi^^oc iafOX'^. Gro- 
tius interpres : « Agatbifle schola- 
stici, de imagme Satyri tibiam auri 
admoventis, relnt anscaltabundi : 



176 C. PLINII NAT. HIST. 

Minervam : Delphicos pentathlos^^ pancratiastas : H 

lemetiam , qui est apud circum maximum^^ inaedePo: 

Magni. Fecisse etcicadaemonumentum^^ac locustae c 

9 nibus suis Erinna significat^^. Fecit et Apollinem, i 



Sola tua an per se lotos, Satyrisce , 
aonabit ? Nam car apposita est au- 
ribus illa tuis? Ecce silet ridens. 
Loqaerctur, credo .* voluptas Ecce 
est tanta, sui non sit ut ipse me- 
mor. Eloquium nec cera negat: 
sed non yacat illi Tibia dum sensus 
distinet, usque,loqui. » H^bd. 

45. Deipkicos pentathlos, Qui 
Delpbis omni certaminum genere 
▼alerent. ntvraOXouc Gr«ci vocanty 
Latini quinquertioues, qui in ludo 
artes gymnasticas quinque exerce- 
rent. Constabat autem ir^vTaOXov, 
sive quinquertium illud , cursu , 
saltn, disoo , jaculo , lucta. Simoni* 
des in Antbolog. Epigr. I , cap. i : 
laOfAia xat TluSct Aic^cav 6 4>iXci>vo; 
Wkm. XXf^a, no^ciiKiiviv, (^taxov, dbcov« 
Ta, iroD.Tiv. «Victorem Delpbis Dio- 
phonta Philonis, et Isthmo Di- 
scus habet, saltus, lucta,pedes, 
jaculum. » lidem , quum se penta- 
thio obtulissent, si pancratio qno- 
que» quod in gravibus agoni- 
bus numerari solet, decertarent, 
pancratiasts vocabantur, irayxpa- 
Tta^ai , hoc est , qui manibus , 
pedibusquet quasi omni ope,om- 
nibusque , ut dicitur ungulis, con- 
nixi certabant, rat; x^P*'^^ ^^^ ^^^ 
"jroai icuxTop.axouvrt;. Fecit porro 
Myron et cursorem in Piseo cer- 
tamine, in quo ars velociornatura 
intelligitur, ut festivum colligit 
epigramma, in Antliol. IV, a. 11. 

46. HercuUm,,. qui est apud circum 
maximum^ etc. P.Victor, iii descri- 
ptione urbis Roins, regione unde- 



' cima : ■ Circus maximns... 1 
les oHvarius... .£des Pom 
Tulhus sub init. lib. IV in Vi 
meminitbujus simnlacri: «^^ 
ut ad illud sacrarinm redea 
gnum erat hoc quod dico , C 
nis e marmore : ex altera 
Hercules egregie factas ex c 
dicebatur esse Myronia, atc 
et certe ita est. » Habd. 

47. Fedsse ei cicadeB ma 
tum, Aut ipsam ErinnsD < 
est, aut ei certe simile, qi 
eoipso monamento,Anyt« i 
ab aliis Leonidac adscribitor 
Gr. III , 1 4 : AvuTVic , ol ^k 
^ou, tt; oxpi^a. Axpi^i tS xai 
pav ay)(^o'vt xat ^puoxoiTa T^n 
vcv TUfA^ov freu^t Mup», n< 
^a^aaa xo'pa ^axpu* ^aaot yoi 
Ilaiyvt' 6 ^uantt^; «x*^*'x*^ 
Interprete Grotio : « AnytK 
ut alii , LeonidsB : Lcta cici 
mis, locustaque ruris aedon 
vobis tumulum ponit utriqui 
Tristitiam fletu virgo testata 
illi Mors pariter iusus abstu 
duos. » Quod quidem carm 
bitationem injicit hand . 
num de Myrone puella va 
caute acccperit, quod de 1) 
statuario intelligi oportait. 

48. Erinna signijieai, Tei 
ut alii volunt, Lesbia vates 
pho squulis. Meminere isti 
stathius , in navium catal 
Stubaeus, Serm.vii, de Fortil 
Propertius, II, el. 3 : « Ca 
que Krinnes uon putat «qut 



LIBER XXXIV. 177 

iTiro Antonio sublatum restituit Ephesiis Divus 
us, admonitus in quiete. Primushic multiph'casse 
:em videlur, numerosior in arte ^', quam Polycletus, 
mmetria dihgentior : et ipse tamen corporum tenus 
s, animt sensus non expressisse; capillum quoque 
?m non emendatius fecisse , quam rudis antiqiiitas 
&set. 

t eum Pythagoras "" Rheginus ex Italia, pancra- xo 
Delphis posito. Eumdem vicit et Leontinus^\ qui 



rinn» Ode graca , iii laa- 
8 Rom» , apud Stobaeum, 
Fortit. In ipsam Eriunam 
Rrelegans, Anthol. I, 67, 
iaSiov Aptwri; rc^i xviptov 
icpbvf kiX* ^Gv ix Mcuaicdv 
t {ItXlTl. Ol ^t TpiT)xcatct 
iXOi, 1^01 OfAT.f«», Tt!; xai 
; ivvesxat^fxircu;. H xat 
l-rTi , fJLYiTpb; f oou, vi xai f^' 
iiy Mcuviwv XttTpi; j^aiTTO- 

;f A» ^* ApiVVr; ^(T90V p.l>.f f (7- 

i>v, Hptvva 2airfC'j; Tovacv 
ici;. ■ Lcsbidis Krinnx uon 
lole, 8ed omni Pieridum 
lalcia mella favns : Haud 
intamqnnm versibus:equat 
D , Annos nata decem vir- 
rqae novem. Nec tamen 
|uaB poscunt otia MusaB, 
My aut telse, matre pre- 
labant. Si cupis, Erinnam 
:estadine vincat : Dum ta- 
inas cednt iu hexametris.» 
lura in eam vide, Authol. 
Hahd. 

umerosior in artf. In exco- 
quae ad variandam artcm 
, ingeniosior , solertior- 
plurium potius statuarum 
AAD. — MulHplieasse va- 
etc. Varietas , nobis quo- 



que dicta , ia vmrieU, H»c egregie 
dicta a Plinio; et artis incrementa 
optime illustrant. Modo vidimas 
omnia Polycletum paene ad unam 
exemplum feciste. Nunc Myron 
varietitem multiplicat. Hsdc omnia 
miscet, tarbaty et corrumpit Cl. 
F.iLCoirBT, qui, quod semel mo- 
nuisse satis sit, ioiquissima et in- 
digua artifice censnra hos Plinii li- 
bros perstrinxit. Bhot. 

5o. Pjfthagoras, IIudaYopa; i*T(jyIvo; 
Pausania quoque Eliac. post.YI, 
p. 35oy a pliilosopho ejus nominis, 
et patria , et SDtate, et arte divenis- 
simus. Hard. 

5i. Pancratiaste. Quie vis hnic 
voci sabsit, paalo ante diximas. 
Fuit hic, ni fallit conjectura, Ea- 
thymus Locrus , qui Olymp. jlxxvi 
pugilatu vicit : de quo dictum est 
VII, 48' Hujus enim statuam a 
Pythagora Rhegiuo positam, an- 
ctor est Pausanias I. c. H.iao. 

53. Leontinus. Pythagoras sci- 
licet alter, Leontinis Sicilic oppido 
oriuiidus. Prius Leontius legebatary 
quo nomine statuarius apud scri- 
ptores csBteros nemo occarrit. Et 
vero de Pythagora altero •ermo- 
nem esse hoc loco , tam ipsa per se 
oratio prodit , tam maxime Paasan. 



178 C. PILNII NAT. HIST. 

fecit stadiodromon ^^ Astylon, qui Olympiae ost< 
et Libyn puerum ^^ tenentem tabellam , eodem lo 
mala ferentem nudum. Syracusis autem claudicai 
cujus kulceris dolorem sentire etiam spectantes v 
Item Apollinem, serpentemqueejus sagittis confici 
rccdum qui Dicaeus ^appellatus est, quoniam quu 
bae ab Aiexandro caperentur, aurum a fugienU 
tum , sinu ejus celatum esset. Hic primus nervos ( 
expressit, capillumque diligentius. 



Eliac. post. VI, pag. 366, nbi 
Astyli Crotoniatas stataam, qu» 
LeoBtino dudc adscribitnr, opus 
esse Pytbagorae adrooDet,quanquain 
ille cujas fuerit , non indicat. Sed 
quum alterins , quum Rhegini esse 
vel ex Plinio perspicuum sit : esse 
autem Pythagora Pausanias vcrhis 
conceptis significet, quin Leontini 
sit, minime jam dubium e%\, Tres 
igitur eo nomine statuarii fuere, 
Rheginus , Leontinus , Samius : 
quod Plinius ipsp dcclarat, mox 
snhjungens : « Fuit et alius Pytha- 
goras Samius...Hic supradicto facie 
qiioque indiscreta similisfuisso tra- 
ditur. Rlipgini autem discipulus... 
Sostratus. » Quihus verbis Pytha- 
goram tergcminum aperte signat : 
Samium, mox altcruni supradictum, 
cui similis Samius fuisse perhihca- 
tur : postremum, Rheginuni. H. 

53. Stadiadromon, STa^ic^pou.cv , 
qui in stadiocursucertat. DeAstylo 
Crotoniata cursore , Plato de Le- 
gih. Vni, aliique. Ter is 6Xuf4.7tie» 

VIXYIC fuit. H.VRD. 

54* Liltyn pueium. Quuni puer 
hicappelletur, miror Dalecanipium 
cxistimasse Mneseam Cyrenaeum 
intelligi , cujus cslatam e£Ggiem a 
Pytfaagora Rhegino Pausanias pro- 



didit, Elliac. post. VI, ] 
quum vir ille dicatur, et 
cinctus armatura. H^bd. 

55. Eodem hco, Olym 
licct, in Klide. Hard. 

56. Claudlcantem . I 
etiam claudicationem Vi 
pressit. Valer. Maxim. 1 
cap. 1 1. Hari). 

57. Qui Dicarus appe 
Aixaic; , justus : quod pec 
sinuni ejus statu» conditai 
en firJe stTvassct. Similen 
storiam vide apud Athei 
pag. 19. Revocat id in f 
Xenocrati.<t epigramma le 
Aulhol. IV, tit. la, de 
ligneo nurum asscrvanti 
SuXtvrp 71; iivndy^iTQ , xai 
Etra uiv acipa; , y^afxa^tc 
<^ aT;b '/,pu<To; Eppcuaev x< 
ifS^i; 77cpe iziD.OLX.\, xep (^c;. 
rium ex ligno vir adit p 
nisi lignum Ille erat : in 
roagna dejicit : aurum I 
fracto. Dat seepe injuria I 

58. Aurum, Profugien 
quidaui , in sinum ejus stJ 
ditam , celatamque pecui 
dieus iutegram intactam< 
rit. Hard. 



LIBEll XXXIV. 179 

t aliusPjrthagoras^' Samius, initio pictor, cujus n 
aedem Fortunae hujusque diei ° septem nuda , et 
jm, laudata sunt. Hic supradicto ' facie quoque 
si similis fuisse traditur : Rhegini autem discipulus 
iororis fuisse Sostratus^\ 

lum Sicyonium^% Duris^^ negat, Tullius fuisse 19 
maflfirmat, sed primo aerarium fabrum, audendi 
CGcpisse pictoris Eupompi responso. Eum enim 
tum, quem sequeretur antecedentium, dixisse 
ata hominum multitudine, naturam ipsam imi- 
!sse, non artificem. Plurima ex omnibus signa z3 
diximus , fecundissimae artis, inter quaedistrin- 
se, quem Marcus Agrippa ante thermas^^ suas 
nire gratum Tiherio principi : qui non quivit 
e sibi in eo, quanquam imperiosus sui inter 
icipatus, transtulitque in cubiculum, alio ibi signo 
» : quum quidern tanta popuH romani contuma- 
ut magnis tlieatri clamoribus reponi Apoxyonie- 
^verit, princopsque, quanquam adaniatum, re- 

et aiius Pythagoras. De ejus patriam omnes agnoscuot. 

Q vita PythagorsyVIII, Tzetzes in primis Chil. viiry hist. 

Lat aX>.cv avopiavT077Cibv aoo, |>ag. 4^7* Habd. 

are Dalccanipio cave 64> Duris, Duris negat faisse 

contra omnium cxem- discipulum cujuspiam : sed a se 

em \ coiitra scriptoris ipso ait didicisse : Tullius contra 

Pausania Parinm pro afHrmat. Hard. 

lipossecredit, quoniam 65. Diximus, Supra cap. 17. H. 

Parii pictoris apud 66. Z)«/r//i^c/ir^/ii. Strigili sefri- 

lo in Bocoticis. Hahd. cantem, in lialneo, ut supra dixi- 

•que Jiei. De hac voce mus , airo^uof^evov. H. — Brot. ut 

imus, hoc ipso capite. supra, dcstringentem, Hahd. 

Gron. et Al. hujusce 6 y. j4nte tfiermas. ApndP.Yictfy' 

rem, Thermae Agrifjpoi^ regione 

supradicto, Pythagoras Urhis nona. Hard. 

ARD. 68. Quanquam imperiosus , etc. 

2ius. De quo supra. H. Vide Tranquillum in Tiberio, cap. 

pum Sicyonium. Hauc xxvi sqq. Hard. 



i8o C. PLINII NAT. HIST. 

e4 posuerit. Nobilitatur Lysippus et temulenta tibicma, eS 
cantbus ac venatione. In primis vero quadriga cum Sole*" 
Bhodiorum. Fecit et Alexandrum^° Magnum multis ope— 
ribus, a pueritia ejus orsus. Quam statuam inaurari jussi^ 
Nero princeps , delectatus admodum iila. Dein quum pre-- 
tio perisset gratia^' artis, detractum est aurum : pretio — 
siorque talis ex.istimatur, etiam cicatricibus operis atque 
concisuris^\ in quibus aurum haeserat, remanentibus. 

[5 Idem fecit Hepheestionem Alexandri Magni amicum'^^ 
quem quidam Polycleto adscribunt, quum is centum prope 
annis^ ante fuerit. Idem Alexandri venationem, quae 
Delphis sacrata est : AthenisSatyrorum turmara ^^ : Alezan ^ 



69. Qumdriga cum Soie Bhodio^ 
rum. Qualis in nuniinis Bliodiorum 
exprimitur, capite radiato. De hoc 
Solis curfu , vide Dionem Clirj- 
MMt. or. Rhod. Hahu. 

70. Fecit «i AUxandrum, Horat. 
lib. II, Epist. ad August. « Edicto 
vetuit ne quis se prater Apetlem 
Pingeret, aut alius Lysippo duce- 
ret aera Fortis Alexaudri yultum 
simulantia. » Dal. — Fecit. Arche- 
laus in Anthol. IV. 8 : To/piav AXi- 
^av^pcu xal oXav affijjLa^aTO [JLopfav 
Auaiffwo; • tiv' c^i xaXxb; ixn ^uva- 
p.iv ; A^^aaovTi ^' loixiv 6 x^Xxeoc, i^ 
Aia Xiuaauv , Fav uw' itioi TiSijxai, 
Ziu, ai) ^' O/.uairov ixi. « itquat 
Alexandri vuhumque, animumque 
ferocem L\sippus : tantum posse 
quis sera putet ? /Ereus iste Jovem 
spectans clamarc videtur : Subdo 
milii terras : tu ^ pater, astra tene.» 

Haro. 

7 I . Dein quum pretio perisset gra^ 
tia. Quum esset ea statua facta pre- 
tiosior auro addito, vilior perito- 
rum judicio habita postea est. H. 

71. Coneisuris. Gronov. et Al. 



ante Hard. dant eonseUsuns, Er» 

73. /Hexandri Magmi umu 
VidcVal. Max. IV, 7, p. s35. 
74* ^ffttni is cenium propa ( 
mj, etc. Scilicet PolycieliUf 
Olympiade flomit uzxviii; H 
phaeslion cum AlexaQdro Olyi 
piad. cxiv. Hard. 

75. Atiienis Satyrum : turmawm 
Aicxandriy in qua amicorum ejm 
imugines , etc. Sic totidero ipi- 
cihus syllabisqup, Reg. a, Colb. 3, 
Pintiaiii codex , aliiqoe fortaisif. 
Scd interpolati. In cetcris enim me- 
Horis notsB codicibus MSS. qoalif 
pst Reg. n. 47^3 , et in libni 
omnibus editis, nullo excepto,le* 
gitur : « Athenis, Satyrorum tor- 
mam : Alexandrura amicumnqae 
ejus imagines, etc. > Et vetna ia- 
terpres Italus, Chr. Landini, id> 
no 147^* s>c vertit optime :• b 
Athene fecie una torma di Satiri : 
et statue iV Alexandro et di m 
amici molto simili dalloro. ■ Tar- 
mara hic interpolatores intelligi 
voluere, de qua Velleius, I,p.5: 
• Hic est , inquit , Q. MeteJlni Ma- 



LIBER XXXIV. 



181 



imicorumque ejus imagines summa omDium simili- 
' ezpressit. Has Metellus^^ Macedonia subacta 
it Boraam. Fccit et quadrigas multorum generum. 
iae arti plurimum traditur contulisse, capilium ex- 
io"^, capita minora faciendo, quam antiqui : cor- 



s, qoi porticos, qum fuere 
Ub duabus edibus siue 
ne positift , qu« duqc Octa- 
cibns ambiuntur, fecerat : 
lanc tarmam statuarum 
m , quz frontem adium 

hodieque maximum or- 
n ejus loci ex Macedonia 
lujus turms hauc causam 

: Magnum Alexundrum 
ie a Lysippo , singulari ta- 
:tore operum, ut eoium 
, qui ex ipsius turraa ad 
Q flumen ceciderant , ex- 
militudine figurarum , fa- 
:uas, et ipsius quoque iis 
eret. > Quinque et viginti 
acedones, qui iu primo 
loflictu cecidcrint, quorum 
tnsB a Lysippo fictae cum 
exandri simuJacro , auctor 
iDus de Exped. Alex. I, 
Interpolavere hunc locum 
liti, quibus displicuit dici 
ie satyris, qui sunt certe 
pedestres. Perinde quasi 
tunisi de equitibus latine 
Ac prnter boc Plinii testi- 
, Tulgatus Interpres ve> 
stamenti, vetus idemque 

(nostro quldem judicio) 
B auctor, si verborum spe- 
oprietas, de pedilibus per- 
mas et turmam dixit , ut 
XXm , 8 , el alibi. H. — 

MSS. Hegg. et editione 

, y^thenis saty rtim. Turmam 

H in qua amiconim tjus , etc. 



Et sic scribendum jampridem du- 
cuerat Pintianus ex vet. cod. Ed. 

76. Alexandritm. Turmam sta- 
tuarum equestrinm quinque scilicet 
ac viginti equitnm , qui ex Alexan- 
dri turma ad Grauicum flomen ce- 
ciderant, hic quidam volnere iptel- 
ligi, de qua Velleius, I, cap. 11, 
et Arrianus« de Exped. Alex. I, 
]t. 47> Cf. notam superiorem. H. 

77. Summa omnium similiiudiM. 
Propert. III , 8 : « Gloria Lysippu 
est animosa efYingere signa. » H. 

78. Metellus, Qui Macedonia do- 
mita, ann. Urb. 606, Macedonici 
nomen inde tulit. Hard. 

79. CapiUum exprimendo, Expres- 
sit autem feliciter iu primis in 
Occasionis simulacro , quod finiit 
ille, ut Posidippus refert in An- 
thol. IV, 14» non ineleganti epi- 
grammate : Tic, iro6ev h irXacxc; 
2ixuuvioc. Ouvcf&a ^it tic» Auanvxo;* 
ei) ^t , Tic ; xaipoc h irav^aiAaTMp. 
TiiTTi ^' ii:' axpa pt£r«xac; dul Tpo- 
Xa»' T( ^k Topeou; no99iv f^ttc «^tfUitc; 
tirra(&* uin)vt[ito;. Xttpl ^t ^t^Tipf 
Ti 9^ptte (upo'v; dv^paat ^iiY(&a D; 
dixf&^; waavic 6^uTtpoc TtXi6w. H ^t 
xo'pLY), Ti xaT* i^vt\ uiravTidaavTt Xa- 
6ta6ai. NVi Ata Td(offt6tv irpo; Tt 
faXoxpd irtXit; Tov ydp d7ra( ittd- 
voiat irap%6piSavTd {&t iroaaiv, OC rtc 
t6* ifAttpuv ^pd^tTAi t£o7r(6tv. TcTov h 
TtyvtTD; (At ^ttirXaatv tivtxtv &(U«tv 
Etivt , xai iv 9rpo6upotc 6fUt ^i^aaxo- 
Xiav. « Tu qui es , hic qui stas ? 
Occasio. Quis tibi fictor? Lysip- 

,«j3 



i82 C. PLINII NAT. HIST. 

pora graciliora, siccioraque, per qnae proceritas sigiumiin 
i6 major videretur. Non habet latinum nomen symmetria'*, 
quam diligentissime custodivit, nova intactaque ratione 
quadratas veterum staturas permutando : vulgoque dice- 
bat, ab illis factos, quales essent ', homines: a se, quales 
viderentur esse. Propriae hujus videntur esse argutiae^ 
operum, custodit» in minimis quoque rebus. 

Filios et discipulos reliquit laudatos artifices, Dahip- 
pum "^, et Bedam ^^, sed ante omnes Euthycratem : quan- 
quam is constantiam patris potius aemulatus , quam ele- 
gantiam, austcro maluit genere, quam jucundo placere. 
Itaque optime expressit Herculem Delphis, et Alexan» 



'7 



ptu. Cajas? De Sicyone satus. Ni- 
tere cor pedibus suinmis? Amo 
cnrrere. Penna Cur pedibus? 
Venti torbine rapta volo. In Hextra 
cnr istanotacula?Monstrat acutam 
H0C esse et ferro me magis et cha- 
lybe. Cnr in fronte coma est ? Ap- 
prendar nt obvia. Sed cur Omnis 
abest glabro crinis ab occipite? 
Nempe quod eripui quum me semel 
alite cursn , Nemo erit elapsam qui 
rcTocare qaeat. Uanc operam fictor 
propter tos sumpsernt, liospes,Pro 
monito starem sem[)er ut aDte ff>- 
res. • Hard. 

80. Non habet latinum nomen sym- 
metria. Non est igitur visa Pliiiio 
digna latino ore vox , commensus , 
qua voce grfleci fere vocaliuli ouu- 
p.iTptac ratione servata , Vitruvius 
haud semel utitur : in primis III, 
I : • Ut etiam in operuni perfeclio- 
nibns, singulorum merobrorum ad 
universam figur» specicni liahpat 
conimensus exactionem. » Neque 
geminum illud v(*rbum arrisit , 
qurid , iit symmetriam signifirarel , 
Piinius aliter adiiihuit, H, S« con- 




gruentia «qualittsqne : « Etenim 
si avulsum statusD caput» inqait, 
membrum aliqnod inspiceret, 
tu quidem ex illo poases congmea- 
tiam aequalitatemqnedepreheiMli 
posses tamen judicare an id ipmi 
satis elegans esset. » Noi 
nem et correspondenilam dicimus. H. 
— Non habet L nomen. Bene Plio. 
nec cnim commensiu , aot eomi 
/atiOf eamdem vim habent. Bbot. 

8 r . Quates etsent^ etc. Yide qni 
de gratia) pictura dicturi sunias^ 
XXXV, 36. Hard. 

8a. Argutite. Elegantia opemm. 
Ipse mox de Euthycrate Lysippv 
filio : « Quanquam is constantian» 
patris potius semulatus^ qnam ele^ 
gantiam, etc. » Habd. 

83. Dahippum. Non Lahippamj 
ut supra monuimus. H. — Brot. nt 
supra , exMSS. Aegg. etedit. prin- 
cipe , /Atfuppum. Ki>. 

84- Kf liedam. Alter a Vitruvio 
iicdas Byznntius in statuarioniu» 
quoqiie iiisignium alho |)onitur, in 
prief. lih. III, p;ig. 3^. De Kuthy* 
rrute siipcrius diximus. Hard. 



LIBEB XXXIV. i83 

ispin venatorem , et Thespiadas ^^: prslium eque- 
ilacrum Trophonii ad oraculum : quadrigas 
nplures :equum cum (iscinis^^ : canes venantium. 
)orro discipulus fuit Tisicrates , et ipse Sicyo- i8 
Lysippi seclae propior, ut vix discernantur com- 
i : ceu senex Thebanus , Demelrius rex ^, Peu- 
sxandri Magni servator, dignus tanta gloria^'. 



tdas. Musas novem a 
)ti« oppido, ubi in pri- 
r, sic appellatas. The* 
ipud Ovid. Metam.V, 

K 

erum Trophoriu. Sum- 
fait in «lecandis saxis, 
eum fanum in Leba- 

regloue construxit , 
'rophonii fanum , ut 
^eograpliicisy IV, ab 
minatum est. Ibi ora- 
'a reddi olim solita. 

ope codicum MSS. 
uam prius legeretur, 
tm ad Tropfionis ora» 
crum ]>orro Tropho- 
usmodi arbitramur , 
1 describitur : Tov ^t 
IV Ix^vra Tif,v XE^^aXTiv 
lUTGU Ayaptr.^&u; , jcai 
b Aiyaiou , eo^aixevov 
teffiTv, cu f^r, jcai rb 

Trophonium aiunt, 
dis caput tenentem , 
^aeo, in hiatuni , ubi 
culum est , voto facto 

kKO. 

cum fiscinis, Fiscina 
e viminibus funicu- 
is, qua bouro equo- 
nulorum oru fauccs- 
:ur. Fisccllas Plinius 
XVIII, 49- I" hunc 
equuin , exstat argu- 



tum Philippi Macedonis epigraui- 
ma , in Anthol. IV, 7 : f^* m; 6 

iTvixt • ^pip.u ^op pXiirwv T^^auxsvi^et 
xal ^tDvcfxidf&ivOf Kopuf li; jOeipo; ou- 

plUXtV t( ^po'aOV. AO)Uu, 19>AtKt\i^ 

t?n( i^vtc^po'^ 0; £vappLo'ait yivuai, xa- 
irtxtvTptiatt, O 9GC irovGc, Auatirirt , 
xot ffoip* ikiii^QL^ Tot)^* ix^pafAeiTou • 
T^ T^x^ip Y^p e{&trvtei. « Vides ut al- 
tum cornipes superbiat Docta do- 
latus arte? sic collum crigit, Sio 
Bcre cernit, deque toto verlicc 
Vento fluentes fundit in cursuui 
jubas. Si quis lupata, credo , ma- 
xillis eques Imponat , armos et 
premat calcaribus , Tuus repente , 
spem supra mortalium » Lysippe , 
curret, quippe jam spirat, labor. ■ 

HaRI). 

88. Tisicrates. TtatxpotTn;. H. 

89. Demetrius rex, Poliorcetes, 
AsiflB primuin, mox et Macedonis 
t^-ramius. Habu. 

90. Peucestes, Qui in ob&idione 
oppidi Oxydracarum , ut Curtius 
refert IX, 17, pag. 368 : « tribus 
jaculis confossus, non se tanien 
scuto , sed regem Alexandrum tue- 
batur. • In obsidione primarii Mal- 
lorum oppidi id contigisse caeteri 
narrant, Strabo, Plntarchofly Ax« 
rianus , Lucianus iu Dimlogis mor« 
tuorum. Hard. 

91. Tanta gioria. Tam eximias 



»9 



30 



i84 C. PLINII NAT. HIST. 

Artifices, qui compositis voluminibus condidere hac, 
miris laudibus celebrant, et Telephanem Phoceum, igno- 
tum ahas, quoniam in Thessaha habitaverit, ubi latueriot 
opera ejus : ahoqui suffragiis ipsorum aBquatur Polycleto, 
Myroni, Pythagorae. Laudant ejus Larissam^% et Spin- 
tharum^ pentathlon, et ApoHinem. Ahi non hanc igno- 
bihtatis fuisse causam, sed quoniam se regum Xerzis atque 
Darii ofEcinis dediderit, existimant. 

Praxiteles^^ quoque marmore fehcior : ideo et clarior 
fuit. Fecit tamen ex cere pulcherrima opera : Proserpins 
raptum : item Catagusam^^ et Liberum patrem, et Ebrie- 
tatem, nobilemque^ una Satyrum, quem GraK^i peri- 
boeton'^ cognominant. Signa etiam, quae ante Fehcitatis 
aedem^^ fuere, Veneremque, quae cum ipsa aede incendio 



honore statu», taotoqne artifice 
dignus. Habd. 

ga. Lariuam. Pelasgi filiam , 
qus arci Argivorum , ac duabua 
Thessalic urbibus nomen suum im- 
pertiit. Auctor Pausan. iu Corin- 
thiacis. Hakd. 

^Z, Et Spintharum. Prius Spirui» 
rum legebatur : qusB vox apud 
GrsBCos nusquam occurrit. Pro- 
prium viri nonien est, 2ir?v6xpo;, 
apud Plutarcb. lib. de Audit. p. 39. 
Pausan. in Attic I, pag. 56; Item 
in Phocic. X , pag. 619; Suidam, 
tom. II» pag. 793. Hard. 

94* Praxiteies. Propert. III, 8 : 
« Phidiacus slgno se Jupiter or* 
nateburno, Praxitelem Parius vin- 
dicat arte lapls. » Hard. 

gS.llem Catagusam. Karaycuaav, 
Cererem scilicet , quse raptam Pro- 
serplnam reducit in domum. Unde 
xat-ayc'(jLSvci, reduces. Hic miras me- 
rasque afferunt nugas interprctes. 
Ovidium consulc, qul Metam. V, 



▼. 565, Jovem ait ita litem dePkv- 
serpin» raptu composoisae nt luic 
senis anni menslbus apad Ploto- 
nem, totidem apud matrem inoo- 
leret. Hard. 

96. Nobiiemque. Una eadeiiM{W 
pictura Ebrietatem Satymmqtiedo- 
scriptos esse significat. H. 

97. Periboeton. ntpi6ov}TOv « cefe* 
brem et nominatisslmam. PaosaD. 
in Attlc.I : £71 ^i i^bc air^ tm UpO' 
ravcicu scaXcufx^vT] Tptirc^tc...Za7upoC 
yap tciv , t^' « npa^iTtXnc XtyiTSi 
9pcvy:aai pLtya* " Via est a PrytaoeOi 
Tripodes diota. Ibi Satyroa ezstity 
quo Praxitelesse jactassegloriatur.a 
Meminlt hujus Satyri a Praxitele 
elaborati, Atheu. XIII , pag. Sgi* 
Alterius e marmore Pario, inqne 
et Liber Pater cum Satyro, Pans. 
in Attic. I, pag. 81. Hard. 

9 8 . Signa etinm , quce ante Felid* 
tatis tedem. £a signa inteIIigit,qiUB 
L. Mummius ex Acliaica praBda 
dctullt, ann. Urb. 608. Cicer. in 



LIBER XXXIV. i85 

!8t Claudii principatu , marmoreae^ illi suae per 
lytae parem. Item Stephusam '^** Spilumenen'*", 
iim "* : Harmodium '** et Aristogitonem tyranni- 
)s a Xerxe Persarum rege captos victa Perside 
ibus remisit Magnus"^ Aiexander. Fecit et pu- 
>olIinem'''^ subrepenti lacertae cominus sagitta 



ai 



, de Signis, D. 4 ' " Ita- 
tfummius, qnnm The- 
m ad aedem Felicitatis 
^aque ex illo oppido 
t, etc. » Fuit regione 
HS, ubi et Curia Hosti- 

JV. HlHD. 

nore<^. Tum Cniilis , 
)al. — Marmorece, Ve- 
nore, de qua diximus 
. Hard. 

Auiam. STCfcuaav, mu- 
nas plectentem. H. 
ilumenen. SiriXoupLsvnv , 
lam.Tatiau. in Or. cont. 
g. 1 83 , ipsos irridet , 
um caeterarumque mu- 
las, quas illi haberent 
et in exemplum aflert 
nis : Kat S^TrtXcupLfvov Tt 

X^tT^T); i<^V)pklCUpYT)9fV. 

ebi commentum irride- 
XVI , I a , p. 487, exi- 
;gi hic oportere con- 
'iumenen oporan^ hoc est, 

sordidam, quum de 
imulacris sermo habea- 
'uebo sane excmplaria 
ipta adversantur : nec 

qui PsUumenen liic legi 

ID. 

lO/^A^ru/n.Oivc^cpov, mu- 
▼inum fert. Hard. 
•modium. De his c. 9. H. 
musAlexander. Non ipse 
fd qui Alexandro suc- 



cessit, Seleucus, st Valer. Maxim. 
audimus : sic enim ille, II, 10 , 
pag. a38 : « Uarmodii et Aristogi- 
tonis , qui Athenas tyrannide libe- 
rare conati sunt , effigies cneas 
Xerxes, ea urbe devicta, in regnum 
suum transtnlit : longo deinde in- 
terjecto tempore « Seleucus in pri- 
stinam sedem reportandas cnra- 
vit, etc. » Nec Seleucus quidem 
ipse, sed Antiochas Seleuci F. ai 
Pausaniae fides in Attic. I, pag. 1 4- 
Quisquis autem ut fuerit« qui de- 
roum ea signa Athenis restituerit, 
praestitisse id eum Alexandri jussa 
credimus. Plinio Arrianus suffra- 
gatur de Exped. Alex. III, p. 396 : 
noXXoc ^t xol dUXa xaTtX^n^ 6n auTOu , 
5ax &i^\iii iirb Ttic fexXat^oc dtyttv 
ifyAi ' Tot Ti dD^a , xat Ap{&o^tou 9 xal 
AptccyiiTOvoc x%hi,9A, iixovic, xal tau- 
Tac A^vaioic irtffjbirtt 6fft9ci AXt^av- 
^poc » xal vuv xttvTat A6iavri9tv jv Kt- 
papLttxM ol\ tixo'vtc. Quod iterum 
repetit idem, VII, pag. 483. H, 

io5. Fecit «t puberem ApolUnem.., 
quem Snuroctonon , etc. SaupoxTOvov , 
a aaupoc,/aff«r/a, et XTttv»,ocrM/0. Vo- 
cem eam ApolUnem admonitu codic 
R. a , Colb. 3 ,vet. Dal. aliorumque,, 
in libris hactenus vulgatis prseter- 
missam, restituimus. Faverelectioiu 
videtur etiam Martialis, hoc signam 
describens, XIV, ep. clxxii, cuiti* 
tulus, « Sauroctonos Coriathius : 
Ad te reptanti, puer insidiose, la- 



13 



a3 



186 C. PLINII NAT. HIST. 

insidiantem, quem Sauroctonon vocant. Spectantur et duo 
signa ejus diversos afiectus exprimentia, flentis matrona?y 
et meretricis gaudentis. Hanc putant Phrynen'"^ fuisse, 
deprehenduntque in ea amorem artificis, et mercedem in 
vultu meretricis. 

Habet et simulacrum benignitns ejus\ Calamidis enim 
quadrigx aurigam suum imposuit, ne melior in equorum 
efiigie defecisse in homine crederetur. Ipse Calamis' et 
ahas quadrigas bigasque fecit, equis semper sine aemulo 
expressis. Sed ne videatur in hominum effigie inferior, 
Alcmena nullius est nobilior. 

Alcamenes^ Phidiae discipulus et marmorea fecit, et 
aereum pentathlon, qui vocatur Encrinomenos • At Po- 



certas Parce : cuplt digitis Ula perire 
tuis. » Cupit ea nimiruin nobili 
fato perire , nece a tam iiobili 
puero, deo utique, illata. Simile 
conflasse signum Pytbagoras Leon- 
tinus dicitur hoc ipso capite , 
Apollinem scilicet, serpentemque 
sagittis illius confectum. H4RI). 

106. Phry-nen. Praxitelis ipsius 
araasiam,cujus in gratiuiu et A.mo- 
ris simulacrum illc Bnxil, inscri- 
psitque basi cpigramma, a Simo- 
nide concinnatum in Antliol. IV, 
II, et apud Athen. IlpaSiTeXY;; 8v 

D.xci>v apx""^^^ xpa^irj;. «I»puvT. jai- 
oObv fif&cio <^i^cu; i\i.i. <l>iX7pa ^i ^oX- 
XtoOixen TC^euMv, a>.X' aT£vi^o(i.evc?. 
Grotius sic reddidit : ■ Quam hene 
Praxiteles finxit , quein sensit Amo- 
rem : De corde exemplar sumpse- 
rat illc 8U0 : Meque mei pretium 
Phrvne dedit : inde sagittis Nil 
opus est : videar si modo , .«^t fc- 
rio. • II.vKD. 

I . Iliibttt t/ simulacmm hcnif^iii' 
tus cjui. l'\'cit el Praxiteles cllGgltMii 



aUeram,qua benigiiaB san iodolii 
dedit argumentum. Nam Galainidb 
qnudrig» anrtgam sua mana ela- 
boratuin imposuit, etc. Habd. 

a. Iftse Calamis, Dc Calamide, 
Cicero in Bruto, p. 535; PaaHo. 
Eliac. post. YI, p. 365. Prop. III, 
£1. 8 : • Exactis Calamia le milii 
jactat equis. • Ovid. de Pontu, IV, 
el. I, V. 33 : « Vindicat ut Calamit 
laudes quos fecit equorum. > H. 

3. Alcmena, Herculls inater. H. 

4. Alcamenes. Hactenus de ce- 
lebrioribus statuariis habita oratio: 
caeteri deiuceps ex alpbabeti serie 
appellandi. AXxafit.^vvic Pausania 
crebro memoratus, non sine pecu- 
liari operum ejus commendatione, 
in Atticis, Arcadicis, etc. De eo 
rursum inferius XXXVI, 4i ^ 
jam supra diximus. H4B0. 

5. Encrinomenos, EYXpivcfiivc;, 
qui athletis annunieratur, et in eo- 
rum nuMieruin recipitur, fiyxptTi; 
dOXriT'dv , athletii<) qui probat at 
rpclpiantur et accoiiseantur. Cicero 
lih. I dc Olfir. .* Atqui hoc idem 



LIBER XXXIV. 187 

liscipulus Aristides quadrigas, bigascjue. Tisicra- 
ena laudatur. Scortum^ haec lyrae cantu (amiliare 
lio et Aristogitoni, consilia eorum de.tyrannicidio, 
d mortem excruciata a tyrannis , non prodidit. 
)rem Athenienses et honorem habere ei volentes, 
len scortum celebrasse, animal nominis cjus fe- 
tque ut intelligeretur causa honoris , in opere lin- 
ddi ab artifice vetuerunt. 
Kis ^sculapium et Seleucum fecit^. Bedas ado- 34 



ti in athletarnm proba- 
Met, jasta reprehensione 
• Tnmebus. Dai,. — E/t' 
. EfxpivG^Mvo; , iu primls 
f, csteris praelatns. H. 
kratis, Typi hactenus 
nt , Et Iphicratis, At idem 
icratem laadavit. H. — 
d. pr. IphicnUis, Ed. 
fttBV. Refert h«c qnoque 
Athen. XIII, pag. 596. 
lan. Attic. I, pag. 48- 
que Vn, i3. Habd. 
«a/ nonunis ejus. Nempe 
Int. de Garml. pag. 5o5 ; 
rolixe narrat, et elegan- 
m : AOiQvfluct ^i x^^^^ 
I X^aivav, sfyXcixrocv , ^v 
ubcpoffoXtcA; avgOnxftv , etc. 

id opus fuisse, ex alio- 
eratione, ac probabiliore 
Tert Pausan. in Attic. I, 
[ard. 
txis ^Esculapium et SeleU' 

Sic libri omnes, etiam 
iperare mihi taraen non 
n conjecturam , que oc- 
no , suspicionemque pro- 
taiulem scilicet , quam et 
egi forlasse coramodius 
m Pansauias iii Attic. I , 
rco ^g A<TxXy)7rtou ayaAu.a 



Bp6a(iC xa2 o^Tb, xal rnv t^^fitiav 
liroiv)9iv. « iEscalapii vero et Hy- 
giK ( hoc est , Sanitatis , sive Salu- 
tis ), signa fecit , » qaas Megarb 
erant. Ex eodem uterqae fonte, 
Pausanias Pliniusque , haasisse 
istud possunt videri. Alias appel- 
lari conjunctim ambo soliti iGscii- 
lapias, et Hygia. Vetus inscriptio 
apud Gruterum, pag. 67: ak8Cvi.a- 
pio. MT. UTOIAB. Apud Reinesium, 

p. l53 : AKSGVLAPIO. BPIDAVBO. D. 
PP. BT. flALVTI. £t p. l56 : AB8GV- 

LAPio. BT. SABiTATi. Epidauri vel 
socia , vel , ut aliis placet , filia Hy- 
gia fuit. Hinc templum Salutis Ro- 
me, teste Vitruvio, I, a.Fana Sa- 
lutis duo, regione sexta : et vicus 
Salutis, et Porta Salutaris ab ea 
nominata : et apud Varronem de 
Liug. Lat. IV : « Collis Salutaris , 
in Quirinali colle. • Sed ne quid 
tamcn in contextu Pliniano mo- 
veam, preter consensum codicum, 
a quibus desciscere religio est, 
idem Pansanias prohibet , qui Athe- 
nis «eneam Seleuci statuam in Pgb- 
cile porticu fuisse commemorat, 
Attic. pag. 1 4 , «^tsi artificem non 
appcllat. De Athenicnsium vero 
civitatis ornamentis fere Plinius eo 
loci agit. Hard. — j^sculapium ti 



i88 C. PLINII NAT. HIST. 

ranteiD. Batton ApoUmem'% et Junonem, qui sunt ! 
in Concordiae" templo. 

Ctesilaus vulneratum deficientem, in quo possit 
ligi, quantum restet animae : et Olympium Periclen 



SeUucum, IngenioM qaidem conji- 
cit Harduinus, yEscutapium et Sa^ 
lutem ; at et infra inter opera nobi- 
lia artificum laudatur Seleucus reje. 
Nihil ergo mutandam. Brot. 

TO. Bedas fecit adorantem Batton 
ApoUinem ( sic prius, interpun- 
ctione mutata ). Dalecarepius in- 
telligit Battum senem Ovidio in 
lapidem iudicem versum. Cur non 
potius Aristotelem Battum , condi- 
torem Cyrenarum, qai auspice 
Apolliue coloniam eo dedaxit a 
Tliera? Sed potius Batton nomen 
eat artificis, qai Apoltinem et Ju- 
nonem fecit, ut vidit exoellentis- 
simos Reinesius, Var. II, 7. Gaov. 
— Bedas adorantem, Subintellige, 
fecity ex antecedente sententia. 
Conjunctim hasc legenda Dalecam- 
pius arbitratus est, Bedas adoran- 
tem Batton^ etc. quuni sit ibi Bat^ 
ton in recto, statuarii nomen, qui 
sacrificantem , sive , ut nunc Pli- 
nius ait , adorantem fecisse rursum 
traditur inferius. Uard. 

II. In Concordim, In regione 
Urbis octava. Habd. 

II. Olympium Periclem, Forma 
ejus fuit e suggestu populum allo- 
quentis, manibusjunctis, quoniam 
concionaturus semper deos preca- 
batur : quod vel ex Liv. 1. XXXIX, 
discimus : > Quum post solenne, 
inquit, carmen precationis, quod 
preefari prius, quam populum al- 
loquantur, magistratus solent, etc. • 
r)AJ.Rc. — Olrmpium, Id ci cogno- 
mcn hxsit , vel oh eximiam diceii- 



di vim , qua tonare in conci< 
ac fulmen ciere videretur, 
insignem domi militi«qiie 
tiam, aliasve obcansaSyqoa 
Plutarch. in ejus vita, pa 
Val. Max.V, 10 : « Non sin 
igitur tanli roborisanimusa< 
pii Jovis cognomen adacc 
Datum est etiam cognomen 
pii romanis impcratoribus < 
trihus: Hadriano, Commo 
vero Alexandro. Hadriani . 
sunt in Gaza Regia,etalibi, 
inscripti : AAPIANOC OATB 
KAICAPAAPIANOC OATM 

kaicap oAt&inioC aapi 

Commodi, in Thesauro 
M. AT. OATMH. KOMOAO 
cus Aureliiu Ofympius Cm 
Denique Severi Alexandri, 
lectione MSS. D. de Peireac. 
OATMH. ATP. CEOTHPOC 
XANAPOC CEB. Ofympius. 
Severus Atexander Auguslus, 
laureatum')(*Caput Jovis.T 
TOT..'//r/io^iMir/oejusdem Ali 
imperii. Appellatione ea Gr 
nasse videntur Augustos, 
majoribus suis duos haber 
vos Augustos ; quasi jam 
ipsi e nomine natalium ja 
hseredes. Sic Hadrianus Dii 
tum hahuit proavum , Divs 
vam avum inaternnm : Co 
fuit Divus Marcus pater, e 
Pius avus. Aurelio Severo . 
dro ahnvus Divus Marcu 
Pii filiuft. In xream Periclis 
ICpigramma exstat in Antho 



LIBEJi XXXIV. 189 

oognomine: miruniquein hac arteest, quod nobiles 
nobiliores fecit. Cephissodotus' Minervam mira- 
in portu Atheniensium, et aram ad templum Jovis 
toris in eodem portu , cui pauca comparantur. Cana- aS 
Apollinem nudum, qui Philesius cognominatur'^ in 
riaeo ' , ^ghietica aeris tempcratura. Cervumque una 
stigiis suspendit, ut linum subter pedes trahatur'^, 
o morsu digitis calceque retinentibus solum , ita ver- 
o dente utrisque in partibus, ut a repulsu per vices 
t. Idem et Celetizontas pueros'^. Chaereas' Alexan- 
Magnum , et Philippum patrem ejus fecit. 



iAtm XoXxw dcvau^iiro» ^iUt;- 
oc flbf axTiic , ll( irx Ktxccm- 
U0T1UMV TtoXivrai; , Ou f«.oOav 

ni).o'9rvsi6v. Forte, ii fi.o'96v. 
iiB te , Pericles , miror, quod 
videnduA , Hic etiam serves 
qoe Kabituroque diserti : 

CTM quoiidam vel legum 
Athenis, Vel belli in Pelo- 
ulof. » H4R0. 

CepkUsotlotus. Fecit is Mega- 
Dianam e Pentelioo lapide. 
. lib.VIlI, et in Helicone 

D&L. 

PkiUsius cognomiaatur. «^iXii- 
lUibilis.H. — ApolliHem. Cre- 
■e VApoltoH de Florence. Br. 
fm Didjmao. Hoc est , in eo 
lod Branchidarum et Apol- 
Jyroni oraculum appellatur, 

Plinius.V, 3i. Pausan. in 
[X , p. 5S7, Apollinem ex 

Branchidis a Canacho fa- 
11 primis laudat : 6 \LVt yop 
Tf^^OLK^ , xa>.xou , Kavotxov 
. HAmo. 

Ut linum suhter peties traha^ 
. Ut filum intra pedes duci 



trahique possit, alternis ▼ictbDf 
mox digitos, mox calcem credas 
hsrere solo : dentes ita snnt verte- 
hratis ossihus similes , mohilesque 
ac flexiles, in utrisque partibus, 
sive dextris, sive sinistris, ut li 
unum pellas , statim alii per Tioei 
statim , • hoc est, si Isbtos pellas, 
dextri : si dextros , laovi renitiaot. > 
IIabd. — Ut a rrpuUu, Vet. apnd 
Dalec. ut ad re/misum. £d. 

17. /dem ceitizontas pueros fecii 
( sic prius ).Voss. Idem et ceUtizon" 
tas pueros , sine tu Jecii^ quod satit 
est mox poni. Gbohov. — Idem, 
Subintellige,y^if , ex antecedenti- 
hus. KiXiirtCovrac vocant, equum 
singularem regentes, quem xsXviTa 
Grceci, Traiiquillus desultorium 
nuncupat. Habd. — Celetizontas 
snpe videre est in antiquis gemmis. 
Brot. 

18. Chtrreas. Chaerean et Dia- 
den Polyidi Thessali discipulos ar- 
chitecturao peritos cum Alexandro 
militasse apud Vitruvium legimuf^ 

^f 9> P^S* 3^1 » ^^ apud Athen. 
IloXutt^oc h Bi09aXi( , oS o2 f&advtTal 
9uvtcpaTt6ovro iXk\M^m « Ato^ 



ic)o C. PLINII NAT. HIST. 

a6 Desilaus'^ Doryphoron, et Amazonem vulner 
Demetnus'° Lysimachen, quae sacerdos Minerva 
annis sexaginta quatuor. Idem et Minervam, quae A! 
appellatur", quoniam dracones in Gorgone" ej 
ictus citliarae tinnitu resonant. Idem equitem Simon 



xat Xai^ioLi. Clumlain statuarium 
Olynthium, npud Paosan. Eliac. 

pott. p. 375. H.iRD. 

19. Desitaus, AdoD.oo;. Sic enim 
MSS. Reg. a, Colbert. 3, aliique : 
non , pt editi , Ctesilaus : cujus ha- 
bita panlo ante nientio, in eorum 
numero quorum nominibus praBfi- 
gitur littera c. Habd. 

ao. Demetrius. Meminit ejuf 
Qutntilianus, XII, 10, p. 89$, ubi 
de statuariift : > Demetrius, inquit, 
tamquam nimius in ea reprehen- 
ditur ( nempc in veritate expri- 
menda) et fuit similitudinis, qiiam 
pulchritudiuis amantior. » De hac 
Lysimache Pausanias in Attic. I, 
p. 49- H1.RD. 

ai. Qute Musica appellatur, Mi- 
nervsB MusicsB npud Senecam men- 
tiu, qui A.thenienscs ait Antouio 
adulatos dixisse velle se d('S])on- 
dere ei Mincrvam suam Musicum : 
quihus ilie respondisse fertur, du- 
cturum se quidem , srd dotis no- 
mine imperare se ilHs talenta mille. 
Hard. 

aa.//i Gorgone. Gorgon Medu- 
sa; frequens occurrit in nummis 
et in gemr.iis. Brot. 

33. Ittm cquitem Simonem, Di- 
gnum notatu interim id est, quod 
nummus docct ab Occone allatus 
p. 198, necJum a quoquam expli- 
calus : mvo th.itano avg. *)(' im- 
PEHAToBi.Vir tunica hrevi amictus 
stat inter equo^ duos , quos dextra 



sinistraque freno tenef. Qa 
tulus picturs non respond 
▼ox nnica credatur etse ikv 
Ri , certo id ipsnm argnmeE 
aliquam ibi latere sententiai 
solis singularum vocnm pri 
teris syllabisque exprimatn 
gendum sic igitur : « IMperi 
Primus Equitatum Romanii 
xiliarem Trajanus ORienti Ii 
Vir equum regensy qua foi 
pingitur, etiam cemitur in e 
Getie inscripto, caitob; e1 
tem equitatumque design 
illud Horatii , Castor gaudei 
post illud Homericum : Koc 
iro^ctfxcic. Alium prsterea 
mum ihidem refert OccO| 
« quadrigae triumpliales, inqii 
cherrimus : in capitihus eq 
singulis pahnsB : ct iigura ii 
currui , dextra flagrum ai 
ptruni potius , sinistra palni 
net. M Epigraphe eadem , i: 
TORi. Hunc sihi visum fui 
Mezzaharha testatur, |)ag. i 
Museo locupletissimo numm 
quis D. CaBsaris Leompardi ] 
Auximani. Spanhemius, paj 
visum sibi ait Antonini Pii noi 
inscriptum, ibipbratori : « 
lis fallentihus pro imprbai 
ut in aureo e Gaza regia, et 
aBre magno. — Simonem, I 
omnibus ad hunc diem yi 
Sarmenem. lu Reg. cod. s,«$er 
Colb. 3, Seronem. Nos interi 



LIBER XXXIV. 191 

nfius de cquitcitu scripsit. Daedalus''* et ipse inter 
laudatus, pueros duos distringcntes se fecit. Di-* 
s ' Protesilaum ^ , et I^lliodemum luctatorem ''. 
iranoris AlexanderParisest^ : inquolaudatur,quod 37 
imul inteiligantur, judex Dearum, amator Helenae, 
n Achillis interfector. Hujus est Minerva Bomae, 
itur Catuliana , infra Capitolium a Quinto Lutatio 
dicata : ct simulacrum Boni Eventus^^, dextra pa- 



lioy Simonem ex Xcno- 
'escripftimus, cujus hsc 
lib. iript itrmxii^ ■ £uvtypa- 
V xai 2ifAA)v 'Trcpi tTmix'^; ' 
xciTdi TO E>^uoivtcv A6Tiv7.(rt 
bccCv ava&TiXfi, xat iv t^ 

iauTCU fpya i^fiTUTroofiv. 
nettri igitur scripsit etiain 
[ui et equum ex rere Athe- 
I Eleusiiiium dedicavit, 

basi opera quoque sua 
. • Imnio tcste Hicrocle in 
icis f totam rem equestrem 
Mserat. Sic enim iile in 
:Ta Tt 2:jxcdvc; axcijfit; tcu 
:T4 iffiraoia; aurcu Tpcwcu; 
>* Adnvatci; EXiuoiviu x^P^ 
At OT,|jLTivavTc; tv Tclc oxtI- 
. Hard. 

^iedaius, Statuarius Sicyo- 
, de quo multa passini 
in Eliac. post. sivc VI. H. 
ficiores. Fictor, artiste qui 
tt argHe. finoT. — Distrin' 
*ot. ut seniper, destringen^ 

^inomenes. Diximus dc eo 
Habi>. 

roietiiaum, Uuum e Grse- 
icibus in expedilione Tro- 
Hectorc iuterfectum. H. 
flhodemum luctatorem, Hu- 
In luctatoris siniilem efli- 



giem elegaiis Pliilippi epigramma 
ezstat in Anthologia , III, s : Tov 
ix 2tvMinri; t^ x}.utt; AapiocpaTCv, Ht- 
Tuv >.a€o'vTa ttiv xar* loOfAOv i^fluct;, 
TcuTcv ^t^opxa;* cS xaT* iCyupcv ira- 
Xmv ^ll aujjLo; TCtocvTc; vuTOv oux io^pa- 
yiotv. 1<^* au TCpcounov 0Yipo'6uf&ov, o»; 
fTt Swl^ct TcaXatxv tt)v &trip vtxa; tptv. 
Av^iK ^' h xa>Jci;, d paoi; \li XuoaTM, 
Xoi; tpiTPfCc; vuv c^cjacv xcvioofAat. 
« Notus Sino|)es si tibi Demostra- 
tus, Cui pinuslstlimi sexies vinxit 
caput , Hunc ceruis ipsum : cujus 
in luctamine Lapsus ureusB nulla 
siguavit nota. Vides ut ori torvitaa 
constet vetus, £t ille quondam ui- 
sus ad victoriam? IEa dicit ipsum : 
Liberer tantum basi : Ceu vivus 
ecce septimas luctas paror.» Hahd:- 

38. Eupitranoris Aitxaiuier Parit 
est. Idem pictor fuit excellens, 
lib. XXXV, cap. 1 1 ; facla est et 
supra hoc ipso capite hujus men- 
tio. Pinxit is Athenis porticum vi- 
ciuaui porticui regice , cujus imagi- 
nes multis refert Paus. lib. I.Dal. 

2g.Simulacrum Boin EventusJW n^ 
ro de Re Rust. lib. I,Bonum Even- 
tum numerat inter deosConsentei. 
Ejus templum fuit prope thermai 
Agrip])«, quarum adhuc reliquis 
supersunt. Dal. — Eventus Boni, 
In nummisTitiy Getsque,Benum 



jgi 



C. PLINII NAT. HIST. 



teram, sinistra spicam ac papaver tenens. Item 
puerpera, Apollineni et Dianam infantes sustim 
aede Concordiae °. Fecit et quadrigas bigasque, et 
chon^' eximia forma : et Virtutem ', et Graeciam " 
a8 quecolosseas, mulierem admirantem et adorantei 
Alexandrum et Philippum in quadrigis. Eutychic 
rotam^\ in quo artem ipso amne liquidiorem ^^ 
dixere. Hegise Minerva Pyrrhusque rex laudai 
Celetizontes pueri, et Castor et Pollux^^ antc 



Eventum sigiiatuin vidimus , juve- 
iiem nimirum , ]>lane ea forma , in- 
iiignibnsque iis decoratum, qne 
memoranturaPliuio. Hunc agrico- 
1» inprimis venerabantur, teste 
Varrone, ut lata grandire bene- 
que evenire sineret. Fuit templum 
Boni Eventus Romao prope Ther- 
mas AgrippB, regione nona. Sal- 
vianufly VII : • Si quando nobis 
prosperi aliquid praeter spem no- 
stram et meritum deus tribuit, alius 
adscribit hocFortunK,a1ius £ven- 
tui , nemo deo. » HjkBD* 

30. //1 tede Concordiee. Regione 
Urbis octava. IlAnn. 

31, £t Cliduchon. A1. Daduchon 
legunt : al. c/avigcrum interpretan- 
tur : al. CUdicum , regem Atliena- 
rum , PausaniflB memoratum iu At- 
ticis. Dalkc. 

3a. Kt firtutem. MSS. Reg. a et 
Colb. 3 : et Tirtutem egregiam. 
Moxque , • mulierem, admiran- 
tem , ct «dorantem , ■ non • mini- 
strantem et adorantcm ,• nt in li- 
bris vulgntis. Prius enim illud 
prvstari simul qui possit , intelligo, 
admirari nimirum qnem simul 
ndores : alterum quo pacto in sre 
exprimi queat, haud satis intelligo. 

33. Graciam. Grccias picturam 



Pausanias memorat lib. V; 
imaginem lib. VI. Dal. 

34> Eurotam, Aninem 
agri, de quo IV, 8. Hahi 

3 5 . Artem, . . liquid, Ing( 
ctnm.Videre est illud E 
opus incisum in onyche 
sedet dextra tenens arum 
nistra urnx , unde fluit a 
nixus; infra ErpnXAC. 
Gemmeantiqus litterarii 
num. I . Brot. 

36. Uegice, Ayicu stat 
qno supra, ubi et de H 

mul. HiLRD. 

37. Castor et PoUux., 
Voss, Tonantis Ilagesice, 
scribendum, • et Castor, 
ante aedem Jovis Tonan 
sis, ■ nempe statunrii, h 
Quintilianns,Instit. lib. Ik 
■ Nam duriora et Tusca 
xima Calo atquc Hagefiia* 
nusrigida Calamis, molli 
supra dictis Myroii feci 
in sedibus Witzii viri 
Amstela*dami ex Asia 1 
rAION Kr.\AIII?JON TA 
nPESBFTTHN PnMAIO 
AHAOI EPrAZOMENOI 
21 A 2 ENEKEN TH2 EI2 
ANEOHKAN AFAZIAS 



LIBER XXXIV. 193 

' Tonantis, Hegesiae. In Pario colonia^^ Hercules 

ithereus ^' Lycius Myronis discipulus fuit , qui fecit 29 
n praeceptore puerum sufHanteni languidos ignes, 
onautas. lieochares^' aquilam, sentientem quid ra- 
i Ganymede, et cui ferat, parcentem unguibus 



EZIO2 EnOIEf API2TAN- 
ZKOnA nAPlOX EHE- 
lEN. Agnoscit ct Herinolaiis 
el ex eo facit Hvgesiie. Ila- 
or quis id nomeii deleverit. 
— Ilegesue. Pictoris noinen 
BDte Haid. vuIgg.deest.JLD. 
tnte (fdemJovis. P.Virtor in 
ione Romse , regioiie octa- 
lapitolium... templuin Jovis 
IX. i£des Jovis Tonantis ab 
> dedicata in Clivo Capilo- 
Hard. 

9 Pario colonia. Hellesponli, 
V, 4^* Habd. 
sidori. Statuarii. Hahd. 
EUulhereus. Hoc est» Eieu- 
iriundus, Boeotia) oppido. 
io Myronis discipulo dixi- 
3 initium liujus cap. Libri 
lactenus editi, «ButbYreus 
Myronis discipulus fuit. * 
28 conjiciebat^<///o7£i,quasi 
molatur^ lepido saiie com- 
Lvcinm statuarii proprium 
e^ise series ipsa efemento- 
monet, qusc noiiiiiia nunc 
ntit ab siiuili littera inci- 
Myronis discipuluin fuisse 
lulo niitc Pliniiis affirrna vit ; 
t fllium , Pausan. in Eliuc. 
p. 33i,ac caileri scriplo- 
yronem ipsuin Eleutberis y 
Ptinius idemsuperius.Quid 
Yero videri possit , quam 
1 seu filii, seu discipuli, 

K. 



patriam nuuc signatam , et Eleuthe» 
reus teincre in Buthyreus a librariis 
esse convcrsuin ? Quin et Lycium 
quoque ipsum Eleutberis oriun- 
duin conceptis verbis prodidit 
AtbeuasuSyXI, p. 4 88: Hv ^i oSto; 
( Auxic; ) vh ysvo; Bciuricc i^ £>.iu- 
Oapuv, uio: Mupcovc; rc'j dv^piavro- 
ncicu, w; ITcXxu.(i>v ^naU sv irpMTtt 
AxpoTTOAiw;. Vidit hoc aiite nos Leo- 
])ard. in Emcnd. XI, 19. Habd. — 
Coiif. quoquc Casanbon. ad Athe- 
iia;um , ioc. supra laud. Ed. 

4i. Ltochates, I)e quo supra, 
sub initium biijus cap. — "^ypi 
oiiiiies ad bunc diein Leocras men- 
dose repra;seiitaut , qunm Leocha- 
ris nieiitio superius habita sit ra- 
ptini, quae nuiic revocatur, ut ejus 
operasigillatim pcrcenseautur. Me- 
minit et fictoris, et signi ipsiiM 
eliam Tatianus Or. coiitra Grecosy 
p. i83 : Tivc; H yji-^x.'* <^ia Attoy^a- 
pcu; ravojAX^JSn tcv av^poyovcv, w; ti 
(ircu^aicv sxcvTa; XTxu.a,TBTirxT,xaTt ; 
• Cur propter Leorbaris artificium, 
GaiiYmedem illuin effeminatum , 
tancfuam eximium aliquid baben- 
tes, coiitis ? • Hard. 

43. Parcvnlem unguihus, Scite 
Marticil. 1, Epigr. vii : « i^therias 
aqiiila puerum porlaiite per aaras 
Illiesuin timidis unguibus bflBMt 
onus. » Aquilam pictor adjecit, de 
qnn nihil habet Homerus 10 Hiade. 
Hahd. 

i3 



19/1 C. PLINII NAT. HIST. 

etiam per vesteni : pueruin Autolycon^^ pancratio victo- 
rem , propter quem Xenophon ^^ Symposion scripsit : Jo- 
vemque illum Tonantem in Capitolio , ante cuncta lauda- 
bilem : item Apollinem diadematum. Lyciscus^^ Lagonem 
puerum subdolae ac fucatae vernilitatis^'. Lycus'^' et ipse 
puerum suffitorem. 
^" Mcnaechmi**^ vilulus genu premitur, replicata cervice ; 
ipseque Menacchmus scripsit de sua arte. 

Naucydes^° Mcrcurio, Discobolo, et immolante arie- 



44* Autolycon, Visum a se id 
signum testalur Pausanias, iu 
Bceot. IX : AOtcXuxm tu irayxpa- 
TietaovTt, c5 ^ xal tixcva i^«ov ct^c 
Iv T& npuravttft) Tu A0r.vatODv, eto. 
£t in Attic. I : ID.Ticrtcv ^i TrpuTa- 
vctcv JOTtv, iv (i> av(^piavT(( dlX}.ct xal 
AurcXuxc; 6 fcaYxpaTtaaTni;. Qnid 
sit pancratiuni dixiuius itipcrius. 

^S.Xenophon. In Svmposio, sub 
ipsum initium , p. 871 : Kfli).Xiac 

^t 6 ilKWVlXCU &SUV £Tuyx*^*^ AUTC- 

Xoxcu, irat^bc ^vtc; , xat vEvtxv;xoTa 
aOTOv ira-yxpaTtov -^xev ay«v et; tt.v 
Atav. «Autol^cum adhuc puerumy 
quem amore complectebatur, forte 
tunc quinquertii victorem ad lu- 
domm spectacula dcducebat.» H. 

46. Lycisvm, Meminit hujus sta- 
tuas Martialis, IX, cp. li, p. 497» 
ubi se cum egregiis sciilptorihus 
coufert : cum foruiosis ])uerorum 
ioonibus, quas ilii linxere, sua poc- 
matia : ingentia vatis insuLsi ])oe- 
mata cuni operibus luleis : « Nos 
facimus Bruti pucruni , nos Lago- 
na vivum : Tu magnus lutenm , 
Gaure , gigauta fncis. » fi ahd. 

47. f ernilitatis, Voruilis ingenii 
et fere scurrihs. Familiaris etlam 
Quintiliano vox. HAno. 

48. Lycui. Ut I^yciscus ipsc ,sic 



et Lycns puerum fecit, sed iiifB- 
torem , sive suffumilorem, Ouiuw* 
Ttt, Tajaorantemi adolentcm, ia* 
cendentem odores. Habd. 

49. Mcnmchmi. Dians Lapliric 
signum , quod Patris fuit , is fiasit 
ex auro et ebore. Pansan. Duic 
— - Menachmi, Statnarii hujoi pt- 
triam et scripta retulimoa m •ucHh 
rum indice. Naupactnm ei foluiB 
natale fuisse scribit Paosaniti ii 
Achaic. VII, p. 433 ; «tatem , Cil- 
loni iEginetiB statnario, et Caoa* 
cho Sicysnio , de qnibns noi ai* 
pra , prope supparem. Habd. — 
Meneeclmi Tuitiu. Ita ex MSS. Voi- 
sian. et aliis post Gronovium re* 
scripsit Hard.quum in librisantei 
vulgatis legeretur viiuius, Sic deeo' 
de:ti signo Br. « Quod Menschoifli 
in \ituIo fecit , hoc Micliael An|^ 
lus, forte Menaechmum imitatw» 
expressit in Goliath , qui Davidisir 
nu preniitur,replicata quoqne cc^ 
vice. Etneab antiqnitate recedaiDi 
sic vitulus, forsitan MenaBchoiii 
premitur genu , el repliojita c«rvi' 
ce morti proximns videtur ia 
Carda apud Cl. Gori , Inscript. 
aiitiq. tom. I9 tah. viii , n. 5. » Ea. 

50. ^aucyHcs. Laudatur it a 
Pausania, ut superios diximu9,ct a 



LIBER XXXIV. 195 

ensetur. Naucerus ' luctatorem anhelantem fecit. 
tus^' ^sculapium, et Hygiam^^, qui sunt in Con- 
templo''^ Romae. 

omachi quadriga regitur ab Alcibiade. Polycles 3^ 
iphroditum nobilem fecit. Pyrrhus Hygiam , et Mi- 
(1 : Phoenix Lysippi discipulus, Epithersen ^^. 
lax Cyprius uno celebratur signo , Splanchnopte '^. 
s Oiympii vernula hic fuit, exta torrens, ignem oris 
spiritu acccndens. Silanion Apollodorum fudit^, 
m et ipsum , sed inter cunctos diligentissimum artis, 
licum sui judiccm , crebro perfecta signa frangen- 
lum satiari cupiditatc artis^° non quit, et ideo in- 
cognominatum. Uoc in eo expressit, nec hominem 3a 
fecit,sed iracundiam ' : et Achillem nobilem. Item 



, Orat. contn Grscos, 
Uaro. 

faueerus. NauKtpM;, an Nou- 
Iabd. 

fkerutus. Nixiiparo;, statiia- 
'atiano laadalus , I. c. cJicf- 
'inficvc; A6y}va{cu iilius. H. 
*/ Hygiam. T^sTav , qu<e lE- 
£lia, ab Hip|>ocrate in suo 
ndo simul cum patre invo- 
Atine Salutem aut Sanilct^ 
erifi. In numinis Nicxen- 
. Aurelio priucipc cusis , e 
regis cliristianissimi 6EA 
?ilKA[£lC. Alter ejusdem 
AMACTPIANON. Hard. 
li ConcQrditB icmplo. Regio- 
\ octava. Hard. 
^jromaclii. De Pyromacho 
'cle^ su()ra. Pyromaclius 
detur esse , qui <t>upc;jLaxs; 
atuarios appellatur in An- 
IVy 13. iEsculapii simula- 
I Phyromacho conflatum 
^iod. in Exoerpt. p. 336. H. 



56. Epithersen. £TCi68po>iv*Tbv M»)« 
Tpc^upeu , pugilem eximium , de 
quo Pausan. in Eliac. post. YI, 1 5. 

57. Splanchnopte, Philelphuf in 
Suetoiiii Augustuin, cap. ti, scri- 
hit iu exemplari quodam se legis- 
se, Sparganopte : qus vox fascia- 
tnm puerum siguificat. Dalbc. -— 
Splanclmopte. Puero ignes sufBante, 
et (orrente extu , olrb tcu ra oirXflty- 
y^va OTSTav, Habd. — De hoc puero 
ejusque signo jam dixit Noster 
lib. XXU , cap. 20. £d. 

58. Silanion. De eo superius di- 
ctum , idem Sa::^» t^^a^.Kouppicrtv , 
nt est apad Tatiao. Orat. contm 
Grscos, p. i8a. Hard. 

59. Fudit. £x xre. H. — Gron. 
et Al. ante Hard. fecit. £d. 

60. Dum satiare cupiditatem iw- 
quit artis ( sic prius ). Verior lectio 
nostri codicis, >* dum satiari cupi- 
ditate artis nequit. » PiirT. 

61. Sed iracundiam, Siinjie est 
acumen Paoli Silentiarii , de Bac- 

i3« 



33 



196 C. PLINII NAT. HIST. 

Epislaten ' exercenteni athletas : Strongylion ^^ j 
nein,quainab excellentia crurum Eucnemon^^ ap| 
ob id in comitatu Neronis principis circumlatan: 
fecit puerum , queni amando Brutus Philippensis 
mine suo illustravit. 

Theodorus , qui labyrinthum fecit Sami, ipsi 
aere flidit, praeter similitudinem mirabilem fama 
subtilitatis celebratus. Dextra limam tcnet , laeva 
digitis quadrigulam^tenuit, translatam^^ Praeneste 
parvitatis , ut totam eam currumque et aurigam in 
alis simul facta musca^^. 



che eflGgie in Byzantio , in qiia fu- 
rorem ipsum in lapide expressum 
ait, Antholog. lY, 3 : Ei; BflucxDv av 
BuCavrtfi>* Ex^pova ttiV ^dxyrty cOx ^ 
fUfft;, dXX' "h te'xvri GnixaTo , xa* (i.ft- 
vtTiv EyxaT^pit^s Xi6(i>. Interprete 
Grotio : « Baccha quod insanit, 
non hoc natura , sed ars est : Vivit 
enim lapidi mixtus ah arte furor. » 
Et Philippi dc Mcdea : O , ti; ts- 
XviTT)? To'^« y' trXaaiv , 7) t^; 6 yXu- 
•jrrri;, O; Xi6cv e; p.aviy,v Tyayev suTt- 
Xviri ; • Quis (antum potuit czli 
scalprive labore , Intrarit lapidem 
mixtus ut artc furor? » H.\ri>. 

6a. Epistaten. E:Ti<7aTyjv, seu viri 
id proprium nomen fuerit, seu 
roagistrum tantummodo , prxfe- 
ctum , prssidemqne trigarii signi- 
ficet , sive eqiiorum agitatorem , et 
trigarium. H. — Epistaten. Viri 
nomen ; sed prsefectum signiii- 
cat. BnoT. 

63. Strongylion. 2Tpo^YuXitov , 
qucm Pausanias eo nominc com- 
luendat in primiRBceot. IX, ]i. 583, 
quod hovc!« et equos unusomnium 
felicissitneevpiIiuerei.Dianamquo- 
que fudisse dicitur, Attic. l, p. 74 ; 
Musas, Boeot. IX. Hard. 



64« Eucnemon. RSxvDp 
pulchris tibiis esset. Oe ha 
nis statua dictum sub fim 
rioris cap. Haru. 

65. Brutus. Is qui ac 
Philippos victus est ab C 
Antonio. De hoc Bruti pu 
tialis , epigrammate a nol 
me laudato. Hard. 

66. Theodorus. Theodc 
meminere Pausanias plnri 
in Lacon. III, p. i83, et( 
Clio, n. 5i, p. 19, aliiquc 
ipse,VII, 57; Laert. in / 
II , p. 58, Rhceci filium t* 
Ephesino templo subst 
fuudamenti vice carhonef 
Hard. — Pausnn. laudat 
rum, iilium Teleclis, et F 
iilium Phila^i, utrumque [ 
qui priuii «ts cudere et 
docuerunt. Dalbc. 

67. Lccva... (fuadrigulan 
mimitissinns operibus v 
jam dicta sunt VII, 31. f 

68. Translatam. In t 
SuIIae, devicto Mario juni 
XXXIII, 5. IIard. 

69. Simul facta musca. 
ex xre fusa. Hard. 



LIBER XXXIV, 197 

ocrates''* Tisicratis discipiilus : aut , ut alii, Euthy* 
vicit utrosque (!opia signorum , et de sua artc coin- 
volumina. 

es artifices feccre Atlali^' et Eumenis adversus s.j 
praelia; Isigonus, Pyromachus"^ Stratonicus , An- 
' , qui condidit volumina de sua arte. Boethi'^, 
amargento melioris, infans eximie anserem stran- 
Uque ex omnihus, quu) retuli, clarissima quaeque 
it dicata Vespasiano'^ principe in templo Pacis'^ 
ejus operihus, violcntia Neronis in urhem con- 
y et in sellariis domus aureae disposita. 
:erea sunt aequalitate celchrati artifices; sed nuUis 35 
I suorum praecipui. Ariston, qui ct argentum caelare 
est, Calliades' , Ctesias'^, Cantliarus ** Sicyonius, 



enocrates. Divimus de co 
rum Indice. Hard. 
ttaii. AtlaluA Pergami rex, 
ic sociuH populi romani 
;. Gallos, sive, ut Pausa- 
Attic. 1, p. i3, raXara; , 
leGalatiae vicinaji regioiies 
pulabantur, niultis prxliis 
ere. Gallorum internecio- 
dysia, ubi eos Atralus de- 
eodem princi|[)e statuis 
mpluribu.s in arcc Athenis 
libitani , docet idem paulo 

&D. 

fromacluts. De Pyromacbo, 
itratonicus idcm forte , 
rationem Pausanias vocat, 
II y p. 117, ubi yEscuIa- 
gite signa ab eo ficta lau- 
imis. Hahd. 

fntigonus. Carystius ille , 
Q Auctorum Indice. H. 
'Oetfii. Carthaginiensis sta- 
jjus pusio laudatur, sedens 
;ris. })edes, in Elleorum 
teftte Pausauia , Eliac. pr. 



V : riai^iov imyj^Maa xadvirat yu- 
(i.vov irpb Tx; A^poJ^irri;* Bot)06; ^i 
erops'^9ev aOro Kapy^Yic^ovic;. Hard. 

yS.Dicata fespas. Brot. excodd. 
Kt*gg. et edit. priDcipe, dicata a 
/•^es/Hisiano. Ed. 

76. In templo Pacis, Regione 
Urbig octava. Hard. 

77. f^iolentia Neronis in urbem 
conv. Quem quingentas ex aere sta- 
tuas e GrsBcia Romam isportasse, 
auctor est Pausanias in Phoc. X, 
p. Gio. De setbiriis domus auress 
dicemus XXXVI, tq. Hard. 

78. CalUadci. Iii iibris hactenus 
e^iXhyCuUias. Reg. cod. a, Cailides. 
Nos Caliiades, a Tatianoadmoniti, 
qui KaX>.ta<^ou statuarii meminit, 
in Oratione contra Grsccos, pag. 
i83. Hakd. 

ji). Ctesias. KTy.ata;. Ita Reg. a; 
non , ut edlti, Clesins. IIard. 

80. Cantharus Sicjronius. Sixubi- 
vtou KavOapou opera laudat Pausan. 
Kliac. posteriorib. VI, pag. 376, 
et alibi.HARD. 



36 



198 C. PLINII NAT. HIST. 

Dionysodorus Critiae ' discipulus, Deliades. 
Eunicus, et Hecataeus, argenti caelatores; 
Prodorus , Pythodicus , Polygnotus : iidem 
bilissimi. Item^^ ex caelatoribus Stratonicui 
qui fuit Critiae discipulus. 

Nunc percensebo eos , qui ejusdem g 
fecerunt, ut ApoUodorus ^% Androbulus, Ai 
Alevas, philosophos : Apellas et adorantc 
Antigonus et Perixyomenon ^^ , tyrannicidas 



8 1 . Crltia. KpiTiou ATTtxcu op«ra 
laudantur a Pausania in Attic. et 
Eliac. post. EOfoptcAv tv i?cTriptcyXu- 
irnp, iu poculorum sculptore, lau- 
dalur a Theocriti Scholiaste, ad 
Idyll. II, V. I ; ut is non cslandi 
niodo artem t«nuissc , sed et tradi- 
disse de ea arte prascepta videatur. 
ECvixo;, £xaTa.ioc, nondum alibi 
a nobis reperti. li4RD. 

8a. Lesbocles. AktCcxXt;, npoJ^co- 
po( , nu9o'^txo( , paritcr obscuri. lu 
Reg. a, Pytfiodicus nonlegitur. Ita- 
quc num e\ duobus nominibus 
conflari unicum oporteat, Pythodo- 
rus , quem statuarium Thebanum 
fuisse Pausanias admonet, Boeot. 
IX , ampllus considcranduni. H. 

83. Po^^^^Mo/;». Thasius , Aglao- 
phonte patre , ut docet epigramma 
Simonidis, relatum a Pausania 
Phoc. X, pag. 66a, ubi ejus etiam 
clarissima opera enumcrat. H. 

84. Itern. K caelatoribus item, 
inquit.fuere simul pictoresexiniii, 
Stratonicus ct Scyninus. De Stra- 
tonico dixiraus paulo aute. 2xuu.vc( 
adhuc ignotus. Haad. 

HS. ift ApoUodorus , etc. AitoXXo'- 
Jopo;, Av^po'6c'jXo{ , AaxXTjTTtoc^wpc;, 
A>.eua;. Ex his AX(ua; apud Theo- 
critum occurrit, Idyll. XVI; sed ab 



isto, de quo Noster, 

86. Philosophos. 
xime appellati , pY 
mulacra fecere. Ji 
discere , quae form: 
lib. IX, ep. 9 : ■ P< 
guntur Areopagit 
neum , Speusippui 
Aratus panda , Ze 
tracta, Epicurus cv 
genesbarba comani 
candente, AristoU 
serto , XenocTates 
Heraclitus fletu oc 
mocritus risu labri 
sippus digitis pro| 
iudicia constrictis, 
mensurarum spatis 
thes propter utrur 

87. Apellas et a 
Hermolaus , antieU 
vel pleheias et ctdora 
las sed udorantes se 
« Apelias Ledam 
feminas. * Groh. 

88. Perixjumenok 
Lysippus , Dffidalu' 
xyomenon. Qui pei 
comil, aut scabit. 
ut arc^ocaevc; , de 
distringit se. Hari 

8 9 . Tjrrannicid€tst 



LIBER XXXIV. 199 

} : Antimachus , Athenodorus feniinas nobiles : Ari- 
mus^" et luctatores bigasque cum auriga, philoso- 
, anus , Sdeucum regem. Habet gratiam suam hujus 
jc Doryphorus^'. 

phissodoti duo fuere^' : prioris est Mercurius, Li- 37 
npatrem in infantia nutriens^^. Fecit et concionantem 
elata : persona^^ in incerto est. Sequens^ philo- 
« fecit. Colotes ^ qui cuin Phidia Jovem Olympium 
it, philosophos. Item Cleon^^, et Cenchramis^ et 
iles^ , et Cephis : Chalcosthenes et comoedos, et 
as. 



togitonem , de quibus supra 
is. Haru. 

Aritiodemus. Statuarii Apico- 
memiuit Tatianus in Orat. 
Graecos, p. i83. Hard. 
Doryphorus, Hoc est , hasta- 
les^ quem Aristodemus ex 
lit. Oe hac voce sup. eginius. 
Dorypkorm. Taies doiypho- 
>e occuriere iu geminis au- 
estatur firot. ad h. l. Kn. 
Cgphissodoll duo fuere. Ce- 
loras Athenis Pacem fecit 
I in sinu habentem , eodem 
gamento qao Xenophon et 
micos Fortunara Thebis fin- 
» Platum in siuu gestantem, 
el mater ejus foret , vel nu- 
'ausan. lib. IX. Dalrc. — - 
odoti. Sic MSS. nou Cephis' 
ut editi. De utroque supe- 
imns. Prior Olympiade cii 
Hard. 

Uberum patrem in infantia 
', Sic apud Eleos e marmore 
les fecit Mercurium, qui Bac- 
tnfantem gestaret. Pausan. 
. Dalrc. 

Persona itt iticerto est, Qui» 
, qnem Cephissodotus sir 



concionantem manu elata fuderit , 
iu iiicerio est. Hard. 

9$. Stquens philosophos fecit, Ai- 
ter nempe Cephissodotus , qui flo- 
ruisse dicitur, sub iuitinm hnjus 
cap. Olympiadecxx. Haro. 

95. Coiotes. In Jibris bactenus 
ediris, Colotluts. Reg. a, Colytes. 
At Pausan. Eliac. pr. V, pag. 5a5, 
KuXuTiQc. H. -^ Colotes, Non est 
hic discipulus Pasitelis de quo Pau- 
sauias , V , so ; sed Phidias % ut ait 
ipse Pynins infra, iib. XXXV, 
cap. 34* Quod non advertit erndi- 
tiis Hardninus. Brot. 

97. Item Cieon. Subiuteilige : 
philosophos fecit, KXioi^oc Ztxuovtou 
av^piavTOTCOiou meminit Paus. Kliac. 
post.VI, pag. 344* KoiXXixXiou; item 
Megarensis, pag. 356. Haro. — 
Cteon, la quoque finxit apud Eleos 
Venerem, et duos Joves. Pausan. 
lib. V, Eliac. prior. item Dinolo^ 
chum, Alectum Arcadem , et Ly- 
cinum , athletas ; Hysmonem , Da- 
mocritum. Pausan. lib. VI, Eliac. 
poster. Daleg. 

98. Ca//(c/cj. Megarenais , Theo- 
cosmi filius. Is Diagoram pancra- 
tiasten fecit. Pausan. lib. VI. Dal. 

i3* 



aoo C. PLINII NAT. HIST. 

Dahippus^ Perixyomenon, Daiphron '***, etDei; 
ct Daemon, philosophos. 

38 Epigonus omnia fere praedicta imitatus praeces 
bicine^ct malri inteifectae infante miserabiliter bh 
Eubolidis', digitis computans. 

Micon ' athletis spectatur : Menogenes , quad 
Nec minus Niceratus omnia, quae caeteri, a^ 

repraesentavit Alcibiadem, lampadcque accensa 

ejus Demaraten^ sacrificantem. 

39 Tisicratis bigsc Piston mulierem imposuit : 



99. Dahippus. Fiiixll is et Callo- 
neni, et Nicandrum athletas. Pau- 
san. lib. VI. Dalec. — Dahlppus^ 
Lysippi filius, ut snp. dictum est. 
H. — Perixji'omenon. In AISS. Regg. a , 
3, 5,peritij'omenon; in ed: principe, 
parluyomenon, Male emendatum in 
recentioribus, perixyomenon. Einen- 
dandum certe fuit, paralyomenon , 
'^rotpoXusjxsvcv , un liomme qui tombe 
en defaillance. Inde Trapouufft; , la 
paraljrsie. Talera et fortc ipsum 
Dahippi paralyonienon , in cor- 
neola incisiim, vid. apud Ci. fio- 
RIOM , CoUectanea Antiq. roman, 
tab. 71. Quaiii gemmam nemo ad- 
Iiuc feliciter explicavit, nec expli- 
care potuit, corrupto hoc Plinii 
loco. Bbot. 

100. Da iph ron . A ai^ p co v , Ar< 1x0 xp t - 
Tc;, cujus opera laudantur a Pausa- 
nia, Eliac. ]>ost. VI, pag. 347» "^^ 
Pausonis discipulus fuisse traditur, 
Pauson, Ainphionis, Amphion Pto- 
Iichi,Ptolichus ipse Critis, de quo 
nos supra. H. 

I. EuboUdis. Effictam ah eo 
statuam ait, viri digitis computan- 
tis, spectatissimain laudatissimdm- 
que fiiisse. Crediderim EubuUdas 
potius scrihi oportere, queni sla- 



tuarium insignem fuisse 
ejus operihus , Pausani 
cad. VIII, p. 479- Hai 
a. Micon. S\racu8nn; 
cocralis (ilius, Hieroni 
equestrem ac pedestrem 
sanias, lib. VI. Dalrg. 
athietis spectatur. Sic Re 
spectatusj ut editi. Sic in 
rus scena sfwctatur, XXX 
xcov noii Syraciisanus ill 
Pausanias, Eliuc. post.\ 
(quod f;ilso credidit Dal 
sed alter yKgineta , de 
Eliac. pr. V, pag. 338 , 

3. Niceratus. De quo 
ctuin fuit. IIahd. 

4. Demaraten. AitvcfA 
tarchus appellat , iii 
p. 191; Libanius item, I 
HARn. 

5. Tisicratis bigce Pii 
rem imposuit. Ita codio 
Reg. a , cacterique , non 
Pisicratcs higa Pitho, etc 
est , ut Oilamidis quadr 
teles aurigam suuin impo 
admoduni dictum est 1 
Pistonein Tisicratis higae 
imposuisse sua manu, D 
dictum sacpe superius. li 



:/ 



LIBER XXXIV. Mi 

larteiii et Mercurium, qui sunt in Concordiae tem- 
>mae. Perillum nemo laudat saeviorem Phalaride 
o, cui taurum fecit, mugitus hominis pollicitus 
ibdito , et primus eum expertus cruciatum, justiore 
:.In hoca simulacris deum hominumquedevocaverat 
lissimam ailem. Ideone tot conditores ejus elabora- 
, ut ex ea tormenta fierent ? Itaque una de causa 
tur opera ejus, ut quisquis illa videat, oderit 



mis' Cererem , Jovem, Minervam fecit, qui sunt 40 
in ConcordicB tcmplo. Idem flcntes matronas, et 
tes , sacrificantesquc. Simon canem et sagitta- 
^cit. Stratonicus^ Ccelator iile philosophos : Scopas 






ietas autem, ct armatos, et venatores, sacrifican- 
, Batton'', Eucliir, Glaucides, Heljodorus, Hica- 



"Uium, IleptXacv Graeci vo- 
de Diodor. iii Excerpt. 
i. Atlieniensis fuit. Caetera 
Igata. Vide Val. Max. IX, 
I. Ovid. de Arte amandi, l, 

« Et Phalaris tauro vio' 
nbra Perilli Torruit : in- 
bait auctor opus. » Con- 
:anc porro de tauro aeneo 
fabulisque accenscre, co- 
tit Tim.TUtn historicuni , 
in Excerpt. pag. 69. H. 
^tenLt. 20cvi; Autolycum 

aere, eum qui Sinopen 
, a Lucullo Romam adve- 
!Stis Plutarch. in Lucullo, 
Kt a Pausania laudatur, ut 
ximus. Hard. 
mn. De Simone iEgineta 
PdUiian. Kliac. prior. V, 
H4RD. 

^^otticus ctelator. Jam supra 
118. Hard. 



10. Scopas utraque. Hoc est, et 
Simonis, et Stratonici opera fudit 
ex sere. Recte Barbarus in secundis 
castigationibus ita eraendat, pro 
uterque, H4RD. 

1 1. ^ii//o/7. BaTT6>v,E!ix>tpt Athe- 
niensifl statuarius , Eubulidae F. ap. 
Pausan. Arcad. VIII, p. 479- Tka.M» 
xt^,(, qui et FXauxtft^ iictor .£gi- 
neta, apud eumdem, Eliac. post.VI, 
pag. 3 60 sq. H).tO(^ci>9C( , txavb^, 
Aocxov , Au9(ov qui ^xujis , hoc est , 
populum Atheuieiisem iinxit : au* 
ctor Pausanias , Attic. I , pag. 6. 
A^cAv, M(vo(^6>9c; Atheniensis, qui 
Cupidinem fecit Thespiensem, teste 
codem, Bopot. IX, p.ig. 58 1. Muia- 
ypc; patria Phoceus, ut Vitruviu» 
prodit in preef. III, p. 87, nou 
minore ingenio solertiaque, quam 
Polycletus. ncXuxfarv);, noX6^Mpo(, 
nu6oxpiTc; , de quo supra : npftiTO* 
yEVTi;, de quo XXXV, 36. Ilarpo- 



aoa C. PLINII NAT, HIST. 

Dus, Lophon, Lyson , Leon , Menodorus , Mf 
Polycrates, Polydorus, Pythocritus, Protogenes" 
pictura clarissimus,ut dicemus : Patrocles, Polis,! 
nius , qui et argentum caelavit nobiliter, natione £p 
Periclymenus' , Philon,Simenus,Timotheus,Theoa] 
Timarchides, Timon, Tisias, Thrason. 
4i £x omnibus autem maxime cognomine insignis € 
limachus '^, semper calumniator sui , nec finem 
diligentiae, ob id Cacizotechnos ' appellatus, men 
exemplo adhibendi curae modum. Hujus sunt saltan 
caenae, emeudatum opus' , sed in quo gratiam omr 
ligentia abstulerit. Hunc quidam et pictorem fuii 
dunt. Non aere captus , nec arte , unam solummodo a 
statuam Cypria in expeditione'^ non vendidit Cai 



xXiic ille Crotoniatt , de quo Paas. 
Eliac. post. YI, pag. 879. OoXi; » 
qiiiy ut opinor, architecturam pa- 
riter exercuit , scripsitque de Sym- 
metriis voLumen , teste Yitrijvio in 
pr»f. VII , pag. T:t5. n«9(i^wvio( , 
n8pix>.u{Asvcc et (t>iX6>v ambo inter 
statuarios nobiles laudati a Tatiano 
in Or. contra Grscos, pag. i83. 
Ti{ioOeo;,dequo Pausan. Gorinth. II, 
p. J 46. Oto'{AVY]?oc Sardianus fictor, 
Eliae. post. VI, pag. 371. Tipkoo- 
Xi^( Atheniensis statuarius, Phoc. 
X, p. 678. Ti{ACi>v, Ti9ia(^ Gpaab>v, 
cujus opera vidisse se Strabo testa- 
tur, XIV, pag. 641. Habd. 

la. Protogencs idem pictura cta- 
riuimus. ExquisitusYossianus: /;<c/<4- 
ngclarissimay ut lib. XXXV, 4 • 
« Fabii clarissimie gentis. » Ghov. 

i3. Perictymenus, Male MSS. 
Regg. ci editio princeps, Pericte- 
nus, Est Periclymenus, qui, teste 
Tatiauo, fecit mulierem triginta in- 
fantes uno partu enixam. Brot. 



1 4. Cattimachus. Hoj 
Pausanias recenset , Attic. 
et 48. Hard. 

i5. Cacizoteehnos. Kout 
ut et Pausanias ait, Attic. 
Cacotechnos Vitrnvius diz 
In R. 3 cod. Cacotexitech 
xoTinJiTex^ov , quod artem 
perc videretur, nimia d 
Similis huic iste, de qno 
hoc ipso cap. • diligentiscii 
et inimicus sui judez , etc 

16. Sfiittantes Laceence^e 
opus. Aptius legitur comm 
quani emendatum, inquit 
Haud ego, vel oh uuum 
locum :« lateriqueadplical 
hcrcm omnibus simulacris 
tiorem. • Sed et supra 

• Capillum quoque et pn 
emendatius fecisse. » Gro 

17. Cjrpria in cxpeditioa 
expeditiune, auctioneque 
ctilis regix, vide Plutar 
Catone minore. Dalbg. 



LIBER XXXIV. ao3 

Dsophi erat ' , ut obiter hoc quoque noscatur tam 
^mplum '^. 

Qtione statuarum est et una non praetereunda, 4« 
toris incerti^'', juxta Rofttra'% Herculis tunicati, 
tu", Romae, torvafacie, sentienteque' suprema 
i. In hac tres sunt tituli : L. Luculli'^ impera- 
manubiis : altcr, pupillum LucuHi Blium ex S. C. 

: tertius , T. Septimium Sabinum aedilem curu- 
ivato in publicum ' restituisse. Tot' certaminum 

dignationis simulacrum id fuit. 



t sive Uticensis. Clodius 
eb. Cyprum adjudicarat 
aano ad quato possideu- 
> est Cato. Vide Ciceron. 
. XV, 4; Velleium, II, 
^utarch. pag. 776. 11. 
jfuia phtlosophi erat. Quos 
|uum proavus ejus Cato 
;cos omnes odisset. Pli- 
Si,de utroque Catone : 
lorum commutatio ! llle 
iqui universos ex Italia 
«nsuit Grxcos : at pro- 

Uticensis Cato, unum 
atu militum philoso- 
rum ex Cypria legatione 

• Uabd. 
I ineme exemplum. Levi- 
plam, quod eos dilige- 
mns, quos proavus odis- 

/ auctoris incerti. Non ita 
. Regg. edit. princ. et 
licns, qutinquam auctores 
»t. qucmquam auctoris in~ 

ta Hostra. In foro Roma- 
ae Urbis octava. H. 
9 luihitu. Turneb. Advv. 
, legit ()Eta:o Imbitu : 
Dica illa molesta, qu» 



tabe veneni imbuta, visceribus 
ejus inhxsit, tantosque cruciatut 
excitavit , ut in ardentem pyram 
conjicere se maluerit, quam acer* 
bum dolorcm perferre diutius. H. 
— Eleo. Brot. ex Turnebo, OEtaso 
habitu , quanquam contextus exhi- 
bet OEtai , operarum errore. £11. 

a3. Scntienteque, Leg. sannenie. 
Non temere fuit Hercules ita foi^- 
matus, apud Athen. lib. XII. Ste- 
sichorusHimerseus primusomnium 
clavam , leonis pellem , arcum tri- 
buit Herculi : Xanthus vero Stesi- 
choro vetnstiori e cujus versibiis in 
opussuum multn Stesichoms trans- 
tulit , habitu Homerico , nempe 
priscorum heroum depinxit ; qna 
figura a statuario illo tunicatnSy 
et Eleo cultu reprassentatus fuerat. 
Dal. — Sentientcque supreina. Sen- 
tiente in ea tnnica supremum finem. 

a4' ^^' fMcuUi. Ejus, qui adver- 
sus Mithridatem bella gessit. H. 

3 5. Ex privato in publicum, Qunm 
in privatos usus cessisset hsc sta- 
tua, eam Sabinus in publicum re« 
stituit. Brot. 

36. Tot cer/aminum, etc. Tot 
viris claris houorem itatn» illius 
sibi vindicantibus. Haad. 



ao4 C. PLINII NAT. IIIST. 

XX. Nunc revertemur ad difTerentias asris et lui 
In Cyprio coronarium ' tenuatur in laininas : tauror 
felle tinctuin \ speciem auri in coronis histrionum ] 
Idemque in uncias additis auri scrupulis senis, pi 
pyropi bractea ignescit . Kegulare ^ et in aliis flt m 
itemque Cfildarium. DifTerentia , quod caldarium fi 
tantum, malleis fragiie, quibus regulare obsequil 
aliis ductile appellatum, quale omne Cypriuni est 
in ca^teris metallis , cura distat a caldario. Omni 
purgatis diligentius igni vitiis, excoctisque, reguk 
In reliquis generibus^ palma Campano. Simile iii 
partibus Italiae, provinciisque. Sed octonas plumbi 
addunt , et bene recoquunt^ propter inopiam iigni. 
tum ea res differentiae afferat, in Gallia maxime sc 
ubi inter iapides candefactos funditur. Exurente en 
ctura nigrum atque fragile conflcitur. Praeterea sei 
coquunt : quod saepius fecisse , bonitati plurimum c 
(ix.) Id quoque notasse '"^ non ab re est, aes omne 



XX. I. fn cyprlo coronarhtm, 
Hxc totidem verhis Isidor. XVI, 
19. Coronariuni Galli vocant , 
ciinquant, miinorum ccA^onis adhi- 
bcri solitum. Savotus de Numm. 
P. U, 17, pag. ii4' Haru. 

a. Taurorumque fAle tinctum, A 
solo igne trahere hunc colorem 
Savotus est auctor, 1. c. p. laS. H. 

3. Pnetrnui pyrofn bractea ignc 
tcit. Hoc est, ut Isidoru6 explicat 
loc. cit. m Prxtenui hractea igne- 
scit, et imitatur flammas, unde ct 
pyropum dicitur. » Grteci TrupcoTrbv 
vocant, quod est adspectu rutilo. 
H. — Pyropus, /e cUnquant. Brot. 

4. Jlfi^u/are. Quod in regulas 
duciiur, rpiod malleis tunditur, ut 
ductile iiat, et regularo : sicut con- 
Ira fusilei quod tautum funditur. 



quale caldarium est. Isidc 
Alihi quam in srariis Cypi 
fieri nunc Plinius admoni 

5. Differentia. Totider 
Isidor. loe. cit. HxRn. 

(). Sed et in cteteris mel 
aliis a (\pro fodinis xrari 

7. 7« reliquis gencribus, 
loc. cil. H.VRD. 

8 . Sed octonas plumbi Ub 
Ad centena scilicet xris 
pondo, ut mo\ dicetur. H 

9. Dene recoquunt. Gro; 
ante Hard. lene recoq. £d. 

10. Id quoque notassCy elc 
verhis Isidor. loc. cit. Ab 
cihus Pliuiani editores ca; 
tium fecere . cui et addid< 
nia , Di/frentice ceris et 
quod multo ante prsiigi 



LIBER XXXIV. 



205 



melius fundi. Sequens temperatura statuaria" est, 3 
ue tabuiaris, hoc modo : massa proflatur" in pri- 
>x in proflatum additur tertia portio aeris collecta- 
; est, ex usu coempti. Peculiare in eo* condimentum 
lomiti,et consuetudine nitoris veiuti mansuefacti. 
ur'"^ et plumi)i argentarii pondo duodena ac seli- 
ntenis proflati. Appellatur etiamnum et formalis'^ 
Ltura aeris tenerrimi, quoniam nigri plumbi decima 
additur, at argcntarii vigesima : maximeque ita 
i bibit, queni gra^canicum vocant. JNovissima est, 
catur ollaria, vase nomen hoc dante, ternis aut 
is lil)ris plunibi argentarii in centenas aeris additis. 
si addatur plunibum, colos purpurae fit in sta- 
praetextis. 

. £ra extersa ' rubiginem celerius trahunt , quam i 
i, nisi oleo perungantur. Servari* ea optime in 
pice tradunt. Usus oeris ad perpetuitatem monu- 



.unde nos caput vice- 
uspicati sinniis, ut iptia 
trat Pliniana oratio. In 
TTofrigori magno legiuius. 
igore , etc. Iguis semper 
nne quam asstatc; et quo 
gus, eo iguis acrior, ut 
rxperimentis Cl. Micheli. 

iiuns ttmperatura statuaria 
Ad statuas faciendas, et 
[las tabulas xneas , altera 
ortuna a;ris teniperatura 

>. 

tssa proflatur. Flando re- 

Hard. 

Kuliare in eo condimentum. 
I coloris euiendatio , ele- 
;ratia. Dalf.c. — Attritu 
ti eonsuctudine nitoris , etc. 
n crebro attritu domitura 



est, et quemdam yeluti nitorem 
traxit. Habu. 

1 4. Miscentur, Colossi equestres, 
siniilesve statuse, non ex solo aere 
conflantur, sed pars aliqua stanoi 
Cornubienais admiscetur, ut faci- 
lius ss fusuui fluat : tooc appellari 
solet bronze. Si cum centum li- 
bris seris misceantur viginti pondo 
stauni purgatissiuii « vocatur me- 
tallum , ut in campanis tormentis- 
que ignivomis fieri solct. Simile 
liuic fere est, in quo plumbuni ar- 
gentarium admisceri solilum Pli- 
nius ait lioc loc. quod idcirco atbum 
ces appellat , XVI, aa. Hari>. 

i5. Formalis, Ad formas facieo- 
das, pour faire des moulvs. H. 

XXI. I. /Era extersa^ etc. Tot- 
ideni verbis Isidor. XVI, 19. H. 

a. Servari. Isidor. loc. cit. H. 



ao6 



C. PLINII NAT. HIST. 



meDtorum jam pridem translatus est, tabulis jer 
quibus publicse constitutiones inciduntur. 

XXll. (x.) Metalla aeris multis modis instmunl 
cinam , utpote quum hulcera omnia ibi ocyssime sai 
Maxime tamen prodest cadmia^ Fit' sine dubio ba 
argenti fornacibus, candidior ac minus ponderos 
nequaquam comparanda aerariae. Plura autem genei 
Namque ut ipse lapis , ex quo fit aes, cadmia vocal 
suris necessarius, medicinae inutilis^ : sic rursus^ in 



3. TabuUs arets, Priscoft illos 
GraBCos ac Latinos , leges , fcedera , 
aliaque in «reis tabalis insculpsisse, 
tralatitium est. LiTiua» Ili, 57: 
« Leges decemvirales , quibus XII 
TabuLis nomen est inditnm, in aes 
inciBas, in publico proposuerunt. » 
Servius in iiiud Marouis ^neid. VI : 
« Fixit leges prctio atque refixit : 
Fixit autem ideo , inqnit , quiu iu- 
ciss in xreis tabulis leges affige- 
bantnr parietibus : • Cic. Pbil. III, 
36 : « Antonius falsas leges in a» 
incidendas et iu Capitolio figendas 
curavit. » Hinc et leges. ipsas tera 
appellatae. Ideni Tullius Epist. ad 
Fam. XII , I : « Cujus scra refigere 
debebamus , ejus etiam chirogra- 
pba defendiraus. » £t III in Catil. 
19 : « Quum et legum sera lique- 
facta sunt. » Tameu vetustiore aevo 
incisx in ligno leges. Testis Gel- 
lius, II , 1 2 : « In legibus Solonis 
illis antiquissimis, qu« Athenis 
axibus ligneis incisa! sunt, etc. » 
Unde has legum tahulas ab Athe- 
nicnsibus Axonas esse nuncupatas, 
Plutarchus in Solone tradit. H. 

XXII. I. Cadmia. Factitia. Dal. 
— De Cyprio aere, cadmia nativu 
vel factitia , cf. Exc. II ad calcem 
hujus libri. Ei>. 



a. Fit. Totidem verbia 
I0C. cit. et Diosc. Y, 84 : 
^t xot^ficCa xal jx twv apyt 
xcWpa xai xouvoWpa cSffa* 
TT.v ^uva{Aiv rjTTOv. Gallis : « 
Reperitur iu Gallia, et iu I 
agro. Hard. 

3. Namtfue ut ipse tapis, 
is proprie cadmia, sed ci 
men a nonnuUis vocatur 
boc lib. c. a : « Fit aes , et 
sroso , quem cadmiam to 

4. Medicince inutiiis. Fal 
nius : multis enim is remi 
let. D.1L. — Inudlis. Per 
rum, neque ustione pn 
Alioqui enim niedici, ut I 
dorus, et lollas, atque e 
placitis Plinius ipse sub £ 
jus capitis exustum cr 
que in varios medicinas 
condunt. Haru. 

5. Sic rursus in fornacihi 
Sic ruFKum alia in foruai 
quas lapis ille conjicitur^ ai 
(eris , cadmia gignltur, 
hahet originem eodem sei 
mine. Itn R. a , cxteriquc 
connectAtur haec scntentia 
periore. In libris hactent 
Namque ipsa lapis . . . Ific i 
sistit : insulse prorsus : 1 



LIBER XXXIV. ao7 

ifttit, aiiamque nominis sui originem recipit. Fit a 
;e8ta^ flammis atque flatu tenuissima parte ma- 
neris lateribusve fornacum proquantitate levitatis 
. Tenuissima est in ipso fornacum ore, qua flam- 
tantur, appellata capnitis , exusta , et nimia levi- 
is favillae. Interior^ optima, cameris dependens, 
argumento botryitis cognominata : ponderosior 
re, levior porro*** sequuturis. Duo ejus colores: 
cinereus, puniceus melior, friabilis , oculorum«^ 
dicamentis utilissima. Tertia est in lateribus for- 3 
qwB propter gravitatem ad cameras pervenire 
it. HcBc dicitur placitis ", et ipsa ab argumento, 
»rius, quam pumeic' , intus varia, ad psoras uti- 



nsu, lapis exsistere in 
dicitur? IIakd. 
que nomlnis siii originem, 
ir la tuiliie. Illaui quo- 
ramus intcr optima et 
edicanienta , qux detcr- 
»Dt. Bbot. 

temegesta. Diosc. V, 84» 
me Terbis : Fcvvarai ^t ii 
rcu /^oiXxcu xaiA4vcucu.cvcu, 
Q(; TTC Xiyvuo; roT; ToCy^ci; 
>f Twv xajxivuv. « Gigni- 
lia e fuligine , quac dum 
ses, egesta fiammis, 
teribus canierisque for- 
ilicatur. • Vide etiam 
eSimpl. med. ad Patern. 
;om. XIII, p. 987. H. 
Uala capnitis. KaTrviri;* 

.RD. 

\or. Dioscorid. loc. cit. 
pi^, aiv E<riv in KuTipia, 
• porpuiTiri;, hoc est , ra- 
of/icinis tuthia Alexan- 
jr, quoniam cx yEgypto 
dvehitur : a tuthia ta- 
lum divcrsa. Canepar. 



Descript. I, cap. 3 , pag. 10. Hard. 

xo. Levior porro. Postremam vo- 
cem Brot. ex iMSS. Regg. et edit. 
priuc. delet. £d. 

f I . Oculorumque. Diosc. loc. cit. 
et Oribas. XIII. Hard. 

I a . Placitis^ et ipsa ab argumento, 
« Placitis : et in ipsa argumentum. 
Planities crusta verins squamium 
intus varia ad Inxuriam utilior. » 
MSS. vitiosum ; e qnibns commoda 
tamen haBc lectio duci potest : 
« Placitls, et ipsa ab argumento. 
Plana enim crusta est verius qnam 
squama , intns varia, ad hulcera 
utilior. » Dal. — fJarceiieitur placitis. 
Diosc. loc. cit. £71 (^t xai ^TrXoxuc^V); 
Tt; >.iycp.jv7} , quasi crustosa. H. — 
Ee ipsa ah argumento. Brot. ez Reg. 
cod. 5, el in ipsa argumentum ptani' 
tie, crusta , etc. Ed. 

i3. Quam pumex. Pumicosam 
enim cadmiam optimam e^se opor- 
tere , auctor est Diosc. loc. cit. qui 
exuri jubet ad medicinaB nsum , 
donec pumicosa videatur : ^^t 
xiaoT.pw^; -rfjv o«l>iv YivtjTai. H. 



2o8 C. PLINII NAT. HIST. 

lior, et ad cicatrices'^ trahendas'?. Fluunt ex ea di; 

'genera' : onychitis'^ extra paene caerulea, intus on; 
maculis similis. Ostracitis tota nigra, et e caeteris soi 

4 sima , vulneribus maxime utilis. Omnis autem cadm 
Cypri fornacibus optima , iterumque a medicis co 
carbone puro; atque ubi in cinerem rediit, exstin 
vino ammineo, quae ad emplastra praeparatur: qua 
ad psoras , aceto. Quidam '^ in ollis fictilibus tusam i 
ac lavant in mortariis, postea siccant. Nymphodoi 
pidem^'' ipsum quam gravissimum spississimumqu 
pruna, et exustum Chio vino restinguit, tunditque 
linteo cribrat^ atque in mortario terit, mox aqua 
macerat , iterumque terit quod subsidit, donec c< 
similis fiat, nulla dentium ofTensa^'. Eadem lollae" 
sed quam purissimum lapidem eligit. 

I XXIll. Cadmiae effeclus siccare', persanare, 
fluxiones , pterygia et sordes oculorum purgare, scal 
extenuare, et quidquid in plumbi effectu dicemus. 
ipsum ad omnia eadem' uritur : praeterque, albugim 

i4' Ef oJcicatnces.KoLroxi/.o^t^M' bas. X1II,c. aa^, totidem 

vauicvY) , iiiquit Diosc. loc. cit. H. verbis. Hard. 

i5. Traliendas. Delendtns. H. 19. Quidam. Dioscor. el 

16. Fltiunt et ex ea duo aiia gencra. 11. cc. H aRD. 

Hacc duo genera totidem notis de- ao. Lupidem. Ex quo £ 

scribit et Diosc. V, 84 •' Ovuyjri; , quenique cadniiam appelk 

xai o^paxiTi; , sive tostacca. Illa ab mus sub initium bujus cap 
intercurrentibus lineis,seu maculis, a i . NuUa dentium offensc 

onycbitx Inpidisimilihus, ^ia^uaEt; quum manditur, dentibus 

Ix&uoa £u.9ep£r; ovux''~7j >.i6ca. Isla a Diosc. loc. cit. H.vrd. 
superficie terrea , sive test.icea, no- aa. Eadem IoIUb acfio, 

«len bnbet : yEw^ci ^£ ri o^paxcot^Ei lolias facit. Hard. 
X£Xpr,u.EVTQ ertioaveia. Hard. XXIII. l. Cadmice effect 

17. Onjrciiilis. vSic et Dioscorid. «•, etc. Diosc. loc. cit. Au 
ovjyjrr; >.i0«. Groii. Al. antc Ilard. fyei <ru7;rixT.v , xoiX(ou.aT(av 
et Brol. ex cod. Heg. 5 el edit. pr. p(»>p.aTixyiv, xa5apTixTjv purap 
onjcliis , non onycliitie. Ed. «Vis ei adstringere, elc ■ 

18. Omnis autem cadmia , etc. 2. Et (ei ifnum ad oninit 
Diosc. loc. cit. et post illum Ori- Hoc est, ut Diosc. expHca 



LIBER XXXI V. 109 

catrices. Hulcera quoque oculorum cum 
idque iEgyptii collyrii modo terunt in co- 
;t vomitiones e melle sumptum. Uritur autem a 
ictilibus crudis cum sulphuris pari pondere , 
)iramento, in caminis, donec vasa ipsa per- 
^uidam et salem addunt^ alii alumen pro 
ii nihil , sed aceto tantum aspergunt. Ustum 
rio Thebaico , aqua pluvia lavatur , iterumque 
>re teritur , et dum considat , rehnquitur : hoc 
;c ad speciem minii redeat. Tunc siccatum in 
pyxide servatur. 

I.) £t scoria' seris simili modo lavatur, minore i 
n a^s ipsum. Sed et aeris flos medicinae utilis 
xiso, et in alias fornaces translato' : ibi flatu 



icGQudum, purgan- 
idum, hulcera ad 
lucenda, oculorum 
t etc. Habd. 
Is scilicet. Diosco- 
iri sic jubet clavos 
irum navium , in 
I composito<i, sub- 
*, cum salis pari 
isdem bis vicissim 
deinde operculata, 
to creta figulari spi- 
;ur fornaci , doiiec 
percoquatur : iT(d- 
]^UTpa , xal UTTCxpi- 
ipt,ix(o ^t^cTai ci; xa- 
ftU^a camini legit hic 
D ac Dloscoride re- 
laD. 

r salem addunt. Qu» 
;ontinentur, totidem 
bet Dioscorides, V, 
finem. Hahd. 
^Mvia lavatur minore 
ius).- Duo postrema 
nt, ex vetusto exem- 
nam infra in initiis 



prozimi capitis repetnntur, pro- 
prium ibi locum babentia. Pint. 

6. Et dum considat. Dum nibil 
spumse sordiumve supernatet, sed 
purum coDsidat, Diosc. V, 74* H. 

XXIV. I. El scoria, Haec tot- 
idem verbis Dioscor. Y, 87, sub 
finem. Scoriam Galli vocant, cneu^, 
ou loppe de bronze. Habd. 

1. Fit cere fuso, et in aliasforna- 
ces translato. Fit nre fuso, quom in 
receptacula fluit, per fistulas ad ea 
pervenientes colatum. Nam aqua 
gelidissima affusa, id quod fit ut 
sorde expurgetur, repentina densa- 
tione exspuuntnr grana milio simi- 
lia, qusB florem vocant. Inepte hsc 
Plinius : multo accuratius Diosc. 
Quidam legunt, « fit aere fuso flatu 
crebriore , et in receptacula e for- 
nace translato. Ibiexcutiuntur,etc.» 
Dal. — In aiias fornaces. Vel e for- 
nacibus in receptacula delapso per 
tubuloR ad ea perlinentes, ot dicit 
Diosc. y, 88. Utroque enim modo 
peragitur. H. — De Scoria btis, et 
flore, cf. Exc. II td calc. huj.lib. Ed. 

14 



aio C. PLINII NAT. HIST. 

crebriore excutiuntur velut miiii squame , quas v> 
florem ^. Cadunt autem , quum panes aeris aqua re: 
rantur rubentque. Similiter^ ex eis fit , quam vocant lc 
et sic adulteratur flos , ut squama veneat decussa' v 
vis'% in quos panes aerei ferruminantur". In Cypri mi 
officinis omnia. DifTerentia haec est, quod squama < 
titur ictibus iisdem panibus : flos cadit sponte. 



3. Excutkmtur. £o fl«ta follinm 
crebriore eaciunttir sqnaina milii 
similes, w^vgxii^ ri, inqait Dio* 
scor. y, 88; Auctor tibri de Simpl. 
med. ad Patemum, Opp. Galeo. 
tom. Xm, pag. 987 : « Iptnm flos 
est in specie milii , etc. • Sic etiam 
MSS. non exciitmtur^ nt scribi Sal- 
lAisias jobet, in Solin. p. 1076. H. 

4. Mitti s^uamtt, Apluds, oorti* 
cesve qui milium obvoWant. H. 

5. Fiorrm, Rbodig. lib. XIX» 
cap. 10, scribit florem enm Tocari 
paleas «ris ramentulas. Qoam re* 
cte et latine, is viderit. Dal. 

6. Quum pouts mris» Massa can- 
dentis xris. Qui repurgandis me- 
taUonim inquinamentis prvsunt, 
inquit Diosc. V, 88, aquam puris- 
simam cri aflundunt, ejus refrige- 
randi gratia. Hac Tero repentina 
densatione ac concretione, velut 
exspuitur et emicat granum milio 
simile, quem Tocant florem. Fivf rou 
^\ cdrci;, ^rav cv utrotXXMflu; x^* 
v»;... ^iauixOxtpsvTi; riiv «xailapvfav 
ot 'Tpb; TCUTCi; ^vti; , C^Mp irtxisu<n 
oxfaifvi^xTCv «UTM, v*j;ai ?rp?atpeO- 
luvct* v?ro cuv t^; ai^m^icu Tn»x>M- 
eiM; Kxi «'jvxYwyT;, «•airisit ixirr^i- 
Tou xxt txxvOst Tb irpcii^iRfUvcv (xoXxcii 
avOs;'. H4R0. 

7. Simiiiter es tis fit^ etc. Prc* 
terea fit e paiiibus laminisTc «ris 
lepis » qua flos adultenitiir : et ac 



squama Tenit, alias non ▼ 
sed vilis : decntitur antem 1 
lei ictibos e claris, qnibus e 
dis mass» seo lamins aunea 
rantur. Habd. 

8. Quam vocamt Upida. h 
boc esty squamam cris. Hai 

9. Ut Sifuama vemeat deeus, 
Hunc Plinii locnm integei 
repnBsentamos, qoalis in eo 
altero eislat» qmim haeie 
terpolatnm libri Tolgati eil 
in bunc modnm : « ut sqna 
neat pro eo. Est aotem hme 1 
▼i clavis , per quos panes m 
mminantor. • Vidit et e sn 
cibus Salmasius in Solin. pa 
nt edidimusy ita legi op 
Plinii tamen senteniiam , qi 
terpretatione nostra persp 
nt quidem remnr, fecimns, 
se negat posse. Etiam in Pt 
editione , Brixiensi , et ali 
Frobenium , ia quos pmmes sa 
per quos diserte scribitnr. '. 

10. Clans, Qni ex cre ; 
Tihus configendis parabnni 
1'irco haec squama claTaris v 
a Diosc. V, 89 : Aciric ^t 1 

Tcr» KuTTptMv x^i^^^rT^^'*** ^ 
XI ta, xaXc*jarni ^i iRXtrt;, xeu 
cis {Xc; claTus est. Habd. 

11. Ferrumimautmr. Pan 
indurantur. Plinins , XXXT 
« Vitram salpbnri cobcoci 



LIBER XXXIV. aii 

XXV. Squame' est alterum genus subtilius, ex summa i 
scilicet lanugine' decussum,quod vocant stomoma. Atque 
iuBComnia medici (quod pace eorum dixisse liceat) igno- 
nmt, pars major et nomina : in tantum a conficiendis 
medicaminibus absunt, quod esse proprium medicinae so- 
lebat Nunc quoties incidere in libellos, componere ex bis 
Toleotes aliqua, hoc est, impendio miserorum experiri 
commentaria , credunt seplasiae^ omnia fraudibus corrum- 
penti. Jam quidem facta emplastra et collyria mercantur; , 
tabesque roercium , aut fraus seplasiae sic exteritur. £t 
sqnama autem, et flos uruntur in patinis fictilibus aut aereis, 

miiuitar in lapideniy » hoc est, 

indoretcit ooDcretcitque. H. — 

Ib Cjpru Gron. et Al. cjrpriU. En. 

IZV. I. SiiuMwue. Orib. XUI, 

pL s33 : XfliXxou XtirK , « hoc est, 

t f inna mnM, laurlatisuma est , qus 

tt Cypriis officinamm clavis ex- 

CMa crasaaque est, et helifis a 

chrii docto nomine ap|>e]latur . . . 

i^aima TerOf qnam stomoma (?o- 

|UifM) Tocant : habet eamdem Tim 

^■am «ris sqnaraa , etc. • CeUus , 

^,6, in Cleonis collyrio : « Squa* 

MB OTis y quod 9C(AWfi.a appellant 

pflttdox. ly» hoc estydenarius unus. 

Ron Tidemnt hsoc aoctorum testi- 

Maia Saracenns, Dalecampios» et 

fni eoB seqnitur Salmasius in Solin. 

|Mg. 1084 f qni Plinium hallucina- 

!■■ hoc loco pntant : neque alind 

tMB fitffu»|iA asseverant « qnam fer- 

nai illod dnrissimnm , qnod acio' 

lim GUmm^ Galli vocant de /a- 

dir. H.-.— iS^iMHKe esi alterum genut. 

Oe sqoama «ris duplicey cf. Exc. 

Hadealc. hnj. lib. £d. 

9. Lmmigine. Panum aDreorum.H. 

3. Namina, Gron. et Al. ante 
flard. nmmimkui. £d. 

4' Credimi M^atim. Ungnenta- 



riis pigmentorumque negotiatori- 
hus, ut dictum est cap. ulL lihri 
superioris in fine. Non nngnenta 
foMlius seplasiacormpit olim, qnam 
hunc Plinii locum interpolarunt 
crilici. Nos totidem apicihns sylla- 
hisque reprsesentamus, quot sunt in 
Reg. cod. 9 , et Colh. 3, nec quid- 
quam hic conjecturas trihni opus 
esse ducimus. In lihris hactenus 
editis : « Credunt seplasi» ea omni- 
hus qnidem fraudihus corrumpen- 
ti : factaque jampridem emplastra 
et collyria mercantur, tahesque 
mercium. Frans sepiasis sic exte- 
ritur . • Salmasius e lihris snis priora, 
qua fecimus ratione , et ipse refin- 
git : csBtera ex ingenii conjectura, 
sic pessnmdat, in Solin. pag. 1 o5 1 : 
« tahesque mercium aut fraus se- 
plasia sic quaritnr eis. • Ha.rd. 

5. Tabestfue mercium, Tabidaeque 
sic merces ofHcinarum , aut sepla- 
siae fraus usu teritur, et ah SBgris 
ahsumitur. Ironia est : Purgari vel 
sic ait officioas tabidis situque cor- 
ruptis mercibus, seplasise fraudem 
omnem exteri ac deleri, quum Tel 
putrida medicamentay yel adulte- 
rata a seplasiariis, coemant medici 



aia C. PLINII NAT. HIST. 

deinde lavantur, ut supra , ad eosdem usus ; et 
ad narium carnosa vitia^ ; itemque sedis; et gravii 
riura , per fistulasin easflatu impulsa ; et uvas oris 
admota. Tollit et tonsillas '"^ cum melle. Fit et ex 
aere squama" longe Cypria inefHcacior. Nec nc 
pueri prius macerant ciavos , panesque. Quidam 
cussam squamam terunt, et aqua pluvia lavant 
hydropicis'' eam duabus drachmis in mulsi hei 
illinunt cum poUine. 

imperiti , qnos m per sese confi- 
cere par fuit. Habd. 

6. Ui supra, Ut de cadinia di- 
ctnni est cap. 39; de Cyprio aere, 
cap. i3, et ad eosdem , ad quos 
illa valere dictDm est, usus. Hard. 

7. jid narinm camosa vitia. Diosc. 
V, 88 : £x-nnxti ^k xal ra iv (luxTffp- 
ct oapxttftara xot ^fluiTuXi«»v , « ab- 
somit narium camosa vitia, item- 
que sedis. » Zapxttp^a carnositas, 
camis prater naturam incremen- 
tnm. In his utiqne Titiis primum 
obtinent polypi locum : de quibos 
Theod. Priscianus ita pronuntiat, 
I, 1 1 : ■ Polypis eminentibos xris 
florem, et sinopidem ex aequo 
combures, et ex eo poLvere sanabis 
loca. » Habd. 

8. Et ffravitates aurium. Diosc. 
totidem verbis loc. cit. Habu. 

9. £t uvas oris, Quam et coiu- 
roellam vocant. Sic Reg. a. Prius 
et hutcera oris legebatur. At Diosc. 
loc cit. SriXXd^c xal xicvt^^o^. Vi- 
dit hoc et Pintianus in suo codice. 
Farinam porro, quae hic admo- 
venda dicitur, squamam ipsam leris 
et florem intellige. Sicet chalcitis, 
cap. ag , farina sua tonsillas com- 
pescit. Hard. 

10. 7o///V et tonsillas, Dioscor. 
Joc. cit. Hard. 



1 1 . Fii et ex candido 
ma , etc. Curationem ] 
adhibuimus, tum ope cod 
et Colb. 3, in quibns ha 
dimus , totidem syllabis 
tum ipsius Dioscoridis . 
ita scribentis V, 89 : <l>w 
Tou x<xkKW Xiuxou , XtirrJi : 
uff oEpx^wA* Libn hactenn 
contraria sententia, Cj 
efficacior, prsB se ferun 
Parmensem editionem , 
scriptis codicibos plane 
Paulo post, ubi ex eoru 
dicom iide cdi curavimu 
sime vero conttngit con 
recisamentis in acetum 
typi habent , « ocyssime 
trahit curonarium xrugi 
cisamentis , etc. » quae nc 
ris, sed interpolantis mi 
lumque resipiunt. Hakd. 

I a. Dant et hjrdropicis, 
ficilicet ac prasterea illinu 
Larg.Comp.cxxxiii: «A< 
cos, quum jam distenti suj 
aqu» multitudinem..3qu 
quam XeTri^x Grsci voca: 
victoriati, data cum ap 
pari pondere ex aqua mul 
quatuor : plurimum aul 
dejicit. » H. — Squamss 
nos usus, sed cautns m 



LIBER XXXIV. ai3 

XXVI. ^ruginis quoque magnus usus\ Sed pluribus 
fitea modis. Namque et e lapide', ex quo coquitur aes, 
deraditur : et aere candido perforato, atque in cadis super 
aoetum^ suspenso, aereo obturatis operculo : multo pro- 
intiore , quam si hoc idem squamis fiat . Quidam^ vasa 
ipsa candidi aeris fictilibus condunt in aceto, radunt- 
que X die. Alii vinaceis contegunt , totidemque post dies 
radunt. Alii delimatam^ aeris scobem aceto spargunt, ver- 
santque spathis saepius die , donec absumatur : eamdemque 
scobem alii|'' terere in mortariis aereis ex aceto malunt. 
Ocyssime vero " contingit coronariorum recisamentis in 

id pedotu foBtorem coercendum. 
Gcoir. I, 3o5. £d. 

XXVI. I. Mruginis. Nostris, 
^'Je^gris Cac^tate de cuivrej; cf. 
£ie. II ad calc. huj. lib. £n. 

9. Namqae etetapiiie. Eo scilicet 
Q qao fieri sbs , qnem et cadmiam 
*ppellari t quibosdam diximus, 
cip. aa. Oribas. Collect. lib. XIII, 
pig. 937 : « In Gypriis quoque me- 
tdlis «roginem gigoi ferunt : lapi- 
dibos qoibosdam ss habentibus , 
B qoibot efBorescit 8erugo...sed 
iUam et paocam esse, et optimam. » 
Hnisit hcc iUe , ot pleraqoe solet, 
n Diosc. y> 9 1 . Nativa porro baec 
*nigo est : scquitur factitia. H. — 
Si e tapUi. Brot. ex MSS. et edit. 
pHnc et iapide. Sic infra cap. 33, 
^nresmii parietihiu ; et cap. 45 , de' 
f^tur humiJo ferro. Ed. 

3. Ex mre. Hic prior vruginis 
^fidendas modus , qui et a Diosc. 
•fiditnr V, 9 1 : Ei? mftaxvTjv , in- 
^,etc. ■ In cadom, aut aliud 
cooiiiiiile vtfl , acetum quam acer- 
nnom infundito , atquc illi super- 
ponito Tts aneoni , prsesortiin con- 
<^nieratnm : sin minus, planum : 
Mt ?ero id probe detersum, nul- 



lumque Iiabeat spirtmentum. Deci- 
ma deinde die subltto opercolo, 
SBroginem inhaerentem dertdito. » 

4. Sufter acetum. Nos tceto non 
ntimur, sed tantum viuaceis , marc 
de raisins, Brot. 

5. Mutto proltatiore. Erit autem 
asrugo ea multo probatior, ctc. H. 

6. Quam si koc idem squamis fiat. 
Nam et e squamis , et e scobe deli- 
roata asris asrugo oonficitur : Ivi^i 
^k xocl i% pivt9|AaTo»v irotinvsu 4 Xtirt- 
^ttv. Diosc. loc. cit. Ha.iid. 

7. Quidam, Diosc. totidem ver- 
bis loc. cit. post Theopbr. iripi >i- 
6uv, ptg. la ; Orib.XIII, p. taf>; 
tnctor de Simpl. med. td Patcro. 
Opp. Gal. tom. XIII, pag. 984. 
Laroellis ssreis idem efdci et ipsi 
tradunt, et Vitruv. quoque, VII, 
12 ,ptg. 145. Habo. 

8. AUi vinaceis. Diosc. etauctor 
I. ad Patern. 11. cc. Hard. 

9. j4lii flelimatnm , etc. Diosc. 
et auctor proximecum eo laudatus. 

10. Eamdemque scohem alii^ etc. 
Auctor lib. ad Patern. 1. c. H. 

1 1 . Ocyssime rero confrahit coro' 
narium fcrnf^inem recisamentif f sir 
prius). Voss. cod. • Ocvssime vero 



2i4 C. PLINII NAT. HIST. 

acetum additis. Adulterant mannore trito" maxime 
diam sniginem , alii pumice, aut gummi. PraK^ipue i 
fallit '^ atramento sutorio adulterata. Caetera enim *^ 
deprehenduntur, stridentia in frendendo ' . £xpenm< 
3 in batillo ' ferreo :• nam quae sincera est , suum co 
retinet : quas mixta atramento, rubescit. Deprehendi 
papyro, galla prius macerato : nigrescit enim statim 
gine illita. Deprehenditur et visu, maligne virens 
sive sinceram sive adulteratam, aptissimum est sio 
in patina nova uri '^ et versari, donec favilla fiat'*: ] 
teritur et reconditur. Aliqui '^ in crudis fictilibus u 



contingit coroiiariornin rec. etc. • 
Optime. dmiimgit est exsistit nempe 
«rngo. Dixent , « .£niginis quoqne 
magnus nsus , sed pluribus es fit 
modis. • Coronartif qui coronas fa- 
cinnt, lib. XXI , s : « Sicyoue in- 
genio Pansi« pictoris atqne Glyce- 
rm coronari» dilectse illi. » Eodem 
lib. cap. 9 : «alii asphaltion,majore 
folio , quo utnntnr coronarii , • et 
cap. is : « Coronarii quidem et 
spinae flore ntnntur. • Geohot. — 
Caronariorum. Exsistit jam «rugo a 
recisamentis flBreis, quas abjidont 
ii qui coronas ex »re faciunt, quod 
coronarium idcirco appellatum est, 
cap. ao. H^RD. 

I a. Adulterant marmort trito^ etc. 
Totidem verbis Diosc. V, 91, et 
Oribas. XIII, p. aay. H. — Aut 
gummL Quidam rasilem deteriorem, 
admixto gnmmi, pro factitia priore 
▼endunt, inquit Dioscorid. Sed ri- 
tiosnm id genus improbatur. Dal. 

i3. Pr^tcipue autem faUitj etc. 
Dioftc. et OriJb. II. cc. Ha.io. 

14. Cmtera emim deute, etc. Ori- 
bas. loc. cit. • Quin dentibus quo- 
que cognosdtur : nam qnae sincera 



est , Iieyis , et non aspera , i 
dit. • Totidem Terbis et Di 
91. Habd. 

i5. Stridentia infreudeud 
scorides, ^xk rSc o^tfvTMy tm 
dentium appressu. Dal. 

1 6. Experimemium in tatU 
reum id instrumentum ei 
pmnsB oolliguntury ad sin 
nem pal» : une peile afeu, Li 
pro batillo Diosc. adhibet 
eumdem usnm babet : cctc 
scoridis rationi prorsos I 
congruit : Tb ^t xs^svOov , 
aictXcYxiTou Tw irupl , etc. 
mentura sutorium igne de] 
ditur : namque si laminae ai 
aeruginem ita adulteratam 
seris,et horum alterutrum 1 
cineri aut prunis imposuer 
tato colore rubescet, quae atr 
sutorio mixta fuerit, etc. » 

17.//! patina nova urL K 
idem Yerbis Dioscorid. V, 1 

18. Donec faviUa fiat, Dc 
lorem cinereum quodammi 
ferat, inquit Diosc. lu^ av jj 
X^, xal &Yro9iro^io]p r^ X?®'?- 

19. Aiiqui. Dioscor. Icx:. 



LIBER XXXIV. 



aiD 



Aanec figlinum percoquatur. Nonnulli et thus masculum 

aclmiscent. Lavatur autem aerugo, sicut cadmia'". Vis 

cgus coUyriis' ' oculorum aptissima , delacrymationibus " 

mordendo proficiens. Sed abiui necessarium penicillis ca- 

lidis , donec rodere desinat. 

XXVil. Hieracium vocatur coll}Tium \ quod ita maxime 
eonstat: temperatur autem id Hammoniaci unciis quatuor, 
aeniginis Cypri» duabus , atramenti sutorii, quod cbalcan- 
thum vocant , totidem : misyos vero una , croci sex. Haec 
omnia trita aceto Thasio coUiguntur in pilulas , excellentis 
remedii, contra initia glaucomatum'et sufTusionum , contra 
caligines, et scabritias, et albugines, ac genarum vitia. 
Cruda autem aerugo vulnerariis emplastris miscetUr. Oris 
giDgivarumque hulcerationem mirifice emendat, et labio- 
nim hulcera cum oleo. Quod si et cera addatur, purgat, 
etad cicatricem perducit. ^rugo et callum fistularum ero- 
iitj vitiorumque quae circa sedem, sive per se, sive cum 
Hammoniaco illita, vel collyrii modo in fistulas adacta : 



ao. Cadmia, De qua cap. 99. H. 
1 1 .Colfyriis, Ocnlorom cicatrioes 
ea ao atteDoari aoctor est 
I^ioaa 1. c. A Gaieno in collyriis 
QcnlomBi saepiisinie adhibetor, xoi- 
▼ft To'«. lY. Hahd. 

99. DtUcrpnationihus. Sic Pli* 

oint rcddit quod Grieci iffo^oucpu- 

"^uift Tooant : est aotem airo^oMpu- 

'VtaciiVy quod delacrymationes sistit» 

'^dclidt.DAi^ — Deiacfjmationihut. 

^^ncryniis otendis. Dioscor. loc. cit. 

A4v«rfti ^i icic Ihq ^ftvt . . .^ouc^uov 

^ynv , «Co. H. — - Penie. ealidis. Sic 

HSS. Regg. eC editio princ. Ed. 

XXVIL I. Hiaraeium Wfoaiur 
eaifyrium. Hieraaum qnidam vo- 
cari eontenduut, quasi ^(u^ipxic, 
<|Qod U^vu^ y accipitres, hiers^cium 
MilpendOf et succo tingendo ocu- 



los» obscuritatem quum seusere, 
discutiant. Supra lib. XX, cap. 7. 
Dalbc. — ffieraeium. Ab Hierace 
confectore nomen habere videtur. 
Cels. VI , 6 : • Hieracis coUyrium : 
Id qnoque quod Hieracis nomina- 
tur...habet myrrha P. X. I; Ham- 
noniaci P. X. II; iEruginis rasie 
P. X. IIII» etc. » Similius est,qood 
Gssarianum ibidem appellatur : 
« Habet atramenti sutorii P. X. I ; 
Mysi P. X. I; Piperis albi P. X. V; 
Cadmi» lotse P. X. lU, etc. > 
Plura vero his afOnia Galenus af- 
fert , xara roir. lib. IV, cap. 8 , 

p. 4^4 ^Vl' Habd. 

9. Contra initia glaucomatum^ etc. 
Quae reliquo deinceps capite hoc 
continentur, tutidem ea verbis ex- 
stant apud Dioscorid. V, 9». H. 

.4^ 



ai6 C. PLINII NAT. HIST. 

eademque cum resinae terebinthinae tertia parte si 
lepras toUit. 
I XXyni.(xn.)£st et alterum genusaeruginis,c{uam 
scoleca' : in Cyprio aere' hoc, trito alumine et sa 
nitro pari pondere , cum aceto albo quam acerrim 
fit hoc nisi aestuosissimis diebus circa Canis ortu 
ritur autem, donec viride fiat^, contrahatque se v< 
lorum specie , unde et nomen . Quod vitium ut eme 
duae partes quae fuere aceti, miscentur urina pu 



X XVIII. I . Est ei alterum genus 
afruginist quam vocant seoleciam. Li- 
cet apud omiies auctores , qnorum 
scnpta ezstant , legarons tbv oxttXvi- 
xiav , asruginem vermiculatam , bujus 
tamen erroris tam pubiici et recepti 
tolum Plininm auctorem esse puto, 
legendumqne xoXXtxtav^ in placen- 
tulas, ac velnti rotundos, exiguos- 
que panes formatani. Locus Dio- 
scoridis qui Plinium fefellit , est : 
ltt>; rf (t(v xpo^? lu^;, ri) ^t ou?a- 
ott jXottt^c Y^vTiTat, xai cilTu^ avo- 
^rXaoa^ xo^XXtxa; pc^totxct; 6fiotou(, 
airoTiQfioo : « donec aeruginis colore 
sit , ac sti'igmentorum crassitie : 
tum piacentulas Rhodiis similes 
formato ac recondito. » Plinius 
vero , • Teritur autera , donec vi- 
ride fiat, cnntrahatquc sese vermi- 
culonim specie, etc. » tacilo de in- 
dustria Rhodiorum vocabulo, quum 
expiicare non posset, Rhodii ver- 
mes quales essent. Prxterca Diosc. 
non exspectandum esse jubef, quoad 
sese contrahat in vermiculos, ut 
Plinius iutellexit, sed quuni satis 
spissaest, manibus formari ti; xoV 
Xtxa; ^0(^tcuc, quidam exponunt, 
non placentas ex insula Rliodo , 
sed pastillos ex rosis ocularios, ad 
quem usum , semginis quoque illi 



pastilli fiebant Dal. — «S 
libris hactenus editis , 
Reg. a , scoleaca, At index 
jus , Scoiex atris. Diosc. V 
oxciXmS, itrugo vermiculari 
miculorum specie. Habd. 
a. In cyprio ttre. In 
cyprii cris hoc invenitur : 
Kuirpicu ](,otXxcu , jfxouoav ^i 
^uxa airb t*^; aurvi; irtTTOtvip 
ifX^ac ^^ouc Xtuxou xai ^ptj 
« In mortarium cyprii sr 
et pistillum ex eadem nu 
ctum habeat, aceti albi 
heminam dimidiam infuuc 

3. Non fii. Diosc. loc. 

4. Donec viride fiat. Do 
ginis colurem referat, et s 
spissitudinem conti^abat 
Dioscor. loc. cit. tco; t^ 
tea^r«; , rf ^t ou^aott yXctci 
Tat. Habd. 

5. Unde et nomen. Hanc 
tionis .illius causam , et5 
rissima , Dioscorides noi 
Nam quod ct ille, et eum 
Oribas. XIII, pag. aay, < 
culis Rhodiads afferunt, i 
pertinel, et valde vereoi 
cerum sit. H. — Conf. s 
tam huj. cap. primam inil 

6. Miscentur. Terlia ne 



LIBER XXXIV. ai7 

Idem ^ autem in medicamentis et santema efBdt , 
dmus aurum ferruminari, ususque utrius([ue, qui 
\s. Scolecia^ fit et per se, derasa ab aerario lapide, 
• nunc dicemus. 

[X. Chalcitin vocant lapidem, ex quo ipsum aes i 
tr. Distat a cadmia', quod illa super terram ex sub- 
s petris ' ca&ditur, hsec ex obrutis. Item , quod chal- 
iat se statim, mollis natura, ut videatur lanugo 
ta. £st et aUa distinctio quod chalcitis tria genera 
!t, aeris, et misyos, etsoryos, de quibus singulis 
s suis locis. Habet autem seris^ venas^ oblongas. 
ur mellei coloris, gracili venarum discursu, fria- 
lec lapidosa . Putant et recentem utiliorem esse, % 



! ad daas aceti partes ad- 

ter Diosc. 1. c. ^vtppic ^i 

i>C yiveTai ayav, ^av o^omq 

(i^o; Iv, oCpCi ^k ffoXatcu 

Ts ^* aXXa, a>c irpotipviTai. 

autem et valde boni co- 

litur, si duae partes urina 

um uua aceti adjiciantur, 

A, uti dictum est, pera- 

> Hjiai). 

fm. Totidem fere verbis 
f 104 : de santerna couf. 
a sunt XXXIII, 29. Eo. 
jumus. Nempe anteriore 
p. 39. Hard. 
tiecia. MSS. scolea. Fieri 
t per se ait, hoc est, et 
lus esse , non cura f t arte 
, ut quod proxirae ante 
, sed sponte proveniens ac 
H«c srugo vermicularis 
fossiiis appellatur, V, 92, 
^ ^fUXTOi;. Habi). 
!. I. Distat a cadmia. Ab 
o altero lapidc, ex quo 
diximus, cap. 3 et aa. H. 



s. Subdialibus petris, Sob dio 
expositis. Hard. 

3. Dicemus. Capite tricesirao, 
quod sequitur, et tricesimo primo. 
H. — Chatcitis tria genera continet , 
etc. De chalcitide , misy et sory , 
cf. Exc. II ad calc. huj. lib. £d. 

4. Habet autem aris venas. Hoc 
est, «ris similes. Diosc. V9 ii5 : 
XaXxiTiv irpoxpiT^ov tyiv xA^KOtt^^**- 
XQLi tva; i7Pt(tiixst< xal diro^iXSouao^ 
Ix^uaav. « Optima chalcitis cris 
speciem refert . . . intercursantibus 
venis oblongis, splendentibusque.» 
Auctor lib. de Ssmpl. nied. adPa- 
tem. Opp. Gal. t. XIII , p. 787 : 
« Chalcitis gleba est naturalis , que 
est in Cypro insula , qu» in metal- 
lis invenitor, coloresubaureo, intus 
venas habens diffusas , etc. » H. 

S.yEris venas oblongasAjongM et 
splendeutesvenas. Diosc. sBrisnulla 
facta mentione. Dal. 

6. Friabilisy nec lapidata. Pro- 
hat et Diosc. loc. cit. sCOpuirrovy oXi- 
Oov Tc, xai o& iroXatav. Hahd. 



at8 C. PLIini NAT. HIST. 

qaoniam inveterata sory fiat^. Vis ejus ad exorc 
hulceribus , sanguinem sistere ^ gingivas, uvam 
farina compescere. VuIvsb quoque vitiis in vell( 
nitur. Cum succo vero porri verendorum ad( 
plastris. Maceratur^ autein in fictili ex aceto ( 
fimo diebus xl, et colorem croci trahit. Tum 
cadmiae pari pondere, medicamentum efficit, f 
dictum.Quod si dua partes chalcitidis tertia cad 
perentur, acrius hoc idem fiet : etiamnum'' veh 
si aceto , quam vino temperentur. Tosta vero efi 
ad eadem omnia. 

XXX. Sory' .£gyptium maxime laudatur 



7. Sory fiat, Soiy ipftum yetn- 
state matari in chalcitiiiy auctor 
est Galen. cle Simpl. med. IX, 
pag. s66 , atque b«c tria tenaitate 
tantum discrepare : crassissimum- 
que tiuit ftory, tenuissimum misy : 
mediam chalcitin. Sic etiam Aetius 
de Re med. II • 65 , pag. $7. H. 

8. FU. Sic Dtosc. totidem fere 
verbis, V, 1 15 : £ct ^t x«l rcav (i.e- 
Tptu< avi^TrovTttv ■ ircttl ^e xai irpbc 
tpu9tir().atTa , fpTTCTac , ai(i.c^payiac 
Tac i( 6ctpac xai (tuxrnpMv auv 'irpa- 
90uxuX^. Hvipa ^i irpo'; Tt ^irouXi^a;, 
xal vopta;, xai irapiod(i.ta. « Est et in 
genere leviter ezedentium. Quin 
etiam efficax est ad erysipelata et 
herpetas, itemque sanguinis e Tulva 
et naribus eruptiones cum porri 
succo. • Et inter ea que corpora 
exednnt, cfaalcitin Celsus enume- 
rat,y, 7. Etcap. as: « Ad putrem 
camem continendam , ne ultra ser- 
pat, eamque leniter exedendam... 
auripigmentum cum chalcitide , 
etc. » De sistendo sanguine , uva- 
que compescenda , etiam Piin. 
Val. III, ai. Hard. 



9. Maceratur autem 
aceto , etc. Dioscor. ad 
116. Habi). 

10. Pioricon. Ywptx2 
ciL et Galeno de Fac. 
pag. 27!!, ubi fiimili f< 
hoc medicamenti genui 
Dioscorides vero plane 
men habet, quod conl 
et asperitates cutis, 
Graecidicunt,vim habi 
6 , t. • Ad oculo.s scabros 
materia est, quae psoric 
tur : sed chaicitidis ali 
miee dimidlo plusex acc 
teruntur : idque in v 
ditum , ct contectum Q. 
sub terra reponitnr : f 
post dies XX rursus te 
appellatur. » Habd. 

1 1 . Etiamnum vehe» 
Oribas. XIII, p. iSi. 

XXX. I. Sory. Dio 
2«»pu... tuptoxttat tv At^ 
dEX>.ct; ^t To'ircic, 0»; i' 
taTcavia, xat Ku9rpei>* % 
TO AiyuiTTiov , etc. No< 
rose cendree, H4RD. 



LIBER XXXIV. ai9 

mto Cyprio , Hispaniensi , et Africo : quanquam 
inun quoque curationi ' quidam utilius Cyprium pu- 
sed in quacumque natione optimum , cui maximum 
in oliactu , trituque pinguiter nigrescens , et spon- 
m. Stomacbo res contraria^in tantum, ut quibusdam a 
u modo vomitiones moveat. £t ^gyptium quidem 
alterius nationis contritum splendescit^, ut misy, et 
pidosius . Prodest ^ autem et dentium dolori, si con- 
ur, atque colluat : et oris hulceribus gravibus , quae- 
erpunt. Uritur carbonibus, ut chalcitis. 
iXl. Misy' aliqui tradiderunt fieri exusto' lapide in i 



}culorum quoque curationi, Sic 
laiia medicamenta Cyprium 
; misy iEgyptio anteponit 
V, 117. Hard. 
Jpiimum, eui, etc. Diofcor. 
I Terbis 1. c. Hard. 
\iomaeho res eontraria. Dio- 
loc. cit. Hard. 
Toniritum splendeseit^ etc. Ut 
plendescat, dicetnr cap. sq. 
is bactenoii Tulgatis, « con- 
•plendescit. Et misy est la- 
a. Prodest aotem , etc. • 
penitus , nec cohaerente 
■doue : immo et falsa : nam 
losius esse misy, quam sory, 
ty quod falsura esse in not. 
e teq, docemus : et prodesse 
entium doloriyquac dos est 
oou a Plinio modo, sed etiam 
XMride laudata, V, 119. In 
eod. « contritum splendescit 
|r et est lapidosius : • qosB 
I tont minime obscora sin- 
lectionis. Sory ^Sgyptiom 
loc. cit. frianti nigrum ap- 
■it : quod inter friandum 
splendescit, ut misy, alte- 
aeris et ioYalidum illod esse: 



To ^l Xa(tinipiCwv in tm OpauoOiSvflii 
IfifipttC (119UI, iTipoytvlc Ti xflu iat%» 
v<c oiDrlov ttvai. Neque porro ab 
his verbis, Et misy est lapidosius^ 
incipit instituta de misy oratio : 
sed a sobseqoenti molto post sen- 
tentia, Misy aiiqui tradiderunt ^ etc. 
nnde cap. 3i aospicati somos. H. 

6. Et €st lapidosim. Sory Tide- 
licet : de qoo Galenos de Fac. 
slmpl. med. IX , p. a66 : 06 rnxt- 
Tat T^ awpu , ^ta t^ XtOtt^t^lpav Tt 
xat a^o^poTlpavf^itv tyiv in!$tv.« Sory 
non liqoescit, qooniam lapidosius 
est, Yehementinsqoecompactom. » 
Uard. 

7. Prodest, £t hoc de sory Dio- 
scorides qooque prodidit,V, 119: 
locTat ^k xal d^ovTaXyta; lvTt6l(ttvov 
ttc Ta ^«(AaTa, xal Tcbc OiroaoXouc 
9k 6^ovTflic xfaT^vtt. « Dolori den- 
riom cayemis eomm inditnm me- 
detnr : eosdem labantes firmat. • H. 

8. Uritar, Diosc. loc. cit. H. 
XXXI. I. Misjr. Diosc. V, 117. 

Nostris, eouperose jaune , fen Titrio- 
Inra roihannm. Hard. 

3. Exusto, Quem cbalcitin to- 
cant, ot dictom eat initio cap. ag. 



aao C. PLINII NAT, HIST. 

scrobibus, flori ejus luteo miscente se ligni pinei fi 
Revera autem e supradicto fit lapide, concretum na 
discretumque,et optimum inCypriorum officinis: cujus 
sunt^ friati aureae scintillae, et quum teratur, arenos 
tura, sive terrea, chalcitidi similis. Hoc admiscent 
aurum purgant. Utilitas ejus infusi cum rosaceo au 

a purulentis : et in lana impositi, capitis hulceribus. '. 
nuat etiam scahritias oculorum inveteratas. Praecipue 
tonsillis, contraque anginas, et suppurata. Ratio, v 
decim drachmae in hemina aceti coquantur addito n 
donec lentescat. Sic ad supradicta utile est. Quoties 
sit molliri vim ejus, mel adspergitur. Erodit et a 
fistularum, ex aceto^ foventium : et collyriis ad< 
Sistit et sanguinem, hulceraque quae serpant, quaev 
trescant. Absumit et excrescentes carnes. Peculiaritc 
rilitatis vitiis utile : et feminarum profluvium sistit. 

I XXXII. Graeci cognationem ' aeris nomine feceru 
atramento sutorio. Appellant enim chalcanthum '. 
ullius aeque mira natura est. Fit in Hispaniae puteis 
gnisve\ id genns aquae habentibus. Decoquitur ea^ 
mixta dulci pari mensura, et in piscinas ligneas fun( 



3. Cu/us nota sunt^ etc. Diosc. 
loc. cit. IMiou ^i irafoXviirT^ov t6 Ku- 
irpicv « xpuocfavi;, axXvipbvy xal jv tco 
OpauoO^vAi xpu^^^o^* KA*( airo?D.6cv 
d^ipoit^u;. ■ Misy assomendum na- 
tione Cyprium , auri speciem pra 
ite ferens, ac durum, quodque 
dum friatur, aureis micet scintillis, 
ac stellas modo splendescat. » H. 

4. Ex aceto. lis qui ex aceto 
iistuias fovent misy. Hahd. 

XXXII. I. Grteci cognationem. 
Uanc Homiuis afGiiitatem, idem 
alihi geiililitatem vocal : cujus oc- 
oasioiie , ut alias monuimus, dc rc 
hus agit alioqui disparihus, uec 



alia re, nisi vocis sono con 
3. Appeltant enim chaica 
XaXxavOcv Nostrif Ju vitrioi 
couperose. H. — Cf. de Cali 
Exc. II ad calcem huj. lib. £ 

3. Fit et in Hisfmnia e putt 
gnisve ( sic prius }. Rectius i. 
cof{,fil in Hispanice puteis sta 
D\L. — Fit. HsBc totidem 
Isid. Origg. XVI, a. Disp 
quantum Dioscorid. ratio < 
114. Hard. 

4. Dccoquitur ea, Ideoquc 
dicitur, aliis ])rasstantio3 ad 
tincturas, ad usum loedicii 
validius. Diosc. Dai.. 



LIBER XXXIV. aai 

tilibus supei* ha§ transtris dependent restes lapillis 
s,quibusa(lliaerescens limus, vitreisacinisimaginem 
im uvse reddit. Exemptum ita siccatur diebus xxx. 
stcaeruleus, perquam spectabili nitore, vitrumque ^ 
editur : diluendo fit atramentum tingendis coriis. 
luribus modis'' ; genere^ tcrrae eo in scrobes cavato: 
I e lateribus distillantes hiberno gelu stirias* , sta- 
i^ vocant : neque est purius aliud. Sed ex eo can- 
x>lorem "* sentientem vioLim , lonchoton appellant. 
d saxorum catiuis'*, pluvia aqua'' corrivato limo 



'Umque, Sic Reg. a, et Al. 
lctiiiateni scilicet : Dit»)ic. 

L^t^GV ^* flCUTCU 1^YV)T(CV TO 

xai ^iauyc;. liide chal- 
pad nos vitrioli noineii , 

ARD. 

</ pluribus modU, Lege : 
pluribu; modisy genere 
iu srrobes cavato, quarum 
ts distillante hiberno gelu 
lagmian vocaut. » Salm. 
lere, Atramentosi metalli , 
ilcitin, misy, sory, me- 
I continet. Daleg. — Gc' 
Je in Hispanise puteis su- 

reperitnr. Ita Reg. a, et 
Editi hoc tantum, genere 
ara, ac rautila oratione. 
loc. cit. tantum : « Fit et 
bas cayatis, quarum de 

decidentes guttae coale- 
Urd. 

fmo gelu stirias, Vet. him 
^pore sturia grlantur; im- 
ylantur^ pro concrescunt 
I e^siccats : nam hieme 
IIB sunt metallomm fodi- 

agmian. SToXaYfAiav, hoc 
amthum stillatitium. Sra- 
ffToXaxTix^v a Dioscorid. 



appellator, lib. V, cap. 14. Habd. 

TO. Sed ex eo candidum colorem. 
Lege : « Sed e&t candidum, et 00- 
lore yiole simile. » Yiolaceum id 
paulo post nominat. Dalkg. — 
Sed ex eot etc. R stillatitio chal- 
cantho. Acyxa^tov est Dioscoridi , 
loc. cit. nliisque. Sic totidem pla- 
ne syllabarum apicibns , Reg. 1 et 
Colb. 3. Pliniani editores, qnum 
violam sensere, leucoion statim, 
quod violsB albie nomen est , pro 
hnchoton commode snbstitoi posse 
arbitrati sont. At DioscV, 1^4^ 
ex Peteesio medico Xcyx^'^^^ vocat, 
quccnmqoe demnm vocis ejos ori- 
ginatio sit. Oribatins item , XIII , 
p. a33. EtNeophytus: Xoyxo»Tov,T^ 
xaXxavOov. Salmasio tamen non id- 
circo assentimur, legi ita honc 
locom jubenti, in Solin. p. iiSQy 
ez sola ingenii conjectura : « Sic 
ex eo qnod dependet ut lanciola , 
lonchotoQ appellant : » libris invi- 
tis omnibus. Hard. 

1 1 . Fit et in saxorum catinis, Fit 
et in saxis ezcavatis, aqua plovia 9 
quc per venas chalcanthi labitUTy 
limo corrivatOt ac gelosceote. H. 

1 a. Pluvia aqua, QofB per ve- 
nas atrameutoias lahitor. Dal. 



a» C PLINII NAT. HIST. 

gelante. Fit et salis modo, flagrafftissimo sole t 
dulces aquas cogente' . Ideo duplici quidam dif 
fossile aut factitium appeliant hoc: pallidius, et c 

3 colore; tantum bouitate deterius. Probant maxi 
prium in medicinae usu. Sumitur '^ ad depellendc 
animalia drachmae pondere cum melle. Purgat'^ 
dilutum , ac naribus instillatum : item stomachu 
melle aut aqua mulsa sumptum. Medetur et o 
scabritiei' ,dolorive, et caligini, et oris hulceribus 
sanguinem narium : item haemorrhoidum. Extra 
fracta'^ cum semine hyoscyami. Suspendit ep 

4 penicillo fronti impositum. Eflicax et in empk 
purganda hulcera, et excrescentia hulcerum. 
uvas, vel si decocto tangantur. Cum lini quoqu< 
superponitur emplastris ad dolores tollendos : quc 
eo candicat, in eo usu praefertur violaceis, si 
aurium per fistulas inspiretur. Vulnera etiam per s 
sanat, sed tinguit cicatrices: nuperque inventum 
rum in arena et leonum ora inspargere illo : tant 
vis in adstringendo, ut non queant mordere. 

I XXXIII. (xiii.) Etiamnum' in aerariis reperiun 

t3.j4dmissas dulces aquas cogente. ges. Sequitur confestiin 

In scrobes excavatas aquae supra- que, DecDon et caligini, 

dictsB e puteis haust» admittuntur, ceribus.» In eodem , « c 

mox sole coguntur : ut salem dixit caligini ac oris hulcerib 

ftoteaiieri, XXXI, 89, aqua e pu- — Medetur.Marc. £mp 

teis in salinas ingesta. Sic etiam p. 55. Hard. 
Isid. loc. cit. Habd. jy, Extrahit ossa fra\ 

14. Sumitur ad deptlUnda ventris Euir. I, 168 : A.vaYtt ^' & 

animalia. £Xixtv6ac v:Xa.T%iaLq dvatptt arviot... xo^kav6ov , ai»v 

^ a! Pdpo; xarairivofitvov, ^ xard oi7tp(taTi. Ha&d. 
(i.^tTo; ixictvo(itvov. Ha&O. i 8. Nuperque inventUM 

i5. Purgat et caput, Diosc. tot- in arena , etc.Totidem ^ 

idem verbis loc. cit. llABn. XVI , a. Haad. 

16. Medeiur et oculorum scabri' XXXlll.i. Etiamnum 

tteif etc. Scahrit tee f nonscahritieif in In fomacibus videlicet, 

antiquu codice, semperque sic ie- les uritur. H4RD. 



LIBER XXXIV. aa3 

Dt poinpholjgem * et spodon. DifTerentia , quod pom- 
fji lotura paratur , spodos illota est. Aliqui^ id quod 
bdidum levissimumque, pompholygem dixere : et esse 
etcadmias favillam. Spodon nigriorem ponderosio- 
ue esse , derasam parietibus fornacum , mixtis scin- 
aliquando et carbonibus. Haec aceto accepto^ odorem 3 
praestat, et si tangatur lingua, saporem^ horridum. 
enit oculorum medicamentis , quibuscumcjue vitiis 
*rens,et ad omnia, quae spodos^ : hoc solum distat, 
bujus elutior''' vis est. Additur" et in emplastra, 



Pomphofygem, nop.foXu| le* 
eft evolutque ad forni- 
«ilms ballarum in«tar ad- 
itnr : unde nomenclaturam 
, qDoniam iro{Af oXu| Craecis 
est. NofltriS) la fleur de 
mime. Non est of&cinarum 
t ot reote probat Savotus de 
118 9 p. 1 06 sq. Spodion vero 
roaius , quare ad fornices 
Iscendit, sed vel cineris in- 
nde nomen, hami decidit, 
•tre parietibus. Longe dis- 
latnrae spodion ofBcinarum 
lod ex usto fit ebore. Savo- 
!. p. 108. H. — De Pompho- 
'. Exc. II ad calc. huj. ]ib. Ed. 
'^ura paratur. Forte expur» 
(gendum , ex Dtosc.V. Pin t. 
tUqui, Quos sequutus est Dio- 
% 85, apud quem hasc tot- 
rerbis exstant, de porapho- 
tpodiique dincrimine : et 
'hih, XIII , i3 1 , qui ex Dio- 
lausit : ut et Galen. de Fac. 
med. IX, 3,p. a68. Hard. 
Tf eadmUe faviilam. Sic libri 
, etiam MSS. Sic Dioscorid. 
en. 11. cc. ubi pompholyga 
!Me, dlva^tpofitvov atdoXov, xft- 
i&lvTi; T^c xoc^fiitta;. Hard. 



6. Aceto accepto, Hoc est, aceto 
subacta. Diosc. loc. cit. £v ru f^ci 
fupotOiitfa airof op^ (liv (iwio% ^oX- 
XGU. . • fti ^i ^op^opil^Guaa iv rji 
ytuait , « odorem «ris praostat. . . 
gustu coenum resipit. • Habd. 

7. Saporem horridamJVe\uH\ cmnt. 
Diosc. Vid. loe. sop. Dai.. 

8. Conveiutque oeutorum mediea^ 
mentiSf quibuseumque ifitiis occurrens 
(sic prius). Detrahe conjonctio- 
nem que : et occurrerit lege non oc- 
ciEirre/ijyexapographo nostro. Piht. 
— Convenit. Pompholyx nimirum. 
Ita Galen. de Facult. simpl. med. 
IX, 3, p. 369. Hard. 

g, Et ad omnia qua spodos. Ut 
exemplum in re una statuam, spo- 
dos cap. sq. utills dicitur holceri- 
bus qu» manant, Grssci dlx^P^C 
vocant : ad eumdem usom com- 
mendat pompholygem Theodor. 
Prisc. I, 5, de achoribus. Hard. 

10. Elutior, Imbecillior spodii 
vis. Sic Horat. II , Sat. v, vs. 16: 
« Irrigno nihil est elutius horto. » 
Hoc est, nihtl insipidios, qdam 
hortensia qoa multis aquis irri- 
gantiir. Hard. 

11. Addituret in empiastra. Gal. 
loc. cit. Ha&D. 



«4 C. PLINII NAT. HIST. 

qiiibus lenis quaeritur refrigeratio et siccatio. Ut 
oinnia quae vino iota est. ' 

XXXI V. Spodos' Cypria optima. Fit autem liq 
tibus cadmia, et sei^rio lapide*. Levissimum hoc 
ct ocyus , evoiatque e fornacibus , et tectis adhaer 
fuligine distans candore. Quod minus candidum 
immnturae fornacis argumentum est : hoc quidan 
pholygem vocant. Quod vero rubicundius ex iis in^ 
acriorem vim Iiabet^, exhulceratque adeo, ut quu 
tur, si oculos attingat , excaecet. Est et mellei colo 
dos, in qua plurimum aeris intelligitur. Sed quod< 
genus lavando fit utilius : purgatur ante penna 
crassiore lotura. Digitis scabritiem exterunt . M< 
ejus est, quae vino lavatur. Est aliqua et in gem 
differentia. Leni enim lota collyriis oculorum min 
putatur^. Eadem efficacior hulceribus qiiae mana 
oris quae madent , et omnibus medicamentis, quae p 
contra gangraenas. Fit et in argenti fornacibus 



XXXIV. I. SpoJos, Orjb.Xlll, 
p. aSi. H. — Dc Spodo conf. ilem 
Excurs. II ad calcein huj. Ilb. Ed. 

a. Et terario lapide, yl^uso la- 
pide , ex quo fieri sbs dictum est , 
cap. a et asi. Hahd. 

3. Letfissimum, Sic Reg. i et alii. 
Editi perperam , tevissime htec, Si- 
mon Janueusis, cap. de pompho- 
lyge , legit , « ievissimo statu , cvo* 
iatque , etc. » Hahd. 

4. Acriorem vim fiaS^t, Nondum 
exuta cadmisBy aerosive lapidis acri- 
monia. Dal. 

5. Purgatur ante penna, dein cras" 
siore lotura. Legendum ex Dioscor. 
lib.V, cap. 85 : « Purgatur autem 
in crassiore panno lotura. Quidam 
digitis scabriticm exerunt. Maxima 
vis ejus cst, etc. ■ quamvis c. 18 



hujus iihri in lolura spoi 
hei scrihatur, « Quidam 
pennis detergere malunt ^ 
in vino odorato.» Dal. - 
tur, Sic lihri editi, raanu 
pti. Simon Januensis, q 
hoc de pompholyge capi 
psit, mendose, « purgi 
prima : deinde crassior 
digitis scahritiem ezeroit. 

6. Digitis scabritiem 
Quatuor nostri, ut Pintii 
tie excernuntur, Groit. 

7. Collyriis ocutorumnin 
liis fatigatorum apta pui 
prius ). « Collyriis oculc 
nus utilis putatur, » in i 
nostro : csBtera superfluu 

8. Fit et in argenti / 
Aurique et plumbi. Diosc 



LIBER XXXIV. aa5 

ant lauriotin^. Utilissima autem oculis afErmatur, 
in aurariis : nec in alia parte magis est vitae in- 
*ari. Quippe ne inquirenda essent metalla, vilis- 
us utilitates easdem excogitavit. 
T. Antispodon' vocant cinerem fici arboris, vel i 
vel myrti foliorum cum tenerrimis ramorum 
vel oleastri, vel cotonei' mali, vel lentisci. Item 
immaturis , id est, candidis, in sole arefactis: 
u coma, vel pseudocvperi'^, aut rubi, aut tere- 
d oenanthes. Taurini quoque glutinis , aut lin- 
inerem, similiter pollere inventum est. Uruntur 
crudo fictili in fornacibus, donec figlina perco- 



II. In aerariis ofBcinis et spegma' fit', jam li- ^ 
e atque percocto , additis etiamnum carbonibus , 
iccensis: ac repente vehementiori flatu exspuitur 
\ qusedam. Solum, quo excipiatur, esse stratum 



^tln. Aaupi&Ttv a Laurio 
;o, ubi argeoti metalla 
■nias statim initioI,sive 
vrt ik i^ t6 irpoaci) Aau- 
, Iv6a ncT( A(bivaC6tc -^v 
iXXa. Hinc yXauxe; Aau- 
nd Erasmnm Chil. II, 
iag. 3i. H. — Lauriotin. 
i igitor Nostro spodii 
riam , seu cyprium ; ar- 
qaod et lauriotis ; aura- 
no inf. cap. 5a. £o. 
I . Antispodon, AvTifftpo^a 
quae deficiente saepenu- 
o 9 in ejus locum oppor- 
:iuntur. De his eadem 
it et Diosc.V, 86, ut 
p. iSi. Hard. 
ei. Cron. cydonii, £u. 
tx moris immaturis, Dio- 
ili. 11. cc. HAan. 



4* PseuJocyperi. Qaidam apnd 
Diosc. legunt pseudocypri, Dal. 

5. Taurim. Auctores proxime 
appellati. Haad. 

XXXVI. I. £/j/M^0. Sicetiam 
MSS. An psegma (^pia potius, 
qus Tox grcce ramenta et micas 
significat, que appellatio huic aeris 
palesB accommodata satis videtur? 
H. — Spegma, Sic etiam edit. prin- 
ceps. Brot. psegma fit^etc. En. 

9. Spegma fit^ etc. Y^ypia hoc 
loco est velut apluda , acer , palea 
aeris , quae Yehementiori flatu extra 
fornacem ejicitur, tanqnam^ aBris 
ramentum, aut recisa derasaqne 
particula. Dioscorid. cap. de flore 
aeris, to tuv ^raXatuv tiXmv ^fir(\L(i.^ 
ramentum veterum elavorum , a qui- 
busdam yocatam fuiaae tradit flo- 
rem SBris. Dal. 

i5 



a!i6 C. PLINH NAT. HIST. 

I XXXVII. Facile ab ea discernitur, quam in iisdi 
ficinis diphrygem' Tocant Graci, ab eo quod bi 
reatur: cujus origo triplex^ Fieri enim traditur ex 
pyrite cremato in caminis, donec excoquatur in^ rubi 
Fit et in Cypro ex luto cujusdam specus arefacto 
mox ^ paulatim circumdatis sarmentis. Tertio ^ fit m< 
fomacibus aeris faece subsidente. Differentiffi siqu 
quod »s ipsum in catino defluit, scoria extra fon 

^ flos supernatat, diphryges remanet. Quidam^ tradi 
fomacibus globos lapidis qui coquantur, ferrumii 
circa hunc m fervere, ipsum vero non percoqui 
translatum in alias fornaces, et esse nodum' quei 
materiae. Id quod ex cocto supersit, diphryges'* v 
Ratio ejus in medicina similis supra dictis" : sicca 



XXXVII. X. Diphygtm. Dimc. 
V, X «o, To ^iff uyic y tcilicet dirb rou 
^U fpuyioOou, quod bis torrefiat : 
sive quod et arefiat a sole , et ab 
igne torreator. Habd. 

a.Cii/ai origo tripiex»Totidem ea 
plane yerbis a Dioscoride cxpla- 
nata loc. cit. et ab Oribas. XIII , 
p. ss6. Hard. 

3. /m rubrkam. lu rubricae colo- 
rem ; orav ii xpo* p.iXT«*^»j{ ytvxrai. 
Diosc. ioc. cit. HuiD. 

4. Mox. Subinteliige, usto to- 
stove. Habd. 

5. Tertio. Hoc est, tertium nibil 
aliud est, nisi sedimentum cris in 
fornace adusti. H4bd. 

6. Diphrjges, In fundo« oeu fez, 
snbtidet : i&piaJUTai iv rf xmr^ i^xti • 
^tvov Tw in>6{&ivi aurnc. Diosc, loc. 
cit. Habd. 

7. Quidam tradtmt in fomacHms 
giobos tapidis 4ftti coqtmRiur, • Qui* 
dam tradunt. in creis glolxM lapi- 
dis ses gignentis sole coctos fermen- 



tari : circa hos m fenrert : 
vero percoqui translatum i 
scrol>es, et esse udum : qi 
tem matcri» excocto superc 
phryges Yocari , • ez Dioac. 
nostro cod. Dalec. 

8. Ferruminari, Coaleacer 

9. Nodum ^uemdam maUri 
riorem roateriam. Habd. 

10. Id quod excocto super 
phryges (sic prius). Voss. « V 
cocto superfit, dipbryga yq 
Plautus in Sticbo : « Edepol 
cem libenter, si superfiat 1« 
Acad. quoque , diphrjga 
Sed (^i^puyt; Diosc. Gbojt. 

1 1 . Supra dictis, 2Eti » « 
cadmivy flori. Hasctotidem 
Diosc. loc. cit. Auvofuv ik I 
tmxT,v Ti, xac dlvaxaOapTixiv ji 
fi(vw(, a{&v)XTtxiiv Tt xai (lo^i 
xat xaTocxXTucriV &TctfeB^ 
etc. « Vis ei adstringere» 
perpurgare, extergere» tiooft 
nis excresoentias cohiheffe » 



LIBER XXXIV. M7 

mtiaconsumere, et perpurgare. Probatur" lingua, 
siccet tactu statim, saporemque aeris reddat. 
XVIII. Unum etiamnum aeris miraculum non omit- i 
Servilia familia illustris' in Fastis, trientem aereum 
auro et argento, consumentem utrumque. Origo 
latura ejus incomperta est mihi. Verba ipsa de ea 
lalae senis ponam : a Serviliorum famiiia habet trien- 
nrum, cui summa cum cura magnificentiaque sacra 
ois faciunt : quem ferunt alias crevisse , ahas de» 
3 videri, et ex eo aut honorem, aut diminutionem 
8igni6cari. » 

CIX. (xiv.) Proxime indicari debent metalla ferri, i 
pessimoque vitae instrumento. Siquidem hoc tellu- 
ndimus, serimus arbusta, ponimus pomaria, vites 
e deciso annis omnibus cogimus juvenescere. Hoc 
nus tecta, caedimus saxa, omnesque ad alios usus 
timur. Sed eodem ad bella, caedes, latrocinia, non 
s solum, sed etiam missili volucrique, nunc tor- 
excusso , nunc lacertis , nunc vero pennato : quam 
issimam humani ingenii fraudem arbitror. Siqui- 3 
t ocyus mors perveniret ad hominem , alitem illam 
, pennasque ferro dedimus. Quamobrem culpa 
>n naturae fiat accepta. Aliquot experimentis pro- 
ist posse innocens esse ferrum. In foedere, quod 
regibus populo romano dedit Porscnna, nomina- 
iprehensum invenimus, ne ferro nisi in agricul- 
erentur. £t stylo scribere intutum \ ut vetustissimi 

vhaiur Ungua. Diosc. loc. Plinii. Libet eniai disertis illa tra* 

•bam. Hard. latitia Tariare. Cicero in Terrem , 

m. I. lUustris, Ob mnl- lib. III : < Qnid eat enim Sicilia, si 

tatna, ac triumpbos, qui ei agri cnltionem suftnleris? • Gr. 
hi Pastis. H.-^^Diminutio- 9. Et stylo scrihere intutum, etc. 

.exReg. ^ydeminutionem, Lege : « Etiam stylo scribere Teti- 

C. I. Neferro nisi in agri» tum vetustissimi auctores prodide- 

ow. in ngri euitu , ct boc runt. » Tangit et Jnretos ad Sym* 

i5» 



!1!28 



C. PLINII NAT. IIIST. 



aiictores prodiderunt. Magni Poinpeii in tertio cc 
exstat edictum, in tumultu necis Clodianae, prol 
uUum telum esse in urbe. 

XL. Et tamen vita ipsa non defuit' honorem 
rem habere ferro quoque. Aristonidas artlfex qu 
primcre vellet Athamantis furorem Learcho fiho ] 
tato residentem^ pcenitentia, ses, ferrumque mis 
rubiginc ejus per nitorem seris reiucente , expri: 
verecundise rubor. Hoc signum exstat Thebis h 
die. Est in eadem urbe et ferreus Hercules quc 
Aicon^y laborum dei patientia inductus.Videmuse 
scyplios c ferro dicatos in templo Martis^ Ultoris. i 



niachum lib. 11« ep. xxii. 6r. — 
Intutum, Minime tutnm. Sic etiam 
MSS. Sunt qui velittan malint. Jn- 
tutum Tacito semel, ftcpius Am- 
niiano usurpata vox. H. — Et stylo, 
Brot. ex ed. pr. et cum styio, Eu. 

XL. I. Desilt. VoM. defuit, Ut 
Tacitus , Hist. lib. IV : • Nec de- 
crat l9g;entis8imus quisque e plebe 
et piissimi servitiorum prodcre 
ultro dltes dominos.» Item: « Nec 
deerat ipse stipatus armatis, du- 
mos hortosque permutans , appa- 
ratu , iiicessu , excubiis , \im pria- 
cipis complecti.» Grok. 

a. Honorem, Ad mitiores usus 
adsciscere , czempli gratia , ad sta- 
tuas^ de quibus statim dicetur. H. 

3. Aristonldas, Api^uvt^ac. H. 

4. Learcho jilio prtecipitato resi' 
dsntem, Athamas furens Learchum 
ex Ino filium, saxo illisum necavit, 
idem facturus de matre et altero 
filio Melicerta , nisi eo iu ulnas re- 
cepto prxcipitem Ino se in mare 
jecisset. Quare hic prsecipitatum 
Learchum, saxo inflictum, et sic 
occisum intelligcre oportet, non 



antem scopulo detnrbat 
— Learcho, Exstat apud 
fabula , Metam. IV, 4^7 • 

5. Alcon, Meminit bu 
conicisPausanias, et Hij 
filium vocat : Naso quoqi 
XIII, 683: «illifabric 
con Mylcus , et iongo cjb 
gumento. • Nisi forte hi 
Alcon argentarius faber 
ferrario diversus. Hard. 

6. In templo Martis. Ii 
gusti , regione Urbis oct 

7. O^^rfVi/. Ne hunc fi 
rem houorem vita habei 
dictum est initio hujus< 
stitit pro sua benignita 
tum inducta ferro rub 
in pcenam, tum simili 4 
dentia nihil faciente in 1 
talibus, quam quod ei 
mum mortalitati, ct plen 
Quare a mitioribos illis 
rum traducendnm ad fi 
nes aliaque instrurocnl 
arbusta serimus, ponii 
ria , ciedimus saxa , etc. 
stitit, Gron. et Al. obsis 



LIBEU XXXIV. 229 

eadem naturae benignitas, exigeutis a ferro ipso pcenas 
rubigine: eademque providentia nihil in rebus mortalibus 
iaciente , quam quod infestissimum mortalitati. 

XLL Ferri metalla ubique prop«modum reperiuiitur, i 
quippe insula etiam Italiae Ilva ' gignente : miniinaque dif- 
ficultate cognoscuntur, ipso colore terrae manifcsto. Sed 
ratiaeadem' excoquendis venis. In Cappadocia tantum 
<|uxstio est , aquae an terrae fiat acceptum , quoniam pcr- 
fiisa certo fluvio terra, neque aliter ferrum e fornacibus 
reddit. DifTerentia ferri numerosa. Prima in genere terrcie , 
oslive. Aliae molle tantum, plumboque vicinius submi- 
nistrant : aliae fragile et aerosum, rotarumque usibus et 
clavis maxime fugiendum , cui prior ratio convenit. Aliud 
brevitate sola placct, clavisque caligariis^: «iliud rubigi- 
nem celerius sentit. Stricturae vocantur hae omncs, quod 



8. Faeie/tte, MSS. facientis. H. cujus in laudandis auctoribus haucl 

XU. T. Iha, Yide quie dicta satisest eipiorata fides. H. — Jha. 

tuu in, la. Servius in illud Ma- Plurimum hodiequc ferri ex cele^ 

roois, JEaeid, X , « ast I]va tre- herrimis livae (/V/*; J'Efhe) fodiiiiH 

ccotos, Insnla inexhaubtis Ghaly- emitur, hnjus et optimi quidein 

bom generosa metaliis, » amplius metalli (fer oligute, fteroxide de fer) 

iliqnid apud Plinium iegisse hic feracissimis, quanquam et per to- 

videri qneat; si hahenda ei ftdes tam fere Europaui reperitur. Ed. 
cit : verba ejus sunl hujuscemodi : 9. Ratio eadem, Quse asris expli- 

' inexhatutis Chalybum generosa cata. Habd- 

netallif: quanto exhausta fuerit, 3. Difjferentia, lsid.Xyif 30. H. 

Iinto generosior, hoc est, ttoXuyo- — De ferri differentiis cf. Kxc III 

wc. Ergo ia exliaustis non est una ad calc. huj. lib. Ed. 
pars orationis : namque dicit Pli- 4> Ctavisque caligariis. Iconeni 

Bios Secandns : Quum in aliis re- exhibet caligx , lihro singulari , de 

fiuoibtis effossis metallis terrsB sint caliga Vetemm , Nigronius noster, 

vaciMB, apnd livam hoc esse mi- sub finem operis. H. — Tacit. Ann. 

mni y sublata renascuutur, et rur- 1, 4 < ^ * Militnri vocabulo Caiuin ca- 

fvs de iisdem iocis effodiuntnr. Jigulara appellabant , quia pleruni- 

Varro etaliud dicit , uasci quidem que ad concilianda vulgi studia eo 

iUic femim , sed in stricturam non tegmine pedum induehatur. » Ed. 
cogiy uisi transvcctum in Po- 5. Stricturce vocantur, elc. Stri- 



pnloniam Tnsci» civitatem, ipsi c/f/ro; Nonio scintille ferri ferven- 
Ticinam. » H»c Servius, tis, quod stricte, id est, celcriter 

153 



a3o C. PLINII NAT. HIST. 

non in aliis metallis, a stringenda acie Yocabuk) 
3 sito. Et fornacum maxima difFerentia est : nuclei 
quidem ferri excoquitur in his ad indurandam aciei 
quae modo ad densandas incudes, malleorumve i 
Summa^ autem difFerentia in aqua est, cui subind 
dens immergitur*. Haec alibi atque alibi utilior nobi 
loca gloria ferri, sicut Bilbilin^in Hispania et Tui 



emittantury ant qnod candore no- 
stros ocnlos percellant. VirgiL JEn. 
VHIf « Strictnrc chalybum et for- 
nacibus ignis anhelat. » Strictune 
mass» ferri fusi et confecti , qusB 
in fornace candentes fervent, et 
nitent. Dajl. — Strietura, Strictn- 
ram Tocant antiqni massam ferri 
sen laminam, qnod in massam 
nnam stringilur, ac coalescit. Sic 
Varro accepit, eo loco qnem ex 
Senrio panlo aute retulimns. Nonio 
fltricture sunt et scintiil» ferri 
candentis : non Plinio. Hard. 

6. Nueieusque, In quibusdam, 
inquit, fomacibus ferrum excoqui- 
tur, quod durissinium est , ac ve]- 
nti metalli nucleus, ad induran- 
dam aciem , hoc est , eam ferri 
partem , quae secat. Sic tempera- 
tnr id quod barbari Glosscque 
aciarium Yocanti de 1'acier, Sic tot- 
idem syllabis apicibusque Reg. a 
cod. Editi hactenus libri : « In iis 
equidem nucleus ferri. . . aliquo 
modo. » £t Salmasii conjecturam , 
ne quid prstermisisse yidear,nunc 
exponam. Sic igitur ille in Solino , 
pag. 1084 : " In aliquibus ferrum 
excoquitur» nisi ad indurandam 
aciem. » Ac nisi intelligi pro non 
nisi jubet, id minus probante Gro- 
noyio , qui ipsum non nisi rescribi 
in contextu mayult. Hard. 

y.Sumnia, £t hunc locum Isid. 



Origg. XVI, so f exflcripait. 

8. Cuisuhimde candeiu imm 
Varios modos purgandi d 
que ferri tradit Magios, I 
cap. 8. Dai.. 

9. BUAiiin, Hodie f^iUa 

in Baubulo monte, prope Ca 

Arragonic regno. Martialis 

id fuit natale solum , lib. '. 

ciii : « Municipes august 

quos Bllbilis alto Monte cn 

pidis quos Salo cingit aqnis 

Lib. IV, Ly : • Nos Celtis g« 

et ex Iberis Nostra nomina d 

terras Grato non pudeat i 

yersu : Sevo Bilbilin optima 

tallo, Quas yincit Chalyb 

Noricosque. » Nummus Aug 

Cimelio regis Christianissin 

berii quoque et Caligule 

AYGysTA BiLBiLis. Municipiui 

gusta Bitbiiis, Aquarum yero 

non fodinarum , qus null 

sunt» ferro gloriam parari, 1 

nius ait , etiam Martialis tei 

qui Salonis nomen his fuisf 

Adjicit enim yerbis proximc 

tatis ex lib. IV, ep. \.\ : « £t 

plateam soo sonantem, < 

fluctu tenuiy sed inquieto i 

rum Salo temperator arobit 

lib. XIV, ep. xxxiii : « Pugio 

curyis siguat breyis orbita 1 

Stridenteni gelidis hunc Salo 

aquis.» Amneni hunc Salon 



LIBER XXXIV. a3i 

Comum in Italia, quum ferraria metalla in bis locift 
it. £x omnibus autem" generibus palma Serico 
t.Seres hoc cum vestibus suis pellibusque" mittunt 4 
a Parthico : neque alia genera ferri ex niera acie 
antur' : ca^teris enim admiscetur'^ mollior com- 
• In nostro orbe aliubi vena bonitatem hanc pra^* 
; in Noricis ' : aliubi factura , ut Sulmone aqua , uti 
;'^. Quippe quum in exacuendo olcares' cotes 
3que diiTerant, et oleo delicatior (lat acies: mirum- 
lum excoquatur vena , aquae modo liquari ferrum , 
in spongias frangi '^. Tenuiora ferramenta oleo 



ppidd Bilbilin Justinas 
etrco hunc ejusdem poet« 
', ep. L : « Videbis altam , 

y Bilbilin Eqiiis et armis 
• Hieron. Surita, teste 
Attgustino , in mendo cu- 
ity legique oportere .^ifuis. 

qnidem epigrammate se- 
IX , ■ Salone , qui ferrum 
Iabd. 

•iassonem.Brot, Turiasonem: 
le nnmmi antiqui. Hispa- 

dicitur Tarazona. Ed. 
X amnibus autem , etc. Isi- 
c quoque, ut superiora, 
fermm hoc Sericum jam 
. Hahd. 

*eiii6usque mittunt. Tigri- 
rdoram, pantberarum : 
ijector, moschi , cum sa- 
joratissima. Dil. 
r mera aeie temperantar, 
!f , quod merum aciarium 
^lossaeque, nt diximus, 
spaifve; aTO{xci>{j.a vocant. 
rteris rnim admiscetur^ etc. 
lonc diem omnes sic in- 
>ant : « ccteris enim ad- 
Mollior complexos in no- 

B Quod Titium non ora- 



fto modo ipsa retegit, sed et lu^ 
dorns, qai hunc locum exscriptit 
XVI, ao,atque ita, ut edidtnius, 
interponxit. Haad. 

iS. MoUior complexus. Molllori* 
temperatursB ferrum. Habd. 

16. Ut inSorieis. Glebam idcirco 
Noricam oommendat Rutilius in 
Itin. I, pag. 309. Cultros Norico 
ferro» Petron. in fragm. p. 267. 
Noricum ensem, Horatius. Hahd. 

17. Uti diximus, Proxime ante, 
his verbis : ■ Summa autem diffe- 
rentia in aqua est, etc.»HARD. 

18. Oleares cotes, Qu0 perfbndi 
oleo solent, cujusmodi sunt es, 
quibus novacuIflB acountur. Hard. 

19. Postea in spongias frangi. 
Postquam liquatum est, indum- 
tumque, non eqoabiliter, nt ra- 
phani, sed spongiamm more, et 
inssquabiliter frangitur. Spongi» 
igitur mass» sunt prius iiquati 
ferri, posteaque indorati : non 
spuma , qo» dum ferri vena fun- 
ditur, per os camini exit. ut Sal- 
masios jobet intelligi in Solin. 
p. io3a. H. — In spongias. Spon^ 
gias Tocat massas liquati forri, 
ejectas vel extraclas fomace , qu.nD 

i5< 



i3a 



C. PLINII NAT. HIST. 



restingui inos est , ne aqua in fragilitateni durentur. 
ferro sangiu's humanus se ulciscitur. Contactum namqu^ 
eo , celerius subinde rubiginem trahit '^ 

XLII. De magnete' lapide suo loco dicemus, concor- 
diaque quam cum ferro habet. Sola haec materia vires' al 
eo lapide accipit , retinetque longo tempore , aliud appre- 
hendens ferrum , ut anulorum catena spectetur inte^ 
dum : quod imperitum vulgus appellat ferrum vivum, 
vulneraque taU asperiora fiunt. Lapis hic et in Cantabna 
nascitur, non ille magnes verus caute continua, sed spana 
bullatione^, ita appellant : nescio an vitro^ fundendo pe^ 
inde utilis : nondum enim expertus cst quisquam : ferrum 
utique inficit eadem vi. Magnete ^ lapide Dinochares a^ 



iDstar spoDgis molles simt , ac fra- 
giles priasquam durentnr ictibus , 
ant aquas gelidse immergantar, aut 
adjecto medicamento fusoribus in 
aciem excoquantur. Daijic. — 7«- 
'^iora. Isid. totidem yerbis, Origg. 
VI , ao. Hard. 

ao. Trahit, Isid. loc. cit. Habd. 

XLII. I. De magnetc, Qui Tul- 
go nostris, aimant ffcr oxiduli^ 
fer magnStiqutJ, Cf. lib. XXXVI, 
cap. a5. Habd. 

a. f^ires, Vet. cod. virus, non 
vires; pulcherrime. Pint. — Immo 
pessime. Gror. 

3. Anuiorum , etc. Fortasse : « ut 
acularum catena spectetur. » Acns 
enim acubus quasi nectuntur. Gro- 
vov. — — Reg. a , acolorum, Forte , 
acularum, At ex anulis catena , 
quam ex aculis , commodius necti- 
tur. Hard. 

4. Sed sparsa bullatione, Magne- 
ticos lapillos bullarum instar per 
agros spargi signilicaty non e con- 
tiuua rupe excidi. In editis hacte- 
nus libris, bubbatione legebatur. 



At Reg. 1 , Colb. 3 , aliiqne, W- 
latione^ ut edidimus. H. — htip» 
forte qui nobis dicitur, /er osidU^f 
magnetique , titaiufire. £d. 

5. Nescio an vitro^ etc. Vitro 
enim fundendo magnetem addii 
dicetur XXXVI, 66. Ha&d. 

6. Ferri utiqm inficit aciat, ui 
magnes, Eodem iapide Dinoemtet 
(sic prius). Scribe : « Femim uti* 
que inficit eadem vi. Hagnete 
lapide Timochares , etc. » quam? is 
alibi Dinocratem appellet , de qno 
Salm. ad Solin. pag. 11 89. Tb i< 
pro vi ssepe notavimus. PiDtiann^ 
ferrum utique inficit : t^ aeiem tf 
magnes pro supervacuis deleU Gi. 
— Infidt, Sic imbuit, ut perinde 
ac magnes ipse, ferrum altemfli 
trahat. Hard. 

7. Magnete. H»c totidem verbis 
Isidor. Origg. VI, ao. Idem de 
simulacro quodam in templo Sera* 
pidis, quod magneti laquearibus 
templi inOxo adhaercret Ita, ut 
pendere videretur in aere , refert 
Augustin. de Civit. Dei, XXI, 6. 



LIBER XXXIV. a33 

s AlexandriaeArsinoes^tempIum concamerare in- 
at , ut in eo simulacrum ^*" ejus e ferro pendere in 
eretur. Intercessit mors et ipsius, et PtoIemaei,qui 
i suae jusserat fieri. 

[I. Metallorum omnium vena ferri largissima est. 
i» maritimae parte', quam Oceanus alluit, mons 
:e altus, incredibile dictu, totus ex ea materie est, 
oibitu Oceani diximus^ (xv.) Ferrum^ accensum 
si duretur ictibus, corrumpitur. Rubens'^ non est 
mdendo,neque antequam albescere incipiat. Aceto 
nine illitum fit aeri simile. A rubigine vindicatur 
f et gypso y et liquida pice. Haec est temperatura 
5 antipathia dicta. Ferunt quidam et religione qua- 



m, verbo MayvTiTi;. Hinc 
>ulchro Mahometi fabula. 
. architectus, Edili hacte- 
Dinocratet, Reg. a et Ch. 
s : unde nos Dinocliares 
Sy ut lib. cap. 1 1, etsi 
bi a nobift citati scripto- 
eratem. At Ausonius hoc 

cainera magnetica nar- 
d Pliniushoc loco refert, 
•m appellat : Idyll. IX, 
i X , ▼. 3 lo : « Conditor 

fnerit Ptolemaidos aul» 
is : quadro cui in fastigia 
it : et ipsa suas consumit 
mbras : Jussus ob incesti 
lam fcsdus amoris Arsi- 
rii suspenditin aere tem- 
le etiam Augnstiuum , de 

XXI, 6. Hard. 
noes. Quse Ptolema;i Phi- 
5t soror, et conjux fuit, 
is VI, 3a. Habd. 
r in eo simulacrum ejus. 
idria ^Egypti laqnearibus 
rapis magncs infixus , stii- 
»m, in cujus capite fer- 



rum incluf um est , sic tenuit , nt 
media nec solum attingeret, nec 
culmen. Ferreum Mahumetis se- 
pulchrum in Medina Talnabi, Ara- 
bisB PetrflB» oppido, magnetis v\ 
tractum suspendere Turcae conati 
sunt. Dal. 

XLIII. I. Cantabrim maritimas 
parte. Yena illa ferri largissima est, 
mine de Sommorostro dans la Biscaye , 
de qua diligentissime scripsit CI. 
BowLES , Introduction h Hustoire na- 
turelie d*Espagne^ pag. 3ai. BaoT. 

^.,Diximus. Lib. IV, cap. 34 in 
fine. Habd. 

3. Ferrum. Ab liis verbis PH- 
niani editores novura caput auspi- 
cati titulum scripsere : De tempera- 
tura ferri. Quem praeligi oporiere 
cap. 4i, et argumentum , et Pli- 
nianus Index, quem edidimus, in- 
dicat. Locum hunc porro totidem 
verbis Isidorus exscripsit , Origg. 
XVI, ao. Habd. 

4. Rubens. Isidur. loc. cit. H. 

5. A rubigine. Isidor. 1.. C. H. 

G. slntipatfiia. AvTiira^ix, vis 



a34 C. PLINII NAT. HIST. 

dam id fieri. Et exstare ferream catenam apud Eupl 
amnem, in urbe qu« Zeugma appellatur, qua Ale: 
M agnus ^ ibi junxerat pontem , cujus anulos qui 
sunt, rubigine infestari^, carentibus ea prioribus, 

XLIV. Medicina e ferro est et alia, quam S( 
Namque circumscribi circulos, terve circumlato mu* 
et adultis et infantibus prodest contra noxia medican 
et praefixisse in limine e sepulcro evulsos clavos ad 
nocturnas lymphationes '. Pungique leviter mucron< 
percussus homo sit, contra dolores laterum pectori 
subitos, qui punctionem afferant. Quaedam ustioi 
nantur' : privatim vero canis rabidi morsus. Quippe 
praevalente morbo, expavescentesque potum, usta 
illico liberantur. Calefit etiam ferro candente aq 
multis vitiis, privatim vero dysentericis. 



contraria reram, natnralis reram 
difTerentia I dissidiumquey ut inter 
ignem et aquam. Hahd. 

7. AUxander Magnus, Vide qu» 
diximus V, 11. H. — Junxerat, 
Gron. et Al. vinxerat, Ed. 

8. Inftstari. Subintellige ,ferunt , 
ex antecedentibus. H. — Carentibus 
ea priorihus, Fuitne priscis inventa 
ars ita ferrum fundendi aut tem- 
perandi, ut rubiginem non senti- 
ret ? Bbot. 

XLI V. I . Lfmphationes, Has Gre- 
ci Yocant vujAf oXri^ioi{ vuxrtpivac , 
ut et vuiAf oXiiTrTcu; , lymphatos, fa- 
naticos, furentes, quasi correptos 
Nympharamspiritu. Credidit enim 
▼etustas furore perpetuo exagitari , 
qui Nymph» speciem ex aquis 
prodeuntem aspexissent. Ante prse- 
liiim commissum cum Persis ad 
PlatsBas multos ad Citharonem uyni- 
pholeptos et fanaticos fuisse tradit 
Plutarchus in Ari&tide. Dal. — 



Ljmphationes. De lympbati 
musXXV, a4* Haad. 

a . Queedam ustione sananti 
medicina etiamnunc apnd 
tissimum commendatur. En 

3. Caiejtt, Daosc. V, 98, < 
sic alt , ut coeliacis prosit , 
tericis, lienosis, etc. Ut epil 
Cael. Aurel. Chr. I, 4« de ep 
■ Dehinc squamulas ferri 
aqua in qua fuerit candens 
praetinctum. » Ut lienosL 
Cels. IV, 9 : « Post cibum , 
aqua a ferrario fabro , in q 
dens ferrum subinde tincti 
haec enim ycl praecipne 
coercet : quod animadven 
in his animalibus, qus ap 
fabros educata exiguos lie 
bent. » Ut Yesica labora 
Scrib. Larg. comp. cxlti 
tumorem, inquit, et doloi 
sicae, et cxhulcerationem , 
facit aqua, in qua ferram < 



LIBER XXXIV. 



a35 



LV • Est et rabigo ipsa in remediis , et sic Telephum 
tursanasse Achilles', sive id aerea,sive ferrea cuspide 
Ita certe pingitur eam decutiens gladio. Sed rabigo 
leraditur humido ferro clavis veteribus. Potentiaejus 
f^siccare, sistere. Emendat alopecias^ illita. Utuntur^ 
scabritias genaram, pusulasque totius corporis, cum 
it oleo myrteo : ad ignes vero sacros ^ ex aceto : itenl 
ibiem , paronychia , in linteolis. Sistit et feminaram 
ivia imposita velleribus. Plagis quoque recentibus vino 
i, et cum myrrha subacta, et condylomatis^ ex aceto 
»t Podagras quoque illita lenit. 
LVI. Squama ' quoque ferri in usu est ex acie , aut 



Dm est. Hoc ego traxi ab 
!alidis, qum sunt in Tuscia 
, et mirifice remediant ve- 
tia. Appellantur itaque vesi- 
» H. — Et hec hodieque me- 
xeliacis,etc. usitatissiroa. Ed. 
/. I. Sie TeUphum proditur 
AchHles. Supra, lib. XXV, 
y Achillea herba : notum est 
im illud, d Tp«»ax( iiiaBTai. 

— Et sic. Vide XXV, 19. 
in Anthol. Gtxcm. Macedo- 
mlis amatorium epigramma, 
rgnmentum ab hoc Achillis 
iqoe facto petitum, lib. VII , 
lam hic ante a me prafandus 
luribus : £X)cc; £yja tov fpu- 
i ^i i&oi Djcboc ix^p Aaxpuov , 

o5iroT( T(paop.fvY)c. Ei|ai xaX 
mTO{ dyL,tx,9.^ii' cu^i MaxocMv 
ot «aoati f apfxaxa ^iuopk^vtt). 
; tifAi , xspr, • au ^b yivto Triq-b; 
:. KfliXXti aa» Trauaov tov W- 
; f€aXt;. Quod feliciter ita 
; Tertit : « Est mihi vulnus 

sanies de vulnere manat 
M : siccari plaga profunda 
Nec revalescendi spes est 



super : ipse Machaou Nil Tirus 
tantum quo medicetur, habet. Te- 
lephus en tibi sum : mea tu mihi 
te fac Achillem : £t flammam seda 
quam tna forma facit. » H. — Ru' 
bigo, De ferri recrementis cf. Exc. 
III ad calc. huj. lib. Ed. 

a. Potentia ejus ligare^ etc. Ita 
MSS. omnes : non , nt editi , yu 
ejus „,restringere, Etsi Diosc.V, 98 : 
ib; il ai^iipou ?uf ti, pouv ^k Yuvtuxtiov 
irpoaTtOtU laxti* Habd. 

3. j4lopecias, Diosc. ioc. cit. H. 

4* Uttintur, Diosc. totidem ver- 
bis : npo; Tt 9rap«vuxia; , xai irrtp- 
yioL, xal Tpax^a fXi^oL^cL e&xp^?o;, xat 
xov^XcifAaTa. Habd. 

5. j4ii ignes vero sacros , etc. Dio* 
scor. E7rtxpiofi.tvov ^i abv i\\i jpuat- 
TriXaTa xal i^av(hi{i.aTa i«Tai. H. 

6. Sistit, Dioscor. loc. cit. H. 

7. Condylomatis, Diosc. 1. c. H. 
8.' Podagras. Diosc. loc. cit. H. 
XLVI. I. Squama, Haec forte 

Xtiri; 70(4.ti»{AaT0( , Diosc. V, 90, 
quam barbari vocant squamam acia- 
riiy qu0 ex ferro excutitnr, dum 
tundilur iu ofBcinis. HAmn. 



i36 



C. PLINII NAT. HIST. 



mucronibus, maxime simili, sed acriore vi, quam ru 
quamobrem et contra epiphoras oculorum assumitur 
guinemque sistit, quum vulnera maxime ferro fiant. 
et feminarum profluvia. Imponitur et contra lienum 
Haemorrhoidas compescit, hulcerumque serpentia. I 
nis' prodest, farinae modo adspersa pauUsper. Pra 
tamen commendatio ejus in hygremplastro ad puq 
vulnera fistulasque, et omnem callum erodendum , el 
ossibus ^ cames recreandas. Componitur hoc modo : 
obolisex , Cimoliae cretae drachmae sex : aeris tusi dra* 
duae : squamae ferreae , totidem : cerae , sex. : olei sexl 
Hisadjicitur, quum suntrepurganda vulnera aut rep 
ceratum. 

XLVlI.(xvi.) Sequiturnatura plumbi. Cujusduog 
nigrum , atque candidum '. Pretiosissimum candidi 



9. Et genis, Palpebris. H. 

3. In hygrtmplastro. XYptfAirXa- 
^ov , emplastrura liquidum , non 
(liccum Habd. — Omnem. Brot. ex 
MSS. et ed. pr. omne calium, Ed. 

4. I't rasis ossibus, £t nudis ossi- 
bus carnes inducendas. Hard. 

5. Picis oboU sex, Mirum quan- 
tum hoc loco editi codices, et manu 
exarati dissident. In exemplari 
Reg. 3 , et eo quod Pintianus vi- 
dit, « Pari obolis et cimolise cretse 
drachmae sex : sris tusi drachme 
duse : squame ferre» totidem : 
cerae sex : olei sextarius. > Hoc est, 
si priorem vocem pari excipias, 
csetera sunt paria, et gemina cum 
iis qu8e nos edidimus. At typi vul- 
gati quantum inde absunt. « Com- 
ponitur hoc modo : oholis ex ci- 
molia cret.i duobus, drachmis sex 
ex «ere , tutidem ex squama ferri , 
totidem ceroe, ex olei sextario. » 
Nihii audacius dici et excogitari 



potest, quam lit ea emi 
licentia. Pro pari autem , q 
nauci hoc loco non est, qi 
pius quidve aptius foret hc 
non vidimus , quam picem 
in emplastris plane similibi 
beri a Celso vidirous, V, 
forte cuipiam aut salis^ autj 
deat magis. Hard. — / 
sejc, Broter. drachma dute 
men ex Reg. cnd. 5 sic 
dum censet : « Obolis ex 
creta duobus , drachmis di 
aere , totidem e squama fe 
idem ferri, totideni cerse, 
sextarius. » Hariolentur, c 
ram perdere volunt. £d. 

XLVII. I. j4tque candii 
votus de Numm. ant. P. 
p. 46, plumbum candidui 
illud esse , quod nos vulgo 
Anglicanum , seu molle • 
Adstipulatur eidem Aldf 
de Metall. I, 7, pag. 160 



LlfiER XXXIV. a37 

appellatum cassiteron', fabuloseque narratum in 
Ulantici niaris peti, vitilibusque^ navigiis circum- 
rio advehi. Nunc certum est^, in Lusitania gigni, 
EiUaecia : summa tellure arenosa, et coloris nigri : 
! tantum ea deprehenditur. Interveniunt et minuti 
^ maxime torrentibus siccatis. Lavant eas^ arenas 
i , et quod subsidit , coquunt in fornacibus : inve- 
in aurariis^ metallis, quae aluta vocant'*": aqua 
eluente calculos nigros paulum candore variatos, 
eadem gravitas quae auro : et ideo in calathis, in 
turum colligitur, remanent cum eo; postea caminis 
tuf", conflatique in album plumbum resolvuntur. 
in Gallaecia nigrum, quum vicina Cantabria " nigro 
abundet : nec ex albo argentum , quum fiat ex ni- 
Jungi'"^ inter se plumbum nigrum sine albo non 



iieron. Ka9vt7tpo< Homero 
. Hard. 

\suiaj Atlantiei maris. Cas- 
ntelligit , qux Lusitaniam 
am spectant. Dai.. — Stan- 
{jdcutoxide d'etain) nostris 
: AngliaB fodinis ( Cor/i- 
Siimum extrahitnr. £d. 
Uhasque. Qualia Britanno- 
fuisse exTimaeo vidimus, 
Vide qus diximus VII , 
». 

le certum est. Hkc totidem 
d. Origg. XVI,ai. H. 
trpeniunt et minuti calcuii, 
C. cit. Habd. 
Himt eas arenas. Plane ad 
imc Isidor. loc. cit. H. 
tiJit. Brot. ex MSS. Regg. 
triDcipey subsedit, Ed. 
fnitur et in aurariis. Isidor. 
Ia&d. 

iM* aiuta vocant, Sic Reg. 3 . 
3| alutia. In vulgatis, «/o- 



tia. H. — Brot. ex Reg. 5> aiutia; 
edit. princeps, alueia. £d. 

II. Postea caminis separantur. 
Nam aumm in camino perdurat , 
nec liquatur : plumbi autem Tena 
facile fnnditur. Dii.. 

la. Quum vieina Cantabria, etc. 
Isidor. loc. cit. Hahd. 

i3. Qmmfiat ex nigro, E Teiia 
argenti , plumbique nigri com- 
mani , nt statim dicetur. H. — Ex 
nigro. £x plumbo nigro, quum 
abundantissima est galena , ia ga» 
line^ fit ex libris centum galens 
uncia una cum semisse, Tel doa 
unciae argenti. Vid. Lefamann. Art 
des mineSf tom. I, p. ii8. Bmor. — 
Galens {su/fure de piomb) seroper 
aliquid argenti miscetnr. Ed. 

14. Jungi. Galli vocant somUr, 
Plinins supra, XXXIII, 3o : « Plam- 
bum nigrum albo jungiturf iptum- 
que album sibi oleo. » At nunc in 
solidandis fiitolist qnibM aqaa Pa* 



38 



C. PLINII NAT. HIST. 



potest, nec hoc ei sine oleo. Ac ne album quidem s 
sine nigro. Album habuit auctoritatem et Iliacis te 

3 ribus, teste Homero' , cassiteron ab illo dictum. Pl 
nigri ' origo duplex est : aut enim sua provenit vena 
quidquam aliud ex se parit ; aut cum argento nas 
mixtisque venis conflatur. Ejus qui primus fluit'^ ir 
nacibus liquor, stannum appellatur : qui secundus '^ 
gentum : quod remansit in fornacibus '^, gaiena''', qu 
tertia portio additae venae. Haec rursus conflata, dat ni 
piumbum deductis partibus duabus". 

I XLVIII. (xvii.) Stannum ' illitum aeneis vasis , sap 
gratiorem facit , et compescit aeruginis virus : mirumque 
dus non auget Specula quoque ex eo laudatissima, ut' 



risiisin loca varia deriTatar, plumbo 
nigro nigrom vidimus sioe albo 
jongi : et olei vice resinam adhi- 
beri. Vidit et Sayotos de Nummis 
antiq. P. II, 3, pag. 55. Hahd. 

i5. Teste Homero, II. A , v. 35 ; 
H. Y, V. 56i, et alibi passim. H. 

1 6. Plumbl nigri, Illud est , quod 
hodierno die simpliciter plumbum 
appellamus. Nigrum dicitnr, qnod 
iiigrore tractantium manus inOcit. 
Qu» hoc capite deinceps cuntinen- 
tur, ea totidem plane verbis exscri- 
psit Isidor. Origg. XVI, ai. H. 

ly, Ejus qui primus fluit. Hoc est, 
hojus posterioris plumbi, quod 
cum argento nascitor. Hoc since- 
rum veterum stannum fuit. H. — 
Stannum appeliatur, Si accurate haoc 
Plinius descripsity stannum illud 
non est quod dicimus l'Stain, Bbot. 
— Cf. de stanuo et plumbo Exc. 
IV ad calc. huj. lib. £o. 

i8. Qui secundus. Secunda co- 
ctura« quum rursum igne confla- 
tur, ac secernitur argentum a 
plumbo. Hahd. 



I g. Quod remunsit in /on 
Quod prima fusura stani 
quod secunda argento, ceo 
quiedam innatabtt (redit il 
tertiam vensB seu metallica 
partem, qus fuerat in fbi 
injecta) : illud, inquam« 
conflatumt dat plumbom n 
Hard. 

ao. Galena, In hoc noi 
Plinio et priscisadhnc discre] 
Nobis galena est ipsum ] 
metallum, qood e terra e 
Brot. — Cf. sup. not. 1 3 fin 

ai. Deductis partibus < 
Brot. ex cod. Reg. et edition 
cipe, dedueti partibus nom > 
Nescit cur particula negai 
recentioribus editionibos ait < 
Nobis ccrte diversa est plon 
dendi ratio. Quom poritsi 
galena, centom pondo redc 
bras plumbi a 6o ad 70. £d 

XLVm. r. Stannum, T 
verbis Isid. Origg. XVI, 13 

a. Ut diximus, Lib. X] 
cap. 4S : « Optima specul 



LIBER XXXIV. aScj 

Bnii&disii temperabantur, donec argenteis uti coepere 
ilke. Nunc adulteratur stannum addita aeris candidi 
portione in plumbum album. Fit et alio modo; mixtis 
ambi nigrique libris. Hoc nunc aliqui argentarium 
mt. lidem et tertiarium^ vocant, in quo duae nigri 
nes sunt, et tertia albi.Pretium ejus in libras^ x. x« i 
stulae solidantur • Improbiores ad tertiarium additis 
partibus albi, argentarium \ocant ; et eo quae volunt 
unt^. Pretia hujus faciunt in pondo c lx x. Albo 
sincero pretia suntx. x; nigro septem. Albi natura 
*idi habet : contraque , nigri tota humida est. Ideo 
nuUi rei sine mixtura utile est Neque argentum ex 
nbatur , quoniam prius liquescit argentum. Confir- 
quod si minus albo nigri,quam satis sit, misceatur, 
b eo argentum. Album incoquitur aereis operibus 
um invento, ita ut vix discerni possit ab argento, 
incoctilia vocant^ Deinde et argentum incoquere 3 
nodo ccepere equorum maxime ornamentis "", ju- 

QeraiitBnindusiDa)8tinno 6. Hoc fistulm solldantur, Hoc 

iztis. • Hard. plumbo fiituls, quibns aqna du- 

friqae, Subintellige , pari- citur, lolidantur : on soude ies 

I. Hard. tujrwtx. Hard. 
m et tertiarium. Stannum 7. Ei eo qum volunt incoquunt. 

fOD utimur , tertiario huic Incoquere plumbo albo ss argen- 

tert respondere) ait Sa- tumve* est rasi creo Tel argenteo 

Numm. P. II, 4* Haro. liquefactum plumbum illud argen- 

^skras X, X. Hoc est^ de- tarium superindncere , ut accipiat 

». Sic porro MSS. Reg. a argenti colorem. Galli Tocant , 

I editis perperam , in libras itamer. Hard. 
Stmox, iii/yomiloy hocest, 8. Plumhatur. Solidatur, ferm* 

I.X X, non ut editi, cen^ minatur, plumbo conglntinatur. H. 
itf in iibras. Item, pretia g.Eaqueincoetiiiavocant.Seqaior 

IT. nigrOf septem in librat : aetas, nosque etiamnum, argentatt 

, pretia sunt triginta , nigro dicimus. Hard. 
I. — Denarii deni sunt 10. Equorum maxims /omamentis. 

iOftr« monet» librs 7 : Frena bodie sic stanno incoqaimnf , 

iginta denarii librse 4^ siye argentamns : diamer ies hwt' 

«t i3. Brot. ches d'ttn mors. Hard. 



a4o C. PLINII NAT. HIST. 

mentorumque jugis, in Alexia" oppido : reliqua 
Biturigum fuit. Ccepere deinde et esseda", et vehic 
petorrita' exornare : similique modo ad aurea q 
non modo argentea staticula inanis luxuria perveni 
que in scyphis ccrni prodigium erat, haec in vehiculis 
cultus vocatur. Plumbi albi experimentum in char 
ut liquefactum pondere videatur, non calore, i 



II. //1 Aiexia, Plutarcho in Cfle- 
sare, p. 711, kknoioL est. Item Vel- 
leio, Dioniy csterisque.CflBsariYII) 
Alesia , oppidum Mandubiorum , 
dicitur : nunc in Ducatu Burgun- 
diflB, diceoesi Augnstodunensi, re- 
tinet priscum nomen, j4Use: cir- 
cnmjacensque pagus, VAuxois, H. 
— Brot. ex MSS. Reg. et ed. prin- 
cipe, in Atesia, Ed. 

I a. Esseda. Yebiculi genns , fa- 
miliare in primis olim Belgis : 
unde Belgica esseda Maroni dicta. 
Habd. 

i3. Et petorrita. Et alterum ve- 
hiculi genus,/de quo fuse Voss. in 
Etymol. Auson. ep. 8 : « Comi- 
pedes rapiant imposta petorrita 
mulsB. » Hard. 

i4* Staticula. Staticula Pliuio 
sunt imagtnes et emblemata, qui- 
bus et currus et scypbos ctiam in- 
crustare atque exornare antiqui 
solebant. Cicer. sigilla sunt Or.VI 
iu Yerr. n. 4^ • " Apposuit patel- 
lam in qua sigilla erant egregia... 
Sigillis avulsis reliquum argentum 
reddidit. » Scyphi Tero iis ornati, 
sigillati dicti ibidem, n. 3a. Alio- 
qui staticulum, sive statunculum, 
pro statua seu iroagine a Tertul- 
liano et Hieronymo saepius usur- 
jiatum , ante nos adnotavere alii. 
CoDsuIe Schetferum, de Be vehi- 
culari vett. I, ao6, et Y. Cl. Du 



Cangium in Gloss. verbc 
culus. Staticnla pro icnnc 
blematisve accepta olim 
quis scriptoribus , explori 
diximus paulo supra , 
mnmque est. Au etiam 
culuSf virili, ut aiunt, ge 
significatu venerit (etsi ali 
terea vocis illius acception 
ex Macrobio didicimus), ut 
do subdubitaremus, fecit l 
locus in Persa , act. V, sc. 
« Nequeo , leno , quin til 
stattculum dem , olim qnc 
Faciebat : vide vero , si 
placet. SA. Me quoque 1 
dere, Diodorus quem ol 
bat.in looia.» Turnebum 
culam eo loci pro saltatio 
re accepisse , Hegeam et £ 
fuisse saltatores, de qui 
nihil quidquam legerit. 
quum in iis signis quae exi 
sertim opere effecissent, 
bere sua nomina statuari, 
lerent, Ayia^ tiroiei, He^ 
hat, aliique similiter : fu< 
Athenieusi statuario no 
quo superius egimus sul 
cap. 19, an ad illius mo 
Plautus alludat, amplius 
randum censeo. Et Dio< 
ptoris Plato meminit in j 
12, in epigrammate eU 
Satyri eiJGgie : Tbv SaTUpO' 



LIBER XXXIV. i4i 

neque aes, neque plumbuin habet, gemmisque suis 
g[aritis haec permutat. 

X. Nigro' plumbo ad fistulas laminasque utimur, 
uus in Hispania eruto , totasque per Galh'as : sed 
uinia summo terrae corio adeo large , ut lex ultro 
, ne plus certo modo fiat. Nigri generibus haec sunt 
: Ovetanum', Caprariense, Oleastrense. Nec dif- 
uUa scoriae , modo sit excocta diligenter. Mirum- 
his solis metallis, quod derelicta fertilius revive- 
loc videtur facere laxatis spiramentis ad satietatem 
aer, aeque ut feminas quasdam fecundiores facere 
. Nuper id compertum in Baetica Santarensi ^ me- 
]uod locari^ solitum x. cc m annuis, postquam 
tum erat , ccly locatum est . Simili modo Anto- 



Cte JTOptUOBV * Hv VU^TlCy 

IpYupoc dirvov ly^ci. ■ Si>- 
lyniin , non sculpserat , 
>doru8 : Argentum dor- 
ige, vigil facies. » Ahe- 
|iie Diodori pictoris, si' 
Bf a sculptore» Leonidai 
Anthol. n, 19. Statun- 
aineo, ut appellant, ge- 
imius Toronensis, aliique 

4BI1. 

£w. Isidorus haec quoque 
D, Origg. XVI, a I . H . — 
^ Heque plumbum, Et aes , et 
, habet India, sed tunc 
iel>at,quum facilius com- 
,e hmc gemmis ac marga- 
Mrtaret. Bhot. 
X. Nigro, Isidor. loc. cit. 
ala y Jes tuyaux, £d. 
SuHMi. Ab Oveto Asturum 
Ovwdo), Libri hactenus 
>ermm exhibent, Joifeta- 
rariense ab insula cogno- 
»pe Majoricam, de qua 
Oleafttrense ab Oleastro , 



BseticsD oppido, dequo III, 3 ; nam 
tota ea regio, ut ibi dicitur, cap. 4 , 
plumbi metallis scatet. H. — PancsD 
nunc in Gallia plumbi fodine , 
plures in Hispania, numerosissimsB 
yero {h Anglia et Scotia , etc. Ed. 

3. SantarwuL Fodina metallica, 
cui ande id nomen obtigerit, in- 
compertum. Antonianum ab An- 
tonio triumviro metalli domino, 
haud obscurum est : ut Sallustia- 
num 0S9 et Livianum dici memini- 
mus cap. % libri hujus. H. — 5an- 
tarensL Nunc novimus Scalabim, 
Santarem ; qusB non est in Bctica , 
sed in Lusitania , Tago flamini ap- 
posita. Baot. 

4. Loeari, Sic totidem fere sylla- 
bis Reg. a. Quod editores hacte- 
nus depravarant : « Quod locari 
solitum decem lihris per cc ante 
annos , postquam obliteratum erat, 
Lv locatum est. » H. — - Ducenta 
millia denariorum sunt gallics no- 
strariKmonetSBlib. iSS^daS. Baor. 

5. CCLV locatum est. Incerti 

16 



34^ 



C. PLINII NAT. HIST. 



nianum in ead em provincia pari locatione penrc 
pondo GCGC vectigalis. £t mirum^, aqua addil 

. liquescere vasa e plumbo constat : eadem in aqoa g 
sreusve quadrans si addatur, vas peruri . 

X L. (xviij.) In medicina per se plumbi usus est cic 
reprimere : adalligatisque lumborum et renum part 
nis frigidiore natura inhibere impetus Veneris : visac 
quiete Venerea sponte naturae erumpentia usque in 
genus% his laminis Calvus orator cohibuisse trs 
viresque corporis studiorum labori custodisse. Nero 
niam ita diis placuit) princeps lamina pectori in 
sub ea cantica exclamans, alendis vocibus demon 

1 rationem. Coquitur ad medicinae usus , patinis fict 
substrato sulphuris minuto ^, laminis impositis ten 



yalde ftoiit hi numeri. Li MSS. 
Regg. a, 3» eted. principe, XXJJl 
locatum cst, In MS. Reg. 5 , quod 
forte ▼erius» « postqium oblitera- 
tnm erat, reddit lxxxxi. • Octo- 
ginta duo roillia denariorum sunt 
gallic» nostratis monets librie 
63,8o6. Denariorum autem quin- 
quaginta quinque millia efficiunt 
libras ig8,4ai' Brot . 

6. AdpoRdo CCCC. Hoc est , ut 
mos est scrifoendi Yeterum , ad li- 
bras quadringenties mille. H. — 
Brot. ex editione principe, ad poii' 
do CCCC vectigaiis, lineolam vide- 
licet superpositam delendo. £d. 

7. Et mirum. Hsc duo verba 
ignorant melioris notse codices ; ct 
delevit Broterius. £d. 

8. f^as ptruri. Brot. ex Regg. a, 
3 y et ed. princ. si addatur^ etc. et 
mox To vas omittit. £d. 

L. I . f^isaque. Oribasius de Vict. 
rat. « Lamina plumbi, inquit, ium- 
bis superposita probibet somnian- 
tibus seTncn . . . Cnstodire vero 



oportet, ne Lis nimia inf 
Isedantur renes. • Sic etiam 
PriscianusIIy P. I, 11. Hi 
a. Usque in morbi gtmu, 
scilicet profusionem tea 
naturalibus, ut Celsna tc 
a 1 . De IIptairiop.M item Th 
loc. citat. ubi inter remed: 
passionis bujus molestia, 
diutius perseveraverit , ot I 
desiderium impatientisain 
tendantur, laminam plom 
bus et partibus vicinis 1 
etc» Habd. 

3. Caipus. E Licinia gen 

4. Nero. Hoc ipsum, 
vocis alende subsidia ad 
Neronem, auctor est et Sa 
ejus vita, xx. Habd. 

5. Coquitur ad medidi 
Totidem fere verbia h«c 
Diosc. lib. \f 96, et Oril 
Xni, p. a3i. Hard. 

6 . Substrato suiphuris mim 
est , sulpburts momento. I 
non suiphure. Habjd. 



LIBER XXXIV. 243 

:{ue sulphure et ferro mixtis. Quum coquitur, mu- 

in eo opere foramina spiritus^ convenit : alioqui 

fornacium halitus noxius sentitur, et pestilens, et 

\ ocvssime; omnium vero metallorum. muscis et 

" • • 8 

js : quamobrem non sunt ea taedia in metallis. 
a ^ in coquendo scohem plumbi Uma quaesitam sul- 
niscent : alii cerussam potius , quam sulphur. Fit 
ra'** plurimi usus in medicina,quum se ipso teritur 
lariis plumbeis addita aqua caelesti, donec crassescat 
supematans aqua'' toUitur spongiis : quod crassis- 3 
fuit, siccatum dividitur in pastillos. Quidam" lima- 
umbum sic terunt : quidam etiam plumbaginem 
ent : alii vero acetum , alii vinum , alii adipem , alii 
Quidam in mortario lapideo, et maxime Thebaico, 
x> pistillo' terere malunt : candidiusque fit ita me- 
ntum. Id autem quod ustum est plumbum, lavatur, 
ur*\ ut cadn^. Potest adstringere'^ sistere, con- 



umina tpiritiu, Nares DIo- 

4 dirof cpa. Hard. 
metallis. In fodinis metal- 
tunt ea inimalia. H. 
idam, Dioscorid. loc. cit. 
KfAcXi^^cu pxXuv xoiTa 6eicu, 
: deinde pluwbaginem ap- 
genti venam plumbo mix- 

iieiiotura, Plumbi scilicet, 

mtor ea quae subjlcitur ra- 

lam et Diosc. totidem ver- 

idit, V, 95. Hard. 

ottea supematans oqua^ etc. 

«. cit. Hard. 

uidam. Diosc. loc. cit. H. 

btmieo pistiilo. Plumbeum 

iotc. loc. cit. modo lapi- 

«ciscit. HiRD. 

U9atur, et teritur^ ut cadmia. 

hacteDus editis, • lavatur, 



ut stibi et cadmia : » haud pceni- 
tenda sane lectione : nam de lotnra 
stibeos, dictum est XXXIII, 34. 
yemm in MSS. Reg. a csterisqne, 
« lavatnr et istias et cadmise. Pot- 
est adstringere, etc» Unde Pintia- 
nusconjiciebat, «lavatur. Et isdns, 
ut cadnii«, potestas stringere. » 
Sed, nt CflBtera sileam, nec istiu*\ 
nec stringere , Plinii orationem sa- 
pit. L»avari autem , ut cadmiam , 
prstermisso stibi, dici nunc satis 
duzimus, a Dioscoride admoniti, 
quiV, 96 : AeT <^^, inquit , irXOvttv 
aOTOv «dc Ti^v xA^fxEiav xal aTroTiOt- 
a6ai. Quare pro et istius el cadmias , 
nos et teritur ut cadmia scripsimof , 
quod fieri quidem Plinius suo loco 
prodidit , hoc est, cap. 23. H. 

i5. Potest adstringere, Hsbc tot- 
idem fere verbis Dioscor. loc. cit. 
AuvaTSi ^i t{r6y iiv, ?6f tiv, TroepeuLTrXaT- 

i6> 



!i44 C. PLINIl NAT. HIST. 

trahere cicatrices. Usus euim ex eodem , et in ocu 
medicamentjs, et maxime contra procidentiam ' eon 
inanitatemkulcerum'^, excrescentiave, rimasque sedi 

4 hiemorrhoidas , aut condylomata. Ad haec maxime 1 
plumbi facit : cinis autem usti ad hulcera serpentia 
sordida:eademque,quae chartis' ,ratio profectus. Ui 
autem in patinis per laminas minutas cum sulphure 
satum rudibus^'' ferrcis aut ferulaceis, donec hquor mi 
in cinerem. Deiu rcfrigeratum teritur in farinam 
hmatam scohem in fictih crudo coquunt in caminis, 
percoquatur fighnum. Ahqui cerussam miscent pari 
sura, aut hordeum, teruntque, utin crudo" dictui 
et praeferunt sic tritum plumbum spodio Cyprio. 

I LI. Scoria' quoque plumbi in usu est, optimaque 
ad luteum maxime colorem accedit , sine plumbi 



Ttiv, ji.a>,aTTtiv, irXTjpouv Ta xci>.wp.a- 
ra, ^OAtiv Ta £v tcI; 6^a>.{i.cTc ^tu- 
p.aTa , etc. « Potest refrigerare, 
adstringere , spiracula cntis obdu- 
cere , mollire , cava explere , sistere 
oculoruin fluxiones, etc» Habd. 

i6. Procidentiam. Cels.VI, 6 : 
« Nonnunquam ingens inflamma- 
tio tanto impetu erumpit , ut ocu- 
los sna sede propellat : proprie 
enira TrpoTrTuoiv id» quoniam oculi 
procidunt, Grsci appellant. » H. 

ly. Et inanitatem ImUerum, etc. 
Sic Reg. 3. Hoc est, cava explet 
hulcera, sistitque eorumdem hul- 
cerum carnes excrescentes. Sic 
Diosc.V, 95 : AuvaTai^t... TrXr.pcuv 
Tol xotXMfi.aTa, ^tXXtiv... Ta&Trtpdop- 
xcuvTa Tuv i>attv. Prius legebatur, 
et inanitatem , et fuilcerum excrescen- 
tia : ut labor esset investigare, 
quod morbi genus esset, inanitas 
oculorum , medicis adhuc ignotum. 

18. Qua: chartis, De chartx in 



medicina usu , dictum est 
5i. HaK. 

19. Uritur, Qusb capite 
continentnr, totidem ea vei 
pressit Dioscorid. V, 96. S 
causae sit cur ustionem a < 
Plinius nunc secernat, qa 
dem (ieri ntramque rationc 
amplius consideraudum es 

20. Rudibus, Sic MSS. 
et editi : non , trudibus^ nt 
visum. DJosc. loc. cit. hoc 
xivti ffK^iqpu , ferro seu feri 
versato. Plin. 54 • • Misc 
rudiculis, donec rubescat 
Dioscor.V, io3, vap^xi di 
est , ferulacea rudicula. Ha 

ii. Ut in crudo^ In crud 
bo, naque usto : nti dic 
paulo ante, his verbis : 
lotura plurimi usus, etc.» 

LI. I. Scoria, Diosc. 
verbis, V, 97. H. — Scori 
plumbi. De scoria plumbi , 



LIBEK XX XIV. a45 

aut suiphuris specie, etterra carens^. Lavatur^haec 
tariis minutim fracta , donec aqua luteum colorem 
, et transfunditur in vas purum, idque saepius, usque 
ubsidat, quod utilissimum est : eosdemque efTeGtus 
quos plumbum, sed acriores^. Mirari succurrit 
SDtiam vitse , ne faece quidem rerum , excremento- 
e fceditate intentata tot modis. 
• Fit et spodium ck plumbo eodem modo , quo ex i 
^aerediximus'. Lavatur m linteis raris aqua caeiesti , 
turque terrenum transfusione, cribratumque teritur. 
n pulverem pennis detergere malunt, ac terere in 
dorato. 

L £st et molybdaena' quam alio loco galenam vo- i 
is, vena argenti plunibique communis. Melior' haec, 
\ magis aurei coloris, quantoque minus plumbosa, 
s, et modice gravis. Cocta cum oleo, jocineris co- 
trahit. Adhaerescit et auri, et argenti fornacibus : et 
netallicam vocant. I^udatissima quae in Zephy- 



aena, cerussa, cf. Ezc. IV 
sn haj. lib. Ed. 
'ng plumbi reliquits, Mti^^v 
boXi^w^tC» nihil plumbosi 
Diosc. loc. cit. Haru. 
Iphuris specie^ et terra carens. 
^iosc. <^tip.u6iiof avT)c t cerus- 
ie. Magis sequor Plinium , 
it dttof aviQc ' nam id magis 
t cum {i.if)Xoii^Ti; , optima ) 
fractu contumax, ceruss» 
idniilis , nihil plumbei ha- 
iteo fere colore , vitri modo 
la. Dal. 

\90tur, Ad verbum haBO pa- 
losc. loc. cit. Hard. 
d ueriores, Quoniam magis 
pt : Auvarai ^i ra outoc tu 
#» iio>.»€<^«i, ?uf ouffa uoXXov. 
'• lcx;. cit. Hard. 



LII. I. Diximiu. Ctip, 34* U* 

LIII. I. Est et mofybdmna, Ap- 
pellatione molybdsnse anctor com- 
prehendit tum Yenam argento com- 
munem , et plurobo, tnm plnmha- 
rium lapidem, tnm etiam plumba- 
riam arenam. Dal. — MoX6€^aiva 
et p.oXi^aiva« latine plumbago. 
Galenam superius appeliaTit, lib. 
XXXIII, 3i. Hard. 

a. Melior, Totidem Terbis Diosc. 
V, loo : MoXuS^atva ^s dcpi?D i?lv 
ii XiOapYupsf aviQC , lavftfi , OttociXCou- 
9a, xac xi^^a jv tm XtiOTpiSdaOat , 
ii|raOtt9« T( iXatM i&ifaTcit^c tw 
XpMfxaTt ytvtTat. . . FtvvaTat ^t i^ 
dbpyOpou xat xpuoou. Hard. 

3. I^udatissima, Altemm hoc 
genus esse indicat, uec Metallicum, 
ut prius, sed factitinm, hoc eM , 



246 C. PLINII NAT. HIST. 

rio ^ fiat. Probantur minime terrenae , minimeque lapidosae ; 

a coquuntur lavanturque scoriae modo. Usus in liparas , ad 
lenienda refrigerandaque hulcera : emplastrisque, quae noo 
ailigantur : sed illita ^ ad cicatricem perducunt , in teneris 
corporibus mollissimisque partibus. Compositio ejus est 
libris tribus, et cerae libra una, olei tribus heminis,quod 
in senili corpore cum fracibus additur. Temperatur et 
cum spuma argenti, et scoria plumbi, ad dysenteriam, 
et tenesmum, fovendo calida . 

I LlV.Psimmythium * quoque, hoc est, cerussam, plum- 
bariae dant ofTicinae. Laudatissimum ' in Bhodo. Fit autem 
ramentis plumbi tenuissimis super vas aceti asperrimi 
impositis, atque ita distillantibus. Quod ex eo cecidit in 



cura ac diligentia prsBparatum. De 
gemina euim molybdsna sequitur, 
« Probantur minime terreuae, etc. » 

4. In Zephjrio, Cilicis oppido , 
hiand procul Coryco monte, ubi 
laudatissimam reperiri molybdae- 
nam, sed fossilem tradit Dioscor. 
loc. cit. Hard. 

5. Probantur. Totidem verbis 
liaec Dioscorides loc. cit. et Orib. 
XIII, p. 33 1. Hard. 

6. Usus in iiparas. Hoc est, in 
emplastra lenia, qus Hparas vo* 
Ciml. Diosc. loc. cit. MiYvurai ^e 
&i7tTiQ^ii07tpov aurv) xal vat; >.i7;a- 
paT( xat av8iri(^t)CTCic IfxTrXacpci; 
Xpri(7tp.(i>;. Sunt qui legant asim^r,- 
y.TCi; , emplastris qute non mordent : 
atque ita sane , Orib. loc. cit. Cel- 
sus quoque, V, 19, in emplastra 
lenia, seu liparas, /V«ot/^/ recremen^ 
/f/m adsciscit , quani (Dccopiav p.c).u- 
ZSttM Graeci vocant. Hakd. 

7. lUita. Diosc. et Orib. II. cc.H. 

8. Kt tenesmum j fovendo caiida, 
Sic ut clystere metallica ea infun- 
duntur, abdomen vero seu venter 



mitigandi doloris causa , aqoaciii- 
da foveatur. Dai.. — Fovendo, In 
MSS. Reg. ct editione princi|ie, 
fosfenda caiida^ quod nec male eit; 
calida enim debet esse, ut forci- 
tur venter. Brot. 

LIV. T. Psimmjrthium. VtfApftin 
Diosc.V, io3. H. •— Cenutam. Eil 
plumbi {sous^-acetate de phmh) fl 
carbonis (^az carhonique) mixtnra 
(carhonale de plomhj , qniB noctris 
dicitur, ceruse, hlanc de plomh, El>. 

1. Laudatissimum in Rttodo. Dio- 
scor. loc. cit. KaXXtrcv ^t %ftxiw 
To IV Po^(«> oxiuao6iv, r ^v Kopivft«, 
Tj 4v AaxE(^atficvf ^eurtptuit ^i « 
ix Atxatapyja; , proxima qute Puieh 
iis. Nostris temporibus in omnibos 
EuropaD regionibus conficitnr. fl. 

3. Fit autem ramentit pkaiAl 
Bracteas e plumbo ramenta vocat. 
Diusc. loc. cit. pL0>.t6^ivT)v irXivlcvi 
massam piumheam. Agricola Fossi). 
IX, p. 357, plumbum dilatatuni, 
slc ut quaelibet bractea pondo sit 
unius librae. Caetero hiec totideni 
verbis Diosc. loc. cit. Habd. 



LIBER XXXIV. a47 

I acetum , arefactum molitur et cribratur, iterumque 
mixto in pastillos dividitur, et in sole siccatur aestate. 
aiio modo : addito inurceos aceti plumbo, obturatos 
ies X, derasoque ceu situ\ ac rursus rejecto, donec 
at materia. Quod derasum est , teritur et cribratur, 
quitur in patinis, misceturque rudiculis donec ru- 
t, et simile sandarachae fiat. Dein lavatur dulci aqua, 
; nubeculae omnes eluantur. Siccatur similiter postea , 
pastillos dividitur. Vis ejus eadem , quae supradictis: 
ima tantum ex omnibus : praeterque ad candoreni 
anim^. Est autem lethalis potus , sicut spumae ar- 
Postea cerussa ipsa si coquatur, rufescit 

hfwoque eeu situ. £t derasa 
utQy 8i?e lanagine, qa» 
> ex aceti humore hKsit, 
pie dejecto plumho in ur- 
:eti. Agricola, 1. c. p. 358. 
iant hracteas, decimo quo- 
\ reserant dolium... si vide- 



ra cute. » Sed haud paulo elegan- 
tius Lucianus in Antholog. II , 9 : 

T^v xtfScXviv pfl^irrtic , 'ppoic ^l «bv 
cCiroTt pa<|;ti;, (M\ irapttoCuv ^rt* 
^a^ixTxvOvii;. Min Totvuv rb irpo'9(i>- 
rov dEirzv ^i^kdbtA xarairXaTTt , iW« 
irpo9(i>irttov, xcOxt irpo'ott9«ov ^x'^''* 



ictea« vi aceti non esse con- 
ty denno dolium claudnnt, 
Riciiint nsquedum hracteae 
iuipentnr. Tum liquor pu- 
d supematat, colatur : glu- 
d Tero , quod in dolii fundo 
, in aliud vas transfusnm in 
»atar : dein raola trusatili 
, aat alio modo comminui- 
stea crihratur. Haro. 
Utimile. Unde sic parata ce- 
st a Vitmvio sandaracha di- 
[ood est ei colore similis. A 
lam sandyx nominatur. H«c 
tDtidem Dioscor. loc. cit. H. 
1«. Nempe , quae plumho , 
qne scoriae et mo1yhd»n». 

^ngterjue ad candorem femi' 

Hartial. n, epig. xli: «Ce- 

timet Sabella solem. » Et 

4 : « Et cerussata candidio- 



Ou^tv yip irXtov i^i. Ti juixivtTat; 

ofiTTOTt fUXO; Kai <|/^|AUd0C Xt(i\ti TTiV 

fccoc^Dv, iX^vDv. « Tinge comas, si 
vis : tingi negat ipsa senectus : Nec 
dahitur rogas explicaisse genis. 
Parce, precor, vetalum cerussa 
pingere vultum : Personam videor 
cemere y non faciem. Stnlta , lahor 
totns perit hic tibi : fucus , et om- 
ne Hoc genns , ez Hecuha non fa- 
cient Helenam. > Que vero feminsB 
rernssa pro fuco utuntnr, inquit 
Brasavolus in Exam. met. p. 4^4* 
quum veneni maleficium cerussa 
haheat, halitus inde fostorem tra- 
hunt , dentiumque putrcdinem : et 
ante tempus facies nniversa rngia 
aratur. H. — Brot. ex Regg. 3, 5, 
€td eand. feminarum adhibetur^ qu» 
postrema vox ct in edit. principe 
deest. Ed. 

8. Est autem tetkaiis potus. TyUt' 

16* 



a48 C. PLINII NAT. HIST. 

LV. Sandarachae' quoque propemodum dicta n 
est. Invenitur ' autem et in aurariis, et in argentariii 
taliis ; melior quo magis rufa , quoque magis virus redc 
ac pura , friabilisque. Valet purgare\ sistere, excal& 
perrodere. Summa ejus dos septica^. Explet aiopecia 
aceto illita. Additur oculorum medicamentis ^. F 
purgat cum melle sumpta. Suspiriosis^ tussientibi 
jucunde medetur, cum resina terebinthina in cibo sui 
SufBta"' quoque cum cedro, ipso nidore iisdem med( 



acor. loc. cit. £91 ^k xai tmv dlvatpt- 
TtxMv. Qaot morbos afferat cerus- 
MB potos, idem explanat in Alex. 
cap. XXII. Haso. 

LV. I . Scndaraehm, Hoc est, yis 
ac potestas : nempe quoties in 
compositione medicamentorum, id 
antem toto hoc opere ssDpissime 
contigit , adhibita sandaracha est ; 
Zav^ofoxv) DioscoridiyV, lai.Ga- 
leno de Fac. simpl. med. IX, 3, 
p. 369, etiam oav^apaxQ. «Saiu/<ara- 
quet Tel arsenie rottge. Hard. — 
Brot. et edit. princ. sandaracof. Ed. 

a. inpenitur. Isid. XIX, I7,hac 
totidem verbis. Hard. 

3. Quoque magis virus redotens. 
Quoque magis snlphuris 'virus re- 
dolens, OttMJVi a^iro^opav fx^uoa. Dio- 
scor. Dal. — Quoque. Isid. loco 
citato. At Diosc.V, laa, rufam, 
friabilemque pariter anteponit, et 
qn« sulphuris virus redoleat , Iti 
^i Ociu^r. dirccpopav ijouatL'*. Quod 
et Brasavolus confirmat , de Exam. 
Gum. p. 391. Hard. 

4. f^aiet purgare. Cels. V, 5 : 
• Purgant «rugo, auripigmentum , 
quod opatvixov a Grsecis nomina- 
tur : huic autem et sandarachte in 
omnia eadem vis. » Hard. 

5. Summa ejus dos sepiiea. Et san- 



daracha pariter et arsenico 
loc. cit. ^uvaaiv oviirTixi^ atl 
hoc esty Yim pntrefacieni 
snmendique cames excrei 
Etiam vim ei xau?ix^v iiM 
AetiuSf ut et arsenico, II, 
MS. grsBco. Hard. 

6. Explet alapeeias, Marc 
▼I, p. 47 ; Theod. Prisc. i 
Plin.Val.1, 6. At Diosc. 1 
non ex aceto, sed ex resini 

7. Additur oeulorum mu 
tis. Cerussa sane usta » qi 
sandaracham quidam Toci 
crebro in medicamentis oc 
a Celso adhibetur, VI, 6. 
diculus palpebrarumy san 
semel ibidem. Hard. 

8. Fauces purgat. Voceu 
ram facit ^ limpidamque, 
Diosc. loc. cit. 4>ttvxv Tt db 

ptl ^xXtlXOfAtVi: OUV (At^XlTI. H 

9. Suspiriosis. Ex OTO 
inquit Marc. Emp. xti » \ 
etPlin.Val. I, 58. Cum n 
catapotio sumpta , xoi dol 
<juv pitrtvv) xarairo^Tiov .otocTi 
scor. loc. cit. Hard. 

10. Suffita. Diosc. loc. 
uiroOuaiarai ouv ^DTtvv} , 3 
fraXaiav ^rx** ^^^ ot^uvoc l 

TOU ttTflOU T« CO[A«Tt. • Qu 



LIBER XXXIV. a49 

Et arseiiicum * ex eadem est roateria. Quod opti- 
loions etiam in auro, excellentius : quod vero 
aut sandarachae simile est^, deterius existiroatur. 
rtium genus^, quo miscetur aureus color sanda- 
traque haec squamosa . Illud vero siccum^, pu- 
gracili venarum discursu fissile. Yis eadem qus 
id acrior. Itaque et causticis additur, et^ psilothris. 
pterygia digitorum , carnesque narium , et con^ 



irem tossim com regma 
idore per fistulam in 
a Hard. 
Et arsenicum, Hoc est, 

XIX ,17, et Diosc. V, 
im metallis , quibus san- 
ignitur. Apotvucbv xxra 
Tfirai {AtToiXXa r^ vav- 
tini, ut auctor est Scri- 
np. ciVy auripigmentum 
kstri , orpin , arsenic. H. 
vn. Brot. ex MSS. Regg. 
Bu. 

optimum. Diosc.V, 1 1 1 : 
^piTtov TO ir>.axCo(^tc xat 
Xpoa. «Optimum eiisti- 
itosum» auri colore mi- 
m alterum, quod sanda- 
le estfSecundum locum 

Haao. — Excellentius. 
ISS. Regg. Pintian. et 
. in auro excellentis. Ne- 
latinitas, nec sensus in 
tione satis constant. Le- 
m , coloris etiam, ut aU' 
'orte rectins. Ed. 
s€mdarach€C simiiius est , 
istimatur. Voss. « simile 
lajodicatur. » Gruv. 
t terlium gcnus. In quo 
\ auri miscetur sandara- 
. H. — Tertium genus. 
ertium genus iilud Pii- 



nianum , fatetnr scire te GeofTr. 
Tractat. de MaL med. tom. I, cap. 
de Arsenico ; ejufldem tamen me- 
minit Dioac. loc. proxime laud.£D. 

5. Utraque, Genus hoc utrnm- 
que, et quod paliidios est » et qaod 
tertium genas appcllaTit, sqaamo- 
sum, hoc est, squamatim in crtiitas 
fissile : toic irXdxa; Xtiri|[o{&^vac ixvt 
ci>; atl <irixtt{Atvac d>J.'nXatc. Diosc. 
loc. cit. Hard. 

6. Squamosa, Diosc. squamatim 
in crustas dividuntur, alias fere 
semper aliis incumbentes. Dal. 

7. Itlud vero siccum. Excelleotins 
illud genos, quod priore loco indi- 
catnm est. Hard. 

8. f^is eatUmque qua sttpra* Qo« 
sandarach». Dioscor. V, laa, et 
Celsus, y, 5. Hard. 

9. Et psitothris. Nam pilos de- 
trahit : (j/iXoI ^t Tpixo^c t Dioscor.V, 
lai. Hard. — Dioscor. V, iia, 
arsenici dupiex tractat genos : 
unum citrinam, quod Latinis au- 
ripigmentum est ; ruhrum alterum, 
sive colore referens sandaracham , 
cojus item meminit, cap. 11 3. 
Plura recentiores norunt arsenici 
genera {arsenic natif, arsenic oxide) » 
aliis plemmque mineralihas mixta 
(arseniurcs d'argent , d'antimoine, de 
cobalt, etc.) et in primis sulphure. 



a5o C. PLINII NAT. HIST. LIB. XXXIV. 

dylomata, et quidquid excrescit'^ Torretur", ut val 
prosit, in nova testa, donec mutet coiorem". 



Artenicom nempe Diotc. loe. cit 
nobis est Talgo , orpimtnt fsulfure 
jaum d*arseniO ; secandam genas 
grccos auctor habet , de quo am- 
pliof considerandam nonnuUi ja- 
dicant : sandaracham vero pleri- 
qne ad id referunt, quod nostri 
▼ocant realgar Oulfurt rouge d'arU' 
nicf, quanquam et sunt qui sanda- 
racham Veteram nobis adhuc in- 
cognitam putent. De arsenici usu in 
medicina conf. Excnrs. V ad calc. 
hojns libri. £d. 

lo. Et (piidquid esereseit» Diosc. 
loc. cit. £ci ^i Tc*v ctXXovrwv . Cla- 
Tos etiam pednm reprimi eo, auctor 



est Marcell. Empiric cap. j 
pag. i34. Hard. 

1 1 . Torretur, Totidem 
Diosc. loc cit. iic* ^poxov 
iirtptieccfMvoc aurb, di< tirl ^c 
«vOpaxo;» xat ?ptft ouvtx<^c' 
oLv irupttOf xat {AtraSfliXXT) , ^l 
>.tava( airoTiOtffo. « TesttB 
inditum carbonibus ignitis 
nito, assidueque Tersato, ' 
igne flagret, coloremqae ni 
deinde refrigeratum tritnmq 
coudito. > Hard. 

T 1 . Donec mutet coiorem. Pij 
tum id sandaracha factitia e 
qua cap. 6, lib. seq. XXXV. \ 



EXCURSUS. 

DE ANNIS ALEXANDRI MAGNI. 

Ad ea Plinii Terba , lib. XXXIV , cap. 19, pag. 169 : 

'ima quartailecima Olympiadey Lysippus Juit^ 
quum et Alexander Magnus. 



itiA horom Terborum est, tunc floruisse Lysippnm, qaum et 
er Magnus floreret; non autem tunc flomisse illum, aut ipso 
ao iste supreraum diem clausit , ut necesse est dicere, si vulga- 
^mpiadura calculura sequutus est Plinius; aut ut olim conjicie- 
Mulo timidiores, primo ipso Alexandri anno : sed jam ipso ab 
iqoot, nempe ab annis sex, ut mox constabit, regnum Macedo- 
idministrante. Nam sic etiam, si teste opus est in re perspicua , 
s gallicus Terba Plinii intellexit, qusB sic transtulit : En la cent 
hne Ofympinde, Ljrsippus ^tait en itre^ durant le rigne d*Alexandre- 
i. Hsec verba certe non primum , ne dnm supreraum , sed annos 
s decurreutes designant. Annos autem omnino triginta regnasse 
rum nummi antiqiii clamant, tametsi id olim non animadyerti- 
Titi longius ab antiquariorum prseconcepta opinione discedere. 
; demum cietecta rei veritate , annos principatus omnino tricenos 
Iro Magno cum nnmmis antiquis constanter asserimus ; et in eo 
n ipsius numero statuendo mirifice cum illis consentirc sacras 
calculum Olympiadum Plinianum , defectum denique lunss a 
ta die annotatum , qua Darium vicit Alexander. Nam h»c certe 
lata vidimus Alexandri Magni cum numero annorum ipsius 
atus. 

[mt Alexandri Magni leonina pelle tectnm*)('AAEHAT7AP0T. Jupiter 
lextra aquilam , sinistra hastam gerit. In cathedrse intercolumniot 
BiR denotat, sive Phthiotida in Thessalia. Latere dextro, A annum 
significat. Argenteus est raaximsB molis, in Thesauro Regio. 
ipat idem')(* AAEZAPfAPOT. Jupiter sedet. In cathedrae interco- 
kV j4rethusam significat in Macedonia. Latere dextro os leonis, 
Do quinto, Argenteus itidem tetradrachmus est. 
iput idem*)(* AAESANAPOT. Jupiter sedet. In ipso intercolumnio 
«, litera jacens S annum octavum Alexandri designat. Latere 



a5i EXCURSUS. 

dexlro literis implezis MTP Mjrrina est , in Lemno intnla ciyitas , de qna 
Piinius, IV, a3. 

4. Capat Alexandri M. tectam galea*X' AAEHAlf APOT BAZIAEm. Victo- 
ria stans palmam sinistra gestat, dextra coronam ostentat. Lateredez- 
tro, H annam oetavum designat. Ad pedes VictorisB iu corona, literii ^ 
implexis MTP Myrina est , ut proxime. Aureus hic nammas perpalcfaer ' 
est apnd D. db Ci.BsyBs. 

5. Caput Alezandri M. leonina pelle tectnm , naso adnnco et incom - 
')(* Jnpiter sedeus, dextra aqaiiam , sinistra hastam gerit. Latere siniftn» 
nummi epigraphe , AAEEANAPOT. In imo cathedra intercolumnio, ia 
qua Jupitersedet, iittera B annum nonum Alexandri designat. Et hic nim- 
mus tetradrachm» pondere argenteos , in Cimelio nostro Parisiensi. 

6. Caput Alexandri Magni leonina pelle tectam* )(* Japiter sedet , nt 
prozime. AAESAMAPOT. Latere dextro nummi, AI, hoc est, anno qmtrt^ 
decimo. Est hic argeuteus form» mediocris, in Cimeiio domos profeM 
nostr» in hac ciyitate. 

7. Caput Alexaudri Magni leonina pelle tectum ; appositia ad latnilip 
terifl IH, hoc est , anno decimo ociavo' X' Cla?a com pbaretra 9 et nomiM 
AAESANAPOT. Est ex minimo ere perelegans apnd Cl. V. D. BkVnasM. 

8. Caput Alexnndri Magui galeatum, absqne epigraphe* X* ^^'C*^ 
dextroyersam incedeus coronam ostentat , ut vicioriam scilicet Persiaa 
Occidenti et Macedonia anuuutiet : quo ipso dextro latere malam Pofii' 
cnm, sive granatum, et sub eo litera A, qu« primum imperii PersidiB- 
nnm indicat : a tergo Victoria quasi relinquente literam K , qaas esl ■ 
sinistro nummi latere, et v/cei/fRum Alexandri, in Macedonia ntiqiW} 
annum designat. Abest Alexandri nonien ; existimaute sane iogCDioio 
opifice, frustra nomen apponi, qno tempore uec alins in orbe princcpi 
nummos ex argento cuderet, prster Alexandrum : et omnia in isto nn* 
mismate victoriam Persicam praedicarent : nempe galeatum capot,Vi' 
cioria retro apposifa , inalogranatum Persici imperii nota , annui w 
denique primus cuin vicesiiuo coiupositus. Nam cuinam possent pns' 
cipi h» notae conveiiire, przterquam uni Alexandro? Nnm malogrtDi* 
tum pro indice regni i^ersici ibi esse, quod ferax horum fructaomN 
regio sit, testb afTerri potest Plutarchus ; qui pomuni hujusmodi niapn* 
tudine insigue oblatum fuisse Artaxerxi refert iu ejus vita , pag. loiJ* 
Favet et Herodotus , VII, u. ^i. Est hic nummus saoe perrarns ac iiQ* 
gularis, ex argento, primse mulis, in hac civitate Parisiensi, in locnplt* 
tissimo Cinieho D. lk Hay : a quo numismatis expressam in cera ioii' 
giuem accepimus. 

9. Caput Alcxandri Magui lconiua pelle tectuin* ){• Jupitcr sedet, ^ 
iii prioribus uuinmis. Latere sinistro A.VEIANAPOT. Dextro K< : conoeA^ 



EXCURSUS. a53 

^bot Iitcru K et Af quilms aniiiis Alezandri vieesimms primms notatar. 
EuBiiu hic^Bnmiiiiif ex argento, mediocris moduli, aed eleganti fabrica 
crt , apad D. db Bou. Alius ibi siroilis form«, habet literam K dnmtazat, 
boc est , annnm viceumum, 

10. Caput Alexandri Magni Iconina pelle tectum* )(• Jupiter sedet, ut 
bnDmmo priore. Latere nummi sinistro, AAEZANAPOY : deztro ad crnra 
JoTis, KP: boc est, anno 'vicesimo eereio : supra ad ejusdem genua, A2 : 
boc fst , AoKXfi^cifiMv in B<Botia. Sic enim in nummis ejusdem AUxandri 
llsgiiiy KAE, lUsMVAittv est. Neque extra Grsciam fere cusa hujusprin- 
cipis nomine nnmismata sunt. Est hic maximi moduli numrous argen- 
teoiapad D. Abbatem Favybl. Habemus hujus preclari numismatis et 
dnonim sequentium, hoc est, duodecimi et xiii expressam in cera effi- 
|iem , ejusdem aroici cnra. Est apud P. ue Vitrt argenteus denarius si- 
■ilis, cnm anno Kr : et intra sellam BfE : hoc est, Megaris in Bceotia. 
Nammi impressam in cera effigiem habemus. 

11. Capnt Alexandri Magni tectum pelle ieonina* )(* Jupiter sedet , nt 
itniimmo priore. Latere nummi sinistro, AAEHANAPOT. Dextro, KA : hoc 
aty anno wcesimo quarto, Est apud P. db Vitry nummus maxima molis 
argenteus, cnjus habemns in cera impressam imaginem. 

II. Capnt Alexandri Magni tectum pelle leonina* )(* Jupiter sedet, ut 
ii aanimo priore. Latere nummi sinistro , AAEHANAPOT. Latere dextro 
id Jovis genoa , K£ : hoc est , anno ificesimo quinto, Est in Thesaoro 
Xqpo maxim» molis argenteus. Apud D. de Boze idem est, sed cum 
■perpositis nnmero annorum his literis, A2, hoc esl, AffirXvi^ovtMv : 

KE 
SMo xxw Aiexandri Magni. In aiio , quem exhibet sylloge nnmismatum 
Lflodlni edita anno 1708 , superposita est literis nameralibus KE , litera 
#: quiB Phthiam, vel Phthiotida denotat , in Thessalia. 

i3. Capnt Alexandri Magni leonina pelle tectnm* )(* Jnpiter sedet, nt 
iaanmmis auperioribus. Latere sinistro, AAEHAI9APOT. Lateredextro A, 
bocest, anno tricesimo, Est hic argenteus similiter egregia fabricae, et 
najoris moduli , in Thesauro Regio , et apud D. db Boze. In Museo 
ioitro argenteus est moie denarii , qui in intercolumnio cathedrs, in 
qaa Jupiter sedet, eamdem habet literam A, h. e. annum tricesimum, 

Qoid porro hi numeri in nummis principnm notati , quam annos ipso- 
rani principatus designant ? Fuit nimirum Alexander claritatis ac celebri- 
tatistant*, nt dignus visus sit monetariis ex quo prflegigneretnr mos 
vuios prineipnm consignandi in nummis. Exinde certe in numismatis 
iieoeiionim ejas eadem ohsenrata ratio est : prius non comparet. 

Nmic igitur onuorum Alexandri Magni gemina chronologia digerenda 
lucett, et snbjicienda oculis : vulgaris altera, altera vera; hoc est, cum 



a54 EXCURSUS. 

Mcrislibriit ut diiimusy cnmcalcalo Olympiadom Plinianoy 
miimatii Teteribaa» et cum siderum obteryatione, qnam Plii 
genter descripsit « eximie consentiens. 

Anni Anni Olympiadum Olympiadum eoli 

ante Chr. ab U, C. calculus ifulga^ nianus ei ven 

ris cum vulgari logia. 
ehronol. 

34a> 4i>* CIX. 3. CXn. 3. Primas Alexani 

in MacedoD 
ante mensem 

341 • 4<3. 4* 4* 

340. 414. CX. X. CXIIL I. 

339. 4i5* >• 3. Annus Alexand 

tas , in numi 
a sept. hojni 

338. 4i6. 3. 3. Annus Alexandi 

ius , in nurai 
a sept. hoJQS 

337. 417. 4- 4* 

336. /^iS. GXI. 1. CXIV. I. Centesima quai 

primus Olympiaide 

Alexan. sippus com 

annns M. Plin. XX 

335. 419* >• a. Annus Alex. E 

in nummo 1 
mino , a sej 
anni. 

334. 430. 3. 3. Annus Alex. 

nnmmo vete 
hujus anni. 

333. 4>i* 4* 4. 

33a. 4n. CXII. i. CXV. i. 

33i. 4^3. a.Darium 3. 

yincit 
Alex. 

33o. 4M* 3. 3. 

319. 41 5. 4. 4. Annus Alex. A 

decimus , in 
Tetere, a se; 
anni. 



EXCURSUS. a55 

4«6.. CXIII. I. CXVI. I. 

4>7- 3* 3* 

4*«. 3. 3. 

4>9* 4* 4* ADnus Alez. IH dedmus 

oetavttt, in unmmo Te- 
tere a lept.hujafanm. 

43o. CXIV. CXVII. I. lVo6iH apud Arabiam M. 

Alex. obiit Ahxaudrivietoria luna 

Babylone die defeciste noceis seeunda 

19 jolii. hora prodita est, ea- 

demque in Sicilia exo» 
riens. Nempe die yni 
maii. Pliniua, II, 71. 
Moz Mexander primus 
regnavit in Greeeia i 
Maccli.1, I, hocesty 
in Syria , quam gr«ci 
reges, post Alexan- 
drum pariter griB* 
cum , Persifl ejectis , 
obtinnemnt. Neque 
enim in ea Gracia re* 
gnare potuit Alezan- 
der, nisi deyicto Da- 
rio. Ergo in ea Gracia 
regnavit annis duode" 
eim , I Macch. 1 , 8 , 
qnorum hic annus pii- 
mua est. 
43r. a. a. Annns Alezandri K Tf c^ 

simus : idemque A 
primus in Perside : a 
septembri anni hujus 
incipiens, ez nnmmo 
yetere. 

43 a. 3. 3. Annus Alex. KA vicesi- 

mus primus, a sept. 
hujus anni, ex nummo 
▼etere. 

433. 4* 4* 

434. CXV. 1. CXVIII. I. Annus Alexandri KF 



317- 


437. 


3i6. 


438. 


3i5. 


439. 


3i4. 


440. 


3i3. 


441. 



a56 EXCURSUS. 

nnintDO ▼eten 
anni hnjof in< 

319. 43S. a. a. Annui Alex. K& 

mut quartus, € 
mo Teterea a 
bri hnjns mw 
piens 

3 18. 436. 3. 3. Annus Alexandri 

cesimmt quinU 
ptembri anni 
ez nnmmis Te 

4. 4. 

CXVI. I. CXIX. I. 

a. 9. 

3. 3. 

4. 4> Annns Alex. i 

mus, aseptem 
h^jus : ex nnn 
bus veteribus. 

3ii. 44a. CXVII. I. CXX. i. De Alez. M. i 

I, 6 : « Et p 
decidit in lect 
cognovit qnis 
retur. Et voca 
ros snos nobil 
secum erant ni 
juyentute : et 
illis regnum 
quum adhuc ' 
£t regnavit Ali 
in Grecia Syri 
nis duodecim ■ 
tuus est, meni 
ter junio. Iz 
locumegregia 
nochii nostri a 
judicii y et 
vere Chr istiai 
• Negant hoc 
scriptorei, inq 



liXCURSUS. 



I. 443- 



1. Annus pri- 
niu8 Seleuci- 
darum a sept. 
iDeusc supe- 
rlorisanni. 



a57 

gr«yior et potior apud 
nof sacr» acriptur» 
aactoritat , qua ita fa- 
ctum affirniat.»Trjam- 
phaiset , si sciret cum 
sacris littcris , soiit ac 
InnaB , Pliniiquei ac 
veterum numismatum 
testimonium facere. 
a. Aunus priraus Grseco- 
rum a septembri men- 
se superioris anni, i 
Macch. 1 , 9 , de Alex. 
M. « £t obtinuerunt 
pueri ejus regnnm , 
nnuaquiaque in loco 
suo; et imposuerunt 
omnes Seleucus, Pto- 
lemsus, et alii, libi 
diadema, statim post 
mortem ejus. Selenci 
filii , et Ptolemei, post 
eos annit multis, et 
mnltiplicata sunt raala 
in terra. » Hinc snra 
Gnecorum, cnjus hic 
annus primus est , ab 
obitu Alexandri cos- 
pit, boc est, tertio cir- 
citerpost mense, sive 
septerobri. 



illatit antem nnmismatibus insigne pra csteris est numisma octa- 
quod gemiuam notationem temporis exhibet : alteram anni in 
leprimi; alteram anniin Macedonia vicesimi, qui in annum illum 
im Persici imperii incidebat. Prohibet nutem prseterea nummut 
mt tertius , in quo annus est tricesimus aduotatus , nc aliit aut 
aut nummi cssteri affigantur annis , quam quibns eosdcm tribni- 
Demonttrat enim annum quidem regni tricesimum vidisse Alexan- 
, ted non excessisse, siquidem annus sequens primus annut est 
rr«corum. Nisi forte quis existimet , non annos regni , ted «tatis 

X 17 



a58 EXCURSUS II. 

Aleiandri y in nnmmii ipsint signari : id qnod nemo eertfl ia hoc geure 
exercitatns probaverit, qnum omnino tic insolent; et ritnm de te jam 
pridem pnebuerit, qui id timiliter de annis, qui tnnt in grBcis Couh 
modi Imp. nummit tignati, asseruittet. Nihil igitur dici poteat content^ 
nenm magit cnm ratione temporum, ac Tera rernm gettamm aerie,qnan 
initio libri primi Macchabseorum describuutur, quam ista vetenim nnmm. • 
smatnm inter te et cnm ilia narratioue consensio est. Hard. 



EXCURSUS II. 

DE ^RE ET EJUS RECREMENTIS. 

Ad ei Plinii Terba , lib. XXXIV , cap. aa, pag. aoA : 

Namque ut ipse lcipis y ex quo fit ces y cadmia v 

catur^ etc. 



.£tyTel cnprnm vulgare : XoXxbc Graecorum : in venia pnrnm qnandof|iie 
reperitnr, et varia fignra, bracteolarum tcilicet, stiriarnmy virgnlanun, 
ramasculorum 9 globulorum, tcI massularum : sed ssepius in pyrite antii 
pccnliari miuera reconditur. {Protoxide, oxide noir de cmro^ crutaUui^ 
dcmdriiique, mameionne , /Hi/orme , etc. Cuivre pyriuux^ ceurhonate; id- 

fmre, etc.) 

.£ris \ena non ubique eadem est. Alia enim flavescens ; alia pnrpuni, 
seu vioUcea : alia cinerea : alin nigra: saepe cuni scintillis ant venisaoreii^ 
et tinctura viridescente permixta. 

jFjtraro solum in sua miiiera continetur, sed alia metalla babet adjoDCti, 
argentum. fcrrum , plunibum; et magna sulphuris combnstibilis copii 
separatu difficili ut plurimum iuvoUitur. {Cuivre antimomifire , ti^gf^ 
fere^ hismuthifere, sulfure , etc^ Pro diverfis rebos qnae cnm cnpro pff- 
miscentur. ejus minera diverso modo tractatur. 

Vena quc plurimo sulphure tnrget,comburitor iteratit calcinationilMSf 
donec totuni snlphur e.vhalatum fuerit. Torrere id vocant artifices. 

Gittlariensis minera cupri in fragmenta pugni crassitie contnsayipe 
aperto , caesis lignis ct uonnuUis carhonibus admixtis , comburitnr. DeiDde 
torrefacta minera in frustub minutiora contusa iterum oalcinatnr : tm- 
dom mir.utissimc* contusa teriiam subit torrefactionem ; postea fnnditir 
iu U|^descentom m.iteiiam rubram, quse cupri lapis dicitnr. Tumqnala 



D£ ^E £T £JUS R£CR£M£NT1S. aS^ 

itcmm torrefity itmimqne liqoatar ; et «s nigruni prabet : deinde torrendi 
tices itcrBm octo saatiuet. Tunc quidem ms ab omni nulphure purgatum 
eft;fted argentum contiuet, quod sic extrahitur. 

iEri argentifero quatnor circiter plumbi partes admiscentur, plus mi- 
oosTe, pront plumbum quod adhibetur purius est, vel argenti ferax. H»c 
iateiiso calore simul liquantur, et iu formas effunduntur ad panes confi- 
ciendos. Paues metallici in fornace separatoria duohus hipidibus dimidio 
digito a se in^icem sejunctis iinponuntufy et superlmpositis carbonibus 
ipnt mediocri candefiunt; ita ut plumbum argento consociatum coliique- 
tQr^et ex «re in catinum subjcctum defluat, «re tnntum in fornace rema- 
oeote, non liqoato, sed spougiosam massani referente. ^rea haec masM 
trgeoto carenSySBs pauper dicitur: et excoquitur ac funditur, donec aes 
nialleabile , et usibus aptum fint. 

Hoc in ultimo labore scorisB quedam instar Lithargyri se produnt,aere , 
^rgento , plumboque gravida ; qu» deindc , admixto Lithargyro, fundun- 
^(ir ad metallorum separatiouem perficiendam. 

£§ propter summam ductilitatem et nitorem frequentioris est usns 
domestici. Verum ad usum medicum rarissime adhibetur, saltem inteme. 
llocce enim metallum inter yenena recensetur, praesertim aerugo. Edulia 
^im, yft\ etiam aqua aliquandiu in cupreis vasis servata, admodum 
Hoxia eradunt. Ventriculi et intestinorum dolores et tormina , Tomitiones 
cn<vmeSy frequentes et inanes dejiciendi conatu8,intestinorum exhulcera- 
tioneSy interdnm anhelitus difGcultatem , et spasmodicas membrorum 
Contractiones , ac triste iethum, pro majoriyel minori hujus yeneni quan- 
tltate , producunt. 

Ghalcitis, misy et sory corpora fossilia sunt inter se origine et Yiribus 
conjnnctissima , quae iiotissimum in Cypriis aerifodinis in montibus Solo- 
mm reperiebantur. Galenus, lib. de Simpiicium Medicamentorum facuUa- 
iHtis , narrat se his in fodlnis Tidisse quasdam in iongissimuni porrectas 
'Velnti xonas , alias super alias numero tres : quarum Infima erat ipsius 
•oryos f snper quam altcra erat chalciteos , suprema misvos. 

Pneterea idem Galenus obseryat chalcitin per tempus in misy transmu- 
tart. Frustum enim chalclteos , quod ipse in Cypriis fodinis collegerat , 
post annos circiter triginta in misy quoad extimam superficiem conversuni 
reperit, dum quod in medio erat, perfecta erat chalcitis nullarodum 
alterationem experta. At vero ex levi quadam mutatione quam in sory, 
qnod ab eodem tempore servabat, deprehendit id ipsum forte iongo 
tempore in chalcitin mutari posse suspicatur. 

(Hsec hactenus Geoffneus , Tract. de Mat. med. toui. I; de chalcitidc 
Tero, misi etsori, sic tallum rerum virinter paucos peritissimus, nostras 
BwoMOMiAET, Diction. tles Sciences naturelles.) 



a6o EXCURSUS II. 

Ckaieite, Pline dit qae ce miii^ral est celui qni donne le cnifre; qn'il 
se trouTe dans le fond des mines; qa*il est friable; mtoe mon; qall 
ressemble k^ un duyet serr^. La roeilleare cbalcite est conlenr de miel; 
elle est travers^e de veines de cuiYre; elle est friable, mais n'est poiDt 
[lierreuse. 

II est ^ident que cette pierre ^tait uo minerai de cuivre, et probt- 
blement nn minerai de fer et de caivre pyriteax, mdl^ de cuivre mala- 
chite soyeax et sasccptible de se d^cooiposer; mais iln*est pas posfible 
de rapporter cette deuomination a aucune variet^ d^termin^ de mioerai 
de cuivre. 

Pline decrit dans cette substince des alterations, et Ini attriboe dei 
propriet^s m^dicinales astringentes , qui nc i)eu%ent laisser de doate 
qu*elle ne contint ou ne donnftt des sulfates de fer ou de cuivre, qa^Q 
nomme sory et misjr, 

La chalcite etait aussi une pierre couleur de cuivre qne Pline neCut 
que nommer daus r^nnraeratiou des pierres qni ont des ressemblancei 
on des rapports avec divers objets. 

Miry, On a beaucoup disserte sur cette substance dont Pline a noti^ 
rhistoire avec celle de la chalcite et du sorx* ^^ ^>' probable qne c*^tait, 
comme ces deox derniers, un sulfate metallique on vitriol ; mais il eit 
bien difficile de dire de qoel metal , et il est plns probable que c*toit 
r^tat ou melange de sulfate , provenant de la decomposition des pyritei) 
et par consequent de sulfates de fer et de cuivre. La coulenr jaune qn*il 
lui attribue convieut asscz aux effloreiicences de sulfate de fer qu*on ob- 
serve sur les scliistes alumiueux. 

•$017-. On cuuvicut generalenient que Ic sor^' des anciens ^ait ce qo'oD 
appellc un sel vitriolique, c*cst-ii-dire , An sulfate m^tallique. Le sory 
faisait partiedu chalcitis ^ ininerai de cuivrepyriteux. II resultait sooTept 
du chalcitis ancien ou vieilli ; il venait ou d*Egypte on de Cbypre. Celni 
d*£gvpte etait le plus vante ; celui de Clivpre etait au second rang. I^ 
sory cxhalait uue odeur desagr^able, devenait iioir, avail une consistaoce 
spongieuse, un aspect gras quand on le broynit ; sou odeur etaitsi niO' 
seabonde qu*ellc excitait au vomissement. 

II nous semble qiril y a rarement dans les auteurs anciens des snb' 
stances mieiix drcrites et mieux caracterisees que ne Test ici le sory, ^^ 
qu'on ne peut se refuser a y reconnaitre un sulfatede cnivre, peut*^^ 
avec exc^s d'acide, et, par consequent , un peu deliquescent et resulta^^ 
(ii^ la deconiposition du ciiivre pyritenx, chalcitis. 

J*ai re<^u dcs environs de Cueu^a en Espagne , un sulfate de cuiv^^ 
naturd , en massc . d*un blanc verdfttre sale. qni avait tous les canctii ^' 



DE jERE ET EJUS RECREMENTIS. a6i 

dn iory, m coDiistance ftpoiigieuse , son aspect gras dans le liroyage » et 

M» odear naua^bonde. 
(Nonc de Tariis cupri recrementis iterum inducimus Geoffrcum dis- 

lerentem luculenter et docte, ut solet, quanquam cautus nimis ac 

meticulosns in generibus definiendis videri potest.) 
Varia cupri recrementa a Veteribus praparata , et in medicamentis 

oaorpata fuerunt , qualia sunt asrugo , flos seris , ses ustum , et squama seris : 

ex his erugo fere sola in ustim venit. 

£nigo , seu viride aeris Oflic. tbc Su?b< GrsBCorum; gallice vertlet, vert- 

de-gris. Eat rubigo quasdam viridis ex laminis cupr^s abrasa. (Conf. infra 

earhomaH de caiV/Vy sous^e^tate de euivre). 

iEmgo pictoribus et infectoribus inservit. A medicis vero rarissime 

intenie exhibetur, scBpius vero externe. Hnlcera detergit et exsiccal, cames 

fnngosas et superfluas consumit, callos exedit. Usurpatur in balsamo 

viridi Metensium D. Charas, in unguento viridi, unguento ^gyptiaco, 

nngoento apostolorum , etc. 

Flos seris Offic. XaXxoO oEvOo; Grsecorum , nibil aliud est quam aes in gra- 

nnla tenuissima, milii instar, redactum. Dum enim cs fusum in formas 

deUbitur, antequam coeat in massam duram, aquse frigidse affusione b«c 

minntissima granula undique erumpunt ct dissiliunt. 

(Xa>jccO dHvOocGraecorum illud minime confundendum estcumcalchan* 

tbo eo , de quo Piinius hoc ipso lib. agit, quod nostri vocant, ifitriol bleu^ 

talfaUf vel hjrdro^sulfate de cuivre , de quo conf. infra.) 

JEa ustum Ofiic. XaXxb; xixxup.tvoc Grccorum. £st cupmm in calcem 

crocnmve redactum, vel solum , vel cum sulphure et sale interspersis 

diaturniori calcinatione in furno reverberii combustum. Exsiccat et 

adstringit cum quadam acrimonia. 

Sqnama ssris Offic. Ae7rl( -/^aXxou Grscorum. Ab aere usto param discre- 
pst; sont enim conibustse aris particnlss, quae ex eo, dum malleis per- 
cotitnr, dissiiiuut. Hsec squama, vel etiam ejus loco aurichalci limatura 
comsulphure et radice ireos pulverata calceis interspersa , tetrum pedum 
fvtorem reprimit ; sed nun semper innoxie. Si enim fcetidus ille sudor 
iacaute reprimatur, majorn nonnunquam funestaque ingmunt mala. 

Cadmia vox est qux variis rebus imposita fuit. Dioscorides KoiJ^fuiav 
nominat recrementa quaedani aerea, quae ex aere in fornacibus candente 
oriQntQr. Galenus bac voce duplicem substantiam designat : unam quae fit 
^cre, eamdemque cum cadmia Dioscoridis; alteram nativam e Cypro 
*i>*Qla oriundam, quam Xi^e^T], lapidosam dicit. Plinius eumdcm cadmiam 
ex cre factitiam cum Dioscoride et Galeno agnoscit ; sed insuper alteram 
'^^^^nset nativam, quam aerosam nominat, ex eo quod aeris minera sit, ex 
9*ia cnprnm excoquaiur. Ivadcm est fortusse cuin cadmia lapidosa Galeni. 

3 

'7 



26a EXCURSUS II. 

Metallargi cadmiain dixere lapidem calamiiiarem , qao ad aaridialcDin 
ex »re coaficieiidum utuntur. Tandein Germani cadmic Domen coM» 
tribaere. Eam ob rem Agricola cum recentioribus triplicem cadmia ipc^ 
ciein constituit ; metallicnm unam (qusD cobnllnm ipsum, h oobah , de qno 
hic agere supervncuum) , fossilem alteram , tertiam fornaceam : qaan 
divisionem retinebirous. 

Cadmia nativa, Cypria, xaL^iji.ia XcSuJV);, Galeni : lapis «roans, PliniL 
Substantia fossilis est, seu potius qua*dam cnpri ininera, ex qna PlioiDS 
iiarrat cuprum fasione extrahi variis iu Aiiise et Itaiise locis. Eladem estfbr- 
tasse quam Galenus in^ Cypro reperisse narrat, licet tamen non diierit 
cupruin ex ea confici posse. Hodie oobis ignota est , aut saltem com ccteris 
cupri mincris confunditur. (Conf. snpra , pag. s6o , ehaleite.) 

Lapis calaminariii, Offic. Substantia est fossilis, medisB consistentia mtor 
lapidem et terram, colore diverso, modo cinereo sea ex albo pallente, 
modo suhlnteo , inodo ex nigro rubente. Hsc sph»rulis fermgineis grs- 
iiorum pipcris (igura et crassitie tota conspersa est, et venulis albisdi- 
atincta. Uberrime foditur in agro Bituricensi, et apnd Andegavenses prope 
Salmurinm. Illa vcro in Germania et prsesertim in agro Aqaitgraneofi 
reperitur. 

HsBc cadmia veteribns GrsBcis ignota fuisse videtnr ; saltem ad osni 
medicum uon adhibebatur, quum a Dioscoride et Galeno nulla fjos 
facta fucrit mentio. Hodie a medicis iionnonqnam praescrihitur,ad hulcert 
humida exsiccanda ct sannnda , ad infantium excoriationes percnnodaf, 
vcl sub pulveris tcnuissimi forma, vel unguentis admixta. 

(Cadminm Cypriam, scu lapidem srosum, multi tamen, neqae, nl 
videtur, inimerito ad nostratem cadmiam fossilem referunt , qutB eadmie 
fosslUy pierrc calaminaire ^ vel hjrdro-silicate de zittc , cnlnmine , nostrisap- 
pellatur. Hsec est cadmin quae , sri mixta , aurichalcum (^laiton^ cnhnt 
jaune) coiificit ; qnanquam Plinius cap. a huj. lib. peculiarem aunchala 
mineram affert, qupe jam non , duin ea scriberet , effodiebatur , Q 
unquam efibssi fuit.) 

Cadmin fornncum , seii factitia, duplex est; cadmia factitia Veteram, 
et cadinia factitin Receutiorum , seu Tuthia OfTicinarum. 

Dloscorides , Galenus et Plinius pcr cndmiam factitiam nihil alind 
intellexerunt praeter recrementum , quod ex acris minern , dum incapmin 
funditiir, folliuni flatu avol.it, et fornacis parietibus cnmerisque adhcret; 
1'ujus vaiise snnt species pro diversis ojus concretionis fignri«, pro ejns 
tenuitate vel crassitie, et colorum varietntc {capriitif yx^eWceX ^ botryitis , 
placitis, onjchitis, ostracitis), 

Veriim hae omnes cadmias species nunc in officinis ignotse siint. Nec 
Arahes cas norunt ; iromo parum solliciti de siihstantiis qiue tub cadmis 



D£ JERE £T £]US RECR£M£NTIS. a63 

MMUM • Dioscoride, Galeno et Pliiiio descnptc fuerant, et qam in 
Cypri tantom oflficinis futoriis reperiri poterant , eadem nomina aliis rebus 
SMignavere : nnde orta est confusio niulta. 

(Recentiorum plerique tamen cadraiam fornaccam, sive tathiam Offi- 
cinamm eamdem cura cadmia fdctitia Veterura pronuntiant, neque pom- 
pholygoa genera a Dinscoride memoratay ab iis quse uostri vulgo to- 
cnit, mHkii aibMm,fl€urs de zinc^ etc. differrc arbitrantur.) 

Gadmia Recentiorum : cadmia fomacum Agricols : tuthia vulgaris 
Offic. non cupri , sed auricbalci recrementum est ; seu potins est recre- 
neotnni laptdis calaminaris cum cupro fusi, quiyn vetemm cadmia es 
lolo cnpro oriebatnr. Tnthia itaque officinarum ett lapis calaminaris ex 
■re fnso sublimatus ad superiorfm fornacis partem , ubi ad ferreas hastas 
cmcrescit in cmstam densam , qns pustea excutitur in frustula semitu* 
Mata, arborum corticibus similia , sonora , intus Isvia, sublntea , exteme 
innDlis admodum minutis conspersa , colore cinerco aliquantnm ad 
caraleam vergente. 

Tuthia iuter ophtalmica remedia prsestantiora recensetur : abstergit 
caiai,et exsiccatsine niorsu.Unde in hulceribus corneae adnats et pal- 
pdnvnm feliciter priescribitur, in oculorum pruritu, in opbthalmiis 
iHTeteratis, et ad lacrymantes, vel fistuloscis oculos sistendos. 

Pdropbolyx et Spodos , vel Spodium Dioscoridis et Galeni in ofBcinis 
OBoc ignota sunt. Dioscorides et Galenus narrant Pompbolygen duplici 
nticme confici posse : vel fit ex cris materia iu fornacibns fusa , cujus 
^Tilla in candidissinmm et levii^simum pollinem concrescit; vel conficitnr 
ttcadmia sola eximie foUibus proflata. 

Pompholygos duo gencra constituit Dioscurides : unum ad «ris colo- 
'nn vergens, subpingue ; alterum candidissimum, summamque levitatem 
aielnm. 

Gandida |)ompholyx fit, inquit Dioscorides, quoties in perficiendo 

^, fiifari prsstantiorem facere volentes, detritani cadmiam cnmulatius 

iBsperserint (sive per banc cadmiam auctor intelligat novam mineram , 

Qve factitiam cadmiam, nempe metalli fuliginem) ; nani tenuissima favilla 

quB copiose effertur, in pompbolygen coit. At vero conficiebatur quoque 

cssola cadmia in fornacibus combusta , nempe minutis cadmiss fragmen- 

(ic in ignem conjectis qui ante srarium jacebat foUem. Egesta cnim suflitu 

Isnnia materisB pars et levis, camera ad hoc parata ezcipitur. At vero 

qnod reflectens in pavimentum recidebat , spodos est seu spodinm. Nigri- 

cat et plerumque poudei-osus est , terra et spnrcitie in acervaiione refer- 

tum. £t revera erat quasi purgamentum quoddam , quod ab aerariaram 

officinaram pavimentis et fornacibus everritur; undespodos pompbolyge 

JuDge deterior censebatur. 

17 



i4 



a64 EXCURSUS II. 

HfB stibstantic in crariis ofBcinit qatBrenda forenty abi mti» Cfpm 
vel robri minera copicMe fonditnr. Nunc Tero non amplias ad not defe* 
huntur. 

Spodos et tpodium Grncorum qoid sit ex supradictis patet, nempecioii 
Tcl potius flos metallicus impurus qui in ofiicinis nrariis coUigebstv. 
A pompbolyge parum discrepat. Plinius tamen ejus plara genera ooa- 
stituit : spodon nempe sirariam, quae prssstantissima cst; argentariani, 
Inuriotin vocari dicit a Laurio Atticse monte, in qao argenti erant fo- 
dinas ; aurariam , qus iu auri purgatione colligitnr ; et plombariami qosB 
post Cypriam serariam conimendat EKoscorides. 

Spodium Grscorum intus nocivuni erat; qnapropter exteme tantini 
adhibebatur. 

Arabes prster baec spodii metallici genera , spodii nominc , quod d* 
ncrem significat, abutentes, alia adhnc constitnere ant sobstitnere;cinerei 
nempe plantarum , vel auimalium qnorumdam. Hsbc snccedanea a Gracii 
antispoda vocata fuerunt. 

Quttdam a Dioscoride refemntur, nt foiia myrti cnm florihas et 
baccis immaturis calcinata et lota , oleastri folia, taurinnm ghilen, Isai 
succida et aspera pice aut melle irrigata et combusla , et cielen bi- 
juscc modi. 

(Qnod ad cupri ejusque recrcmentorum medicinas pcrtinet , in qoibns 
rccensendis Plinius ipse noster mnltus cst, operae pretium jadicaTimi 
nonnulla excerpere lectuquidem non injucunda, sciiuTcro dignisiiiMf 
qus D. GuKRsEST de xrc , srisque usu scripsit.) 

PrincipaUs proprietes physiques du cuivre, Jouis.sant , iorsqu*il est por, 
de tout Teclat dc Tor, ii eu fournit en ontre, dans nos nombrcosei 
combinaisons , les couleurs metalliques ies plus brillantes , 1e Teit» 
Tnzur et \vs plus bcllos nuances du bnin. Cesl par ceite raison lani 
doute que les pius anciens chimistcs nvaient applique au cuivre le noo 
dc Vinus, Ils pretendaient vraisemblablement , en consacrant ainsi ce 
m^tal a la deesse de la heaute , ou en le placant sous rinfluence derane 
des planetes les plus ecliitnutes, indiquer. par cette fiction , combieo it 
meritait de fixer tous los reganls. A ces qualites physiques, il reunit 
celles bien plus precieus.s crrtre presqne aussi dur el tenace que le fer, 
infininient phis in.-iIleaMe, plus ductile et plus sonore. Un autre aTio- 
tnge qu'il |>os!$ede a un tres-haut degrc , c'est de s'unir facilement avec 
heaucoup de suhst.iuccs metnlliques, et de former avec elles des alliagei 
trrs-uriies dans los nrts. Le cuivre , comhine dans differentes proporlions 
si>it par 1.1 fusion nvec le zinc, soit par la cementation arec la piem 
calaininnire , donnr le similor ou lor dcMunheim , le tombac , lepincb 
heck , le mctal du prince Rohert , et particuli^rement le caivre )aiiDC 



DE JEKE ET EJUS RECREMENTIS. a65 

fuprend le nom de iaiton lorfqa*il est pats^ k la fili^. Ce mtoe m^al , 
alU •aperficielleroent avt« ane lame tres-roiDce d'^taiu , nona prut^ge 
Im-ai6me contre les dangers anxqueU notre negligence nous expoie danii 
It» besoini ordinaires de la yie. U fournit anssi aYCc Tetain rairain ful- 
«iMDt et le ro^tal sonore des clocbes. Si la proportion d*^tain est encore 
pbs conMd^able que dans ces alliages, et que le cuivre soit uni en 
ooire avec le bismutb ou rarsenic, on obtient un m^al de coulenr 
djBcier, snsceptible d*an bean poli, qn*on nomme cwVre blanc^ et qu'on 
CBploie a la fabricatiou des iniroirs de r^flexion pour les exp^riences 
d*optiqne. liC cuiyre se suude tr^-bien au fer, auquel il adb^ forte* 
■eyt quoiqn*ii ne se combtne pas avec lui. II est toujonrs alli^ dans le 
coDBerce avec Tor et Targent, d'apr^s des proportions d^terminto, 
ei consequence desquelles sont fix^s les diffh^ns titres des monnaies. 
Plii la qnantit^ du cuivre est consid^rable , plus il rend Pargent fnsible 
ct Mlide ; aussi se sert-on particuiierement de cet alliage ponr les objets 
d^aigenterie qui exigent beaucoup de sondure. Le cuivre «e combine 
•1« avec Tor et Fargent nMinis, et le cuirrc de Gorintbe, dont les 
taciens faisaient un si grand cas , ^tait , a ce qu'il parait , un alliage de 
ces trois m^taux. 

Le cuivre rouge et ses principanx alliages, tels que le cnivre jaune , 
le fcraDze , Tairain , etc. r^pandent , par le frottement , unc odeur nau- 
sciboDde et tireuse ; leur sayeur cst deKagreiiblc ct comme styptique. Ils 
■oat k Tetat metallique bons conductenrs de relectricite , du galiranisme 
et dn caloriqiie. A Tair, surtout liumide , ils fl'oxident facilement , de- 
^ieonent d'abord d*une coulenr brune, iris^e ou cbatoyante, et se 
teooarrent enfin de vert de-gris. Le cuivre et la plupart de ses alliages 
•oot, d^ qu'ils sont oxides, tr^-attaqnables par les acides , les sels, les 
gnisset oxig^n^es et rammoniaque. IIs forment , avec les acides , des 
diffolaiions et des sels de couleiir ordinairement vertc ou bleue, d'une 
smor Acre et caustique; et avec rammoninque, des dissolutions d*un 
IwiB blen. Avant de faire connaitre les effets des sels cuivreux sur T^co- 
Bomie animale, nous rappellerons ici les f)rincipaux caract^res de ceux 
qoi peuvent ^tre dc quelque iiitdr^t pour le m6decin. 

Carboaate de cuivrej •vert-dc-gris naturcl, trrugo. II se forme spontan^ment 
>vec noegrande facilit^ a la snrrace des vases de cuiTre rouge, de laiton, 
d*iinin, ou des alliages de cuivre ct d*argcnt; on Tobtient par rart, soit 
eo pr^ipitant le sulfate de cuivre par le carbonate de potasse, soit en 
fttiant passer un courant de gaz acidc carboniqne an milieu de rean 
dans laquelle on a delayc de Tbydrate ou dc Toxide de cnivre. Ce sel 
eit abaolnment insoluble dans Teau froide, et m^me dans l'eaa chande 
pnre, dans laqnellc il rtt^Xe. en susprnsion; mais il se dissont promple- 



a66 EXCURSUS II. 

ment ayeo efferYesceuce dans It plupart des acides, et aaus efTerYefceoee 
dans Ie« graisses oxig^uees et raminouiaque. Les carbonatet de cniYre k 
Tetat natif sont counus sous le nom de malachites, La coalenr dont oa 
se sert dans le commerce pour In fabrication des papiers peints , et qni 
est design^e sous le nom de eendre bleue, est , suiTant Pelletier, an in^ 
lange de carbonate de cuivre et de chsux. 

Sous-aeetate de euivre^ 'vert-de-^ris du commerce, on verdei^ ees viHtk, 
On le pr^pare dans le midi de la Frauce, principalement k Montpelliv 
et k Grenoble, en superposant des lames minces de cniYre sur desHk 
de rafles de raisin , imbiboes de vin : on le ramnsse ensuite en rftclanteci 
lames , et on renveloppe dans des sacs de peau. Ce sel est d*iui Yert dair 
semblable au Tert-de-gris naturel; il est pulv^mlent, gras et oommfl 
soyeux au toucher. II se s^pare dans Teau en denx parties a pea prii 
^gales, que Pronst consid^re comme deux esp^ces de sons-ac^ate, dort 
Tune est enti^rement dissohible, et Tautre reste suspeudoe k retatdi 
poudre fine tr^s-verte. Cette poriion insoluble dess^Iiee, fait en putii 
efFervescence aveo Tncide sulfurique , et contient du carbonate et dt 
Toxide dc cnivre. Le vert-de-gris est decomiiosable par ractioo da Hea 
qui en d^age Tncide ac^tique , et par Tacide sulfurique et la potasse. 

jteetate de cMtivre^ 'verdet distille, eristaux de Venus^ cristalii Veaeris. pQOr 
Tobtenir on sc sert du verdet du commerce , anquel on ajoute anesiiffi- 
sante qnantite d*aci(le ac^tique. Ce sel cnMallise en pyramides f^raidni 
tronqu^es. II est d'une bcile couleur verte. Expose k Pair, il s*efflairiL 
L*eau froide le dissout difficileinent; mais cent parties d*eaa boaiUanie 
en dissolvent environ un cinquicme de leur ]>oids. II cst ^galemcnt disio> 
luble (laiis ralcool. Ce sel est d^composable par raction du feu, racitle 
sulfuriqoe . Teau de chaux, et la pota^se. Lorsqu*on fait passer nn coH" 
rant de gaz hydrogene Kulfur^ n travers uiie dissolutlon de ce sel dsai 
Teau, le cuivre d^soxi:Ie se precipite k T^tnt d*un sulfure noir, etilrcite 
un acifle ayant la propricte de racide acetique. On s*est servi de k 
d^coinposition de Tacetate de cuivre par laction du feu pour obtenir» ca 
le distillant, Tacide acetique tr^s-pur et tr^-concentre , qu*ou noniBe 
vinaiffre radfcal, acftum radicale , spiritus aruginis, 

En faisant dissondre racetatc dc cuivre dans rammoniaque, et eo fo- 
sant eva{)orer n nne chaleur dourr, on obtient un acetate ainmoniacal 
de cnivre, i«ous la forme de petits cristaux , d*une belle couleur bleoei 
tr^s-deliquescents h Tair. Ce «el , a double bnse, pourrait dtre avantl- 
geusemeiit cmploye en medecine, ainsi que racetate potass^ de cuivre, 
qu*on prepnrc en faisant bouillir dans Teau trois parties de tartrate 
acidule dc potassc puriGe et iinc partie d*acetaie de cuivre. On faitensuite 
evaporcr jusqu*a siccite. Le sel concret qui en r^snlte est verd4tre, trte* 



DE JERE ET EJUS RECREMENTIS. »67 

deliqiiesccnt et ae r^float k Tair humide eo niie liqiiear d*iine belle 
coiilcQr Terte, d*onc Mveur Acre et caostiqoe, k laquelle M. Chaussier 
donne le nom de solntion d'acetate potasse de cuivre, 

Mfate acide de enivre , vitriol bhu , "vitriol de Chrpre , coiiperose Mette , 
a^ntm vitriolatum , sulfas cupri. Grifltaux d*un hleu fonce , dont la foriiie 
jMimitiTe est un parallelipip6de ohliquangle, qui patiie quelquefois k 
ToctaMre et ao d^caidre, et dont les bords des hanes sont souvent tron- 
ip^ Ce sel est d^nne savenr styptiqne et ^cre, soluhle dans quatre parties 
d^eia a qninze degres cent. et dans moiti^ moins lorsque 1a tempcrature 
dcce liqnide esr a qnatre-vingt-huit degres cent. II s^effleurit leg^rement 
k fair, et s'y recoirvre d*une poussi^re d*un gris jaunfttre. L'action dn 
fen le priye d*abord de son eau de cristallisation , et le convertit en une 
pcndre Uanche, hleufttrcy et ensuite en nn oxide noir apr6s qne Tacide 
^ea cst c^ar^. Le snlfate acide de cuivre rougit les conlenrs hlenes 
vi^teles , et est d^ompos6 par les alcalis et les terres. On le pr^pare en 
gnad , soit par T^vaporation de quelqurs eaux minerales qni le contien- 
Bcat cn disaolution, soit par la comhustioii des sulfures natlfs de cnivre, 
oc bien en les ezposant k Tair apr^s les avoir hnmect^s avec de Teau. 

Independamment de la couperose, on emploie encore en m^ecine le 

•nlAte amraoniacal de cnivre, sulfas ammoniacte cupratusj cuprum ammo* 

mimemm , qui est le specifique antiepileptique de Weissmann. On pr^pare 

ociel en faisant dissoudre dii sulfate de cuivre dans Tean piire; apr^s 

%voir filtr^ cette dissolution , on y vertc peo a peu de Pammoniaqne 

jaiqn'i icturation, et on y ajnute de Talcool rectifi^ jusqu*li ce qne la 

fiqncnr oesse de se trouhler; il se pr^cipite alors unc snhstance saline 

^un bean bleu hrillant qu*on fait proinptement s^cher sur un papier et 

^c Von conserve dans un flacon hien houclie, parce que raclion de Tair 

liamide efHenrit leg^rement ce sel en le faisant passer h la couleur verte. 

Toas les anciens usagcs du cnivrc se sont perp^tu^s jusqu'a nons; ils 

le sont m^e beancoup mnltipli^s et 6tendus h mesure qu'il est devenu 

|ilnfl commun et qu'on a mieux connu les moyens de le tr.ivailler. De- 

pais les ^ingles et les clinqnants des jonets d>nfants jusqu*aux chrf- 

«fceaTres da bnriii , le cuivre , k IY'tat de m^tal , est robjct ou rinstru- 

wot d*un nombre prodigieux dc travaux dans les arts , et se retronvc 

dans ]a plupart de nos ateliers. II n'est pas moius utile Iorsqu*iI est 

tombin^ avec les acides. Les snlfatesi les ac^tates, rarseniie de cuivre, 

cCplnsiears antres, sont employ^s dans la peintnre , dans la teinture, et 

poar colorer les ^maux et les porcelaines. Enfin le cuivrc , soit pur, soit 

alli^ aTCC diffi^rentes substanccs m^talliques, ou k T^tat salin , est, de tons 

iec mtenx , apr^ le fer, celui qui est le plus en usage ponr les besoins 

de la rie. 



a68 EXCURSUS II. DE iERE, etc. 

I«e8 iDConveoieDU et Jes daDgert aoxqueis noas expote oe niAal, 

•urtoat pour la pr^paration den aliments et des medicaoients , n*ont pa 

l^emporter sur les OTautages qu'il nous procure» et qui sont conucrei 

par Tempire puissant de Thabitude depuis des milliers de siteles. Aiwi 

a-t-il r^sist^ aux attaques reit^r^es que lui ont port^ pendant le sitele 

demier plasieurs phiianthropes et medecins distingues , particnliifeiiical 

Ronsseau, Missa, Thiiry, Desessartz, qui voulaient qa*on proscrivft 

en eiitier ce metal pour les usteusiles de la cnisine et de la pharaii 

cie. Mais dans les nombreuses disciissions qui ont eu lieu k ce sujet,ki 

ennemis declar^ du cuivre ont souvent ^t^ entrain^ par nn esprit d^Ofr 

g^ration au deU de la realite, comme Je prouvent les obsenratioM !■ 

plus exactcs qui iious serviront ici de gnide pour ^lairer cette qnesliai. 

Proprietes medkamtntemes du cwvrt, Le cuivre est ane des pieuiita 

substances m^talliqnes dont on ait fait nsage, en mati^re mMicale,tm 

i rint^rieur qu*ii Texterieur. Suivant quelques traditions, les plossBcicM 

peuples de TAsie remployaient d^s la plus haute antiquilp. On lei^ 

trouTC aussi dans la medecine des £gyptiens, d*ou il a vraisemblsUs- 

meiit pass6 chez les Arabes et chez les Grecs. Cependant ce rem^ teit 

depuis long-temps a peu pr^s abandonu6, lorsqne Stisser, Van Helmoati 

Boyle et Boerhaave le tir^rent de 1'oubli auquel voudraient enooitil 

condamner des praticiens trop timides. La plnpart des preparations csi- 

vrenses soht en elTct des substances ^nergiques plus ou moins veneneiac^ 

corame nous Tavons vu , et dont on ne duit faire usage qu*avec une o- 

tr^me preraution; mais c*est un inconvenient attach^ aux rem^cs ki 

pius actiFt tiros des mineraux , et cette raison seule nc peut les eidofC 

di? ia praliqtie medicaie. lorsqu*iIs produisent de bons effets, ^tanttf' 

gemeiit adniinistre^. 

On a empioy^ avec «ucc^s les preparations cuivrenses, ii l*intaneVt 
dans benucoup de m.iladics differrntcs: nuis toutes les medicatifltf 
qu'on a obteiiucs par leur moyen pouvent se rapporter a trois sdrtH 
d^effets principaux, suivant la roanieie de les adniinistrer. Lorsqu'on ki 
donne a ussez forte dose iiistantanemeut, on prodiiit une irritation vnc 
sur Irs orgnnes de la digestion, d'oii resuitent des vomissements et Od 
cvacuations aKines; mnis a des doses rept-tees et continuees peudtfi 
quelque temps , oii obtient une cxcitatioii grnernle des systemes nerrcSB 
et sangiiin. Eiifin, eu faisant un usage journalier des sels cnivreuxidf 
doses assez fortos pour soliiciter constamment quelques evacuationsi 
nugmenter rn meinc tomps l'action des solides , ces mcdicaments agissci 
alors secondairement sur le syst^me lymphatique , comme alterantsct d 
puratifs, pour mc ser\-ir de Tancien langnge des ecoles. 

Preparations cuivreuses comme emctitjnes et pur^atives. Cest soOS ce rs 



EXCURSUS III. DE FERRO. 369 

port ^'on a ooramenc^ k en faire luage. On se serrait, ponr remplir ce 
tet, d^nne esp^ d'oxide de cuiTre, connu depnis long-temps sons le 
nn d*«< mstmm, Cette pr^paration , qu'on a encore consery^ dans qnel- 
fKi pharmacopto , est faitc au moyen d*une calcination de cuivre senl , 
m B^lang^ avec le nitre , le sel commun ou le soufre , d'ou lui est yenu 
k Bom de erocnt Fenens. Ar^^e conseillait ce m^icament comme vomi- 
tf OQ pnrgatif , combin^ avec plusieurs substances aromatiques ou em^- 
^Mt ellea-mtees , telles que la mouVarde, le cardamomum, les fleurs de 
■rasse, etc. II le donnait dans repilepsie , mtee chez les enfants; et en 
rffct, dana les cas ou cette maladic d^pendait d*un ^tat gastriqne , ce m^ 
dkuient, comme tous les ^meto-cathartiqucs , deirait ^tre tr^s-utile. Les 
pi^iani des confins de la Sil^sie se servent encore de ce moyen comme 
pngitif : mais il cause souvent de violentes coliques ; et maintenant qne 
MM poss^ons des rem^des beaucoup plus surs et moins dangereux, on 
h cntiirement abandonn^. 



^lttmMt^ ^ ^^ mm ^^^^^^^^^^^^i^/*'* ^ ^'*^!*^/*^^^ ^^^>^^%^^^^/%im^^^y 



^/*/%^^<%^^^^<%^i^^^^<^^^^^^^ 



EXCURSUS III. 

DE FERRO. 

Ad ea Plinii verba, lib. XXXI Y, cap. 41, pag. aag : 

Dijfferentia ferri nwnerosa. Prima in genere^ elc. 



Uti nnllnm metallum adeo hnmanis usibus necessarium est qnam fer- 
I, ita quoqoe nullum est quod ubique fere locorum mtjori ubertate 

|raveniat; ita ut y\x in orbe regio comperiatur, ubi id non prsesto sit. 
fkrioiB sunt hujns fodins in Gallia nostra : licet prsstantiora sint fer- 
nnet acies, qusB in Germania effodinntur. (De Tariis ferri generibus, 
jnn satis in prioribus notis dizimus.) 

Utiliisimum metallum ferrum est, quo vita hnmana carere vix potest. 
mn prseter tot ac tanta instrumenta qusB ex hoc metallo conficiuntur, 
Irastantissima suppeditat remedia adversus morbos qnamplurimos. 
Aatiqais Grccis salutares ferri intus sumpti vires non ignotae fuerunt. 
Feni rubigini a Dioscoride vis reitrictoria tribuitur, et prsesertim ad 
Htcnda ntf rina sanguinis profluvia. Ab eodem commendatur vinum vel 
iqiui in qua ferrum ignitum ejLStinctum fuit, ad coeliacoa, dysentericos , 
ieooioa, cholera laborantes , et dissolutos stomacho sanandos. 

Dfeiplex in ferro virtus a medicis agnoscitur, aperiendi nempe, et 



ayo EXCURSUS IV. 

adstringendi. Menstrua enim suppressa promo^ct; hepfttiS| lienii d 
Tiscernm obstrnctiones resoUit, hnmorrhagias sistit, et diarrh«BSi| 
lazatas Tiscerum Gbr<is adstringendu, sanat. Dicitur praeterea alesipka^ 
macum mali hypochondriaci, et pan.icea cachexiarum. Quidam vm 
aperiendi quibusdam Martis prseparationibus tribuunt, vim adstringei£ 
▼ero alii: sed oumes ferri praeparationes adstringunt simnl ec aperiDOti 
licpt alitt longe efficacius, aliae veio debilius. 

Ad usui^ medicum ferrum chalvbe longe prmtat; et llmatort fan 
sinceia, tcnuissima et velut in aleool redacta , omni prKparationi a 
anteponitur ad menses promovendos, et ad viscerum ohstmctioiieB 
randas. _ 

(Multse alise sunt e ferro mcdiciuae , Officiois vulgo dictse crocos Mih 
tls, io/ran de Atars, vitriolum Martis , viiriol vert^ couperose, sallfaitti 
etc.de quihus idonei Huctores consulendi.) 

£x Tract. de Mat. med. Geoffraei, tom. I, p. a86 sqq. 

EXCURSUS IV. 

DE PLUMBO ET STANNO. 

Ad ea Plinii verba , lib. XXXIV , rap. 47 , pag. a38 : 

Ejus qui primus fluit in fornacibus liquor, siannm' 

appel/atur, etc. 



GrsBci, Latini , Arabes, plumbum et stannum desigoantia vocibah 
ssepe confuudunt, et indirferenter usiirpant. Quara piurimi xxooiTifii 
Grsecorum stannum interpretantur : Plinius tamen xaaotTCpcv de pliudw 
albo docet accipiendnm, quod etiam a stanno diversum facit. QniniB- 
mo stannum facit genus plumbi nigri , et ex endem vena stannumiUoili 
argentum et plumbum fluere scribit. Vcrum aut vana est hsBC dif&TCBtil 
inter plumbum album ct stannum a Plinio constituta : aut stannum veie- 
rum nihil aliud crat quam plumbi pars puiior et nitidior, vel eliiV 
raixtura plumbi albi et nigri, aut plumhi nigri et argeuti. 

Plumbum purum in fodinis rarissime reperitur. Excoquitur ex pltfH 
haria vena , qua: diversa est : modo e.-im terra est nigra , csrulea, fliv^ 
aut cineracca , scintillis quandoque minutis splendentihus conspenii 
modo lapis splendore plumbeo ex quadratis veluti tefisrllis constant is' 



DE PLUMBO ET STANNO. a^f 

co ctndiclo aaC rufo : nonnimqiiani etiani flnoribiis albis , 
ivia, ant ▼iridibnsadmiscetur. 

Flnnbi minera nonnihil argenti fere semper continet ; et qnibnsdam 
iregionibaa, at in Anglie proTincia qnas Cardigan dicitur, plumbaria 
«Baaigenti adeo ferax est, ut ex minerse Hbris duobus millibuB , decem, 
piiidecimf et nonnunquam viginti argenti librse extrabantur. 

Plores Auut plumbi minerse in Hispania y Italia , et Germania. In Gallia 
poqne non deaunt , sed ex bis metallum difficillime extrabitur. Frequen- 
imset dititea sunt in Anglia fodins. 

Ob eximias bnjus meuili dotes , Paracelsus illud quartam medicinss 
olnuiam nuncnpavit. Per se refrigerat, incrassat, re|)ellit, absorbet , 
ilbBBiorum acrirooniam demulcet. Veneream libidinem arcere creditur, 
aifiiinis pblogoses , partiumque inflammationes compescere. Verum 
Mnis prorsas inimicum est et noxium. Intus sumptum stomacbi gravi- 
taiaii cum torminibus diris invebit, alTum et urinam supprimit, mem- 
bnram tremorem et spasmom excitat, difjQcilem respirationem affert 
•e tindem suffocationem. Quod quidem a quamplurimis , trisii quidem 
«iperienlia , comprobatnm fuit, qui noxas gravissimas et ssepe immedi- 
oUes perpessi sunt a potu vinorum, quse acidiora vel acescentia per 
Uargyrum immissiim nefando mangonio edulcata fuerunt. Plumbum 
itoqoe et omnia ejns prseparata usui potius externo quam intemo desti- 
procul dubio censerous. 

Liter plambi prsB|>arata recensenda sunt primo ea quae recrementa 
itar; calx nempe teu cinis, roinium, lirhargyrus, plunibum ustum, 
«lcerussa : deinde chymicae praeparationes , qus usui medico iaserriunty 
•alicct acetum satumi , sal seu saccharum saturni, balaamum» et ejns- 
dsm spiritus ardens ac olenm. 

Calz, Tel cinis plumbi, et minium sic prseparantur. Plnmbum in pa- 
iriU terrea lata non Titriatn, super carbones disposita, funditur. Me- 
Idhim fusum spatula ferrea tamdiu agitetur, donec totnm abeat in pul- 
«wem sabnigrum tcI cinereum, qui calx, tcI cinis plumbi dicitur. Si 
pnlo diutius continuetur ignis, pulvis flaTus CTadit, et a pictoribns gal- 
Eco idiomate masticot nuncupatur. Tandem in fnrno reTerberii calcina- 
IH fit rnbicandissimus , et in officinis minium dicitur. 

(Calx aut cinis plumbi, nostris, oxide de plomb ; minium , plomb oxide 
ftmgt, tri^axide de plomb,) 

Ae plombi prseparationes humorum acrimoniam obtundunt, inflam- 
Mtionem aedant , bulcera maligna corrigunt , ezpurgant et ad cicatricem 
hemit. Minium usurpatur iii uuguento rubro seu de minio , in em- 
iJMf I n pro fracturis D. Charas, in cmplastro styptico, et empkuitro ma- 
lieoli roborante ejusdem. 



aya EXCURSUS V. 

Jam tlibi obtervayimiM mininm Teterom diYcrtam ewe abofllaium 
minio. 

Hlud enim idem erat ac cinnabaris nostra , sen rubra et nitiUas hy- 
drargyri minera : bos vero nihil aliud est nisi plumbom Tehementi igiie 
calcinatum. 

(Cinnabaris nostris, inercure sulfure ^ sulfurt de mereure.) 

Lithargyrus et spuma argenti OflGc. XiBd^yt^oq Grsecorum : martediet 
merdasengi Araburo. Duplex fuit apud Grsecos coloris tantum ratioati 
sicut et apud nos : lithargyrus auri, qui chrysitis, quia flavo colen 
splendet; et lithargyrus argenti,qui argyritis, quia albicante aut argenteo, 

Frequens est lithargyri externe adhihiti usus in medicina. In oauubw 
fere emplastris usurpatur, quorum corpus sen basim cnm oleis constitiit 
Litbargyrus enim , sicut et csetera plumbi recrementa ab oleis et |a^ 
guibus substantiis solvuntur, et simul emplasticam omsistentiam soaiiiaL 
Exsiccat moderatissime , et abstergit cum modica adstrictione,caTa eipbt 
hnlcera, ad cicatricem ducit, et ad femorum intertrigines Talec. 

Plumbnm ustum Ofiic. BIsXuS^c; xaxsupLivc^ Graoorum. EatpalTisgmii^ 
fuscus, factus ex plumbi laminis tenuissimis cum sulphure pai?i 
atratum super stratum alternatim dispositis in olla Titrea eC vi ignis 
tinao agitando calcinatis, donec in puiverem tenuissimam pronoandB" 
gantnr. Aqua limpida pluries abluitur hic pnlvia, et exsiccator. Utile «I 
medicamentum ad hulcera maligna hlande corrigenda,exparga]ida, ctid 
cicatricem perducenda. 

£x Geoffrsi Tract. Mater. med. tom. I , pag. 971 seqq. 



^i^»^^^^*^^^*^»^^*^»^^/^^^^'^^ 



EXCURSUS V. 

DE ARSENICO. 

Ad oa Plinii vcrba, lib. XXXIV, cap. 56, pag. 249 : 

Itaque et causticis additur^ et psilotluis. 



I H P IT m 



i 



L*arsenic est un mctal cassant ct acidifiabie , d'une couleur noireet ^ 
brillante, lorsque la cassure est rocente, mais se ternissant tr^prooi* ^ 
pteiiient 4 i'.iir : la pe&anieur specifique de rarscnic metal est de 
8,o38 ; il bruic avec unc ilamme Meue et en repandant une odcnr 
dail trt'S-forte: cette odeur et la propriete que sa vapeur a de blan* 
chir le cuivre, sont ies deux principaux caractcres qui le font ncon- 



DE ARSENICO. ayS 

ikn ; il Cit ai Yolatil aa fea, qa'il §e sablime avant dVtre fonda. 
A Bttore ie pr^ente qaelqnefois k VMskt natif dana lea mines de Saze, 
leBohtoey d^Angleteire » et de Sainte-Marie en France; roaia p)at 
omnt on le rencontre nni an aoafre» aa cobait, aa cuivre , aa fer, 
miiickelt oo k T^tat d'oxide. 

L*anenic senFant k peu d'usage» dans son ^tat m^talliqoe, on ne 
liWTe ordinairement dans le commerce que 1'oxide noir d'arsenic , 
!■ n*est qa'ane mine de cobalt ars^nicale Tendne par certains dro- 
pailes sons le nom de cobalt tettaci ^ poudre pour tuer les moucAes, on 
RBiiile blanc d'anenic, plus exactement nomm^ acide orsenieMx : cet 
iddecst une mati^ blanche, pesante, ayant un aspect vitrcnx , une 
■leor tr^ftcre qni reserre la gorge ; on le vend en masnes plns on 
MiM volamineases paraissant form^ de plusieurs couches ; il est so- 
laUe dans les proportions de quatre-vingts parties d*eau k la temp^ra- 
iBie de donze degr^s de R^umnr, sur nne d*arsenic, et de qninze 
Milies d'eau k la temp^ature de quatre-vingts degres : on obtient cet 
\aiit par la sublimalion , en grillant des mines ars^nicales de cobalt 
Ins nne chemin^ dont le tnyau est inclin^ ponr retenir plus facile- 
■tat Tacide qni se volatilise , etc. 

L'acide ars^nieax est on des plus violents poisons qoe Ton connaisse, 
t li police ne laorait trop sorteiller la vente de cette snbstance redou* 
ible qa*nn ceil mal exerc^ peut confondre avec le sel, avec le sucreon 
riBlres snbstances alimentaires , et qui a donn6 lien k tant d'accidents 
■aesies, snite de Terrear ou de la malveillance. 

Lts symplAroes qui caract^risent i'eropoisonnement par racide ars^ 
itax sont unesairenr aust^re, nn resserrement du gosier,nn ptyalisme, 
cs vertiges et des douleurs atroces d*estomac ; les l^vreti , la langue , 
spalais et b gorge s'enflamment ; le malade ^prouve nne fi^vre ardente, 
■e soif inextinguible, quelquefois des nans^, le hoqoet , des polpi- 
iiioas suivies d'une grande prostration de forces ; la respiration devient 
iQcile, la face prend une teinte livide, le corpss'enfle, les eztr^mit^ 
irienneot insensibles : quelquefois il snrvient nn priapiime , one d^- 
■ngeaison sor toute la pean qni se couvre de tacbes rousses : rbaleine 
tiofecte; les dejections sont fetides; rnrioe est sanguinolente ; le d^- 
t s*empare du malade, il pousse des soupirs , il a des syncopes fr^- 

NBtea » il meurt. 

Ifalgr^ reffroi que doit inspirer un pareil tableau , des raedecins ont M 
es hardis pour e»sayer i*arsenic comme remddc dans plusieurs m^la- 
s; maii ce n*estjpas racide ars^nieox pur qu^ils emploient : ils ont 
• doute ete condoits k cetie tentative par IVxerople de qnelqnes 
dIm qai se porgent, en faisant s^jouroer des lioifsons acides dans 

i8 




174 EXCURSUS V. DE ARSENICO. 

d«*t Tftiet de r^lgar ou lalfure d*arsenic. Les JapoDaU ef lea Chinob 
dit Kom^ de Lille, ont adopte cet ufage. Le doctenr Thomaa Fowlrr 
medecin derhApital deStafford; MM. Aniold, mfdecin dn difpentBi 
de Leicester, et Witheriiig , m^ecin de rh6pital de Birminghiim,oDt 
diseiit-iis, employd avec succ^s la dissolution d'acide ars^nieux k t 
petiies doses dans les iidvres ioterroiltrntes : le docteur Girdlestoi^ ^ 
assure avoir gueri des maladies de peau et avoir d^ruit des rers intest^ £ 
naux avec rarseniate de potasse (£oit</oit, medieal and pkjrsicai JommaF '^ 
Parmi lea divers modes d^administration iiidiqn^s par lei auteors , 
ponr donner Tarseuic avec le moins de danger possible, on a snrtouc 
preconis^ la metbode de Fowler; mais la pr^pafation propot^ recem- 
meot par le docteur Foder^ est pref^rable : elle consiste k preitdredeui 
ouces d*acide arsenique obtenu par la distillation , jusqa*4 siccit^, de 
racide nitro-muriatique ; seize onces d*eau dislillee bouillanle ; du cir- 
bonate de soude bien pur , bien cristallis^ et reduit en poudre, ea 
quautit^ suffisante pour satnrer Tacide jusqu'aa point de verdir Wgf- 
rement plnt6t que de rongir la teintnre de tournesol : on filtre , on fiit 
6vaporcr et on conserve les cristflux dans un flacun bien bouch^etdini 
uu cndroit sec, parcc que ce sel attiie rhnmidite de Tair. 

Le doctenr Foder^ niet un grain de c* sei par once d*cao bien pore; 
il doune tous les matins a jenn, nn gros de cette diisolntion duisi 
verre de tisane ou d'infusion quetcoiique. 

Pour rassurer sur les craiutes que pourrait doiiner l*atage d'ini rs* 
m^de aussi dangereux, le doctenr Fod^re obserre que runce d*etiipi 
conteitant qu'un grain d*.-irs^niate de sonde, le gros n*en contient qii'ai 
huiti^me de grain ; que Tacide arsinique absorbant, |>ar sa neutraK» 
tion , environ un tiers eu sus de son poids de soude , et le sel qui en 
dmane contcnani beauconp d*eau de cristallisation , il en r^sulte qoe 
chaque gros de dissolution contient tout au plus uii vingti^me de gnot 
d*acide arseuique, et qu*fn en donnant deux fois par jour , le mtl«le 
n'en prend r^ellement par jour qu*un douzi^me de grain ; ce qiiieil 
bien au-detsous des doses ordinaires du sublim^ corrosif, poison tr^ 
actif avec iequel nous sommes aujourd'bui tr^s-familiariset. 

Malgrd ces calcuis rassurants , on peut r^imndre qu*il n*y a pniDt de 
parite a ^tablir entre le mode d*action du sublim^ rorrotif et celnide 
Tucide arftcnique. On ne saurait trop dire et rep^ter, d*apr^ letob- 
servations des medeciiis cliniqnes les plus dignes de foi , qne pretqae 
tous les malades qui ont ^t^ gueris par les pr^parations artenicales tofil 
morts quelques mois apr^s , snit de phthisie, soit d'inflammationt chro- 
niquet de la inembraiie muqueuse de i*estomac ou des intettint, ainii 
que s*en est assure nn de nos meillenrs obscrvatenrt , M. BAoussits. 
Cadet dr Gassigourt, Dict. dcs Scienc. tndd, tora. II. 



C. PLINII SECUNDI 

NATURALIS HISTORIiE 

LIBER XXXV. 



LiYlETA.LLORUM, quibus opes constant, agnascentium- 
qne eis ' natura indicata propemodum est : ita connexis 
rebus, ut immensa medicinae silva/ oflicinarumque' te- 
nebrse, et morosa caelandi^fingendique^ ac tingendi^ subti- 
litas simul dicerentur. Restant terrae ipsius genera lapi- 
domque, vel numerosiore serie , plurimis singula a Graecis 
praecipue voluminibus tractata. Nos in iis brcvitatem se- 
fiemur utilem instituti modo , nihil necessarium aut na- 
turale omittentes. (i.) Primumque dicemus quae restaut de 
pictura, arte quondam nobili, tunc quum expeteretur a 
regibus populisque, et illos nobilitante, quos esset di- 
gnata^ posteris tradere : nunc vero in totum marmoribus 
polsa', jam quidem et auro ; nec tantum ut parietes toti 



I. I. Agnascentiumque eis. Brot. 
O Reg. 3y nascentiumque in eis. Sic 
npn PUdius lib. XXXIIl, c. 36 : 
• in aori et argenti nietallis na- 
MBiitar etiain pigmcnta. » Eo. 

a. OJficinarnmque. Medicorum 
inicitia, de qua libro sup. c. i5 , 
ctXXXUIy 38. Habd. 

3. Cdtlandi.Ex argentO) XXXIII, 
55. CiteUr, Uard. 

4. Fingendique, Ex ffire, XXXIY, 

5. Ac tingendi. Ciunabari , mi- 
nioquef XXXIII , 36 sq. Hahd. 

6. UtiUm instituti modo. Rationi 
wopositi nofitri accommodatam. 



Frustra Piutianus conjiciebat, « uti- 
lem instituto : modo nibil necessa- 
rinm , etc. » H. — Brot. ex MSS. 
Regg. a et 3 , utilem instituto ; Iwc 
modo , etc. En. 

7. Quos esset dignata, etc. Quo- 
rum efHgiem pictura censnisset 
posteris tradendam. Hard. 

8. Nunc vcro in totum marmori' 
bus puisa. Nunc vero cessit pictura 
marmoribus , etiam et auro , ■ qui- 
bus jam parietes vestiuntur, > ne* 
que ita lolum ut parietes toti so- 
lito marmore integantur : verum 
ctium ut intersecto marroori seg- 
menta alia tnserantur, quse refe- 

i8" 



a^C 



C. PLINII PTAT. HIST. 



operiantur, verum et interrciso marmore vermici 
3 ad effigies rerum et animalium crustis^. Non pla< 
abaci'% nec spatia moutis in cubiculo delitentia 
pimus et lapidem pingere. Hoc Claudii principati 
tum : Neronis vero, maculas quae non essent" 



rant efOgies rerum et aniroaliuin , 
Termiculato opere. H.iRD. 

9. yermiculatUque ad effigies rt* 
rum ei animalium crustis, Vermicu- 
lala dicontur opera te8tellata,quia 
uiinutis tessellisy quasi Termiculis 
sint 'variegata, di8tinctaqi|e. Tri- 
tum illud Lucilii est : « Quam le- 
pida lexes coraposta, ut testerul» 
omnes Arte pavimento, atque em« 
blemate vermiculato. •!!.—- Inter» 
raso marmore "vermiculatisquMm Haec 
sunt musiva opera, les mosaiques^ 
qu« nou Roma tantnm et in Ita- 
lia^ sed in toto orbe romano fuere 
penrulgata. Bbot. 

10. Non placent jam ahaci, Aba- 
C08 vecat crustas tabulasve qua- 
dratas e roarmore, qua parietum 
ornaraeuta erant, iis tectorii vice 
inserta , a similitudine dicta ligneo- 
rum abacorum. Utebantur nimi- 
rum antiqui ad tectoria parietum , 
prseter albarium opus , atque niar- 
moraium , sectis in quadrata , in 
sexangula , ia triquetra , marmori- 
bus,alabastrite,porpbyrite,iaspide, 
et id genus iapidibus, atque vitro. 
Has sic adactae crustationes nomi- 
nabantur, et «baci. Vulgo, compar» 
timenls, H. — Abaci, Ut tradunt 
gramniatici , £6«^ ou piovov lici 991- 
vic^oc, aXXa xai iirl X(6ci>v ifxcicay/ifxo- 
v(i>v Tci; ^uXivci; aSa^i. Vitruvius 
lib. VII, cap. 3 : « Itaque veteri- 
bus parietibus uonuulli crustasex- 
cidenlcs pro abacis utuntur, ipsa- 
que tectoria abacorum et speculo- 



rum divisionibus ( nimir 
rura quadratarum et rot 
circa se prominentes l 
pressiones. • Tumeb. li 
cap. 3; Casaub. ad Suei 
Dalbg. 

1 1 . Nac spatia mumtlt 
delitentia, Nec e spatioso 
cisa marmora in cubicul 
jam placet. Ita clare M 
et editi : quam acriptai 
quoque , qua planissimi 
pretatio, tuetur ac defi 
quicquaro conjiciente S 
Hist. Aug. p. 44^ * " ^ 
( vel specula ) montis ii 
nitentia. > De marmorc 
lum hic sermo , non d 
lapide. Hard. 

1 1 . Mactdas qute non < 
maculosum variumqui 
placebat : quod si natu 
esset , arte fiebat. Specii 
musivarii operis, seu ve 
nis duas attingit : paul< 
ram , qus crustis man 
versicolorum vermicul; 
lium efBgies referret. Ni 
bis verbis, maculas qtta: 
qusB marmoris raacu 
marraori insereret , el 
ovatas ^^Asttj^eic ( sic e 
mathici vocant), man 
deret. Seneca, ep. i.xz 
initium , « In ipsa Sci| 
cani villa : > « Pauper s 
inquit, ac sordidus, i 
magtiis et pretiosis orl 



LIBER XXXV. »77 

inserendo, unitatein Yariare'^ ut ovatus esset'^ Numidi- 

rus' ^utpurpuradistingueretur'^ Synnadicus qualiter illos 

nasci optarent deliciae. Montiura haec subsidia '^ deficien- 

Cium : nec cessat iuxuria id agere, ut quam plurimum 

ixjceudiis' perdat. 

IL(ii.} Imagiiium quidem pictura quain maKime similes 
BKft aevuui propagabantur figurae : quod in totum ex- 
olcvit. iErei' ponuntur clypei, argenteae facies surdoBgu- 



xuni : nifti Alexanclnoa marniora 

«iniiciicit cruttifl clistincta sunt : 

nlfli illia andlque operosa, et in 

pictunBmoduin variata circumlitio 

Y»«*«texitar : nisi vitro absconditur 

^^mtnt «tc.> Quas ovatas Plintus 

ilfCanSy Seueca orbes vocat. Vide 

X.2XVI, 5 sq. U. — Crustis inte* 

'^stdo, Brot. ex MSS. Rej^g. Vom. 

^t edit. princ in crustis imerendOf 

^( aic libri ante Hard. vufgg. Ki>. 

l3. Unitaicm variare. Lapideio 
^iai uniua erat coloris, innltis di- 
fttiogaere ac variare coloribus. H. 
i4- Ut opatus esset. Ovatum in- 
t«Jligo, macalis notatum ovala &- 
k^ura doctis. Dai.. 

iS. ^Mmidieus, Lapis nimirnm, 
*^ marmoc Nnmidicum , de quo 
^XXVIy 8. De Synnadico lapide 
( «c enim Romani vocabant, quem 
^odigena Docimitem ), a Synnadis 
Urbe Phrygi», de qua Plinius, V, 
^9, vide Strabonem , XII, p. $77 : 
uixitva y i^ Acxifxia XMftri , xal 

T^X&TOfillOV TOU SUVVO^IXCU XlOcU* CUTW 

Y** Pii|MUGt xfltXouaiv, etc. • U. 

i6« Ut pnrpura Jistingueretur. Vt 
l^rporeas color Synnadico roar- 
Bori^insereretar. Habd. 

17. Montium hmc subsidia, In- 
*^U hcc in subsidinm inontium,. 
e foibat maculosi lapides non 
"opliiu erountur. Hari>. 



18. IncendUs. Quibus obuoxin 
domus in Urbe. Habd. 

II. I. /Erei. Nunc pictura omis- 
sa imaginum, viris summis clypei 
statuuntur» faciesque argenteae qu9 
nullain fere referant similitudinein 
ejus quem signat insoriptio : quum 
uulla siut pictura illuiaiiialx ^gu- 
rac : capita statuarum perrautantur 
item , ut alterius esse existimentur, 
quam anlea esspnt. Sic Cuininodiis 
impeiator teste Laiupridio iu ejus 
vita, p. 5» : « Colossi caput dein- 
psit, quod Ncrouis esset, ac sunm 
imposuit, et titulum more solito 
subscripAityCtc.HDe aereorumautem 
clypeorum dcdicalione cum sta- 
tuisy tum in aliis veteribus moii.u- 
mentis meutio exstat, tum iu in- 
scriptione bac Nepesina» quam 
Gruterus retulit, p. 44 < ■ HKsroRr. 

AVG. HBPETB. HIC. LVDOS. FBCIT. 
BT. DBUIGATIOHB. STATVAB. PATBO- 
VI. QVAK. IP8B. POSVIT. BT. CLVPKI. 
SVI. ITBRVm. MVJIICIPIBVS. HBPRSI- 
HIS. MPVLVK. DBDIT. Jul. Capitoli- 

nus, de Antonin» Pio, pag. 18 . 
« Clypeum Hadriauo magnificen- 
tissimum posuit. » Trebelliua Pol- 
lio , in D. Claudio, p. so3, ubi de 
Claudio Cesare , cui Nero succes- 
sit : « Illi clypeus aureus... in ro- 
mana curia collocatus est , ut etiam 
uunc videlur, elc» Ilem Ornterus. 

i83 



17« C. PLINII NAT. HIST. 

rarum discrimine^ statuarum capita permutantur , 
gatis jam pridem salibus^ etiam carminum. Adeo i 
riam malunt conspici omnes , quam se nosci. Et inte 
pinacothecas veteribus tabulis consuunt , alienasqm 
gies colunt, ipsi honorem^ non nisi in pretio duc< 
3 ut frangat haeres, furis detrahat laqueus. Itaque n 
efBgie^ vivente, imagines pecuniae, non suas, reiinq 
lidem palaestras athletarum imaginibus, et ceromata 



p. 3^4 : « K..BAKBIO. DBCVBIOlfES. 
FT|rT8. PVBLICVM. 6TATVAM. SQUE- 
0TBBM. CI.IPMTM. ABGBBTBVM. U. 

— jSreL Aurei quoqae et argen- 
tei. Argenteas Scipionis clypeus^ 
in Rhodano repertus, item Han- 
nibalis, exstant Parisiis in biblio- 
theca Regia. Ed. 

s. Surdo figurarum discrimine, 
Obscnro nec picturis illnminato. 
H. — Surdo. Obscuris et confusis 
figuris. Bbot. 

3. Statuarum capita permutantur, 
Exemptilia illa fuisse discimus ex 
Suetonio in Tiberio, c. xxii. Dal. 

4. Saiihits. In illam capitum 
permutationem jactata a plebe car- 
mina , sales, jocosque, Plinius hic 
significat. Hard. 

S.Pinacotfiecas. Pinacothecae, ar- 

roaria in quihus tabulae pictae , cae- 

la(um argentum, stragulae vestes, 

signa et alia domtis ornamenta 

reponebantur. Dal. — Pinacothecas. 

Loca spatiosa Veterum imaginibus 

exornata , des gaierics dc tableaux, 

Vitruvius, VI, 5, cui lemma prsefi- 

xum , ■ De tricliniis, et oecis, et 

pinacothecis, et eorum dimensio- 

nibus : Pinacothecae , inquit , uti 

exhedrae , amplis magnitudinihus 

sunt constituendae. ■ Sic exhedrae 

loca sunt similiter spatiosa , quae 

sedes hahent , in quibus philosophi, 



rhetores , cacterique qui stuc 
lectantury disputare sedente 
sint , des sedies de conversatioi 
devoce uberrime Gothofredi 
in cod! Theod. XV, tit. I 
p. 3a6. Habd. 

6. Ilonorem. Honorem ij 
imaginum pretio ponentes, 
haeres frangat, quas fur dolo 
piat. H. — Nonnisi in pretio. 
et Al. ante Hard. nonnisi pn 
statim mox Brot. furisqtte, 
ex Regg. codd. copula. Fo 
gendum , futisve. £d. 

7. Itaque ntiliiiu effigie^tX 
que quuni nullus eAsistat, qc 
dici eorum efQgies possit, im 
relinquunt , quae eorum di' 
non qux vultus, moresque, 
cta exprimant : « opuni suj 
non virtutum , mouumeuta 
quunt. » Hard. » 

8. Ceromata. Ceromata , > 
pta : locum uhi athletse p' 
conspergehantur, ut prehen( 
mius possent ; alii ^Xaiodr.vta tn 
uhi cera oleo diluta ungebaut* 
— Ceromata. KT.p(op(.a uunc 
est palaestrae, aut g^'mnasii, ii 
ceromatc, hoc est, unguento 
ex cera (iebat oleo suhncta, p 
gebantur athlelae. Ea voce 
usus Seneca de lirevitate viti 
p. 733. Hard. 



LIBER XXXV. 279 

exornant, et vultus^ Epicuri per cubicula gestant, ac 

ciFcumfenint secum'^ Nataii" ejus vicesima luna sacrifi- 

cant, feriasque omni mense custodiunt, quas icadas" vo- 

cant, hi maxime qui se ne viventes quidem nosci volunt 

ita est profecto ; artes desidia perdidit : et quoniam ani- 

monim iinagines non sunt , negliguntur ctiam corporum. 



9. f^ultus Epicuri f)er cubicuta 
gje-jlani. De hoc more eleganter 

icH« soo Casauh. aH Saet. p. 69. 
A&. — - Ei vuitus, Cicero de Fin. 
, D. 3: « Nec tamen Epicuri licet 
ttsliTifciy 81 copiam : cujns imagt- 
non modo in tahulis famih'a- 
\, aed etiam in poculis et anulis 
liaibeDt. » Atquc hinc quidem lixs- 
^c^5 Tir eruditus nuper putnhat 
clictot Epicureos csse, a-^^h -ri); 
«ustoCf quod magistri imagine 
numqnam destitnerentur : quod 
At^esse a Tcro, tum ea quse mox 
^ocemns, proditura sunt apertissi- 
'VTfte: tnm Tero itludinprimis, quod 
s^ t{x«iv, itxovi^al dicendi-y non 
«ixx^Tou fbrent. Habd. 

10. Cirettmferunt secum. Annlis 
siuenlptoft , hoc fausti ominis sihi 
^eneriqne suo existimantes. Dal. 

1 1 . Natali. In honorem natalis 
cjns : non qood in eum diem nata- 
lis ejnt inciderity qoem scptimo 
Oamelionis diei assignat Apollodo- 
fts tpnd Diogenem , nec ipse Epi- 
cortis in testamento sno satis 
aiperte prodit , quis ille fuerit : sed 

qnod ea luna fieri ille commemora- 
tinnem natalis sui optaverit , alio- 
que priBterea die, Gamclione men* 

•e. Hard. 

fi. Qucu icadas. Kix»^a;. Est 

aQtem tixd; dics luniB vicesima. 

Cicero de Finih. II, n. 10 1, refert 

fpicnrom « cavisse, ot hiercdes 



sui dareut , quod satis esset ad 
diem agcndum natalem suum qoot- 
annis mensC Gamelione : itemque 
omnihus mensihus vicesimo die 
lunse darent ad eorom epolas , qoi 
ona secum philosophati sint. > 
Graeca ipsa testameuti verha ex- 
staut apod Diogenem Laertiom in 
Epicuri ?ita, X, p. 271, ohi juhet 
inter alla pr<estnri ad hreredihus : 

11; TTiV yiVGpi.lV7JV (JUVO/^OV IxX^OU pLY»- 

vb; TaT; etxaoi , ad solcmnem coo- 
Tentumt qui vicesima quaque die 
mensis fieri solet. Hiiic Epicureu:i 
illc eixa<^iCTi; Tocatur apud Athen. 
VII : i7?ix&up£io; ^i n; iixa^i?7i; , 
etc. Porro quum i:xa<^e; mensium 
omuium Atiicorum , tcI interprete 
TuUio, vicesimi sint lunae dies, 
inde Petavius colligit Varr. Diss. 
IV, 7, iu Uranol. p. iS^, lunares 
omnes menses exstitisse, et qui- 
dem civiles : quod ncm aliis qoam 
popolarihus mensihus natales ho- 
minum dics adscrihuntur, ut et 
testamenta. Quod et Is. Tzetzes 
adnotat in Comm. ad Lycophronis 
Tcrsom, OtxTpcvyap, cixTpbv, etc. 
£iret^Ti ci ffoXaicl, iiiquit, xaTa «e- 
Xtqvtjv t5u; fx^nva; e^ft^cv ^ii ^i 
TMv lATiVMv h XP^'^^( ai7april[eTat. 
• Quandoquidem veteres menses 
ad lunam computahant : annus 
autem mensihos ahsolvitor. » H. 
— Himaxime. Brot. ex Hegg. codd. 
ii maxime. En. 

l8'i 



a8o C. PLINII NAT. HIST. 

3 Aliter apud majores in atriis haec erant quae spectan 
non signa externorum artificum , nec aera , aut man 
expressi cera vultus'^ singulis disponebantur'^ ami 
ut essent imagines'^, quae comitarentur gentilitia fu 
semperque defuncto aliquo totus aderat familiae ejui 
umquam fuerat, populus. Stemniata' vero lineis d 

4 rebant ad imagines pictas. Tablina'^ codicibus i: 



i3. Exprtssi cera vulius, Tritum 
illud Juveaalis , Sat. viii , ts. 19: 
« Tota llcetveteres exorneDt undi- 
que cers Atria, nobilitas sola est 
atque unica yirtus. • Habd. 

i4* Disponeha/itttr armariis, Hasc 
etiam scribit Polybius, qui et ar- 
maria, vat^is, id est, ffidiculas vo- 
cat,quo nomiue et Suetonius usus 
est. Dalbg. — - ^rmariis, Ligneis 
quibusdam thecis, unde exsequia« 
mm tempore depromebantur, qus 
ante in atriis ornamento erant. H. 

i5. Ut essertt imagines, Non in- 
tegri illsB quidem corporis, sed 
oris tantummodo simulacrum ef- 
fingentes, summorumque humero- 
rum pectoris tenus , des bustes, Pa- 
ternsB vero matemseque gentis 
imagines nobilium fuuenbus ad- 
hibebantur. Epit. Livii XLVIII : 
• M. iEmilius Lepidus, qui prin- 
ceps senatus ab sextis jam censori- 
bus erat lectus , antequam exspira- 
ret , praecepit filiis , lecto se strato 
sine linteis, sine purpura efTerrent : 
in reliquum funus ue plus quam 
seris denos cousumereiit : imagi- 
num specie, non sumptibus nobi- 
litari maximorum virorum funera 
solere. ■ De Germanici funere Ta- 
citus II : « Funus siue imaginibus 
et pompa per laudes et memoriam 
virtutum ejus celebre fuii. ■ Hunc 
mui eni Propertius detestatur I. II, 



eleg. 1 3 : « Nec mea tun 
spatielur imagine pompa. ■ 

r6. Stemmata, Stemmata 
go iu quacumque imagine, < 
expressus fuerat, praenomii 
minis, cognomiuis appellati 
honorum qnos gessisset iito 
progeniei gradum ac ordii 
tritavis, abavis, proavis, < 
autem dicta fuerunt, quod 
rerum inscriptio ac mouun 
ornaretur corouis circumpi( 
fit etiam hodie. Dai.. •— 5'/ 
vero l. discurrebant , etc. Stl 
sunt minores et orbiculat» J 
quae ad latcra ductis lineis i 
in aliqua tabula , genus il 
avos signant, cujus imagoi 
riore tabellaB parte expressi 
figiata cernitur. Sic tabulas 
que genealogicas , ut mos 
pellandi eas, vulgo dei 
Seneca de Benef. III, a8, pi 
« Qui imagines in atrio ex 
et nomina faniiiiac suae long 
ne, ac multis stemmatum 
flexuris, in parte prima 
collocant , etc. ■ Hard. 

17. Tablina. Locus ubi t 
sive codicesasservabantur. ] 
« Tablinum proxime atriuc 
dfcitur, publicarum rationu 
sa factus : quod autiqui m. 
tus iu suo imperio tabuUj 
num ibi habebaut. > H^au 



LIBER XXXV. 



!l8f 



liantur, et monumentis rerum in magistratu gestaruni. 
Alis foris et circa linnna domitarum gentium ' imagines 
eraot, affixis hostium spoliis, quae nec emptori refigere '^ 
liceret, triumphabantque etiani dominis mutatis ipsae do- 
mas.-et erat haec stimulatio ingens, exprobrantibus tectis, 
quotidie imbeiiem dominum intrare in alienum trium- 
piiuin. Exstat Messalae oratoris indignatio, qua prohibuit 5 
ioseri genti suae Levinorum '"^ alienam imaginem. Similis 
causa Messalae seni expressit voiumina illa , quae de Fami- 
liiscondidit,quumScipionisPomponiaiii"transissetatrium, 



18. Domiiantm geniium imagines, 
Prios lei^ebatur, animorum Ingen» 
tin imagines. Pmtijinus conjicie- 
birt, alienarum gentium, Aliiis, m/- 
MM gentium, In Reg. 3, amitorum 
fmtiam, In Colbert. 3, dumicorum, 
Uode haud dubia conjectara , do- 
wkumm fecimus , quum sit mos ille 
Uieqae receptus, qui jain tum 
iaiMi fuit, nt hostibus detracta 
ipolia, •ignaque, afdxa domibus, 
<loaitaram gentium symbola sint 
ct ifgnmenta. Livius, X : • Quo- 
nn domoa spoliis hostium afiiiis 
isHgncs inter alias feceritis. » 
Ub. XXIII : « Qut spolia ex hoste 
fiu domi haberent. » Sueton. in 
Rcnme, xxxtiii , ubi de Urbis in- 
ttsdio : « Tunc prsBter immensum 
UHDeram insularum, domus pri- 
NQram docnm arserunty hostilibus 
nUnic spoliis adurnatsB , etc.»Vidit 
Wic quoque Gronovius. Hard. 

19. Refigere. Revellere , detra- 

Wie fixa in sublimi loco. Cicero 

cpist. ad Famil. XII, i : « Cujus 

m refigere debebamusyejus etiam 

cfairographa defendimus?» £t Phi- 

J/pp. XII, n. 13 : «Num figantur 

rarsus hm labulx , quas vos decrc- 

ta Teilris refixistis.» Virg. iEu.VI, 



631 : « Fixit leges pretio , atque 
refixit.a Prius refringere legehatur, 
vitiose. In Reg. 3, rtfugere. 11. 

30. Levinorum. £ geiite Valeria , 
ex qna et MessalsB prodieruut : sed 
familias diversa. H. — I^vinorum, 
Brot. Lavinorum. \i\ nummis euim 
Fastisque Capitolinis valbuiuslae- 
VIJHVS. £d. 

31. Quum Scipionis Pomponiani, 
Id ei-cognomen a Poinpoiiio obti- 
gisse significat , homine pradivite, 
cujus filiam duxisset uxorem : et 
cujus testamento factus hsres Sci- 
pio fuerat, ut Pomponiani nomen 
assumeret. £idem autem Scipioni , 
fortassis a parente acceptum etiam 
Saiutionis cognomen hxsit, ob vul- 
tns similitudinem y ut dictuui est 
VII, lo. — Pomponiani. Sic MSS. 
Reg. 3 , Colb. 3 , csBterique : Par- 
meusis quoque editio , et alisc ve- 
tustiores Hcrmolao. Cur id nomen 
in Africani postea iminutariut , in- 
certum. Factum sane temere et im* 
periie. Mox vero ex iisdem MSS. 
edidimus , « Salutiones ( hoc enim 
ei fnerat cognoiuen) , Africanoram 
dedecore irrepeutes Scipionum no- 
mini. > Quum libri vulgali pra se 
ferant, « Sahilionis (huc enini ei 



a8a C. PLINII NAT. HIST. 

vidissetque adoptione testamentaria Salutiones" (ho< 
ei fuerat*^ cognomen) , Africanorum'^ dedecore irre] 
Scipionum nomini.Sed pace Messalarum dixisse liceat : 
mentiri clarorum imagines'^, erat aliquis i^irtutum i 
muitoque honestius, quam mereri, ne quis suas exp 
6 Non cst praetereundum et novitium inventum. Siq 
non solum ex auro argentove, aut certe ex sere 
biiothecis'^ dicantur ilii, quorum immortales ani 
locis iisdem loquuntur : quin immo etiam quae non 
finguntur, pariuntque desideria non traditi vuitus'^,s 
Homero evenit'^. Quo majus (ut equidem arbitroi 



fnerat cognomen) Africanornm de- 
decore notam irrepentem, etc. > 
At MSS. et ea -voce notam omnino 
carenty et irrepente Scipionum nomini 
•ihibent. Hard. 

13. Saiutionis, Julius CsBsar ad 
eludendas vaticinatiunes , quibus 
ferebatur nomen Scipionum in Hi- 
spania felix ac invictnm esse, quum 
in ea res gereret, despectatissimum 
quemdam ex gente Corneliorum 
secum habuit in castris, cui ob 
opprobrium vitae Salutionis cogno- 
men erat. Sueton. in Julio, c. lix. 
Dalec. 

a3. Hoc enim ei /uerat. Brot. ex 
MSS. Reggv Voss. edit. principe, 
hoc enim fuerat^ tu ei deleto. £d. 

a4« Africanorum. Qui et ipsi 
Scipiones, erant ex Corneliorum 
Scipionnm gente. Hard. 

a5. Etiam mentiri clarorum ima» 
gines. Etiam inserere genti sua; 
imagines clarorum virorum , sed 
alienoe gentis , argumento erat vir- 
tutes illorum quodammodo amari : 
multoque id est honestius, quam 
ita homines vivere, ut nemo post 
obitum eorum imagines expetat. H. 



16. /n bibliothecis. De h 
eleganter Seneca , de Tranq 
pag. 68 a, quem consule. 
in Tiberio , lxx : « Fecit i 
poemata, imitntus Eupho; 
et Arrianum , et Partheniu 
bus poetis admodum del 
scripta eorum et imagines 
bibliothecis inter veteres < 
puos auctores dedicavit. » 

37. Non traditi vultus. Ci 
non exstat effigies. H. — 
diti. Brot. ex MSS. Regg. 
principe, non traditos vuf> 
male. £d. 

a8. Sicut in Homero m 
meri pictura elegans (nam e 
qusedam poesis est) exstal 
thologia Gr»ca , lib. Y, ci 
tium , £x9pova yaXw'* 0{i.t 
xvuev , etc. Grotins latine si 
dit : « JE% vita vegetui 
ostendit Honierum : Non 
non sensus abest ; sed sc 
Vocis eget : niirnm quo 
cesserit artis : Quis Dens 
bis dcdit »s, et in sere f 
Non etenim , si quid dig 
me judice credi , Hoc vir 



LIBER XXXV. aSi 

lum est felicitatis specimen , quam semper omnes scire 
cupere, qualis fuerit aliquis. Asinii Pollionis hoc Komae 
iDveDtum^% qui primus bibliothecam dicando ",ingcnia ho- 
mnum rempublicam fecit '. An priores^^cceperint Alcxan- 



dens aliquia deftedit ad ignem : 
Diii led ipsa saismanibusTritonia 
fiBiit, Corporis insessi quondam 
Bon inimeroor : ipsa Quippe per 
ۥ magni cantus edebat Honieri, 
Coosors, Phcebef tibi. Sic quem 
vice patris adoro , Mxonides stetit 
lucSenium prsferrevidetur Dulce, 
aedhoc seninm est, et ab illo di- 
tior ori Gratia : conveuiunt gravi- 
tii et amabile quiddam : Blanda 
tcrecnndo majestas lucet in ore : 
loDitat in curva canus cervicc co- 
tjnbas Vertice desceudens, et cir- 
caDnfanditur aures. Mento l)nrba 
adens spatio dispcscitur amplo, 
Mollibns illa pilis multoque volu- 
vne, nec se Cogit iu augustum, 
ledbte excurrit, et infra Et-vestis 
nuil est ea pectoris, et dccus 
oris. Nada comis frons est : et 
adest sapientia fronti , Unde sibi 
■ores ducat puer : exstat utrimqnc 
Uabra su))ercilii : namque ars hoc 
provida vallam Addiderat, vacui 
Mberant quia luminis orbes. Aspi- 
CKns ccecuin non posses crederc : 
tanta Obscuris oculis admixta est 
pitia : felix Hoc vitium est, labes- 
goe ocolorum profuit arti, Ut ma- 
gis ex imo veniens lux corde 
pileret. Nonnihil introrsum sese 
civat atraque mala, Utraque sul- 
cator rugis, sed utriquc veiuistus 
£it pudor, in socia recipit qui sede 
podorem. Elrrat apis circum dlvino 
vatii in ore , Pierios paritura favos. 
Ihaas altera palmam Alterius por- 
tat, bacolas sustentat utraroque. 



Tiventi mos qualis erat : sed et 
arrigit auris Dextera se, Phocbum 
cupiens audire loqueutem, Aut 
de Pierio nymphain grege, volvere 
secuni Multa auirao mani/esta fides : 
namque edita cura Ex adyto meutis 
uunc huc, nunc vertitur illuc, 
Texat ut armisonee Sirenrs nobile 
carmen. » Hard. 

ag. Aswii PoUionis hoc Romte 
inventum. Diximu^ de eo in Aucto- 
rum Indice. Sed Isidorum audi , 
Origg. VI, 5 : « IVoma! prinius li- 
brorum copiam udvexit .lOmilius 
Paulus, Perse Macedonum regc 
devicto : deindc Lucullus e Par- 
thica prurda. Post hos Cscsar dedit 
M. Varroni negotium causa m:i\iine 
bihliothecsp conservai)da>. Primum 
autem Romse hibliotliecas puhlicn- 
vit Pollio, graccas simul atque 
latinas, additis auctorum imagini- 
bus in atrio , qut>d de Diilmataruin 
manubiis magnificentissimum in- 
struxerat. » Hard. 

3o. Di/fiiothecam dicando. Dedi- 
cando , consecrando , ])uhlici jiiris 
faciendo. Plinius junior I , ep. 8 , 
meminit « sermonis ejus , quem 
apud municipes suos hnbuit , hi- 
bliothccam dcdicaturus. » H\ri). 

3i. Rem puhllcam fccit, Pnhlici 
juris fecit. Hard. 

3a. An priorcs cceperint. Scribit 
Galcn. Comm. I in Hipp. de Na- 
tura hum. intcr AlexnndrisB et Per- 
gamiregcs,contentioncmfuisse,quis 
plura veterum volumiua compara- 
ret.Tum vero mullosabhominibus 



a84 C. PLINII NAT. HIST. 

driae et Pergami reges , qiii bibliothecas magno certa 
7 instituere, non facile dixerim ^^. Imaginum amore (lag 
quondam^^ testes sunt et Atticus iile Ciceronis,edito ( 
volumine. , et Marcus Yarro benignissimo invento* 
sertis voluminum suorum fecunditati, non nominibu 
tum septingentorum iilustrium , sed et aliquo modo 
ginibus : non passus intercidere figuras, aut vetust 
aevi contra homines vaiere, inventor muneris etiam 
invidiosr ^, quando immortalitatem^^ non solum c 



pecuiiia ayidu falsis auctoruni no- 
minibus librot inscriptos esse, quo 
▼etustatis plurimum iiset auctori- 
tatis accederet. In Pergamensi bi- 
bliothecafuisseducenta voluminum 
millia, auctor est Plutarch. in An- 
tonio. In Alexandrina, usque ad 
•eptingenta, Gellius VI, cap. ult. 
aub finem. Conflagravit ea casu 
bello ciyili , quum Cssar in urbe 
ipsa Alexandria bellum cum incolis 
gereret. Habd. 

33. Nomfacile dixerim. Anteces- 
sit horum SBlatem Arlstotelis ac 
Theophrasti cura in bibliotbeca 
adornanda , a Neleo deinde Corisci 
filio coempta : a quo postea libros 
eos mercatus Ptolemaeus Philadel- 
phus, Alexandriam traustulit, teste 
Atheiiseo, I, p. 3. Clearchi quoque 
primi Heraclea; Pontics tyranni, 
ejus qui Piatonis et Isocratis audi- 
tor fuit : is enim bibliothecam 
struxit , quam laudat impense Me- 
mnon apud Photium, cod. ii4* H« 

34- Imaginum amore flagrasse 
quondam. Brot. ez Dalec. cod.y?a- 
grasse quosdam; alit. emendandum 
est, amorem^ ut Gron. aliique edi- 
derunt, nisi quis homines quosdam 
subintelligi velit. Eo. 

35. Edito de his volumine, De 



imaginibus quse solerent in 1 
thecis collocari. Voluraen i 
Cicerone scriptum , cui non 
cit AtticuSf penitus intercit 
— Atticus iiie Ciceronis» N 
Ciceronis cnjufdam libri ti 
ut eruditus vir commentns e 
Pomponius ipse Atticuf , Cii 
amicus^ ut jam Brot. vidi 
Agrippina Ciaudii, subintell 
neque Nostro ita infrequeni 
tio , qtiaB Graecis usitatissima 

36. Benignissimo inpento, 
tum illud sane fuit, ut imag 
Varronianis lihris calamo del 
viderentur. Brot. 

37. Inventione muneris etU 
invidiostu (sic prins). Melius 
inventor muneris etiam diis in 

Pl»T. 

38. immortaiitatem. Augus 
principibus imniortalitaten] 
est, famam sempiteniam, '^ 
optavere. Sic in nummo ( 
Gothici, ex aere mininio, in 
lio D . Abhatis F iuvbl sic ins 
Divo c civs Aio : legeham 
olim Divo Ciaudio ClVi Si 
iatenses Jmmortaiitatem Optant 
in alio numisraate dixere 
frui jam r^qvib optimobts 
TOBVM. Habu. 



LIBER XXXV. a85 

!tiani in omnes terras misit, ut praesentes esse 
5t claudi possent^*. 

III.) £t hoc quidem alienis ille prxstitit. Suorum 

peos in sacro vel publico privatim dicare primus 

(utreperio) Appius Claudius', qui consul cum 

fuit anno Urbis cclix. Posuit enim in Bellonae 

ijores suos : placuitque in excelso spectari, et 

ionorum legi. Decora res, utique ni liberorum 

imaginibus ceu nidum aliquem sobolis pariter 

: quales clypeos nemo non gaudens favensque 



ost eum M. ^milius', collega inconsulatu Quinti 

non in basilica modo £milia\ verum et domi 

jit, id quoque Martio exemplo . Scutis enim, qua- 

claudi possent, Quidam dbro aliqueti) sobolis : qua cljpeo- 



lue credi possent, Male. 
; efty in bibliothecis de- 
lenrari , includi Tirorum 
D imagines : qui ope pi- 
1 ' modo esse praeseutes 
ibinde possint : sed et 
ne claudi. Habd. — Clau' 
ex MSS. Regg. et edit. 
^ue et credi possent, Ed. 
Appius Claudius. Appius 
iabinus, qui prins Clau- 
lur, gessit consulatum eo 
P. ServilioPrisco. Auctor 
. In clypeorum porro 
ledicationibus epulasdari 
litas docent inscriptiones 
teres, apud Grut. p. 44^ 

ARD. 

*elloncB evde. Regione nona 
Edes Bellonse versus por- 
entalcm : ante hanc scdem 
iudex belli inferendi. » 
. Hard. 

^ue. Ita sane, si libercrum 
lagines in eodem clypeo 
limul ostendant quasi ni- 



rum forraa est jucundissima visu. 
H. — Si tiherorum parvulis, Gron. 
et Al. ante Hard. si liberorum turba 
parvulis , etc. Ed. 

IV. I. M. jEmilius, M. .£miliu8 
Lepidus, Lepidi Iriumviri pater, 
gCKsit consiilatumf Syllanis fere 
temporibns (nam acta Syll» refcin- 
dere conatus est, Q. Lutatio Catalo 
contra obtistente) an. U. 671. De 
ejus obita dictam est supra lib. 
yn, cap. 36. Habd. 

3. Basitica modo jEmilia, Basilica 
biBC vetus Pauli iEroilii fuit, in 
qaarta Urbis regione. Sed et in 
nova quoque, quae in octava fuit, 
clypeos appensos ejusceroodi fuisse 
nummi docent, quos XXXVI, 34» 
laudaturi sumus, ubi de nova Pauli 
basilica dicerkius. Hird. 

3. Martio exemplo, Bellico. Cave 
Marcii exemplo interpretere , de 
quo paullo post agitur : sed bellico 
exemplo intellige, boc est, origi- 
nem ejus rei a bello usqne Trojano 
petitam. Hard. 



a86 C. PLINII NAT. HIST. 

iibus apud Trojam pugDatum continebantur^ i 
unde et nomen habuere . clypeorum ^ : non ut 
grammaticorum subtilitas voluit, aciuendo^ Ori 
virtutis , faciem reddi in scuto cujusque, qui fii 
ilio. Poeni ex auro factitavere et clypeos\ et ii 
^ secumque in castris tuiere. Certe captis eis taien 
I>aiis invenit Marcius^, Scipionum in Hispani 
isque ciypeus supra fores Capitoiinae aedis usqu 
cendium primum^ fuit. Majorum quidem nostrori 



4. Continebanturimagines. Qaales 
in Achillin c1yp«o ab Homero pro- 
lixe describuntor, II. 2, ▼. 478 M|q. 
Et in ^neae scuto siroiliter, a Ma* 
rone, ^n. VIII. Yel potius iujago 
Tultos ejus, cujus erat scutuni, tho- 
race tenus depicta : Trebellius Pol- 
lio, in Claudio Gothico, pag. ao3 : 
« Illi clypeus aureus, vel , ut gram- 
matici loquuntur, clypeum aureum 
senatus totius judicio« in romana 
curia collocatum est, ut etiam 
nutic videtur : expressa thorace vul- 
tus ejus imagu. » Hard. 

5 . Unde et nomcn habuere ciyfwo^ 
rum, Vult clypeos dici, quasi giy' 
/feos f inh ToO yXu^Eiv, quod est 
sculpere, quod c<Tlentur insculptls 
imaginibus. Sosipater Charisius 
Inst. Gramm. I, pag. 5g : • Cly- 
p^us masculino genere in significa- 
tione scuti ponitur, ut Laluenus 
ait : neutro autem genere imaginem 
signincat...PIinius Dubii Sermonis 
secundo, indistincto genere dlci 
ait , sed littera differre : ut pugna- 
torlum per / clipeum dicamus, quod 
cst a cie/tcrej id est,caslare dictum : 
imaglnem vero ])er u clupeum, a 
ciurndo. Sed hxc differentia mihi 
displlcet propter communionem 1 
et u litterarum : nam et maximus 



dicimus, et maxumus : < 
et optumus : nec tamen 
rentia secernimus. > Ha 

6. ^ citiendo. Id est, 
Inde fit clypeare, arma 
quam clypeo tegcre, ut 
Pacuvius in Hermioue 
nium:« Currum linquit 
asiu contorta clypeat b 
Servius putat iiro toi 
quod tegerent et celare 
clypeos dictos. Dal. 

7. Marcius. L. Marciu 
II , 3 , diximus. Hoc lo 
nien codlces MSS. non 
editl lihri perperam Q 
fixere. De hoc L. Marcir 
vium, XXV, p. aj^) sqi 
Livius : « Apud omnes in 
nien L. Marcil ducis est 
mentumquc victoriaB eju 
usque ad inceusum Capitc 
in templo clypeum, M 
pellatum, cum imaginc 
lis. • Hard. 

8. Sci/tionum. Cneii et 
adversus Asdrubalem d 
in Hispanla oblerunt.Vii 
XXV, pag. 276;VaI. J 
i5 , n. 1 1. Hakd. 

9 . yld incendium primu 
temporlbus, hellocivili, 1 



LIBER XXXV. 287 

s inea re annotatur, ut L. Manlio, Qu. Fulvio coss. 
frbis DLxxv M. Aufidius tutelae Capitolii redem- 
iocuerit" patres argenteos" esse clypeos, qui pro 
^r aliquot jam lustra assignabantur. 
De picturae initiis incerta, nec instituti operis i 
est. .£gyptii sex miliibus annorum apud ipsos in- 
^priusquam in Graeciam transiret, affirmant, vana 
itione, ut paiam est. Graeci autem alii Sicyone ', alii 
orinthios repertam, omnes' umbra hominis lineis 



5. £x Fulvio consuley 
I mpmoratur, genus traxit 

Plautilla Aug. Antonini 
Jig. conjux ; et Augusti 
»j Fulvius Julius Quietus, 
18 Julius Macrianus. Sic 

in nanimo graeco inscri- 
li est apud D. db Bozb : 
fA. lOT. KTHTOC C. hoc 
Ct)'c. Iste, ATr. *. lOTAl. 
NOC. E. CEB. Eu<jc€tj? 2e- 
'^ius Aug. H4RD. 
utelee Capitolii redemptor. 
> pretio Capitolii tutelam 
it, ut illnd sartum tectum, 
que tueretur. Liv. XXIV, 
« Quum censores ob ino- 
irii se jam locationibus 
Dt aedium sacrarum tuen- 
ftc. > Hard. 

kKuerit, Senatores admo- 
l^rpeos argenteos esse , qui 
ntaxat a censoribus, qui 
uebant, aestimabantur. H. 
'genteos. Fuit praeterea aliud 
m genus, qnod nimirum 
oco mittebntur Principibus 
QStis. Ejusmodi ille fuit 
magnus. pondo minarum 
[aem Simon Judse Maccha- 
er populo romano misit, 
toendam cum eis societa* 



tem >, i,Maoch. XIV, «4. Pondns 
id fuit centum millium denariorum 
argeuteomm. Ejusdem generis cly- 
peos videre est pictos in nummo 
Antonini Pii ex sre magno in 
Gaza Regia, et apud Augeloni, 
pag. 172, ex sre mediocri in Mu- 
seo nostro. Clypei duo sunt insigni 
arte elaborati. Hinc S. inde C. Se- 
natusconsuUo. Infra AirciLiA. Haec 
esse arma ceeiestia , sive csclo lapsa , 
magna fabulositate quidam finxe- 
runt. Hic certe non sunt. Nam quid 
ad Antoninum arma cselestia perti- 
nent? Sententia hic latet totidem 
vocum , quot sunt litter» : « Au- 
gures Narbonenses Clypeos Insignes 
Legavemnt Iniperatori Antonino. » 
De hujusmodi clypeis dicemua ad- 
huc iuferius. Hard. 

V. I. Graci autem alii Sicyone. 
Idem Plinius inferius , cap. 40f de 
pictore Pansia : « Sicyone et hic 
vitam egit : diuque fuit illa patria 
pictursB. > Hard. 

s. Omnes, Omnes initia picturse 
in hoc posita esse aiunt , ut umbra 
homlnis , aut alterius similiter rei , 
lineis tantummodo descfiberetur 
sine ullo colore : idem ferme tradit 
Athenagoras in lcgat. pro Christ. 
auctoremque ejus pictar» Sauriam 



q88 C. PLINII NAT. HIST. 

circumducta. Itaque talem primam fuisse : secundam' sb— . 
gulis coloribus, et monochromaton ^ dictam, postquain 
operosior inventa erat : duratque talis etiam nunc. Inveii- 
tam linearem dicunt a Philocle ^gyptio, vel' Cleanthe 
Corinthio. Primi exercuere Ardice^s Corinthius, et Tele- 
phanes Sicyonius , sine ullo etiamnum colore , jam tamen 
spargentes iineas intus^. Ideo et quos pingerent, adscribere 



quemdain noniinat, pag. i6 : Kat 
<TxiaYpaf lac atv fOpri6ii9V)( &irb 2au- 
picu, iiTirGv Iv iikita •Ki^iy^i^xvrQ^, 
• Umbratilem enim pipturam , equi 
umbra in sole circumscripta Sau- 
rias invenit. » Vetustissimam banc 
picturam linearem oxiaYpa^ lav ▼o- 
cant, quo nomine bodie designa- 
mus adumbrationem primam in 
pictura operibus, quas veluti iui- 
tium e»tf exordiumque reliquo- 
'rum. • Primis tantum lineis, » ut 
ait Quintilianus, IV, s , png. $17, 
illa constabat : atque, ut idem alibi, 
« lineas modo extremas umbrse, 
quam corpora in sole fecissent, 
circumscribebant. » Solebat hoc ge- 
nus picturae monogrammum vocari , 
quod una simplicique linea cousta- 
bat. Nonius, c. i, n. 168 : ■ Mono- 
grammi dicti sunt homines macie 
])ertenues ac deculores : tractuni a 
pictura > qus prius quam coloribus 
corporatur, umbra fingitur. » Ad 
eam allusit picturam Cicero de 
Nat. Deor. II , quum monogram- 
mos Dcos vocat. Hard. 

3. Secundam, Altcrum hoc ge- 
niis picturse, culoratum scilicet , 
sed colore unico, qui tabulap toti 
aiqualiter inducitur. Hard. 

4. /:/ monochfomaton, Movcy^pfc»- 
aarcv, vel p.cvcy^pccv, ab uno colorc. 
iMuin-inii Iianc niunochroniaton 
(Jiiintili.iuus appellat simplicem co- 



lorem, XII, 10, pag. 898 : « Cliri 
pictores fuisse dicuntur Polygno- 
tus, atque Aglaopbon , quoram 
simplex color tam sui studiosoi 
adhuc habet , etc. » MoDochromata 
Dalecampius cum monogrammis, 
quae fuere coloria expertia, male 
confundit. Habd. 

5. Fei Cleanthe ConnUuo. Alter 
hic a Cleanthe Coiinthioy cojw 
picturas hmdat Strabo » lib. VUI, 
pag. 343. Hard. 

6. Etiamnum cohre* Brot. ex MSSi 
^^%%» ct edit. principe « etimmum 
hi colore. £d. 

7. SfMirgentes Uneas intuil Allen 
haec linenris pictura est, radiore 
illa perfectior, quse primo looo 
explicata est : nam illa lineis tan- 
tum iiebat comprehendentibus ei- 
teriorem pingendae rei ambitam : 
haec plurimas addebat alias intni 
pro umbrsB ratione sparsas. Nomi* 
naturliaecalias etiam graphis,grwu 
imitatione. Vitruvius, I, i, ubi lo- 
quitur de architecto : « Debere ait 
graphidos scientiam habere, qoo 
facilius exemplaribus pictis, qaan 
velit operis speciem , deformare ti* 
leat. > Nequc enim solent exem* 
plaria sediGciorum aliter, qnan 
pictura lineari conficu Hoc vero 
inventum picturse linearis Cratoni 
Atheiiagoras atlrihuit, Inco antt 
cit. Hard. 



LIBER XXXV. 289 

iiin • Primus invenit eas colorare^, testa, ut ferunt, 
Cleophantu^Corinthius. Hunc, aut eodem nomine 
liiisse, quem tradit Comelius Nepos sequutum in 
Demaratum, Tarquinii Prisci romani regis pa- 
(ugientem a Corintho injurias Cypseli" tyranni, 
3cebimus ". 

Jam enim absoluta erat pictura etiam in Italia. 
t certe hodieque antiquiores Urbe picturse Ardeas 
IU8 sacris, quibus equidem nullas aeque' demiror 
igo aevo durantes in orbitate tecti,veluti' recentes. 



yeriiere imiitutum. Per ini- 
nidis pictura fuit, at ex 
Itas hominis aut animalis 
non posfet, nisi nomen 
■etor. iEIianusVar. Hist. X, 
iK ^A ecT^x^ttc ttxa^cv toc 
Imypflcf f tv c&roT( rob; ypa- 
re Pou(, iiUMQ firiro^ H. 
mis impenit eas colorare, etc. 
1 fimplicissimas color con- 
radimentis artis ; quando- 
ibsolutissimi etiam artifi- 
Des et ejus statis alii, non 
Qor coloribus pinxisse le- 



vta, utferunt^ trita. Ruhro 
lore. Hard. 

)^p»eii. Qui Corinthiomm 
I fait y Eetionis F. de quo 
. Clio, I, n. i4t pag. 6 : 
^ftiTtovoc. Hard. 
}oeebimus. Cap. 43. H. 
Quihus eqiddem nullas asque. 
inllaB demiror aeque ac illas 
nmt, etc. Hac loquendi 
|iim Noster usus est , lih. 
»p. 3s : « Gutta aeque pro- 
iqoa efficax, > id est , sunt 
,ttflB Tires in usu medico, 
ili. Sic Plautus in Amphitr. 



act. I, se. 3 , ts. 137 : «nullas est 
hoc metiealosus asque. • £0. 

s. In orhitate tecti^ veiuti reeenies, 
Id sane merito Ph'nia8 miratur. An 
autem illa prorsus ignota est nostris 
pictorihus, qaoram colores tam cito 
deteruntur ; at notissima fuit anti- 
quissimispictoribasy siqaidem P. Si- 
GARD vidit in iE^pto picturas Ar- 
deatinis picturis mnlto antiquiores, 
in eadem tectiorbitate, et splendidis- 
simas. Immo et nota fbit in regio- 
nihusnuncbarbaris.P. MARQnBTTK, 
quum anno 1 6^3 fluviam Musissipi 
exploraret , et penrenisset ad altis- 
simas rupes imminentes floTio Pe- 
kittanouif qui in priorem influit, 
Tidit dao grandia monstra, tisu 
horrenda , affahre tamen picta, 
coloribus Tiridi , ruhro et suhni- 
gro , in hac ferme inacessa rupium 
altitudine. Fuerene artes ihi excalt» 
antiquissimis temporibus? Ipse Tidi 
Romae, in Castro praetorio, multa 
monochromata , suh imperatorflms 
romanis , quum adhuc Tigerent ar- 
tes , eleganter picta ; licet tot abhinc 
steculis aeris temporumqae injariis 
ohnoxia , adhuc tamen conspicua. 
Brot. 

«9 



ago C. PLINII NAT. HIST. 

Similiter LaDUvii^, ubi Atalanta, et Helena^ comini 
cts^ sunt nudae ab eodem artifice, utraque excell 
sima Forma, sed altera ut virgo : ne ruinis quidem t 
concussae. Caius princeps eas toliere conatus est, 
dine accensus, si tectorii natura permisisset. Dun 
Caere^, antiquiores et ipsae : fatebiturque , quisqui 
diligenter aestimaverit, nullam artium celerius coi 
matam,quum lliacis temporibus non fuisse eam app 
YII. (iv.) Apud Romanosquoque honos mature hu 
contigit. Siquidem cognomina ex ea Pictorum ' traj 



3. Lanum» In templo Janonis 
SospiUB qaam illic colebant capite 
caprioa pelle tecto, qualis ejus imago 
signata est in quodam romano de- 
nario, additis kis literis i. s. m. b. 
id esty Juno Sospita , vel, nt est 
apud Festnm , Sispita , Magna Re- 
gtna. Ejns praterea simulacrnm ha« 
atatnm et scntatum cnm repandis 
calceis fuisse tradit Cicero lib. de 
Nat. Deor. Ubsivus. 

4. j4talantaf et Helena, Hsec belli 
Trojani causa; illa apri j£toliam 
devastantis, ut ferunt fabulae, vul- 
neratrix : a Meleagro deinde ad- 
amata. H. — Brot. Atalante» En. 

5. Cominus pictce. Pict» ut co- 
minus aspiciantur; quod majorem 
artis diligentiaro postulat : quse 
magna debuit esse , quum utraque 
esset excellentissima forma, el di- 
stingueretur yirgo. Hssc autem erat 
Atalanta. BaoT. 

6. Calus princeps. Sic codlces 
nostri omnesac Pintianus. Exiuepta 
superiomni vocum repetitione , fe- 
cerant Plinii editores , « Pontius le- 
gatus Caii Principis. > Hard. 

7. Durant et Care, Urbe Etru- 
riae , de qua lib. III , in Geogra- 
phici^. H. — Qii» dicitur nunc 



Cerveteri, Mox Brot. antiquioi 
omissa nempe copula. £d. 

8 . Quum Jiiacis temporiku, ' 
temporibns in Achillis cljrp 
laturam ezstitiise Tidimns 
ante. H. — Non fuisse eam, 
ram fuisse Diacis temporili 
constat GrsBcornm libris : : 
multo antiqniorem fnisie 
/Egyptiorum monumentia.i 
non fnit adeo celeriter consui 
Bbot. 

VII. I. Pictorum, Capnl 
cepsque gentLs C. Fabius, 
qui primus Pictor e re ipsa 
minatus, quod xdem Salni 
xit, quam C. Junius Bubnlci 
sorlocarat dedicaratquean.1 
quum eam consul Samnitini 
vovisset. Auctor Livius, X, ] 
Filius ei fuit C. Fabius Picl 
post annos xxxv iu consulati 
mum argenteura primo cndi 
ut diximus XXXIII, 1 3,an.1 
£x hac ortnm familia constal 
bium Pictoreni , quem in Am 
Indice, Romanomm omni 
stori» conditorem antiquii 
esse diximus. Post cladem C 
sem , qu» contigit ann. U. 
missus est Delphoa ad Ap< 



LIBER XXXV. 291 

clarissimae gentis, princepsque ejus, cognominis 
sdem Salutis' pinxit annoUrbis conditae ggccl, quae 
a duravit ad nostram memoriam , aede Claudii prin- 
I exusta. Proxime celebrata est , in foro boario aede 
ilis, Pacuvii poetae pictura^. Ennii sorore genitus 
it: clarioremque eam artem Romaefecit gloria scenae. 
Gi non est spectata honestis manibus : nisi forte quis 1 
lium equitem romanum e Venetia nostrae aetatis velit 

e,hodiequepuIchrisejusoperibnsVeronaeexstantibus. 
is manu pinxit , quod de nullo antememoratur. Parvis 
hatur tabellis,exstinctus nuper in longa senecta, Anti- 
Labeo ^ praetorius, etiam proconsulatu provinciae Nar- 
isis functus. Sed ea res in lisu et contumelia erat. Fuit 3 
Dcipum virorum non emittendum de pictura celebre 
ium. Qu. Pedius nepos Qu. Pedii consularis trium- 
ique, a Caesare dictatore cohaeredis Augusto dati, 
. natura mutus esset, eum Messala orator, ex cujus 
a pueri avia erat, picturam docendum censuit , idque 
divus Augustus comprobavit. Puer magni profectus 
arte obiit. Dignatio autem praecipua Romae increvit. 



. Yide de toU ea Pictoram 
plan apad Ger. Joh. Vos- 
eHist. Lat. I, 3. Hard. 
Edem Saiutis. Regione Urbis 
■ Templum Salutis io colle 
■le,» inquit P.Victor in desc. 
H^ao. 

Jmjoro boario. P. Victor,re- 
Uiliis octaTa : « Forum Boa- 
. • JEdes Herculis Victoris • . . 
boario , cognomine rotunda 
a. • Haad. 

^mcuvu pottm pictura. A Pa« 
poeta, eodemque pictore, 
ita. Hard. 

Emmi. Numantini belH tem- 
idaruit, « TragcedisBscriptor 
mnSy graviute scnteutiarum, 



Terbomm pondere, et anctoritate 
personarnm , > ait Fabius» X, i . H. 

6. Posiea non ett spectata. Post 
iliud tempns non est animadTersnm 
artem eam tractari bonestorum vi- 
rornm munibus. H. — Mox Brot. 
ex Regg. codd. a , 3 , et ed. princ. 
nostrtB tetatis c Venctia, Ed. 

7. Aniistius Labeo, Dixi de eo in 
anctorum Indice. Hard. 

8. Nepos Qu, Pedii. Qui sorore 
G. Jul. Casaris prognatus consnla- 
tum cum Octavio consobrino ges* 
sit , Hirtio et Pausa apud Mutinam 
casis : bsnreditatisque CaBsarian» 
parte sua Octavio cessit. Hoc de eo 
referunt TulUus , Paterculos , Sue- 
tonius, AppianuSy Dio. Habd, 

»9* 



292 C. PLINII NAT. HIST. 

ut eiiistimo , a M. Valerio Max. Messala ' , qui pi 
tabulam picturae praelii, quo Carthaginienses et Hic 
in Sicilia devicerat , proposuit in latere Curise **" Ho 
anno*' abUrbe condita ccccxc. Fecithoc idem et ] 
pio ", tabulamque victoriae suae Asiaticae in Capitol 
suit : idque aegre tulisse fratrem Africanum tradunt 
immerito , quando filius ejus ' in illo praclio captus 
Non dissimilem offensionem et ^miliani '^ subiit ! 
Hostilius Mancinus, qui primus Carthaginem irrii 
situm ejus oppugnationesque depictas proponendo ii 
et ipse adsistens populo spectanti singula enarrando 
comitate proximis comitiis consulatum adeptus est ' 
buit et scena ludis'^ Claudii Pulchri magnam admiral 



Q, j4 M. yaUrio Max, Messala. 
Anno Urbis 490,M.Valeriuft Maxi- 
mus» et M. Otacilius CracBUs coo- 
sulcs creati adversus Hieronem , et 
PoBHos missj, feliciter res gesserunt, 
moltis oppidis mediterraneis aut 
receptis » aut expugnatis. In ca 
expeditione Messala capta , Vale- 
rius Messala cognominatus est. Dal. 
— Qui princeps. Broler. ex Reg. 
cod. 5 et edit. principe , quum prin- 
eeps. £d. 

10. Curia.V .WcioT in dcscript. 
RomsQ, regione secunda : « Regia 
Tulli Hostilii, templuroque, quod 
is in Curiam redegit, ordine a se 
aucto, id est, Patribus minorum 
gentium. > Habd. 

1 1 . Anno. Ante Parilia anni 491 » 
ut diximus VII , 60. Habd. 

1 1. L. Scipio. Asiaticus, Africani 
prioris frater. Habd. 

i3. Quando filius ejus. Africani 
scilicet. Vide Livium , XXXVII , 
pag. 4^9 f et Val. Max. II, 10, 
n. a, pag. i34. Hunc a militibus 
interceptum rex Antiochus, bello 



quod cum Romanis gereba 
ratissime excepit , regiisqa> 
ribos donatom, oltro et • 
patri remisit. H. — Quamii 
et Al. quoniam. Eo. 

1 4. jEmlUani. Scipionia 
seqoeutis , qoi ab ^miUa i 
.£milii Pauli filia dictus e 
lianus^ ut Domitianos a 1 
et alii siroiliter. Habd. 

i5. Consulatum adeptus 
M. iEmilio Lepido,Urbis ai 
quum anuo superiore 6g 
Cartbago esset. Is est Hostil 
cinus, quiNumantinisdedi 
senatus , a suis desertus a 
mantis portas, nec recc 
hostibus , illacrymabile 
spectaculum prsebuit, ot 
sius, V, 4* Habd. 

x6. Ludis. De his Indis, 
que picturarum , Yal. Ma? 
n. 6, pag. 99 : « C. Pulc 
nam varietate colorom ado 
vacuis ante pictura taboli 
tani. » H. — Ludis Ciaudit 
Anno U. C. 654. £d. 



LIBER XXXV. 19*? 

rae, quum ad tegulamm simtlitudiuem corvi decepti 
ne advolarent 

IL Tabulis autera externis auctoritatem Romae pu- 1 
fecit primus omnium Lucius Mummius , cui cogno- 
Achaici victoria dedit : namque quum in praeda 
nda, rex Attalus vi sestertium emisset tabulam Ari- 
\ Liberum patrem , pretium miratus , suspicatusque 
A in ea virtutis , quod ipse nesciret ', revocavit tabu- 



L I . Rex Attmlus VI millia 
m emuset Aristidis tabulam 
I patrem continentem : ( sic 
VoM. « in praeda vendenda 
alia XTi, emisset tabulam 
et Liberum patrem pretio 
I. » Dictat eerte, denarium 
fte. At eadem de re lib. VII, 
Aristidis Thebani pictoris 
Jibulam centum taleniifl rex 
licitatus est. » Ubi si Talere 
tnmma debet, scribenduro, 
tabnlam talento licitatus 
2aod si Terius pretium est 
I talenta (nam et boc capite 
n de operibusejusdem The- 
it y « qua in arte valuit ita , 
Int rex unam tabulam ejns 
I ttilentis emisse tradatnr*), 
enarium sexcentismiiljbns» 
idum,ut secum Pliniuscon- 
Etenim talentum sine alia 
tione, et talentum Atticnm, 
tia denarium tcI drachmnm, 
c , Plinio , Verrio Flacco , 
testibus , viginti quatuor 
i Seneca et Prisciano : de- 
lcnta , denarium vel drach- 
nuiginta millia, sestertia du- 
Mdraginta : ceutum talenta , 
M drachmurave sexcenta 
•cstertium quater et vicies. 
rcterea liber optimu«i : tahu- 
istida Liberum Pairem, sine 



Tu continentem , quod et alii nostri 
tres aspernantur et liber Pintiani. 
Dicitur enim per epexegesin, quam 
Tulgo uppositionem Tocant ; « Li- 
ber Pater, tabula Aristida. » Sic 
lib. XXXV, 1 1 : « Eodem tempore 
fuit et Cydias, cujus tabulam Ar- 
gonautas H-S. gxliv Hortensias 
orator mercatns est. » Pretio quo- 
que forsan retinendnm, iit legas : 
« Namque quum in prseda vendcnda 
rex Attalus denarium sex millium 
( sive malis sexcentorum millium ) 
emisset tabulam Aristid» Liberam 
Patrem pretio , miratus snspicatus- 
que aliqnid in ea virtutis, qaod 
ipse nesciret, etc. » G&oiroT. — 
F"! sestertium. Hoc cst , scxies cen- 
tenis sestertium millibus. H. — 
^/ sestertium, Brot. ex Voss. post 
Gronovium, et Plinii loc. suj). laud. 
jittalus distraxisset , et X, VI emis- 
setf hoc est, denarinm sexcentis 
millibus, sen galiic» monetss libb. 
456,875. Ed. 

a. Qaod ipse nesciret. L. Mam- 
mins, qni Corinthum diruit, • tam 
rudis fuit, inquit Velleius, I, p. 5, 
utcapta Corintho, quum maximo- 
rum artificum perfectas manibus 
tabnlas ac statuas in Italiam por- 
tandas locaret, juberet prsedici con- 
dicentibus, si eas pcrdidissent , 
novas cos reddituros. » Habd. 

19' 



194 C. PLINII NAT. HIST. 

lam, Attalo multum querente, et in Cereris d( 
posuit : quam primam arbitror picturam exti 
Romae publicatam. Deinde video et in foro positas ' 
Hinc enim ille Crassi oratoris lepos^ agentis sub V 
bus , quum testis compellatus instaret : Dic ergo , Ci 
qualem me reris ? Talem, inquit, ostendens in tabula p 
inficetissime Gallum exserentem linguam. In foro i 
illa pastoris senis cum baculo , de qua Teutonorum lc 
respondit, interrogatus, quanti eum aestimaret, sii 
nari nolle talem vivum, verumque. 



3. Ei i» Cereris delubro, Regione 
Urbis andecima. Hard. 

4* lUe Crassi oratoris lepos. Simile 
plane quod de C. Jul. C8sai« nar- 
ratar a Taliio, de Orat. II , n. a66: 
<« Ut inenni illud, inquit Ccfar, in 
Helmium Manciam : Jam ostendam 
caj«amodi sis : quum ille, Ostende 
qaaBSO : demonstravi digito pictum 
Gallam in Mariano scnto Cimbrico, 
fob NotIs, distortam , ejecta lin- 
gua, buccis fluentibus. Risus est 
commotus; nihil taro Manciz simile 
Tisnm est. » Et a Fabio , Instit. VI, 
3y pag. 4?^ ' * Ut fecit C. Julius, 
qui quum Helmio Mancis ssepias 
obstrepenti sibi diceret : Jam osten- 
dam qualis sis : isqae plane instaret 
interrogatione , qualem se tandem 
ostensums esset , digito demonstra- 
Tit imaginem Galli in scuto Mariano 
Cimbrico pictam, cui Mancia tum 
simillimus est Tisus. Tabema autem 
«rant circa forum, ac scutum illud 
signi gratia positum. * Hard. 

5. y^gentis sub P'eteribus, Partem 
fori eam aiunt fuisse, in qua qni 
pecuniam foenori dabant, accipie- 
bantve, consistebant et versabantur. 
Tabemas veteres legimus apud Plau- 
tum I in quibus mensarii, sive men- 



fularii, siTe collybists, si 
gentariiy argentariam pem 
nem , negotiaque majora exer 
Alii : sub veteribus rostris. . 
— Sub f^eteribus. Tabernis 
circa forum positisy uti noo 
ex Fabii allalo proxime locc 
cimus, sed etiam ex LiTi< 
pag. 58 : « Prope Cloacio 
Tabernas, quibus nunc No 
nomen. • Sub bis , non sab 
bus, id a Jul. Caesare dictam 
TuIIius est auctor. Non deb 
Rostra vetcra intelligi , qaa 
pro Rostris feteribus lauda 
Druso Augustum , apud Trs 
Inm legimus, cap. c, sed lil 
Vetera , de quibus nus iten 
fcrius, cap. 3^. Ibi et Cur 
teres fuisse suspicamur : de 
Varro de Liug. Lat. « Curi 
rum generum : nam et ubi ci 
sacerdotea res diTuias, ut 
veteres : et ubi senatus hui 
ubi Curia Hostilia fuit. » 
vius , XLIV, pag. 566 : < 
P. Africani pone Veteres » 
tumni signum. » Fait pom 
tumni xdes in octaTa regic 
qua et Forum et Rostra , ex 
ctore. Hajid. 



LIBER XXXV. aj)5 

^. Sed praecipuam auctoritatem fecit publice tabulis 
r dictator, Ajace et Medea ' ante Veneris Genetricis 
I ' dicatis. Post eum M. Agrippa , vir rusticitati pro- 
c[uam deliciis. Exstat certe ejus oratio magnifica , et 
no civium digna , de tabulis omnibus signisque pu- 
idis^ : quod fieri satius fiaisset, quam in villarum 
1 pelli. Verum eadem illa torvitas tabulas duas Ajacis 
aeris roercata est a Cyzicenis x. in^. InThermaruin^ 
le calidissima parte marmoribus incluserat parvas 
asy paulo ante quum reficerentur, sublatais. 
Super omnes divus Augustus in foro ' suo celeber^ 
in parte posuit tabulas duas, quae belli pictam 
D habent et triumphum ^ Idem Castores ac Victoriam 
t, etquas dicemus sub artificum mentionCyin templo 



I. Ajace et Medea, Attigit 
D antea Plinius, VII, Sg, ubi 
lattabolasa Cssare dictatore 
i octoginta talentis , seu Gal- 
loneta, ut ait Brot. libris 

K>. Ed. 

itUe f^eneru Genetricls cedem, 

te Urbis octaTa. Quid sit 

Gtneirix diximus ad lib. II , 

9. Habd. 

iigmsque pubUeandis, In pa- 

sponendis. Habd. 

if. ///. Ita MSS* omnes. Hoc 

«larium tribus m.illibns : sive 

dcm est, ses.tertium dnode- 

Iia>as. H. — X. IIL Brot. 

loaita lipeola, X, ul^ boc est, 

itenis denarium millibus, seu 

Bmonetxlibri8aa8,437.E». 

fji Tiiermarum , etc. Therma 

^ppae , qu« in regiope Ur- 

na fuere. Brot. 

I. Inforo. Forura Augusti, 

ione Urbis octava. H. — Vet. 

Dal. in feri sui ceL parte. Ei>. 



1. Beiir pietam faetem /taheni §t 
triumpiuim. Post victoriam Actiacam . 
De hisce tabulis totoque triumphi 
apparatu Dio,LI,p. 4^9* H. — 
Beliifaciem piciam. Sic MSS. Begg. 
et edit. princeps. Dua illa tabula 
erant Apellis, ut infra dicetnre. 36. 
De belli autem tabula Servius : 
m. In foro Augusti introeqntibus ad 
sinistram fuit bellum piotum, et 
Fnror s^iens super arma, «neis 
vinctns, eo habitu quo poeta dixit. 
Illam enim tabnhim Virgilias ex- 
pressit .Ajieid. I, agi : « dirsB ferro 
et (Tompagibns arctis Claudentur 
belli portsB. Furor impius intus 
SsBva sedens snper arma , et centam 
Tinctus ahenis Post tergnm nodis, 
fremet horridus ore cruento. » Al- 
tera tabula erat Alexander in curru 
triumphans. Baor. 

3. In templo Cmsaris. P. Victor 
in descr. Romn , regione octava : 
•Templum Julii CsBsaris iu Foro. • 
Habd. 



agti C. PLINII NAT. HIST. 

Csesaris patris. Idem in Curia quoque, quam in^ C< 
conseciabat, duas tabulas impressit parieti : Nemean 
dentem supra leonem, palmigeram ipsam, adstantc 
baculo sene, cujus supra caput tabula bigse depi 

3 Nicias scripsit se inussisse^ : tali enim ustis est i 
Alterius tabulae admiratio est, puberem filium seni 
similem esse , salva aetatis difTerentia , supervolante 
draconem complexa. Philochares* hoc suum opu 
testatus est : immensa, vel unam si quis tantum 
tabulam aestimet, potentia artis, quum propter Phi 
rem, ignobilissimos alioqui Glaucionem^ filiumqu 
Aristippum, senatus populusque romanus tot s 
spectet. Posuit et Tiberius Caesar minime comis in 
tor, in templo ipsius Augusti, quas mox indicabimu: 

T XI. (v.) Hactenus dictum sit de dignitate artis moi 
Quibus coloribus singulis' primi pinxissent, dix 
quum de pigmentis traderemus in metallis. Qui 

4. /n Comitio, Comitium, inquil iu hunc moduro : O NlKIi 
Atoonias in III contra Verrem , KATZEN. Atque adeo e tril 
locos est prope seoatum , quo coire ribns, qu« al»o1ute fuisse ii 
eqnitibus et popnlo rom. licet. H. ille pbcit, indicaTit prae 

5. Nemeam, Nsjxfa silva Pelu- Titum , duo hcc sunt Nie 
ponnesi fuit, in qua leoncm Her* tium Lysippi, de quo i 
cules inlerfecit:undeNemeaeasacra cap. 39. Habd. 

postea celebrata. Ut porro urbes 8. Philochares. <t>tXexKpii$ 

ipsasacregiones, sic muliebri statu 9. CUucionem, Pictos i 

habituque silvas antiqui pinxere, buIa:bomiiiescsteroquiig 

cum insigni aliquo : ut exempU quorum laus tota ab ea 

gratia, Nemeam cum palma, ac commendatioque petitur. C 

leoue. Pictam ab Aristophonte Ne- stippumexistiniesphilosopl 

meam, quc Alcibiadem in com- Cyrenaeum esse, cujus Titi 

plexusuotenerer,prodiditPIutarch. tius describit, II, 49 » <{"< 

in Alcibiade, pag. 199. Hard. patrem Suidas Asito^.v vc 

6. Nieias. Pictor Atbeniensis, 10. Quasmoxindicabimus 
de quo inferius, c. 40. Hjlrd. huj. lib. H\rd. 

7.//iimiArr. Hoc est, pinxisse en- XI, i. Quibus coloribus 

caustica ratione, de qua dicemus Cinnabari, minio Epbesio, 

infra cap. Sg. Inscripsit is igitur sinopide, utdictumest, '. 

gemin» huic tabula suum nomen 39. Hard. 



LIBER XXXV. 



^97 



natea genera' picturae vocaverint, qui deinde, et 
{uibus temporibus ^ invenerint , dicemus in mentione 
nim, quoniam indicare naturas colorum, causa insti- 
iperis prior est. Tandem se ars ipsa distinxit , et in- 
lumen^ atque umbras, difTerentia colorum alterna 
sese excitante . Deinde adjectus est splendor , alius 
uam lumen' : quem quia inter hoc et umbram esset, 
laverunt tonon : comnyssuras vero colorum et trans- 
harmo^n. 



Wonoehromatea genera. Kstc 
tabuUrum ano colore picta 
lodie dicuntur, camaieux. Rn. 
It ^iue ifuHus temporibus^ etc. 
. ex Regg. codd. et edit. 
>e t «' ^fice inpenerint^ et qui' 
'poribus. Ed. 

Mmm. Hac propria pictoniin 
ila ; opacitas , quas atro co- 
Bcitur, umbra : claritas, quas 

colore prsstatur, lumen. 
— Nobis quoque, les ombres^ 
hr9, Ed. 

Vfferentia coiorum alterna viee 
mtante. Diversis coloribus 
tiiB se excitantibus. Uis ver- 
nmt se jam non de mono- 
itia picturis amplius agere , 
polycbromatis. Quod Latini 

arobris io pictura colorum 
tem excitari, Galli sic red- 

ies ombres d'une peinture re- 
if i'eeiat des couleurs. HikBD. 
JpienJor. Coloris vigor : grae- 
)(. Est enim in omnibns co- 

1 laogiiorquidam indefectu, 
poaitus est vigor, feriens ac 
eos oculos acrimonia colo- 
Ince et colore plurimum dif- 
Intk. quum lux conficiatur 
hic fit suo genere coloris, 
in moDOchromatis picturis : 



in rnbris rnbro, in caeruleis cieru 
leo. Nec tamen rubrnm tantnm est, 
aut cnruleum : sed hujus iUiusqne 
quoddam velnti fastigium, quum 
validius intenduntur, Tegetumque 
fulgorem accipinnt. Atque illud 
fuit post nativos colores demum , 
post lucem nmbramqne inventum, 
singulari prseparatione, purificatio- 
ne, mixtione, uniusque cum altero 
colore inductione erudita , qnam 
falsationem yulgo vocant. Ita fere 
Scheffems, lib. de Arte pingendi, 
p. i38. Habd. 

7. Alius hic quam iumen. Non 
igitnr luminis intensio est, ut Vos- 
sio placuit, Jnnioque : maxime 
quum Plinio teste inter hoe , id est , 
inter Inmen , umbmmque sit : nam 
quod est inter utrumque, ex his 
alterum esse non potest, nedom 
alterius intensio, sive incremen- 
tum. H. — Appeilaverunt tonon. 
Nos quoque dicimus, ie ton. Bb. 

8. Commissuras. Incisuras voca- 
vit XXXIII, cap. ultim. nunc cnm 
GrsBcis £p{xoYT.v. Gonsistit in eo 
haec commissura, ut unus color 
cnm altero apte committatur, ut 
paulatim minuantur, misreantur- 
que sic , ut transire unus iu alterum 
in confinio videatnr. Quod nisl 



agS C. PLINII NAT. HIST. 

XII. (vi.) Sunt autem colores austeii', aut flori 
Utrumque natura , aut mixtura evenit. Floridi sunt, quor 
dominus pingenti prsstat', minium, Armenium , cinna 
baris, chrysocolla , Indicum , purpurissum . Cseteri auste 
Exomnibus alii nascuntur, alii (iunt^. Nascuntur sinc^us 
rubrica , parsetonium, melinum, Eretria, auripigmentu 
Caeteri finguntur, primumque quos in metallis diximu 
Praeterea e vilioribus, ochra ^, cerussa usta , sandaracha 
sandix, Syricum, atramentum. 

XIII. Sinopis inventa est' primum in Ponto : ind 




apte fiatf neqae luci , neque unibr» 
sua ratio constabit. Hard. — IJar- 
mogen, Harmoge illa, uobis quo- 
qne est , 1'luirmome. Brot. 

XII. I. Ausieri, Austerum colo- 
rem Graeci vocaut rb P«pu xai Trixpbv 
Xpwfia. Galliy couleur chargee , fon» 
cde^ qui n'a point d'eclue. Floridum 
illi, o^ x9^^a,y isti couleur vive^ 
ectaiante. Habd. 

1. Quos dominus pingenti prastai, 
Qui pictoram, seu tabulam facicn- 
dam locat. Hic colores qui modo 
appellantur, eniebat de suo, prae- 
stibatque pictori, propter magni- 
tudinem pretii. Haru. 

3. InJicum^ purpurissum, Ut in- 
dicum spuma est innatans cortinis, 
in quibus glastum coquitur pannis 
tingendis, sic pnrpurissum spuma 
est collecta efTervescente purpura , 
quum ex ea tinctnra conficitur. I^o- 
co purpurissi pictores nunc utun- 
tnr iacca mix.ta cum cssruleo. Dal. 

4. Ex omnihus alii nascuntur^ 
alii fiunt. Alii , inquit , colores na- 
tivi sunt , alii fictitii. Transcripsit 
hunc locuni cx Plinio Isidorus, 
XIX; ex Isidoro Papias, iu Voca- 
bulario, scd nterque mcndose : 
' Colores autem aut nascuntur , 



aut fiuut. Nascuntnr, ut sinopia, ro 
brica, paratonium, melinum, freti 
( Papias,y>vcM ) , auripigmentnm. 
Ubi nemo non intelligit Toceo 
esse nihili frttia pro Ertiria , am& 
nucusium vitio substitutam. Har 

5 . Nascuniur sinopis , ruhriem ^ 
Isid. XIX, 17. Hard. 

6. Quos in metaUis diximus, 
aerugo , de qua superiore libro e| 
mus. Hard. 

7. Praterea e viliorihtu , 
Legendum cx vet. cod. « Prctei 
e vilioribus ochra usta , rubrica 
cerussa, sandyx, scyricum : sa 
daracha : atramentum. • OchF? 
quidem nativa prorsus est^ q 
aperte Viclorius testatur : vem 
ex ea fit rubricsD genus , ut ex cc 
russa sandyx et scyricum. Dal. 

8. Cerussa, QusB et adulterin 
sandaracha tum appellatnr, ut di 
cetur cap. aa.HARD. 

XIII. I . Sinopis inventa est, Ru 
bricam sinopicam (xD.Toif aivumxi 
vocal Diosc. V, 1 1 1 , et Theoph 
lib. ivept XiOfov. Dalec. • — Sinopis 
GenuK e^t rubrics laudatissimK 
Vitruvius, VII, 7. p. i ^9 : • Ru- 
hric» copiose mullis locis exiraun 
tnr, scd optinic paucis, ut in VoiK' 








LIBER XXXV. a99 

n ' a Sinope urbe. Nascitur et in £gypto, Balearibus , 
a : sed optima in Lemno , et in Cappadocia , efTossa 
iluncis. Quae saxis adhaesit, excellit. Glebis suus co- 
extra maculosus : hacque usi sunt veteres ad splen- 
D, Species sinopidis tres , rubra , et minus rubens , 
er has media. Pretium optimse in libras x. iii . Usus 
micillura, aut si lignum colorare libeat. Ejus, quae 
rica venit, octoai asses^ : cicerculum appellant. Quse 3 
s caeteris rubet, utilior' abacis. Idem''' pretiura ejus, 
pressior" vocatur, et est maxime fusca. Usus ejus 
ases abacorum. In medicina vero blandus", em- 
isque, et malagmatis, sive sicca compositione ' ejus, 



^pCy et iEgypto , et in Hi- 
Bolearibas, non nninos etiam 
ff cujns insulas vectigalia 
icnsibus S. P. Q. R, conces- 
9ida. » Hard. 
mk, Uanc Yocem ex Reg. 5 
. princ. delet firot. Eo. 
?f in Cappadocia. Aetius, II, 
9 : IIpcdTtOti ^t Traaa i^ 2iyw- 
U xaXou(AtvY) , Yivof&tvTi xat it 
j^Qxla. Diosc. loc. cit. £uX- 
^k tv rf Kainra^oxta h 
OK Ttai. H. — In CappaJo' 
nde purgata Sinopen defer- 
iosc. Dai.. 

wUiis suus cotos, Intus colos 
bis unicus ac simplex , 6fAo- 
inqnit Diosc. extra Tarius, 
macularum. HAau. 
*peeies , etc. Isid. ad Terbnm 
XIX, 17. Ha&d. 
m libras X, IIL firoter. ex 
post Gron. in libras X. II, 
tf denarii duo, seu gallica 
m asses la. Sinopis autem 
dicitur, sinope , boi rouge , tcI 
Srun, Ed. 
"htoni asses» Subintellige prc- 



tiom in libras. H. — Galiicss mo- 
net9 asses circiter 8. £d. 

8. CicercuiuM. Unde cicercnlus 
color, qui Tulgo griseus appeUator, 
gris^ griS'brun, Job. Bapt. Confe- 
ctius in Coll. PriTil. Mend. ubi de 
Honorio IV Papa :' m Fratribus 
Carmelitanis hispida et inculta 
palla indntis, cappam albim super 
tunica et scapnlari cicerculi colo- 
ris conoessit. » Hard. 

9. UtiUor abacis. Abaci hoc loco 
figursB quadrats Tocantur, ad pa- 
rietum ornameota, Tariis distinctae 
coloribos : Tulgns apud nos com' 
partimenis nuncupat. De his cap. i. 

10. Idem. Octoni asses. Hard. 

X z . Quse pressior. Coloris magis 
obscnri, magisque fusci. Presso 
saturum opponitur, ot alibi mo- 
nuimos. Habd. 

1%. In medicina vero blandus^ etc. 
Diosc. y, z z I. Hard. 

z3. Sive sicca compositione. SiTe 
sicca CK ea emplastra fiant, sitc 
diluatur. Et pastillos exsiccantes 
adstrictoriosqne componi ex ea, 
auctor est Diosc loc. cit. Habd. 



3oo C. PLINII NAT. HIST. 

sive liquida, facilis : contra hulcera in humore'^ sita, veluC 
oris, sedis. Alvum sistit infiisa' : feminarum profluvia 
pota denarii pondere. Eadem adusta siccat scabritias 
lorum , e vino maxime. 

XIV. Rubricae' genus in ea voluere intelligi quidan 
secundae auctoritatis^ Palmam enimLemniaedabant^niini 
proximahaec est, multum antiquis celebrata, cum insula 
in qua nascitur. Nec nisi signata venumdabatur : und 
et sphragidem appellavere. Hac minium sublinunt adulte 
rantque. In medicina, praeclara res habelur. Epiphoras eni 
oculorum mitigat ct dolores circumlita. ^gilopas manar 
prohibet. Sanguinem rcjicientibus^ ex aceto datur bibenda 



14. /t humore. In locis hufnidis. 

i5. Alvum sistit in/usa. Clvstere. 
Icn9( ^i xaI xot>.txv tv uu Xapt.6avo- 
lA^wi xal iYxXuCo(x<via. Diosc. 1. c. H. 

XIV. I. Rubrices, Rubrica , terre 
rouge: quo in genere qnidam sino- 
pieesecondum locum assignabant: 
lemni», primara auctoritatem. H. 

9. Rubricee genus in ea volue- 
re inteUigi quidam secundce aucto' 
ritatis. Lege : « Rubricae genus in 
ea Toluere maxime intelligi. Qui- 
dam secundse anctoritatis, palmam 
enim Lemniae dabant. Minio ])ro- 
xima bsc est, roultum antiquis cc- 
lebrata cum insula in qua nascitur, 
nec nisi signata venundabatur. 
Unde ct spbragldem appellavcre.» 
VideSalm. p. 11 56. 

3. Nec nisi signata. Dioscorid.V, 
1 1 3, de terra lemnia : Hv 01 in.ii Jv- 
ftpuTTOt ava7r>.acrcrovTi; xal (jppayil^cv- 
rs; etxovi aiybc« S^payi^a xa).ou9tv 
at^^fo;. « Hanc deinde incolx coa- 
ctam in pastillos, capr» imagine 
signant : unde et sphragida segos , 
Iioc cst, capr» .sigillum appellave- 
re. » Dianae imagine signari Gale- 



nns ait de Facalt. simpL med. 1] 
p. a46, quod Diana scilicet <:tpK-: 
sacra foret. Qu» terra lemnia »5 
gillataque Dioscoridi et Galeno 
citur, eadem mbrica lemnia « 
lore nominata est. Vide Aldrovaik d 
de Metall. II, 17, pag. 963. Niik»( 
Turcici imperii sigillo ftigmtuv. 
Iconem BeIIoniusa6T^]rnqcexhib«r, 
Obss. I, p. aa. Vide etiam libnafii 
inscriptum, Melanges d'histoire et de 
iitterature^ tom. 11, p. 3i9 etSso. 
H. — Signata, Effigie capra Diosc. 
imagine Diana: Galen. Quooiam 
rubra effoderetur, Dioscorides ho- 
minum sermonibus credidit hirci- 
num sanguinem admisceri. Dii. — 
Signata. Nuncquoque dicilur,lw» 
sigillee. ArgillaB species esl [silieete 
aiumineux), nullius fere apnd nos 
in medicina usus. Ed. 

4. Sanguinem rejieientihms, Iw 
Galenus loc. cit. pag. a49« Aetia$ 
item, fl, 4t pag. 48, cum oxycrato, 
pt.£r' i^uxpaTou. Quin et aspectu ejo* 
terrsB sanguinem cohiberi scrib*^ 
Theod. Prisc. II, P. 11 , 9, vel p«^ 
se, vel ex aceto si illinatur. A<^' 



LIBER XXXV- 3ot 

lur et contra lienum renumque vitia, et purgationes 
inarum. Item el contra venena , et serpentium ictus ter- 
rium marinorumquc, omnibus ideo antidotis familiaris. 
LV. Ex reliquis rubricse generibus, fabris' utilissima 
jrptia et Africana, quoniam maxime sorbentur' picturis. 
citur autem et in ferrariis metallis . 
LVI. Ex ea fit ochra\ exusta rubrica in oUis novis luto 
umlitis. Quo magis arsit in caminis', hoc melior. Om- 
autem rubrica siccat, ideoque et emplastris convenit 
etiam sacro. 

lVII. Sinopidis Ponticse seHbra, silis lucidi ' libris x et 
ini GraeciensisMuabus mixtis tritisque una per dies xii, 



feadi Tim pariter ut Lemnia , 
bet qusB nunc apud nos e Lu* 
ia devehitur : pariterque a si- 
idemimpressOfSigillata dicitur. 
Item ei contra venena. Hec 
em verbis Dioicorid. V, 1 13. 
DB8 et Aetius 11. cc. Bellonius 
m Obss. I, i3. Hard. 
V, i.Fahrisuii/issima.^Sonitem 
cinis. Diosc.y, 1 1 1 : 6 ^i n- 

en J&rXTG< TJTTUY i^l XaTOl TEOCVTA 

ivcrriKT;. Aptcio ^i 'h AiYuirria- 
fld Kdcpxvi^cvixTi , etc. « Rubrica 
lis, etc» Habd. 

Sorheniur, Colorem, quo a 
I rnbrica ea gemina tingitur, 
iter Dtraque sorbet. Sic creta 
»6, « rubiamcogitursorbere.» 
a risu Salmasii coujectura le- 
Sy</crsc/«m, quam vocem neo 
B anres, nec loci hujus senten- 
anit. Hard. 

Nascitur autem et in ferrariis 
'Us, Sic et Reg. 5 et edit. prin- 

Gronov. et Al. ante Harduin. 
t^ris autem apte nascitur et 
rrar. metallis. > Brot. ex MSS. 
;. % et 3, Hermol. Pintian. alia 



interpunctione : « Nascitur autem 
et in ferrariis metallis ochra; ex 
ea fit exusta rubrica , etc. » ita ut 
h»c , nascitur autem , etc. sequenti 
cap. adncctantur ; bene. Ed. 

XVI. I. Ex ea fit ochruy etc. 
Hsec totidem verbis Isidor. Origg. 
XIX, 17. Cardanus item de Subt. 
y. Sed et ochra vicissim exusta si- 
militodinem quamdam fieri rubri- 
cae auctor est Diosc. loc. citat. £t 
Tbeophr. ircpi Xtdcov. FivtTai (aiXtoc 
xal <x Tvic uxpocc xaToxouofi^vDc. H. 
— Ex eafit ochra, Immo ex ochra 
exusta fit rubrica, at ex rubrica 
noufit ochra. Brot. ex eafitexusia 
rubrica , quod placet ; sic enim cum 
graecis auctoribus Noster consentit. 
Cf. not. super. Eo. 

1. Quo magis arsit in camims^ 
etc. Isid. 1. c. Hard. 

3. Omnis. Diosc.Vy 1 1 1, de ru- 
brica universe : A6va{Aiv ii l^tt ^v}- 
pavTUciiv, if&nXacixiiv. Aib xat jfiirXa- 
^potc TpaufAaTixatc pt.iYvuTat. Haad. 

XVII. I. Siiis Uwidi, Hoc est, 
ochr», ut diximus XXXIII, 56. 

a. Graaensis, Gr«ciense pro 



3oa C. PLINII NAT. HIST. 

leucophoron fit, hoc est, glutinum auri, quum indu- 
citur ligno. 

XVIII. Paraetonion nomen loci liabetex ^gypto' : spu- 
inam maris esse dicunt solidatam cum limo : et ideo con- 
chse minutae inveniuntur in eo. Fit et in Creta insula, 
atque Cyrenis. Adulteratur Romae creta Cimolia' decocta, 
conspissataque. Pretium optimo in pondo sex x. i • E can- 
didis^ coloribus pinguissimum , et tectoriis tenacissimum 
propter laevorem. 

XIX. Melinum' candidum et ipsum est, optimum in 
Meloinsula. InSamoquoquenascitur: sed eo ' non utuntur 



graco usurptvit etiam Gellius 
lib. XIX , cap. lo , ut et grscani- 
curo lib. XXXIV» cap. 9. Da.i.. 

3. Leucophoron, Sic MSS. om- 
nes , editique : tum hoc loco , tum 
XXXin , 10, tum demum in Indi- 
ce : frufttrt quibusdam chrysooho^ 
ron rescribentibus. Hard. 

XVIII. 1. Parcstonion nomen loci 
liabet ex jEgypto, Hjbc totldem ver- 
bis Vitruvius, VII, 7, p. iSg. De 
paraetonio, V, 6. Non aliud est, 
quod in nostro hoc orbe , ut in Sa- 
zonia invenitur, et parsetonium ap- 
pellatur : creta nempe littoralis , 
candidissima , glutinosa , pinguis , 
qu9 colligi sine limo et marina 
spuma non potest : in qua et con- 
chas minutulas delitescere inter- 
dum notatur. Vide Agricolam de 
Nat. foss. II, pag. aoa. In causa id 
fuit, cur spumam maris esse parae- 
tonium dicerent cum iimo solida- 
tam. Hard. 

a. Creta C, decocta, Itadicitura 
Cimolo insula, Cimoliy vel VArgen' 
tierc, Esl argilla [silicate alumineux) 
candida et piuguis , quam quoque 
appellamiiK arr^ile cimoiite, Ed. 



3. Pondo sex X. /. Hoc ett , in 
sex librts dentrios nnns. Sic Reg. 
a et tlii. Editi btctennt libri per- 
pertmt in pondo sexdeeim, H. -^ 
Dentrins unus nostra moncCa 
gallic» asses circiter 16. £d. 

4. E candidis, Plinias •opniy 
XXXIII, 27 : « Ptr«tonium» qoo- 
niam est natura pinguitsimnm , et 
propter Izvorem tentcittimnm , 
atramento inspergitnr, ne ptrcto- 
nii candor pallorem chrysocollc 
afferat. > Hard. 

XIX. T. Melinum. Totidem ver- 
bis Isid. loc. cit. Melinum mettl- 
lum appellatVitruv.Vn, 7. Diosc 
V, 1 80 , Meliam terram tit colore 
cineream Elretriam imitari : ft ^i 
MriXia rfiV piv yu^otct xoci ocurn j^ 
^{x^epfic CpiTpta^t Tji ffTTO^ott^it. Sed 
Eretria terra gemint est, tette Dio- 
scor. V, 171 ; altert vehementer 
alba. Hard. 

a. Sed co, Samio nempe mettllo, 
teste Theophrast. irept Xifttt)v,p. i3 : 
Aia TO Xiiroc ^x^iv, xai iruxvo'Ti)Ta , 
etc. At utuntur Melino , teste eo- 
dem Theophrtst. et Diosc. 11. oc. 
Hard. 




LIBER XXXV. 



3o3 



>res propter nimiam pinguitudinem. Accubantes effb- 
t ibi , inter saxa venas scrutantes. In medicina^ eum- 
usum habet , quem Eretria creta. Praeterea linguam 
1 siccat . Pilos detrahit et mitigat. Pretium in hbras 
Ttii singuh. Est et colos tertius e candidis, cerussas, 
5 rationem in plumbi metallis diximus . Fuit^ et terra 
;e inTheodoti fundo''' inventa Smyrnae, qua veteres 
avium picturas utebantur. Nunc omnis ex plumbo et 
> fit", ut dixiraus. 

X. Ustacasu reperta' incendio Piraeei,cerussa in or- i 
iremata. Hac primus usus est Nicias supra' dictus. 
ma nunc Asiatica habetur, quae et purpurea appel- 



Effodlunt ibl, loSaino.Theo- 
t. loc. cit. Haro. 
tm medicina. Diosc. haec tot- 
fere Terbis , de terra Melia , 
i8o. UAao. 

EumJem usum habet. Sanguinis 
dL Dal. 

Limguam tactu siccat. Alami- 
gosta Diosc. Dal. — Siccat, 
ernacule dicimus, liapper h 
^. Ed. 

Ei mitigat. Extenuat, Xixtv- 
•TpcxotC» Diosc. loc. cit. H. 
Ih plumbi metallis diximus, 
CXXIV, 54.HARD. 
Fuit. Fuil , inquit , et ad co- 

(andidum terra qusedam 
erussae plaue par, et eo quo- 
>mine, nec tamen ex plumbo, 
c ipsa teilure per se notaf 
nativa cerussa. Vitruv. VII , 
j. iSg, terram, seu cretam 
m vocat : « Creta viridis, 
;, pluribus locis nascitnr : 
ptima Smyrn». Hanc autem 

ftco^^Ticv vocant, qnod 
lotus nomine fuerat, cujus 
)do id genu5 cretc primum 



est inventom. > Fnit nimirum , ut 
Fallopiut animadvertit V, 18, di- 
versus oerussse colos, apud anti- 
quos : quom alia candidissima fo- 
ret, alia minus : alia rubescens, 
alia livida : qua forsan viridis a 
Vitrovio appellatnr. UAmD. 

10. In Tkeodoti fundo. Cerossa 
illa nativa forte minera plumbi 
est (plomb carbonate) , qua, modo 
pura sit, oernssc fictitic apud nos 
aliquando miscetnr. £0. 

ri. Aceto.fit, Nunc omniscerns- 
sa fit ex plnmbo et aceto , nt di- 
ctnm est snpra lib. XXXIV, c. 54. 
Brot. • 

XX. I. Usta casu reperta. Idem 
fere Tbeophrast. lih. iript Xiftcov de 
ocbra in rubricam mutata incen- 
dio taberna. Dal. — Usta. Quam 
pictores ustaro vocant , ex cerussa 
fit cremata. AfBnis est sandarachc 
adulterina, de qua cap. aa^sed 
multo prastantior. Officina nnnc 
mininm vocant, et mine deptamb. 
H. — Conf. de cernssa Exc. IV ad 
calc. superior. lib. £d. 

i.Nieias supra dietus, Cap. 10. H. 



:W| C. PLINII NAT. HIST. 

latur. Prctiuin ejus in libras x. vi • Fit et Roinae cremaio 
sile mannoruso^, et restincto aceto. Sine usta non Runt 
umbrae. 

XXI. Eretria' terrae suae habet nomen. Hac Nico- 
machus. et Parrhasius usi. Refrigerat^ emoUitque. Ex- 
p!et vulnera . si coquatur, ad siccanda praecipue utilis ,et 
capitis doloribus, et ad deprehendenda pura^. Subesse 
er.im ea ' inteUigunt, si ex aqua illita non arescat 



:. ;» --i. A. f'J. Denarii sex. 
Itx F.tfi s ■». -1=* pr^'Haii c^d. lu 

GiV.-cx tr.v ::c:« librae 4 ^nm 

j. t'-f-t:.V fi^ y^^rmoroso. Hoc 
r*! . cremJilJ ivhra . nt diximo» 
WXlll. 5»:^.Vitru^.Vll.ii,p.45: 
. l\lJ ^erv. qu*Mti»habel utili- 
l.tti* in v^perihn* tectoriis. sic tem- 
i*erJitur " J^.*'^! *il:< K»ni coquitnr. 
ut sii i« iiE^i' cir. ie.;* : ea autem 
jvX'?.» «rxtiMiu^tar. et eJV.citur pur- 

\\l I f-s.'- ". Ah FreTrii Eu- 

Krv o:*v!.: . :.• c- IV. 5 1 . H. 
/■ v:-..: Frf:r-. j •-.••v '-^' 

j Kfjrf-' n. "*c r. V, i-x : 
.^£ />.:. 7--rT.it''.. K.Z. ..xr.- 
us" 2.*~:t.~ •• xa. *: '«•■- 

\vt:\'!*. HkFP. 

• ■■■■■ 

lM.»t »'\ M.'*^. Kcic. et edii. princ. 
. ,iJ xuv.i^^.v^ utilis; prapclpiia et 
».ipin* »l.>\M:**r.*. • Ei>. 

j I.:'.:'. ■■". ■ .■•:.J- •• 5*«' / ''"••■ Ad de- 
iMt«lu'u.U-n«hin) nmn m th»>r.icepus 
il.lii. <ktMt l\-ir.nu Fretr:.»m ail 

ili.n.i»» .iMi».»*s!.nn . nti!cri o**c ad 
ilijm Imp.i. n.h.ui. '.luni ju t^.^r.ice 
|iii« l.iiiMi . nii.».i ipinm n.^Vc.im- 
|iiii« uiiHlit*u« uiMi tntelli^rcl , in 



,.\ 






margine admonuit, adt depr^unia- 
da obicura forte legi conimodios: 
Loc est , ut in notis adjecit , ad ct 
deprehendendt , « qus non patent 
oculis, quje in calva snb cute latnt 
otse Tulnerato. » Ohstat vero prcler 
omnium exemplarinm conseman 
Hippucrates , qui eadem qns Pli- 
nius prodidit. Kjus hcc verba sml 
de Morbis, III, n. 37, p. 116 :Hi 

TSi. . . ur. i^xrftTSTU , oSlX* lu tifc 
::>.7!sr. isvtx t^v 6wpYixa iniou. E; ir* 
isiTfix^i^wvuvpr.v xal Xinv rirpifi- 
u.irr.v, xxt y/.ixpf.v cirt€a{»a( £69*11« 
/£:7t:->. rTs;:x9D.'j<J^cv xuxXu t^ 6«9C* 
KZ- xz: sxc-j av Trpuxcv (r.poiWTSit 
Ta.»rT /^if, Tau.VEiv, w; tYpTaTMTi* 
=:£>•!> , c'J>.x9<TCucv&e auTuv ?«< 
c:i%*1^. etc. > Quod si prs crini* 
'ii:r.::ie humor non fluctuet... nelf 
tArr.rn ii&ta decipiant : sed thora- 
cera pure plcnum esse prohe noris* 
Pr.^^inde in Eretria term liqni^i 
et \.i!de trita, tepidaque, lintevi 
tfuue lingito , eoque thoracemci^ 
cnm circa integito : et qna pntc 
primnm resiccatum fuerit. ea f^ 
r^to aut urito ( suh ea enim po* 
dfliiescil \ qnam proxime ad i^ 
ptmn transversmn , caTendo lanieB 
ne h.»r ipsum liedas, etc. » H. 

5 . Siihtasr tnim ea , etc. Pura «• 
delicet. Hard. — ^«1 aresemU Hip- 



LIBER XXXV. 3o5 

L Sandaracham ' et ochram Juba tradit in insula i 
naris' Topazo nasci : inde nunc pervehuntur ad 
mdaracha"^ quomodo fieret, diximus. Fit et adul- 
ex cerussa in fornace cocta. Colos esse debet 
js . Pretium in libras, asses quini. 
II. Haec si torreatur * aequa parte rubrica admixta i 
m facit. Quanquam animadverto Yirgilium' exi- 
I herbam id esse, illo versu, 

ponte sua sandyx pascentes vestiet agnos. 



»utra , 81 cito arescat. H. 
I. Sandaraeham, Isidorus 
erbis , XIX ,17. Et alibi 
it Diosc.V, III. Hard. 
fula Bubri maris. Est aiite 
ireniccm Topazus, nunc 
. BaoT. 

mtnc perpehunlur ad nos, 
. omnes. Editi contra, 
le nou per>'ebuntur ad 

taracha. Vhi nempe effo- 
ixit anteriore libro, c. 35. 
de sandaracha (sui/nre 
fenic) qu« dicta sunt Exc. 
m ejnsd. lib. £d. 
et adulierina ex cerussa. 
rus totidem verbis loc. 
10, ut arbitramur, aut a 
Vn, la , p. 146 : ■ Ce- 
nit, quum in fornace co- 
otato colore ad ignis iu- 
efBcitur sandaracha : id 
endio facto ex casu didi- 
Riines : et ea multo me- 
am priestat , quam quae 
iper senata foditur. > H. 
\ euedebetflammeus, Pau- 
ito: « Sandaracha genus 
«▼ius : Merula sandara- 
■ Habet autem merula 
iteam. Hard. 



XXni. I . HoBc si torreaitir, Ce- 
russa scilicet in fornace cocta , siTe 
sandaracha. lisdem terbis Isidor. 
loc. cit. scriptoresque alii permulti, 
quos laudat sequiturque Csesius, 
de Mineral. II, 4 , cap. 8, pag. 1 10. 
H. — Cf.de Psimmjthio vel cerussa 
Ezc. rV ad calc. anterior. Iib. £d. 

a. Quanquam animadverto f^rgi^ 
iium, Judicium Plinii doctis non 
placet. Quamvis enim pecoris Vir- 
gilius in eo versu meminerit herbis 
vescentis, non propterea tamen 
sandycis color ad herbam referen- 
dus est , nec magis quam moricis 
in carmine adjuncto, Eclog. IV, 
45 : « Ipse sed in pratis aries jam 
suave rubenti Murice , jam croceo 
mutabit vellera luto. » Est . ergo 
sandyx coloris, non herb» nonien. 
Dal. — Herbam id esse. Hesychius 
florem sandycis ait habere colorem 
similem cocco, a Vecarlate .*Zav^^ , 
^sv^pcv Oauvu^ec, cu t6 dfvOc; xP^^av 
xoxxo) i\L(fi^ri ^x^i, w; 2ci>ai6ioc. 
Ignotus est, fictusque hic frutex. 
Vetus Glossarium Puteani , ita re- 
ferente Salmasio in Hist. August. 
p. 369 : > Sandyx herba tincturc 
apta, quam vulgus garanciam vo- 
cat. > Falso : est enim garancia 
erythrodanos. Hard. — Herbam, 

.20 



3o6 C. PLINII NAT. HIST. 

Pretium in libras , diinidtum ejus , quod sandarac 
sunt aiii coloreH majoris ponderis.. 

XXIV. Inter fhctitios est et Syricum*, quo 
sublini diximus \ Fit autem sinopide et sandyce r 

XXV. Atrameutum quoque inter factitios erit 
quam est et terra gemin^ originis'. Aut enim ss 
modo emanat^ aut terra ipsa sulphurei coloris 
prohatur. Inventi sunt pictores, qui e sepulchris < 



Virgilius loc. laud. significat agiiof 
esse vestiendos vellere cocciuo. 
Ideo sandyx Virgilio est color, yel 
81 herba , est ery throdanos , de qua 
jain egimus, XXIV, 56. Mox Brot» 
ex MSS. et ed. pr. alii duo colores, 
Vid.Virg. uost. ed. 1. 1, p. 1 34* ^n. 

XXIV. I. Syricum, Suoixov AetiOt 
II, 59, cseterisquc scriptorihus , li- 
hriitque Plinii MSS. non Scjrricum , 
ut lihri hactenus editi hahent. Isrd. 
XIX, 17 : « Syricum rnhri coloris 
pigmentum , ex quo et lihrorum 
rapita pinguntur. Ipsnm est et 
phoeniceum appellatuni itn, eo 
quod in Syria colligotur, in littori- 
hus maris, uhi Phcsnices hahitant. 
Elst autem interfactitios: nam ssepe 
fit sinopide et sandyce mixtis. » H. 

1. Z)ix/mi/j. XXXIII, 40. Hard. 

3. Fit auttm sinopide et sandyce 
mittls. Sic Isidorus loc. cit. Aliter 
Aetius, II* 59 9 p. 56. Sincera ce- 
russa si crematur, in Syricum trans* 
mutatnr, quod medici vocant san- 
dycem : quod cerussa cremata suh- 
tilior redditur, etc. MS. Grsecus : 
Kaiou.evov xal rb xaOapbv <|/iu.^u6tcv, 
iic rh xa>.cuuivov Supixorv {ASTaCocXXt- 
TaifO^TTEp ci taTpcl oovi^uxa ^vcp.a|[ou- 
«f Xc'TrTO{j.ip€Ctpcv ^i , etc. Hard, 

XXV. I. Atramentum quoque in- 
terfaetitios erit, Atianientum trihus 



modis pictores clarissini 
primum quideiti ex fnl 
nucum usti : deiude ex 
mato : tertio , quod est ] 
simum, ex ossihus pcrsic< 
Dal. — Atramentum, Le 

1. Quanquam est ct te 
originis. Practer factitini 
est et nativum, et fossiI< 
tum, gemina ratione e te 
noir de terre. Totidem ve 
adeo explanatius Diosc.^ 
T^; ^i fAiXav TT.pt a;, ift {i 
6puypi.aT<ov ccpt.tct;, a^' «• 
XsuS-p jjCy}i^ , ir,\.Tvf,'sai 
^c; TpoVcv r, ^g cx Tvi; 
yaveia; twv irpcEtpinfi.Bv 
r.Tt; xai yEw^r,; it^v*... , 
auTT; r, Oetoy^pou; , etc. H 

3. Aut inim salsuginis 
nat. Melanteriam , qua 
tum metallicum et nal 
duplicem significat : a 
ram, levem, et mollera 
aut salsugini siinilem , 
cola lih. IV de Fossilihu 
glehosam, duram , et o 
ut inquit Dioscor. tcrrei 
qus sulphurei coloris < 
omnihus priefert Diosc 
efflorescere supef ea i 
sulphureus quidam pi 
misvos. Dal. 



LIBER XXXV. 3o7 

os effoderent^. Importuna haec omnia ac uovitia. Fit 
et fuligine pluribus modis , resina vel pice exustis. 
er quod officinas etiam aedificaTere , fumum eum 
mittentes. Laudatissimum eodem modo fit e^ tedis. 
eratur fomacum balinearumque fuligine, quo ad 
lina scribenda utuntur. Sunt qui et vini faecem ^ sic- 
i excoquant : aflirmantque , si ex bono vino faex 
, Indici speciem id atramentum praebere. Polygnotus 
:on celeberrimi pictores Athenis , e vinaceis fecere : 
lon appellant^. Apelles commentus est ex ebore com- 
facere, quod elephantinum vocavit. Apportatur 
icum exlndia", inexploratae adhuc inventionis milii. 



'^^rhoMS infectos effoderent. 
tet cnni cineribus nsti ca- 

in nrnam conjectos. Dal. 
^ii enim et fuii^ine pluribus 
H«c totidem verbis Diosc. 
(; Oribas. XIII, f. a3o, b. 
rigg. XIX, 17. Multo ul>e- 
nficiendi modum Vitruvius 

VII, 10, p. 143. Haiic fu- 
i nostri vnlgo ▼ocuut noir 
«. H. — Fitenim etfutigine. 
X MSS. Regg. Pintian. Da- 
,fit enim e fuUgine. £x hac 
atum hodie conficitur oleo 
itom , quod typographicum 

Hanc vero mixturam, sicut 
n typographicam , antiqui 
I ignoravere. £d. 
' udis. Diofc. loc. cit. tx ^a- 
lenas este ariboris pioem fe- 
edam antea diximus. H. 
mU ^ui et vinifacem, Fit ho- 

et sic a pictoribui Italis, 
ni faece,quam ii Feccia di 
ocant. Vitruvius , VII ,10, 

: • Non minus si fzx vini 
K, et cocta in fornace fuerit , 
mtrita cum glntino in opere 



inducetur , perquam atramenti 
suavem efGciet colorem : et quo 
magis ex meliore vino parabitur, 
non niodo atramenti, sed etiam in* 
dici colorem dabit imitari. » Sic 
pariter Isid. loc. cit. Hard. 

8. Indici speciem. De Indico in- 
ferius cap. 27. Hard. 

9. Tryginon appeliani, Tp^iivoVy 
faecatum : nam rpl^ fascem et mn- 
stum sonat. Hard. 

10. Ex eifore combusto, Atque hic 
etiamnam mos est pictoribus no- 
stris : neque ex ebore tantum cre- 
mato parant, sed et ex ossibus per- 
sicorum ustis. Hard. 

1 1 . ji/tportatur et Indieum ese In^ 
dia. Atramentum scilicet, tam no* 
bis hodieque, quam Plinio olim 
ignotum. At non Leoni Allatio, 
qai penes ae habnisse testatur atra- 
mentum e Sinica regione advectomf 
nigerrimum , IncidissimumqueySed 
inexplorats sibi prsBparationis , nt 
ipse ait in Anim. ad Antiq. Etrotc. 
n. 79, p. 1 44- Plinium igitor Salm. 
fmstra coarguit in Solin. p. a55. 
H. — Apportatwr et Imiiam cjr /n- 

- 20^ 



3<)8 



C. PLINII NAT. HIST. 



Fit etiam apud infectores cx. flore nigro '\ qui adhaerescit 
asreis cortinis. Fit et e tedis ligno combusto' , tritisque in 
mortario carbonibus. Mira io hoc sepiarum natura : sed 
ex his non (it' . Omne autem atramentum sole perficitur, 
Hbrarium gummi', tectorium'^ glutino admixto. Quod 
autem aceto liquefactum est, aegre eluitur. 

XXVI. £ reliquis coloribus, quos a dominis dari dixi- 
mus\ propter magnitudinem pretii, ante omnes est purpu- 
rissum' e creta argentaria : cum purpuris pariter tingitur, 
bibitque eum colorem celerius lanis. Praecipuum est pri- 



iJia. Brot. ex MSS. Bcgg. i, 3, et 
Pint. postrema duo verba delet , 
quao t.inien exhibent Reg. cod. 5 
et edit. princeps. £d. — Optimi 
atramentj origo ex India Yidetur 
repeienda. Anno G20 ante Chri- 
atum f rex Cores , quum annuum 
tributum Sinarum imperatori pen- ^ 
deret, misit lucidissimas atramenli 
tabulas factas e fuligine arborum 
pinearum et glutino cornus cervini. 
Quum artcm ignorarent Sinenses, 
ut atramentum,quod iiunc habcnt, 
excogitarcnt ac perficerent, mul- 
tum insudavere. Absolutuni perfc- 
ctnmque fuit tantum anno circiter 
postCIir. nat. goo.Videnu Haldk, 
Description de la Chincy loni. H, 
p. 24^). BnoT. 

I a. Exflore nigro^ qui , etc. Tsid. 
XIX, 17. Habd. 

l3. Fit et e tedis Ugno combusto. 
Vitruv.VII, 10, pag. i43 : « Sar- 
mcnta « aut tedae schidisB combu- 
r.intur : quum enint carbones, ex- 
stinguantur : deinde in mortario 
cum glutino terantur. Ita erit atra- 
mentum tectoribus non invenu- 
stum. • Hahd. 

1 4 • Mira in hoc sepiarum natura. 
Septemtrionales populi nigro se- 



pis, addito tantillo alumiois, atn- 
menti loco scribuut, nec inooB- 
mode. Dal. 

i5. Sed ex his non fit, Noa fit, 
sed uascitur; vel non fit, qnod 
nempe sit pictoribut usai. Persiiii, 
Sat. III,sine controTersiaatramcnti 
e sepia meminit : « Nigra qiod 
infusa vanescat sepia lympha.» Et 
Ausouius : « Notasqoe furr» $^ 
pisB. » Afros sepia sibi atraraeotia 
parasse aiunt glossa vetere8,Cor- 
nulus, Casnubonus, caeterique. H. 

ifi. Librarium gummi, R^. I, 
commc : hoc est , adjecto gummi : 
in scxto, ut aiunt, casu , voce ei 
cfferri olim sic soIita.Vitruv.Ioc. 
cit. « Fuligo, qu« circa parietem 
et camerae curvaturam adhisrescit, 
indc collccta, partini componitnr 
ex gnmmi subacto ad usnm atra- 
menti librarii : reliqua tectoreft 
glutiuum admiscentes, in parieli- 
bus utuntur.a Hahd. 

17. Tectorium. Librarium est* | 
quod cxscribendis libris : tecto* 
rium, quod parietibus illinencliSi 
incrustandisque adhibctur. H. 

XXVI. I , Diximus. Cap. i a. Gro' 
nov. ct Al. autc Hard. E iiquuUs. Eo- 

1. Purpurissum. VLmc totidef''^ 



LIBER XXXV. 3o() 

, fervente aheno riidibus medicamentis inebriatuni. 
inum , egesto eo addita creta in jus idem ^. £t quoties 
:tum est, levatur bomtas pro numero, dilutiorc 
\ Quare Puteolanum ^ potiuslaudatur, quam Tyrium , 
aetulicum , vel Laconicum , unde pretiosissimae pur- 
Causa est , quod hysgino maxime inficitur ^, rubiam- 



Isid. Origg. XIX, 17. De 
irgentaria dicetur inferius 
Sf dictuDique jam su^a 
4. Ea liquore pnrpurx im- 
inrporisflum Tocabatur, ab 
re quem acceperat, redde- 
. Ad focandam faciem, ut 
m olim , sic et purpurissum 
ri mos foit. Plantus in Most. 
ic. m, ▼. loi : «pHi. Cedo 
m. Sc. Quid ceruJisa opus- 
Pai. Qui malas obiinam. 

I igitur cedo purpurissum. 
•D do : scita es tu quidem. 
actura interpolare vis opus 
dmum. Non istanc setatem 
: pignientum uilum attin- 
iVeque cerussam , neque me- 

neque uliam aliam offn- 
Etin Trucul. act. II, sc. 11, 
« Qniaque isMs buccas tam 
orpnrissatas bai)es. » HA.Kn. 
'siprimum. Isid. ioc. cit. tot- 
erbis. Hard. 

II jus iJem, In eumdcni li- 
I. Ita niniirum se res Iiabuit : 
irpura in abeno coquerctur, 
liuspartesimmittcbautureo, 
riarentur: celeriusque quam 
nm bunc succum bibebant. 
uccum , boc jus Grspci ^iu-OL 
. Isid. loc. citat. in ims idfm, 

fevatur. Sic eliam MSS. Isid. 
t. glevatWf rectius. Minoris 
tis est ac pretii culos ilic, 



qnum creta secundo additur, quani 
quum primo : tertio , quam quum 
secundo, et sic deinceps, quia 
quo saepins additnr, eo dilutior fit 
color. Haro. 

6. Dilutiore saaie. Hoc est, li- 
quore ptirpura magin diluto, mi- 
nus saturo. Habd. 

7. Puteolanum. Nunc quoque in 
Puteolano littore, ?ibi illud qnod 
Mare mortuum accolae vucant , pro- 
pe Mi.senum promontorium pur- 
puraB capiuntur : scd cibis tautum, 
nec jam tiiigendis ianis expctitsr. 
Vide Fab. Columnam de Purpuiu, 
p. 18. HAitn. 

8. Hysgino maxime inficitur, Hys- 
ginum nunc tinctura est e cocco 
prius, deiiide e purpura Tyria, 
supra lib. [X, cap. 4' » nunc tin- 
cturn e rubia cocci loco, et purpu- 
ra , vel purpuras ioco , bysgino. Vi- 
truvius lib.VII, cap. i4- ^st au- 
tem bysginuni hocarliuscula, quoin 
lib. XVI, cap. 18, vaccinium Pli- 
nius appellat, et lili. XXI , c. 216, 
falso byncintlinm exponit, qiiia 
hyacintbum Grtecoruin Latini qui- 
dam vacciiiium interpretarenlur. 
Vulgus Mahalcb vocat. Kx Iiujus 
arbusruIaB nigro frnclu succus ex- 
primitur ad ])iirpuream tiucturani 
.iplissimus. Virgiltus scilicet ideo 
vaccinia nif{ru dixil , et iuterpiTS 
Nicaiulri ourcv ctvxi ^avOcv tw /^(■>- 
jxart ( uam talc ligiium cst ) k%\ 



3ia C. PLINII NAT. HIST. 

musque est, qui maxime vicinus est^, communicato colore 
cum caeruleo. Solebant librae ejus tricenis nummis^ taxari. 
Inventa per Hispanias arenaest, similem curam recipiens. 
ItSique ad denarios senos^ vilitas rediit. Distat a caeruleo can- 
dore modico, qui teneriorem efHcit colorem. Usum in 
medicina^ ad pilos tantum alendos habet, maximeque in 
palpebris. 

XXIX. Sunt etiamnum novitii duo colores , et vi- 
lissimi : viride quod Appianum ' vocatur, et quod chry- 
socollam mentitur\ ceu pamm multa sint mendacia ejus. 
Fit et ex creta viridi , aestimatum sestertiis^ in libras. 

XXX. Anulare' quod vocaut, candidum est, quo mu- 



ipsam anteqnam pingat. Vide qu« 
dicta rant XXXIIl, 16. HAaD. 

3. Optimusque tsi^ qui maxime 
winus esi. Qui proxime ad chry- 
8OC0II» colorem accedit. Ita Reg. a 
et Colb. 3, non, ut in editis legitur, 
Optimumque est : quod,,. miret. II. 

4* Trieenis nummis taxari. Hoc 
esty XXX sestertiis : nostrs monetas 
librflB 5 cum assibus 16. £u. 

5. Itaque ad denarios scnos. Sive 
ad sestertios xxiv, detractis ex priure 
indicatione sestertiis sex. H. — De- 
narii seni , gallicae monetae librae 4 
cum assibus i3. Gron. et Al. anle 
Hard. utilitas , non vilitas, Ed. 

6. Distat a cteruleo. Affinitatem 
esse inter Armenium cairuleumque 
maximani , atque eodem Lazuli 
lapidis nomine ab Araliibus ap- 
pellari , auctor est Fallopius , IV, 
33. H. — Mox Brot. teneriorem hunc 
e/jficit col. £d. 

7. Usum in medicina. Diosc. V, 
33 : £71 ^s xal Tcbv in ^Xft^apci; 
Tpixwv aO^iQTDcov. Hakd. 

XXIX. I. flride quod Appianum. 
E terra Appiana. An ab Appio, loci 



illius domino , nbi ea primnm in- 
venta : an apianum, ab apio, cnjns 
ea colorem referret , inceitam est. 
Laudatur a Celso , V, 97, Ftride 
Alexandrinum^ quod idem forte cnm 
Appiano. In agro Veronensi terra 
viridis efFoditur, pictoribus expe- 
tita. Hard. 

a. Et quod ekrjsoeoUam luteam 
mentitur, ceu parum multa sint men- 
dacia ejus (sic prius). Detrabe ver- 
bum luteam , et adde verbum dicta : 
« ceu parum multa dicta sint men- 
dacia ejus. » PmrT. 

3. Fit et ex creta viridi, Ejus cre- 
tse viridis, qus colore et viribus 
est multum infra cbrysocollam , 
Agi'ic. lib. II de Nat. fossil. Dax. 
— Ex crcta viridi. Creta viridis seu 
prasiana Isldor. Origg. XIX, 1 7. H. 

4. /Estimatum sestertiis. Hoc esl , 
singulis sestertiis , sive assibus fer- 
me quatuor, in singulas libras. £d. 

XXX. I . ///tu/a/Y .Haec totidem pla- 
ne sy Uabis Isidorus, Origg. XIX, 1 7, 
ex Pliiiio : et ex Isidoro Papias. 
Hsc anularia creta, superius indi- 
cata, cap. 37. IlAriD. 



l . , „.„ .„. ... 

■ hebres pictime illuininantur. Fit et ipsum ex creta, admixtis 

p ^ilreis gemmis ex vulgi anulis, unde et anulare dictum. 

XXXI. (vii.) £x omnibus* coloribus cretulam' amant, t 

tidoque illini recusant, purpurissum , Indicum , caeruleum, 

IVEelinum, auripigmentum , Appianum, cerussa. Cerae tin- 

Sunluriisdem coloribus ad eas pttturas^, quae^ inuruntur, 

a lieno parietibus genere , sed classibus familiari , jam vero 

eft onerariis navibus: quoniam et pericula expingimus^ne 

C{vis miretur et rogos pingi ; juvatque pugnaturos ad mor- 

(em, aut certe caedem, speciose^ vehi. Qua contemplatione 

colorum tanta varietate subit antiquitatem mirari. 



XXXI. I . Ex amnibut. Ex supra- 
dictit Goloribos , tectorio quod fue- 
rAtt creta recente inductnm, vel 
«adom, illini recusanty qui sequuu- 
Cku- oolores. Hahd. 

a. CntuioM amant. Ipse Plinius 
snpni, XXXIII, 57, de cscruleo 
*X>ccuitim agens : ■ Usus in creta 
c^lcis impatiens. » Et in indice lui- 
J 0« loci : ■ Qoi colures udo non 
mtnr : > subintcllige, udu 
riOf uTe albario, ac recenti : 
I gallici lermonis consuetudine 
^rfcpellamng, peindre a fresque. £ 
hi qni modo appellantur co- 
cretulam siccam sibi sub- 
liamant. U. — Cretulam amant, 
im siccam, un enduit sec, 
^vnanty ndoque tectorio illini re- 
^Haant. Bhot. 

3. Ad aas picturas. Ad picturas 
^ncaiiatieaa, quo picturs genere 
pingi parietes non po&sunt : possunt 
clafut, navesque. Hard. 

4* Qmte inuruntur. Encnustice pin- 
gendi ratio fit aut ceris, aut colori- 
Inis, ant metallia igne liquescenti- 
bos : cerift, ut in navium pictura , 
7uum scalptx variis fif^uris tabula;, 



cera diversis etiam coloribus picta 
oblinebantur : coloribns, utinfigli- 
nis , Italicis priecipue, ac o}>eribns 
Opimiauo vitro , quod email vocant, 
depictis : metallis, ut in generear- 
tificii quod damasquiner appellniit. 
Pcrtinent et ad encausticen imagi- 
ues in eborc ferro candenti deli- 
neatse , postea carbone inspcrso ni- 
grescentes. Dai.. — Qna inuruntur. 
Hxc est pictura encaustica , few 
caustitfue f quam recentioribus curis 
revocavit, scriptisque et cxperi- 
mentis illustravit Cl. nostras i>k 
Catjlus. Brot. 

5. Alieno parietibus genere. Pictu- 
ras, inquit, qucc inuruntur, pnrieteft 
non ferunt. Hard. 

6. Sed classihtu /amiiiari. Ovid. 
Fasl. IV, ayS : « et picta coloribns 
ustis Caslestum mntrcm concava 
puppis hahet. • Hahd. 

7. Et pericuia espingimus. Naves, 
quibns qui vehuntur, periclitan- 
tur de vita, extra pingimus. H. 

8. Et rogospiitgi. QualisiUe, qui 
ab Hcrodiano drscribitur, IV. H. 

y. S/feciose iv/i/. Pictis videlicet 
navihus. H.iRi>. 



3i4 C. PLlNll NAT. HIST. 

XXXII. Quatuor coloribus solis' immorlaiia ili 
fecere : ex albis Melino \ ex silaceis Attico , ex 
Sinopide Pontica, ex nigris atramento, Apelles, I 
Melanthius, Nicomachus, clarissimi pictores, qu 
bulffi eorum singulx oppidorum venirenf* opibus 
et purpuris in parietes migrantibus et India cob 
fluminum suorum limum , et draconum, et eleplia 
saniem ^, nulla nobilis pictura est. Omnia ergo i 
tunc fuere, quum minor copia. Ita est, quoniam. 



XXXII. I. Quatuorcolorihus soUs, 
ItaPbilostratusdevitaApollonii,!!, 
lOypag. 48. Ciceroin Bruto, n. 70: 
■ Similis in pictura ratio est, in qua 
Zeuxim, et Polyguotura, et Timan- 
them, et eorum qui non sont usi 
plofl qaam quatuor roloribus, for- 
mas et lineamenta laudamus. At in 
Rchioue, Nicomacho, Pi^otogene, 
Apelle jam perfecta sunt omnia • et 
nescio an reliquis omnihus idem 
eveniat. Nihil est euim simul et 
inventum , et perfectum. » Apud 
eumdem Tullinm , in eo p.irad()xo, 
cujus initium, Laudetur vero hic 
Imperator ; ubi legitur, Actttonis /a- 
bula^ ex hoc Plinii loco, optimis- 
que Plinii cxcmplaribus, Echionis 
legendum censemus. Melaiithiuin 
pictorem laudat Quintilinnus, XII, 
10, p. 894; Nicoraachum Vitruv. 
in pr«f. III, pag. 37. HARr». 

a. Ex albis Melino^ ex silaceis 
.itticOf elc. Si albntn Meliuuni, uon 
ex eo nomen habere potuit color 
ainXivov, qui luteus est. Shlm. — 
Ex albis me/ino. Ex omnibus albis 
coloribus, Melino solo usi sunt : 
ex silaceis, solo Attico, etc. A 
terra aiitem melia . dc qua dictum 
o^t cup. 19. Ab hoc autem discre- 
pat (j.-nXivcv /,p(ou.«, qui color idein 



cum luteo : ncqiie a Me 
uomen h<ibet; sed a7;b t 
isumpsit appellationem. h 

3. Ex siiaceis, Qui col 
fuit : nam sil et ochra su 
ut sxpius monuimus. Hai 

4» fenireni. EmerenlU] 

5. Nune et purpuris ^ e 
etsi purpuras habeamas 
etiam parietes tinguntur.. 
meii hodic nobilis picturs 

6. Fluminum suorum U 
dicum : quod e limo esse 
sceute arundinum spumae 
iudicavit , cap. 37. H vrd. 

7. Sa/iiem. Saiiguinein 
elephantorum morieiitiim: 
dere , ut dictum esi XX] 
Hard. — Saniem. Error i 
de ciniiabari jain \idim 
lib. XXXllI, cap. 38. C 
nativa, h cinohre natif {\\ 
cure sulfure)^ e fudiiiis ei t 
guis verc) draconis, ln sang . 
est resinn ab arbore still 
Linnxo Pterocarpu-i Drcro^ 
Pterocarpus Santalinus^ aliii 
Draco , nliis Culumi quxda 
habetur. Conf. Linn. Ma 
pag. 900 sq. cd. Schreber 

8. Ut supra diximus. 
« Honorem non nisi in | 



LIBER XXXV. 



Si5 



pn diximus , rcruin , non animi , pretiis excubatur. 
XXXIII. £t nostrae aetatis insaniam ex pictura non 

omittam. Nero princeps jusserat colosseum se pingi cxx 
pedum in linteo , incognitnm ' ad hoc tempus. Ea pictura 
cjuum peracta essetin Maianis hortis\ accensa fulmine cum 
optima hortorum parte conflagravit. Libertus ejus quum 
darel; Anlii munus gladiatorium , publicas porticus investi- 
^it ^ pictura , ut constat, gladiatorum , ministrorumquc om- 
nium veris imaginibus redditis. Hic multisjam saeculissum- 
mus animus in pictura . Pingi autem gladiatoria munera, 
atque in publico exponi coepta a C. Terentio Lucano. Is avo 
suo, a quoadoptatus fuerat, triginta paria in foro per tri- 
duum dedity tabulamque pictam in nemore Dianae posuit. 

(iiec aliter tres nostri) qaum esset 
occupavit. Sed ille toties optimiu 
inventUK VoM. jwrticus ecuravtt, Pnto 
(fecoravit . ut sequenti cap. •• digna 
loca picturis condecoravit. • Lib. 
XXXVI , 5 : « Agrippa; Pantheum 
decoravit Diogenes. « Grojt. 

4. Investifit. Ita Colb. 3, at 
Reg. a, occitpitvit, Mox ut constat^ 
frustra iterum sollicitat Pintianus, 
ut inusta reponat. Veras, inquit 
auctor, constat ibi depiclas imagi- 
nes, gladiatorum ac ministrorum. 

5. Summus animus in pictura. 
Generosa magnificcnlin , priraariis 
viris ac excellentibus digna cura, 
et liberalitas. Dal. — Summus ani- 
mus. Apud Antiatas, inqnit, jam a 
multis sxculis non fuere viri vere 
summo animo : fuere tantummodo 
in pictura. Frustra Dalec. ceusuit 
in puhlicis porticibus pictnra ve- 
stiendis, dignnm summis animis 
excelleutibusque viris curam intel- 
ligi. IIard. 

6. In nemore Dianat. Nemoris 
Dianac nicminit et Vitruv. IV, 7, 



it6i...imaginespecunis, non suas 

velinquunt. > Frustra locum hunc 

■ollicitat Pintianus ut legat : « rcs 

Bon nuinnpretiis sestimabantur.» II. 

XXXIII. I. Incognitum. Incogni- 

ttm ad id tempus ait fuisse cam , 

^M nunc pervulgata est, pingendi 

^ linteis rationem , inventanique 

propter magnitndinem picturx. 

•Ante id tempus materia, in qua 

pingebator, tabuls fuere ligne», 

|irins dealbatse creta : e larice pra:- 

sertim femina, propterea quod non 

temerefindatur,utdictum est XVI, 

73.11. — Brot.paulo supra ex MSS. 

Regg. et edif. principe, insan. in 

picturu, non ex pictura. Kn. 

9. /a Maianis hortis. In edit. 
Pkrm. in Lamianis hortis. Aliae quae- 
dam, m Marianis^ nos Maianisj ex 
Reg. s rescripsimus. Apud Gruter. 

pag. 589 : PROC. HORTOKVM. I.A- 
HUVOIVM. ET. MAIAlfOHV.>r. £t 

pig. 6oa : TiLLico. hortorvm. 
MAiAiroavM. Hard. 

3. Publicas portieus investivit pur- 
fwv. Sic Hermolaus e codice veteri 



3i6 C. PLINIl NAT. HIST. 

XXXIV. (viii.) Nunc cclebres in ea arte qiiam m] 
brevitate percurram: nequeeniniinstituti operis est 
exsecutio. Itaque quosdam vel in transcursu ', et in 
rum mentione obiter nominasse satis erit, exceptis op 
claritatibus , quae et ipsa conveniet attingi , sive ex! 
sive intercidere. Non constat sibi in hac parte Grsec 
diligentia, multas post Olympiadas celebrando picl 
quam statuarios ^, ac toreutas ; primumcpe Olympiac 
nagesima, quum et Phidiam ipsum initio pictorem 
tradatur, Olympiumque Athenis ab eo pictum : pra 



pag. 77. Sic appellabant teinpluin 
Dianas Aricinae in nemore pofiitum. 
Strabo, V, pag. «Sg : Tb ^i Aprifu- 
aiev, 8 xoXcuat N^p,oC'>.Txc ^t iptxi- 
vnc rh cip&v, etc. Ovidius : > Ecce 
ftuburbane templum nemorense 
Dians. • Et sacerdos ejus rex Nemo- 
rensis appellabatur. Dc Aricia Latii 
oppido diximus in Geograpb. III. 
H. — In nemore Diance. £st lucus 
DianaB in suburbanoTuscuIani ngri, 
Frascatif colle; de quu dictum su- 
pra lib. XVI, cap. 91. Cf. Tacit. 
Anual. lib. XII, cap. 8. Brot. 

XXXIV. I. Ta/is. Brot. ex MSS. 
Reg. Dalcc. et ed. priiicipc, ampia 
exsecutio. Ed. 

a. yd in transc. Brol. ex Reg. 5 
et ed. princ. velut in transc. £i>. 

3. Operum claritatihus. Operibus 
clarioribus ; ut alibi herharum clari» 
tas , pro clarioribus /terbis. £d. 

4. Tam multas post Oljmpiadas 
celebrando pictores^ quam statuarios 
auctores (sic prius). Qui snut isti 
auctores statuarii ? Voss. • statuarios 
uctore ut Iias priraumque. » I^ge 
sine dubio : quam statuarios ac to- 
reutas. Quos alibi caiatores vocat, ct 
artem illorum toreuticen : cap. 10 : 
o primusque artcm toreuticen ape- 



ruisse atque demonstrasse 
judicatur. » In aactoribua 
rum XXXIII et XXXIV, 

cbmus, « qui de toreutice scr 
£t nota torewnata. Sic inTCi 
expedivithunclocum et Pinl 
sed To tam, in quo ille coll* 
laborat, quatuor nostri noz 
scunt. Et certe Plinii luei 
rcpudiat, quemadmodum (c 
tcra Pintiani conjectura e 
quam demi non patitur. 1 
enim fuisse qui scribcrent, 
statuarios et toreutas clarui 
quot Olympiadibus antequ 
ctores, et lios coepissc c 
nosci Olymplade nonagesima 
constet Pbidlam , etc. Grob 
TcpsuTa; , calatores, tcI etia 
plores, ait Falcokkt. Ed. 

5. Quum et Phidiam ipsu 
Quem floruissc Olynip. lxx: 
periore libro indicavit , cap. 

6. Ofympiumrjue .'fthenis a 
ctum. Quspris quissit isle Ol 
Pericles. Lib. XXXIV , 8 
Olympiiim Periclem dlgni 
gnoininc. • Iterumque : « J 
Olympii vernula bic fuit. > 
rus Siculus lib. XII : Ta 
poi(^i(i>; auvETsXEie ^ia tVjv ^£ 



LIBER XXXV. 3i7 

confesso sit,octogesima tertia fuisse Panaenum^ fratrem 
ejus, qui clypeum intus pinxit, Elide , Mincrvae, quam 
fccerat Colotes^ Phidix discipulus, et in faciendo Jove 
OJympio''' adjutor. Quid quod in confesso perinde est^ i 
Bularchi pictoris tabulam ", in qua erat Magnetum prae- 
lium, Candaule rege Lydiae Heraclidarum " novissimo, 



T^&SXoYSUy ^i' ^ aiTiav «>vc(xa90D6>.u(Jk- 
-vrtsc. Lib. XIII : nipueXiic 6 IliptxXecu; 
TCiii «pMayfiftuOBVTOc xaTa Tr.v ^uva- 
^tr* 6i>.u(tiricu. Herinogenes in Parti- 
Yic9nibas:EiTa fiivTci cu^t xatva* xai 
xai IltptxX^n; 0Xu(xi7tc( ixXriOri. 
lib. I , de Inventione : AvixOv) 
vnvzhi im T7iV IliptxXiou; lixova, xal 

»|lPGUXtUtl TtC ULVIX^Tl auT^v 6x6fi- 

'■tkcv xoXtlv. ValeriuftMaxinius I. V, 

s o : > NoD sine causa igitur tauti 

XX>boris animus ad Olympii cogno- 

len MceDdit. > Sic j^rxclarc Cliri- 

• Kopb. Colems ejecto vocabulo Jovisy 

bic quoque iinperiti oktru- 

Mint. Gho5. — OiympiunKjiic, Hoc 

kt, JoTem. In libris ad bunc diem 

milgatis, Clypeumque Atlwnis. In 

3 f Olympiumque Joi^em. Hanc 

'^cro ^ocem postremam Jowm cs- 

^«sri non agnoscunt. Otympium ita- 

^ve retinuiinus ac de Jovc*, ut 

^^ |x>rtuit V iiiterpretnti sumus , a Pli- 

Aioipsometadmoniti, qui mox slib- 

j Acit, ■ Coloten Pbidio: discipulum , 

^^ in faciendo Jove Olympio ad ju- 

'^<3rcin fuisse. • Igitor \ox ea Olym- 

^ius, quamvis sola pouatur, Jovem 

^cagnat : ut in Ps. lxvii, i5, vox 

lllac<r/eit«#9 Deum \erum deiiotat: 

« Dnm discernit Cslestis reges , » 

^oc est , qui iu cselo babitat. H. — 

No& Jovero , sed Periclem , cogno- 

nune Olympiora, ipse Brot. post 

Cronovium intelligit. £d. 

7- Pananum. In libris bactenus 



editis, Panwum , mule. Pausan. 
Eliac. prior.V, p. 3o6 sq. Ilavaivoc 
fxiv ^ cStc; dli^tXfoc Tt ^ (<>it^cu, 
xal auTou xal AOriV^atv tv IlctxiX^ to 
Mapa6cl>vt fp^cv i<:\ YiYpafi.fiivcv. H. 

8. Elide, Sic libri omnes tum 
editi , tum manu exarati Reg. a , 
Colb. caeterique : Parm. editio, aliae- 
quc ante Hermolaum, qui sic in- 
terpolat : ■ Clypeum intus pinxit : 
et in iEgide Minervae. « Ipso re- 
fragante Plinio, XXXVI, 55 : « In 
Elide o^des est Minervx , in qua 
frater Phidise Panosnus tectorium 
induxit, ctc. » Haru. 

9. Cototes. Mensiim ille fecit 
apud Eleos, super qua victoribus 
coroiix deponuntur. Dal. — Co^ 
lotes. K(i>>uryiv Parium fuisse, Pa- 
sitelis discipulum ait Pausan. EJiac. 
priorib. V. Hard. 

10. Et in faciendo Jove Oljmpio. 
Quem Phidias fccit, ut dictum 
est XXXIV, 19. Hard. 

1 1 . Bularchi pictoris tabulam. Di- 
ctum est de ea tabula superius VII , 
39. Sunt hi Magnetcs in Asia. H. 
— Candaule rege. Brot. ex Regg. 
codd. a Candaule. Ed. 

la. Heraclidarum novissimo. He- 
raclidnrum familia Lydis principa- 
tum ohtinuit, ab Hercule ducta 
gentis origine usque ad Candau- 
lem , quem Gyges occidit , at refert 
Herodot. lib. I, n. 7, pag. 4» ^t 
n. II , pag. 16. Mermnadie deinde 



;5i8 C. PLINII NAT. HIST. 

qui et Myrsilus'^ vocitatus est, repensam auro? Tanta 
dignatio picturae crat. Id circa aetatem Romuli acci 
necesse est : duo euim de vicesima Olympiade interiit • 
daules : aut, ut quidam tradunt, eodem anno, quo 
mulus'^,nisi falior : manifestajam tum claritate artis s 

3 absolutione ' . Quod si recipi necesse est , simul ap| 
multo vetustiora principia esse;eosque quimonochro; 
pinxerint (quorum aetas non traditur), aliquanto 
fuisse: Hvgiemonen' ,Diniam, Charmadam,et qui pr 
iu pictura marem feminamque discrevit'^, Eumarum^ 
niensem, figuras omnes imitari ausum : quique in^ 

4 ejus excoluit,Cimonem' Cleonaeum. Hic catagrapha 



Aiocesserant » qaonim primus Gy- 
geSf Croesus postremus exstitit. H. 

1 3. Qui ei Myrsiius, Herodotns , 
Clio, I» n. 7, pag. 3: Kav^auXvi;, 
rbv cl £xXr«vcc MuparAcv xoX^ouat , tu- 
pawoc Sap^iuv , etc. Habd. 

i4* Q**o Romulus, Olymp. zTiii 
incidit calculo Piiniano, in annum 
Urbis 34* Romuli autem obitus 
post aniium unum aut alterum iri- 
detur a Pliiiio coUocari. Ha.ri). 

l5. Ciaritate artij atque absolu' 
tione. Sic et libri ante liard. editi. 
In MSS. Regg. claritate artis adeo 
ubsolutiore ; Dalec. vet. cod. artis 
tantum non absoiutat. Unde Brot. 
fecit , claritate artis adeo non abso* 
iuta ; nec male : absurda enim erat 
vulgata lectio, et contra Plinii men- 
tem infra asseverantis multo serius 
nrtem fuisse absolutam atque con- 
summatam. Cf. cap. 36. £d. 

i6. Hygiemonen. ifYnnpLOva, Ai- 
viav , Xapfxa^av. Sic Reg. a et 
Colb. 3. In editis bactenus libris, 
Hygia^nontem , Diniam , C/tarmam, 
YytatvovTa, Aiviav , Xapaav , qu« 
perinde giaeca sunt. Habd. 



17. Discrevit. Gr. discreveri 

18. Cimonem, Exstat in 
Cimonem epigramma elegi 
Anthol. IV, 6, in pictoret e 
tuarios : Oux 9.^001^ i-^^a^t 
rd^i' iravTi «^* iir' Ipyw Mm|j 
cHi* Tipb); Aflu^oXcc j^^fuytv. 
Cimon pinxit minime rudis : 
sed est qui Culpet opus : m 
Daedale, liber eras. » Apud J 
Var. Hist. VIII, i8,Iaudata 
non Cleonseus pictor : fort< 
Cimon, Habd. 

19. Catagrapha. Linum xxi 
9&V ^ CatuIIo, in passere , var 
pictuni. Athenxo lib. II : t< 
axaJ^cov xa>.cufi,Ev(dv , b fAtv app 
TaYpa^o^.Turneb. lib. XXV, 
Dal. — Hic catagraplia invenii 
a latere cernuntur imagine 
rectee, quae a fronte. Des figi 
profii. Aliud est catagraption 
apud CatuIIum carm. xxv; esl 
ibi linteum tantum variis j 
notatum, textumque : qu< 
Grxcis xaTaypa^ siv , deformai 
describerey delineare, variis : 
foimis , ac nonuunquam etia 



LIBER XXXV. 3i{) 

lenit, hoc est, obliquas imagines : et varie formare vultus, 
respicientes, suspicientesque , et despicientes. Articulis^*" 
edam membra distinxit. Venas protulit: prxterque in veste 
etn]gas,et sinus invenit. Panaenus" qnidem frater Phidiae, 
edam praelium Atheniensium adversum Persas apud'^ Ma- 
rathona factum pinxit. Adeo jam colorum usus incre- 
braerat, adeoque ars perfecta erat'\ ut in eo praelio ico- 
Dioos duces'^ pinxisse tradatur, Atheniensium Miltiadem'^, 



riii coloribus : qao sensu Athen. IX, 
pig. 387, attagenem ait esse xxTa- 
vpxycv 7« iTipc Tcv vebTcv. Pictura Aii- 
tigoni, qua vultum latere tantum 
nno ostendebat, verc obliqua et xx- 
Ttypsfcc fuit, ut dicetur c. 36. H. 

%o. .4rticulh. Articuli, ies arti^ 
adalioiu des membres. Brot. 

II. PatHBtMS. Hanc ejus pictn- 
nn in Pcecile porlicu Athenieiisi 
collocatam , ex PaoMinia pauh> ante 
vidimaii. Unde illa appellata Persio, 
Sit. UI, « Braccatis iilita Medis 
INttticus. • Similem et ibi pictoram 
hrfygnoti, Jtive Miconis pojiitam esse 
'Hert ^ianns^ Hist. Aniin. VII, 
4T;ied Polygnoti fuisse, anctor est 
SoidaSvTerbo ncixD.v:. Hard. 

1). j4pud Maraihona, Bceotise op- 
indiiin, nbi trecenta Persarum mil- 
Ktdevicta, anno terlio Olympia- 
^ Lnii. Haru. 

i3. Adeotiue ars perfecta erat. Hsec 
n edit. princ. desont , . et Brot. 
Ottittit. Articulia nempe distincta 
Vinnbni, prolat» vense, in veste 
ivgB ftc irinQs, probaiit quidem co- 
lonnn uiDm increbrulsse, minime 
^Qo trteiD fuisse perfectam. £t ipse 
Koins, de Apollodoro qui xcni 
^)lymp. flnruit : « neque ante eum 
libnU allius ostenditur, qnae te- 
»nt.ocu1o9. > Infr. cap. 36. Kn. 



'j4- Iconicos duces. Sive, iconicas 
ducum iinaginPK : hoc est, ut ipse 
Pliuius interpretatur XXXIV, 9, 
eoruni imngines, qui ter supera- 
vissent , ex memhris ipsorum simi* 
litudine expressa. H. — Iconicse 
imagines, des portraits ressemhlans. 
At Marathonium prselium contigit 
anno tertio Olympiad. lxxii; anno 
sequenti mortuus est Miltiades. Vel 
juvenis ergo pinxit Pauxnus, vel 
duces ex aliorum imaginibus ex- 
pressit. Bmot. 

3 5 . MUtiadem , etc. MiXTiot^v , 
KaXXiuiayov , Kuv^yiipcv , qui quo 
singuli eventu pugnarint, ex Plu- 
tarcho disce in Parall. pag. 3o5, 
itemque ex Herodoto, Erato, VI, 
p. 365, 370 sq. Is. Tzetzc, Chil. I, 
V. 868^ et Justino, II, 9. In Cyne- 
giri cfligieni elegantia duo exstant 
epigrammata, in Authol. iV, 8. 
Alteram ex his, quod brevius est, 
afferre non pigeat : OO ot , fAoxdip 
Kuv^Ytipt, Tov &c Kuvtyttpov lYpo»|>t 
<f>otot;» jiril ^ptapotTc dEv6tT0 oiiv ira- 
Xa{i,ai$. AxXoi acfo'^ rtc Inv 6 ^eoypoC- 
9CC y cu^^ <js y.tcpttv Noaf tfft , rov 
Xttpuv ouvtxiv a6a'vaT0v. Grotins ita 
reddidit : « Te Phasis , Cynegire , 
tamen non ut Cynegirum , Instrn- 
ctum siquidem fecit utraque manu. 
Sed sapuit pictor, manibus qni no- 



3ao C. PLINII NAT. HIST. 

Calliinachuin , Cynegirum : Barbarorum Datim '^, Arta 
pliernem. 

XXXV . (ix.) Quinimmo certamen picturae etiam florent 
eo ' institutum cst Corinthi ac Delphis ; primusque om 
nium certavit cum Timagora Chalcidense , superatus a 
eo Pythiis^ :.quod et ipsius Timagorae carmine vetust 
apparet, chronicorum errore non dubio. AHi quoque po 
hos clari fuere ante nonagesimam Olympiadem , sicut P< 
lygnotusThasius ,quiprimus muHeres lucida veste pinxi 
capita earum initris versicoloribus operuit, plurimumqi&« 
picturae primus contuHt. Siquidem instituit os adaperirs 




luit orbum Pingere, qui manuuni 
uomine morte carct. ■ Alterum est 
PanU Silentiarii, a Grotio pariter 
sic Jatine redditum : « Abscidit a 
summa pendentes puppe secnris 
Sanguine Medonim qnsB maduere 
manus; Quum trepidam,Cynegire, 
ratem \elut ancora curvo Dente te- 
iiax digiti detinuere tui. Jam quo- 
que desectffi de corpore , tigna ca- 
rina! Mordebant, niaguus terror 
Acba:menidis. Nuuc ipsas Medus 
quis habet : victorla mansit Mopso- 
piis, manibus debita nenipe tuis. » 
IIard. 

a6. Barharorum Datim , ArtU' 
pJurnem, Vide i^Emilium Probum 
in vita Miltiadis, ac Trogum Pom- 
peinm lib. II , et Uerodotum VI , 
cni Datis dux Darii Medus natione 
fnit» Artapbernes autem Darii nc- 
pos ex fratre Artapberne. Piht. — 
Datim, Aariv, xai Apra^epvea, classis 
Darii rcgis Persarum ambo duces. 
Hard. 

XXXV. I. Fhrente co. PansBno 
videlicet pictore. HjkHU. 

1. Pythiis. Cf. Strab. IX. Dai.. 
— PytUiis, IluOia, Ludi Apolli- 





nares , in honorem ApolliiuB oel ^b- 

brari soliti, ob cJBdein Pythom^A 

serpentia, ab eo interemptl. 

Metam. 1, ▼. 446> In nammis pft; 

sim inscripta cernaa, IlTdlA. H. 

3. Poljrgnottts Thasius, Polygn^ 

tus, de quo apud Plotarcfaam 

Cimone scripsit Melanthios 

AuTou 7at( ^(fKdfOiai 6twv vao^ d^ 

psv Tf Ksxf oiriav xda^Lna* cixooiv 

Oeci)v. « Deorum templa fornm( 

Atbeiiis ornavit suniptu suo heroDi 

imaginibus. • Idem in varia portic 

dum Troadas pingeret, £1pinic< 

uxoris ac sororis Cimonis^ pann 

pudica; , cum qua stupri comDU 

cium habuerat , faciera pro Laodi 

cea expressit. Dal. — > Polygnotk 

Cujus patrem, patriam ac pictnrai 

de llii excidio singularem exhibe' 

Simonidis epigramma : T^i^t IIg 

Xup(i>Toc t Bavio; yivo; , AyXflMf w 

Yib; , 7ripOc{i,8vv)v iXtou du^'icoXiv.. 

« Sacra Polygnotus Thasio sat 

Aglaophonte, Argivnm pinxit Pcr- 

gania capta mauu. » Pausan. in 

Pbocic. Xj p. 66s. Sic etiam Har- 

pocration, p. a48; iOiianus Var. 

Hist. IV, 3. Hard. 





LIBER XXXV. 



3ai 



dentes ostendere , vultum ab antiquo rigore variare. Hujus 
est tabula in porticu Pompeii \ quae ante curiam ejus 
fiierat : in qua dubitatur, ascendentem cum clypeo pinxerit, 
an descendenteui . HicDelphisaedem pinxit :hicetAthenis 
porticum, quae Poecile vocatur', gratuito^, quum partem 
cjus Micon^ mercedc pingeret : unde major huic aucto- 
ritas'". Siquidem Amphictyones", quodest publicum Grae- 
ciae concilium , hospitia ei gratuita decrevere. Fuit et alius 
Itticon, qui minoris cognomine distinguitur : cujus filia 
Timarete" et ipsa pinxit. 



4. /a poriieu Pompeii. Ilabebat 
liieatrnm Poinpeii, oona regione 
Urbiyy ezigno dis«itas intervallo, 
Porticum , Regiam fti^e Basilicam , 
^t Curiam. Vide Diuuem , XLIY. 
Gnria occiao in ea CnKare occluaa 
««t Hasd. 

5. Am detetndeni4im, Uuic Plinii 
Aoco plnrimum conviciatur Cl. Fal- 
ooamT. Cur tamen pingi uon [>o- 
t^l milet, qui in urbis obsidione 
^iBmmqoe superansy ambiguum 
*>«linquaty ascendatne, an descen- 

<dat? Baot. 

6. Hie Deiphis adem pinxit. De 
piclara fuae Pausan. Pboc. Xy 

;. 669. H. — /Edem pinxit. Illa 
Delpfais dicebalur Aioxv)» id 
oonfabulationis locus. Ibi Tro- 
im excidiom pinxit Polyguotus. 
^tMt ex Pansania loc. cit. descri- 
(iktKme, la illa tabula non fuisse 
«^rfgiam artem, « sed prope rudiM» 
^c Telut fntnrie mox artis primor- 
^ia,B Qt loquitur QuintilianuSy 
lnit Orat. XII, 10. Bhot. 

7* Qmm PcecHe tfocatur. IloixtXit , 

VkocestyiMircaiapicturarum Tarie- 

tate, qoas Polygnotus fecit. Memi- 

nit Pansan. in Attic. I, pag. 97. 

IX. 



Laertius in Zenone, VII : iKv rf IIoi* 
xiXr, 7ca , Tf xai IltiaiavaxTCtt xoXou- 
fttvip, aici ^i r«; ypa^-nc t^ic IloXtt- 
']fvwTcu IlcixiXf). Vide Suidam, verbo 
ncixi>.vi. Similis fuit et Sicyone IIoi- 
xiXv) ?oa , de qua librum conscripiit 
Polemon, teste Atbenno, XIU, 
pag. 577. Hahd. 

8. Gratuito. Idem Laertius , loc. 
cit. Plutarcbus in Cimoneyp. 481, 
Suidusque testantnr. Haad. 

9. Micon, GrsBcis MIxmv , jam 
cum Polygnoto superius appella- 
tus, XXXIII, 56. Atbeniensem 
fuisse Pausanias ait. Haed. 

10. Unde major huic auetoritas. 
Certe illa anctoril|i8 fuit Polygnoto, 
non Miconi; quum Polygnotus gra- 
tuito pinxisset , et Thasius fuerit, 
non Atbeniensis ; unde hospitia ei 
gratnita decreta. Nec quis hcreat, 
quod dicatur, futic auctoritas, Jam 
bis supra hic occurrit. Praeterea et 
apud optimos scriptores hic ad re- 
motius nonnunqnam refertur,ut jam 
observaYi ad Tacitum , Hist. lib. 
II , cap. 77. Brot. 

1 1 . Am/thictjrones. De bis VII 
37. Hard. 

la. Timarete. Tt{«.apfTvi. Hard. 

7,1 



322 C. PLINIl NAT. HIST. 

XXXVI. Nonagesima autem Olympiade iiiere Aglao- 
phon^ Cephissodorus, Phrylus, Evenor' pater Parrhasii, 
et praeceptor maximi pictoris, de quo suis annis^ dice» 
mus : omnes jam ^ illustres , non tamen , in quibus hs- 
rere expositio debeatV festinans ad luminaartis; in quibus 
primus refulsit Apollodorus Atheniensis npnagesima 
quarta Olympiade. Hic primus species exprimere insti- 
tuit, primusque gloriam p^nicillo jure contulit Ejus est 
sacerdos adoranS) et Ajax fulmine incensus, qui Pergaini 
spectatur hodie : neque^' ante eum tabula ulUus osten- 
ditur, quse teneat oculos. 

Ab hoc artis fores apertas Zeuxis Heracleotes intravit, 



XXXVI.i. Aglaophon» Athensas, 
pag. s64« ^o- i6 9 Hh. Xy scribit, 
Alcibiadem tabnlM duas pictas ab 
Aglaophonte hi publico posuisae. 
Ib altera Pythias et Olympias ipsnm 
coronabant : in nltera super Ne- 
me» sedentis genibus Alcibiades 
fnit pulohriore faoie, qnam vel 
mnlierem deceret. Dal. — AgltiLo^ 
phon. Alter hic ab illo Polygnoti 
patre, de quo ante diximus. De 
isto, qui nunc a Plinio appellatur, 
Quintilianus egit XII , lo, p. 898 : 
m, Primi , quorum quidem opcra , 
non vetustatis modo gratia visenda 
sunt, dari pictores fuisse dicuntur, 
Polygnotus , atque Aglaophon : 
quorum simplen color tam sui stu- 
diosos adhuc habet , ut illa prope 
rudia, ac velut futurs raox artis 
primordia, maximis qui post eos 
exstiterunt, auctoribus prsBferan- 
tur...PostZeaxi8, eto. • Hahd. 

1 . Rvenor, Pausanias , 1 , 5 1 : 
IlappQ^aic; 6 £ur.vopo(. Harpocration, 
pag. a36, ex Juba, quem aucto- 
rem Plinius in hoc opere seqnitur : 
ic'6a; iv ^y^o'in irepi IJwypaf «v , ^ijai 



Ila^^aoiov s7vai uiov ficBNn^ EAiive- 
poc , i^^viov ^i To ytfvoc. Hard. 

3. De quo suis anmi§. Nempe 
Olymp. xcv. Hard. 

4. Omnes jam. Brot. ex Reg. S 
et ed. princ. omnes hi jam iii. £d. 

5. ApoUodorus Atheniemais» Pli- 
tarchus in libello, cui titnlnra fedl» 
Bcilone an pace illustriorea Alhe- 
nienses fuerint, pag. 3^6 : AviX- 
>.o<^(opcc h ^uYpaf oc , «vSpcMcctv icpM' 
Tcc ^^Eupuv f6opav xat airoxpMVW 
ojcia;, AOYivaicc -^v. « Apollodontf 
pictor, qui primus hominuni rape- 
rit colornm niixturas, et umbna 
nsum, Atheniensis fnitr » PliDiDS 
species hoc loco appellaty oris et 
habitus venustatem. Habd. 

6. Quarta. Brot. ex cod. Reg. S 
et edit. princ. tertia,' et sic libh. 
ante Hard. vulgg. Ed. 

7. Neque ante eum tahuia mUiHS 
ostentUtur, Mirum hoc , qunm opera 
Phidi» supra tanti focerit. Dal. 

8. Zeuxis, De Zeuxidis patria 
consentiunt i£tian. Varr. Hist. IVy 
11 ; Cicero de Invent. II, aliique. 

Tzetzes nihiIominus,Chil.Tiii, Hist. 



LIBER XXXV. 3^3 

Olympiadis nonagesimae quintae^ anno quarto, audentem- 
que jam aliquid penicillum (de hoc enim adhuc^^loquimur) 
ad magnam gloriam perduxit, a quibusdam falso in oclo- 
gesima nona Olympiade" positus, quum fuisse necesse est 
Demophilum Himeraeum, et Neseam Thasium; quoniam 
utrius eonim discipulus iuerit, ambigitur. In eum Apol- 
lodorus supra dictus versus fecit, « artem ipsis" ablatam 
Zeuxin ferre secum. » Opes quoque tantas acquisivit, 3 
ot in ostentadone earum '^, Olympiae aureis litteris in 



196, Eplietiam fadt. Qua porro 
« Hendeft •ity in tanta cognomi- 
■im Qrluum mnltitudine , qam 
pnclaris illiiu moDomentis atque 
fiictmu gloriantur eK «quo, sta- 
taere haiid in promptu eat. Croto- 
abtii operam iuam in Italia quum 
nnr aiae Zeuzis a Tnllio dicatur loc. 
cit. fic autem Heraclea iu eodem 
tncta Crotoni ▼icimi , haud scio an 
mpicari lioeaty oriundum ex ea 
Uimt, De Zemude (nam et id obiter 
imeri juTtt) ▼ersiculus Tulgo fertur» 
ia qao letiiia oomet litter» repe- 
riMor : « Zeuxis erat pictor, quem 

fldbat dara Phrygum gens. » H 

Bviaekoiet, Ab Heradea Italiae ,Ta- 
KBttnomm colonia, prope ostium 
fltfii Aciria, nnnc jigri. Bbot. 

9* Ofympimdis nonagesimas quin- 
<*» etc. Incidit id tempus in ann. 
U. 345. Habd. 

10. /3lf hoc enim adhmc loquimur. 
Gem» pingendi dnplex : alterum 
paiidllo, encausto alterum : illud 
coloribiiSyCeris iatnd et inuitione 
flcbat. De priore tantum genere lo- 
<Iti ie modo Pliniui admonet. De 
pQttariore inferiui, cap. 4i* H. 

11. In oeiogesima nona Ofym" 
pitde, Vaticanus oodex, et Reg. 
9tkLXXIX,fnoLXXXIX, utaKi 



habent cum Tetnstis editionibus. 
Nam Romana anni 1470, in odto» 
gesima nona Ofympiade habet» alic- 
que omnei. Habd. 

II. Artem ipsis. Forte ipsitu , 
Apollodori scilicet. Hard. 

1 3 . /a ostentaiione earum, . .in pal- 
Uorum tesseris intertextum nomen suum 
oslentarit (sic prius). MSS. insertum. 
Sed qois «Bquis auribus in Plinio 
accfpiet, in ostentatione...ostentaritP 
Conjicio : « Opes quoque tantas 
adquisiTit ^ ut in ostentationem ea- 
rnm Olympie aureis litteris in pal- 
liorum tesieris insertum nomen 
suum gestaret. » Tesseras intelligo 
notas et titulos, quibus dominui 
noicitur : ut nunc quoque in iuda- 
riii , indusiii , mappis et hujusmodi 
lino primis litteris nomina possi- 
dentium acu et alio colore pingun- 
tur. Rem confirmatt quod legimus 
apud Fl. Vopiscum in Carino : 
« Matris tunicam dedit mimaD , la* 
cemam patris mimo... Inscriptum 
cit adhuc in chorauls pallio Ty- 
rianthino (qno ille velnt ipolio no- 
bilitatii exiultat) Meisala nomen et 
uxorii.* > Zeuxidii quoque litterai 
auro solido et unciali potiui fuiiie 
quam intextai aut acu pictai credi- 
derim ; hoc enim potius congruit 

21» 



3i4 C. PLINII,NAT. HIST. 

palliorum tesseris infextiini nomen suum 
Postea donarc opera sua instituit , quod ea i 
(ligno prelio .permutari posse diceret'^, sict 
nain Agragantinis' , Pana Archelao' . Fecit et F 
in qua pinxisse mores'^ videtur; et athletam 

ostcutatori pecunioso. Neque hinc 
alihorrere tessems YOcabulum Jnsti- 
nus docet lih. III : « Ut non de sa- 
Inte, sed de sepultura solliciti, tes- 
scnis insculptis suis et patrum no- 
miuibus dextro brachio deligorent: 
nt si omnes adversum praeiinm 
oousumpsisset , ct temporiA spatio 
c.ouf«SM corporum lineamenta es- 
sent , ex indicio titulorum tradi se- 
puliursB possent. • Polyienus in 
eadero re,* lib. I Strateg. Na ^i hnh 

TUH CtXllWV h T^TMV VIX^WV dCVflUp^OEt 

ftm^iXfiix^ fxoicoc » M To; oxuToO.t^fltc 
TO&vc(x.at Ypft^sSvTUv. Justinus igitur 
qnoquelicet tahellas indicet, fiicile 
tamen hinc colligas quodvis pitta<* 
cinm, massulam, laciniara , limhum, 
denique quamcumque materiam , 
rui nomen possit incidi, iuscribi, 
addi , ntque adeo ipsam partem 
v^tis , qu» nomcn ant notas tales 
continet , lesseram vcl litn/um recte 
dici. Groh. — In pal/iorum tesseris. 
Tcsscras Gronoviusintelligit notas, 
et titulos, quibusdominus noscitnr : 
ut nunc quoque in sudariis , inHu- 
siis, ctc. nomina possidcntium pri- 
mis litteris acu et alio colore pin- 
guntur. Laudat adductum supra 
Vopisci locum Rubcnius dc Re 
vest. 1, lo. Sed tcsscras ille arbi- 
tratur esse quadratas tabcllas pal- 
liis intcxtas, quibus litter», qusB 
nomcn domini rcfcrrent, lessent 
inscriptsB : atquc, ut opinor, rcctius. 
Nam ct in orhiculisolim uomcn dc« 
scriptum lcgimns. Anastasius in 



Lcone IV : « Atqne 
altare fccit vestem a 
candidis per totum m 
gentcm , et in dextra 
bulas gemmatas haheu 
reis per circuitum orbi 
insigne ipsins prBsuli; 
descriptum. • Sic vei 
hodiequcgenlilitiaH tes 
cernimus. Sic iu pal 
torquatomm , tcxtum 
gio ordinis sui insigi 
paliiorum tesseris. Alitc 
tabulis suis, palliorun 
men suum saspc insrrip 

PA«VHA. RAPHAKLLO. 1 

textum,,, ostentarit. Br. 
1 , et cdit. principe 
ostentaret, Ed. 

1 4 . Diceret, Qu u r 
Qnintilianus , XII , 7 
« Plcraqne hoc ipso \ 
vilia, quod prctium h 

r5. Alcmenam Agri 
omnes MSS. non Agri^ 
oppido nomcn graecui 
Lntinis Agrigcntum , ni 
in Gcugrapbicis admc 
niatis contra magno 
ductu«i Hclenam pinxi 
rcfcrt dc Invcnt. c. i. 
cx Reg. cod. 5 ct cd 
Agrigentmis. En. 

\C>. Archelao. Macc 
antc Alcxandrum Mag; 
65. Habd. 

17. //1 qun pinxisse 1 
bri '«mnes , non amore. 



LIBER XXXV. :V25 

iilo placuit, ut versum subscriberet, celebrem ex 
nvisurum aliquem facilius'^,quam imitaturum. » Ma- 
js est Jupiter'^ ejus in throno, adstantibus diis : et 
Jes infans dracones strangulans '", Alcmena matre 
I pavente et Amphitryone. Deprehenditur tamen 
i grandior in capitibus arUcuiisque*' : alioqui tantus 



im. Mores exprimere in ta- 
'tiM eit eximi» dos praeclara : 
1 picturaD genus iqOixgv Ve- 
pellabant.De eo Mar tial i-s X, 
;ii : « Ars utinam moret , 
ique eOQngere posset : PuU 
. terris nulla tabella foiet. » 
fonu. Sic Reg. eod. 5 et edit. 
«; in BISS. Regg. a et 3 » 

nt BarlKu-o placebat. Ed. 
^mviswHim aiiquemfacillus, etc. 
h. Hb. de Gloria Atheuien.«. 
(6 » ab Apollodoro pirtore , 

superius dlctuni, versum 
jrimo usurpatum scribit : 
i7%i. Ti; fiiaXXov , ii piifi.r.atTai. 
.us bec culpabit quis , quam 
tor. » Carolus Dati itnlicc 
t : « Fia cbi 1* invidii piu , 
i r imiti. » Ha.rd. 
Magnificus est Jupltirr, etc. 
ri omnea. Pintiano niagis 
wusgnifactiu est : nobis, non 
uigi porro solitum iu throno 

tMtis est Albricus pbiloso- 
h. de imng. Deorum , c. a , 
5 : « Jopiter Satumi filius , 

cni celura et caDli regnum 
tem cessit , pingebatur in 

•bumeo, in sua niajestatis 
sdens, sceptrum rcgium in 
enens, scilicet sinistra, etc. » 

HercuUs infans dracones stran- 
Plautus iii Amphitr. ■ De- 
■ngu«8 jiibati deorsum in 



impluvium duo Maxumi l continno 
extollunt ainbo capita. • Et paulo 
))ost : « Postquani conspexit angues 
ille alter puer, Cituse cnnisexsilit, 
facit recta in angues iinpetnm; 
Alternm a&tera e«>s mann prebendit 
perniciter. » Dalbc. — Ihrcute%. 
In Antbol. Gratc. IV, 8, elegans 
exstat epigramma in earo rem : 
6Xi6t ^poxcvTiicuc ircptfAXXcac J6ptpi& 
6^pac , Hpax>.c( , ^otxiTcw aLfjfxtoLxtx^ 
^fltpuYo^. tXixK vDTTtfltxeto , x^*^«®^ W**»- 
(Acvc; ftpu; Aa-rra^iaov , picxOwv yvt^Ot 
xstl IX ppt^tc;. Ou yotp oci xpviTTp 
XoiXxiiXaTo; , cu^i X^Cdti; , Ax>.' b^h^ 
ii; auXiv Zvivb^, f-TraOXov f^u. Hoc 
est , intcrprete Grotio : « De efGgie 
Herculis inCantis duo» prementis 
angues : ^triuge feris longis fauces, 
animose, profundast Alcide : va- 
lida comprime monstra mann. Jam 
uunc intrepidis adsuesce laboribus 
infans, Junonisque odiis disce s«- 
tisfincere. Non crater te namque vo- 
cat, nec ab aere lebetes Dona, sed 
ad superi limina regis iter. » H. 

II. DepreJtenditur Zeuxis gran- 
dior ineapitibus artieuiisque. Exiliora 
corporum membra faciebat, qnam 
ut capitibus articulisque responde- 
rent. Sic omnes libri editi cam 
Reg. a , Colb. 3 , aliisqne. Depre- 
hendi boc loco idem est, ac videri : 
quod de Euphranore infepint : 
« Hic primus expressisse dignitntes 
heronm... Scd fnit imiTenitate coi- 



326 C. PLINIl NAT. HIST. 

diligentia, ut Agragantinis" iacturus tabulam^ quam iu 
tenoplo Junonis Laciniae publice dicarent , inspexerit tir- 
gines eorum nudas , et quinque elegerit , ut quod ih quaque 
laudatissimum esset, pictura redderet. Pinxit et moiio- 
chromata ex albo'\ 
5 iEquales ejus et aemuli fuere Timanthes ''^, Androcydes^, 
Eupompus, Parrhasius.(x.)Descendisse hic in certamen cum 
Zeuxide traditur'^. Et quum ille detulisset uvas pictas taoto 



poram exilior, capitibas articaKs- 
qae graiidior. • De Zeoxi Qainti- 
lianas, XII» lo, pag. 898 : « Nam 
Zeuxis plua membriicorporiidedit, 
id amplias atque augustiai ratui : 
atque, ot ^exjstimant, Homerum 
seqnutusy cui Talidissima qucque 
forma, etiam in feminis placet. • 
In Vaticano repre/ienditur : quod de- 
fendi potest simili sententia Quin- 
tiliani loc. cit. pag. 89$, ubi de 
statuariis : « Demetrius, inquit» 
reprehenditur, tanquam in ea ni- 
nuosyetc. • Hahd. 

aa. Agragantinis facturtu tabu^ 
iam, q. in templo^ etc. Qai tabulam 
faciendam locarant , quani in tem- 
plo Juaonis LacinieDy quod prope 
Crotonem in Italia fiiit, ex voto 
facto dedicarent. Simile Zeuxidis 
factum refert et Cicero de Inv. II, 
c. I , quum vellent Crotoniat» tem- 
plum illud ipsum Junonis egregiis 
picturis locupletare : atque ita ex 
selectis quinque virginibus Hele- 
nam finxisse tum dicitur. Quam- 
nam Agrigentinis picturam expres- 
serity non constat. De Junonis 
LacioiaB ara 11, 11 1. pag. ia3. H. 
— Agragantinis. Brot. ut semper 
alias, Agrigentinis. £d. 

a3. Piixit et monocliromata ex 
alba. Hoc est, tabellds simplicis 



coloris. Ante ipsum in tabellis cis* 
tatis pingebant robro, exprcMi 
ombris. lile in tabellis nigris piaxit 
albo, expresso lomine, qood ott \ 
difficilius. Aristoteli Xiwcvfps^v vi- 
detur id Schefifero dictom , Ub. de 
Arte pingendi, pag. 77, etsi ibi 
interpretes explicent, detineare qr^- 
Habd. 

14. Timaatkes. De Timanthe i^* 
ferius. De Androcyde, Athen. Vll>V 
pag. 341, qoi eum in pingen^^ 
piscibus fuisse eximiom ait. '^^ 
Eupompo et de Parrhasio in^^ 
dicetur. Hard. 

a 5 . AnJroc^Jes, Androcydes p ^ -* 
xit Thebanorum Tictoriam dim ^ 
Cbaroue equestri pralio ad P0-^ 
t»as. PlutaTCh. in Pelopida. Int:^ 
omnia ejus opera maxime laodat^ 
fuisse pisces, quos circa Scylla 
pinxit, auctor est idem, lib. 
Sympos. qnest. s ; pinxisse 
tam ingeniose , quod esu piscio^ 
maxime delectaretur. Dai.. 

26. Cum Zeuxide traditur. R^ 
dentem obiisse Zeoxidem qouc:^ 
-vetulam a se pictam aspiceret , tn^ 
dunt. Apud Festum hi Tersos ex? 
stant citatl ex vetere quodam poeta * 
« Nam quid modi facturus risu 
deniquc ? Nisi pictor fieri volt qui 
riso mortuus est. » Dal. 



LIBER XXXV. 3^7 

ui, ut in scenam aves advolarent, ipse detuliase 
(i pictum, ita veritate repraesentata , ut Zeuxis, 
judicio tumens, flagitaret tandem remoto linteo 
i picturam; atque intellecto errore concederet paU 
ngenuo pudoi*e, quoniam ipse volucres fefellisset, 
sius autem se artificem. 

tur et postea Zeuxis pinxisse puerum'^ uvas feren- 6 
id quas quum advolasset^^ avia, eadem ingenuitate 
sit iratus operi'^, et dixit: a Uvasmelius pinxi,quam 
D : nam si et hoc consummassem , avis timere de- 
. 3 Fecit et figlina opera, quae sola in Ambracia re- 
int j quum inde Musas Fulvius^'' Nobilior Romam . 
irret. Zeuxidis manu Romae Helena est ' in Philippi 



Wtur et postea Zeuxis pin- 
frum, Confer ista cuni iis 
leca pater de hac ipsa re 
i Controv. lib. V, 34. H. 
tdvolasset. Gronov. et Al. 
rd. adt^otassent aves. £d. 
•atus operL Seneca Controv. 
1, narrat uvasdeletas a Zeu- 
rvatumque puerum ut me- 
qaamvis non ita similem. 

uhuts. Anno U. 666. Eu- 
Rhetor in oratione pro 
Dd]sScholis,n. y : « JEdem 
i Musarum in Circo Flami« 
ins ille Nobilior cx pecunia 

fecit, non id modo se- 
quodipselitteris, et summi 
oicitia duceretur : sedquod 
;ia quum esset Imperator, 
it Herculem Musagetem es- 
t, comitem ducemque Mu- 

idemque primus noveni 
loc est, umnium Camoena- 
Ambraciensi oppido trans- 
b tutela fortissimi numinis 
iTit , etc. * De ezpeditione 



Fnlvii in Ambracientes Tide Li- 
vinm , XXXVIU, pag. 489. Nam- 
musantiquns Pomponiae gentis,HSit« 
cvLES MvsARVM, iu qno Hercules 
cum lyra : ez parte altera capnt 
Numae Pompilii , a quo gens Pbm- 
ponla dnxit originem. Hinc impe- 
riti finxere « JEdem Herculis Mu- 
sarum , » vel « Herculis et Mnsa- 
rum : • qunm sententia iis litteris 
expressa sit : « Hbrgvlxs Signis 
MVSarum Ambraciensibns Romuli 
Urbem MoneraTit. > Ad tranafe- 
renda ntique snea signa novem 
Herculea opus fuit lacertorum vi. 
Hinc fictus et apud Gruterum , 
6pauc>.'Ji; McuaayfTYj;. Habd, 

3i. Helena est. Eam picturam 
scortum voca(um fiiwse, Tnv iToi- 
patv , quod ad eam spectandam nc- 
minem Zeuxis admitteret , qui cer- 
tam pecuniee summam non persol- 
visset , ^lianns , Histor. lib. IV, 
V. II. Nicostratum pictorcui eam 
tabulam cum stupore aspexiMe, 
refert idem auctor, Histor. tib. XIV, 
c. 47* Scitu Tcro dignnm qnod 

21 ^ 



3a8 C. PLINII NAT. HIST. 

pordcibus^' : et in Concordiae delubro^^ Marsyag 
gatus. 
7 Parrhasius^^ Ephesi natus, et ipse multa constitui 
Primus symmetriam picturae dedit ^^, primus argutia 
Tultus , elegantiam capilli, venustatem oris, confessio 
artificum in lineis extremis palmam adeptus. Haec est i 
pictura summa sublimitas^^. Corpora enim pingere e 
media rerum, est quidem magni operis : sed in quo multf 
gloriam tulerint. Extrema corporum facere , e^ desinenti 




scribit Valer. Max. lib. III, cap. 7» 
Zeaxin exspectandain non putasse 
quid de eo opere sensuri homines 
etsent, sed protinus hos Tersus ex 
Hiadis r adjecisse : OO vi|Acot; Tp&gec 

dc|Aft yuvatxl ^oXviv XP^'^°^ dE^.ysa 
TsdajijM' ACv&c aOavfl^Toiot Oioicc iic 
&«« foueiv. Dal. 

3 1 , /n PhiUppiportieiJbus, Porticus 
Philippi Marcii in regione Urbis 
nona a P. Victore statuitur» in qua 
et is Herculis Musarum «dem in- 
stauravit. Martialis, 1. V, epigr. l: 
« Vites censeo porticum Philippi : 
Si te Tiderit Hercules^ peristi. » H. 

33. i^/ in Concordice eUlubro, Re- 
gione Urbis octava. Habd. 

34. Parrliasius. Sic Athen. XII, 
pag. 543 ; Strabo, XIV, pag. 64 a ; 
Tzetzes, Chil. VUI, Hist. 198. 
Seneca pater loc. cit. ab Athenien- 
sibus donatum civitnte iunuit : ut 
et interpres Horatii ad C&rm. IV, 
Od. 4» H. — Parrhasius. Gron. et 
AI. Parasius. Ei). 

3 5 . Primiis symmetriam pictura </<»-. 
dit. Piclurae Parrhasius, ut statua-, 
ri» Euphranor : de quo ipse itife-, 
riusc. 4o: « Eupliranor Isthmius... 
Fecil et colossos. . . Hic primus vi- 
dcturexpressissedignitateshcroum, 




et usurpasfe iymmietriain. » Ve 
nsurpasse hic dicitar« lea rcfnliaw 
in usum , qaod alter ioTenerat. H. 

^. Argutias nmUus, Hve 
net quod Melicni Simonidea dixit 
CwYpftf toiv t?vat irotviatv ai«ftic&«av 
oiyMoav , irotDoiv ^l (MYpof lotv XoXai^ - 
oav xai fOiYYcpiiwiy . Vict. lib. XXIL • 
cap. a4- ^hjs, — Argutimt. El^nm. 
tiam \ vim , leporem , gratiam. Plk 
nius, XXXIV, 19, de Ljaippo 
« ProprisD cujui Tidentor esae ar* 
gutie operum, -cnstodita in ms' 
nimis quoque rebus. » Sic Virgi 
in Georg. Argutumquecaputfdba» 
meminimus. Hard. 

37. Summasublinutas, Ita Reg. 1 
Colb. 3, cxterique : libri editi suh 
tilitas. EtQulntil. XII, 10, p. 8^3 
existimasse subtilius Uneas Parrha 
sium tradit : tamen prcter MSS 
fidem, quod sequator proxime 
« est quidem raagni operii : et ra 
rum in successn artis» • raagii ar- 
ridet , subiimitas. Habii^ 

38. Extrema corporum faeer», Po- 
lycletus eleganter et argute dicere 
solebat, molestissimum opus esac 
r uum ad ungucs perTenisset,nempe 
maximam difticultatem objiciquum 
summa operi imponenda cst, ut 
ad unguem quod factum est pcrpo-. 



LIBER XXXV. 3a9 

BB mdduin includere, varum in successu artis inve- 
Ambire enim debet se extremitas ipsa , et sic desi- 8 
ut promittat alia post se; ostendatque etiam quae 
Eit Hanc ei gloriam congessere Antigonus ct Xe- 
es, qui de pictura^ scripsere : pnedicantes quoque, 
olum confitentes. Alia multa graphidis^'' vestigia 
t in tabulis ac membranis ejus, ex quibus proficere 
ur artifices. Minor tamen videtur ^', sibi comparatus ^ 
]iis corporibus exprimendis. Pinxit et Demon Athe- 
im% argumento quoque ingenioso.Yolebat namque ^ 



ne qaid hiet, asperlu^ve 
ret ac emineat. Art enini 
biDforini radimento etaty- 
ipiaty particulatim formam 
irfectoque et ahsoluto opere 
addit f sed labore inaximo , 
rero x^>ff«*TaToy l^iv fpyov 
8vux^ irnX^C ^ivurai. fladr. 
. IV, cap. i8. Dai.. — /T*- 
jmma commendatio pictu- 
Bt corpora in tabula extre- 
B tanta subtilitate pr»cidat, 
desinere ibi corpus certuni 
m tamen omnino fallat , et 
lese extremitaf ipsa Tidea- 
iqae post se promittere : 
nt revera id corpus emi- 
qaod in superficie planum 
I exstare videatur. Intelli- 
iriter lineas eztremas exti- 
qnibns depicta corpora 
itar. Haho. 

^ pictura, Brot. ex Regg. 
. 3 ^ de pieturis; teste Laer- 
irysippo, iripl irivaxo^v scri- 
Dtigouus. Ed. 
lia muUa graphidis vestigia. 
\l pictura linearis, ut jam 
HflBc graphidis exemplaria, 
Jt/, eUs crayons f vulgus 
iHO, 



4i. Minor tamen videtur, Graci- 
liores fecisse medias corporum par- 
tes videtur, si cum universo corpore 
conferrentar : ut contra Zeuxis in 
capitibus, quemadmodum dictum 
est sapra, grandiordeprehensus. H. 

4a. Pinxit et Demon Atheniensium, 
Afi|Aov, hoc est, populi Atheniensis, 
seu riviam in couimuni concilio 
consessuve multitudinem. Jnvat 
tamen hoc loco integram adscribere 
adnotationem Caroli Dati in hunc 
Plinii locum ex lihro Italico, qucm 
inscripsit, f^ite de' Pittori antichi, 
|)ag. 73 : « Con qual arte o inven- 
'zione. Parrasio potesse esprimere 
tanta varieti d*inclioazioni e d af- 
fetti , 10 certamente nop saprei dire : 
e sin om confesso ingenuamente 
di non me 1' e&ser saputo immagi- 
nare. Ma chi si contentasse di 
vedere in cambio della pittura 
una bella descrizione del Genio 
d'Atene, ricorra a Plutarco, nel 
primo de* precetti per amministrar 
la repubblica. Paasania nelle cose 
deir Attica dice che Leocare scuU 
tore fece lu statua del popolo Ate- 
nicse. Giuseppe Ebreo Ant: Giud. 
XIV, i6; Meurs. II, ii. Aten. 
Attic. Aristolao Ggliuolo c scularte^ 




33o C. PLINII NAT. HIST. 

varium, iracundum, injustum, inconstantem : eumd 
exorabilem, clementem , misericordem, excelsum, glori 
sum, humilem, ferocem, fugacemque, et omnia parite 
ostendere. Idem pinxit Thesea^^, qui Romae in Capitoli 
fuit : et Navarchum thoracatum^^ Et in una tabula, qu 
est Rhodi, M eleagrum ^^, Herculem, Persea. Haec ibi 
fuimine ambusta, neque obiiterata, hoc ipso miraculur^i 
xo auget. Pinxit et Archigallum ^^ : quam picturam amav m t 




di Pausia dipiuse la plebe d*Ate- 
ne. » Plin. XXXV, ii. Iinago At- 
tic« plebis : « Ma questa forse fu 
uba cosa simigliante a quella fre- 
quenza di donnc dipinta pure in 
Atene da Enione Maronita, del 
qnale poco sopra il medesimo PH- 
nio, » Athenis frequentiam, qnam 
Tocavere Polygyniecon. Hard. — 
Demon, Ingeniosa fuit illa tabula, 
et Socrate Parrhasii amico digna. 
In tabula quoque Rapliaelis, quse 
Panlum in Areopago concionantem 
exhibet, multos et diversissimos 
sensus videre est. Brot. 

43. Idem /tinxit Thcsna. Qu3B pi- 
ctura cum simili Kuphranoris ta- 
bella componitur, cap. 40. Picturae 
hujns argumentum explanat vetus 
epigramma in Antholcgia grseca , 
lib. IV, 8 : Ei; av^piotvToc Bta^a); , 
Kocl Tou MapaOuvicu Taupcu. @au(i.a 
TC)rvv)f raupGU tc x.at avepc;, cl>v 6 pLiv 
aXxav Oripa pir, Ppi6ii , yuta TiTaivo- 
jAivc; • Ivac ^* aOy/vicu; f^d^TZTtAH , 
flraXau.T.(iiv (\li^^i Aat^ fxuxTTpa; , 
^i^xri^i) ^l xspa;. A^payfltXcu; ^' eXt- 
Xt5«, xal aO/^tvaOTip&TkO yt^^v* Aaptva- 
{xivo; icpaTipai; , «^xXaoev et; o^iact). 
K^t ^' ci9a<r6at Tiy^vyj; uwo Tcjn^' ivi 
X*Xx(j» €^pa fiiv i(i.wviietv , av^pa ^' 
i^pcbTt ^sitv. Grotius interpres : 
« De imagine Thesei , et tauri Ma- 
luthonii : Artis opus miras : vir, et 



ingens corpore taurus : Hle premi 'K , 
tendens fortia membray boTem 
Cervicisque fibras urget dam po- 
pUte, nares LsBva tenety comsi 
flexiledextra manos. Jam domitas 
coUo luxatis verticoUs bos DeCcx^K , 
et labens in sua cmra sedet. Qnis 
spectans spirare feram non dicat ui 
flsre Sudantemque suo rore madex^e 
virum ? ■ Habd. — Pinxii The, 
Egregia est Thesei tabula in pict 
ris Herculanensibus , Pitture 
<i'Ercolano, t. I, tab. 5, qu«fo»— ^* 
ex Parrhasiana fuit e xpressa. Bk — 

44- Navarchum thoracatum. CI^v ** 
sis praefectum. Quidam legunt 
chum , tyrannum , qui Zenoncf 
philosophum et torqueri, et ntcm 
jussit. Valer. cap. et lib. III; Diop- 
Laert. in Zcnone. Nearchi du 
Atheniensis memiuit Thucydid 
Quidam Nicarchum legunt memc:::::^^^' 
ratum a Xenophonte. Dal. 

45. Meleagrum. Pinxit et 
Parrhasius, Meleagri cum Atalan 
tabulam, testeTranq. inTib. xu 
de qna raox dicemus. Hard. 

46. Pinxit ct Arcfugalium, Si— 
appellatur sacerdotum magna m 
tris deuni antistfs.Tertull. in Apo- 
logetic. cap. i5, pag. a4 = • Archi 
gallus ille sanctissimus , die uon 
kal. april. quo sanguinem impu-" 
runi lacertos quoque castrando li-- 



n 



is 

s. 




LIBER XXXV. 



33 1 



irius princeps : atque, ut auctor est Decius Eculeo, 
estertiis^^ aestimatam , cubiculo suo inclusit. Pinxit et 
fiam nutricem, infaiitemque in manibus ejus^^ : et 
iscum^^, et Liberum patrem^'' adstante Yirtute, et 



• » Simiiis arganientl alteram 
lOiii tabuiam Tiberius aroasse 
ir, «uctoreTran^iilo, cap. cit. 
qua Meleagro Atalanta ore 
^eratiir, legatam sibi sub con- 
le, nt si argumento offencle- 
t decies pro ea sestertium ac* 
et : non enim modo pretulit, 
t iucabiculo dedicavit.>Valde 
Mt animus, ut eamdem esse 
mm ezistimemy quam Tran- 
M» et quam Piinins ait a Ti- 

•damatam. Hahd* 

• LX sestereus. Sive lx sester- 
millibns : gallic» monetae li- 
I9671. £d. 

. InftMtemque in manibus ejus. 
[SS. omnes. Pelicerius in No- 
SS. quas citat Car. Dati , con- 
«ty « infeutesqne in mammis 
• emendatione Iiaud valde 
■wia : qnum sit eadem utro- 
s aententia. Maro, i£n. V, si- 
expressit argumentum pictn- 
■ Olli serva datur, operum 
ignara Minervs, Cressa genus 
^e, geminique sub ul)era nati. » 
mm antem , hoc est , Creten- 
▼ocat, quasi ex tali regione 
vt, quae prscipuas feminas 
ret, ut exponit Donatus. H. 
|. Et Philiscum, £um fortassis 
I apes in agris coluisse , et scri- 
sde iis auctorest Plinius, XI, 
A tragoDdiarum scriptorem po- 
de quo inferius cap. ao. Fuit 
ando suspicio , legi pro PAi- 
Philocteten oportere : quod 
t perelegans in picturam eam 



Parrbasii epigramma in Anthol. 
IV, 8 ; K»l T^v «iri Tpuxivoc i^hn 
icoXu«*^vov ^tt Tov^t (PiXoxTiQrav 
fypa(|/t IIgi^^aaio(. £v rt yap ^f OaX|Aotc 
iaxXvixoai xu^^v 6irotxti Aoixpu, xai 
6 Tpuxttv IvT^c fvt^ irovo;. ZttoypflE^ttv 
o Xw^t , aii fiiv 0090C , oXX* ivairauaflu 
Av^pa iro^vttv vi^ t^v iroXOjiLoxOov 
l^tt. « Vidit et bunc , credo , mise- 
rum Posante creatum Parrhasius: 
forma est tam l>ene picta viri. 
Quippe subest oculis arentibus ab- 
dita quedam Lacryma , seque do- 
lor tam ferus intus agit. £ximium 
nemo te , pictor, in arte negabit : 
Desinere ilHus sed mala tem)>us 
erat » . H. — Philiscum, Philiscum 
Abydenum memorat Xenophon 
lib. VII Rerum Grac. missum ab 
Ariobarzane ingenti pecunia, ut 
Thebanos ac LacedtDmonios ad pa- 
cem hortaretur. iElianns, Histor. 
lib. IX,cap. la, Alcsnm et Phi* 
lisoum £picureos Roma pulsos 
fuisse tradit. Quidam Philiscum 
volnnt nnum e triginta tyrannis , 
quos Atheniensibus Lysander im- 
posuit.Phiii8ci meminitet ^liannSf 
Histor. lib.IX , cap. 11, Alexandro 
pracepta dantis, quem bic signifi- 
cari pnto. Dalbc. 

5o. Et Liberum patrem, Bacchum 
eximie pictum a Parrhasio scribit 
quoque Snid^s , verbo 06^tv irpbc 
Aio'vuaov. Qnam picturam Corinthii 
quum viderent, spretis amnlonim 
ejus operibns , exclamasse admira- 
bnndos ait , « Qnid hoc ad Parrfaa- 
sii Lilierum P»Ti irpbcTbv Aiovuaov;H. 



332 



C. PLINII NAT. HIST. 



pueros duos, in quibus spectatur securitas, et aetatis sii 
plicitas : item sacerdotem adstante puero cum ' acerra 
corona. Sunt et duae picturse ejus nobilissimae : Hof 
tites ' alter, in certamine ita decurrens, ut sudare 
deatur : alter arma deponens , ut anheiare sentiatur. La 
dantur et ^neas, Castorque ac Poilux. in eadem tabul 
ri item Telephus, Achilies, Agamemnon, Ulysses. Fecund 
artifex^\ sed quo nemo insolentius et arrogantius sit us 
gloria artis : namque et cognomina usurpavit, Abrodixtu 
seappeiiando^\ aliisque verbis principem artis, et ea 
ab se consummatam. Super omnia Apollinis se radice ( 



5 1 . Cum acerra. Acerra videtar 
fuisse arcula thuraria, in qua thus 
iocendi ad suflimentum 8oIet.Ovid. 
Fast. IV y 934 : « Curaque meri 
patera thuris acerra fuit. » Utrum- 
que pariter juugit et Tullius de 
Iicgg. Ily c. 14« S 60 : « HsecpraB- 
terea sunt in legibus de unctura... ne 
sumptuosa aspersio , ne longas co- 
ronx , ne acerrse preetereantur. » H. 

5a. Hoplitites. Ita Heg. 1. In 
editis ridicule, Uoplitides; nam de 
fcminis accipi ista nou possuut. 
6irXiTiTYj;, qui PoUuci dTrXiTO^po- 
fiio( , dicebatur is qui armatus cur- 
rebat : quod in Olynipicis fiebat , 
et aliis sacris certaminibus. Vide 
Platonem de Legg. VIII. IIard. 
— HopUtites alter. JBrot. ex codd. 
Regg. et editioue principe postrc- 
mum Terbum delct. Eu. 

53. Fecundus artifex. De Lysippo 
superius XXXIV, 19 : ■ Fecundis- 
sims artis, qui plurima ex omni- 
bussignafecit. » Infrn de Antidoto, 
cup. 40 : • Ipse diiigentior, quam 
numerosior. ■ De Protogene: « Et 
ideo miuor fcrtilitas. • IIabd. 

54« Abrodiictum se offpelfando. 



MoIIem , delicatum , laatnm. Id 
^lian.Histor.lib. IX, cap. 11, 
fert eum parpurea yeste osi 
fuiste, caput anrea corona redim 
solitum, scipionem gestare aoi 
clayiculis circumdatam^caloeom 
que ansas iignlis aureis obstr 
gere, ut non immerito seA^po^i 
Tcv cognorainaret.DALBG.— Cs^ 
mina usurpavit^ Abrodiatum se apf 
lando. Exstat Parrhasii epigram 
apud Athenaeum, XII, pag. 54 
quod ille picturis suis inscrib 
solitum ferunt : ASpc^iaiToc a 
opEniv Tc (Tc^ttv TC<^ lYpa(|/c Tlai 
atoc, xXtivric itaTpt^cc 1$ E^m 
« Haec pinxit mollis, virtutis c 
tor, et idem Clara Pan^hasias 
Epheso patria. » Hahd. 

55. Aliisque verhis. Quse rec 
idem Athenxus, loc. cit. <t>yipkt 
ti«^Yj Tey.^Yj; tOpYJadai T^pjxara xx 
aoL^a Xfiipb; &9*iau>tTtpY)c* avu^cp^ 
To; ^t TrtTniytv Oupc;* a|AW(AriTo^ 
cu^J^tv lytvTO PpcToT;. • Jam dico p 
fecto Hujus adestartismeta repi 
milii. Hoc nostrae valuere niani 
prxstaiitia fingunt : Inculpata 
men nuUa reperta viris. • Hard 



LIBER XXXV* 333 

t Herculem , qui est Lindi, talem a se pictum, 
saepe in quiete vidisset Ergo magnis sufTragiis 
is a Timanthe Sami, in Ajace armorumque judi- 
srois nomine se moleste ferredicebat, quod iterum 
po victus esset. Pinxit et minoribus tabellis libi- 
eo genere petulantis joci se reficiens. 
Timanthi vel plurimum adfuit ingenii. Ejus enim 
genia% oratorum laudibus celebrata, qua stante 
^eritura, quum moestos pinxisset omnes, praecipue 
1, et tristitiae omnem imaginem consumpsisset, pi- 
18 vultum velavit "^ quem digne non poterat osten- 

mentantem Menelaam , circa artn 
•tatuiuet,' caput Agamemnonit in* 
volvendo, nonne •ommi rooBroria 
acerbitatem ,arte exprinii non poaae 
confessBS ett? » Vide et l*u11iam in 
Orat. n. 78 , et Fabiam , qui hoc 
elegantiua prodidit, II, i3, pag. 
145. Habd. 

60. Pairis ipsim *9uUum vdant, 
Pictor, qaamvu id ejus indnatidv 
tribuatur, ac posteritas in eam par^ 
tem sit interpretata , Euripidis in- 
geniam seqautus, ita fecisse Tide- 
tnr . . . fifAiroXiv ^i^at^ «sf «, AflExfUft 
irfoiiYtv, 4(&|A<(Tc»v irpo6ilc ir^irXov. 
Dalbo. — yuitum 'veUunt^ quem 
digne non poierat astemdgre. Vana 
multa adversus illud velamen effb- 
tiere Gll. VoLTAiHB et.FALboBBT, 
que refntare puderet. Quanto me- 
lior judex artifexqne Raphael ! Ipse 
in tabula, qua mulieres Gbristum 
inortuum adorantes expressit, Ma- 
ris caput yelavit; sed ea estTene- 
ratione, tali corporis habitn, ut 
reverentior mcsstiorque exoogt- 
tari minime possit. Non per invi- 
diam conviciaque antiqaorum,sed 
per eorum laudes et imitationem , 
ad summam gloriaro ett via. Bbot. 



Herculem, etc. Totidem 

refert AtbenBus, 1. c. 
ae in eam rem carmen 
^oc ^* jvv^xtcv f avraCiTO 
iTMV Ila^paoi» ^i* dirvou , 
V &pav. «Talis adest specie, 
n*.8omnia vidit Parrha- 
, culta figura Dei. • H. 
4jaee armorumque judicio, 

qnfle Ajacis et Ulyssis 
em exhiberet , de Achil- 
Isc totidem plane verbis 
loc. cit. Habo. 
xit et minoribus tabellis li- 
ctoribus poetisque vul- 
eitium, homine semper 
Hujusmodi libidines in 
on esse pictas sibi gratu- 
nius Apoliinaris, Epist. 
7on hic per nudam cor- 
lchritudiuem turpis pro* 
a, que sicutomat artem, 
stat artificem.a Brot. 
ff enim est Iphigenia, De 
ra Val. Max. VIIl, 11, 

« Quid iile alter »que 
tor,luctuosum immolatae 

sacrificium referens , 
:hanta tristem , mcBstnm 
damantem Ajacem, la- 



\% 



i3 



534 C. PLINII NAT. HIST. 

dere. Sunt et alia ingenii ejus exeniplaria, yeluti Cyclops 
dormiens in parvula tabella : cujus et sic magnitudinein 
exprimere cupiens , pinxit juxta Satyrqs , thyr^ poUioem 
ejus metientes. Atque in omnibus ejus openbus ' intelli- 
gitur plus semper, quam pingitur : et quum ars summa 
sit ^ ingenium tamen ultra artem est Pinxit et heroa ab- 
solutissimi operis^artem ipsam complexus viros ' pingendi: 
quod opus nunc Romae in teroplo Pacis est. 

Euxenidas^^ hac state docuit Aristidem praeclarum 
artificem : Eupompus Pamphilum Apellis prsBceptorem. 
£st Eupompi i^ictor certamine gymnico palmam tenens. 
Ipsius auctoritas tanta fuit, ut diviserit picturam in genera 
tria, quae ante eum duo fuere : Helladicum, et quod Asia- 
ticum appellabant. Propter hunc^^ qui erat Sicyonius, 
diviso Helladico tria facta sunt, lonicum , Sicyonium, 
Atticum. 



6 X . /i omnibus ejus operibus, Bro- 
ter. exMSS. Regg. a* 5 , Pint. Dal. 
et edit. priDC. m unius hujus operi" 
Sus.En, 

6a. Artem ipsam complexus viros 
pingendi, Ut alii io mulieribus ef- 
fiogendis , sic ille in Yiris eximius. 
Hard. 

63. //t templo Pacis. Quofl proxi- 
me forum romanom Vespasianus 
condidit , auctore Tranquillo , cap. 
IX. Haed. 

64. Euxenidas. Eu^svi^aic. H. 

65. Aristidem, Athen^us , XIII , 
scribit, Aristidem , Pausania w , Ni- 
cophanem pictores , dictos iropvc- 
Ypocfcu; , quod scorta et meretrices 
Yenuste pingerent. Alius fuit Ari- 
stides Nioomachi frater et disci- 
pulus , memoratus infra hoc capite. 
Dalec. 

66. Pamphilum Apellis prtece- 
ptorem. Apellis huiic prseceptorem 



pariter faciunt Plutarchiu iD AratOy 
et Suidas , Terbo Air^XXvic. Haid. 

67. Propter lumc. EupompDm ti- 
delicet. HAmD. — Qui erai Siey^ 
nius, Id est,quod scribit Plutarchiis 
in Arato, Sicyone floruitse gloriam 
et elegantiam pictoria artia , qno- 
niam illic tantum splendorem ia« 
violatum retineret. Quamobrem 
Apellem eo se contulisae in mer- 
cedemque talentum solTisse , at 
cum pictoribus in ea clTitate con- 
suetudinem haberet, •imulque et 
in artis , et in existimationis aocic- 
tatem Teniret. Aratum prsterei 
Melanthi et Pamphili tabulas emere 
solitum , quas ob artis prMtantiam 
nobiles Ptolemaeo regi donareLDAX.. 

68. Tria facta sunt , lomcum.lO' 
nia Gracorum fuit colonia in Asiam 
deducta : Athen» autem caput erant 
Tere Helladis ^ in qua est et Sicyon, 
altera post Athenas pictnre patria : 



LIBER XXXV. 335 

Pamphili^ cognatio'*', et pralium ad Phliuntein^', et 14 
\ictoria Atheniensium ^' : item Ulysses in rate'\ Ipse Ma- 



vode mos generibat ipfis cogno- 
nina Miit lacu , Auicam , Sic}'o> 
niuniy et lonicum, olim Auaticum 
appellatum. Gklbii. — Sieyotuitm, 
Sicjcme in primit hctit pictara 
^oria. Plntarchns 1. c pag. io3a. 
UAnD. — Sic nobis tunt VEcoU ro- 
mamtf tombarde^ venitienne, y2a- 
mmmJe^ fim^aisef etc BaoT. 

6gm PamphiU eagnaiio. SubinteU 
lige 9 est : nt supra , ett Eupompi 
"rictar. In lihris hactenus vulgatis , 
Famphiii pieiura est, sed ab inter- 
polatare adjecta h« vocea deannt 
in MSS. Habo. 

70. Cogmatio.Tn* f paTpiav innuit, 

aodalitatem , sodalitinm , trihum , 

contnbeminmy conventicnlnm , cu- 

riam y d«6 r&v kom&v f piaruv. 

Athfmimtit populna divians erat in 

dnodflcim tribna. Harum singulce in 

tiea f pBTpi«( y iive curias , aut co« 

gaationea. Dai.. — Cognatio, Una 

hac pictnra fnity qua sociale bel- 

hw adfersaa Phliasiot exprimeret, 

qnomm fidem in tuenda aocietate 

hodat in primis Xenophon , Hist. 

Grac. lib. Vn, pag. 6a4 seqq. Ga- 

ttellnm Phlins in Achaia fuit , IV, 

6, hujua Pliaiani operis. Hard. 

jt. j4d Phiiautem. Gujus magi- 
itrata ac dnctu fid Phliuntem com- 
Diisnm id praelium sit,aut quo so- 
calo, ncm reperio. Suspicantur qai- 
dam Periol^ res gerente id acci- 
diafea qnani Sicyoniis ad Nemeam 
fmlia fiifia ac fngatis troph»um 
cifxit. Eft antem Sicyoni Phlius 
ooniamuBa. Quidam id accidisse 
pntant LacedsBmoniis a Nicia supe- 
lalis ad Pylnm , et a Gieone postea 
ia SpbacterM captis. Athenienses 



certe ejus fclicitatis illustrandc 
causa aeneam imaginem victorisDin 
arce dedicaverunt , auctore Pansa- 
nia , lib. IV. Alii conjectantnr id 
evcnisse , quum Timothens Laconi- 
cam populatus classem Laeed»- 
monum in fugam vertit. Alii quum 
Iphicrates superatasLacedaBmonum 
copias disjecit , et fugam arripere 
coegit. Invenio quidem apud Thu- 
cydidem sub fiiiem libri quinti, 
Argivos Pliliasium agrum vastan« 
tes, exceptos insidiis a Phliasiis et 
exsulibus suis : eoque conflictn de- 
sideratos circiter octoginta : tnni 
etiam eodem tempore Atbenienses, 
qui in Pylo erant Lacedaemoniis 
praedae multum eripuisset quod 
huic loco recte convenit. Gaeterum 
magis placet hic siguificari praelium 
ad Phliuntem cum Pellenseis com- 
missnm victoribus Phliasiis magna 
hostium clade, a Xenophonte de- 
scriptum , lib. VII Rerum Graeca- 
rum. Dal. 

72. fTc/orm Atheniensium, Victo* 
riam airTipcv significari pnto , nem- 
pe alis destitutam , cnjua meminit 
Pausanias in Atticis. Sic autem fin- 
gebant Athenieuses , quasi ab eo- 
rum dominatu numquam recessura, 
aut evolatura esset: quemadmodum 
alii Fortunam compedibus vinctam, 
ut semper apud se propitiam deti- 
nerent, veluti captivam. Dalbg. — 
El victoria, Repugnantibns omni- 
bus libris , iu quibns ei wetoria le- 
gitur veremur hic et hicteria scri- 
bere , quod nobis olim placuerat. H. 

73. Ufysses in rate. Ulyssii tan- 
dem misertus Jnpiter , per Mercn- 
rinm Galypsoni impera? it , enm nt 



336 C. PLINII NAT. HIST. 

cedo natione^^, sed primus in pictura omnibus litteris 
ditus , praecipue arithmetice ^^ et geometrice , sine quib^ 
negabat artem perfici posse. Docuit neminem minor'] 
talento annis decem^^; quam mercedem ei Apelles et M< 

x5 lanthius dedere. Et hujus^^ auctoritate effectum est Sicyoni 
primura, deinde et in tota Grascia, ut pueri ingenui ar&ti 
omnia^^ graphicen^^, hoc est, picturam in buxo dooc 
rentur, recipereturque ars ea in primum gradum liben 
lium '''. Semper quidem honos ei fuit , ut ingenui exerce 
rent, mox ut honesti: perpetuo interdiqto ' ne servitia 
docerentur. Ideo neque in hac, neque in toreutice, uUius 
qui servierit opera celebrantur. 

i^ Clari etiam cvii Olympiade exstitere Echion'' et Theii 



dtmitteret. Confecta igitur rate , 
mari se iteram is «ommisit. Id Ti- 
delicet est , qaod Pamphilas pinxit. 
Dalbc. 

74. Ips^ Macedo natione. Ex op- 
pido Amptiipoli , in coufinio Ma- 
cedonia Thracieqae» ut Saidas est 
auctor. Hard. 

75. Arithmetice. Sant hsc sub- 
stantiva , ut vocant , nomina : non 
adverbialia, ut Rob. Stephano vi- 
6um. Quin et in Chiffletian. codice 
arithmeticce et geometricce legi aiunt , 
sed meudose , ut remur. Vide qus 
diximus XXX, 1. Hard. 

76. Minoris talento annis decem. 
Sententia videtur esse , exegisse 
Pamphilum singulis annis talenta 
singnla : neminem vero , nisi con- 
cta edoctum dimisisse ante decen- 
niuni : quo temporis spatio tota 
edisceretur ars. Hard. — Annis dc" 
cem. Brot. emendat ^ minoris talento 
annuo, ex iis quie sequuntur, « quam 
raercedem ei Apelles et Melanthins 
dedere. • Patet enim ex Plutarcho 
iu Arato, pag. fo3i, Apellem de- 



disse tantum nniim talentiira » At- 
ticum nempe , sea nostne mooetv 
libras 4*668. £d. 

77. Et hujus. Pamphilj. Haid. 

78. y^/i/eoiMMfti. Vel,eadeiBMD- 
tentia , ex MSS. codicnm fideyipio 
Pintiano teste, anie omma. Eabd. 

79. Graphicen, Sic MSS. onDSl» 
noB diagraffkicen. Fpaf tXTJ ars deli- 
neandi est. Buxus olim ad id ekcti 
potissimum propter lavorem ini- 
teriflB , simulque densitatem , qnod 
minime colorem biberet, nec linetf 
fluidas redderet. Hard. 

80. Liberalium. Liberales arti* 
dicuutur, qu» coluntur ingenio^ 
ideoque digne sunt ingenuis homi' 
nibus. Hard. 

81. Perpetuo interdicto , ctc. Vid« 
qu8B in hanc rem erndite congent 
Gothofredus in cod. Theod. XIIIi 
tit. 4» in qua pictomm imniB- 
nitates, si modo sint ingenni, oti 
cavetur , recensentur perqnam aC' 
curate. Hard. 

8 a . Eckion et Therimaehus, Inter 
fictores hujus olympiadis appelUti 



LIBER XXXV. 337 

I. £chionis sunt nobiles picturae, Liber pater, item 
lia et Comcedia : Semiramis ex ancilla regnum adi- 
, anus lampadas praeferens^^, et nova nupta ve- 
ia notabilis. 

um omnes prius genitos futurosque postea superavit 17 
Cous ,01ympiade cxii. Picturae plura solus prope , 
2Sdieri omnes, contulit, voluminibus etiam editis, 



, lib. XXXIVy 19. Hard. 
miramis ex ancitla regnum 
. Eain yeraa regii aucil- 
roncubioam Niaus ipsiai) 
iptos amayit , et stupri 
diDe obstrictuA sic dilcxit , 
petenti deuegaret. Itaque 
itcenti concessisset , ut in 

jus sedens diceret , ejus- 
B omnes parercnt, regio 
ac potestate cultuque iila 
ft qunm qusdam levia im- 
»btemperarcnt omnes, sa- 

et stipatoribus regis edi- 
um comprehendant , vin- 
terficiant. Ita ex diurno 
m principatumadepta est| 
^ariar. lib. VI, cap. 17*. 
Semiramis, Ctesiam Plinius 

sequi creditur qui quo 
iramis regnum adepta sit, 
et bumilis fortunffi femina, 

luculenter apud Diodor. 

II, p. 107. Hard. 
fitf lampadas prteferens, M a- 

est ex ea tahula notam 
iquis himinum et umbra- 
nem , ie clair-obscur. Brot. 
*eHes Cotts. Coum A.pellcm 
>ensium quoque nummi 
, ille in primis quem Se- 
lidit, p. 18 secundae edi- 
: ana parte virum nudum 
dextro hrachio ad latus 
merum sinistra gestat leo- 



nina pelli insidentem. Viros tign!- 
ficat in ea insnla robostos esse , et 
ad Herculeos labores suscipiendos ■ 
puero institoi. Epigrapbe : KniHN. 
£x altera parte KAAM02. Caput 
virile, nudum , senile ac barbatum. 
Sententia subhis litteris latens h«c 
est : yersn grsco iambico cpmpre* 
hensa : Kuouc AireX^.uc Aa;jLirp6vit 
Mopfuv Zc^u;. « Coos Apelles nobi- 
litat, qui delineabat subtiliter. • 
Spectat h«c epijraphe certamen 
Apcllis cum Protogene , de quo 
mox.Plinius dicet. Testantur et alii. 
Ephesium tamen appellant Strabo, 
lib. XIV; iElianus, Hist. An. IV, 
5o ; Tzetzes, Chil. Tin , Hist. 197; 
alii, quod ab Ephesiis scilicet , ut 
moris erat, donatus civitate fuerit. 
— Ita plane MSS. omnes Reg. 1 , 
Colb. 3 , et quem Pintianus vidit , 
et quos Becichcraius Scodrensis se- 
quutus est : praeterquam quod ii 
propinavil exhibent, non prope ^hvnxd 
dubiemendose. Atlonge cormptius 
libri ad hunc diem vulgati : « Apel- 
les eousque olympiade cxii in pi- 
ctura provectus, utplura solus pro- 
pe, quam caeteri omnes, contule* 
rit. » At uhi hic Apellis patria , qua 
in a<:signanda unicuiquc e reliquis 
diligentissimus cst Plinius? Deinde 
in pictura provectus , Plinianam ora- 
tiunem vix re^ipit : sapit illa maxi- 
me , « pictiira plura contulit. « Lib. 

22 



338 C. PLINII NAT. HIST. 

qu» doctrinam eam continent Prsecipua ejus in arte ve- 
nustas fuit^ quum eadem aeiate maximi pictores easent : 
quorum opera quum admiraretur, coUaudatis omoibus, 
deesse iis unam Yenerem dicebat, quam Graeci Charita 
vocaoL^^ • caitera omnia contigisse, sed hac soli sibi ne- 
i8 minem*^ parem» £l aliam gloriam usurpavit, quum Prolo 
genis opus immensi laboris ac curae supra modum anxiae 
miraretur.Dixitenim, omnia sibi cum illo paria esse,autik\ 
meliora : sed uno se praestare, quod manum ille d^ tabu ■; 
non sciret toUere^ : memorabili praecepto, nocere 
nimiam diligentiam. Fuit autem non minoris samplicit 
tis^ quam artis. Nam cedebat Amphioni de dispositione 



XXXIV, cap. 19, de Lysippo : 
KStatmiris arti plurimmD traditur 
contuUflae. • Lib. XXXV^cap. 35, 
de Poljsiio'^ * * Plurimunique pi- 
cturaDi primuA contulit. » Cap. 36, 
de Apollodoro : « Primuaque glo- 
riam peuicillo jure contulit. » U. 

86. Vnam. Gronov. et Al. aute 
Hard. wam Ulam ye/ierem, £0. 

8 7 . Graici Charita vocant. Xapiroi, 
Quiutiliauuft gratiam vocat , et puU 
cbritndinem. Est nimirum in pictu- 
rijB , pra;ter uatureB imitationem , 
qum pars picturae prima est , quid- 
dam quod visum moveat , quod 
oculo« delectet, idque non repu- 
gnans quidem naturae, sed ab ea 
faraeu paulisper recedens, et accom- 
modans sesc intuentium judicio ac 
voluptati. Id quod ex Lysippo in- 
telliglmus , quem dicere solitum 
Plinius ait , lib. XXXIV, cap. 19 : 
«. A veteribus factos , quales essent 
homiues : a se, quales videreutur 
e6»e. » Illud similitudinls,istud pul- 
^hriludinis esse Fabius dixit, loc. 
dt. p. 895 , quum Dcmetriuni af- 
iirmat in veritate exprimenda ni- 



mram fuiase, eoque noroine rai^x 
bendi, quod erat « Mmilitiidim « 
quam puIchritudini8,amuitior.» ^ 

88. Proiogenis optu immemti lm,So» 
ris, H«c sane est lalysi tabnla» dt 
qua mox infra dicetnry qaain q( 
perficeret, aeptem annoa expleWe 
Protogenes. Ea visa , pra adiDjn* 
tione ita obstupuit ApeUes,QtTox 
eum deficeret : deinde dixit ing«i« 
tem esse laborem et inclytom opm, 
defici tamen gratiis , ob quas pi- 
cturs susB cselum attingerent. Cf. 
Plntarcbum in Demetrio , p. 898. 
Brot. 

89. Quod mannm iile de takk 
non sciret toUere, Cicero in Owt. 
n. 73, in quo Apclles « pictore* 
quoque eos peccare dicebat, qui 
non sentirent quid esaet satia. » H. 

90. DLspositione. Dispositio sitiv 
est figurarum omnium ac person*' 
rum, quibus tabula constat, ^ 
aptus ac institutus , ut suo qaid<|«>^ 
loco, non alieno, collocetur. L'if^ 
donnance d*un tableau, H^d. -^ 
Nam cededat Amphioni da dispo^^' 
tione. In MSS. Regg. MitMplm ^. 



r 



LIBER XXXV. 339 

Asdepiodoro de mensuris'', hoc est, quanto quid a quo 
distare deberet 

Scitum est, inter Protogenem et eum quod accidit. 19 
Ule Rhodi vivebat : quo quum Apelles adnavigasset, avidus 
cognoscendi opera ejus fama tantum sibi cogniti,continuo 
ofBcinam petiit^'. Aberat ipse, sed tabulam amplae magni- 
tudinis in machina^ aptatam picturae, anus una custodie- 
hat HaecProtogenemforisesserespondit: interrogavitque, 
a quoquaesitumdiceret. «Abhoc, » inquit Apelles: arrepto- 
que penicillo lineam^ ex colore duxit summ&e tenuitatis 
per tabulam. Reverso Protogeni, qu» gesta erant, anus 
indicavit Ferunt artificem protinus contemplatum subti- 10 



dispotiiume eedehai, Brot. codicam 
iMnn eztratomm Teitjgia tequn- 
UM t enendat , Melanthto de dispo* 
Mikme cedeboi. Etenim Amphion 
ille Plinio caeterisqne scriptoribus 
ignotna ; Qnintiiieniu Tero , Inittit. 
Ontor. lib. XII , cap. 10 : « Cura 
Protogenet, ntione Pamphllus et 
MelmmikiMt , facilitate Andphilns , 
ingenio et gratia , quam in se ipse 
■uuumc jactat , Apelles est prcstan- 
tiMimui. a £n. 

91. De mensuiis, Mensura, pro- 
portio est, convenientiaque par- 
tinm : non in membris quidem cor^ 
poris nninSy sed in toto opere, ac 
partibos tabellsB. Plinius infra de 
boc ipso Asclepiodoro : « Eadem 
Mate fnit Asclepiodorus , quem in 
fymmetria admirabatur Apelles. » 
Hasd. 

99. OJJiemQm /tetiii. Broter. ex 
MSS. Regg. et edit. princ. o/ficinam 
petit, Eo. 

93. /m machina. Le chevaiet. U. 

94. Liaeam. Lineam cave credas 
in pictnra idem ac in geometrice 

^i longitodinem siue latitudine. 



Est penicilii dnctus, qnem Gr»ci 
7pafib(x.T)v Tocant,utYpAftTc pictoresy 
opusque Ypa(x,(Aa. Nos tractum pe- 
nicilli Tocamns : hinc omnibus li- 
neis absolutum opus de consumma- 
to dicimus, quod est ex pictura 
desumptum, XATk (&tTafopoc¥. Li- 
uearum porro tenuitate opus est , 
in multis lineamentis effingendis, 
in capillamento exempli gratia , in 
Tenis, similibnsque exacte forman- 
dis : hic enim non pressiore nisu , 
sed delicata ac suspensa manu geri 
rem oportet. Statius in Herc.Vind. 
« Linea qna veterem longe fatea- 
tnr Apellem. ■ Habd. — Lineam ex 
cotoreduxit. Sunt qui velint ab Apel- 
le ductam tantum rectam lineam 
quam secuit Protogenes, et deinde 
itenim secuit Apelles. At qunm vir 
in arte et eruditione summus, Mi- 
chael Angelus, existimaverit lineam 
illam fuisse un «on/oiiry ipseque uno 
impetu talem lineam cumsumma 
omnium admiratione circnmduxe- 
lit, ab ejus seutentia Tix lioet dia- 
cedere. Vide qnoqne Cl. dk PijLBSy 
yies des Peintres , p. i z6. Brot. 



aa 



34o C. PLINII NAT. HIST. 

litateni , dixisse Apellem venisse : non enim cadere in aliun 
tam ahsplutum opus : ipsumque alio colore tenuiorer 
lineam in illa ipsa duxisse : pra^cepisseque abeuntem, s 
redisset ille, ostenderet, adjiceretque hunc esse quer 
quaereret : atque ita evenit. Bevertitur enim Apelles, se 
vincf erubescens, tertio colore lineas secuit, nullum ce 
linquens amplius subtilitati locum. At Protogenes victuc 
se confessus, in portum devolavit, hospitem quaerens- 
placuitque sic eam tahulam posteris tradi, omnium quidenr 

si sedarti6cum praecipuo miraculo. Consumptam eam prior 
incendio^^ domus Caesaris in Palatio audio : spectatai 
olim tanto spatio nihil aliud continentem, quam linec 
visum effugientes , inter egrcgia multorum opera inani 
similem , et eo ipso aUicientem, omnique opere nobilioren 

11 Apelli fuit alioqui perpetua consuetudo , numquam tai 
occupatam diem agendi , ut non lineam ducendo exercer* 
artem : quod ab eo in proverbium venit\ Idem perfec^ 
opera proponebat pergula^ transeuntibus^ atque pc^ 



9 5 . Priore incendioM em i n i t Tra n- 
quillus in Octavio, lvit : ■ In resti- 
tutionem Palatlnas domus incendio 
absumptSB, etc. » Inlerpolatus hic 
locus fopdissime in libi is irulgatis ad 
bunc diem sic legitur : « Consum- 
ptam eam constat piiore inccndio 
domus Caesaris in Palatio , avide 
ante a nobis spectatain « spatiosiore 
amplitudine nibil aliud continen- 
tem , etc. » In Reg. a cod. « Con- 
sumptam. . . in Palatio audio, spe- 
ctatam nobis antc spatiose nihil 
aliud continentem , etc. » Si pHus 
illud incendium est, ut esse necesse 
est, quod Octavii principatu con- 
tigisAe diximus, tal^ulam eam quse 
tum consumpta traditur, spectatcim 
a se Plinius gloriari jure nequit : 
quare spectatnm olim maluinius : 



tanto autcm spatio etiam Pintian 
approbat. Hakd. 

96. Inani. Ab omni pictura n 
dam : quum lineas modo tenu<* 
nullam efGgicm contineret. Hab 

I . Quod ab eo in pi^overhium v 
nit. Tralatitio versu : « NuUa di 
abeat, quin linea ducta snpersit: 
Quem ex Horatio falso Salmasii 
cilatinSoIin.pag. 5;videErasroui 
Chil. T,cent. 4 , Adag. la : « Nu 
lam hodie Hneam duxi. > Hard. 

a. Pergula. Sunt qui in pergUi 
legant. Lucilius Sntyrarum xx , c 
tatus a Lnctantio, I, aa : « Pergu 
pictonini veri nihil, omnia ficta. 
Pergula locus est accommodnti 
expoiiendis rebus venalibus, i 
edito positus. Cod. Theod. XIII 
IV , t. 4 : « PictursB professores . . 



LIBER XXXV. 34f 

ipsam labulam latens, vilia quae iK>tarentur auscultabat, 
vulguin diligentiorem judicem , quam se prsferens : fe- 
runtque a sutore reprehensum, quod in crepidis una intus 
pauciores fecisset ansas"^ : eodem postero die, superbo 
emendatione pristins admonitionis, cavillante circa crus , 
indignatum prospexisse , denuntiantem, ne supra crepidam 
judicaret, quod et ipsum in provcrbium venit. Fuit enim a3' 
etcoraitas illi, propter quam gratior Alexandro Magno 
erat, frequenter in ofHcinam ventitanti : nam , ut diximus ^, 
ab alio pingi se, vetuerat edicto. Sed et in oflicina im- 
perite muita disserenti silentium comiter suadebat, rideri 
eum dicens^ a pueris qui colores tererent. Tantum erat 
auctoritati juris in regeui, alio({ui iracundum ; quanquam 
Alexander honorem ei clarissimo praebuit exemplo^ : nam- 24 

|Wf]gulas et ofificinas in locis publi- 
«tiiDepensioneobtineant. > Grseci 
irifMCv vocant. Et artiuin caiera- 
rnni profesaoribus perguiae quoque 
liBJiiscemocli fuere profitends arti. 
Demathetnaticis teslisSuetouius in 
Aognsto, ubi de Tbeagene. De 
grammaticisy ideni lib. de illustr. 
Gramm. ubi de Crassitio. Habd. 

3. yulgum dUigentiorem judicem, 
Hnc pertinet illud Ciceronis de 
Orat. III , n. 5 1 : • Mirabile est, 
qnum plurimuni in faciendo inter- 
sit inter doctum et rudem, quam 
nonmaltumdifferat injudicando.» 
Kt lib. de Qpt. gen. or. n. 4 •' ■ Ad 
picturam probandam adhibcntur 
«tiam inscii faciendi, cuiu aliqua 
tolertia judicandi. » Scilicet de ab- 
solotione artis non potest nisi ar- 
tifez judicare : de erratis, etiam 
liumo radis , etiaui vulgus potest. 
H^aD. 

4. Ansas, Ansas vocat, crepi- 
<Unim vincula nexusque. £a voce 
ptritar usus Val. Maz. iu hac ipsa. 



prodenda re , VIII ,13, pag. 4os : 
« Mirifice, inquit, et ille artifex, 
qui in opere suo uioneri sea sutore 
de crcpida et ansulis passus, de 
crureetiam disputare incipieutein, 
supra plautam adscendere vetuit. » 
Tibuli. I, ei. 8 : « A.nsaque com- 
pressos colligat arcta pedes. ■ Grc- 
gor. M. Moral. IL: « Sed ecce qua»- 
stioiii qusstionem jungiraus, et qua- 
si , dum ansam solvere iiitimur , 
nodum ligamus. » H4aD. 

5. Diximus, Lib. VII, cap. 38. 
Ha.bo. 

6. Multa disserenti, Alexandro 
▼idelicet. Haud. 

7. Rideri eum dicens, Plutarch. 
de Discrimine adulatoris et amici , 
pag. 58, et de Tranquill. auinii« 
pag. 45 1, id ab Apelle dictum Me- 
gabyzo, non Alexandro, refert. 
i£lian. Var. Hist. II, a » a Zeuxide 
eidcin Megabyzo^ Habd. 

8< Clarissimo pratbuii exemplo, 
Brot. ex Gron. MSS. Voss. et Reg. 
5 , perkibuit , qu8B locutio satis No- 

3 
22 



34a C. PLIRII NAT. HIST. 

que quum dilectam sibi ex pallacis ^ suis pracipue , n 
Canipaspen'% nudam pingi ob admirationem fori 
Apelle jussisset, eumque tum pari captum amon 
sisset", dono eam dedit: magnus animo, major ii 
sui: nec minor hoc facto, quam victoria aliqua. Qui 
vicit , nec torum tantum suum, sed etiam affectum d 
artifici : ne dilect» quidem respectu motus, ut quie 
regis fuisset, modo pictoris esset. Sunt qui Yeneren 
dyomenen" illo pictam exemplari putant. 

nen miramur, non Hyperic 



stro freqnens, nt constabit ex In- 
dice. £d. 

9. Es pailaeis. Grsca ea tox 
est , irotXXoue^ , et concubinam sonat. 
Usurpata qaoqne Tranqnillo in 
Vespas. c. xxx : • Qnieti Tacabat» 
accubante aliqna pallacamm , quas 
in defunctM locom Canidis pluri- 
mas constituerat. » Hard. 

10. CampaspM, IlayxflEciiv Tocat 
^iannsy Var. Hist. XII, 34 : Ln- 
eianus quoque in Dial. cni titsIiM| 
Imagines, Haed. 

1 1 . Tum pari captum amore seit' 
sisset. Alexander conspectis captivis 
multis et corporis magnitndine et 
forma prsBstantibus , Iltpat^tc , in- 
quit , tiaiv 6(JL(jLaTb»v dXyvi^ovt;. Vi- 
ctor. lib. II, cap. 5. Dalkg. — 
Eumque tum pari captum. firot. in 
MSS. Regg. Vatic. Pintian. et edit. 
princ. eumque^ dum paret , amore 
captnm, Ed. 

I s. Anadyomeneru Venerem dlva- 
^uofAtvviv Apellis pictam , Venerem 
Cnidiam Praxitelis scnlptam fuisse 
ad exemplar Phrynes xXauatY^uTOc, 
sive 9V)?ou , qunm in Elensiniomm 
panegyri spectante uniTcrsa Grss- 
cia nudasset corpus, et in mare 
soluta coma descendisset , scribit 
Athcn«ns.VerbaRhodig. lib. XIV, 
cap. 1 5 , snnt h«c: • Postea Pfary- 



ne, quanqnam admirabili, 
spectn corporis , quod illa 
sissimum alioqui • deducta 
rat tunica, pericnlo lib* 
interposito nfox decreto, 
misericordis captandsB gn 
logis nteretnr. H«c Tero 
qna Propert. ita canit : « ] 
deletas potoit componere 
Phryne, tam mnltis foct 
Tiris. » Ejns statnam fnii 
Delphos anream scribit I 
Commeminit in preceptis 
etiaro Plutarchus, eam di< 
tam prodens , ubi jam cons< 
ac flaccida toto foret corp 
Tpufa irXttovoc TrcdXttv <^ia n 
id est, pluris fsDcem Tendei 
nione quam de ipsa coni 
homines. Hano deniquc 
GrsBci lecythum habere it 
quodexponensSuidas, Teh 
plane servans Graecorum 01 
faciei relulit tumorem : crc 
sit lecythusprotuberans Ta 
si de corpoHs habitu, h< 
panritate, Olpem piscaton 
capatum , conjectant Gi 
nonnulli ; quoniam Olpe 1 
indicet. Ego ad formae eh 
referendnm contenderim. 
intelligamns naturali speci 




LIBER XXXV. 



34 i 



Apelles et in annulis benignus. Frotogeni dignatio* ^^ 
jDem'^ primus Rhodi constituit. Sordebat ille'^ suis, ut 
pleramque domestica'^ : percontantique quanti liceret 



gMi« aecenitaiii oomiiieDcUtio* 
■Miy d percgrinM haad magno- 
ftn niigat cooqiiisiTitte : qnando 
iecjilium Plinii Cacilii tettimonlo , 
ci Marei ToUii in epittolit ad Atti» 
cam, pro orationts etiam splen- 
dore, ac excasM in scribendo cura 
oovimas accipi. Erat enim oleo 
dicatnm vas lecjthns , sed et an- 
SMitis qnoque, unde et Lecytho- 
plioras pner Pollnci. Venim et 
trochaicam dimetrum catalecti- 
niB« quod Euripidion dicuut, 
^ma Lecythinm Tocatnr tcI ex 
Arislophanis soommate, Tel tro- 
cfaaici bombi ratione : quem exhibet 
Wythiam qucxfne. » Hactenus Rho* 
digiDiis» qai loco citato psulo post : 
"Scriliit ApoUodoros PhryneafniMe 
doas ; alteram quarum Clsuaigelota 
eognominartmt ; alteraro Tero Sar- 
pcdioo. Claosigelos Terbnm apud 
Xenophontem est libro Rerum Gras- 
^ram septimo , itvfxa^ ^i Tci»c i? a- 
P^mic TGTt yt TM JvTi xXflUxyiytXttc 
'e](,ST, id est, prsBsentes autem uni- 
^enoa tooc sane sonantior habebat 
Haua. Herodicos celebratam rhe- 
(oribos Phrynen oiitov, id est, Se- 
•tun Tocitatam , tradit , quod atta- 
■^ioaret despoliaretque adeuntes. 
2iiiatT t altaminare est. Qunm sts- 
Hor«iaispiam subblandieDadicerety 
Aphrodisiom Praxitelis ea ; es tu , 
iQqoit Phryne, amor Phidiae. De- 
^om libet lucubrstioni huic , qnam 
^idemnryducenteatylo, in feminas 
*^<*chmaisc , qnas taraen alibi sum- 
*>iis cdebrare landibna non expa- 
▼amaStinsererebreTequiddam ex 



Grascomm aanctuariis, nonbonas 
Uceniiido, sed a malo malasdeter- 
rendo : 0Deaupoc i^i tmv xouuiv luueh 
yuTii. Onp&v direSvTwv dLypuiT jpx lutxh 
yuvii. OaXaeea , X9U icOp , xai yuviQ 
xoxa Tpia. lliesaurua est malorum 
mulier mala. Feris omnibna iinmi- 
tior mulier mala. Mare , igiiis • 
mulierimala tria. • HactenuaRbo- 
diginus. Anadyomenes meminit 
Pausaniaa in Corinthiacia. Dal. — 
Anadyomenen, Avx^cfiilvDv Afpo^- 
-mv , yemertm e mari exeuntem , ad 
imaginem potiua Phrynea roeretri- 
cis ab Apelle pictara , acribit Athe- 
nasua, XIII, pag. S^i. Exatat iu 
eam picturara Aaaonii epigramma , 
104 : " Emeraum pelagi nuper g«- 
nitalibiis undia Cyprin ApclliBi 
ceriie laboria opoa, etc. > Kt OTid. 
de Ponto, IV, el. i, t. ag : « Ut 
Venua artificia labor eat et gloria 
Coi ^quoreo madidaa qaaa preroit 
imbre comaa. » Vetua inacripfio, 
ai tamen Tetna, apnd Reincs. pag. 
1*7 : VBvaBi. Pbl40. ^eneri Pe* 
lagia. Habd. 

x3. Dignationem. Anctoritatem 
conciliaTit et famam. H4BD. 

14. Sordebat iUe. Brut. ex MSS. 
Regg. et edit. principe, sordelwt 
tuis , postrema nempe Toce i//« 
omisaa. Rd. 

i5. Ut pierumque domestica. V.lC' 
ganter in eam aententiam Pliniua 
Jun. Vlll, £p. ao : « Ad qiias no- 
acenda iter ingrcdi , tranamittere 
mare aolemua , ea aub ocnlia poaita 
negligimua : seu quia ita natura 
oomparatum eat, ut proximoruin 



344 C. PLINII NAT. HIST. 

opera effecta' , parvucn nescio quid dixerat; at '^ iile 
quinquagenis talentis' poposcit: famamque dispersit,se 
emere, ut pro suis venderet. £a res concitavit Rhodios 
ad intelligendum artificem : nec nisi augentibus pretium , 
cessit. 

a6 Imaginem adeo similitudinis indiscretae pinxit , ut ( in- 
credibile dictu ) Apion grammaticus scriptum reliquerit, 
quemdam ex facie hominum addivinantem (quos Meto- 
poscopos'^ vocant) ex iis dixisse aut futurae mortis annos, 
aut praeteritae. Non fuerat ei gratia in comitatu Alexandri 
cum Ptolemxo ^'' : quo regnante, Alexandriam vi tempe- 
statis expulsus , subornato fraude aemulorum plano" regio 
invitatus, ad regis" coenam venit : indignantique Pto- 
lemxo, et vocatores suos ostendenti, ut diceret a .quo 
eorum invitatus esset, arrepto carbone extincto e foculo, 
imaginem in pariete delineavit, agnoscente vultum plani 

vj rege, ex inchoato protinus. Pinxit et Antigoni' regis itina- 



iDcariosi , longinqaa sectemur : seu 
quod omuium rerum cupldo lan- 
guescit, quum facilis occasio est : 
seu quod differimus, tainquam sx- 
pevisuri, quod daturviderc, quo- 
ties vclls cernere, etc. » Hard. 

lC. Quanti ticilarelur opcra cffe^ 
c/a. (Sic prius.) Voss. ticcret ; nam 
et venditor ticere diciiuv , Suetonius 
Calig. XXXVIII : « Mouitum a Caio 
prsconem, neprxtorium virum cre- 
bro capilis motu nantem sibi prse- 
teriret, nec licendi finem factum. » 
Martialis, lib.VI, epig. 66: « Ven- 
debat modo praeco Gellianus. Parvo 
quumpretio diu liceret.» Sic etiam 
<*odex Pintiani. Grok. 

17. At itte. Apelles. Hard. 

18. Quinquagenis tatentis. Attica 
tnlenta intellige : gallicse monetae 
libras a 3 3,437. Ed. 



19. Metoposcopos, MiTCAiro9»s- 
ircu;, qui bominum ingeniQm diju- 
dicaiit ex fronte , lineameDtisque 
corporis, atque inde futura augn- 
rantur. Usus etiam ea voce Tran- 
quillus. IIard. 

ao. Cum Ptotema-o» Lagi P. qiii 
primus post Alexandri obitum 
^Egyptum tenuit. Hard. 

a I. Ptano. Vox h.-ec impostorem 
aslutum signiiicat, qui artem pro- 
fitetur imponendi etiam spectanti- 
bus. ■ Ilic ille ptanus improbissi- 
mus, » inquit Cicero pro Cluentio, 
n. 73. Hard. 

aa. Hegis. Hanc vocem Brot. ex 
MSS. Regg. et edit. princ. omit- 
tit. En. 

a3. Pinxit et Antigoni regis ima* 
ginem. Quintil. II, i3 , pag. i45 : 
« Habet in pictura specicm lota 



LIBER XXXV. 345 

ginemaltero luniine orbcim, priinus'^ excogitata ratione 
vitia condendi : obliquain naaique fecit , ut quod corpori 
deerat , picturse potius deesse videretur : tantumque eam 
partem e facie ostendit, quam totam poterat ostendere. 
Sunt inter opera ejus et exspirantium imagines. Quae 
autem nobilissima sint, non est facile dictu. 

Venerem exeuntem e mnri' divus Augustus dicavit in 28 
delubro patris Caesaris' , quae Anadyomene vocatur, ver- 
sibus graecis'^ tali oporc, dum laudatur, victo, sed il- 



facies. Apelles taroen imagiuem An- 
ti^ni lateretantum aitero osteiidlt, 
vt amissioculi defurmitas lateret. > 
Hamd. 

a4* Primus, In pictura sclllcet. 
Sie in statuis Periclis artifices, ut 
Plutarchus adnotat, pag. &53 , vi- 
tioni texere oblongioris paiilo ca- 
pitis, addita galea. Hard. — Pr/. 

r. Brot. e\ Reg. cod. 5 , et edit. 



mocritiy Juliani et Leonidas. Tu 
ea , 81 otium est, consule. Habe iu- 
terim ea latinc ex Grotio : Anti- 
patri quidem Sidonii. « Matcniis 
primum de fluctibus emergentem 
Cyprin ApelKxi cerne laborisopus. 
Ut manibus niulcens respersos 
sequore crines De madidisspumam 
cogit abire comis ! Non tibi de 

^. , _. forma post Iiac certabimus, ipsn 

jaincijpe j prius ; bene. De catagra- T)icant, si videant , nata sororque 



phis obliquisve iroaginibus, ^<,'j/;ro- 
JUsf dictom supra est , cap. 34 » ubi 
lianc vitia condendi rationem longe 
ante Apellera repertam, Cinionis 
CleoiUBi ezemplo, Plinius ipse 
tcstatar. £o. 

s5. ycnerem exettntem e mari. 
AvfltJ\iO{uyi)v , dequa supra cap. i a. 
Habd. 

a6. In deluhro patris Ccesaris, 
Qood ib Foro fuit, regione in octa- 
va. 5trft1io , XIV, pag. SSy : flv ^t 

xol ti *dlva^C(A^VV| AfpC^lTY) f -^ vuv 

avuttrai.T» Oifai Kaiaapi £v ^ fjiu.fi ^ 

■ • « r » • ' 

TVi Zi^acoS dlvaOtvTc; t£> uaTpl ttiv 
^^ftfpfivK* Tou ycvou; auTCU , etc. H. 
27. Fersitus gracls, Exstant in 
Antbolugia y IV, la, epigranimata 
firsea quinque de boc argumcnto, 
*K. Tiv Af pc^iTDv , dvtpx^H'^'^^^ ^^^ 
^tooDf, Autiiiatri , Archias,De* 



Jovis. » Archise : ■ Fullimnr ? an 
Venerem nudam spectavit Apclles, 
Quumdecseruleosurgeretortaniari? 
Sic illam pelagi pinxit de rorc ma- 
dentem : Ecce comam tenera tergit 
utraquemanu. » Democriti: «Nuda 
Venuspelagiprimumquumsurgeret 
undis, Auratas spuma de maris uda 
comas, Taliter i£gso siccavit ab 
sequore tractam Csesariem tenora 
pulcra per ora manu. Exstans ube- 
ribus qua fas tenus : hanc , itn vel 
Mars Si videat subitus, pectora 
turbet amor. » Juliani ex Prefecto 
Augufttali : « En Cytherea recens 
maris e genitnlibus undis : Lucinas, 
ingenium fecit Apellis, opus. Sed 
cito te t.ibula remove , ne tc irriget 
imbrc Qus plutt abstersis spuma 
marina comis. Si sic iiud^ Venus 
stctit in certamine mali : Tn>ja 



346 C. PLINII NAT. HIST. 

Itutrato ^. Hujus inferioreni partem corruptam qui refi- 
ceret, non potuit reperiri. Venim ipsa injuria cessit in 
gloriam artificis. Consenuit hsec tabula carie : aliamque 
pro ea Nero principatu substituit suo, Dorothei manu. 
s9 Apelles inchoaverat aliam Yenerem Cois'% superatums 
etiam suam illam priorem. Invidit mors "* peracta parte : 
nec qui succederet operi ad praescripta lineamenta in- 
ventus est Pinxit et Alexandrum Magnum \ fiilmen te- 
nentem,in templo Ephesi» Dianae, viginti talentis '. Digiti 



qiiod interiit, Pallas iniqoa foit. • 
Leonida denique Tarentini : « Ad- 
hnc ab ipso matris orieptem siuuy 
Adhne strepentem spumeo Cyprin 
solo, Videns Apelles, inclytum fbr- 
vam decns , Non aemulatus arte : 
aed ▼ivom dedit. Videanc summis 
nianibos nt ttring^t comam, Micet- 
que poris fblgurana oculis amory 
Matura tangi turgeant ut ubera ? 
Nnnc ipsa dicat Pallas et conjuz 
Jo?is : Actum est , nec ultra, Jupi- 
ler, contendimus. » Ex quihus car- 
minihus, aut certe haud ahsimili- 
bus, Plinius victum ApellisopuSy 
sed illnstratum dicit. Hard. 

28. ^cto , sed iiUutrato, Ita qni- 
dem lihri omnes scripti et editi. 
Atcerte emendandum cBt^non victo. 
Exstant quidem in Anthologia , IV, 
I a , plura epigrammata de hac Ve- 
aere, quihus illustrata fuit, sed mi- 
nime victa. Brot. 

S9. Cois, De hac Ovidius : « Si 
oumquam VeneremCois pinxisset 
Apelles, Mersa suh «quoreis illa 
lateret aquis. » Dal. 

3o. Invidit mors, Cicero de Offic. 
m, n. 10 : «Ut nemo pictoresset 
inventus, qui Veneris eam partem , 
quam Apelles inchoatam reliqoisset, 
absolveret : oris enim polchritndo 



reliqni corporis imitandi spemaa* 
ferehat. » Et Famil. I , ep. 9 : « Ut 
Apelles Veneris caput, et soniiM 
pectoris poUtissima arte perfedt, 
reliquam partem corporis indioi- 
tam reliquit : sic qnidam homiaei 
in capite meo solo elaboramntt 
etc. » H4BD. 

3i. Pinxit €t Atextmdmm Mt- 
gnum, De hac pictora dioere loli- 
tum ferunt Apelleoi , dnos Alexn- 
dros esse : alterum PhiUppi dbua* 
Tov , Apellis alterum dt(i.ipiDTov. Plo" 
tarch. Or. 1, de Fort. Alexan^. 
pag. 335. Habd. 

3a. Kigbiti taUntis, In libris edi- 
tis, atque in ipso Reg. % cod.ied 
imperita recentioris alicojus inter- 
polatoris manu , erasa quae snbertt 
voce, legitur viginti taUntis mtu 
Talenta auri sicuhi poet« dixere, 
ut Maro uon semel , de ingenti aan 
pondere accipirouSf non de reHi 
mensura pecunis , qnsanro potins 
quam argento, constet : sed oari 
illi addidere scilicet , qnod ejns 
tahula manipretiura auro solutnm 
mox dicatur.Talenta Attica argend 
intellige : quorum vicena monela 
gallicaB efficiunt lihras 4^»ooo. U. 
— riginti taUntis. Brot. ex MSS. 
Regg. 9, 3, et edit. prinripc, w- 



LIBER XXXV. 



347 



e Tidentur, et fulmen extra tabulam esse. Legentes 
erint^^ omniaea quatuor^^ coloribus facta. Tabulae^^ 
n accepit aureos mensura, non numero. 
lit et Megabyzi sacerdotis Dianae Ephesiae pom- 3o 
: Ciituni^^ equo ad bellum festinantem : galeam 
iti armigerum porrigentem^*. Alexandrum et Philip* 



miif amrif qua gallics mo- 
rasefBciaDt i,35o,ooo. Ed. 
Legenies membierint , etc. 
1« diximus cap. 33. Hard. 
hmimor . • • facta, Abest toz 
rema a codice Reg. a. In 
y fuatuor coloribus coFutare, 

^ahuim. Ita Mnissime Colb. 
eg. % et Pintiani cod. mi* 
iere : « Tabnla in nummo 
ncDsnra accepit, non nn- 
P^rm. ed. « Immane tabulse 
. accepit aureos menaura, 
ncro. » Quid sit manipre- 
libi diximus. Sententia por- 
tanto nummorum numero 
I ewe repensam , quantum 
patiam, qnanta araplitudo 
nt de alia pictura similiter 
eitVII , 39. Horat. Sat. I, 
rei,ut metireturnummos. ■ 
^ahuLm pretium aeeepit aureot 
• firot. ex MSS.Vatic. Dale- 
tt edit. principo , immane ta* 
leiium aceepitf etc. « Haec 
Iri Bllagnitabula , ejus aureis 
», fuit aha pedes circiter 
I, lata pedes decem. Illam 
DCm latitudinemqueimplent 
talenta auri , seu nostrae 
iDonetaB librs i,35o,ooo. 
item patet quam temere re- 
ea editores superius omise- 
Hf qunm nec Apelle, nec 
dro, nec loco digna fuistet 



tabula Tiginti talentomm argenti f 
seu gallica monets librarum 
93,375. » Ex Brot. not. ad bonc 
loc. Ed. 

36. Pompam* Pompam Dian« 
EphesisB , cui Megabyzus saoerdos 
prflsesset. Ouint. V, 13, p. 406 : 
« Statnamm artifices , pictoresqne 
darissimi , quum corpora quam 
speciosissima fingendo pingendoTe 
efficere cuperent . . . non fiagoam 
aut Megabyzum aliquem in exem- 
plum operis sumunt sibi, etc. • 
Mty^^uCov Xenophon AvaCao. Vy 
pag. 35o, interpretatur , tov t^ 
ApTl(At^oc vtttxopov, « qui Dian» 
sacra perageret. » Strabo, XIV, 
p. 64 Zff Mty^^uCov , ttp jou Plinius , 
sacerdotem, Unde suspicari licet, 
quid sit, quod in nummis frequen- 
ter occurrit, NEnKOPnN et AIG 
NETIK, qaod nos alibi singulari 
opere de nummis antiquis expla- 
navimus. Habd. 

37. CCtum, KXtiTGv, inter Ale- 
xandri amicos non postremum, 
mox ab eodem inter pocula inter- 
emptum. Arrian. de Exped. Alex. 
IV, pag. 56o. Habd. 

38. Gateam poseenti armigerum 
porrigentem, Certe hsec tabula a sn- 
periore est distincta; aliter Pliniua 
scripsisset , eique galeam potcenti, Id 
non attendere CU. Dnrand. et Fkl« 
conet. fiaoT. — Gron. et AI. ante 
Hard. ei ei galeam poetentL Bd. 



348 



C. PLINII NAT. HIST. 



) 



pum quoties pinxerit, enuiiierare supervacuum est Mi- 
rantur ejus Habronein^^ Samii, et Menandrum *** regem 
Cariae Bhodii. Item Ancaeum'^' : AlcxandriaeGorgosthencm 
tragoedum : Bomae Castorem et PoUucem, cum Yictor/a 
et Alexandro Magno. Item Belli imagincm^', restrictis ad 
3c terga manibus, Alexandro in curru triumphante. Quas 
utrasque tabulas divus Augustus in fori sui partibus ce- 
leberrimisdicaverat simplicitate moderata. Divus ClaudiMS 
plaris existimavit, in utrisque excisa^^ facie Alexandri. 
divi Augusti imaginem subdere. Ejusdem arbitrantur 
manu esse et in Antoniae templo Herculcm aversum: 



39. Habroncm, Slc MSS. recte, 
noQ Abronem, Habrou '^r|;ivus,ex 
Suida y cni a naoliitie uoinen iudi- 
tum : uude in spleudide viventes 
jactatur paroemia , JL^pcovo; ^io; , 
Ilabronis vita. Fuit et alter Habrou 
sophista , Lycurgi oratoris F. de 
quo Plntarchus, iu dec^em Rheto- 
rum vitis, pag. 843. Hard. — 
Ilabronem. Brot. ex MS. Reg. 5, et 
editione principe, Ahronem; et sic 
quoque Groii. et Al. ante Hard. 
Rectius. En. 

40. Et Mcnandrum. Caeteris scri- 
ptorihus incognitum. Haho. — Me^ 
nandrum. Quidani legendum vulunt 
Minoem^ quem in Cariu priiiium 
regnasse,Straboauctorestlib. XIV. 
Alii Idrica ieguiit,quem Hecatomni 
filium fuisse et Mausoii fratrem » 
idein tradit. Alii vero legendnm 
ceiisent , Minoem et Idrica rcges Ca- 
ricB Rhodii. Inyenio et apudeuindem 
auctorem, lib. XI, Meuandrum 
quemdam natione gra;cuni, multas 
in India proviiicias subcgisse, et 
victurias suas longius protulisse, 
qunin Alexaiidrum.Mcnander Ailie- 
iiiensiuin dux et Nici<c collega 
Thucydidi cclebratur, lib. VI. Dal. 



4 1 • Item Ancaum, Qualis et ab 
Aristophonte pictus dicitur infe- j 
riufl, cap. 4o, oot. 71. Hard. — 
Ancanm, Vel Tegeatem, Lycurgi 1 
(ilium , Argonautam : vel Samium i 
Neptuno genitum , etiam Argooau* 
tam , ab apro in vinea occi«iDi , de 
quo proverbium , « Multa cadaBt 
inter calicem supremaque labra« • 
Dalec. 

4a. Item belU imaginem, Quali* 
est furoris, apud Maron. i£a. 1« 
V. 398 : « Furor iinpius intusSs- 
va sedeiis super arina , et ceotani 
vinctus ahenis Post tergum nudis, 
frcniit horridus ore crueuto. > H. 

43. In utristfue excisa, Brot. c^ 
MSS. Regg. et eJit. priuc. utns(\M 
excisa » omissa uempc praspusi'' 
tiune. Ed. 

44. Et in Antoniar templo. Hujus 
Antuniu! teuiplum, quo Urbis siiu 
fuerit , iiicompertum. Fuit illa Au- 
tonii triumviri filia : ex soroi'^ 
Augusti , Claudii Caisaris Augii^*^ 
parcns : in iiummis Astohja ^^ 
palrc, AvGvsTA e\ matre. HAHf' 

45. Ihrculeni as^ersum, Heicul^ 
aveisus , Ilercu/v vu par denirr*^ 
Tauta eiat ars in illa 1abi;Ja, 0^ 



LIBER XXXV. 349 

3d esl difficilliniuin, facieni ejus ostendat verius 
, €[uam proniittat. Pinxit et heroa nudum^^ : eaque 

naturam ipsam provocavit. 

et equus ejus , sivc fuit , pictus in certamine^^ : quod 32 
n ad mutas quadrupedes'*** provocavit ab hominibirs: 
3 ambitu asmulos pra;valere sentiens, singulorum 
s inductis equis'^^ ostendit: Apellis tantum ^** equo 
ivere, idque et postea semper illius experimentum 
tentatur. Fecit et Neoptolemum ', ex equo adversus 33 

Archelaum ' cum uxore et filia, Antigonum tho- 
11 cum equo incedentem. Peritiores artis praeferunt 



3D promitteret , sed osten- 
eoin aversaparte intellige- 
tica; Bbot. 

inxit et lieroa nudum. .Sic 

g. a. Suspicabainur olim 

Herona nudam : quod He- 

Leandrum, vicissimque 

illam litter» inter Heroi- 
itolas sint apud Nasonem. 

vox Herona ipsa per se 
t Plinius ipse supra simi- 
imanthe : « Pinxit et heroa 
iimi operis, artem ipsam 
\% Tiros pingendi. > H. 

certamine. \\\ picturx cer- 
nm sociis nrtis. H.vrd. 
uod judicium ad mutas qua- 

In quo certamine judices 
nadrupedes, quam homi* 
it. H.\nn. 

vinctis equis. Quos in me- 
reluti in scenam induxerat. 

^peUis tantum equo adfiinni" 
er. Max. VIII, i i,p. 4oo: 
ccusahilior est error equi, 
pictura equae, liinnitum 
BCtus est. » Hvkp. 
'citet Xeopin/emum. Neopto- 
Dtelligit , qui cum hasta ei 



clypeo Alexandrum sequntus, post 
ejus obituih Armeniam comrooTit, 
et aliquanto post commisso praelio, 
ab Eumene cum Cratero occisus 
est. Plutarchus in Eumene. Fuit et 
alius Neoptolemus Olympiadis pa- 
ter, de quo Pausanias, lib. I. Dal. 
— Fecit , etc. Plutarch. in Rume- 
pag. 585. In nummo aureo 



ne 



didrachmo, e Gaza Regia, quem 
Seguinus vulgavit, pag. 54) caput 
Jovis Dodonsei est , corona quercea 
redimitum, sine epigraphcw In 
aversa parte, fulmen cui sidus solis 
superpositum est, regiae dignitatis 
symbolum : infra, spiculum, de- 
signansEpirum. Epigraphe : AAEH- 
ANAPOr TOr NEOnXOAEMOY. 
Afexnndri numisma, qui Neoptole- 
mi DliuB. Hard. 

5 2. Arclulaum. Vel physicum 
Anaxagoras discipulum, Socratis 
praeceptorem , vel Macedonia re- 
gem. D.vL. — Archelaum. Macedo- 
niac regem : quem Socrates aiebat, 
minas argenti xl in domum suam 
impendisae, Zeuxide Heracleota 
conducto, qui picturis eam orna- 
ret : in se ipsum nihil. i^Iian. V. H. 
XrV, 17. H4EU. 



35o 



C. PLINII NAT. HIST. 



34 



35 



omnibus ejus operibus eumdein regem sedenlem in equo: 
Dianam sacrificantium vi^ginum choro mixtam : quibus 
vicisse Homeri^^ versus videtur idipsum descrifaentis. 
Pinxit et quae pingi non possunt, tonitrua , fulgetraque^: 
Brontem , Astrapen , Ceraunobolian appellant . 

Inventa ejus et csteris profuere in arte. Unum imitari 
nemo potuit, quod absoluta opera atramento^ illinebat 
ita tenui, ut idipsuin repercussu claritates colorum exd- 
taret, custodiretque a pulvere et sordibus, ad manum 
intuenti demum appareret. Sed et cum ratione magna: 
ne colorum claritas oculorum aciem offenderet, veluti per 
lapidem specularem intuentibus e longinquo : et eadem res 
nimis floridis coloribus austeritatem occulte daret 

.£qualis^^ ejus fuit Aristides Thebanus. Is omnium pri- 
mus animum pinxit^'', et sensus hominis expressit, quae 
vocant Graeci ethe ' : item perturbationes : durior paulo 



53. Dianam sacrificantium virgi^ 
Hum, Virgines illa ab Homero non 
dicuntar sacrificantes, sed luden- 
les, nou^cuaai; sed veuatxones ac 
ludos, sacriiicia DlausB grata esae 
bene uotuin. En. 

54. Humeri. Od^^ss. Z, v. 102 : 
OiYj ^' ApTipkt; elat , etc. Virgilius 
item y£n. I. Haru. 

55. Fulgetraque. Gron. et Al. 
ante Haivd. futguraque. Ed. 

56. Bronten^ yfstrapen, CeraunO' 
boton appetlant. Hxc verba Gr«culi 
alicujus (jotius quam Plinii puto. 
PiHT. — Brontem. Bpovnfiv, AcpaTrtiv, 
Ktpauvo^oXiav. Sic Reg. a. Ha.rd. 

57. Atramento illinebat. Galli di- 
cunt , vernir^ appUquer te vernis. H. 

58. Cum ratione. Sed et istud 
cum ratioue ac modo (iebat. H. 

59. /Kquutis. Apellis scilicet. Me- 
niinit Aiistidas Tliebani Polemon, 
lihro de taiiulis quas Sicyoue fue- 



itim.apiidAtbeoMm.Iib.Iin, : 

p. 567. HiED. 

60. Is amnium primus t mmm 
pinxit. Arte et indostria: aliipiiD- 
res casu tantum et rarios. Habd* 

6 1 . Qua Greeci vocani etke, Hhf 
mores. Spectat buc aculeatum m 
primis Pisonis epigramma, Anth.II, 
c. 43* in hominem egregie defor- 
mem : ^u^'')^ 1^*^ "^^0^0^ ^oXiirev, 
fiopf T<v <^t j^at^dl^on i*a^iov * a>X ist 
901 ToGiJLTrfliXiv apifOTtpa. Tn; (UvY<? 
^^yfiz '^o ^ia^pof ov f^tt aycuoa K» 
Totc faivofiAvot; ii fuat; tipyaos'^- 
Tbv ^* in\ Tii; fxopfYic Oo'pu6cv, **i 
o<o(AaTo; uSptv, nu»; dcv Tt; "Ifpafft 
(AY)^* tai^ttv tO^Xuv ; « Ardua res 9fi^' 
mum , facilis depingere forroaU^ * 
In te sed se rem coustat hah^^ 
secus. Nam pravos auimi mo^ 
natura latere , Kxponens oculis ^' 
via signa , vetat. Sed fcedom ca7 
pus , confusa sed ora videre Qos^ * 



LIBER XXXV. 35i 

iribus. Hujus pictura est, oppido capto ad matris 
ttis e iruluere mamniaiii adrepens infans •' intelli- 
le sentire mater et timere, ne emortuo ' lacte san- 
1 lambat. Quam tabulam Alexander Magnus trans- 
Pelbm in patriam suam. Idem pinxit praelium cum 
, centum homines ea tabula complexus , pactusque 
ulos mnas denas^^ a tyranno Elatensium^^ Mnasone. 
et currentesquadrigas, et supplicantem paene cum 36 
et venatores cum captura : et Leontionem pictorem : 
Muomenen , propter fratris amorem. Item Liberum 
I y et ^ Ariadnen , spectatos Romae in aede Cereris^^: 
;um , et puerum , in Apollinis : cujus tabul&e gratia 
pictoris inscitia, cui tergendapi eam mandaverat 
nius^ praetor sub die ludorum Apollinarium ^*. 



omnesy pingere nemo po- 

4RD. 

^e tmortuo, Reg. i , ne mor' 
9, Colb. 3, « ne mortu» 
« infant lambat. » H. 
Mmu denat, Mna centum 
^mm etit , drachma denarii 
9 ac fere pretio. Hard. — 
im. Mns den» sunt gal- 
» monetae libra 778 cum 
ifiqnot. Tabula autem cen- 
nines complexa, empta est 
iltey gallicas monet» li- 
811. Bbot. 

XUitensium. In Locris. Vide 
De Mnasone mrsum infe- 

MD. 

^napauomenen. AvairauopiJvYiv 
, hoc e%x , vita defunctam. 
n intelligit Cauni fratris 
nortuam. Vide Ovid. Me- 
• 45^* Libri editi, morien- 
vtra hic addunt. H. — 
fratris sororisque statua 
(perta ett in Hadriani villa. 



66*jiri€uinen, MinoisfiliamyqiMiii 
Bacchus daxit uxorem , qnnm hn- 
jus dei admonitu , Theseos a qno 
primum abducta fuerat, hanc di* 
misisset. Geminnm , uon de pictnra 
qnidemy sed de statna AriadneSy 
exstat in Anthologia epigramma per- 
elegans, I V, 9 : 06 Pporoc 6 7X61^x0^, 
oTav 9i a% B«btxoc <f aca< El^tv, Oir^ 
nir^oLQ 1^191 xixXtfiivav. « Non te scnl- 
psit homo : sed qnalem rape jacen- 
tem Videraty expressit marmore 
Bacchns amans. » EtTvoi» Xaiviac yJi 
^aiitri T^ Apid^vacy Min xal dva- 
ftpciex^ Bnaia, ^iCcfiivn. « Saxea sit 
qoamvis Ariadne, tangere noH : 
Thesea ne properans quiBrere , pro- 
siliat. » H4B0. 

67. /a tede Cereris, Regione Ur« 
bis undecima. Hard. 

68. /n ApoUinis, Urbis regione 
decima. H4&». 

69. Junius, Cujus Cicero memi* 
nit in or. pro Clnentio. Habd. 

70. yipoliinarium, Qnoa singolis 
aBnis.exhibebant Romani ttBtodiei 



35a C. PLlNll NAT. HIST. 

Spectata estet in aede Fidei^' in Capitolio imagose 
lyra puerum docentis. Pinxit et aegrum sine finelai 
Qua in arte^' tantum valuit, ut Attalus rex unam 1 
ejus centum talentis emisse tradatur. 
37 Simui , ut dictum est , Protogenes floruit. Patria 
nus^'^, gentis Rhodiis subjectae. Summa^^ ejus pa 
initio, artisque summa intentio, et ideo minor^^ fi 
Quis eum docuerit , non putant constare. Quidam • 
pinxisse^^ usque ad annumquinquagesimum : argui 
esse , quod quum Athenis celeberrimo loco Mine 
lubro propylaeon'^ pingeret, ubi fecit nobilem Para 



circa nonas quintiles. Horum la- 
dorum causas ritusque Macrobius 
expUcat Sat. I, i^tpag. 277. H. — 
DU ludorum y4poUinarium, Celebra- 
bantur die 3 Julii. In Kalendario 
Herwartiano : iii mon. tul. ludi 
▲P0L1.IVARSS. Per nuvem dies ede- 
bantur. Inde iu eodem Kalendario 

III ID. lUL. APOLLIlVAHBSyCMXXIIIT, 

id est , circeiiscs missus vigjnti qua- 
tuor. Brot. 

7 I . //1 ade Fidei. Cic.de Off. III, 
n. io4 .' * Qui jusjurandum violat, 
is Fidcm \io1at , quam in Capttolio 
Jovis Opt. Mnx. inajores iiostri 
esse volueriint. ■ Hakd. 

73. Qua in arte. Nempe a?gros 
piugeudi. H. — Centum talcntis 
cmisse. Sivc nostra: galiica; monet<e 
libris 456,875. Kd. 

73. Patria ei Caunus. In Caria. 
Pausan. Atlic. I , pag. 6 : IlpwToye- 
vn; Kauvio;. Sic pariter Pluiarch. in 
Demetrio. Suidas Xautho oriun- 
(lum f'tcit, Caria; oppidulo, prope 
Cnunum : et Coustant. Porphy- 
rog. I , TJicm. i4 , pag. 4^- H. 

74. Summa. Quint. XII, p. 894 • 
Protogenem cura , ut Apeilem gra- 
tin, pisstantissimum ait fuisse. II. 



— Summa ejus. Postremi 
Brot. ex MSS. Begg. et < 
cipe delet ; et mox deluhi 
lubro. £d. 

75. Minor fertilitas, & 
cuudus artifex. Hard. 

76. Quidam et navti 
Quod et de Heraclide di 

77. Propylceon, npoicul 
ticulum , vestibulum. Hj 

78. Paralum^ etc Na 
iiomina sunt. Prior ab I 
nominis, cujus grammat 
iiere omnes : altera ab 
Jove, cui doiia iiave e; 
haiitur : eadem Naudtxoi 
quoAlcinoifilianomine,n 
In libris fere hactenus e 
ctore Barharo, liemionu 
Regg. Amoniadum. Colb. 
niadam, Parm. ed. Hamr, 
qus nostrx eincndatio 
egregie favent. Quinque 
cr8B triremes: ah iiiitio 
tum : processu temporis 
t(c siint : priorum altera i 
vel Deliii; altera Paralus ' 
Posterioium alia Antig 
Ptolcmais, alia Hammoii 
(licta fuit , quod per ear 



LIBER XXXV. 353 

iada, quam quidam Nausicaam vocant, cidjecerit 
naves longas in iis, quae pictoresparerga'^ appel- 
ippareret a quibus initiis ad arcem ostentationis 
i pervenissent. Palmam habet tabularum ejus 38 
qui est Romae , dicatus in tcmplo Pacis ' : quem 
geret , traditur raadidis lupinis vixisse , quoniam 
lem sustinerent et sitim , ne sensus uimia dulce- 
rueret. Huic picturae quater colorem ' induxit, 



odI miuerent. UlpiaDOs 
l Mcdianam Dcinosthe- 
^k xal aX>.ai tseic iyi- 
ovK , nToXEaat;, Aapio- 
Tu A(«.f4.uvi ^i* auTf.; tocc 
rov. TcuTttv ^k tuv Upuv 
; ift ffo^Xi; i^ntuikiiTQ 9 ctc. 
1 auctor : napa>.c; , Upa 
;cp xat AvTtYovi;, xal Avi- 
c. verbo, Upat TptYiptt;. 
ijasce Parali navis Ci- 
.Or. lV,n. i35.Nonien 
ctore Paralo, de qao, 

trga. TlapipYcv , operis 
accessioque dicitur : 
rci pratcr propositum 
§i pictor Junoiiem pin- 
idte tabclls grntia , ar- 
viculusque, aut aliquid 
i , corollarii vice, addi- 
Qtem adjecit naviculas , 
initiis ad nmjorum na- 
Intionem pervenisset , 
Haad. 

M. Strabo, XIV, p. r>5i : 
IpOTcyEvcu; ypa^ai , 5 ti 
6 EotTupc; Trape^w; ^uXw. 
Attic. lib. II , ep. 21 : 
illes si Venerem , aut si 
lalvsum illum suum 
ini viderct, otc. » Vciie- 
lyso qui componit, non 
D esse, ut quidam pii- 



tarunt , sed Tiri, lalyram indicat 
haud obscure : quem Solis nepotem 
Gicero vocat de Natura Deor. III , 
u. 54 , a quo nomen urbis in insula 
Rhodo datum. In ea pictura con- 
ficienda annos septem insnmpsisse 
Protogenem , auctor est ^ianus , 
Hist. Var. XII, 4i» et Plutarch. in 
Demetrio. Hard. 

81. 7/1 templo Pacis. Incendio 
Romae absumptam scribit Plutarch. 
in Demetrio, pag. 898. Hard. 

83. Ilinc picturce quater colorem 
induxitf subsidio injurice et vetustatis. 
Ilermolai est. Codd. vctt. ut antea 
edebatur : « induxit contra subsidia 
injiirisB et vetustatis. » Novum ils 
boc visum, qui subsidium ubique fere 
pro auxilio et adjumento poni me- 
minerant. Sed Plinius subsidia po- 
tuit dicere, quo sensu Vegetius 
subsessus , quasi pro insidiis aut 
inopinuta vi : vel pio vi atque im- 
petu seriorif temporis. Hamsubsidia 
sunt robur secundum et posterum, 
primam aciem excipiens et susti- 
nens. Multi, qui principia constan- 
ter toleravere aut etiam impulere, 
post principiis cessere : vel , ut 
clarluM dicani , qui primas aciei ho- 
stili restitcrant , aut etiam cam loco 
nioveraiit, victi sunt a subsidiis ^ 
postqunm res ad triarios rediisset. 
Pnescntem injuriam , omnibus cu- 

a3 



354 C. PLINII NAT. HIST. 

subsidio injuriae et \etustatis, ut decedente s 
inferior succederet. £st in ea canis mire factus, 
pariter casus pinxerit *^. Non judicabat se expri 
eo spumam anhelantis posse , quum in reliqua on 
39 (quod difficillimum erat) sibi ipse satisfecisset. Di; 
autem ars ipsa, nec minui poterat, et videbatu 



fltodiam pr»stantihu8 , recens ta- 
bola facile effugit^ab atate vitiuin 
non metoityhaud ita tuta ab sequu- 
tnra injuria,quum postlongam diem 
secorius habetury ab sequuturo situ : 
ct h«c sunt, « subsidia injurise et 
Tetostatia. • Si tamen id durum cui- 
quam Tideatnr, possumus scribere : 
« contra obsidia injuric et vetusta- 
tjs. > Sic Columella , II, 8 : « dum 
tamen anus sedula Tel puer adhi- 
beatur custos Tagautium, ne obsi- 
diis horainum autinsidiosorum ani- 
malium diripiantur. » Item lib. IX, 
7 : « contra fallaciam lacerti , qui 
Teint custos vestibuli prodeuntibus 
inhians apibus affert exitium , ese- 
que pauciore» intereunt, quum 
licet yitare pestis obsidia per aliud 
vadentibus efTugium. > Eodem li- 
bro, cap. 9 : « nisi cnratoris ob- 
sidio protinus excepti sunt , diffu- 
giunt. • Nec minoris elegautiae 
obsidio apud Plautum , CiceroDeni , 
Plinium. Iste Asinar. act. II , 
scen. II, Ters. 14^« Herum in 
obsidione linquet , inimicum ani- 
mos auxerit. » Alter Epist. ad Fa- 
miiiar. lib. VI, n. 5 : « nec putant 
ei Dummos deesse posse, qni ex 
obsidione foeneratores exemerit. » 
Tertius in Paneg. • nec mediocie 
pacis decus babcbatur submota 
campis irruplio ferarum, et obsi- 
dione quadam liberatus agrestium 
labor. ■ Grok. — Quaier coiorem 



induxit, Ilodiernos , cred 
latet hoc artificium. H 
picturas quater coiorem L 
diutius serTarentur tabc 
in Oriente nmltis etiam 
lis ille usus, quem no 
repertsB in antiqnissimii 
norum templis pictss 
imagines tabulaeque, ei 
terque repetita. Qui e 
ut accepi ab eorum epi 
cent inducto tectorio pi< 
tabulam : super pictanr 
inductum fuisse altenim 
et iterum pictam fuisse 
sic etiam tertio repetita 
genes ctiam et quarto. 
nott. ad hunc lib. £d. 

83. Subsidio. Subsidio 
juriuni vetustatis. H. - 
injuriix ^ elc. MSS. TCtt 
priuceps, contra subsidia 
ullo fere sensu. Brot. 01 
positione, subsidia injuria 

84. f^t quem pariter 
xerit. Cum arte, Tel 
fice. In libris liactenus ei 
et ars, Sed has voces et 
omnes pro nothis hab< 
Brot. quoque eas voces c 

85. ETprlmcre in eo sj 
hetantis fwsse. Brot. pos 
ex codd. Begg. alii.sqne < 
principe ultimum delel 
quod nobis sane superfl 
stat. £d. 



LIBER XXXT. 355 

ius a veritate discedere, spumaque illa piogi, non 
lasci; anxio animi cruciatu, quum in pictura ve« 
se, non verisimiie vellet : absterserat ssepius, 
ratque penicillum , nuUo modo sibi appro* 
DStremo iratus arti, quod intelligeretur^^, spongiam 
pegit inviso loco tabulae , et illa reposuit ablatos 
, qualiter cura optabat*^, fecitque^*" in pictura for- 
turam. Hoc exemplo similis^' et Nealcem successus 4« 
la equi, similiter spongia impacta, sequutus dicitur, 
ingeret poppyzonta retinentem equum^\ Canem ita 



tflcrfera/. SpoDgia. Hard. 
wd imuUigeretur, Quod in 
I nimiam artis videretur. 

nto iaco. MolesUB iili ac 
ibulc parti. Uabd. 
uaiiter cura opiabat. Quo 
•do animi illius intentio 

it. H Optabat, Brot. ex 

\SS. Regg. editione prin- 
qualiter cura optaferat. Ei). 
•citque^ etc. Expressit in 
rtuna casusque spumam , 
atora ipsa faceret. H. 
oe axemplo timilis. Nealces 
*lutarcho laudatur in Ara- 
o3a. Uujusin spuma equi 
1 , tacito pictoris nomine, 
L Max. Vin , 1 1. p. 401 : 
MB artis pictor, inquit, 
bat spunias adjicere cu- 
ktus artifex in tam parvuia 
nultum ac diu frustra te- 
Indignatione deiude ac* 
Mgiam omnibus imbutam 
forte juxta se positam 
dit , et veluti corrupturus 
m, tabulae illisit : quam 
1 ipsas equi nares directamy 
m pictoris coegit explere. 
lod adumbrare non valuit, 



cafUft imitatus ei t. • Sic et Plut. de 
Fort. Alex. Apelli similem easnm 
adscribit Sext. Emp^ Pyrrh. Hy- 
poL I , I s y p. 7. H. — Hoc esem' 
pio simiiis, Brot. ex MSS. Regg. 
Voss. et edit. princ. hoc exempi&f 
ejus simiiis. Ed. 

99. Quam pingeret poppyzonta re- 
tinentem equum. Canem ita Protoge- 
nes monstravit et fortuna , etc. 
Hic quoqne locns est hahitus peasi- 
me. Primuor satis fuit dicere Pli- 
nio, quum pingeret Poppyzonta. Id 
nomen tahnle, ut Anatfyomene 
Apellis y Antiphili j4poscopeuom , 
Aristidia Anapauomene. Satit intel- 
ligitur, qiNim appellatur ircincO^Mv, 
pnesto ei equum fnisse : sunt enim 
iroirinjai&aTa xoXaxtiat ii( tgOc oi^a- 
fto^cu; iTrirouc, ut interpretantur 
Graeci. Deinde scriho e Testigiii 
MSS. Retinent Parii etfuum. Qnod 
est, personam iroTTTruJ^ovToc periisse 
nescio quo casu ; eam partera , qna 
equus erat pictus, superesse apud 
istos. Parius , e colonia Pario : 
lib. XXXIV, 8 : « In Pario colo- 
nia laudatur Hercules Isidori. » 
Lih. XXXVI, 5 : « Ejusdem et 
alter nudus in Pario colonia Pro- 
pontidiSf par Veneri Cnidic > Ste- 

a3' 




356 C. PLINII NAT. HIST. 

Protogenes monstravit etfortuna. Propter^ hunc 
ne cremaret tabulas Demetrius^^ rex , quum ab 
sola posset Rhodum capere , non incendit ; parc< 
picturae fugit occasio victoriae. Erat tunc Prot^ 
4t suburbano hortulo suo, hoc est, Demetrii castr 
interpellatus praeliis inchoata opera^^ intermisit 
nisi accitus a rege interrogatusquc ^, qua (idu 
muros ageret , respondit , scire se cum Rhodiis il 
esse^^, non cum artibus. Disposuit ergo rex ir 

phanas : noCptcv , iroXtc iv ixXvivnoV ets\ in Reg. a legitur, r 
T<» xXDOtiva dtrb notpiou tou iaoicovoc 



TO idvixbv nolptoc' d froXiTDc noptavo;. 
AtfyovTflu xat ITotpiaviTc. Noster hoc 
libro , c. 1 1 ; « Polygnoti et Nica- 
noris et Arcesilai Parioruni. » De- 
niqae lego : > Ita Protogenes moh- 
•travit et fortunam, • qunm alii 
artifices et doclores tantummodo 
artem monstrent. PrsBivit nimirum 
Nealci ad exprimendum fortuito 
conjectu coloris , quod ars se posse 
perficeredesperabat.Omuem locum 
ex optimo sic lege : « Hoc exemplo 
ejus siniilis Neaicem successus in 
spuma equi slmiliter spungia Im- 
pacta sequutus dicitur, quum pin- 
geret Poppyzonla. Retinent Parii 
equum. Ita Protogenes monstravit 
et fortunam. • Ghomov. — Quum. 
Iloinrjl[ovTa hoc est , adulantem 
equo nondum perdomito, tenui 
sibilo ore emisso : vel demulcen- 
tem , blandeque manibus attrectan- 
tem. Utitur eo verbo Sophocles, 
wOTTTrulIst; xai i^eu-ftiXotTai , quem- 
admodum observat Jul. Polhix, 
Onom. VII, p. 370. Quiii ideni 
quoque in primo, pag. 54 * sisti 
equum poppysmo docet, hoc ipsuni 
usurpansvocabulum. Frigiduni est, 
quod hic quidem legunt, « Poppy- 
zonta. Retinent Parii equum : » 



ciim. Habd. 

93. Propter hunc lai^ 
hsec totidem ferme ve 
chus in Demetrio, p. 
que in Apophth. p. 18. 
Var. Hist. lib. XII, ca] 
toque expre.<isius Gellii 
cap. 3i , p. 855. Harv 
marct tabulas. firot. ex A 
et edit. priucipe, nc ci 
lam. £d. 

94. Demetrius rejc. 
dictus. Hakd. 

9 5 . biclioa ta opera . 
\n Demetrio, p. 898 , i 
uem tunc pinxisse suui 
quod falsum est ex Pli 
Gellio , lib. XV, cap. 
eral intra urbein Rhod 
genes vero <Iiversabatu 
bano hortulo suo , ct ii 
opera ac maxime Saty 
bat. Bhot. 

96. Sed accitus a rei 
tus^iue. Pro, sedy in veti 
nisi, quod idem est. L» 
niis ner Ciceroni , Ten 
to, Sulhistio infreqiien 

92 . Scin^ se cum Rho 
essc. Simiio Ncalcis pict 
rcfert Pliitorchus in J 

Io3'i. H.VRD. 



LIBER XXXV. 357 

ejus stationes , gaudens quod posset nianus servare , quibus 
jam pepercerat : et ne saepius avocaret , ultro ad euin venit 
hostis, relictisque victoriae suae votis, inter arma et mu- 
nHum ictus spectavit artificem : sequiturque ^^ tabulam 
ejustemporis haec fama, quod eam Protogenes sub gladio 
pinxerit. Satyrus^ hic est f quem Anapauomenon^^^^^vocant, 4, 
ne quid desit temporis ejus securitati , tenenteu? '""^ tibias. 
Fecit et Cydippen '**\ Tlepolemon" , Philiscum tragcedia- 
nimscriptorem meditantem , et athletam^^^^^et' Antigonum 
regem, et imaginem matris Aristotelis* philosophi : qui 
ei'*^suadebat ut Alexandri Magni opera pingeret, propter 
aeternitatem rerum. Impetus'"^ animi et quaedam artis 
libido in haec potius eum tulere. Novissime pinxit Alexan- 



98. Sequiturque, Et tabulam alte- 
nm eo tempore factam fama haec 
eonitatnr, qaod eam Protogenes 
intertrma mititum ensesque pinxc- 
rit. Hard. -^^EJus temporis, Broter. 
ei MSS. Regg. et edit. prlnc. ilUus 
temporis. Ed. 

99. Satyrus, Strabo, lib. XIV, 
p. 65i : Kat cd rou npttToyevou; ypai< 
fsi, S Ti idhtao^ xal 6 ZaTupcc ira- 
piffriic aT^>u», etc. «Tum Protoge- 
nii pictarsB, lalysus et Satyrus 
colQmnc adstans, etc. > H\ri). 

100. Anapauomenou, Requiescen- 
tem Tocant : ac ne quid deesse vi- 
^tnr , qao securitas iliorum tem- 
pomm ex pictura quoquc intelliga- 
tor, Satyrns tibias tenet. Hahd. 

xoi. Tenentem. Gr. et Al. ante 
Rard. tenens, Ed. 

101. CjrJippen, Cydippe et Acon- 
tins noti snnt ex Ovidio. D\l. — 
Cydippen. Gr«ce Ku^irinrjv. Hard. 

io3. TUtffulemon, Sic etiam MSS. 
Hanc bello Trojano Sarpedon in- 
terfecit , Herculis filium , regem 
Ahodiorum. Inter epigraromata nb 



H, Stephano Authologic adjecta, 
istnd est : i.itl T>.v)-ircX^|xcu xitfAivcu iv 
i*c^M. k ^' ftpfltx).ei<^TjV pnSiovopa 6u- 
(icXscvTa T>.Ti7:o'Xip.ov Mxiyv. xu|xa- 
T0E9aa i*o'^oc. « De Tlepolemo se- 
pulto Rhodi : Belligerum , quo nec 
leo fortior , Hercnle natum , Tle- 
polemum tegit hsDC ssqaore cincta 
Rhodns. ■ Hahd. 

lo^.i^^a^^^tom.Qnia omnes alie 
certs sunt et notse personae, Alcetam 
malim legere, illam Perdicca fra- 
trem. Grov. 

io5. Et Antigontim regem. De- 
metrii Poliorcetas patrem , Asise 
regem. Hahd. 

io6. Imaginem matris Aristotelis, 
Nomen illi Pythias, OuOtac , auctore 
Laertio fuit, V, p. 1 1 7. Hahu. 

107. ^«/r/. Protogeni. Sic MSS. 
Reg. a et alii. Prius, ^i/i tf/iam , in 
editis legebatur. Hard. 

io8.//n/;«/i<5.Impetus ac lihidoin 
eam menteni hunc potius impalit , 
ut opera Alexandri pingeret , quam 
philosopho obsecundandi studium. 



Uard. 



33 



358 C. PLINII NAT. HIST. 

drum , ac Pana ""^ : fecit et signa ex sere , ut "" diximus. 

43 Eadem aetate fuit Asclepiodorus ', quem in symmetria 
mirabatur Apelles. Huic Mnason^ tyrannus pro duodecim 
diis dedit in singulos mnas^ tricenas : idemque Theo- 
mnesto^ in singulos heroas mnas centenas . 

44 His adnumerari debet Nicomachus, Aristodemi fiHus ac 
discipulus. Pinxit hic raptum Proserpinae , quae tabula fuit in 
Capitolio in Minervae delubro super aediculam Juventatis. 



109. Pana, Maxima TeDerotio- 
nis deum , ac in bellicis conflictibus 
potentissimum ob panicos terrores, 
qnibus immissis acies profligat.Vi- 
de Politiannm , Miscell. c. 38. Dal. 

iio. Ut diximus. Lib. XXXIV, 
cap. 19. Scriptor idem et libros de 
pictura edidit duos, mpl yps^txv); 
»ou 9yiii\i.9xw* f teste Snida. Habi>. 

I. j^scIepioJorus,. A.ax>.ri'Ki6^**^0i f 
pictor Atbenieosis , de qno Plutar- 
chus de Gloria Athen. pag. 346. 
Pliuius supra de Apelle : « Nam ce- 
debat Ampbioni de dispositione : 
Asclepiodoro de mensuris,hocest, 
qnando quid a quo distare debe- 
ret. » Hard. 

a. /luic Mnason. Elateusium sci- 
licet tyrannus , de quo supra, 
cap. 19. Hart). 

3. Mnas tricenas. Mnx singulas, 
utsupra diximus, centenis denariis 
«stimantur. Itaque tricena;, tribus 
deuarium millibus; slve quod idem 
est sestertium millibus duodecim. 
Hard. — Mnse tricens eflGciunt 
gallicae monets libras i,334 cnm 
assibus aliquot. Pro duodecim diis 
datae sunt gallicse nostra monetsB 
librsB a4»9oo. Brot. 

4. Theomnesto. 06Cu.vn7Tfi> Sar- 
diano fictori, ut quidem videtur, 
dc quo diximus lib. XXXIV, cap. 



19 ; nam ethoncin pictura claram 
fuisse , uti Protogenem snspicaiBnr. 

5. Mnas centenas. Sivedenarinm 
decem millia : vel quod eodem re- 
cidit, sestertium millia qaadr^n- 
ta. Hard. — Mnas centenas. Broter. 
ex MSS. Regg. et edit. prineipe, 
mnas vicenas , qusB sunt gallice no- 
strcmonetsB libra x,556. Celeber^ 
rimus GuiDo REjrr, Tulgo ia Guuk^ 
in singulas quc erant in saia tabnlis 
figiiras, teste Brot. ceDtam num- 
inos romanos accipiiebat. £d. 

6. yEdiculam JupeiHatis. Yictor 
in Descript. Romse regione octava, 
prope Capitolium : deluhrum Mimer^ 
9ce : adicula Juventa, Dicta est an- 
tiquis , Dea Juventas , et Juventa : 
non Jttventus. Sic etiam MSS. om- 
nes. Profert Mediobarbus, p. a 1 1, 
e museo suo nummum SBrenm Au- 
relii CsesarisyCum boclemraate in 
altera parte , ivvf.ii tas sc. Dea stans 
ad aram sacrificat. Est ct in museo 
nostro argenteus. Significat a ju- 
vene M. Aurelio Csesare rempabli- 
cam pie administrari ; quem Auto- 
nino Aug. Pio dedit senatus, veloC 
in regendo imperio vicarinm : na- 
tura vero pecnliari vigore animi et 
corporis robore donavit : nam tanti 
boni natura largitrix juventuti > 
Jttventas appellatur. Habd. 



, LIBER XXXV. 359 

£t in eodem Capitolio alia, quam Plancus^ imperator 
posuerat, victoria quadrigam in sublime rapiens. Hic pri- 
mus Ulyssi addidit pileum . Pinxit et Apollinem et Dianam, 
Deumque roatrem^ in leone sedentem : item nobiles**" 
Bacchas arreptantibusSatyris: Scyllamque", quae nunc est 



7. Plancus, L. Monacins Plan- 
ciis,de qiio Plinius, XIII, 5. H. 

8. Hie primui Ulyssi addidit pi' 

Utm, Hieroglyphicon auctor est 

apud Graecos pileum fuisse indi- 

cinm Dobilitatis, ideoque additum 

iaagini Ulyssit , quod ab utroque 

parcDteessetnobilissimus. Oyidius: 

« Nam mihi Laertes pater est , Ar- 

ceiiiisilli, Jopiter huic: neque enim 

<|Uqiiara damnatus V et exsul. Est 

qnoqae per matremCy I lenius addita 

Mibis Altera nobilitas. > In antiquo 

deoario Romanorum , cuso a Ma- 

nilio limetano, qui suam familiam 

eTelegono Circes et Ulyssis filio 

Tiiacaii conditore ortam esse indi- 

alMt, impressus est altera partc 

MercariiM cam galero alato et ca- 

doceo : altera Ulysses pileatus, cum 

tcipione, et cane dominum agno- 

fcente et adblandiente , rum liis lit- 

terit Q. M4B1L. LBMETAir. Ufsinus, 

i5o. Dauc. — PiUum, Ulyssem pi- 

leatofn, efBgiemque canis a quo 

agnoacitary nummus argenteus ex- 

hibere creditur Mamili» gentis in 

museo nostro , qualem Patinus scul- 

pait, p. i63 ) sed magno errore. 

Niliil aliud ea efBgie significatur , 

qoam C. MamiliiLimetaui impera- 

toris providentia et cura factum 

eaae, nt tutaab hostium vel latro- 

nnm incursionibusitinerahaberent 

mercatores. Nam et hi quum se 

dant viae , canem habent comitem. 

Eam ob rcm et Trajanos impera- 

torMamilium rcstituisse diciturin 



nummoargenteo, ibidem: quoniam 
simili beneiicio rempublicam affe- 
cisset. In aversa nummi parte Mer- 
curius pingitur, qui prasest merca- 
tursB; cum caduceo, pacis symbolo. 
Hahd. — U/jrssi addidii piieum. De 
hoc pileo D. Hieronymns , epist. 
lao: « Quartum genus est vesti- 
menti , rotuudum pileolum , qnali 
pictum in Ulysseo conspicimus, 
quasi sphara media sit divisa , et 
pars una ponatur in capite ; non 
habet acumen in summo.» Ulyssem 
ita pileatum vidc in uummisMami- 
lia; geutis (de quibus supra). BaoT. 

9. Deumque matrem, De matre 
deum vide qnas dixirous ad lib. II , 
cap. 6. Hard. 

xo. Nohiles Bacchas. Mulieres 
quae Baccho sacrificia faciebant. H. 

1 1 . Scyllamque, Monstrum navi- 
gantibus infestum, uti et Charybdis. 
Ex sre quoque fusum affabre te- 
statur epigramma perelegans in 
Antholog. IV, 1 1 : iic 2xuXXav xoX- 
x^v. Et [ATi x°^^« fAAfmev, i^-hMt 
^" fpycv civaxTc; £f&|xtvai J^^aicrTou 
^ai^a>.ecic Texvti; , AuttjV av T15 2xuX- 
Xav lifsoL-zn TnXcOe Xeuocruv i.fST9.\LVi , 
ix 'irsvTCu Yaiav 9.\i.ti^<L^irr[^, iVa- 
90v iTiiQfsuiK , TCffaov xoTCv dvTta f ai- 
vct , Oicv dirb TreXaYcuc cruyxXov^cuaa 
v^a(. « i£re nisi fulgeret opus, si 
tale quid esset, Qualia Dxdalic 
Mulciber artis habet, Eminus aspi- 
ciens Scyllam quis crederet ipsam 
Migrato terras nMuc habitare mari : 
Tam furit borrendum , tantas in- 

23* 



36o C. PLllNil NAT: HIST. 

Romae in templo Pacis. Nec fuit alius in ea arte velc 
45 Tradunt nainque conduxisse pingenduni ab Aristratc 
cyoniorum tyranno, quod is faciebat Telesti poetae ' 
numentum, praefinito die, intra quem perageretur 
multo ante venisse, tyranno in pocnam accenso : pauc 
diebusabsolvisse, celeritate et arte mira. Discipulosh 
Aristidem fratrem, et Aristoclcm filium, et Philoxi 
Eretrium, cujus tabula nullis postferenda, Cassandrc 
picta'^, continuit Alexandri praelium cum Dario. 
pinxit lasciviam' , in qua tres Sileni comessantur' 
celeritatem praeceptoris sequutus , breviores etian 
quasdam picturae vias et compendiarias invenit '^. 



sorgitinims, Ccu foretin niaribus 
jam crepitura ratis. » Ejus formain 
aliter Homerus describit, Odyss. M, 
capilibus sex , bissenis pedibus^ tri- 
plici dentium ordine : aliter Maro, 
JEa, m : • Ar Scyllam csecis cohi- 
bet spelunca latebrls Ora exsertan- 
tem , et naves iu saxa trahentem. 
Prima homiuis facies, et puldiro 
pectore virgo, Pu))c tcnus : postre- 
roa immani corpore pistrix , Del- 
phiuuni caudas utero commissa lu- 
porum. » Hari). 

la. ^4h Arhtrato. Aristratus is 
viguit SBvo Philippi. Pinxerunt eum 
Melanthii pictoris discipuli,trium- 
phali curruiinsidentemcum victo- 
ria , magna ejus tabulae claritate, 
cui et manum apposuisse dicitur 
Apelles. Plutarchus in Arato. Dal. 

i3. Telesti poetcE. Fuit is Seli- 
nuntius, ut opinor, e Sicilia : poe- 
mata cjus , seu fabulas laudat Athe* 
nseus, lib. XVI, pag. 616 sq. el 
(H^. Haru. 

i4' Cassandro regi picta. Mace- 
donix regi. Hard. 

i5. Lasciviam. Trv ijgXYeixv, 



XaYveiav , jocosam ludibund 
petulantiamy xup.ov. Daleg. • 
sciviam, Lascivise ac mollitic 
ginem. Hahd. 

t6. Inqua tresSiieni comet 
Sic libri omnes. Sileni Bacc 
nistri dicuntur , £ii>.rivcl, test 
bone , X , pag. 468. NomeD i 
a Sileno Nysiorum rege, qi 
sidium Baccho tulerit, auctoi 
Sicul. in Bihl. lib. IV. Hinc 
lus, LXIV, a53 ; « Cum 
Satyrorum , ct Nysigenis Si 
Propert. II , eleg. Sa : •« Sil 
seucs et paler ipse chori. » I 

17. Quasdam picturoe i>ias 
pemiiarias invciiit. Broter. ex 
Regg. et editione principe, « 
dum pictursB compendiarias 
nit. » Compendiaria enim ap 
tiquos substautive usurpahal 
vidcro est apud Varronem, 
cam, Episl. XXVII, et Petr 
in Satyric. Compendiaris i 
dentur esse, les grotesques y q 
nohis appellautur quod in ca' 
grottcSf repertse sint, teste Ra 
Borgliiiiio. Earum usum egrc 



LIBER XXXV. 36i 

Adnumeratur his et Nicophanes elegans et concinnus, 4^ 
ita ut venustate ci pauci coniparentur' . Cothurnus ei et 
gravitas artis'^. Muhuin a Zeuxide et Apelle abest Apellis 
discipulus Perseus , ad quein de hac arte scripsit. Hujus 
fiicrat aetatis Aristides" Thehani discipulus. Fuerunt" et 
filii, Niceros, et Ariston", cujus est SatyrUs cum scypho 
Goronatus. Discipuh^\ Antorides etEuphranor, de quibus 
mox dicemus. 

XXX VII. Namque subtexi par est minoris picturae* ce- i 
lebres in penicillo, e quibus fuit Pyreicu«^ : arte paucis 
postfisrendus : proposito , nescio an destruxerit se : quo- 



vocaTit Raphael ; et antiquis mul- 
tiim placuere, ut patet ex tot eo- 
nnB roonnineiitis , qua: supersunt, 
et pictnris Hercnlanensibus. £x 
Hrot. oott. ad hunc locum. £d. 

l8. Ita itt venujtate ei pauci com- 
fVM/«r. Sic totidem plane syllabis, 
aec pluribuf , MSS. Reg. a , et Pin- 
tiiDi.Libri editi adjiciunt his mul- 
la, sed spnria : « Ita ut vetusta ope- 
npiiigeret propter aBternitatem re- 
nuD , impetaosi auimi , et cui pauci 
comparentur. » H4bi>. 

19. Cotkurnus ei et f^ravUas artis. 

PiBgendi ratio grandis , excelsa , 

oobiiis. Galli dicunt , /a mamvre 

gnnde et nohie. Cothuruos indue- 

bant tragcedi , quum in theatro fa- 

bolam acturi erant : unde jiro alto 

et ezaggerato dicendi , aliudve 

faciendi genere accipiuntur. Ilora- 

tina in Arle : ■ Hunc socci cepere 

pedem, grandesque cothurni. ■ H. 

ao« Hujusfuerat atatis Aristities. 

Ita egregie Reg. a , quum in cditis 

bactenns libris omnia perturbata , 

iminntataque sic legantur : • Ad 

qaem dehac arte scripsit,qui hu- 

jos foit 9tatis. Aristidis Thebani 

discipuli fuenint , etc. • De Aristide 



Thebano dictum superius. Huic di- 
scipulum fuisse cognominem uunc 
Plinius asseverat. Habd. 

ni.Fuermt. Hujus niii, hoc est, 
Persei , non Aristidis. Hard. 

12. Niceros et .iriston. Nixesed; et 
AsiffTCiiv. Itu Reg. 1 et alii. In Hbris 
editis Aristippus. Ariston is videtur 
esse, de quo XXXIV, 19. Hard. 

a3. DiscipuU. £jusdem Persei , 
cujus filii proxii^e appellati. H. 

XXVII. I. Minoris picturas, Mo- 
dicfe amplitudinis, de petit volume, 
H\Rn. 

a. Pyreicus. Meminit Propertius, 
lib. III, eleg. 8, ex emendatione 
Reroaldi : «Pyreicus parva vindicat 
arte locuin. » Prius apud Proper- 
tium Parrhasius legebatur. In Pli- 
nianis codd. MSS. Preicus et Pracius 
leginuis. Quid statui certe de ea vo- 
ce oporteat, hsremus. Habd. 

3. PropositOy nescio an destruxerit 
se. Concinnior lcctio «/tf/riWri/, quam 
destruxerit, Dal. — Proposito. Pro- 
posito vero suo , in humilihus ope- 
ribus herendo , nescio an non ipse 
adversatus sit : nam licet leshurai- 
les pinxerit , per eas tamen ingen* 
tein in co rerum humilium genere 



36!i C. PLINII NAT. HIST. 

niam humilia quidem sequutus, humilitatis tamen sui 
adeptus est gloriam. Tonstrinas, sutrinasque pini 
asellos, et obsonia, acsimilia : ob hoc cognominatui 
parographos ^, in iis consummatse voluptatis. Quip 
a pluris veniere, quam maximae muhorum. £ diversc 
niana , inquit Varro, omnia operiebat Serapionis 
sub Veteribus^. Hic scenas optime pinxit, sed hoi 
pingere non potuit. Contra Dionysius nihil ahud, 
homines pinxit, ob id Anthropographus cognom: 



gloriam pictura ei t adeptus : « nec 
humilis rerum humiiium pictor 
fnit. • Hard. 

4. Ob koe eognommatus Rhynaro» 
graphos, Lege : Rhopographos, Ptt?ro- 
ypgifta opponitur (MyaXoYpa^ta , 
quas in rebus magnis etargumentis 
nohilibns exsequendisYer8atur.SA.L- 
M4S. — Rhyparographos. Ita clare 
Reg. a , cum libris omnibns txiitis» 
post Hermolaum. ^uirapo^fpa^oc in- 
telligitur, sordidarum atque humi- 
lium rerum pictor. Hard. — R^^y- 
parograplios, Sic nol.is sunt les 
bambochadfs , festivum , sed teoue 
picturae geniis. Brot. 

5. Mteniana, Pergulas project» 
fuere in foro Romx, unde [)icto- 
rum tabulse venales pendebant , ut 
supra diximus. Nonien habet n Ms- 
nio, a quo et columua Maenia ap- 
peilata.Cod.Theod. lib. XV, tit. i; 
lib. XLV : «Tabulata intercolumniis 
adGxa : > unde videlicet populus 
spectare poterat. Labeo J. C. Projc' 
cta. Nominis cauHam docet Ascon. 
in Divin. « Msenius quum domum 
suamvenderetCatoni et Flacco cen- 
soribus, ut ibi Basilica sdificare- 
tur, exceperat jussibi unius colum- 
nsB» super quam tectum ppojioeret 
ex provolantibus tahnlatis : ande 



ipse et posten ejus spect 
nus gladiatorium possent 
etiam tum in foro dabatur. 
igitur columna Maenia vocit 
Festus : > Mxniana asdificia i 
suntappellata. Is enim prin 
columnas extendit tigna , c 
pliarentur superiora. » H 
Maeniana Varro , pro tabu 
ibi Tenales proponebantur, 
Hari>. — Manlana, Msni 
baicons , des balustrades, Br 

6. Srrapionis tabula, Pic^ 
voypa^ou. Hard. 

7. Sub feteribus. Suh V 
fori tabernis, pergulisve, 
inus c. 8. His etiam veten 
nianorum nomen fuit,nti 
rone discimus , Acadd. Q 
num. 70 : « Vctemm , ut M 
rura sic Academicorum um 
quutus est. » De Veteribua 
in Curcul. act. IV, scen. i , 
> .Sub Veteribus, ibi sunt q 
quippe accipiunt fccnore. > 

8. Contra Dionysius nih 
tjuam homines pinxit. Patris 
lophonius fuit, ut quidem 
prodidit , Var. Hi.st. IV, 3 
— AntJuropographus, Brot, 
Reg. 5 et edit. princ. And 
phos, £d. 



LIBER XXXV. 



363 



Bura et Calticles fecit^ : item Calades"' comicis" tabellis: 
utraque Antiphilus". Nam et Hesionam' nobilem pinxit, 
et Alexandriira ac Philippum cum Minerva, oui sunt in 
schola in Octaviae porticibus '^ : et in Philippi' , Liberum 
patrem v Alexandrum puerum , Hippolytum tauro emisso 
expavescentem : in Pompeia ' vero Cadmum et Europen. 
IdemjocosonomineGryllum ridiculihabituspinxit'^.Unde 3 



9. Parva et Cailicles feclt. Idem 
fivtiiiis et fictor Megarensift, cujus 
opert laudaBtur in piimis a Pausa- 
aia, Eliac. poster. VI. Hard. 

10. Calades, KctXo^c , quo ncH 
waut ii foit qui leges Athenienti- 
Inu dedisse fertur , AOr<vaici$ , uc 
>^T«i, vof&cu; ypatja; , et ab iis id- 
dnco itatne honorem ohtinuisse. 
Qni hnnc Pausaniae locum accura- 
tioipeiiaitarit, intelliget is profecto 
^uiani illius conjecturam esse, qui 
lie eBtcndat, XMfAou; ypaya;, hoc 
ctfjcomesiantium tabellas :ut enm 
ifMMBaignari a grsco icriptore stia- 
dett, cujui comicae tabulfe a Pli- 
luocommendantur. Dignum scili- 
^ itatua opus. Et quis tabulas co- 
Bicas lic interpretari velit ? Hic 
libi editi Calaces habent : MSS. 
Catates, H. > — Calades. Sic emenda- 
tim et eonjectura Meursii. Broter. 
€x IISS. Hcgg. Voss. et ed. princ. 
CaUtla. Ed. 

It. Comicis tahellis. Qnse perso- 
ou repneientent , quales in Como»- 
donmi fabnlii inducuntur. Hakd. 

19. Antiphilus, Avti^iXo; ^coYpoc- 
fe;Tzct£«, Chil. VIII, Hist. 197, 
Vfl. 399. Pictorem hunc ab exiinia 
iMslitate laudat Quintil. XII, 10, 
p. 894* H4RD. 

i3. Uesionam. Qnam expositam 
cetoltecales liberavit, occiso mon« 
stro. Daueg. -— Hesionam nobilem 



pinxit. Laomedontis filiam , Priami 
sororein. Consule mythologos, et 
Maronem, iSoeid. VIII, 1^7. H. 

1 4> /n schola in Octavite portici» 
bns, Schola in porticibus, locus et 
itatio quadam instar lilterarii ludi , 
in quem philosophi , et reliqnis do- 
ctrinis excuhi homines convenire 
solebant, ut publicis disputationi- 
bus ac colloquiis exercerentur* Da- 
JLEC. — In Octavia portieibus, No- 
mine sororisOctaviae porttcum An- 
gustus eondiderat , ut auctor est 
Sueton. xxTx. Fuit regione Urbis 
noiia , prope theatnim Marcelli : 
complectebatur ea templa duo, Ju- 
noiiL<i ct Apollinis, curiain, scho* 
lam , bibliothecani. Hard. 

t5. Et in Plulippi. In portica 
Philippi , de qua diximus c. 38. H. 

iH. 7/1 Pompeia. Prope theatrum 
Pompeii , regione Urbis nona , et 
porticus Pompeiana fuit , de qua 
Vitruv. V, y , p. 91. Hari>. 

17. Idem jocoso nomine Gryllum 
ridiculi hahitus pinxit. LfCge , deridi' 
cuU, utcodex Pintiani. Ut Plautus, 
Ampliit. II , a : « Quid in me deri- 
dicnli gmtia sic salutas?» Milite, 
II, a : « Is deridiculo est, qnaqna 
incedit omnibns. ■ Psend. IV, 5 : 
« Mihiillum verba per deridiculnm 
dare. » Tacit. Annal. lib. III : « Dr- 
ridiculo fuit senex foedissimc adn- 
lationis tantum infamia nsums. * 



364 C. PLINII NAT. HIST. 

hoc genus picturae grylli vocantur '*. Ipse in ^gypto 

4 didicit a Ctesidemo. Decet non sileri et Ardeatis'^ 
pictorem, praesertim civitate donatum ibi, et cai 
quod est in ipsa pictura his versibus : 

Dignis dignsL loca **» picturis condecoravit , 
Reginae Juuonb Supremi conjugis ** tomplum , 
Marcus Ludius Helotas'' iEtolia oriundus, 
Quem nunc et post semper ob artem hanc Ardea lau 

5 Eaque sunt scripta antiquis' htteris latinis : non frau 
et Ludio'^ divi Augusti aetate, qui primus instituit 
nissimam parietum picturam , villas et porticus , ac t( 
opera, lucos, nemora, colles, piscinas, euripos, a 
Httora, qualia quis optaret^^, varias ibi obambuk 
species, aut navigantium , terraque villas adeuntium 



Groit. — Gryllum ridictdi liabiius, 
Idem pinxit hominem habitu ridi- 
culo, nomenque tahulaefinxit, Gryl- 
lum. Hari). -— firot. post Gronov. 
ex MSS. deridicuii. Ed. 

1 8. Hoc genus picturcB GrylU tfo- 
cantur, Gryllos illos dicimus, des 
caricatares. Ta\es videre est in pictu- 
ris Herculanensibus, Pitture anticlte 
d' Ercolano^ tom. HI, tah. a6. Bbot. 

19. Ardeatis tempU. Cujus pictu- 
ras antiquiores esse urhe Bonia di- 
ctum est superius, cap. 6 : « Ex- 
stant certe hodieque antiquiores 
Urhe picturae Ardeae. « Habd. 

ao. Dignis digna ioca , ctc. Sic 
Grut. addidit, in Inscript. p. io65, 
ex velusto lapido : dignk. doctilo- 

QVF.IS. PICTVHEIS. CONDSCOR AVIT. 
BEGlIfAE. IVHOlfl. SVPREMI. COHriy- 
Gr. TEMPLVM. MAHCVS. LVDIVS. ELO- 
TAS. AETOLIA. ORIVIIDVS. QVEM. 
IfVNC. KT. POST. SKMPER. OB. AR- 
TEM. HANC. ARDBA. LAVDAT. HaRD. 

— Dignis digna loca. Brot. ex MSS. 



Regg. et edit. princ. dign 
loco picturis j etc. Ed. 

a I . Supremi conjugis, h 
Jovis. Ita MSS. Reg. 3 , C 
aliique : non , ut editi hae 
bri, supremce,\iKKD, 

ai. Uelotas. EiXuTec, La< 
niis transfugiB appellati. 
lih. VI, p. 378. Hard. 

a 3 . Antiqnis litteris latini. 
egimus VII, 58. Hard. 

14« Non fraudando et Lu 
que praetermittenda Ludi 
nienHatio est. Familiaris 
Plinii , ut constahit ex Tm 
— Amcenissimam parietw> 
ram, ctc. Autiqui id genus ] 
les paysages , attigerant , u 
est apud Vitruvium , VII 
uhi id Romse pervulgavit 
usus ubtque invaluit, ut 
quani plurimis picturis ] 
nensihus. Brot. 

a5. Optaret, Gron. et 
Hard. optarat. Ed. 



LIBER XXXV. 365 

lutvehiculis. Jam piscantes, aucupantesque, aut venantes, 
aotetiam vindcmiantes, sunt in ejus exemplaribus : nobiles, 
julustri accessu villae, succollatis sponsione^ mulieribus, 
labantes trepidique feruntur : plurima; praeterea tales ar- 
guti» facetissimi salis : idemqiie subdialibus'^ maritimas* 
orbes pingere instituit, blandissimo aspectu , minimoque 
impendio. Sed nulia gloria artificum est , nisi eorum qui 5 
tabulas pinxere : eoque venerabilior apparet '^ antiquitas. 
NoQ enim parietes excolebant dominis tantum , nec domos 
ODO in loco mansuras, qux cx incendiis rapi non possent. 
Cisula Protogenes contentus erat in hortulo suo. Nulla in 
Apellis tectoriis pictura erat. Nondum libebat parietes totos 
pingere. Omnis eorum ars urbibus excubabat^^ pictorque 
res communis *" terrarum erat. Fuit et Areliius Roma) ce- 
ieber paulo ante divum Augustum : nisi flagitio insigni 
cornipisset artem, semper alicujus fcmina; amore flagrans. 



16. NMIes paliuiri accessu vHlce , 

'teeoUaiU sponsione , etc. Nobilcs ut 

^nli , per accessum paluslrem 

cujindaiiD TiUct coIJa mulieribus 

ex fponsiooe onerati Tacillantes ac 

Tcliti oneri metueutes incedunt. 

Honc locum ex fide Reg. cod. a , 

Golb. 3 , aliornmqne refmximus : 

<{iram prius ita legeretur, iiiterpo* 

lante Earbaro : « aut etiam vinde- 

aiantes. Sunt in ejus exemplaribua 

Bobiles, palnstri accessu villac, suc- 

eollantium specie mulieres , laben- 

lcttrepidaBqueferuntur. -In Reg. a, 

Colb. 3, et Parm. edit. sponsione, 

Gronotius personis pro sponsionc 

acribit. Vox porro succollarf latina 

ertf etTranquillo quoqiie nota. H. 

-^ Trepidique feruntur. Br(3t. ex 

MSS. Roj^g. 2,5, titpidtsttue fcrun- 

tMT. In MS. Reg. 3 ct editione prin- 

clpe y trepideque ferunlur. Pleraque 

bsc argumenta, que Plinius me- 



morat , in Herculanensibus picturis 
tractata videre est. £d. 

17. Subdialibus. Li iis, qusB sub 
diosunt, inambulationibus. Hard. 

aS. f^enerabilior apparet antiqui- 
tas. Brot. ex MSS. Regg. D<ilec. et 
editione principe, -venernbiUor anli' 
quitatis prutlentia apparet, Ed. 

29 Omnis eorum ars urbibus excU' 
babat. Orbi mallein legeres , quam 
urbibus., nam sequitur confestim, 
■ pictorquc res commnnis terra- 
rum erat. ■ PijrT. — Omnis. Reg. a, 
omnium eorum. Malim ego , omnibus. 
H. — Omnis eorum ars. Brotcr. ex 
MSS. Regg. et edit. princ. omnium 
eorun ars. En. 

3o. Res communu. Rcm comniu- 
nem vocat, proplei- tabulss, qux 
donii , iitque iii locum allum traus- 
ferri possent : ut ex Achaia L. Mum- 
roiuni transtiilisse permnlta supe- 
rinsvidimus. Haru. 



366 C. PLINII NAT. HIST. 

7 et ob id deas piDgen», aed dilectanim imagine. Ita 
pictura ejus scorta numerabantur. Fuit et nuper gr: 
severus, idemque floridus, humilis rei pictor Ai 
Hujus erat Minerva, spectantem adspectans ', quaci 

• adspiceretur. Paucis diei horis pingebat, id quoqu 
gravitate, quod semper togatus , quanquam ^ in ma 
Carcer ejus artis domus aurea fuit : et ideo non < 
exempla alia magnopere. Post eum fuere in auct 
Cornelius Pinus, et Accius Priscus, qui Honoris et \ 
SBdes^"^ imperatori Yespasiano Augusto restituenti 
runt : sed Priscus antiquis simihor. 

I XXXVIII. (xi.) Non est omittenda in picturae mc 
celebris circa Lepidum fabula. Siquidem in triun 
quodam loco deductus a magistratibus in nemo 
hospitium , minaciter cum iis postero die expost 



3i. Spectantem adspectans. firot. 
ex MSS. Regg. et edit. princ. 
spectantem spectans. « Id Tninime 
mirabile, licet multi quotidie id 
adhuc mirentur.CaputeDimpictum 
in SBquo, ttne surfuce ptane , spcctau- 
tem spectat,quacumqueadspiciatur: 
immo spectautes singulos, quacum- 
quc adspiciaut, spectat. Id autem 
contingit, si pictor in se conversos 
teuet ejus, quem pingit, oculos. > 
£x firot. nott. ad hunc lib. Ed. 

3a. Quanquam in machinis. Ut 
snnt ii , qui vel in scala sublimes , 
▼el suspensi in corbibus, summa 
«dium tahulata , camerarumque 
fornices picturis exomant. His 
quanquam in machinis penderet 
ille^ nunquam tamen induxit ani- 
mum ut pingeret, uisi togatus. H. 
— In maciiinis. Machinas illas di- 
cimus, les echajauds^ ies echetles des 
fmnlres. Bbot. 

3 3 , Carcer ejus artis domus aurea 



fuit. Nam in ea domo, 
carcere, pictores, ne efTugi 
dilaberentur, conclusos rtrti 
ro jubebat. Dalbc. — Cew 
cJara ejus artifids opera di 
ronis aurea iuclusa fuere. 
rea domo dicturi sumus 
cap. a4. Hard. 

34. Honoris et flrftttis at 
runt xdes geminse , proxii 
se junctx. Symraachus, I, 
« Bene ac sapienter niajorc 
ut sunt alia a*tatis illius, a 
nori atque Virtuti gemellas 
locarunt : commeiiti, qu< 
(Ausouium alloquitur) v 
ibi esse prsemia houoris, 
merita \irtutis. » P. Viclo 
ma regione Urhis , juxta 
Capenam , « Vicns Honori 
tutis , « ah aedihus nimirur 
mis sic appellatus. Suut G 
Vitellii et Vespasiaui numTi 

pti HOKOS KT VIRTVS. H4BI 



liber\xxv. 367 

sonmum ademptum sibi volucrum concentu. At illi dra- 
oonem in longissima membrana depictum circumdedere 
loco : eoque terrore aves tum siluisse narratur', et postea 
GOgiiitum est ita posse compesci. 

XKXIX. Ceris pingere', ac picturam inurere quis ex- i 
oogitaverit, non constat.Quidam Aristidis inventum' putant, 
posteaconsummatum a Praxiteie. Sed aliquanto vetustiores 
encausticae picturae exstitcre, ut Polygnoti, et Nicanoris, 
et Arcesilai Pariorum . Ijjsippus ^ quoque ^ginse picturae 
8US inscripsit ev^xaucrev : quod profecto non fecisset, nisi 
eDcaustica inventa. 

XL. Pamphilus' quoquc Apellis praeceptor non pinxisse i 
tantum encausta, scd etiam docuisse traditur Pausian 
Sicyonium^ primum in hoc genere nobilem. Brietis filius 
hic fuity cjusdemque primo discipulus. Pinxit et ipse 
penicillo parietes Thespiis , quuin reficercntur quondam a 



XXXVin. I. Narratur, Brot. ex 
MSS. Regg. et editione principe, 
mnwKUir, Ed. 

XXXIX. z. Ceris pingere, Ceris 
discoloribns pingebant antiqui; pi- 
ctaramqueinurebant : quodquomo- 
do fieret 1 dicemus inferins ^ c. 4 ' • 
loterim de discoioribus ceris Varro 
testis de Re Rust. II : « Pictores lo- 
colatai magnas habent arculas, ubi 
discolorea sunt cerae. » H. — Quis, 
Brot. ijui primus excogitaverit. £d. 

a. Quidam Aristidis inventum pU' 
ioRi. £jns qui Polycleti discipulus 
fuity de quo, XXXIV, 19. De 
Praxitele ibidem. H.iri>. 

3- Arcesilai Pariontm. Pinxit is 
in Pirceo cum liberis suis Leosthe- 
nem, qui Atbeniensium et Grxco- 
ram alionim dnx vicit Macedonas 
ler, in Boeotia, ad Thermopyias, et 
ad Zamiam fluvium. Pansanias in 
Atticis, I, p. a. D4L. 



4. Ljsippus. Hoc igitur tertium 
opus ex iis est, quae absolute in- 
scripta fuisse scribitur in prsefa- 
tione ad Tilum , illb fecit : non 
pendcnte titulo, ii.lb facieb4T : 
hoc est , non Auaiirtrc; i ;exa/si> sed 

Arcinnoc. enekatsen. h. — 

Inscripsit Ev^xauoev. Inussit. Hec est 
encaustica pictura , 1'encaustique. 
Hoc sflDculo ea excelluit Ci. Zom- 
Bo. Brot. 

XL. I. Pamphilus, De quo egi- 
muft supra cap. 36. Hab». 

a. Pausian Sicyonium. Idem for- 
tassis qui et Pauson. £jns festi- 
vum dictum refert yKlianus, Ilistor. 
lib. XIV, cap. i5. Dal. — Pausiatt. 
naiKTiou pictoris opera laudat Pau- 
san. in Corinth. II, pag. 3 34* 
Horat.II, Sat.7, V. 95 :«V(.>lquum 
Pausiaca torpes, insane, tabeila. » 

3 . Pinxit et ipse penicillo parietes 
Tftespiis. Paosias scilicet. Sic libri 



368 C. PLINII NAT. HIST. 

Polygnoto picti: multumque couiparatione supera 
stimabatur, quoniam non suo genere certasset^. ] 
lacunaria primus pingere instituit, nec cameras ar 
taliter adornari mos fuit. Parvas pingebat tabellas 
meque pueros. Hoc aemuli eum interpretabantur 
quoniam tarda picturae ratio esset illa. Quamobn 
daturus et celeritatis famam , absolvit uno die ta! 
quae vocata est bemeresios , puero picto. Amavit in 
Glyceram municipem. suam^, inventricem coroi 



editi : io MSS. Thepis : quid si 
Defphis potius ? Nam de Polygnoto 
Thasio, cujus refici nunc pictura 
dicitur, Plinius ipse supra cap. 35 : 
« Hic Delphis aedem phixit, » cui 
et Pausaniam adstipulari diximus. 
H. — Thespiis. Brot. ex MSS. Regg. 
et edit. principe , Thebu, Ed. 

4. Quoniam non suo genere cer* 
tasset, Non in quo maxiroe excelle- 
bat genere pictursB.Pausias enim en- 
causto, Polygnotuspenicillo excel- 
luit. Encausto pingere, et penicillo 
pingere, differuiit : ceris illud, istud 
coloribus. Hakd. 

5. Nec cameras ante eum tali" 
ter, etc. Camerae lacunaribus orna- 
bantur, aut niusivo opere pinge- 
bantur. Ipsa lacunaria vel deaurari 
solebant, vel pingi coloribus, quod 
Pausite primo inventum fuit. Au- 
ctor quxstionum Veteris et Novi 
Testamenti, qu. 106 : « Sicut enim 
ad ornamentum domus pertinet , si 
camcra ejus babeat auro distincta 
laquearia , etc. » Isidor. XIX, i 2 : 
• Laquearia sunt, quae cameram 
subtegunt el ornant , quae et lacu- 
narla dicunlur : quod lacus quos- 
dam quadratos vel rotundos, ligno 
vel gypsO) vel coloribus babeant 
pictos, cum signis intermicantibus.'» 



Quem Isidori locum imm 
masius reprebendit, in 
FI. Vopiscum, pag. SgS, 
lacunaria cameris umqua 
sita fuisse. Atqui boc Plini 
confirmat. £t Constantin 
epistola, quam F.usebiui 
lib. III, de ejus vita, < 
Ttjv ^i T-n; PaaiXix*n; xapaj 
pov Xaxci>vapiav , Ti ^C ir\ 
ipyaata; yEveaOat act ^cxcl, 
yvcbvou 0cuXcp.ai. £t ^op ] 
eivai u.K>Aci, ^vYiaerat x 
xa>.Xft)7riaO*nvai to XeiTrojXftvc 
cameram Basilica: utrumla 
an alio quopiam operis g 
ciendani censeas , ceriior 
velini. Nam si laqueata i 
quoque poterat CAornari. 
Lacunaria , /es plafonds ; 
les appartemens. Brot. 

f>. Jlemeresios. Hac pria 
unius pictura. IIard. 

7. Amavit in Jiu'cnta 
municipem suam. Sicyoniai 
Al Glycerc nieretiix , qua: 
lis amica a Strabone dici 
p. 4io, TbespicnsiseBoeoti 

8. Inventnccm. Sio libr 
ellam MSS. non vitricem^ 
Salniasius in Solin. pag. a. 
dita prorsus in Latio voc 



LIBER XXXV. 369 

iTtandoque iinitatione ejus , ad numerosissiniam florum 
VArretatem perduxit artem illam. Postremo pinxit' illam 
sedentem cum corona, quae e nobilissimis ejus'^ tabula 
.appellata est stephaneplocos", ab aliis stephanopolis, quo- 
niam Glycera venditando coronas sustentaverat pauper* 
^atem. Hujus tabulae exemplar, quod apographon" vocant, 
T^ LucuUus '^ duobus'^ talentis emit Dionysiis '^ Athenis. 

Pausias autem fecit et grandes tabulas , sicut spectatam 3 

in Pompeii porticibus boum immolationem. £am enim 

picturam primus invenit , quam postea imitati sunt multi, 

ae<]uavit nemo. Ante omnia quum longitudinem bovis 

ostendere vellet, adversumeum pinxit, non transversum: 

et abunde^intelligitur amplitudo. Dein quum omnes, qu» 

^olunt eminentia videri 9 candicantia faciant , coloremque 

condant ' nigro : bic totum bovem atri coloris fecit , um- 

braeque corpus ex ipso dedit , magna prorsus arte in aequo 

exstantiaostendens,etin confracto sohda omnia'^. Sicyone 

et hic vitam egit , diuque fuit illa patria picturae. Tabulas 

■ude e publico omnes propter aes alienum civitatis addictas, 

Scauri aedilitas'^ Romam transtulit. 



'^ietnetm dici potios ars pateretur, 
^anqnain mgre. Hard. 

9. Pinxii iUam, Brot. ez MSS. 
Hegg.et ed. princ. pinxit ipsam. £d. 

TO. Eju*. Brot. ex MSS. Regg. 
^t ed. princ. yoceni hanc delet. Ed. 

II. Stephanepiocos, Ita Reg. a, 
>>0|| stephanopiocos : quanquam et 
istiid »que grncc dicitur. Srtf avu- 
'^Xoieec f ttxtrix coronarum : art^avo- 
''^«iXi( y venMtrix corvnarum. Hard. 

II. Apographon vocant, Quod ad 
^«Dip1areffingitur,d7roYpafov Grse- 
ci diciittty une copie. Hard. 

i3. L. LucuUus, Is qui post bel- 
■Um Mithridaticum , conversus ad 
otimii , tradidit se luxui , magnifi- 
c^Qtiaqne yillanim, signorum et 

IX. 



tabularum omamentis Romanos 
omnes superavit. Hard. 

i^.^fo^tt^.Atticisnimirum : gal- 
lica monetac libr» sunt 9,337. Ed. 

i5. Dionysiis. Festis ludisque 
Dionysiacis, qui magno apparatu 
ab Atheniensibus ceiebrabantur. 
Eadem Bacchanalia appellata. In 
libris hactenus editis, a Dionjrsio. 
At MSS. Reg. a , et Pintiani , Dio» 
nysius, Hard. 

16. Condant. Gron. et Al. ante 
Hard. condiant nigro. Ed. 

ly. Et in confracto selida omnia, 
£t quum veluti Iracta sint uniuii 
corporis membra omnia , solida ta* 
men oninia videantur. Habd. 

18. Scauri auiiiitas. De qua lib. 

2/, 



370 C. PLINII NAT. HIST. 

4 Post eum eminuit longe ante omnes Euphranor Istli« 
mius,olympiade centesimaquartai idem qui interfictores 
dictus est'^ a nobis. Fecit et colossos, et marmora, ac 
scyphos scalpsit : docilis ac laboriosus ante omnes , et in 
quocumque genere excellens , ac sibi squalis. Hic primus 
videtur expressisse dignitates heroum , et usurpasse sym- 
metriam. Sed fuit universitate corporum exilior'% capiti- 
bus articulisque grandior. Volumina quoque composuit de 

5 symmetria et coloribiis. Opera ejus sunt, equestre prae- 
lium", duodecim dii'*: Theseus, in quo dixit, eumdem 
apud Parrhasium rosa pastum esse'\ suum vero came. 
Nobiles ejus tabulae £phesi, Ulysses simulata vesania bo- 
vem cum equo jungens : et palliati cogitantes : duz gladium 
condens'^. 

6 Eodem tempore fiiit et Cydias'% cujus tabulam Argo« 



XXXVI, cap. a4. Habd. — jEdi- 
Utms, AnnoUrbiscondita 678. Ed. 

19. Imter /icioret dictau esi, Lib. 
XXXIV, cap. 19. Hard. 

30. Sed fuit universitate corporum 
exilior^ etc. Corpora tota fecit exi- 
liora , grandiora capita. Quod vi- 
tium et in Zeuxide notatum supe- 
rius, cap. 36 : « Deprehenditur ta- 
men Zcuxis grandior in capitibus, 
articulisque. » Hard. 

ai. Equestre prmlium, Laudatur 
id Euphranoris opos etaPausania, 
Attlc. 1, pag. 5. Equestre illud 
prselium ait fuisse , in quoex Athe- 
niensibus Gryllus , Xenophontis 
(iiius, e Boeotis Epaminondas in 
primis claruere. Hard. 

aa. Duodecim dii. De hac pictu- 
ra Pausanias loc. cit. Elegantius 
vero Val. Max. VII, 1 1 , pag. 46. 
Hisilli Ennii versihus continentur: 
• Juno, Vesla, Miuerva, Ceres , 
Diana , Venus , Mars : Mercurius , 



Jovi*, Neptunus , VoIcaniM , Apol- 
lo. » Uard. 

1 3 . Eumdem apmU Pmnkanmm ro$m 
pastum esse, Tradit eadem et Pln-. 
tarch. de gloria Athen. I , p. 546 : 
iiaTrep E&fpflevup rov Qrnaia to3 lacu- 
Tou, To Ilx^^aotou <7raipt6aXt, Xiyw 
t6v p.8v Ixeivcu po'^a pt^poAX^vou - t^ 
^k iauTCU xpia pciia. Unde Piiitiani 
emendatio exsufflatur, libris invitis 
oranibus ita scrihentis, rore pastum 
esse f non rosis, Hard. 

a4* Et palliati cogitantes : dux 
gladium condens. Sic Rcg. 9, c«te- 
rique prohatiores lihri priroitivi, 
typique. Frustrasunt, qniexnescio 
quo exemplari indiicunt, « Et Pala- 
medesdux fasce gladium cundens. » 
Plinius inferius iterum , de Timo- 
machi pictnra : « Palliati , qnos di- 
cturos pinxit, alternm stantem , 
alterum sedentem. » Hard. 

i5. £f Cjrdias. Ku^ac Eastathio 
in Dion. v. $36, uhi hunc picto- 



LIBER XXXV. 37J 

[-S cxLiv ' Hortensius orator mercatus est , eiqu^ 
cit in Tusculano suo^ 

ranoris autem discipulus fuit Antidotus. Hujus est 
limicans Athenis, et luctator, tibicenque inter ' 
ludatus. 

Jiligentior, quam numerosior'^, et in coloribus se* 7 
maxime inclaruit discipulo Nicia Atheniensi'^, qui 
ssime muHeres pinxit Lumen et umbras custo- 
que ut eminerent e tabulis picturae, maxime cu- 
>pera ejus, Nemea "* advecta ex Asia Romam a 
, quam in curia diximus positam '. Item liber 
. aede Concordiae^' : Hyacinthus ^, quem Cffisar 
s delectatus eo secum deportavit Alexandria capta : 



tho , quae Cycladom ium 
luiD esse ait. Hard. 
'. CXLIV. Hoc est , sestei^ 
m quadraginta quatuor 
Gallice monetae libr» 
1. £d. 

r dHigentior^ quam numt- 
gens, inquit, pictor An- 
it : sed non pluriraas 
Q pinxit : non uti Zeuxis, 
ipra : « Fecundus arti- 
lib. XXXIV, cap. 19 : 
numerosior arte quam 
, » dicitur. Hard. 
in coloribus sevents. Brot. 
g. Pint.e; edit. principe, 
severior. Ed. 

ia Atlieniensi. Nixia^ (w- 
»aTcc, Plutcircho de gloria 
146. Nicuiiiedisfilium fa- 
as Attic. lib. I,p. 67, et 
lis etiam animalibusexi- 
it : A6y]vaTo; INDua; 6 Ni« 
A>a 6[pt?o; Ypa(|^ai Ta>v ^9* 
de et quse de eo referat 
ir. Hist. lib. III y cap. 



3o. iVrmeo. Memeam« qiuB a^ 
dentem in complexu suo AlcibiA> 
dem tenebat, Aristophontem pin- 
xisae Plntarchns refert in Alcibiade. 
Daukc. — Ntmea. Diximus de ea , 
librihnjus cap. 10. Haad. 

3i. ^ SUano, A Lieinio Nerra 
Silanoy cujoA nomen in nummis 
Antiochensium legitor : £111 2IAA- 
NOr. ANTIGXEnN. Fuit if pater 
Silani, qui nepos neptis Augnsti 
fuit, nt Plinius ait, Vll, 11. H. 
— Silano, Sic post Gronovium 
Hard. antea, Syllano, Teste firote- 
rio , est C. Silanns , proconsul Asin , 
de quo Tacit. Annal. III, 66. £d. 

3i. Diximus . posiiam, Cap. 10. 
Hard. 

33. In mde ConcorduB, Regione 
Urbis octaya. Hard. 

34. Hyacinihus, Lusit in hanc 
tabulam Martialis, lib. XIV, ep. 
cLxxiii, cujus lemma : « Hyacin- 
thiis in tabula pictus : Flectit ab 
inviso morientia lumina disco, OE- 
balius , Phoebi cnlpa dolorqoe , 
pner. » Habd. 

»4: 



37a C. PLINII NAT. HIST. 

et ¥>b id Tiberius Caesar in templo ejus dicavit 
tabulam : et Diana. Ephesi vero est Megabyzi^* sacej 
. EphcsiaeDianaBsepulcrum: AthenisNecromantia^' Ho 
8 Hanc vendere noluit Attalo regi talentis sexaginta 
tiusque patriae suae donavit, abundans opibus. Fe 
grandes picturas, in quibus sunt Calypso^^, et lo, et 



35. /n iemplo tjus, Teniplum Au- 
gusti in foro romano fuit. Habd. 

36. Megabyti sacerdotis, Diximus 
de eo superius, cap. 36. Habd. 

37. Necromantio Homeri, Hanc 
vendere noluii Attalo , etc. Legit Vi- 
ctorius , lih. V, cap. 1 5 , Necyoman' 
tian, Plutarch. de vita secnnd. Epi- 
cur. pag. 1093, Necyan. A Ptole- 
mseo rege , non ab Attalo , ejus pi- 
cturs manipretium , 60 talenta 
oblata fuisse Plntarchns scribit , ao 
pr«(erKa Niciam , dum itlam pin- 
geret, tantopere studio suo dele- 
ctatum , ut ssepius servos interi-o- 
garet , num prandisset. Dalsg. — 
Necromantia. Vaticinium mortuis 
evocatis, locumque uhi id umhrs 
reddunt , vox ea sonat, vexpCfAixv- 
Tiia. Ciceroni Tusc.I, u. Sy^vexuia 
Homeri appellatur : eaque pars 
OdyssesB A inteiiigitur, qua inferos 
Uiysses descendisse fingitur , um- 
))ra.sque ihi esse alloqnutus. Hard. 

38. Tatentis sexaginta. Atticis 
nimirum : qiise gallicse monets li- 
hras efficiunt , 380, ia5. Ed. 

39. Caiypso, Calypso, quas nau- 
fragum Ulyssem hospitaliter rece- 
pit. lo a Jove adamata, et in vac- 
cam conversa. Andromeda , quam 
ceto expositam Perseus periculo 
lihenivit. Hujus picturs argumBn- 
tum explaniit geminum epigram- 
ma , in Anthol. IV , 9 , ex quo 
adjectum intelligimus et Gorgonis 



caput , cujus ope virginem F 
liheravit : simulque Cassiop 
dromedae matrem, que Ni 
ad alHgandam scupulo filian 
ceto Toraretur , concitarat , 
eam Nereidas antecellere 
jactitaret. Prius est Antiphil 
OicATTttv d PmXoc* h ^t 'nripotic 
^iXft, ntpatu^. A <^t XiO» ?cp< 
Av^pcfit^a. AirpoTOjjba , Popyoi 
^tpxecc * aOXcv fpurc; Kxtoc 
oto'irac, dEXfliXoc tOrtxviv). X* 
dirb axoiTt^Xcto x^* iro^a; nOoi 
xa, NcoOpov h ^i pi.vacT.p vuja 
t6 ytpa;. « iEthiopum regi 
qui fert talaria , Perseus : 11 
juncta feris cautibus, Andn 
Gorgouis hoc sectum capi 
certamen amoris Beliua : Ca$ 
garrula fertihtas. Liherat ill< 
longa torpedine segnes A sc 
potitur virgine victor ainau] 
terum Arahii Scholastici : 
Av^pCfAt^Ylv , ^ ^^wypgt^o; avdi 
rpat;; Kat Yoip aTi^c^Oa^.fAuv 
ap.9i€oXc;. K-nTc;^! airtXoi^ic 
yvafiuT7i<Tt xap*X^»i » H k-Kh 
ytiTovo; i5«vt^u; fiyvwv TaUTe 
Tt; dv7)p xa^t. Attvb; a).riOw( \ 
xai pXi^apcdv xat irpaTri^edv e 
« Cepheus Andromeden, an 
rupe ligavit? Namque ocui 
quit cernere, credat utrum 
super scopulos ostenditur ] 
pistrix, An de vicino tolli 
mari? Agnosco vix signa n 



LIBER XXXV. 373 

dromeda : Alexander quoque in Pompeii porticibus^** prae- 

ceUens, et Calypso sedens. Huic quidem^' adscribuntur 

qaadnipedes. Prosperrime canes expressit. Hic est Nicias , 

de quo dicebat Praxiteles^' interrogatus , quaD maxime ■ 

opera sua probaret in marmoribus: quibus Nicias maniim 

admovisset : tantum circumlitioni ejus tribuebat^^. Non 

satis discemitur, alium eodem nomine^^ an hunc eumdem 

quidam iaciant olympiade ccntesima duodecima. 

TTiciae comparatur, et aliquanto praefertur Athenion 9 
Maronites^^, Glaucionis Corinthii discipulus, et austerior 
colore, et in austeritate jucundior, ut in ipsa pictura eru- 
ditio eluceat. Pinxit in templo Eleusine Phylarchum ^^, et 



UMgniis io arte, Lumina qni po- 
tait fallere , qniqae aDimos I » Qnm 
|KnTo comminiscend» hujas de 
Andromeda fabulsB , causa exstite- 
Hl, oetumque vere navigii, non 
WUaa nomen fiiisse, aliaque huc 
'pectantia, proHxe Conon expllcat 
^ Bibl. Pbotii , cod. clxxxti , Hist. 
4o, pag. 448. Hard. 

40. /n Pompeii porticibus, De qui- 
^>oscap. 37. Hard. 

41» Huie tfuidem, MSS. fidem ^ 
^nendoae. Sunt qui Phidits repo- 
^wnt, Tiliosius. In quadrupedibus 
jMngendis palmam tulisse Niciam 
^octor est Pausanias paulo antea a 
<^K>bis laudatns. H^rd. 

4 9 > De quo dicebat Praxiteles , etc. 
^cebat,inquam,easibi operamaxi- 
ine probari , quibus Nicias manum 
•^movisset. Simili textura ver- 
^Mmim usns ipse cap. 8 : ■ De qua 
*Teatonorum legatiis respondit in- 
^eiTogatus, etc. » Hard. 

43. Cireumlitioni ejus tribuebat, 

^^(armora coloribus tenuissimis illi- 

nebant, qui repercussn claritatem 

>iiannorisexcitarent,custodirentque 



a pnWere etsordibua. Galli dicant, 
vernir, Seneca, ep. LxxxTi,cnjas ini- 
tium est : « In ipsa Scipionis Afri- 
caiii yilla , pauper sibi videtur ac 
sordidus . . . nisi Alexandrina raar- 
mora Numidicis crustis distiiicta 
sunt : nisi illis undique operosa et 
in picturse modum variata circum- 
litio prsBtexitur. • Hard. 

44* Non satis discermtur, atium 
eodem nomine , ete. At satis discerni 
temporum ratione ambo a se invi- 
cem videntur, qunm illiussBtas , qni 
olympiade cxii vixit , ab Attaii 
temporibns' distet annis fere xc, 
cui regi is, qui nunc laudatur, ven- 
dere dicitur tabuUim noluisse. H. 
— Si idem sit Antidotas qui floruit 
olympiade cxii, et is qui Attalo 
regi Necroman/iam vendere noluit, 
tunc certesenior fuit. Attalus enim 
regnum auspicatus est nnno tertio 
olympiadis cxxxiv. Brot. 

45. Maronites, Ab oppido Thra- 
cia Maronea , de quo IV, 1 8 : AOa- 
vtwv 6 Tcu rXauxieavof. Hard. 

46. Phjiarehum, Phylarcbum , 
cujus heroiciim sacelluiQ Miuerve 



lO 



374 C. PLINII NAT. HIST. 

Athenis frequentiam*^, quam vocavere Syngenicon^*. Item 
Achillem virginis habitu occultatum^', Ulysse deprehea» 
dente. Et in una tabula , sex signa ** ; quaque maxime in- 
claruit , agasonem cum equo. Quod nisi in juveuta obiis- 
set, nemo ei compararetur. 

Estnomen etHeraclidi Macedoni. Initio naves ' pinzit: 
captoque rege Perseo Athenas commigravit, ubi eodem 
tempore erat Metrodorus pictor, idemque^' philosophus. 



ProncBae YiciBam Delphis fuisse 
Pausanias scribit lib. X. Persis ir- 
ruentibos is Phocensibus aaxilium 
tulit. Pbylarchum historicum me- 
morat Plutarchusin Arato, et lib. 
de Isid. ac Osir. i£lian. yero, Hist. 
Anim. lib. VI, cap. 39. Dalbc. 
— Phylarehum, Historicum , ut vi- 
detur, cujus in aactomm Indice 
meminimus. Hard. 

47. Athenisfrequentiam, Brot. ex 
MSS. Regg. et editione principe, 
A/ Athinis frequent, Ed. 

49- Syngemcon, Zuyytvix&v, eogna' 
tionem. Itacum Piiitiano scripsimus, 
quod in MSS. Reg. a , aliisque , 
tyngenicon vidimus. Et quod paulo 
post cognatio pariter nohiUum , pi- 
cturae argumentUm afFertur. Num. 
iteni 38, OEnias Syngenicon pinxisse 
dicitur. Editi ante nos libri , i>oly' 
gynteconf iroXvYUvaixbv, quee vox 
mulierum frequentiam sonat. H. 

49. /tem Achitlem 'virginis habitu 
occuilatum. Narrat hanc historiam 
Hyginus, fab. xcvi : « Thetis Ne- 
reis, quum sciret AcliiHem filium 
suum, quem ex Peleo habebat, si 
adTrojara expugnandam isset, peri- 
turura , commendavit eum in insu- 
laiTi Scyron ad Lycomedem regem : 
quem ille intervirginesfilias habitu 
femineo servabat, nomine mutato... 
Achivi autem quum rescissent ibi 



eum occultari, ad regem Lyco- 
medem oratores misernnt, qai ro- 
garent» at eum adjutoriam Danais 
mitteret. Rex quum negaret apod 
se esse, potestatem eis fecit,.ut in 
regia qusrerent. Qui quum intelli- 
gere non possent, quis esset eoi^nm, 
Ulysses in regio vestibulo miuiera 
feminea posuit , in quibus clypeiim 
et hastam , et subito tubicinem ja»- 
sit canere, armorumque crepitum 
et clamorem fierl jossit. Achille* 
hostem arbitrans adesse, Testem 
muliebrem dilaniavit, atqae dy- 
peuin et hastam arripuit. £x hoc 
est agnitus , suasque operas Argivis 
promisit, et milites Myrmidones. » 

HlRl). 

50. In una iabula sex signa. Cor^ 
mpte MSS. Regg. 1, 3, et Vossian. 
utsigna, et sicedit. princeps : unde 
Gron. f^/ signuy vel sex signa. Brot. 
ex CI. Durand. emendatione,miriia 
tabuta insigni , (fuaque , etc. Eu. 

5 1 . Inilio nat^s pinxit, Id quoque 
de Protogenesuperiusdictum, c. 36. 
Hard. 

5a. Metrodoriu idemque philoso' 
phus. Carneadis auditor is fuit 
Athenis , ut auctor est Cicero de 
Orat. I, n. 45. De architectontce 
scripsit, ut in auctorum Indice 
diximus. Item de poetis , ut auctor 
est Plutarchus, lib. adv. Epicnr. 



LIBER XXXV. 375 

magim in utraque scientia aucloritatis. Itaque quuin 
L. Paulus deyicto Perseo petisset ab Atheniensibus , ut sibi 
quam probatissimum philosophum mitterent ad erudien* 
dos liberos, itemque pictorem ad triumphum excolendum, 
Atfaenienses Metrodorum elegerunt, professi eumdem in 
utroque desiderio praestantissimum : quod ita Paulus quo- 
que judicavit Timomachus ^^ Byzantius CaBsaris dictatoris i 
setate Ajacem et Medeam pinxit, ab eo in Veneris 6ene- 
tricis sede positas , octoginta talentis venumdatas^^Talen- 
lum'' Atticum x. vi taxat M. Yarro. Timomachi aeque 



p«g. 1094. Vixit Pertei MacedoniaB 
ragis temporibns. Haao. 

53. Tammaekms. . . Medeam. lo 
haiie pictoris ejas tabolaro , nt c»- 
teros aleam , egregie lusit Antiphi- 
hu Byzanttus, in Anthol. IV, 9, 
cojat epigramma latine Ansonius 
reddidit, Epist. oxxi : « Medeam 
▼ellet qnnm pingere Timomachi 
■leDt YolTentem in natos crudum 
animo iacinas : Immanem exhausit 
remm in diyersa laborem , Finge- 
ret affectnm matris nt ambiguum. 
Ira snbest bcrymis : miseratio non 
ceret ira : AUemtrum videas ut sit 
Ib alteratro. Cunctantem satis est : 
nmm digna est sanguine mater Na* 
tomm : toa non dextera, Timo- 
mache. • Et Ep. cxxiiy cujus hic 
exitus est : « LaudoTimomacfaum : 
matrem qnod pinxit in ensem Cun- 
ctantem, prolis sanguine ne macu- 
leL • De priore vero , seu de Ajacis 
insanientis pictnra ab eodem Timo- 
macho elaborata , incerti scriptoris 
epigramma exstat, Anthol. IV, 6 : 
Aloc Ti{&opiaxou rX^ov ^ 7raTpo'(. Hp- 
iraot T^x^a Ti^v f uetv • 6 Ypfl('|ac tx^i 
ni (fcauvo'pitvov * Kai 9uviXu4r9i^0ii yjX^ 
svipt • xAi rd xtpoc^ Adbcpua rouc 
Attxnc wavrac t\u,\i iro'vouc. In libris 



editu Araav Ttffcopislxou cormpte )e- 
gitor : « Ajax Timemacht magis 
es, quam patris : in arte Natura 
est : rabiem Tiderat ille tuam. Com- 
qoe ^iro foriata simol manus : 
omoe doloris logenium trucibns 
miscuit In lacryrois. • H. — y^a- 
cem ei R*edeam, Sie ex MSS. Gron. 
legebatur antea, Ajaeem eipiitxU et 
Medeam, Ed. 

54- Octogiitta talentis venumdatas. 
Hic exclamare lubet cnm Seneca , 
Bp. xcri : « Quid inter pueros et 
nos interest? nisi quod nos circa 
tabulas et statuas insanimus , canus 
inepti ? illos reperti in littore cal- 
culi IsBTes , et aliquid habentes va- 
rietatis delectant, etc. • H. — OctO" 
ginta taientis. Monetae nostra galli- 
em libris 373,5oo. £d. 

55. Taientum, Hoc est, deiia- 
rium sex millibns. Festus similiter 
Atticum talentum definit sex mil- 
libus denarium. Gellius, III, 17, 
tria talenta Attica ait efficere lxxii 
millia sestertium , hoc est , xviic 
denarium millia. Senera et Priscta- 
nus talentum Atticum aiunt esse 
xxiT sestertia , sive qnatuor et vi- 
ginti sestertium millia : hoc est p 
sex millia denarinm : qnas ter docta 



I I 



19 



376 C. PLINII NAT. HIST. 

laudantur Orestes^, Iphigenia in Tauris^, Lecy 
agilitatis exercitator, cognatio nobilium-: palliati , 
dicturos pinxit , alterum stantem , alterum sedentem. 
cipue tamen ars ei favisse in Gorgone . visa ,est. 

Pausiae et filius ^ et discipulus Aristolaus e severii 
pictoribus fuit : cujus sunt, Epaminondas, Pericles, M 
Yirtus , Theseus : imago Attica) plebis "", boum immoh 
Sunt quibus et Mechopades^' ejusdem Pausia^ disci 



efficiimt illa Gellii lxxii sestertia. 
Talentam illud magnum a Plauto 
▼ocatur.Miia,siye mina,at a Plinio 
centv^m denariif definitar, diximua 
in fine lib. XXL Hanc porro nostram 
ac Plinianam talenti ac min» «sti- 
mationem egregie confirmat Hero- 
dotus, insigni loco certe III, p. 14 '> 
ubi de pretioy qno condactus est 
Democedes medicus astate sua ce- 
lebratissimas : « .£gineta^ inquit , 
anno sequente conduxerunt eum 
talento : Athenienses anno tertio 
centum mnis : Polycrates quarto 
annp talentis. » Qua in oratione 
semper, ut par est, merces crescit. 
Aliud est talentum minus, cujus- 
modi talenta accipienda etiam sunt 
auri, tempore Davidis in sacris li- 
bris; et apud Homerum, tum in 
IUade,T, 217; W, aS^, 7^1; et ft, 
333; tum in Odyssea, B, 3^3. H. 
— TaUnlum Atticum X, yi taxat, 
Siye sex denariuni millibus; gallicse 
nempenionetSBlibr. 4*6^8 3/4. £d. 

56. Orestes. Quem furias Cly- 
taemnestraB matris ab eo interemptoi 
agitant. Hard. 

Sy. Iphigenia in Tauris, Agame- 
mnonis filia, quam quum parens 
immolare yellet, Diana virginem 
miserata, cervam pro ea supposuit : 
Iphigeaiamque per nubes in terram 
Tauricam detulit : ihique templi 



sui sacerdotem fecit. H3 
Fab. xcyiii et cxx. Adyeo 
illac postea fratrem Oresten 
yit ipsa, captumqne ab ine 
sublatum furto Dians simul 
morti eripuit. Vide £uripi< 
ea fabula quam de hoc argi 
inscripsit, Iphigenia in Tau 
cturam hanc Nicomachi , 
describit iucertus auctor e\ 
matis in Anthol. IV, 8 : Bl 
ifiy^YSta* frotXiv ^e {aiv tt^O( 
£( yXu^cspifiv dtvayei {AyQ?iv 6(j 
rtiV Tyic ^t xoXuofi^vYi; , »«1 d 

t{oOpO&<TV)$ OfxT(d Xai fAOVl^ 

auvt^acYeTai. • Iphigenia fui 
eam conspecrus Orestse Mil 
memorem sanguinis esse jul 
lius iratsB pariter, fratrem 
dentis , Exagitant oculos hin 
hinc pietas. » Habo. 

58. Favisse in Gorfrone, 
seo interfecta. Haro. 

59. Pausite et fiiius, I 
Regg. et edit. priucipe, 
fUius, Ed. 

60. Imago Atticce pleifis, I 
AvifAOc Atheniensium, quas 
explicatur egregie a Plinio 
Hakd. 

61. Boum immoiatio, Qus 
ctura dictum est superius. 

62. Afec/iojtanes. An Mett 
potiusP Habu. 



LIBER XXXV. 377 

plaoeat diligentia , quam intelligantsoli artifices, alias durus 
k coloribus, et sile multus^^. Nam Socrates^^ jure omnibus 
placet. Tales sunt, cum ^culapio filiae, Hygia, ^gle, 
Panacea, Jaso, et piger, qui appellatur Ocnos , spartum 
torquens, quod asellus arrodit. 



63. jiiids durtu in cotoribus^ sed 
tt wuUuu (nc pritif). Vossian. « du- 
roi in ooloriboSy et sile maltus ; » 
qnod etiam ex aliis ad roargiDem 
poniiDt; ne<]iie aliter lcgeudora. 
Iatelligit#i/e pigmeutis. L. XX XIII, 
i3 : • Id argeoti et aori metallis 
nMcantQr etiamnum pigmenta , sil 
ct camlemn. » Lib. XXXV, 6 : 
«lilis loddi libris decem. » Siic 
mbu, qui eo pigmento multo ole- 
retor. Vidtt idem Pintianos. Groh. 
•— Et sile mullus, Ita Reg. 2 alii- 
qve : editi mendose, sed tt muitus. 
E — Vitinm illod appellamus, 
Jonmr dans Ujaune; quod multis 
pictoribos Tolgare, forte ex aliquo 
oenlonim Titio. Brot. — SiU, De 
lile conf. sup. lib. XXXIII , 
cip. 56. Ed. 

64. Nam Sacrates. Pictoris id 
aomen, de qoo inferios iterum , 
XXXVI, 4. HiRD. 

65. TaUsque sunt ejus picturte 
cm yEseulapio (sic olim). MSS. 
onuitbos abest vox picturce. Suffecit 
eDimPIinio : « Tales sunt ejus cum 
•£scalapio filiae, etc. » Fabulte vel 
/Ketenvintellectum voluit. Lepidum 
Cit aotero, quod Dalecainpius ad 
▼ocem Jaso notat , ^ Jasona cum 
•£icciIapio Apollinis filio et Achille 
Peleia Chirone centauro educatum 
^ Qedicinam didicisse ex Arati et 
^pollonit Scholiastis tradit. Tan- 
Qiiam eadem sit persona 6 iaaa»v 
I«»e»05, cti4 tovAi tfldbouc. Grov. — 
"T^a, Schol. Aristoph. pag. 69, 



iElsculapii fili«, taau, Ilavduuiai 
Ifytia, AfYXv). Hard. — TaUs sunt^ 
cum^ etc. Bi;ot. ex Voss. et edit. 
princ. taUsque sunt ejits^ cum, etc. Kd. 
66. Ocnos. Ejus meminit Plutai'- 
chos libro fript •u6ufjb{a( , «slegantis- 
sima cum stupidis et fatuiscompara- 
tione. Eum pinxit et Polygnotus in 
templo Delphis. Propertius : « Di- 
gnior obliquo funem qut torqueat 
Ocno iEternusque tuam pascat, 
aselle, lamem. » Vide Suidam in 
ovGu iroxa;. Cratiuus finxit apud in- 
ferosquemdam funiculum torquere, 
asinum vero quod tortum est, ab- 
rodere et abscindere. Daleg. -^ 
Ocnos. 6xvo(, pigrum ac timidum 
sonat : qu» appellatio huic apte 
conyenit, qui abigere aselium uon 
audeat. Describit hanc picturam 
A'ausanias Phocic. X : ky%^ i?t xa- 
N{A(vo(, iiri^^fpafAiAa ^t Oxvov srvai 
Xtyii Tov avOpuirov* iriiroitiTai piv 
irX^xuv ayomo^' isa^i^Kt ii OriXiia 
ovo( JiriaOioutfa t^ <Tri7;XtYfi.ivcv ail 
Tou ox^ivCcu. TouTOv tivai T^v O^wsv 
9iXipy&'v faatv avOpuircv , yuvalxa '^t 
Ixiiv ^awavtipoiv • xal iiroa a auX).t5ai- 
TO ipYa2[o'fitvc$ , 06 «oXu av Ccipov 
bnh JxtivTi; avnXwTO. • Vir quidam 
sedens , titulus autem indicat eum 
Ocnum esse. Ipse fnniculum tor- 
quct, adstante asella, quas quod 
tortum fuerit assidue ahrodat. Hunc 
Ocnon aiunt homiuem fuisse in- 
dustrium , operique intentum : sed 
uxorem ci fuisse sumptuosam ac 
prodigam : ut quidquid is suo la- 



37» CPLINII NAT. HlSt. 

i3 Hactenus^ipdicatis in genere utroque^^ proceribu 
silebuntur et primis proximi. Aristoclides , qui pinxit 
Apollims Delphis. Antiphilus^' puero ignem conflan 
datus, ac pulchra alias domo splendescente, ipsiusqui 
ore: item lanificio, in quo properant omnium mu 
pensa : Ptolemaeo venante^. Sed nobilissiuio Satyr 
pelle pantherina, quem Aposcopeuonta appellant^' 
stophon Ancaeo vulnerato^' ab apro, cum socia ( 
Astypale ^' : numerosaque tabula , iu qua sunt Pri 
Helena, Credulitas, Uiysses, Deiphobus, Dolus^^. t 
bius pinxit Scyllin^^ ancoras Persicae classis praecid< 



bore Gorraderet, id mox absume* 
retur ab illa. » Harj). 

67. /n genere utroque. In utroque 
genere pingendi : sive ceris et en- 
causto : nve coloribus ac penicillo. 
Haro. 

68. AntipWus, Alius hic ab eo, 
de quo supra cap. 37. Ha.iid. 

6g. Ptoiemofo i*enante, Ptolemai 
regis yenatione piota, quum 'venm* 
retur elepbantos» Hahd. 

70. Aposcopeuonta appttlant. Awo- 
axo^EUsvra, ut Reg. a et alii MSS. 
sire, ut editi, a^roaxoTrcuvra , hoc 
est , coUimantem , intuentem sco- 
pum. Vide Athen. XI Y, pog. 6ig, 
et Hesychium verbo 2x(ii>ffeuu,aT(i>v. 
H. — Aposcopeuonta. A^TroaxoTreuov- 
ra, alii interpretanturcollimantem, 
intuentem scopum : alii , quod ye- 
pus crediderim , manum fronti 
obtendentem , ne nimia lux soWe 
noceat. Joannem apostolum sic 
aposcopeuonta iii admirabiliTrans- 
ligurutionis tabula expressit Ra- 
phael. Brot. — Aposcopeuonta. Si- 
lius de Pnne : « Obtendensque ma- 
num solem infer?escere fronti Ar- 
cet, et umbrato perlustrat pascua 
\isu: » Dalrg. 



71. Ancceo 'wslneraio, 
filio, quem Calydonius ape 
ravit. Recitat hauc historia: 
Arcadic. VIII, pag. 5a8 , < 
nus Fab. ccxlviii. Haro. 

73. Astypale.VxorejtLqi 
palssa dicta est. Daleo. 

73. Dolus. Ita MSS. 1 
Colb. 3, et Pintiani. Sunt qi 
ibi legi malint, Priami filini 
Diomedes occidit. Male : ' 
Priaraura Helenamque Ci 
perdidit : sic Ulyssem Deip 
queDoIusuobilitavit: atqm 
in tahula ea suum quihusqu* 
est adjunctum. Hard. 

74' Scyi/in. SxuXXiv 2ixu«>\ 
mium urinatorem , qui cla; 
sicas vento jactataD ancoras p 
multaque ex ea naufragio 
sibi comparavit. Aucloressi 
sanias , Phocic. X , et Stral 
p. 44^« Item Apollonidas 
grammate grseco Antholog 
2xuXXic 5t» Eap^cu ^cXixo? ff' 
Xa^a Traaav HXauvsv , ^uOiy) 
vaufx.a-^iTrjv, Ny!fTo;Xa6pioi(Tiv 
aa; Ti^^dytaai , Kal rbv iw' 
^pfxov fxetpi vtuv. Aurav^po 
•pi^ (oXiaOavs nipaic avau^o; 



LIBER XXXV. 379 

icm'^ Danaen, mirantibus eam praedonibus^^ : regi- i4 
itratonicen^^, Herculem etDejaniram^^:nobilissimas 
\j quae sunt in Octaviae operibus^^ : Herculem *" ab 
monte Doridos exuta mortalitate consensu deorum 
umeuntem: Laomedontis circa Herculem ' et Neptu* 



ni irttpa BtputfTOxXiouc. « Bel- 
iXerxis tremeret qaom Grao- 
iseni , Inveoit Scyllis pralia 
lari : Nam Tada furtivo de- 
id ioM natato , Vincula , qua 
deDtibus apta , secat. Sic ra* 
»ereont poUis in littora Me- 
leries fama prima Themisto- 
' Haad. — Ancoras Persic. 
rmeideniem. Broter. ex Regg. 
CMrdine mutato , ancoras pra» 
rsie. elass. Eo. 
ArUmon. Apr^fittv. Habd. 
Danaen , mirantibus eam pra^ 
. De qoibus nempe vates V e- 
s, ni« Od. 16 : « Inclusam 
1, turris ahenea, Robusts- 
■es , et yigilum canum Tristes 
a monierant satis Nocturnis 
Iteris : Si uon Acrisium , vir- 
ibdit» Custodem pavidum ^ 
r et Venos Risissent : fore 
ntom iter et patens Converso 
lom deo. Aurum per medios 
dlites , etc. » Habd. — Prae- 
\.y eX. piscatoribus. Nam quum 
iclosam ona cum filio Perseo 
is pater in mare abjecisset, 
DiSB piscatoribus reperta est. 
1. lib. II. Dal. 
Reginam Stratonicen. Strato- 
traboni , lib. XIII , Ariarathis 
docum regis filia, Eumenis 
' geniti uxor, et^ Attali tertii 
. Fnit et Stratonice regis De* 
oxor , proba et modesta , me- 
a a Plotarcho, libro de Vir- 



totibos molierom. Stratonicen De- 
metrii et PhilsefiliamSeleucusduxit, 
eamque Antiocho filio soo insane 
amanti uxorem tradidit. Plutarch. 
in Demetrio. Valerius , lib. VII , 
cap. 5. Dalsc. — Stratonicen. Regi« 
nam in Asia , ubi Ephesus fuit , ut 
mox Plinius ipse docet. Hard. 

78. Dejaniram. Vestem marito 
Herculi porrigentem, centauri tin- 
ctam sanguine, qua ille induta fla- 
grare coepit. Hygin. fab. xxxv:. H. 

79. Nobitissimas autem quas sttnt in 
porticibus Octavite operibus{sic prius). 
Annotant ex ejus operibus , tnalum 
malo sanafates. At Voss. Pint. alii- 
que : « qoaB sunt in Octavias operi- 
bus : » excluso tw porticibus^ quod 
inane et sopervacoom. L. XXXIV» 
cap. 6 : « qosB statoa nunc est in 
Octavi» operibus. » Lib. XXXVI , 
cap. 5 : ■ Veneremque ejus esse in 
OctavisB operibus. » Etrursus: «Cu- 
pido objectos a Cicerone Verri , ille 
propter qoem ThespiaB visebantor, 
nonc est in OctavisB schoiis posi- 
tos. » Gboh. — Nobilissimas. Sobin- 
tellige pictnras. In OctavisB open" 
busj hoc est, porticibus et scholis, 
de qntbus egimus cap. 3y, Hard. 

80. Herculem. In OEtSBO monte 
pyram stmxerat Herculi Philocte- 
tes , in qoam se ille conjecit , exo- 
taqoe mortalitate caelum conscen- 
dit. Hyginus , loc. ciL Hard. 

81. Laomedontis drca Uereutem 
et Dfeptunum historiam. « Neptnnos 



38o C. PLINII NAT. HIST. 

num historiam. Alcimachus^' Dioxippum , ^ui p 
01ympia*^citra pulveris tactum ^^ (quod vocant ** 
vicit : Coniti *^ Nemeaea. 



etApolIo diconturTrojain marocin- 
xisM. His rex Laomedon vovity qaod 
regno sao pecoris eo anno natnm es- 
set , immolaturnm. Id totam avari- 
tia fefellit... Ob eam rera Ne|)tanus 
cetnm midty qui Trojam vexaret. 
Ob quam causam rex ad Apollinis 
raisit coosultum. Apollo iratns ita 
respondit : Si Trojanomm yirgines 
ceto religat« fuissent, finem pesti- 
lenti» futurum. Quum complures 
consaropte essent, Herculeset Te- 
lamon , quum Colchos Argonautse 
irent, eodcm venerunt, et cetnm 
interfecemnt : Hesioneroque patri, 
pactis legibus reddunt , ut quum 
inde rediissent , secum in patriam 
eam abducerent. . .Quod et ipsum 
Laomedon fraudavit. . ., Itaque Her- 
cules ad eos navtbus comparatis , nt 
Trojam expugnaret , venit , et Lao- 
medontem necavit , etc. » Hygin. 
fab. LxxxTx. Habd. 

8a. Alcimachus , etc. Legendum: 
« Alcimacliufl, Dioxippium , qui pan- 
cration Olyrapia} circa pulveris ta* 
ctum , quod vocant axovirt, vicit. 
CcBnus scamraata. ** Pulveris tactus 
esfh et afTi, et xovtai;. Silm. 

83. Dioxippum. Olyrapionicum 
pugilem , de quo iEliau. Var. Hist. 
X, sa, et XII, 58. Hard. 

84* Olympia, Subintellige, cer- 
tamina. Non enim, Ol/mpiw vin» 
cere^ sed Oijrmpia Latini dixere, 
imitatione Graecurum.Sic et Olyra- 
pia coronari Horat. I, ep. i , v. 5o: 
«Quis circum pagos et circum cora- 
pita pugnax Magna coronari con- 
temnat Olympia : cui spes, Cui sit 
conditio dulcis sine pulverc pal- 



IQ8B. > Ennius apud Cio 
Senect. « Sicut fortis eqi 
qui sacpe supremo Vicit 
nunc senio confectu* < 
Apuleius de Dogm. Plato 
tosqne progressus exf»t;j 
taiit ei« ut Py thia» Isthmi 
certaverit. » G/ceco vide 
ut in Anthol. lib. I , cap 
Xv^poc "hiML nuyfiTiv ivu 
^ufiffta. « Quum tot vir 
doraaret Nicophon Olyi 
lib. III, cap. 9, ep. I : nC 
Pythiis certaminibus puj 
ptio vetus apud Reines. 

zai/ioc. zaiAOT. nre 

CAC. eEOlC. De panc; 
mus XXXIV, ig. Hakd 

8 5 . Citra pulueris jastuf, 
in proverbio , citra pulvei 
citra pul^^eris tactum. Tu 
et !ib. XVl. Vide Hiero 
rialem, de Arte gymnas 
cap. 8. Dal. — Tacium. , 
Colb. 3 , et alii : non jac 

86. Quod vocant aconi 
hoc est, sine pulvere, fe 
gna : translatione sumpt 
tis, qui ita facile super 
pulverem quidera excite 
citato focdentur. Siiida: 
^cdpl; Kovsto; , aveu otYwvc; 
^ EUuapb); , aTTO p.S7a^&pa 
Twv Twv oiiTw; Euu.7^5>; 
vwv, WCT8 (i.Yi<^e x&vi(jacOa 
vere dixit Horatius, lot 
pulveream victoiiam ap 
lins, lib.V, cap. 6. Pliira 
Constant. in Lexico , ver 
Hard. 

8 7 . Coniti Semetca . No 1 



LIBER XXXV. 



38 1 



«ilochus Apellis discipulus petulanti pictura inno- i5 
ove Liberuin parturiente depicto mitrato, et mu- 
er ingemiscente inter obstetricia dearum : Cleon 
: Ctesidemus CEchaliae expugnatione'^, et Lao- 
^. Clesides^* regin» Stratonices^' injuria^. Nullo 
honore exceptus ab ea, pinxit volutantem^ cum 
ore, quem reginam amare sermo erat : eamque ta- ' 
in portu Ephesi proposuit: ipse velis raptus^^ est. 



i pnlyere, sic et NemeJBa vi* 
nea sive Nemeaea, vipbtta, vt- 
i|uatex , tacra Grsci» certa* 
I ailva Peloponnesi Nemea , 
ellata, nemo ignorat. Quam 
B Indum ludo , victoriaB vi- 
PliniusopponitPcum Olym- 
neca confert , et facili ac si- 
rere yictoriae alterum labo- 
oomparatnm. In libris hac- 
nlgatis : Canus stemmata : at 
>ictoris nomen est Coenus , 
19 idoneum picturae, quale 
liritnr, argumentum, stem- 
anlto vero minus scammata , 
Imasius boc loco obtrudit, 
'cit. ad Solin. p. 36. Hard. 
ri/i Nemeasa. In edit. princ. 
emmata. In Regg. MSS. 3, 3, 
n. et Al. ante Hard. Canus^ 
a, quam lectionem revoc^- 
t. cui videtur audacior Her- 
Urbari emendatio , coniti iVe- 
|Qum vox coniti Graecis pror* 
lota fuerit. Stemmata autem 
'S.ailiances; ut supra mos et 
Syngenicon , une jissemhUe de 

Ed. 
Cleon Cadmo. Ita MSS. om- 
pi, Admeto. Cadmum Casta- 
is custodem draconem inte- 
efitbulas ferunt : Hygin. Fah. 

forte hujus picturse argu- 



mentum. Cleonis Sicyonii fictoris 
meminit quoque Pausanias lauda- 
tus ft nobis , supra lib. XXXIV, 

cap. ip.HARD. 

89. OEckaiite expugnatione. Situs 
hujus UElchailae , quam Hercules di- 
ruit, ipso Strabone teste, lib. IX, 
p. 438, in incerto est : quum pln- 
res sint urbes cognomines. Vide et 
ejusdem Strabonislib. XIV, p. 638. 
Hercules quum lolen Euryti regis 
filiam in conjugium peteret, pater 
negaret , QEchaliam expuguavit. 
Hyginus, Fab. xnv. Virgil. JEn. 
lib. VIII, vers. ago, de Her- 
cnle : « Ut Bello egregias idem dis- 
jecerit urbes, Trojamqne, QEcha- 
liamque. » Hard. 

90. Laodamia. Pyram conscen- 
dente, qna cremata est. Hygin. Fab. 
Giv. Hard.' 

9 1 . Clesides. KXeiai^;. HaRD. 
93. Regina Stratonices. De qua 

supra diximus. Hard. 

93. Injuria. lunotuit injuria , 
quam intulit reginae. Hard. 

94. yolutantem. Ita clare Reg. i, 
Colb. 3 , typique omnes. Hard. — 
f^olutantem. MS. Reg. 5, voiuptan" 
tem; Vet. apnd Dalecvoluptuantem, 
et sic Brot. edidit. Ed. 

9$. Ipse veiis raptus est. Ipse na- 
vim interim conscendit. Hard. 



i6 



»7 



382 C. PLINII NAT. HIST. 

Regina tolli vetuit,utriusque similitudine mire e 
Craterus^ comoedos Athenis in Pompeo^' pinxjL 

Eutychidis^^ bigam regit Yictoria. Eudorus sc< 
ctatur^ : idem et ex aere signa fecit 

Hippias, Neptuno' et Victoria. Habron Amic 
Concordiam pinxit, et deorum simulacra. Leontisi 
tum' victorem cum trophaeo: psaltriam. Leon S 

Nicearchus Venerem inter Gratias et Cupidine 
culem tristem insaniae poenitentia^. Nealces Ve 



96. Craterus, Broter. ex MSS. 
Regg. et edlt. princ. Cratinus ; sic 
«tiam infra , « Irene Cratini pictoris 
fi lia et discipula. • Ed. 

gj' In Pompeo, Athenis in ipso 
urbis introito aedificium fuit , in quo 
pomp» parabaoturt vasaque asser- 
vari solita ad pomparum solem- 
uia. Atque ex ea renofAirctov est ap- 
pellatum , ut auctdr est Jul. PoUux, 
iib. IX, cap. 5 , p. ^^%.,ex Demo- 
sthenis oratione in Phormionem. 
Statuaeillic erant clarorum virorupif 
ut Socratis, testc Laertio in ejus 
vita : et Isocratis , teste Plutarcho 
de decem Rhet. PictursB quoque, 
ut vel ex hoc Plinii loco inteUigi- 
lur. H. — Jn Pompeo. MSS. Regg. 
a , 3 , cdlt. princ. in Pompeio , et sic 
GroDov. et Al. forle rectius. Ed. 

98. Eulycliidis. Ideoi fortassis, ut 
et Eudorus, statuarius fuit, de quo 
diximus XXXIV, 19. Hard. 

99. Eudorus scena speciatur. Eu- 
<^o»^cc. Scenara piiixisse eximie di- 
citur, quam barbari vocant, deco- 
rationem theatri. Harb. 

I. Hippias ^Neptuno, SuhmXeWi- 
ge , spectatur, ex antecedenti. Porro 
Hippias , el mox Huhron , scribi hic 
oportere , non , ut hactenus , Iphis 
ct Ahron , partim MSS. quos se- 
quimur, in quibus Hyppis et Hahron 



scribitur : partim ipsa ele 
series admonet,quae appe! 
quam hic vetat , cujus al 
nomen auspicetur , vel 1 
bronem. intriav fictorer 
opera Pausanias comn 
Eliac. poster. VI. l^pMv \ 
cos viri nomen esse sup 
mus. Hard. 

a. Aratum, Occiso Si( 
tyranno., quum Achaeoru 
tor summus esset , profli 
bus,triumphantem. Dal 
victorem. De Aristippo. 
tarchum io Arati vita , p 

3. Lec>/i Sapplio. Lesbi 
satis celebratain. Exstat 
stichoD Platonis haud o 
idem tamen perelegans 
I , tit. 67 : Evvsa ra; fi.( 
Tivec* w; 6XiY(opci); ! Hvi ^i 
AeaSoOev ri »^£>caTYi. • E 
quidam Musas dixere, i 
Ecce tibi Sappho Lesbis 
cima est. » Hard. 

4. Hercutem tristem L 
nitentia. Ab Juaone insi 
jecta , Megaram uxorei 
interfecit. Postquam s 
coropos factus, ab Apo' 
dari sibi responsum, quc 
los purgaret. Hygin. Fal 

5. ]\eaices f^enerem. S< 



LIBER XXXV. 383 

ingcniosus et solers in arte. Siquidem quum praelium na- 

Tale JEgyptiorum et Persarum pinxisset, quod in Nilo, 

cujus aqua est mari similis, factum volebat intelligi, ar- 

^mento declaravit , quod arte non poterat. Asellum enim 

iD littore bibentem pinxit, et crocodilum insidiantem ei^ 

C£nias Syngenicon^. i8 

Philiscus ofiicinam pictoris, ignem conflante puero. 
Phalerion Scyllam . 

Simonides Agatharchum ^ , et Mnemosynen '''. Simus 
JQvenem requiescentem in ofEcina fullonis, Quinquatrus 
edebrantem " : idemque Nemesin" egregiam. 

Hieodorus et inungentem '^ : idem ab Oreste'^ matrem 19 



diaictiim , <iiinin ezimiam Aristrati 
tyiiBiii picturaiD deleri Tellet Ara- 
IH, pagnaodnm cnm tyranois, non 
cw eoram iroaginibus. Dalbc. — 
N ml eet .JXtdijua. pictorem , amicum 
Anti, landat Plntarchns in Arato, 
p. io3i. Habd. 

6. Croe&diluM imidiantem eL 
iitllQm etiam et crocodilum ingi» 
ifauDtem ei, teste Brot. videre est, 
■Bercnlanensibus picturis, tom.I, 
Hk. 48. £d. 

7., OEikias SjrngenicoM. Subin- 
teUige, pinxit : hoc est, cognatio- 
iiem,ut dictum est snpra. Pictoris 
aomen OWitL^ Graecis scribitur. H. 

8. Pbaierion Scyltam, Hominem 
nrsuro , caninis capitibus cinctaro, 
iacpiit Isidorus, Origg. XIX, 16. 
Vide qusB diximus supra c. 36. H. 

9. j^gatharchum, Eum, opinor, 
intelUgit, quem Yitruyius in Prsef. 
Ub.VII,p. 134» .£schylo docente, 
•itprimum Athenis tragicam sce- 
Mm fecisse, et de ea commenta- 
riam reliqaisse. Aut Syracusanas 
dasfia prcfecturo cujus mcntio ap. 
Tbucvdidem, VI. Habd. 



10. Mnemojjnen. MvDfiioauvi}, Jo- 
Tis filia , Musarum parens, ex He- 
siodo in Theog. Habd. 

1 1 . Quinquatrus ceUbrantem, Quas 
IlavaAiivata Grecis , Latinis Quin- 
quatrus appellantur, teste Charisio, 
lib. I. Sunt autem HavaOiivaia He- 
sych. i^ Tuv AOnva^uv ioprn xal ayoiv, 
festuro MinervsB apud Athenienses 
longe celeberrimum , et quinquen- 
nale. Hxbd. — • Requiescentem in of- 
fieina fuUonis , Quinq, celehrantem, 
Brot. ex MSS. Regg. et ed. princ. 
juvenem reqtdescentem : officinam fuU 
hnis Quinquatruf , etc. £d. 

II. Nemesin, Ntfttaiv deam inso- 
lentiaB etarrogantias Tindicem Gra- 
oi vocant. Vide lib. XXXVI , cap. 
4. Habd. 

i^. Et inungentem, AXtiiTTTiv, un- 
ctorem , qui palsstritas ungit in 
gymnasio , qui etiam Aliptes a Ci- 
cerone dicitur,in ep. ad Lentulnm. 
In libris hactenus editis roendose, 
Tiieodorus enim emungeiUem, H. 

1 4. ALOreste, Is Clytaenmestram 
matrem « et .£gisthnm Thyestis Gl-' 
lium, oognatnm Miam, interfecit. 



384 C. PLINII NAT. HIST. 

et ^gisthum interfici : belluinque Iliacum pluribus ta 
quod est Romae in Philippi porticibus ' : et Cassandi 
quae est in Concordiae delubro : Leontium Epicuri 
tantem '^ : Demetrium' regem. Theon*^ Orestis insan 
Thamyram citharoedum". Tauriscus Discobolum ", 
tcsmnestram , Paniscum' ,Polynicen regnum repeten 
et Capanea. 



Yide Hygin. Fab. cxix et gczliv.H. 

1 5. //1 Phiiippi porticibus, De his 
cap. 36. Hard. 

1 6. Et Cassandram, Qualis forte 
a Marone describitur, idneid. II, 
vers. 4o3 : > Ecce trahebatur passis 
Priameia virgo Crinibus, a templo 
Cassandra , ady tisque Minervs , Ad 
cslum tendens ardentia lumina fi:u- 
stra , etc. • Habd. 

i^. Leontium Epieuri cogitantem, 
Scortum ea fuit , Epicuro familiare, 
et ejus omnibiis sectatoribus prosti- 
tutum, dequo A.tlienseus,lib. XIII; 
Diog. Laertius in Epicuro. Daijic. 
— Efit haec picturae nomenclatura, 
nou pictoris, ut Barbarus credi- 
dit : et tabula haec Theodori operi- 
bus annunierari debet. Fuit autem 
I^eontium Epicurl conjux , philoso- 
phiae magistra et ipsa, unde et in 
liac tabiila cogitaiis pingitur. Scri- 
psit libros contra Theophrastum , 
ut quidem diximus in Praefat. ad 
Titum, auctore Cicerone, de Nat. 
Deor. lib. I, num. 94* Hard. 

18. Demetrium regem. Poliorce- 
ten. Hard. 

19. Theon, Quintilian. lib. XII, 
cap. 10 , p. 894 9 pictorum ingenia 
dotesque percensens : « Cura , in- 
quit, Protogenes, facilitate Anti- 
philus : concipiendis visionibus , 
4juas ^xvTaaiac vocant , Theon Sa- 
niius pra>stantissimus. » I^udatur 



et ab .£liaDo, Var. Histor. 
cap. 44* Ha&d. 

ao. Orestis insaniam, Occ 
tre. Hard. 

a I . Thamyram citharctdun 
diximos lib. VII. cap. $7. 

a a . Discobolum. De ea vi 
XXXIV, cap. 19. Hard. 

a 3 . Paniscum. Paniscns ni 
guus Pan, qualem solebant 
vis tabellis pictores fingerc 
per jocum : nunc theatrali) 

narum larva. Dalbc Pi 

Exiguum Panem : sive Pao 
clam , qui deus Arcadiae a 
dicitur. Ut a Satyro , Sa 
Apuleius, lib. V Asin. aur. i 
«Tibias inflaret Satyrus, < 
scus ad fistulani diceret. » 
in Tiberio , xliii : « Panisc« 
Nvrapharum liabitu , etc. > 
— Talihus Paniscis suas in 
dines Graeci et Romani deli 
tur; constat ex veteribus 
mentis. Brot. 

i4> Polynicen regnum rep 
OEdipodis filium ex Jocasta 
Thebanorum. Regnum is ab 
fratre repetiit , et Thebas o] 
vit. Capaneuscontra Jovis' 
tem Thehas se caprurum d 
quum murumadscenderet, 
ab Jove est percussus. Hygi 
Lxxi. Non in tabulam quid< 
in statuam Capanei exstat e 



LIBER XXXV. 385 

Non omittetur inter hos insigne exemplum. Namque lo 
Erigonus tritor colorum Nealcs pictoris in tantum ipse 
profecit, utcelebrem etiam discipulum reliquerit Pasiani, 
fratrem ^ginetae fictoris . lllud vero perquam rarum ac 
memoria dignum , etiam suprema opera artificum imper- 
fectasquetabulas, sicut Irin Aristidis,TyndaridasNicoma- 
chi , Medeam Timomachi'^, et quam diximus, Yenerem 
Apellis,in majori admiratione esse, quam perfecta. Quippe 
ia iis lineamenta reliqua, ipsaeque cogitationes artificum 
tpectantur: atque inlenocinio commendationis ' dolor est: 
immus,quum idagerent, exstinctae desiderantur. 

Sunt etiam non ignobilcs'^ quidem, in transcursu ta- si 
neQ dicendi : Aristonides, Anaxander, Aristobulus Syrus, 
Arcesilaus "* Tisicratis filius, Corybas^' Nicomachi disci- 

■i iKm ioTenustnin in A.ntho1og. 
fik. rV, cap. 8 : Ei; xv^ptavrx Ka- 
ttvMK : M <{ao tamen pictnrae hn- 
jn ■rgamentum intelligas : Ei toIc; 
%iSnQ Kflitravtiic JirifiYivaTO 'irjpYctc, 
mMn i^tpaiv xXifioxa (ATiaafievcc » 
wjn dv Aaru pi^fiy xai Ofrip (Aopov • 
athto Y^ ^a Kai axnTtrbi Kpovi^ou 
nwv lurv icpojifltxov. Hoc est , inter- 
prete Grotio : « Si furor in Thebas 
tintas Capanea tulisset, Quum de 
mte grados necteret aerios : Capta 
farent fiitis inTitis mcenia : tantum 
Rcc foret ausa ducem tangere flara- 
mi Joris. • Hahd. 

a$. AEgmetee fictoris, ProprLum 
id Tiri nomen videtur, non gentis , 
M patric £t Pausiam legi antea 
pkcaerat magis , quam Pasiam. H. 

a6. TxiuUwidas Nicomacld, Casto- 
KB et PoUnoem. Vel addita quo- 
^ He!ene,Tyndarid8 tres, quos 
niio ▼erticulo complexus est Syne- 
mif in Anthol. lib. IV, cap. 4 : Ot 
?piT; Tuv^ofi^ai , KaaT(i»p , fe.ivvi , 
IlcXo^tvmic. «Pollux^atque Helene, 

IX. 



cuni Castore , Tyndarids tres. • De 
Nicomacho supra dictum. Hahd. 

97. Medeam Tlmomacki. Filioa 
quos ex Jasone susceperat necan- 
tem , pr» dolore , qnod , repudiata 
se, Creusa^i duxisset Creontis fi- 
liam. Hanc et Ajacem ejusdem Ti- 
momachi Cssar dictator emit octo- 
ginta talentis. Supra lib. VII , cap. 
37, et paulo ante hoc ipso capite. 
Dalkc. 

a8. Atque in lenocinio commenda» 
tionis , etc. Ao dum juvat commen- 
dare artem , piget artificis simul 
fato dolere. Hard. 

99. Etiam non ignobiles, Brot. ex 
MSS. et edit. pripc. sunt etiamnunc, 
non ignobiies. £d. 

30. Arcesilaus. Pictorisillius apnd 
Pausaniam mentio, commendatio- 
que operis, Attic. iib. I, pag. a. 
DeTisicrate superius lib. XXXIV, 
cap. 19. Hard. — Arcesitaws. Gron. 
et Al. ante Hard. ArccsUas. £d. 

3 1 . Corybas. Kopu6ac. De Nico- 
macho supra diximus. Hard. 

a5 



an 



386 C. PLlNll NAT. HIST. 

pulus, Carmanides ' Eupbra^tioris, Dionysiodoi 
phoniuSf Diogenes qui cum Demetrio rege vixi 
medes, lleraclides^^ Macedo, Mydon Soleus^^ P 
statuarii discipulus, Mnesitbeus Sicyonius, M 
Aristonidae filius et discipulus, NessusHabrou 
Polemon Alexandrinus , Theodorus Samius , et S 
Nicosthenis discipuH : Xenon Neoclisdiscipulus Si 
Pinxere et mulieres^"; Timarete^' Miconis f\ 
nam in tabula, quae Ephesi est antiquissima 
Irene ^' Cratini pictoris fiba et discipula , puellai 
Eleusine : Calypso senem et pra^stigiatorem Tb 
Alcistbene saltatorem : Aristarete Nearcbi filia, 
pula, ^sculapium. Lala Cyzicena perpetua vir| 
Yarronis juventa, Romae et penicillo pinxit, et 



3 3 . Carmanldes, Forte Kap(AavTt- 
^v)C » qiiod nomen et Gorgis patri 
fait , apod Pauian. Eliac. post. VI , 
p. 376. De Euphranore supra. H. 

33. Cum Demetrio rege, Poliorce- 
te. Hard. 

34* Heraclides MaceJo, Laudatus 
hoc ipso cap. supra. Hahd. 

35. Mydon Soleus. Id est, Solen- 
sis.SunteniraScXGiCilicIseoppidum 
et altcrum ejusdem nominis in Cy- 
pro. Gelek. — Pyromaclii. De Py- 
romacho lib. XXXIV, cap. 19. Li- 
hris onmihus invitis Philomaclio co- 
nu|ur ex Suida , verho Ilpcuata; 
rescribere Leopardus, Emend. lib. 
III , cap. 1 1 , aliique eum sequuti. 
H. — Brot. Philomachi. En. 

36. Aristonidas filius. Statuajii, 
de quo iih. XXXIV, cap. 4^* H. 

37. Habronis. De quo diximus 
p. 34S, n. 39, et 38i , n. i. IIabd. 

38. Tlieodorus Samius. Alius fuit 
Thcodorus Samius iuventor fun- 
dendi icris, memoratus a Pausania 
lib. III, cap. 8, 9. Dal. — Tlieo- 



dorus. De quo jam dict 
19. Habd. 

39» Stadieus. Srai^ti 
plastes Atheniensis, a 
in Kliac. poster. lih. V! 
40. Pinxere et mulie 
a Plinio appellantur ac 
potest , et Helena Tira 
filia, qusB gestuni sui t 
cum prslium penicillc 
pictura in Pacis templ 
no imp. collocata est 
miBo Hephxstione, a{ 
in fiibl. cod. cxc, p. 4 
90; E}.ivTn Tiawvo; tcO 
yarr.p , x ti; ev laaw (j 
ax|Aa^cuaav tcI; xf ovci^ 
h Tw i7i;EipriVr,; tejxjvi 
(riavcu avexeiTO ii 7pAf' 

4l. Timarete. Ila F 
3 , et alii, non Nica 
Ti(i.apeTr< MtxoDvo; pict< 
sis de quo superius ca 

4 a . Irene. Eipxvyj Kp 
rii Spartiatae , do quo I 
poster.VI, cap. 36o. 



LIBER XXXV. 387 

e, imagines mulierum maxime , et Neapoli anum^' in 
di tabula : suam quoque imaginem ad speculum. Nec i3 
s velocior in pictura manus fuit : artis vero tantum, 
lultum manipretio ^^ antecederet celeberrimos eadem 
s imaginum pictores, Sopolin^^ et Dionysium, quo- 
tabulaB pinacothecas implent. Piiixit et quaedam 
npias : de qua hoc solum memoratur discipulum ejus 
e Autobulum. 

^LL Encausto ' pingendi duo fuisse antiquitus genera 1 
tat, cera\ et in ebore^, cestro, id est, viriculo^, do- 



. Et NeapoU anum. Ita ex con- 
rt certissima hunc locum sa- 
tuf , qnum prius NeapoUtanum 
tle lcgeretur. Apposite enim 
e locum opponit loco , positas 
oli tabnlas, iis qu» Rom« 
rentur. Sic lib. 8up. cap. 19 , 
tJemus anum ceelavit. Hahd. 
. Manipretlo, Carioris sestima- 
ir ejus tabolaB, quam csetero- 
pictomm. Manipretium, la 

H4BD. 
. Scpolin. SuiroXtv. Ita MSS. 
^pjrion. Hahd. 

J. I . Encausto.t.yxTjaTO'* ffiictu- 
las , dictum ab urendo. H. — 
aio. Nobis, Cencaustlque. £d. 

Cera, Hoc primum encau- 
picturte genus , discoloribus 

Qt diximus, cap. 39. De 
ingendi ratione multi multa 
dcre. Nobis res ita peracta 
ridetnr : ih tabulis ligiieis du- 
tnr lineares, ut ita dicam, 
, qai figuram referrent pictu- 
9X futurae. Ductus illi postea 
bantur instillata infusaque ce- 
erai coloris , pro ratione ima- 

quse cera descendebat altius, 
mebaturque tabuLe sulKlitis 
ift. Martia1.IV, xlvii : « En- 



canstns Phaethon tabula depictiu 
in ista est : Quid tibi vis dipyron 
qui Phaethonta facis? » Allndit ad 
casum incendiuroque Phaethontis , 
qui iterum et in encaustics pictura 
uritur : idcirco ^iTrupo^, bis ustas 
vocatur : quod dici certe non pos- 
set) nisi prius quam admoveretur 
ignis, Phaethontis imago absoluta 
foret. Aliam rationem encaustices 
explicandx alii affemnt. Vide Lu- 
dov. de Montjosium, libro qnem in- 
scripsit, Gallus Romm hospes, tit. de 
Pictura, p. i4* Hahd. 

3. Et in ebore. Altera haec ratio 
encausti sic se habuit , nullo scri- 
ptorum omniuro refragante. Stylo 
ferreo igne candefacto inurebant 
ebori , cornibusvc , lineas , quibus 
quas vellent , imagines exprime- 
bant. Itaque , quod pingendum erat, 
graphice primum in ebore adum- 
brabant : dcinde servata rationelu- 
minum et umbrarum , eboris can- 
dure ad lumina utebantur : tonnm 
vero et umbram , nou jam amplius 
cera , ut in priori genere , sed vul- 
gari colore ac simplici exhibebant. 
Hard. 

4. Ceslro^ iJesif viricuto. Glossse 
Philoxeni : Kt?f ov , vincuiam , hoc 

25» 



*m. 



388 C. PLINII NAT. HIST. 

nec classes pingi ccepere. Hoc tertium accessit , r 
igni ceris penicilio utendi, quae pictura in n^vib 
sole, nec sale, ventisque corrumpitur. 

XLll. Pingunt et vestes in ^gypto inter paua 
bili.genere, candida vela postquam attriverc illinenl 
coloribus, sed colorem sorbentibus medicamentij 
quuni fecere, non apparet in velis : sed' in cc 



est , styli ferrei genas. Utrique en- 
caiisti geoeri hife cestron adscribi- 
tur, hoc est, candcDS, acuraina- 
tuinque ferrum, quod ducendis 
lineis striisque, sive in ebore, sive 
in lignea tabnla inserviat. Quare 
mox tertium encausti genus, quo 
classes pingi Cttpere, ab utroque 
illo distiuguitf quod non cestro, 
ut illa duo , sed peniciUo fiat. Quod 
in primo genere, quod fit ceris, 
usus cestri fuit, fieri id certe uon 
potuit, nisi qua diximus ratione, 
ductis in tabula lignea styli ope li- 
neis ac figuris , prius quam instilla- 
rentur cerse. £t hoc ostcndit nomen 
ipsum castri. Esse enim a x» » quod 
idem denotat ac xtiXaivu , id est , 
cavo , vulgo creditur. Hard. 

5. Hoc tertium accessit, Tertium 
genus encausti, non stylo, ut pri(«ra 
duo , sed peuicillo , quo liquefactse 
cerc et colore tinctc, diffunde- 
bantur. Attigisse hanc inoertus au- 
ctor videtur, editus a V. CI. Steph. 
Baluzio, Misc. IV, pag. 4 1 7« in epi- 
stola , cui lemma inscriptum : 
« Quid sit ceroma : Nonnulli ce- 
roma, inquit, intellexerunt esse 
artificium quoddam juxta morem 
antiqnum pingendi , cni , ne facies 
et pulchritudo plctur» vetustate 
temporum aboleretnr, cera mixtura 
apponebatur, modico igni huic 
temperaroento adjecto, nt sequa 



mensura colorara cerseqQ< 
dante , uec venustas et gra 
ribus, nec cer» perspicaitai 
Hoc genns pingendi etiam 
viro docrissimo coramei 
adhnc suo tempore Tiguisai 
non est. » Boetii locos i 
pr«f. librorum Arithmetii 
Symmacho Patricio noi 
Hanc «vipoxuTov ypa^i^ Grj 
re, quos inter Chrysosto 
refertur in Concilio Ni 
Describit hoc genus picti 
copios de sedif. Justin. I 
camera ecclesie loquens : ] 
Tflii ^k Tflu; YP^^C "h ^6| 
c6 T» xTipfi» ivToucevTi rt X( 
O^vTi, elc. Nicephorus CP 
viario historico, ad annn 
cixcvcYpAftav vocat ^ia : 
iiXiQ(. Nuuc vetus illa enoac 
nitus obsolevit : successit^ 
ratio, quani vulgo dicim 
£t qu» urendo fit plumbc 
figlinis, quod vulgo , pUn^ 
nir, elamer, Hard. 

XLII. I . Sed in cortumm 
ferventis mersa, Verba h 
mendosa ex codd. Hisp 
regio se restituere putat C 
ad Petronium scribendo : 
cortina pingi, in fervenl 
raersa. > Sed iiosse debe 
olim lectionem vulgatao 
qnam omni sensu carentci 



LIBER XXXV. 3Sg 

i ferventis mersa , post inomentuin extrahuntur 
lirumque, quum sit unus in cortina colos, ex illo 
que alius fit in veste , accipientis medicamenti 
3 mutatus. Nec postea ablui potest : ita cortina 
ne confusura colores , si pictbs acciperet , digerit 
.ipingitque dum coquit. Etadustae vestes firmiores 
uam si non urerentur. 

I. (xii.) De pictura satis superque : contexuisse 
lasticen' conveniat. Ejusdem opere' terras fingere 
ia similitudines , Dibutades^ Sicyonius figulus pri- 
enit Corinthi, filiae opera : quae capta amore ju* 
llo abeunte peregre, umbram ex facie ejus ad 
n in pariete lineis circumscripsit : quibus pater 
iressa argilla typum fecit, et cum ceteris ficblibus 
im igni proposuit : eumque servatum in Nyra- 
donec Corinthum Muminius everteret, tradunt. 
i in Samo priinos omnium plasticen invenisse Rhoc- 



ibriA, ut nunc habetar, 
matavit. Qu» enim aqius 
intaro vim tingendi ha- 
«. « in cortinani pigmen 
is mersa. > Qna signifi- 
chire repositum a Gele- 
illinnntur medicamento 
rahente : dein mersantur 
, five aheno , in quo non 
I, aed pigmentum fenret : 
imentum illud velis illi- 
t colorem , et quidem va- 
pigmento licet unius co- 

M. 

rit ex una, Multos facit 
Tclis, licet unicum in se 
Haru. 

I. Plasticen, IlXoi?tx^ Pli- 
loqDe, fictrix ars ex ar- 
peta , remm similitudines 
(. Haed. 



1. Ejusdem opere, Kjusdem ler- 
rse opera, ex qua nascuntnr colo- 
res ad pictnram. Hard. — Opera 
terra, In MSS. Regg. et ed. priuc. 
terra. El>. 

3. Dihutades, Is ex argilla finge- 
bat simnlacra eximia, qua propter 
artificis ingeniom , artisqne soler- 
tiam, aliis etiam ex auro oouflatis 
anteponebantnr. Citat hujus rei an- 
ctorem AristotelemdePart. anim. I, 
5, Riolanns, Anthrop. 1, p. 3, sed 
falso : nam de Dibutade apud Phi- 
losophum, si bene memini, nec 
▼ola, uti aiunt, neo Testigium esL 
Hard. 

4* Servatum in Nympfueo, Nufi» 
folov fanum est , delubrumve Nym- 
pharum. H4R». 

5. Mummius, Anno Urbis 6o8, 
ut dictum est lib. XXXIV, 3. H. 

a5' 



390 C. PLINII NAT. HIST. 

cum et Theodorum tradant, multo ante Bacchiadas 
rintho pulsos ^. Demaratum vero en eadem urbe pi 
gum^ qui in Etruria Tarquinium Priscum regem p. 
romani genuit , comitatos fictores Euchira '*" et £ug 
mum : ab iis Italiae traditam plasticen. Dibutadis invei 
est, rubricam addere, aut ex rubrica cretam" fing 
primusquepersonastegularumextremis imbricibus" ir 
suit^quaeinterinitiaprotypa' vocavit. Postea idem ec 



6. Bhceeum et Theodorum, Quos 
SBris cudendi ac conflandi artcm 
docuisse, auctor est Pausanias, Ar- 
cad. VIII, pag. 479 :2a(Aicu$ PcTkcv 
Maiou, xai Bto^copov TdX^xXouc, 
tivai roiic c&po'vTac x^^^^ ^^ "^ oxpt- 
^iVaTOv T^^at. Ab Herodoto quo- 
que i*oucoc Samius laudatur in Tha- 
lia , sea lib. III, n. 60. Haed. 

7. Ante Battiadas CoriHtho puUos, 
LegOy muito ante Bacvhiadas, Nam 
qilod Acribit Pausanias, Iib. II : 
« Aletes ejnsque posteri Corintho 
regnarunt «tates quinqne, usque 
ad Bacchin Prumnidis filium r a 
qiio BacchiadaB setates totidem re- 
guuin tenuerunt : deinde Pr^^tansei 
ex eodem genere quos occupata 
tyraunide Cypselus £urionis filius 
oppressit. oHalicarnasssus , lib. III , 
aperte narrat Deniaratuin e familia 
Brachiadum ( leg. Bacchiadum) usur- 
pata a Cypselo tyrannide, cum suis 
opibusTarquinioscommigrasse. De 
Bacchiadis multa Herodotus, lib. I. 
Da.l. — Adslipulatur et huic lectioni 
MS. PiVT. — Ante Bacctiiadaj. 
Sic Reg. a , non Battiadas , ut 
inepte hactenus editi. Bacchiadas 
diu Corinthi tenuisse imperium , 
chronologi norunt : docetque Pau- 
san. Corinth. II, pag. 92, et ^lian. 
Var. llist. I, 19. Hard. 

8. Demaratum, Narrat hauc De- 



marati fugam Dion. Hal. An 
Roman. lib. III, pag. 184. 
vero elegantius Valer. Max. I 
II. 1. Hard. 

9. Profugum. Ob seditionc 
▼ius , lib. I. Dalec. 

10. Euchira. Eucheri Corii 
discipuli Syadra etCharadne 
tanorum» praeceptoris Clearch 
gini , meminit Pausan. lib. VI. 
et Euchiros statuarii, lih. VIl 
Atheniensis, Eubulidas filii. 
— Kucliira. Grscis Eux^^P ^* 
poc appellatur. Hard. 

1 1 . Aut ex rubrica eretam, R 
« aut ex rubra creta fingere. 

I a. Primusque personas tegi 
extremis imbricibus imposuit, Lc 
« Primasque personas tegn 
extremis imhricibus, qu« int 
tia prost^'pa vocavit; postea 
ectypa fecit. » Simulacra qnie 
ta non sunt, nec tota extra p 
neut, Trpccu^a vocavit. Sal 
Personas. Siinulacra. Hard. 

1 3 . Protypa. IIpdTUira. Sic 
opcris pra;ccdeutein typura , < 
mam speciminis gratia Graei 
cant. Architectus quidem su 
operis ex ligno formam efficit 
preestruit : ut antequam artil 
coeptuin sit, errata alioqui I 
deprehendat, atque anticipet : 
id modellum vocant. Sculptoi 



LIBER XXXV. 391 

fccit'^. Hinc et fastigia templorum orta ' : propter hunc 
plists appellati. 

XLIV. Hominis autem imaginem gypso e facie ' ipsa ^ 
primus omniurjr expressit, ceraque^in eam formam gypsi 
infiisa emendare instituit' Lysistratus Sicyonius, frater 
Lysippi , de quo diximus . Hic et simiiitudinem reddere 
instituit : ante eum, quam pulcberrimas facere studebant. 
Idem et de signis ^ efligiem exprimere iiivenit : crevitquc 
res in tantum, ut nulla signa, statuaeve, sine argilla fie* 
rent Quo apparet antiquiorem lianc fuisse scientiam, 
quam fundendi aeris. 

quodam, ifnaginem Tiberii CsBfuiris 
habens ectypam ex emineute geni- 
ma... Atservus ejus... ei ebrio anu- 
Inm extraxit , etc. > Har». 

rS. Hinc et fastigia templorum 
orta. Eo processit ars, crevitque 
in tantum, ut et fa.stigiH teuiplo- 
ruin non sine argilla fiant , nec 
8i:ie prwcedeiitibus protypis. H. 

XLl V. I . [maglnem gypso efacie. 
Ut hodie fit e miistiche et cera. Dal. 

a. Emrntiare initituit. TmagiiiPm 
ceream , quum gypsea forma recldi- 
disset , absulvere diligentius ac 
emendiitius. Quidam lcgunt « ce- 
ratnque in eam formam gypsi iufu- 
sam emendare , etc. » Dal. 

3. Diximus. Lib. XXXIV, c. 19. 

4* Idem et de signis ^ etc. Et de 
signis appressis ectypas efficere for- 
nias excogltavit, ex quibus deinde 
expressa eflictaque simulacra pro- 
dirent, id est, direixaafAara. H. 

5. Antiqtttorem hanc fuisse scien^ 
tiam. Antiqnitatem artis non no- 
visse Grxcos Romanosque patet ex 
Sacra Scriptura. Sed et exstare inulta 
iEg>'ptiorum mouumenta antiquio- 
ra Dibutade conslat pluribug signis 
statuisqne ex ssre el ex argiUa qun 



plastesque creta proplasma 
fiogit. Salmas. in Solin. pag. 1046, 
fmtypa legi jubet, Intelligitque 
liiiitilacra qnsB non tota prominent, 
oeqiie exstant, des ouvrages de demi^ 
loue : eciypa contra, qus promi- 
Qenty soiidaque sunt. Quu qnidem 
iDterpretatione nihil esse potest, 
qnod a Plinii sententia , quod a 
^manavocis ecljpa significatione, 
Biagifl abhorreat. H. — Broter. ex 
Regg. el ed. princ. prostypa. En. 

\ii.Patt§a idem ectypa feeit. Exni* 
m. In plastice primum finguntur 
reran similitudines atqne imagi- 
oes : ex argilla , gypso , et id ge- 
nos : atque haec sunt 01 t6i;oi , seu 
«poTuira expHcata proxime a no- 
bia. £x appressis antem typis fiunt 
ectjpa; qnsB sunt typorum con- 
oeptacula, form» Plinio : et in 
scatptora , ectypsB scalptnrae vocan- 
Iw : Qt in signatoriis anulis , ecty- 
pisqDegemmis, quibus exsignantur 
imagines , qna GrsDci jxavpaiftaiAa- 
Toi nancnpant. Plin. XXXVII, 63 : 
•'Hc sunt gemmsB, quse ad ectypas 
icalptQras aptantur. » Seneca de 
Benef. III, 16 , pag. 4? •* " Goena- 
bat Panlns prietorias in eonTivio 



2.1 



^4 



39J C. PLINII NAT. HIST. 

XLV. Plastae laudatissimi fuere Damophilus^ c 
gasus ', iidemque pictores : qui Cereris aedem 
Circum maximum utroque genere artis suae ^ 
versibus inscriptis graece, quibus signifij 
opcra Damophili esse, ab laeva Gorgasi. 
Tuscanica omnia in aedibus fuisse 
£x hac, quum reficeretur, crui 



fst M. 
rtum^ excij 



buUs marginatis inclusa^M^i^em signa ex f 

a dispersa. Fecit et Ch^^Hnenes cruda opera Al 

qui locus ab ofBcina^^^^eramicos appellatur^ 

tradit sibi cognili^BRomae Posim nomine 



.•d nos pervi 



penes me 

XLV. i: 



quarum multaB 
autiquissima. Brot. 
ophiiusn Alium esse 
eum a pictof^H^^^hilo credi- 
mus, cujus snp^^^^^B^facta 
est» cap. 36« H^bd. 

1. Gorgasiu» Alius fuit Gro3 
sus, Machaonis ct Auticles filius, 
JEsculapii nepos, cui ct fratri Ni- 
comacho Isthmius templum erexit, 
in quo ut morbos sanantibus diis 
et victim» caeduntur, et donaria 
mittuntur. Pausan. lib. IV. Da.l. 

3. Cereris cedtm Roma. Regione 
Urbis undecima. Hard. — yEdem, 
^£dem illani voverat A. Postumius 
dictator ann. Urbis conditae a58, 
ante Christ. nat. 496. £u. 

4. Vtroque genere artis suoe, Pla- 
stice, et pictura. Hard. 

5. Ante lianc adem. Ante quam 
Cerf ris sedes exstrueretur, ex sre 
signa in aedibus sacris fuisse, auctor 
est Varro. Hard. 

6. Tuscanica. De his, XXXIV, 
16. Hard. 

7. Crustas parietum excisas. E 
parietum cru8tis,sive tectorio, par- 
tes excidebant, quas obpictura ejccel- 



lentiam tabulis injMklMnt, 
margines pr^^Peatiores 
item signa^^D elegantiam 
fastigiia^^P iliius in pii\ 
moi^^BBspersa narrat id 

lARD. 

i. TabuUs marginatis, S 
idem est, formis ligneis. Sin 
est, quod ipse de ejuscemc 
parietum crustis inferius 
cap. 49» Vitruvio probatu 
cedaemone quidem excisui 
tiis parietibus opus te< 
propter excellentiam pict 
gneis formis iuclusum Roi 
portavere. >• Hard. 

9. Ceramicos appellatur. 
xbc locus Alhenis, iu quo 
bautur qui in bello perien 
et alter, iii quo diversabant 
trices. hh arte (iglina, %tz 
papM/.Ti; TS^^vYj; , iiomen in 
ut Suidas quoque testatur 
Pausan. Attic. l, pag. 5, a 
Jieroe, Liberi Patris ac 
filio. Habd. 

10. Romoi Posim nomin^ 
factas Romec m'as. Gelenii e 
fac pomoi tuvas. Hinc alii 



LIBER XXXV. 3()3 

el u\a8,ut non posses adspectu discernere a veris. 
fliagnificat Arcesilaum , Lucii LucuUi" familiarem , 
^08 proplasmata" pluris venire solita artificibus ipsis, 
aliorum opera. Ab hoc factam Yenerom Genetricem 3 
iro Caesaris, et priusquam absolveretur, festinatione'^ 
idipositam. Deindeeidem aLuculloH-S. Lx^^^signum 
licitatis locatum, cui mors utriusque inviderit. Octavio 
upki romano cratera facere volenti, exemplar a gypso 
^ fietum talento ' . Laudat et Pasitelem ' , qui pLifiticen 
iiatrem statuariae '^, scalpturaeque, etcaelatur» esse dixit: 
et quum esset in omnibus his summus, nihil umquam 
fecit, antequam finxit ' . Praeterea elaboratam hanc artem 
Italie, et maximc Etrurisb : Turianumque'^ a Fregeilis 



fietas Bamm tuBas, Acad. Men. 

Gad. faeta pometia vasa. Sed red- 

dendaiii erat, /acta poma et upas. 

Seqaitnr in Acad. Men. Gnd. « item 

piscu adspectu a Teris discernere. > 

VoN. « item piscis adspectu diftcer- 

aere a Teris. » Nusquam, ita ut 

aai sit, Ceoseo piscibus nihil esse 

ioct , et icripsisse auctorem : « ut 

Bon 'poiaes adspectu discernere a 

vcrif. • Gaok. — Posim, Qui Graecis 

Dmi^, Latinis idem plerumque Po- 

ndonias appellatus. Lihri ad hunc 

diem editi : « a quo factas Rom» 

a?as» » frigide, quum Roma pro- 

lime antecesserit. Mox, « item pi- 

wes'; ita ot non sit adiipectu , etc. > 

Bectioa esset sane diceret , quum de 

Kmotisiimis Yarronis temporibus 

nimc agatur. At Reg. i , « a quo 

&cta pomet uvas, item poscis 

tdspecto discemere a veris. > Sic et 

alii pariter codices. H. — Brot. ex 

edit. pr. ■ item pisces quos adspe- 

ctad. a. ver. vix posscs. » En. 

II. Lucii Lucul/i. De quo dixi- 
B^oatopra, cap. ^o. Hard. 



I a. Propiasmata. Tlpoi:'kdau.a70L , 
sive irpoTUTPft, de quibus cap. 43 , 
des modiles. Habd. 

i3. Festinatione. Dedicavit C»- 

sar dictat. Dio , XL III, p. »2 5. H. 

i4> H'S. LX. Sestertiis , sive 

sestertium sexagiescentum niillibus. 

Libr» sunt nostrates a8o,i a5. £d. 

i5. Taiento. Talenti pretio, quod 
librar.nostratiumefHcit 4,668. £d. 

i6. Laudat et Pasiteiem. Nou il- 
lum Colotas roagistrum de quo 
Pausan. Eliac. pr. V, pag. 3i5, 
sed alterum cognominem , de quo 
nos in Auctorum Indice. Habd. 

ly. Matrem statuaria:. Brot. ex 
MSS. Regg. et ed. pr. matrem catla' 
turecy et statuariof , scuipturteque. £d. 

1 8. j4ntequam finxit, Antequam 
protypon.seu proplasma ex argilla 
iiuxit. Habd. 

19. Turianumque. Spuria h«c 
videntur et interpolata. Natus certe 
Turianus ille ex repetiti(me supe- 
rioris vocis Etruria. Reg* 3 pro his 
habet : Etruria tuulgamuiis accitum. 
Quibus ex verhis quid elici buiii 



394 C. PLINII NAT. HIST. 

accitum, cui locaret Tarquinius Priscus effigiein Jo^ 
4 Capitolio dicandam. Fictilem eum fuisse, et ideo m 
solitum'**: fictiles in fastigio templi ejus quadriga 
quibus saepe diximus". Abhoceod^m factum Herci 
qui hodieque materiae nomen in Urbe retinet". Hae 
tum effigies deum erant laudatissimae. Nec pcenite 
illorum ,qui tales deos coluere. Aurum enim et arge 
ne diis quidem conficiebant. 
1 XLVI. Durant nunc plerisque in locis talia simul 
Fastigia' quidem templorum etiam in urbe crcbr; 
municipiis, mira caelatura, et arte aevique firmitate 
ctiora auro^ certe innocentiora. In sacris quideui < 
inter has opes hodie non murrhinis crystallinisve, 
fictibbus prolibatur simpuviis^. Inenarrabili terrse I 



poMit, Don video. H. — Turia- 
nttmque, etc. Brot. maxime Etruria: 
accitum a Fregellis, ■ Exstant Rclliac 
multa vasaTuscanica; et qaum re- 
periantur in Campaiiia , prsecipnse 
ofBcins Tidentur fuisse ubi NoUiy 
propeVesuvium, Ctt/^Mfl et Ctimpana^ 
inter Cumas et Puteolos.Qun de re 
plurn vide apud i/Haivcarville , 
Antiquites etrusqnes j grecques , etc. 
tom. I, pag. ai, iii pra^fatione. • 
£x Brot. nott. in hunc lib. Ei>. 

30. Et ideo miniari solitum. Vide 
qnx diximus, XXXIIl, 36. Juve- 
nalis : • Fictilis et uullo violatus 
Juppiter auro. » H\r]>. 

a I . Diximus, Lib. VIII » 4 • H. 

a a. Materice nomen in XJrhe retinet. 
Dicehatur enim Hercules fictih's. 
Mart. XIV, ep. clxxviii, cujuslem- 
ma est, « Hcrcules fictilis : Sum fragi- 
Hs : sed tu, moneo , ne sperne si- 
gilhim : Non pudet Alciden nomen 
habere meum. » Hard. 

XLVI. i. Fastigia. Cicero de 



Divin. I, n. i6 : ■ Quum Sc 
nus ^ qui tum erat in fastigio 
Opiimi Maximi, qui tum era 
lis, e cnelo ictus esset, etc. • 

«. /Evique Jirmitate ceriiot 
(sic prius ). Voss. firmitates ai> 
Haud dubie , firmitate san 
quod restitntum ah Hermolao 
mutavit Gelenius. Ghon. — 
ctiora. Sic Reg. i , et Colh. [ 
certiora. Hard. 

3. Simpuviis. Nou (ictili» U 
sed et lignea fuere simpuvis 
iiiuF 1 5 , n. II : « Simpuvii 
vas ligneum. Varro, «£pi u.ibT,' 
vides ipsos deos, si qunudo 
gustare viuum , derepere ad 
uum fana : et tamen tum ipsi ] 
simpuvio vinitari ? » Sim 
idem Varro appellat de Liuj 
lib. IV, p. 3i. Et Feslus : 
pulum : vas parvura : non di* 
cyatho, quo vinum in sacrifi 
habant : undc et mulieres 
divinis deditsc , simpulatric 



LIBER XXXV. 395 

gnitate, si quis singula aestimet : etiain ut omittantur in 

/nigum , vini , pomorum , herbarum , fruticum , medica- 

nientorum , metallorum gcneribus, beneficia ejus, quae 

adhuc diximus^ : vel assiduitate satiant figlinarum opera, 

dohis^ ad vinaexcogitatis, ad aquas tubulis^ ad balincas 

mammatis^ ad tecta^ coctiUbus laterculis frontatisque^: 



"tinlDr. » GloAsaB : Simpuhm , xua* 

«C. In Notin quo! vulgo TironiA 

jcuntnr, pag. 134» Simbnlum pro 

ipuium, Juveual. Sat. VI, v. 34o: 

« Aul qnis Sirapulluin ridere Nu- 

nay nigrumi|ue catinum : Ant Va- 

Cicuio fragiles de muute patella!! 

Ajuas erat ? > Pi-udentius in liymno 

S. Lanrentii, r. 5i4 » id iuiitatus : 

« Quidquid Quiritum suevernt Ora- 

re simpnllum Numae. » Sunt qui 

utrobiqae simpuwum legant. H. 

4> Qum adhue diximns. Qu» hac- 
teoas diximus ■libris superioribus. 

5. Doliis. Dolia vino condendo 

fictilia erant, et plerunique picata, 

ot dictum est Hb. XIV. Locum 

iumc ope Reg. codicis a ita re- 

finximas, nihil illius intcgerrimi 

eiemplaris scriptura discrepante ab 

ci qnam repraesentnmuj : practer- 

qoam qnod fundamenlisque ^ pro 

Jrotttotisque praefert. Libri vero 

bactenns editi susquedeque omnia 

Tertnnt, interpolant, ac pessnm- 

dant, hoc scilicet modo : « Vel 

qo» nssiduitate satiant iiglinarum 

opcra imbricihns, tubulis tegulis- 

qne ad balineas hamatis, vel ad 

leeia ooctilibus laterculis frontatis- 

qne , ant qn» rora fiunt , etiam 

fictilibus duliis ad vina e'xcogitaiis , 

et ad aqnas. Propter quie Numa , 

elc. • H. — Doliis. Brot. ex Regg. a, 

3, et . edil. principe, imf*rieibns. 



doliis. Imbrices sunt canales firtiles 
arcuati , quorum adhuc vigel usus 
in tectis. Ed. 

6. Ad aquas tnhnlis. TubuHs ficti- 
libus aquaBductus constubant. Vide 
lib. XX\I, 3i. H.iRi). 

7. Ad balineas mammatis. Mnm- 
mata fictilia, tubos interpretor, 
in mamma* specieni rotuiidatos , 
per quos et hypucausto in balineus 
calor transmearet. De liis Seueca , 
ep. 91:« Quasdam uostra dpmum 
prodiisse memoria scimus : specu- 
lariorum usum , (lerhicente testa, 
clarum transmittentium lumcn : ut 
suspen9urasbalneorum,etimpre«Sfis 
parietibus tubos , per quos circum- 
fuuderetnr calor; qui ima simul et 
summa foveret aequnliter. » Horum 
tuborum vestigia adhnc quam plu- 
riroa conspici in Diocletiani et Ca- 
racall.T g}'muasiis, auctor cst Hie- 
ron. Mercur. art. Gvmn. I, 10, 
pag. 37. His a mamma nomen, nt 
a fronte subsequentibus. Haro. 

8. Ad tecta. Ad tectorum parie- 
tes. HjkRn. 

9. Frontatisque. Parietes , inquit, 
a lateribus fiunt : et minoribns qui- 
dem , quos laterculos viicant : et 
majoribus, qui frontati uominan- 
tur, quod dupHci fronte ntrnmqne 
muri partem per ipsum mnri crassi- 
tudinem totam pertingant. Usus 
hac voce est Vitruvius quoquc , II , 
•{. H\Rn. 



396 C. PLINII NAT. HIST. 

ob qiiae Numa rex septimuin '' collegium figulorum 
tuit. Quin et defunctos sesc multi fictilibus soliis "- < 
maluere : sicut M. Varro, Pythcigorico modo'% in i 
et oleae atque populi nigrse foliis. Major quoque par 
minum terrenis utitur vasis. Samia etiamnum in escul 
laudantur' . Retinet hanc nobilitatem et Arretium 



10. Septlmum, Vide Platarch. in 
Numa, pag. 71. Habd. 

T I . Sese muiti fictilihiu doliis 
cottdi maiuerunt, Soiiis ex veteri co- 
dice legendum ait Salmaftius ad 
Soliu. pag. 1204» tanqnam Dale- 
campius non id prvcepisaet. £t ita 
sane Gud. Acad. Meu. Sed in Vos- 
siano neutra yox, tantumque, ■ sese 
muiti fictilibus condi maluertint. ■ 
£t sane vox doUis ex snperioribus 
post T^ fictilibus repetita Tidetur. 
Nam condi fietiiibus est dictum , ut 
fictiiihus ccMore. Ghon . — Fictilihus 
soiiis, Ita Reg. 1 , Colb. 3 , aliique : 
non , ut typi, doiiis. Vidit et Magius 
Misc. 11« 18. Phiiander in Vitr. IX, 
3, et Dalecampius quoque, ita legi 
oportere. Solia vero sunt mohiles 
arc» , sive sarcopliagi , quihus cor- 
pus integrum condehatur. Utitur 
ea voce Florus, XIV, de morte 
CleopatrcB, 10; Cuitius, X ; Sue^ 
ton. in Nerone, 5o : • Soliuni por- 
phyretici marmoris. ■ Dc fictilibus 
sohis, mobilihusque, accipienda 
hsBC Gruteri inscriptio , 607 : cvic. 

AlfTB. HOS. DIBS. COIflVGEM. BT. 
FII.IV1II. ▲MISBRIM. BT. PRBSSVS. IfB- 
CBSSIT4TB. CORPOHA. BORVM. FICTI- 
I.I. SABCOPHAGO. COMMElfDAVBRIM. 
DOHIGVM. LOCVS. QVBM. EMBBAM. 
ABDIPICARBTVR. HaRD. 

1 1. J^^arro Pythagoricomodo. Voss. 
Men. Gud. Prtliagorio^ vel Pytha* 
fioreo. Sic apud Ciceronem {Kissim 



reddiderant Aristotelico ^ et j 
telicaf ubi nunc e meliorihn 
ptis est Aristoteleo et Aristotel 
— Pythagorico modo. Vide Al» 
Alex. lib. III , cap. a. Plutar 
Lacouicis institutis Lycurgus 1 
ne quid cum cadaverihus sep< 
prsBter puniceam vestem , et 
folia , in quihus omnes seque 
vera componerent. Hinc Pyi 
ras I^cednmona profectus 1 
curgi ieges cognosceret, n 
eum fortassis invexit. Magius 
Dal. — Pytltagorico modo. 
post Gronovium ex Voss. co< 
thagoreo modo. £d. 

l3. Samia etiamnum /#r esc 
iaudantur. Hinc vasa Samia 
Tullium ssepe occurrunt, e; 
que Samia simplicitcr appc 
ut in Verrem, ■ Nos Sami 
lectamur, etc. » Samia vasa 
Piaut. in Capt. act. II , sc. a. 

i4* Arretium. Sic libri < 
editi et MSS. Turnebus ti 
Advv. lih. XXVI, 10, legi j 
et Eretum , quem vicum Sahii 
esse Stephanus ait, hodie 
Rotondo : HpriTo;, itom; £« 
Unde heminas Kreti Persius 
mendat, Sat. I. At non liic hc 
.«ed vasa, ut Samia, sic et Ar 
hahereiiohilitatem dicuutur : 
a Pliiiio modo, sed et a M; 
non semel. Nam I , ep. liv : 
ArretinsB violantcrystallina t< 



LIBER XXXV. 397 

Italia: et calicum tantuin'^ Surrentum, Asta, PoIIentia: 
in Hisp&nia Saguntum, in Asia Pergamum. Habent et 3 
Tralles opera sua, Mutina in Italia •' quoniam et sic gentes 
nobilitantur. Haec quoque pc^r maria terrasque ultro ci- 
troque portantur, insignibus rotse oflicinis. Erythris'^ in 
templo hodieque ostenduntur amphorae duae propter te- 
nuitatem consecratae, discipuli magistrique certamine, uter 
tenuiorem humum duceret. Cois laus maxima : Adrianis 
firmitas'^ : nonnullis circa hoc severitatis quoque exemplis. 



f 



Et XTV, ep. Lxxxix , cnjus lemma 

cit:« VaM ArretiDa : Arretina nimis 

■espernas vasa monemus : Lautus 

ent Tuscis Porsena fictilibus. > 

Tmca fictilia vocat , quod sit Etru- 

ric sive Tnsciae oppidum Arre- 

tiinn , Arezzo , ubi bodieqne primsB 

eooimendationis figlina sunt Arre- 

lina. De calicibns Arretinis exstat 

illiid Virgilio carmen adscriptum , 

iBter epigrammata a Pithoeo edita , 

pag. 36 : « Arretine calix , mensis 

decorate patemis, Ante Maii medici 

qaam bene sanus eras. » HAan. 

iS, Ei catieum tantum. Ut vaso- 
rnm fictilinm, inquit, in esculentis 
nobilitatem retinet Arretium in Ita- 
lia : ita, sed calicum tantum nobi- 
litate commeudantur, in eadem par* 
te terrarum , Surrentum , Asta, Pol- 
lentia, iu HiKpania Saguntum, etc. 
libri omnes editi fere , in primis- 
qoeElzev. editio,bicinterpuugunt, 
• et calicum tantum : Surren- 
tnm , etc. « Ut ad Arretium , de 
qno proxime antea, non ad Surren- 
tnm pariter, cseteraque qu» sequnn- 
tor oppida, calicum dos ista per- 
tincat, et quidem sola. Atqui ad 
Arretium spectare vasa qns in escn- 
lentit adhibentur, calicesque supe- 
rins demonstravimus : calices Sur* 



rentinos, Saguntinosque, et Pol- 
lentinos laudari a Martiale audio : 
vasa escaria, non memiui usquam 
me legere. Itaqueille primum XIV, 
ep. cii, cui titulus : ■ Caiices Sur- 
rentini : Accipe non vili calices de 
pulvere natos, Sed Surrentiue lave 
toreuma rotss. » Saguntinos deinde 
libri ejusdem ep. cviii, cui lemma 
praefizum , ■ Caltces Saguntini : 
Quz non sollicitus teneat, servet- 
que minister, Sume Saguntino po- 
cola ficta luto. aPolIentinos denique 
XIV, ep. GLVii, allato a nobit, 
Iib.VIII,78. Et de Surrentina, Pol- 
lentinaque simul teiTa,fingendisca- 
licibus potoriis expetita , exstat ve- 
tus epigramma grecum Macedonii, 
sane non inelegans, in MSS. nostris. 

Sup^lVTCU TpTiXCta, pLUpiTTVOt X^^P' 

xoviv; 9 Kal no^AivTtvcAV yaTa (AiXtxpo- 
TocTin ■ ^t yap ai TpitroOriTci , df * uv 
PpcpLtco<^ia ivTiXiv <t>upT)oav Baxxu Tpt- 
Cuy£tc x^P^'^*^* " Unguentum redo- 
lens Surreuti asperrime pulvis, £t 
PoIlentinsB mellea gleba plagss : 
Vos ego semper amo , de queis sibi 
somere limum Miscendum Bromio 
Gratia trina solet. » Hahd. 

16. Erythris, In lonia. Conf. 
lib. III, cap. 3i. Hard. 

17. Cois laus maxima : Adrianis 



39» C. PLINII NAT. HIST. 

Q. Copoiiium' invenimus ambitus damnatum, quia vini 
amphoram dedisset dono ei, cujus suffragii latio'^ erat. 
Atque ut luxu quoque aliqua contingat auctoritas figlinis, 
tripatinum^", inquit Fenestella, appellabatur summa coe* 
narum lautitia. Una erat muraenarum, altera luporum, 
tertia myxonis piscis", inclinatis jam scilicet moribus., ut 
tamen eos praeferre Graeciae etiam philosophis possimus. 
4 Siquidem in Aristotelis haeredum auctione lxx patinas ve- 
nisse traditur ". Nam nos quum unam ^sopi'^ tragoediarum 



firmitas, Vide an legendum slt An^ 
driis potias quam Adrianis. Pivt. 
— Adrianis, Ab Adria Italis op- 
pido. Sic ipse de galliois, X, 74 : 
■ Adrianis laus maxima. ■ H. 

\%. Q, Coponium, Cicero, lib. I 
de Divinat. C. Coponii meminit, 
qui bello civili CKsaris ac Pompeii 
BhodisB classi praefuit cum imperio 
praetorio , honiiuis prudentis ac 
ducti. Meminit et Coponii viri prse- 
toriigravissimi Velleius Paterculus, 
sed nou hujus rei narratione. Alex. 
ah Alex. citaf quidem hanc histo- 
riam de Copouio, sed uudePlinius 
snmpserit, non indicat. Vide illuni, 
111, II et 17. Invenio et sub Au- 
j;:isto Copoiiium et Annium Ruffum 
Judseae przfectos fuisse. D^lec. — 
Q. Co/foiiium. Ex Coponia geiite 
Tituni, Marcum, Caium, apud ve- 
tustos scriptores reperimus. Quin- 
tum adhuc nusquam : uotus eo 
tantum nomine est, quod, ut Cy- 
priani verbis utar, •« multis emit 
sordihus, ut fulgeret. » Hard. 

1 9 . Cujiu suffragii latio erat. Lege 
ex codd. mauuscriptorum vestigiis : 
•' cui suffragii latio er.it. » Livius, 
lih. II : « ut plebi sui magistratus 
rssent sacrosancti , quihus auxihi 
hitio adversus consules essot. > 



Quanquam similitudo litteraram po- 
tuit hausisse s^^llabam , neqne im- 
probo vulgatom. Ghov. — Cujm 
suffragii. Brot. ex Grou. cui suffrm* 
gii, £d. 

90. Tripatinum, Nomen inyen- 
tum a patina tergemina. Ut porro 
hmcibus cibi simplices apponeban- 
tur, ut carnes asssD, fructosqoe : tic 
patinis condebautur pisces, t^Fro- 
taricha, et similia. Atque ut X&iveC- 
^tc Grscis t ita patins quoqoe ba- 
bent operculum, quo lances car^nt. 
Unde parcemia, ■ Dignum patelJa 
operculum. » Hard. 

ai. Tertia myxonis piscis. Sive 
bacchi , de quo XXXII, i5, et 
IX, a8. Hard. 

aa. LXX patinas venisse tradi' 
tur. Ita MSS. npn LX. Laertius, V, 
in Aristotelis vita , pag. 117, Xowoi- 
^ac TiXei^aCi patinas plurimas, mi- 
nime dednito numero rcpertaspost 
obitum ait. Hard. 

a3. Nam nos quum unam jEsopi 
tragoediarum histrionis innaturaavium 
diceremus sestertiis C stetisse^ etc. 
Quibus ex >erhis multa discimas: 
primum fictilem fuisse illam i£sopi 
patinam : deinde centum tantum 
sestcrtiis cunstitisse : pra:terea pre- 
tium iilud quo patina taxata est. 



LIBER XXXV. 399 

liistrionis in natura avium*'* dicercmus sestertiis c stetissc, 
uoo dubito indjgnatos legentes. At Herculcsv Vitellius''^ in 
prineipatu suox sestertiiscondidit^^patinam'^,cuifaciendae 
foraax in campis exaedificata crat : quoniam eo pervenit 
luxuria, ut etiam fictilia pluris constent, quam murrhina. 



pro manupretio datum esse Hgulo 
qii eam ex homo duxit , non pro 
■fibos qoas in ea posoit i£topu8 : 
pceliam igitor iliius patins, quud 
proea exstruenda Ogulus accepit, 
Ctttiin sestertia fuere , si?e sester- 
tioram nommom centum millia ; 
fw somma aureorom nostrorom 
kaH bis mille et quiugentos. Salm. 
inTertall. Pall. pag. 4^5 sqq. — 
S*m HOSf etc. In ^Esopo liistrione 
pilioam onam ferre vix potuimus: 
ii philosopho LXX quis ferat ? H. 
a4* /<* MiHra avium, Lib. XVIII, 
7». Ua&d. 

' s5. yitetlius. A. Yitellius impe- 
ntor cni Vespasianus succossit. 
Ante Vespasianum qui pracesse- 
nint Augo.Hti, principes a Plinio 
tintom apiiellantur, nuroquam fere 
inperatores : qua causa, incertum. 
At illod in coufesso esse oportet , 
principibus imperatoribusque ipsis 
taperiorem semper exstitifise rem 
publicam : prii)clpe.s appellatos 
ftiisse , quoniam essent senatus 
principeSf ut fuere in Hollaudia, 
Stadkouderi : imperatores , quod 
exercitibus reipublicse prxessent, 
qoos Galli dicimus^ generulissimes, 
Tcttes prsBter alios innumerosuum- 
■li sunt quatuor : Hadriani, Com- 
modi , Gordiani , et Probi ; in qui- 
boa Aogosti stautes nudo capite, 
ab Roma sedente et galeata, orbem 
romunum rcgendum accipiunt ; 
adstantibiis vel Pace cum Victoria, 



yel prstorianis milittbus. Hadriani 
nummus est ex aere magno, in 
Museu nostro et apud Angeloni, 
pag. 147 •' Comraodi ex asre maxi- 
mo , in Gaza Regia : Gordiani Pii 
Felicis» ex aere simili apud D. Vail- 
I.4HT, pag. 219: denique Probi ex 
eodem «ere , in Tbesanro Regio. 
Alia sunt ejus rei argumenta pla- 
rima , sed non hujus loci. HiOiD. 

^^, X //-5 condidit patinam, Sic 
Reg. a, et alii; non, ut editi, 
CC sestertiis, Sic etiam Budzus in 
yetustis exemplaribus vidit, ipso 
ita prodente, iib. IV, 1 1 a. Hoc est, 
decies sestertium , sive , quod idem 
est, decies centenis millibus sester- 
tium. De bac patiua Suet. in Tita 
Vitellii V XIII : « Famosissima super 
caeteras fuit cosna ei data adyentitia 
a fratre...Hanc quoqoe exsuperayit 
ipse dedicatione patinsB , quam ob 
immensam magnitodinem clypeum 
Mineryae , aiyi^a ircXiouxouy dictita- 
bat. In bac scarorum jecinora, etc. ■ 
£t c. xyii , obi de conyiciis, quibus 
a plebe moriens incessebatur, pati- 
narium nuncupatum tradit. Hahd. 

37. Patinam, Eam patinam ob 
immensam magnitudinem , tdyi^a 
iscXtcOxcu , Minervee dypeum yocayit. 
In ea fuerunt scarorum jecinora , 
phasianomm et payonum cerebeUa , 
phoBnicopterorum linguas, mnraB- 
narum lactes , et id genos alii pro- 
digiosi cibi. Soetonios in Vitellio, 
loc. cit. D41.. 



4oo C. PLINII NAT. HIST. 

Propterhanc Mucianus*' altero consulatu suo*', in con* 
quisitione, cxprobravit patinarum paludes Vitellii memo- 
riae ''; non illa foediore, cujus veneno^' Asprenati ' reo 
Gassius Severus accusator objiciebat, interiisse cxxx con- 
5 vivas. Nobilitantur iis oppida quoque , ut Rhegium , et 
Cumae^ .Samia testaMatris Deum sacerdotes ^^, qui Galli 



18. Mucianus, Licinium Mncia- 
niim significat prafectum exerci- 
lus Syriaci, qui a Viteliio defecit, 
et strenne Yespasiani cansaro ac 
partem opibus suis omnibus juvit 
ac defendit. Suetonius in Yespa- 
siano, cap. vi et xiii; Tacit. Hist. 
Hb. II. D/ii.. 

19. AUero consuiatu suo. Anno 
U. C. 8i3. Ed. 

30. Exprohraptt patinarum paludes 
yiteUii memoria , etc. Quia tum jam 
supplicium dederat Yitellius ; nt sit 
«ensus : foediorem fuisse in Vitellio 
principe tam immanem profusio- 
nem , quam in Asprenate privato 
veneficium. Gbleh. — Patinarum 
f>aludes, Patinarum antem paludes 
figurate dixit, allusione PontinsB 
paludis, quum pntina ipsa fictilis 
csset et lutea. De Poiitina , seu 
Pomptina palude , quera locnm 
olim triginta trium urbium Mu- 
cianus ter consul prodidit, Pli- 
uius , IIL, cap. 9. Hard. 

3 1 . Non..,foediore , cujus veneno. 
Quum non esset illa Vitellii impe- 
ratoris patina fcedior, quam illa 
Asprenatis hominis privati, cujus 
veneficio ei Cassius objecit, etc. H, 

3a. Asprenati. Nonium Aspre- 
natem inteliigit arcta amicitia jun- 
ctum cum Augusto, de quo Sne- 
ton. in Octavio, cap. xliii et lvi. 
Cassii Severi meminit et Sueton. in 
• Vitellio, cap. 11 , et Quintil. et Ta- 



cit. lib. de Clar. Orator. Memiiiit 
et Asprenatis Hirtius in Commen- 
tariis. Dal. — Asprenati. Suet. in 
Ang. Lvi : « Quum C. Noniat 
Asprenas arctius ei junctus (Auga- 
sto) cansam veneficii , accatante 
Cassio Severo , diceret : consalnit 
senatum , qnid officii aai pnta- 
ret, etc. » Hard. 

33. Et Cuma, Mart. lib. IV, 
ep. cxiv, cui iemma intcriptom : 
■ Patella Cumana : Hanc tibi Co- 
mano rubicundam pulvere testam , 
Municipem misit casta Sibylla 
suam. » Hard. 

34. Samia testa Matris Deum io- 
cerdotes, Amobins lib. V, adyerfl. 
Gent. ex Timotheo yetustissimo 
tbeologo narrat, Atyn, furiarum 
plenum, perbacchatum , jactatum, 
quum se humi projecisset sub pino, 
arrepta testula , quam Agdestis in- 
stigator amentrse gestabat, virilia 
sibi praesecuisse , etc. Inde factum 
ut Galli ejus imitatione genitalia 
sibi testa demeterent, sed Samia , 
quoniam ejus vulnus innoxium fuit, 
et ad proscindendum acies , qunm 
aliarum , celerior. Catullus in Gal- 
liambo de Berecynthia et Atti scri- 
bit, Attin devolvisse acnto sibi 
pondera silice, non testa. Samium^ 
testeum et acutum : unde samiare^ 
acuere. Vide Nonium et Victor. 
lib. et cap. XVII, et lib. XX, c. 10. 
Dal. — Samia. Testatur id quoqae 



LIBER XXXV. 4oi 

vocaHtur, virilitatem amputare, nec aliter citra pemiciem, 
M. Caelio credamus , qui linguam sic amputandam obje- 
cit gravi probro , tamquam et ipse jam tunc cidem V itellio 
malediceret. Quid non excogitavit ars ? fractis etiam testis 
utendo sic , ut firmius durent tusis calce addita , quae vo- 
caot Signina^^. Quo genere ctiam pavimenta excogitavit. 
XLVIl. (xiii.) Verum et ipsius terrae sunt alia com- 
menta'. Quis enim satis miretur', pessimam ejus partem, 



Mwtialift, sed obscoBDo carminey III, 
epigr. Lxxxi. Hahd. 

35. flriiitatem amputant , nec aii- 

Ur dira pemieiem , si M. CtEiio cre- 

imm (sic prius). Yossiao. etPin- 

riinicodd. « virilitatem amputare, 

Bec aliter citra perniciem , M. Cb- 

liocredamus. ■ Quasi adderet, yel 

iateUeGtum vellet : quis enim velit 

operiri ? Prodigiosam hic explica- 

tionem aQnt commenti, M. CsBlium 

qnnm aovas tabuias ferret, tra- 

daxiaae nobilium et locupletum 

bixani tam claris et manifestis 

eieniplis, nt eo jam seculo viderc- 

t«r anu criminationibus proscindere 

laxniioaiasimum Yiteilium, qui po- 

ttea impeTayit : propterea nobiles 

Cclio circa Thurios victo (qua me- 

tragyrta virilitatem) Samia testa 

lingiiam prarcidisse : deinde eum 

interemiase. Quod exemplum postea 

iDtoninm in proscripto Cicerone 

leqantnm ease. ftpoxXtic dwcTpcirait, 

qnantam est erudite ineptire? Css- 

lina in altercatione gravi probro 

objecit homini temporis ejusdem, 

VitieHioy adversario suo, dignum 

cue, cai lingna ob maledicentiam 

Samia testa prsBcideretur, imme- 

mor qnid ipse tum temporis face- 

ret. Itaque legendum : « tanquam 

et ipae non tunc eidem Y itellio ma- 

iedloeret. • Sed Caelius sine dubio 

JX. 



aliquid gravius et lingua morigerari 
solitum Vitellium significabat. G&. 

36. Luiguam amputandam ohjeeii 
ffraviprobro. CsBlins aiebat, lingnam 
amputandam ejus pudendi criminia 
reis , quod Bztico Martialis objicit 
loc. cit.'quod libidiuis genua et in 
Yitellio tacite arguit boc loco Pli- 
niua : itemque Tranquiilus, c. iii 
et IV. Ha.bd. 

37. QutevocantSignima, A Signia 
Italiae oppido , de quo lib. III , in 
Geographicis diximus. Signini ope- 
ris mentio apud Colnmeliam lib. I, 
cap. 6. Signino alveo deductas Ra- 
vennam aquas prodidit Cassiodor. 
Varr. Epist. V, 38. H. — Non ab- 
similem videmus alveum , quo Ja- 
lianus Caesar aquas a funte Areueil 
ad Thermas suas Lutetiam dednxe- 
rat. Brot. 

XLVII. I. yerum et ipsius terrm 
sunt aiia segmenta (sic prius). Codd. 
maiiu exarati : commenta; forte mo- 
menta, Cap. sequenti extremo : 
« Nam ad rcliquos usus vitss in 
coriis lauisque perGciendis quanti 
sit momenti , signiOcatum est. » 
Grov. — Commenta, Sic Reg. 1 y 
cseterique MSS. recte : nunc terrsD 
ipsius commenta laudantnr, at 
proxime ante artis. H. — Aiia com^ 
menta, Alii usus , alisr ntilitates. Br. 

2. Qui% enim satis miretur^ etc. 



4oa C. PLINII NAT. HIST. 

idtioque pulverem appellatum^ in Putcolaiiis cc 
opponi maris fluctibus : mersumque protinus fieri^ li 
\mum inexpugnabilem undis^et fortiorem quotidie. 
si Cumano misceatur caemento ? Eadem est terrae 
et in Cyzicena regione : sed ibi non pulvis, veru 
terra qualibet magnitudine excisa et demersa in 
lapidea extrahitur. Hoc idem circa Cassandriam f 
Beri : et in fonte Gnidio dulci, intra octo menses 



Planiat h»c tractaiitor ■ YitniT. sed 
eftdem temeDf II, 6» pag. 14 : 
« Eit eliam genns puWeris , quod 
officit naturaliter res mirandas. Na- 
flcitor in regionibus Baiania , et in 
agriRiminicipioram,qo«faht circa 
Vesuvium montem : qnod com- 
miatam c«m calce etcsmento, non 
modo cateris sdificiis prsstat fir- 
mitale, sed etiam moles , quee ood- 
struantur in mari, sub aqua soli- 
descunt« • Haad. 

3« MeoquepuUerem appellatum^ etc. 
Hjbc totidem verbis Is. Origg. XVI , 
I. Etiamuum pulvercm eum Itali 
Gailique pouzzolane nuncupant , te- 
ctoriis parietum utilis^imum. Se- 
ncca, Natt. Quu. lib. III, pag. 873 : 
« Pateolanus pulvis, si aquam atti- 
git, saxum est. • Sidon. ApoIIin. 
Pancg. Anthemii Ang. pag. 190, 
de amplitudine agens urbis Byzain- 
tin» : ■ Porrigis ingentem spatioftis 
mceuibus urbem , Quam tamen au- 
gustam populus facit« Itur in eDqnor 
Molibus , et veteres tellus nova con- 
trahit undas. Namque Dicarchasa 
transiatus pulvis arene Intratis 
solidatur aquis, durataque mas- 
sa Sustinet advectos peregrino in 
gurgite campos. »Vide etiam Dio- 
nem, XLVIII , pag. 889. Hamd. 
•— Puherem ^if^jpeUatum in Puteo- 



ianis coUibus. Puteolis, i 
in Campania, et in omi 
sinns ambitn, pulvis ille r 
Italis poztoiana dictus , uo 
zolane et trass, Snnt autem 
qnsedam ez montibas i 
scoriiB , in pulyerem sp 
hominnm manu redactSi 
mnlta sunt genera. Talei 
RomflB in aUacumhis, in 
in Gallia , priecipae in An 
moutibus, ubi quondam 
ignes exarsere, et ad Rhe 
uis ripas ( Andernach) invi 
parietum tectoriiit , niolinr 
suhstrurtioni , canalihus, 
aquieductibus , et operiba 
id genus utilissimae. En. 

4 . Mersitmqueprotinusftei 
Et apud nos etiamnunc 
tissimo in usu suut varia 
torum genera , rnortiers, 
lateribusve coctis ac tusi 
calcc {chaux maigre^ cftau, 
Itcfue) , qu» protinus sub 1 
descunt. Et liis in rehus 1 
xtate inultos summam di 
apud nos adhibuisse arc) 
periti nurunt. £n. 

5. Si Cumano misceatur 
Cumanum ciementum qui 
volunt ex topho vel p 
sulphuris metatlis nato. D 



LIBER XXXV. 



4o3 



lapidescere. Ab Oropo quidem Aulida usque quidquid 
terr» attingitur mari, mutatur in saxa. Non multum a 
pulrere Puteolano distat e Nilo arena tenuissima^ sui 
parte, non ad sustinenda maria fluctusque frangendos, sed 
ad debellanda corpora palaestrae studiis ". Inde certe Pa- 
trobio^ Neronis principis liberto advehebatur. Quin et 
Leonnato, et Cratero'^ ac Meleagro Alexandri Magni 
ducibus sabulum hoc portari cum reliquis mihtaribus com- 
merciis reperio. Plura de hac parte non sum dicturus, 
Don Hercules magis, quam de terrae usu in ceromatis, 
([uibus exercendo juventus nostra corpora, vires animo- 
rum perdidit. 

XLVIlI.(xi V.) Quid ? non in Africa' Hispaniaque ex terra 3 
parietes, quos appellant formaceos', quoniam in forma 



6. Aulida. Gron. et AI. ante 
Hard. Aulidem. £u. 

7. E Nlio artna tenuisslma, Qna- 
lis adTecta Romam , teste Suet. in 
ITeroney cap. xlv : « Ex anuons 
qnoque caritate luctantium accre- 
▼it inTidia. Nam et forte accidit, 
Qt in pnblica fame, Alexaiidrina 
navia nimtiaretur pulverem lucta- 
toribnfl aolicis advexisse. » IIard. 

8. Paiastra studiis. Nam pals- 
strita et luctaturi corpora pulvere 
adspergebant. Hard. 

9. Patrobio. Meminerc hujus Ne- 
roniani liberti , Dio, lib. LXIII, 
pag. 717^ ct Suetonius in Galba , 
cap. XX. Hard. 

10. Quin et LconnatOs c/ Crate- 
n, etc. De his Alex»nilri ducibus, 
vide Arrianum, in exped. Alex. 
£lianum , Var. Hist. lib. IX, rap. 3; 
n Jnstinum, lib. XIII, cap. 14. 
AlowaTo;, Kparipc; , MsXsaypc;. H. 

XLVIII. I . Non in Africa. Brot. 
Ct MSS. Reg. et editione principe , 
«M et in Africa. Ed. 



a. Formaceos, etc. Probat hanc 
lectionem Sirraondus noster in 
Nott. ad Sidon. pag. i3, adjicit- 
que structiles rivorum canales, qui- 
bus nqua ducitur, formas pariter 
nuncupari, quod appressis forma 
utrimque tabulis instruantur : qoo 
sensu aquas formarum dixit Cassio- 
dorus , Vuriar. Kpist. III, 3 1. Et 
ep. 53 : • Romam formarum inun- 
datione ditissimam. » Et lib. V, 
ep. 38 : Formam Ravennatem, De- 
niqne lib. VII, inter formnlas, 
sexta est « forniula ComitivaB for- 
niaruni Urbis. » Et vetus inscriptio, 
quam Fabrettus affert de Aqu«d. 
pag. ao, sed spuria : imp. gabs. 

M. AVHFXIVS AlVTOlfl^VSPIVS AQVAK . 
MARCIiM. VARIIS. VASIRVS. IBCTB' 
DITAM. PVRGATO VONTR. EXGISIS. 
RT PKHFORATIS. MONTrBVS. BBSTI- 
TVTA. PORMA. ADQVI<iITO. ETIAM. 
FOKTE. irOVO \HTOR11llAiro. IJV SA- 
CRAM VRBEM SVAM PERDVCBIfDAM 

cvnAviT.Isidor. XV, 9 : « Forma- 
tum, sive formarium in Africa vel 



/i<)4 . C. PLINIl NAT. HIST. 

circuTndntift utrimque duabus tabulis inferciuntur verius, 
qnam instruuntur, aevis durant , incorrupti imbribus , ven- 
tis, ignibus , omnique caemento firmiores? Spectat etiam 
nunc speculas Hannibalis Hispania, terrenasque turres 
jugis montium impositas. Hincet cespitum natura, castro- 
rum vallis accommodata, contra fluminum impetus ag- 
geribus. Illini quidem crates parietum luto\ ct lateribus 
crudis exstrui , quis ignorat? 

XLIX. Lateres non sunt e sabuloso', neque' arenoso, 
multoque minus calculoso ducendi solo : scd e cretoso et 



Hispanin parietes de terra appel- 
lant, quomodo in forma circumda- 
tis duabus ntriroque tabulis infer- 
ciuntur TeriuSf quani instrunntur.» 
Palladius, l^ 34« de munitiouum 
horti generihus : « Alii luto , in- 
quit y intcr formas clauso parietes 
figuratos ex lateribus imitantur. » 
liispani tapias vocant ejusmodi pa- 
rietes. Hard. 

3. Speeulas. In quihns specula- 
tores i^{iepc^pofACt , sive inpkepooxowot 
stantes, et collocati) advenientium 
hostium ordines, acies, numcrum 
])ro$piciehant, ut suis denuntiarent. 
Turn. lih. XXVII , cap. 7. Dal. — 
Speculas Hanntbalis fJispania , terre- 
nastftte turres. Harum Hannihalis tur- 
rium facta superius mentio, II, 78 : 
« In Africa Hispaniaque Honnihalis 
turrium , etc. ■ Hard. 

4. lliini quidem crates parietum 
/uto. Hodieque multis in locis Gal- 
liie p;irietescratihus, luto,et argilla 
pingui , e qua lateres fiunt, ohlitis 
exstruuntur. Dal. 

5. Et lateribus crudis. Ut ignis et 
fornicum impenss parcatur : ut 
inter sese melius coagmententur 
crudi, cl idco molliores lateres : 
ut csemcnto exiguo sit opus : ut 



breviore temporis spatio mnrns 
perficiatnr. Ita Dalecanipios. H. 

XLIX. I. Lateres non sumt e sa* 
huloso. Haec explanatius paolo Vi- 
truv. II, 3 , pag. a i : « Itaque pri- 
mum de laterihus, qua de terra 
duci eos oporteat, dicam. Nonenim 
de arcnoso , neque calculoso, neqoe 
sahuloso luto sunt ducendi : quod 
ex his generihus qunm suut dacti, 
primum fiunt graves : deinde qaQm 
ah imbrihus adsperguntur, dilabun- 
tur ct dissolvuntur : f>a1eaeque, qa« 
in his ponuntur, non cohaerescunt 
propter asperitatem. Faciendi au- 
tem sunt ex terra albida, cretosa, 
sive de ruhrica , aut etiam masculo 
sahulone , etc. » Sahulum , vel sa- 
hulonem vocant arenam , non qui- 
dem tenuiorem, minutioremqne, 
ut in Thesauro R. Stephani scrihi- 
tur, sed crassiorem , vilioremque : 
quod recte docet Agricola de Nat. 
fossil. VII, pag. 3af : « Sabulum 
crassius est quam arena : quod vel 
durum est, vel molle : illud marero, 
hoc femlnam appellant : mascalum 
utilius steruendis viis, etc. • H. 

1. Neque arenoso. De ftrenas ge- 
nerihus dicetur inf. lib. XXXVI, 
c. 55. Hard. 



LIBER XXXV. 






albicante,autex rubrica : vel si jani ex sabuloso, e masculo 
certe. Finguntur optime vere : nam solstitio rimosi fiunt. 
^dificiis non nisi bimos probant ^. Quin et intritam ipsam 
eorum , prius quam fingantur, macerari oportet. Genera 
eonun tria : Lydion , quo utimur, longum sesquipede. 



3. Fmguntur optime vere. Vitruv. 
loo. cit. pag. %% : m Dncendi autem 
mmt per veniuin tempus et au- 
tamnalc, ut uno tenore sicceM^nt. 
Qai enim per solstitium parantur, 
ifleo Titioti sunt, quod summum 
coriom aol acriter quum percoquit, 
cfficit nt yideantur oridi : interius 
aatem sint non «cci : et quum po- 
•lea ticoeflcendo se contrahunt , 
perrnmpunt ea qn« erant arida : 
iu rimofi efficiuntur imbecilli. ■ 
Sic ctiam Palladins, Hb. VI, in 
Maio, tit. II, pag 1 30. H\ni>. 

4. ASdificiis non nisi bimos pro" 
hmmi, Sic praeclare Sig. Geleniiis. 
SaliDaaio ad Solin. pag. ia3a ,non 
Mna Tidetur locutio, bimos laieres 
dlici,qui ante bieuninm ducti sunt : 
prvterea damnari eam lectionem a 
▼elcri codice , in quo slt , « quos 
asdificiis non idoneos probant , » 
qood ctiam non sincerum et rix la- 
tinom ; deniqne conjectat , ^uos a 
biamio probant, Nimirum nonien 
veteriscodicisyirum decepit, qnum 
ftic cibibeant et Gud. Men. Acide- 
micnsque, boc est^ pejores. At 
Voaaianns : « rimosi (iunt aedificlis 
non si bimos probant. » Sic pror- 
sos« in quo ▼itium boc unum , 
qnod non si pro non nisi festinans 
librarins subjecit. Et boc noii modo 
sanam et latinum, sed etiam Pliuio 
freqaens. Lib. XIII, i a , de pahnis 
arbonbus : « Krgo plantaria insti- 
taant anniculasquc tran.sferunt -et 
interdum bimas. • Lib. XVIII, 



i4 : « Semen optimnm anniculunif 
bimum deterins, trimnm pessimum, 
oltra sterile. > Lib. XXXVI , a3 , 
calx trima, Sio nuces bimas ei an/ii- 
cuiaSf Cato, cap. xvii de Re rusl. 
Horadus Carm. I , i j^ : « Verbenas, 
pneri, ponite, tburaque , Bimi cum 
patera meri. ■ Groh. — jEdificiis, 
H«c rnrsum tradnntur a Vitruvio 
loc. cif. ubi causam bujusce placit^ 
aperit : « Maxime autem , inquit , 
utiliores erunt, si ante bienniutn 
fnerint ducti : namque non autc 
pcnilus possunt siccescere, etc. »11. 

5. Quin ct intriiam ipsam eorum. 
Totidem apicibus Reg. 1 et idii. 
Intrita porro , qucB vox et alibi or- 
currit apud Plinium, materia cst, 
ex qua lateres fingunturi intrila et 
snbacta. Hard. 

6. Lrdion. Sic Reg. a csBterique 
MSS. non , ut editi, didoron. Hiec 
paulo aliter Vitruv. loc. cit. « Fimit 
autem laterum genera tria : unum , 
quod graece ^t^copov appellatur, id 
est, quo uostri utuntur, lunguin 
pcde,Iatum semipede. » In vetu^to 
Vitruvii codice Icgisse se Pbilandcr 
ait, quod grcrce Lychum^ sed /.j- 
dium debuit dicere , « Umgum ses- 
qnipede, latum pede : • quain 
scripturam ipse approbat. Pcrgit 
vero inox Vitruvius : « Cntcris cluo- 
bus GrsBCorum aedificia struniitur. 
Kx liis uriuni pentadoron , alterum 
tetradoron diritur. Doron autein 
GrcBci appeliant palmum, qiiod mti- 
nerum datio grsce ^ftpov appella- 



4o6 C. PLINII NAT. HIST. • 

• ■ 

latum pede : alterum tetradoron : tertium pentadoroit. 

3 Graeci enim antiqui doron palmum Yocabant^, et ideo dora 
munera,quta manu darentur. Ergo a quatuor et quinque 
psdmis, prout sunt, nominantur. Eadem est latitudo. Mi- 
nore in privatis operibus, majore in publicis utuntur in 
Graecia. Pitanae in Asia, et in ulterioris Hispaniae civita- 
tibus, Maxilva et Calento^, fiunt lateres, qui siccati non 
merguntur in aqua. Sunt enim e terra pumicosa, quum 

3 subigi potest, utilissima^. Graeci, praeterquam ubi e sih'ce 
fieri poterat structura , parietes lateritios '^" praetulere. Sunt 
enim aeterni ", si ad perpendiculum fiant. De eo et publica 

tor : id aotem semper geritur per tur, quod terra est,de qno ducun- 



manns palmum. Ita quod est quo- 
quoyertusqninque palmorum, pen- 
tadoron : quod quatuor, tetradoron 
dicitur : et qus sunt publica opera 
pentadoro : quae priyata tetradoro 
stmuntnr. » At non item nomen a 
mensnra primum genus habet , Vi- 
truyio teste, ipsoque mox Plinio. 
Hard. 

7. Doron palmum vocahani. Pal- 
rous quatuor pollicum fuit : pes 
duodenum. Haud. 

8. Maxiitta et Calcnto, Ma^i>.oua 
Ptolemso BsBticaD oppidum. Calen- 
tum Plioioylly 3, pag. 369, ubi 
oppidanos Callenses appellari dlxi- 
mus. Ita Reg. a cffiterique codices, 
totidem apicibus. In libris hactenus 
editis , Massia et Caiento , mendose. 
Sed multo corruptiorem Vitruvii 
locum ex Pliniano emendabis. Ma- 
xilvam enim in Galli» civitatem 
Massiliam interpolatores ejus libri 
transformarunt : ■ Est autem in 
Hisp.'mia uiteriore Calentum, et in 
Gailiis Massilia, in Asia Pitane, 
ubi latcres quuni sunt ducti, et 



tur, pumicosa. » Lege, Calentum et 
Maxilva : deme caetera. H. — 6V1- 
lento, Brot. ex Regg. codd. % et 3» 
ia utteriore Hispania, cipitatibut Af<i- 
xilva et Callento, In moutihus qui 
dicuntur Sierra-Morenap locus est 
Caia appellatus, ubi videntur fuis- 
se civitates illse Maxilva et Callen- 
tum. £d. 

9. Utilissima.yittUTius id expii- 
cans , loc. cit. pag. a 3 : « Sic autem, 
inquit, magnas habent utilitates, 
quod neque in sedificaticnibns sint 
onerosi (de lateribuspumicosis agit) 
et quum ducuntur, a tempestatibus 
non dissulvuntur. » Hard. 

10. Parietes iateritios, Qu« deiu- 
ceps sequuntur, usque ad ea verba, 
■ Roniae non fiunt talia a;di£icia, • 
ad calcem fere hujuscapitis, totidem 
pane apicibus syllabisque apud Vi- 
truvium leges , lib. II, cap. 8. H. 

1 1 . Sunt enim aterni. Tales adbiic 
parietcs Romae videre est in Pau- 
theo, in palatio Caesaruni, in teni- 
plo Pacis , etc. Qua artc ibi juucii 
sint lateres explicat eruditns Ciuni- 



arefacti, projecti uatant in aqua. ■ pin. Veter. Monument. tom. K 
Natare auteni eos posse ideo vide- pag. 70. Bbot. 



LIBER XXXV. 407 

opera" el r^His domos stnixere : murum Atiieiiw, qui 
ad montem Hymettum spectat : Patris'^, «des Jovis et 
Herculis, quamvis lapideas columnas et epistylia ^^ ctr- 
comdarent : domum' Trallibus regiam Attali : item Sar- 
dibusCroesi, quam gerusian fecere'^ : Halicamassi^ Mau- 
soli: qu» etiam mincdurant. LacedfiBmoneqtiidem excisum 4 
lateritiis parietibus opus tectorium , propter excellentiam 
pictune, ligneis formis inclusum , Romam deportavere in 
aedilitate, ad comitium exornandum, Mursena etVarro. 
Quum opus per se mirum esset , translatum tamen niagis 
mirabantur. In Italia quoque lateritius murus Arretii ct 
Mevaniae est Romae non Bunl talia'^ aedificia, quia sesqui- 



I». Dt Bo ei pttitiea opera^ etc. 
Oe eo latere scilioet. Sic post Pin- 
tianiim et GroDovium Hard. quum 
prtos legereturt ideo et in pubtica 
aperm,,, addimtmr. Yitruv. loc. cit. 
• Et pablica opera » et privatas do- 
HKM t atiam regias e laterc structas 
licat videre. » £u. 

i3. Patris, Patr» AchaisB oppi- 
dom) de qoo in Geograph. lib. IV. 
Sic libri editi omnes , et mauu exa- 
rati V qoomm ez fide ( post Gron. 
tamen) altemm Yitruvii locum sa- 
namaflf II, S, pag. 99 : « De late- 
riboi vero » dummodo ad perpen- 
dictilam sint stantet , nihil deduci- 
tor : led quanti fuerint olim facti , 
tanti esae semper aBsiimantur. Ita- 
qae nonnalIi& civitatibus, et pu- 
biica opera, et privatas domos, 
ctiam regias , e latere structas licet 
videre. Et primum Athenis murnmy 
qni spectat ad Hymettum montera : 
et Pentelensem. Item parietes in 
«de Jovis et Hercnlis lateritias cel- 
laa, qunm circa lapidea in sde 
epistylia sint, et columns. » Lege, 
iiam Pairis : sic enim apposite op- 



pidnm oppido , Atbenis Patr» op- 
ponuntnr. Haho. 

14* Et epistylia, im?uXiM » trabs 
cst summis coinmnis imposita. No- 
strates arclutrave vocant : iictitia 
voce partim c grKC4> ^x^ ^^ ^ l^* 
tino trabs : quasi praecipuam tra- 
bem. Haho. 

i5. Domam, Vitruvlus : • Tral- 
libus , domum regibus Attalici« fa- 
ctam. » Haru. 

16. Qaam gerusianfecere,V%^%)i9{9, 
senatum, seuiorumve oollegium so- 
nat. Vitruv. loc. cit.« Croesidomus, 
qnam Sardiani civibus ad requie- 
scendnm aetatis otio , seniomm col- 
legio gerosian dedicaverrint. » In 
nummis rBPOYClA lEPAnOAEI- 
TON. Habu. 

17. Romat nonfiuRi talia, £t boc 
pariter traditur a Vitruvio, II, 
3t, pag. 3i : « Leges puUic* non 
patiuntnr majores crassitudines , 
qoam sesquipedales constitni , ioco 
eommuui... Lateritii vero parietes 
sesquipedali crassitudina non |k»s- 
snnt plusquam unam flustmera oon- 
tignationem. » Haro. 

26^ 



4o8 C. PLINII NAT. HIST. 

pedalis paries' non plus quam unam contignationem to- 
lerat : cautumque est, ne communis crassior fiat, nec 
intergerivorum '^ ratio patitur. 

L. (xv.) Haec sint dicta de lateribus. In terrae autera 
reliquis generibusvel maxime mira natura est sulphuris, 
quo plurima domantur. Nascitur in insulis' .£oliis inter 
Siciliam et Italiam, quas ardere diximus'. Sed nobilissi- 
mum in Melo insula^. In Italia quoque invenitur, in Nea- 
politano Campanoquc agro, collibus qui vocantur Leuco- 
gaei^. Ibi e cuniculis effossum , perficitur igni. Genera 
quatuor^ : vivum, quod Graeci apyron vocant', nascitur 
solidum, hoc est, gleba : quo solum ex omnibus gene- 



i8. Quia sesquiptdalis paries.^Ro» 
in« yero in urbis majestate, ci- 
▼iomque infinita frequentia ut cgb- 
nacula plura fierent , ad pedes 
seKag^inta domorum CBdificia toUere 
permittebator, quod scribit Aure- 
lius in Trajano : vel ad pedes se- 
ptuaginta decreto Augusti, quod 
Strabo, lib.V,pag. i35. Brissonins 
lib. et cap. I. Dai.kc. 

19. Intergerivomm, Ita Reg. a 
ccBterique , non intergeritiorum, Et 
Festus : « Intergerivi parietcs di- 
cuntur qui intcr confines struuntur, 
et quasi intergeruntur. » Nostrates 
appellant , mur mitoyen. Habd. 

L. I. Nascitur in insulis yEoUis, 
Isidor. Origg. lib. XYI , cap. i. H. 
— Nascitur. Maxima sulphuris co- 
pia ad innumeros fere vitae usus 
suppetit, tum ex iis locis, quos 
vulgo solfatares appeilant, tum ex 
montibus ignivomis; quanquara ra- 
rius in terris occnrrit , quas multis 
ahhinc sasciilis jam non ardere 
comperinius. Nuuc concretuni vel 
sublimatum, ut aiunt, aC paene 
purum reperitur ; nunc ))lurimis 



mineralibus aliis commiitnm {sul- 
fureSf suifates); nunc in aquis (eamx 
minerales suifureuses , hepatiques ) 
dissolutum » etc. Ed. 

a. Quas ardere diximus. Geogr. 
lib. III , cap. 1 4* Hard. 

3. Ih Melo insula. Dioscor. V, 
ia4> H. — Melo. Ibi etiamnunc 
seraper fumant sulphure» fodin», 
teste Galland. apud Brot. nott. ad 
hunc lib. Ed. 

4 . I^ucogai. De colle Leucogso 
diximus XVIII, ag. H. — Colles 
Leucogcei. Nunc, la Solfatara. Br. 

5. Ibi e cuniculis effossum. In li- 
bris editis, Quod est cuniculis. In 
Reg. a aliisque , Leucogelibie cuni- 

Culis. H.iRD. 

6. Genera quatuor. Isid. L c. H. 

7. Apjron. AiTupov , quod ignem 
minime expertum est. Cels. V, 1 8 : 
« Malagma ad strumas. Sulphuris 
ignem non experti» quod a-rupcv 
vocant. ■ n. — Apyron. Sulphur 
vivum , soufrc vif soufre vierge ou 
natif. Nos autem sulphure vi vo , sed 
loto , in niediciua utimur. Brot. 

8. Quo solum ex ommbus. Isidujr. 



LIBER XXXV. 4of) 

ribus medici utuntiir. Solum^ (caetera cnim liquore con- a 
8tant'% et conficiuntur oleo incocta") vivum" efFoditur, 
tnmslucetque, et viret. Alterum'^ genus appellant gle* 
baniy fullonum tantum ofBcinis'^ familiare. Tertio quoque 
generi' unus tantum est usus ad suflRendas lanas, quo- 
niam candorem tantum mollitiemque confert. Egula vo- 
catur hoc genus. Quarto autem ad ellychnia'^ maxime 
oonficienda. Caetero tanta vis est'^, ut morbos comittales 
deprehendat nidore, impositum igni. Lusit et Anaxilaus 2 
eo ' 9 candens in calice novo '^, prunaque subdita circum» 



loc. cit. H. — GUba : quo so/um, etc. 
Gron. et Al. aote Hard. gUbosum; 
to tolo, Ed. 

9. Solum. Vocem hanc Brot. ex 
Reg^. HSS. et edit. principe , aicut 
et Mgna parentbeseos delet, nec Gr. 
agnoscit. £d. 

10. Caetera enim Uquore cotutant, 
Hoc est, sulphur fusnin , soufre en 
maue^ en canons^ soufre commun. Ed. 

I f . Oteo incocta. Nunc aqua mi- 
nore impendio incoquitur. Hard. 
— Snlphur e minera extractum» 
si nondum rite purgntuin sit, fundi- 
tnr denoo in vasis ferreis, et ad- 
jecto olei lini aliquantulum deco« 
qmtnr, etc. Geoffr. Mat. med. I, 
174. Ed. 

1«. yivum autem effoditiw, Dio- 
fcorides tantum ustum , et non 
ostnm refert. Ustum Plinius in tres 
species rursum dividit. Dalbo. — 
yipum. Isid. totidem verbis loc. 

SOp. cit. H^RD. 

i3. Alterum. Ad verbum Isido- 
ms haec pariter, loc. cit. Hard. 

1 4' Fuiionum tantum officinis, Ful- 
lones iili , ies degraissenrs. Frequen- 
tes erant eorura onicinsB, quum 
populus romaiius vulgo togis albis 
attretur, qiia} facile maculabautur. 



et inde sapius erant eluends. Bh. 
i5. Tertio qnoque generi. Isidor. 
loc. cit. Hard. — Ad suffiendas 
lanas. Sulpburei vaporis (gaz acide 
tulfureuz ) etiamnunc apud nos 
frequentissimus usus, ad candorem 
lancis sericeisque paniiis conferen- 
dum. £n. 

16. Ad elijrc/inia maxime. Isidor. 
loc. cit. H.iRi). 

1 7 . Ctetero tanta fis est , ctc. Si 
uratur, nidor prodit qui sint mor- 
bo coniitiali obnoxii : statim enim 
corripiuntur eo. Isidor. loc. cit. H. 

18. Lusit et Anaxilaus eo. Sul- 
phure scilicet. Ludere hunc solitum 
magicis imj>osturis, scribit Irensus, 
laudatus a nohis in Auctorum In- 
dice, verbo An axilaus. Epiphanius 
quoque adv. Haor. I, 34« p. a3a. 
Ludorum porro et ludendi voz in 
hac arte propria : Minutius Felix , 
de Magis : « Quidquid miraculi lu- 
dunt , per dsemones faciunt. » H. 

19. Candens in calice novo. Can- 
dens sulphur scilicet. In libris edi- 
tis, in caiice novo. MS. Reg. i , in 
ealicevino, Isidor. Origg. lib. XVI, 
cap. I, in caiice vini. Sed magis ar- 
ridet vulgata scriptura , multis de 
causis. H. -— In caiiee novo. Bru(. 



4io 



C. PLINII WAT. HIST. 



ferens, erardescentis repercussu pallorem dirQm velut de- 
functorum offundente conviviis'**. Natura" ejus calfactt, 
concoquit : sed et discutit collectiones corporum : ob hoc 
talibus emplastris malagmatisque** miscetur. Benihus'^ 
quoque et lumbis in dolore cum adipe, mire prodest 
impositum. Aufert'^ et lichenas a iacie cum terehinthi 
4 resina, et lepras. Harpacticon^^vocatur a celeritate avel- 
lendi : avelli enim subinde debet. Prodest*^ et suspiriosis 
linctum. Purulenta quoque extussientibus : et contra scor- 
pionum ictus. Vitiligines'^ vivum nitro mixtum, atque 
ex aceto tritum et illitum tollit : item lendes in palpe- 
bris , aceto sandarachato admixto '^. Habet et in religio- 
nibus locum , ad expiandas sufHtu domos ^^. Sentitur vis 



•X Isidor. loc. oit. im catice vittL 
Regg. A, 3, 5 , iii caliee viito. £o. 

so. Conpinis. Sic libri omnes. 
Dictum figurate pro convivis, H. — - 
Idem nos praestamus cum spiritu 
ylni et camphora, camphn^ accen* 
•if. Bhot. 

II. Natura ejus ealfacitj etc. 
Diosc. y, 124 .' Btppiaivei ^t, xal 
^ta^opet y xai ictiratvti rax^foc. « Cal- 
facit, discutit, coiicoquitque^ seu 
maturat celeriter. » Hahd. 

11. Malagmatisque. Inmalagmate 
qnidem ad strumas, a Celso adhi- 
betur, loc. cit. Habd. 

i3. Renibus, Q. Serenus , c. xxvi, 
de lumbis et renibus sanaudis , 
pag. 141:" Aut adipi mixtum lum- 
bis indncito sulpbur. » Habd. 

9 4- Aufert. Diosc. totidem ver- 
bls, y, i34i (^t Galen. de Fac. 
simpl. med. IX, 3, pag. i6a. H. 
— Lichenas. A.b onini igitur sbvo 
ad cutnneos aiTectus tanqnam efB- 
cacissiinum remedium » sulphur 
comprobatum fnit; neque injuria : 
scnbiem enim , psoram , licbenes et 



alia id genua^ tnm intas exhibitum , 
tum extos oppositum sanat; led 
ejus vapor acidns ( gaz aci^fe sulfm- 
reux) snflitu pnacipue apud noa iii 
usu est. £d. 

1 5. Uarpacticon. ApiroxTix^, quod 
festinanter eripi oporteat ; aiiter 
enim creat bulcera. Brot. 

1 6. Prodest et suspiriosis. Diosc. 
loc. cit. B^^x^C "^^ » ''"'^^ t{i.irucuc , xo: 
aaOfxaTtxouc «i>f tXti ii m^ XapL^avQ- 
fxivov , xat 6TCo6uu.icl>piivov. .. taTat xat 
oxopTrtcdv irXTJYac p.tYtv pTjTtvip. H. 

37. yititigines. Dioscor. loc. cil. 
atpit ^s xai ff>.<pcuc. Hird. 

18. Aceto sandarackato admixto. 
Aceto in quo diluta sandaraclia 
fuerit. Hard. 

29. Ad expiandas suffitu domos. 
Ad ahigenda scilicct ex aedibus 
noxia. Neque domos tantum , sed 
et homines ipsos suftiri sic mos 
fuit : qubd Propertius ita expres- 
sit lib. ly, eleg. 9 , sub fineni : 
• Impcrat et totas iterum niutarc 
lacernas, Terque meum teligit .«lul- 
phuris ignc caput. » Ovid. Fasi. 



LIBER XXXV. 4ir 

qus^* et in aqiiis ferventibus. Neque alia res facilius ac« 
oenditur : quo apparet ignium vim magnam ctiam ei inesse. 
Fulmina^' et fulgura quoque sulphuris odorem habent : ac 
lux ipsa eonim sulphurea est. 

LJ. £t bituminis vicina est natura', alibi Umus, aiibi i 



lib. rV : « Ccnilei finnt puro de 
nlplMire fumi , etc. ■ JuTenal. 
SiL n, ▼. 157 : • cuperent la- 
itnriy si qua darentnr Sulphura 
i cim tedis. » Ante hosgraecusvates, 
Odyn. X9 481 : Otoi Oiiiov, yp^Uy 
luwvdUoCyOiat^^ {AoiiTup, OfpaOi* 
iMMii|MyapGv.«Afrer sulphur^auus, 
■alomm medelnm ; afler et ignem : 
it domnm sufTumigem. » Ubi Eu- 
ttithias: Oitisv OufuaiAaTOf ti^r,^, etc. 
idqDe mox «sse 6ticv , seu sulphur, 
docet. H. — Ad expiandat sujfitu 
imot, Sic in insula Melo est hin- 
tu terr» , cujns ambitus est fcrme 
decem pedum , qui sulphureum 
vaporem exhalat , quo pestes niulti- 
^e morbi avertuntur ; et , si forte 
pcstisingmat, hiatum illnm paulo 
iltios efTodiunt, statini vapor per 
domos diffuuditur, et ubigitur pc- 
$k, Galland. apud Brot. nutt. ad 
honc lib. £d. 

3o. Stntitur ris ejus. Vis neinpe 
■edica , in aquis calidis et sulphu- 
ntis. Plin. lib. XXXI, rap. 3a : 
• Est autem utilis aqua sulphurata 
aervis,aluminata paralyticis, etc. • 
Bah». 

3i. FuUnina. £t fnlgurita quo- 
^e ipsa. Seneca Natt. Quu. II, 
II» p. 85a : « Quid quod omnibus 
lolguritis odor sulphureus est? » 
Hard. 

LI. I . Bituminis vicina est natura. 
Biluminispluragenera : i* Naphta, 
petroleum {naphtfie, petrole), quod 
snblile, inflammabiie , frograiis, 



candidum , flavum , rufum , aut ni- 
gricans. Apud Italos mnltum com- 
mendatnr petroleum quod in agro 
Mutinensi, MoJvne , ynun in fon- 
tibus ac puteis hauritur ; etiamnunc 
ad lucemarum lumina quibusdam 
in locis CPamic, etc.) vicera olei 
prsBstat. Putei autem ad ulnarum 
3o vel 40 altitudinem effodinntur, 
donec scflturigo reperiatur aqu» 
cuni olco permixta; : qui in collis 
iiifima parte excavantur, olcum ru- 
fum uberrimum suppcditant ; qui 
vero in superiore » candidum , sed 
miiiori copia. NecGallia no^tra pe- 
troleo carct : non longe a fioetcrris, 
Beziers^ prope vicum Gnbianuin , 
Gabian, oleum rufum e saxorum 
quorumdam (moiasse) rimis effluit , 
quod sednlo coUigitur, nec virtute 
cteteris inferius est. 3 PisKiS|»hal- 
tos ( ptssasphatle , poix mineraie ) 
asphaltos est petroleo inixta, rufa 
vel nigra , tenax , medis inter 
naphtham et bitumen consistentiae, 
quae calore liquescit , frigore den- 
satur, etc. Sic appellatam ait Dio- 
scor. 1, 10 1, quod odorem picis 
bitumini mixtse redoleat. £ rnpibus 
stillat , vel e terra scaturit plurimis 
in locis; per intervallum temporis 
satis longum servata , indurescit 
quidem ; sed nonnihil pinguitudinis 
retinet, nec nmquam ad bituminis 
duritiem exsiccatur. Cum liino ar- 
gilloso mixta nialtham {malte) con- 
stituit , qua in fcrmmiiumdis mu- 
rorum lapidibuscalcisusum priBSlat. 



4ia C. PLINII NAT. HIST. 

terra : limus e Judaeae lacu, ut diximus', emergens : terni 
in Syria circa Sidonem oppidum^ maritimum. Sptssantur 
haec utraque , et in densitatem coeunt. Est vero liquidum 
bitumen, sicut Zacynthium^, et quod a Babylone inve- 
hitur. Ibi quidem et candidum^ gignitur. Liquidum est 
et Apolloniaticum : quae omnia Grseci pissasphalton ap* 
a pellant ex argumento picis et bituminis^. Gignitur etiam 
pingue, Uquorisque oleacei^, in Siciiia Agragantino fonte 



3 Asplialtos (asphaiie, hiUtme d« 
Jadie) solida est, fragilis, obscure 
rafa vel nigra, splendens, igne 
liqaescens , etc. Super raai-e mor- 
tanm, quod ex ealacus Asphaltites 
\Mer morte, lac asphaitique) dictum 
est, colligitur : vero simile est ex 
hajus lacas fundo iugentem bitu- 
minis hujus copiam scaturire, quod 
propter speciiicum pondus aquis 
innatat. Primo quide