(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde"

Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for in forming people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http: //books .google .com/I 



Google 



Dit is ccn digitale kopie van een boek dat al generatics lang op bibliothcckplankcn hccft gcstaan, maar nu zorgvuldig is gcscand door Google. Dat 

docn wc omdat we alle boeken ter wereld online beschikbaar willcn makcn. 

Dit bock is ua oud dat hct autcursrecht erop is verlopen, zodat hct bock nu deel uitmaakt van hct publickc domcin. Ecn bock dat tot hct publickc 

domcin bchoort, is ccn bock dat nooit onder het auteursrecht is gevallen, of waarvan de wettelijkc autcursrcchttcrmijn is verlopen. Hct kan per land 

vcrschillcn of ccn bock tot hct publieke domein behoort. Boeken in het publieke domein zijn ccn stem uit hct verlcden. Zc vormen ccn bron van 

geschiedenis, cultuur en kennis die anders moeilijk te verkrijgen zou zijn. 

Aantekeningen, opmerkingen en andere kanttekeningen die in het origineel stonden, worden weergegeven in dit bestand. als herinnering aan de 

lange reis die hct boek hccft gemaakt van uitgever naar bibliotheek, en uiteindelijk naar u. 

Richtlijnen voor gebruik 

Google werkt samen met bibliothekcn om materiaal uit het publieke domein te digitaliseien, zodat het voor iedereen beschikbaar wordt. Boeken 
uit het publickc domcin behoicn toe aan hct publiek; wij bewaren ze alleen. Dit is echter een kostbaar proces. Om deze dienst te kunnen blijven 
levercn, hebben we maatrcgelcn genomen om misbruik door commercicle partijen te voorkomen, zoals het plaatsen van technische beperkingen op 
automadsch zocken. 
Verder vragen we u hct volgende: 

+ Gebruik de besianden alleen voor niei-commerci^le doeleinden We hebben Zocken naar boeken met Google ontworpen voor gebruik door 
individuen. We vragen u deze bestanden alleen te gebruiken voor pcrsoonlijkc en nict -commercicle doeleinden. 

+ Voer geen geautomatiseerde zoekopdrachten uit Stuur geen geautomatiseerde zoekopdrachten naar het systeem van Google. Als u onderzoek 
doct naar computcrvertalingen, optische tekenherkenning of andere wetenschapsgebieden waarbij u toegang nodig heeft tot grote hoeveelhe- 
den tekst, kunt u contact met ons opnemen. Wc raden u aan hicrvoor materiaal uit hct publickc domcin te gebruiken, en kunnen u misschien 
hicrmee van dienst zijn. 

+ Laat de eigendomsverklaring staan Het "watcrmerk" van Google dat u onder aan elk bestand ziet, dient om mensen informatie over het 
project te geven, en ze te helpen extra materiaal te vinden met Zocken naar boeken met Google. Verwijder dit watcrmerk nict. 

+ Houd u aan de wet Wat u ook doet, houd cr rekening mee dat u er zelf verantwoordelijk voor bent dat alles wat u doct Icgaal is. U kunt er 
niet van uitgaan dat wanneer een werk beschikbaar lijkt te zijn voor het publieke domein in de Verenigde Staten, het ook publiek domein is 
voor gebniikers in andere landen. Of er nog auteursrecht op een boek mst, verschilt per land. We kunnen u niet vertellen wat u in uw geval 
met een bepaald boek mag doen. Neem niet zomaar aan dat u een boek overal ter wereld op allerlei manieren kunt gebruiken, wanneer het 
eenmaal in Zocken naar boeken met Google staat. De wettelijkc aansprakelijkheid voor auteursrechten is bchoorlijk streng. 

Informatie over Zoeken naar boeken met Google 

Het docl van Google is om alle informade wcrcldwijd toegankelijk en bruikbaar te maken. Zoeken naar boeken met Google helpt lezcrs boeken uit 
allerlei landen te ontdekken, en helpt auteurs en ui tgevers om een nieuw leespubliek te bereiken. U kunt de voUedige tekst van dit boek doorzoeken 

op het web via |http: //books .google .coml 



V6 

Ull 



^ 



BIJDRAGKN 



tor UR 



TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE 



t A.<« 



NKDKRLANDSCII-INDIE. 



fab. 



BIJDRAGEN 



TUT Ur. 



TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE 



VAX • • . • 



NEDERLANDSCH INDIE. 



UlTGEGEVEN 



DOOR 



HET KONINKLUK IN8TITUDT 



\co« ox 



TAAL' LAND- EN VOLKENKUNDE VAN NEDERLANDSCH INDIE 



DEED! fOUROIS. 
ZEVENDE DEEL. 



*8 0RATBNHA6B. 
MARTINUS MJIIOFF. 

1S72. 

GEDRtKT liU H. L 8M1TS. 



fftV 



FliU DK A'il'N 



AND-EN VOLKENKUNDE 



L-; |> I'.UI.AMISCII IMMIi. 



.»=v« 



,-«»* "*"< »«'' K"«'"1"'">1 W«l'"'>''' 



»!»« 



_ •< t) B II B B 1. - 1' « T IJ K 



l« 



•I' I K US N IJ IIOl'K 



f^ 



11 1^ Mm 



NAAMLIJST DER LEDEN 

VAJ* MET 

IN8TITUUT. 

(i JULi 1872.) 



MMMM 



lit fsCal Men bedrttgt 343, waarvan in Kederland 6 Donateurs en 107 ge- 
ls en in de Kolonien i29 gewone ledcn. Met 1)5 wetenschappelgke 
ttmat bet Instituut in betrekking en het telt 12 buitenlandsche leden. 



BESCHERMHEER: 
£. M DE KONINO 



B ESTT I' R: 

P, aucrmn, foortitter 1H7.*>. 

t. a^ J. W. huron SLOET van DE DKEI.E, OndrT-Voorsitter .... 187H. 

TtL cm. U WiiXMAU.N. Secreiarii 1S76. 

L BAOMTXE, PrmmimfmerMtrr 187'). 

k MLMMFJVDAL 187i. 

r. A. c wnoxTfta. |S7J. 

C 1. •bmiA5(ic 1X73. 

C B. 'ftjAam 187*.. 

t m. «nw ix7»;. 

i>i7:>. 

1874. 

. 1H71. 



I. 



i. BoL'ItKWUNSj:. AdJitnci'SecTHans 



CONTRIBL'KKItKNnK INSTKMJN<.K.S. 
lift Nt»«l«'rl:ifMiNfhi. fiijh«>l^N>i)«H)ts( !t.ip 



L- . .. > 7' \ ^i I 



VI 



NAAMLUST. 



WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN , WAARMEDE HET INSTITUUT 

IN BETREKKING STAAT. 



Koninklijke Akademie van Wetenschappen 

te Amsterdam. 
Vereeniging vanStatistiek te Amsterdam . 
Indisch Genootschap te 's Gravenhage. 
Maatschappij toi bevordering van Nijver- 

held te Haarlem. 
Maatschappij van Nijverheid in Ned. Indie. 
Statistisch en Historisch Bureau te Ba- 

tavia. 
Genootschap van Kunsten en Wetenschap- 
pen te Batavia. 
Royal Asiatic Society. Londen. 
Asiatic Society of Bengal. 
Societe de G^ographie. Parijs. 
Deutsche Morgenlandische Gesellschaft. 

Leipzig. 
Koninklijk Instituut van Ingenieurs te 

's Gravenhage. 
Royal Geographical Society. Londen. 
Commission des monuments et documents 

historiques et des b&timents civils. 

Bordeaux. 
Smithsonian Institution. Washington. 
Gesellschaft fiir allgemeine Erdkunde. 

Berlijn. 
Public library. Melbourne. 
Royal Society of Victoria. Melbourne. 



Kaiserl. Academie der Wissenschafteti. 

Weenen. 
Konigl. Academie der Wissenschaften. 

Berlijn. 
Academie der Wissenschaften. Munchen. 
Museum d'histoire naturelle. Parijs. 
Maatschappij der Nederlandsche Letter- 

kunde. Leiden. 
L'Universit^ roy. de Norv^ge. Christiania. 
Reale Instituto Lombardo di Scienze e 

Lettere. Milaan. 
Academic royale des Sciences, des Lettres 

et des beaux Arts. Brussel. 
Le real Academia de Ciencias. Lissabon. 
Academic imp^riale des Sciences. St. Pe- 
tersburg. 
Ceylon branch of the Royal Asiatic Society. 

Ceylon. 
Historisch Genootschap. Utrecht. 
La Soci^t^ imp^riale g^ographique de 

Russie. St. Petersburg. 
La Soci^t^ anthropologique. Weenen. 
The american Academy of Arts and 

Sciences. Boston. 
De Koninkl. Bibliotheek te *s Gravenhage. 
Het tydschrift Ocean Highways. Redacteur 

de heer Clements R. Markham. Londen. 



ED. DULAURIER, PaHjS. 

H. C. VON DER OABELENTZ, Alteuburg. 

Prof CHR. LASSEN, Bonn. 

L. A. SEDILLOT, Parljs. 

Dr. REiNHOLD ROST, Louden. 
Dr. H. o. DALTON, Demerary. 



BUITENLANDSCHE LEDEN. 

J. w. PLOOS VAN AMSTEL, Melbourne. 

w. w. HUNTER, Calcutta. 

Prof. MARTIN UAUO, Munchen. 

Prof. ANOELO DE ouBERNATis, Florence. 

T. J. HOVELL THURLOW, Londen. 

Dr. J. MUiR, JCdinburgh. 



NEDERLAND. 

DONATEURS. 



Z. K. H. Prius hendrik der Nederlanden. 
Z. K. H. Prins freoerik der Nederlanden. 
De Nederlandsche Handelmaatschappij. 



Mr. A. J. dutmaer van twist, Deventer 

Mr. a visscHER, Arnhem. 

Mr. u. J. VAN buren, Rotterdam. 



. /• 



NAAMLIJST. 

GEWONE LEDKN. 



VIJ 



t e mamot van dkk aa , *& Grmvenhiige. 
»amoLD^ *• Grmrcnhage. 

VAV AWnfOKLFT DB OONINOH, 



, *8 Ormv«nhage. 
L K. BAXCS. 'sOrmvenhagt. 
•ATO, 'tGrmvenhmge. 
L ■m. *s Grmvenhags. 
mrAffT, Amfterdam. 
K WiKWMWH, *s Grmvenhage. 
■LonaocciAL, *s Grmvenhage. 
•c WMKOCs. 'ft GrAveiihage. 
V. k Muuux EEJO»ji, *8 Grmvenhage. 
. A. m. VAs UMBUBO BROuwsK, 'sGni- 



L «. VAIi KTKBf , JhmmUmr, Rotterdam. 
HJMLOCNOOTSCHAP, Amsterdam. 
:. J. c Graaf van btlandt, *sHage. 
L J. A^ Oraaf van btlandt , *8 Hage. 
eoovva, I^iswyiu 
w L. OMON, Amsterdam. 
'. A. c uffBONTicB, *sHage. 
AJK3ft, Maastricht. 
■. rants puFtiCRiK. Donmieur. 
WL OAAT ntRTVAN, L^idm. 
■r w T. acvEEs deynout, 'sGra- 

Vr D. T OEVCftS VA.^ ENDEOEEST, 



a. CMbDEN VAN fbjn<«t»:rer, *sGra- 



BAJRkCIJUAr>CUAl'f1i , Bomaieur^ Am- 



C »Arr»EN. Arii^terdaiii. 

lA^iVuaAN , Tiel. 

ir D A. nsirs van hemi^ht, 'sOra- 



a FVX» HE.vrifUK . I>amsirmr. 

T 11 HUk^T. \ (imvpfihaKc. 
. VAN ai.iKiu»H. *s(iravenhage. 
■ wmt mntm, Arn«t<»rilam. 
laoc. Voorst by Zutfen. 
JL mmi utMtt , Leiden. 
1. JL ac MOlXANIkCB. Breda, 
a. «a« MX «tciiT, llaarlcm. 



Jhr. Mr. i. uuyoecxiper van haarssevlen , 

Maarssen. 
Mr. B. H. *8 JACOB » *8 Gravenhage. 
a A. iBEKKL, Leerdam. 

A. W. T. JUTNBOIX, Delft 

Prof. H. kern, Leiden. 

H. & KLINKERT, Ouderkerk aM Amstel. 

Jhr. Mr. p. L. w. DB KOCK , 's Gravenhage. 

H. T. KRABBE, 's Gravenhage. 

i. KUTPER HZN„ '8 Gravenhage. 

Prof. J. P. N. LAND, Amsterdam. 

J. a. LANOE, *s Gravenhage. 

R. p. TAN LANSBKROE, *8 Gravenhage. 

Mr. p. A. VAN DBR Lrru, Leiden. 

TH. N. R. LUCASSEN, 's Gravenhage. 

Mr. M. Baron hagkay van oPHEMKKTf 

's Gravenhage. 
Mr. D. J. Baron mack AY, 's Gravenhage. 
Dr. B. p. MATruEB, Kampen. 
Mr. w. & HEKB, Amsterdam. 
J. J. MKINSHA, Delft. 
J. MILLARD, Amsterdam 
Mr. c. J. P. MiRANbULLE. Haarlem. 
E. P. DE MONCHT, Amsterdam. 
Mr. P. MIJER, Utrecht. 
J. MiiNSSEN. .Vm^tenlam. 
H. MULLER SZN., Rotterdam. 

A. D. VAN DER UON NET>CHKR. 's Hage. 

o. K. NiKMANN, Rotterdam. 

i. u. NihK&TKASZ, 's Gravenhage. 

M. NiJliOFK. 's Graveiihuge. 

J. M. uliKKKN, *K Gravenhage. 

l». c. VAN <>usTER/KK, 's Gravenhage. 

N. O. PlLH.su.N*. .\nistcriiani. 

iJr. J. HIJNAI'I'KL OZN., LeiiJt'h. 

Mr. w. A. I*. VkHKLUK r»i!»TuRiL>, % Hage. 

KKA.NV'»i!» P. L. l'uu>:.\ , Sclieveniiigen. 

w. ptioLMAN, 's Gravenhage. 

w. VAN I'HLii.s, 's Gravenhage. 

i KKA^^^:.^ van IiK PL'TTK . Goes. 
; I. l» rhxssKS van I>k pi'TTI: , \ Gravenhage. 
I Jhr. Mr. J. K. w. giUHiXJi van rFT«>Kii, 

*s Gia\enhage. 
I Mr. u. c. i. VAN HF.KNEN , *s Gravenhage. 
I Mr. o. VAN hEES, 'sHage. 
' w. A. HutaT, 's Gravenhage. 



Vlll 

Prof. T. ROORDA, Leiden. 

F. c. ROSE, 's Gi avenhage. 
c. B. u. VON ROSENBERG, Oarmstadt 

G. RUEB cz., Rotterdam. 
J. M. c. E. LE RiiTTE , 's Gitivetihage. 
D. SCHELTEMA, HaaHcm. 
G. p. SCHIIIPF, *s Gravenhage. 
Prof. u. SCHLEOEL, Leiden. 
Mr. L. A. J. w. Baron sloet van de beele, 

Leiden. 
Mr. H. J. SMiT, Zaandam. 
J. SPANJAARD, Delft. 
A. B. COHEN STUART, Leiden. 

T. D. G. SUERMONDT, Utrecht. 

N. TRAKRANEN, Huize Eversberg bij Nij- 

verdal. 
Mr. A. J. DUTMAER VAN TWIST, Donateur, 

Deventer. 



NAAMLlJSr. 

w. F. VKRSTEEO, Amsterdam. 

Prof. P. J. VETii, Leiden. 

w. A. viRULY VEBBRUOGE, Rotterdam. 

Mr. C. VISSCUER, Bonateur^ Arnhi'in. 

A. c. VREEDE, Leiden. 

Prof. o. w. VREEDE, Utrecht. 

Dr. A. VROLiK, 's Gravenhage. 

A. w. p. WEiTZEL, Groningen. 

G. F. WESTERMAN, Amsterdam. 

C. P. W. WIGGERS VAN KEBCHEM, Leidei 

w. wiJT, Rotterdam. 
J. woLBERS, Utrecht. 
Jhr. Mr. H. c. van der wugk. 'sGr 

vcnhage. 
Mr. J. 0. wiJNMAi.EN, Leiden. 
Dr. TH. CH. L. wi JNiiALEN , *$ Gravenha^ 

NEDERLANDSCU ZFJ^DELINO-QENOOTSCHA 

Rotterdam. 



NEDERLANDSCH OOST-INDIE. 



i. E. ALBRECHT, Soerabaja. 
T. AMENT, Batavia. 

AQUASIE BOACHIE, PonorOgO. 

N. A. T. ARRiENS, Sumatra's Westkust. 
Mr. w. A. Baron baud, Preanger-regent- 

schappen. 
Mr. J. w. s. VON BAUMHADER, Batavia. 
N. P. VAN DEN BERO, Batavia. 
Mr. w. B. BERGSMA, Banjoemas. 
J. TH. BiK, Batavia. 
J. DE BLAAUW, Batavia. 
Mr. u. A. BLUME, Soerabaja. 
H. J. BOOL, Batavia. 
C. J. BOSCH, Buitenzorg. 
J. F. R. s. VAN DEN BOSSCHE , Batavia. 
Mr. L. o. BOURicius, Soerabaja. 

Dr. J. J. VAN UMBURG BROUWER, Commit' 

Maris. Batavia. 
H. DE BRUIN, Batavia. 
Mr. J. A. VAN DER CUYS, Batavia. 
J. A. COBLTN, Batavia. 
J. s. VAN COEVORDEN, Batavia. 
Mr. M. P. A. COSTER, Batavia. 
p. VAN DER CRAB, Menado. 
J. CRAMER, Ajer Bangis. 



GEWONE LEDEN. 

A. J. vf. VAN DELDEN, Batavia. 
J. c. H. M. DENIE, Madioen. 
s. VAN DEVENTER, Soerabaja. 
Dr. J. A. VAN DISSEL, Samarang. 
s. VAN DISSEL, Batavia. 
G. L. DORREPAAL, Samarang. 
G. FABER, Batavia. 

J. BAART DE LA FAILLE, PonorOgO. 

Mr. p. s. GERLiNGS, Samarang. 

w. J. VAN DE GRAAFF, Batavia. 

N. GRAAFLAND, Tanawangko (Minahass 

J. S. O. GRAMBERG, Samarang. 

c. F. M. DE GRIJS, Samarang. 

J. F. HAASE, Tagal. 

Jhr. Mr. f. Junius van hemert, Batuv 

Mr. A. TH. IlEYUUERS, Bat:ivia. 

Mr. R. v. HEYLIGER, B:lta\ la. 

Mr. J. H. J. UOEK, Batavia. 

w. HOEZOO, Samarang. 

N. UOFSTEDE, Madioen. 

K. F. HOLLE, Waspada. 

Jhr. H. W. F. UORA StCCAMA, UuLivia. 

w. DE JONG, Wonosolu). 

L. M. DE LAAT DE KANTER, Butaviu. 



J. KEUOUENIUS. 



NAAHI.IiST. 



1\ 




c BKt;ctieKn t, Batavia. 
KucDmoi , Batavia. 

OB BKt^s. Padaog. 

, Tjaiid|i<M)r. 

;, Randong. 
r. a. LAXOI, Chertbon. 
UMWnW TA3f TOOBEXOURO, Tagal. 
uuiDT, Decima. 

m SOCK TAjf LEEUWEN, BaUvia. 
ffiocT, Makassar. 

. ft. LCTT8SOHM NORMAN, BaUvia. 

GUI UEB, Batavia. 
UXJDOX. Batavia. 
LOCJUUitE, Kediri. 
A. UTDEEDio, BaUvia. 
. Meestcr Cornells. 
■ooRE, Bandong. 

t C J. W. VAN MUSSCHENBROEX , 



i. a. XAOEL , BaUTia. 
Ir. R. o. B. NAHtnrs, Japara. 
c n. soiiEBBUROH, Cheriboo. 
tBCSSB. Sainatra*s Westkust. 
I tMM (n^s MT^CHKR. Bogelei). 
setwilxni ncN . BaUvia. 
A TA3I opHt'TSCN, Pttlcinbang. 
roji ovnt. Pa^saroean. 
T FAJirti, Batavia. 
I. r. i>E PAi'LT, Batavia. 
r. TEBEERE PiSToRiirs, Palombang. 
»L riULirs, Soerakarta. 
L rmmmoKM, Madioen. 

Tv>ebeko«oi:no arjo sokrjo 
^(Eooao, Koedoen. 
\Tl !Hj»JiJA Di KKDJA, Chcrihon. 
'*T1 TJUTo >tc»BTO, BodjOliepOTO. ] 
Al»irAT1 ARJO TiOKKRo NKO^tRO, 



RADEN AMPATI 80BR0 ADINEOORO, PTO- 

bolingo. 
RADEN SALEH, Buitoniorg^ 

RAOKN TOEVENOOOENO DIfK) KKSOEMO, Re- 
gent vail Poerbolinggo. 

Mr. w. RAPPARD, Batavia. 

Jlir. o. REKDORp, Batavia. 

t. o. p. RIEDEL, Menado (Oorontalo). 

Or L. w. o. OE Roo, Batavia, C-ommU^ 
tmrii. 

I». W. HOST VAN TONNINOEN, Biliton. 

Mr. w. T. D. f JS8KL DE SCHEPPER , Batavia. 
D. w. scHJEP, Riouw. 

0. scuLEOEL, Batavia. 
Mr. H. SEMLER, Batavia. 

R. i. DE SETPP, Samarang. 

Mr. i. C. J. VAN OER SCHALK. 

Mr. i. J. SCUNEITHER, BaUvia. 
K. L. VAN SCUOUWENBURO , Batavia. 
Dt. J. w. a VAN STKEOEN, Batavia. 
A. SWAVINO, Mandheling. 
Dr. c. 8WAVIN0, HaUvia. 

1. E. TETSMAN, Huit^tizorg. 
A. TIIYSSEN, Soerakarta. 

i. II. TOBIAS, Soerakarta. 

Mr. L. i. A. TOIXENS. Buitpnzor^. 

C. TROMP, Hanjermassin. 

F. w. c. VALCK. Batavia. 

T. A. P. VAN DER VALE, Batavia. 

w. c. VEKNSTRA, Batavia. 

Mr. F. 3. TYNDAIX liE VEKR. 

0. M. VKR.si>YCK, Katavia. 

Ml. II. J. CANTKR vissciiKR, Ratavja. 

J II. o. vosMAKR, Baiika. 

11. vox i)K WALL. Riouw. 

A. J. D. WATTENDORFF. Hat.ivia. 

J. c. B. wisF.uu.s, Socrabaja. 
J. p. zofrrEi.iEF, Rativia. 



NKDKUI.A.NDSCII WhlST INDIK. 



<;K\V0M LKhKN 

I rftTEAi tv* af»>i;viJ.i»T. I'arama- .Mr it. k ctii A(X) r> LV(>\Tf: . iNimtnaribo. 
». imtmtutru llr. J. i»Ki.M(»NTK i.Y«»n. Paiainaribo. 



X NAAMUJST. 

Ds. s. VAN DissEL, Paramaribo. 

Mr. E. A. VAN EMUEN, Paramaribo, CImi- 

mistarU. 
vf. H. J. VAN IDSINOA, Paramaribo. 
J. DE JONG, Paramaribo. 



Dr. J. J. JUDA, Paramaribo. 

M. s. VAN PRAAO, Paramaribo. 

Mr. o. J. A. BOSCH RErrz, Paramaribo. 

Dr. T. DE VEER, Gara^o. 



ALGEMEENE VERGADERING, 



OBUODDEir 90 MAAKT 1872. 



(Voorloopig Tastgesteld door hot Bestuur). 



Tegpiiwoonlig dc heeren Jhr. Mr. W. T. Oevers 
Dryiioot (Voor/ittcr) , Mr. P. A. 8. van Limburg firou- 
wer (SecreUris) , P. J. Bachieiie (Penningmeester), Robid^ 
vail der Aa, A. R. Blommendal, Dr. F. A. C. Du- 
mniitier, J. R. P. F. Gonggrijp, Professor J. tloffmann, 
A. W. T. Juviiboll, Professor H. Kern, A. I), van 
dfr (iou Netscher, G. K. Niemann, J. L. Nierstrasz, 
M. Nijlioff en J. M. Obreen. 

I>e Voor/.ilter oyieui de vergadering en heet de leden welkom. 

Dr Voor7itter zegt dat de notulen van het verhaudelde in 
fie fonjfr algrrneene vergadering reeds door het Bestuur voor- 
taupi;r vasl^tsleld en ^edrukt ziin, zoodat, wanneer daadegen 
-rr-i,*' lif'dcTikintren worden geinaakt, die thans als detinitief 
f af^;'.r»**t*-ld kuniien bes^'iioiiwd worden. 

IV S«*rrptari? doet namens het Bei»tuur verslag van den sta.it 
*« d*- wrrk/aamheden van het lu.'^tituut over 1871. [Zie dit 
*f3>U^ op biz. XIV — xvii]. 

Up Voorzitter bedankt den Secretaris namens de vergadering 
bH uitgebracht ver?ilag. 

Dt Voondtter brengt ti*r taffl do n-kminu' van den Pen- 
VII. 11 



XII ALOKMEENE VERGADERIXO. 

niugineester over 1871 en verzoekt de heeren van der Gon 
Netscher en Nierstrasz hear te willeu nazien. 

Na schorsiug der vergadering voor eenige oogenblikken , zegt 
de heer van der Gon Netscher dat de cotninissie de rekeuiug 
onderzocht en accoord bevouden heeft en dus voorstelt die goed 
te keuren. 

De vergadering vereenigt zich met dit voorstel en betuigt 
den Penningmeester haar dank voor het gehouden beheer. 

Wordt overgegaan tot de verkiezing van drie bestuursleden 
ter vervanging van de heeren Jhr. Mr. W. T. Gevers Deynoot, 
Mr. P. A. S. V. Limburg Brouwer en P. J. B. C. Robide van 
der Aa, aan wie de beurt van aftreding is. 

Het bestuur biedt de bij art. 6 gevorderde drietallen aan 
(zie biz. Lxxxi van het zesde deel, derde volgreeks) , waarna 
met meerderlieid van stemmen tot leden van het Bestnur worden 
benoemd de heeren: Mr. L A. J. W. baron Sloet van de Beele , 
Dr. H. Kern en Dr. Th. Ch. L. Wijnmalen. 

De heer Kern verklaart, onder dankbetuiging voor het ver- 
nieuwd bewijs van vertrouwen, de benoeming aan te nemen. 

Aan de heeren Sloet van de Beele en Wijnmalen zal, als 
niet tegenwoordig zijnde, van hunne benoeming worden kennis 
gegeven. 

De heer Obreen zegt, dat in het verslag van den Secretaris 
gesprokeii wordt van het uitgeven eener kaart van het eiland 
Djiiolo of Halmaheira, waarvan ook gewag gemaakt wordt op 
biz. Lxvii der Bijdragen, 3^ volgr. , 6« deel. In de bestuurs- 
vergadering van 11 Nov. 1871, waarvan het verslag voorkomt op de 
zoo even geiioemde bladzijde , is echter niet voor het eerst die kaart 
ter tafel gebracht en het denkbeeld geopperd haar nit te geven , 
want reeds in het verslag der vergadering van 24 Juli 1866 
(biz. 493 van het 1© deel der 3« volgr. der Bijdragen) vindt 
men vermeld >/dat in gcval van publiceering van het rapi)ort 
van Cambier over Bitjoli, de heer Obreeu in overweging geeft 
doaraan toe te voegen eene kaart van Halmaheira, welke reeds 
door hem ter tafel wordt gebracht /i' 

De Secretaris erkent de juistheid der opmerking van den heer 



AI^EMRKVB VKRGADERINO. XIII 

Door hiervan mededeeling te doen in het gednikte 
al het misschien eenigszins verbrokeo verband tuBschen 
4it v r ocge re en latere mededeeling hersteld wordeiu 

De beer Jujnboll maakt eenige opmerkingen en bedenkingen 
iefea de door het Bestuur aangenomen 4r Tranecriptie van 
DrranAgart, Javaanach en Arabisch schrift.^ Die opmerkingen 
oi bedeakingen lokken eene uitvoerige discussie nit, waaraan 
fdrrichcidene leden deelnemen. Op voontel van den Voorzitter 
vanh besloten der commissiey belast met het vasUtellen der 
tnaacriplif , de ovenreging der gemaakte opmerkingen en be* 
if tiiig en aan te bevelen. 

De vergadering wordt daama door den Voorxitter gealoten. 



V K R S L A G 



TAN 



DEN STAAT EN I)E WERKZAAMHEDEN 



VAN II ET 



KONINKLIJK INSTITUUT VOOR DB TAAL . LAND- KN VOLKENKONDB 

VAN NEDERLANDSGHINDIE OYER 1871. 

Mijne Heeren! 

Sclioon het Bestuur zich overtaigd houdt, dat meer dan ecus 
met belaugstelling door de leden naar eea uitvoerig, doch om 
den inhoud belangrijk verslag geluisterd is, zou liet zich thans 
echter niet in de gelegenheid zien, een zoodauig, meer uitge- 
werkt verslag te leveren zonder in herhaliug te vervallen van 
veel wat reeds op andere wijze ter kennis van de leden werd 
gebracht. Verscheidene bijzonderheden toch, die vroeger waar- 
schijnlijk voor opnarae in het Verslag zouden bewaard zijn ge- 
bleven , worden thans reeds vermeld in de Bijdragen en Notulen , 
en zijn den leden mitsdien reeds bekend. Wij meenen alzoo 
te dezer gelegenheid ons tot eenige korte mededeelingen , meest 
herinneringen , te moeten bepalen. 

Van het reisverhaal des heeren von Rosenberg, zijne tochten 
naar Nieuw-Guinea betreflend, werd reeds meldiug geraaakt in 
het vorig verslag. Omtrent nadere bijzonderheden kunnen wij 
thans verwijzen naar het opstel van den heer Quarles van L'flbrd 
in de laatste aflevering der Bijdragen. Het Bestuur ziet met 
belaugstelling het reisverhaal zelf te gemoet , dat door den heer von 
Rosenberg aan de zorg der Indische Regeeriug werd toevertrouwd. 

Over het werk van den heer Meinsma , » Babad Tauah Djawi n 



VKHSLAG. XV 

cjn. g<^l:jk uit de notulen der Bestuuwverp^ndering van 11 Nov. 
1 **7 1 /«! blijken , onderhandelinf^n aaiipeknoopt met het Depar- 
Irmmt Tau Kolonicn , H welk door het Bestuur is uitgenoodi^l, 
6e o]»eiilMannaking van dit, voor de Javaansclie taal en fj^schie- 
imi* hoog5t belangrijke werk door eene bestelling van cen 
fOOul cxrinplaren tc willen ondersteuneu. 

HH plan van transcriptie voor DevanAs^rt, Javaansch en 
Afmbisch schrift werd meermalen en in 't bit^ede besproken zoowel 
m de Xotuleu ab in de Bijdragen. In de laatste aflevcTing 
van dcxe is thans het ontwerp opgenomen zooals het door 
t Brs9toar op voordracht der Commistsie werd vastgesteld , b<»ne- 
wnk3 erae toelichting en de nitnoodiging aan de medewerker?, 
nrh Toortaan in hunne bijdragen van de voorgeMelde trans- 
criptie- nn^hode te willen bedienen. 

Tenrijl het IVstuur zich blijft voorbehouden , de uitgave van 
Wlmnsrrijke grootere werken, voor zooveol de geldmiddelen toe- 
iaim . te ondersteuneu , is het in den laatsten tijd meer en meer 
Int Af nvertuiging gekomen , dat vooral ook aan de redactie 
iet Bijdrapm eene bijzondere asorg moet worden besteed. Te 
dilwijlji noir blijft dat tijdsohrift meerendeels tot eene verzame- 
;-i:r 'an t<>»»valliir injre/onden stnkken bejHTkt, stukkcn mrest, 
w<^\ 15 waar, van veel belang op zich zrlf, nuiar niet zeUlrn 
»4. wrinig aantrekkelijk V(X)r de meerderhn'd dor le/ers , en 
artoi* (jok voor een gnH)t deel hunnor gansrh onvorstaaiibaar, 
Vrw.ji rij daarentegen nog majir ai te weinig worden l)ezig g«v 
irK» i-'n met hetgi^n er meor in 't algemeen wetenswaanligs 
vvrtr^ait op het gebied der Aziatische taal-, land- en volken- 
ku*-Je. Mtxrhten intusschen de Bijdragen laiigzamerhand kunnen 
*>:«2^\f>rnl wonlen tot wat on/c nahnn»n eene ^Rrvuc Oricntale^r 
p::*-2»iB te noetnen (met uitsluiting altijd van stjiatkundigc* hv- 
•r?*'»o«ir!e^n) , dan zou to<*h ongetwijfchl de bf»laiig»t4»lling in 
ir «^L/aanitieden van het Instituut niet weinig vemieerderen 
*• *•• t«|d?«rhrift <>ok zekcr, zoo al niet oj) een bij/onilfr uit- 

f*-;*!*-!! d;kn Utch v«^*l ruinier krinir van lexers dan tot 
-. kutnen 5taat niaken. In de l.'iat>t4' da^^n nil zijn bij hH 

j*-rru t\rr Hijdnig<*n enkrie, sclioon dan ook ongi'twijfi id 
• <^ht5 zvakke jMnrinir<ii aaiigewetid oni het tijdschrift den 
Wvi'iriiWi weg op te iridrn , en nift L'nK)t#* wi'luUhMidinid 
yM^^ oiidemrheidf^ne nH'«l»'\vfrk»TH /ich Iwn id i:rt<M>iid, «l«' 
ht ID dit haar stn^vcii hii ti* staaii. In *t \(M)rliiiiri:iii /n 
Ofifrmrrktv dat, terniji ^ruinien tijd a-n t^iiKK'tr/anK- v(M»r- 



XVI YEK8I.AG. 

raad stnkken ter opname in de BLJdragen bleef oiitbreken om 
deze volkomen tijdig bet licht te doeu zien, thans weder ver- 
scheideue en belangrijke ziju ingezonden, o. a. door de HH. 
Land, Riedel en Wiersma. Ook andere medewerkers hebbeu 
nog verdere toegezegd. Bene lithographiscbe afbeelding eener 
onde, ook praktisch voor de zeevaart nog heden zeer belangrijke, 
in bet Rijks-Archief aauwezige kaart van bet eiland Djilolo of 
Halmabeira is voor een der volgeude afleveringen vervaardigd. 
Daamevens zal gevoegd worden een tot dasver onbekend verslag 
▼an den as8.-resident Cambier in 1825, en de beer Robid^van 
der Aa beeft eene verklarende bescbnjving van bet bedoelde 
eiland toegezegd. 

Van de gedarende bet verloopen jaar voor de bibliotbeek des 
Instituuts aangekochte en voor de leden beschikbare boekwerken 
is verslag g^even in de Bijdragen ouder de rubriek /i^Leestafel/^ 
De redactie beeft gemeend, door dergelijke korte aankondigingen 
de opmerkzaamlieid der ledeu op den inboud der bibliotbeek een 
veinig te moeten verlevendigen en langs dieu weg ben tot 
mimer gebniik van de aanwezige boeken te zullen opwekken 
dan tot dasver daarvan nog vordt gemaakt. 

De beraadslagingen over bet voorstel van den beer Ck)rnets 
de Groot tot vereeniging van ludiscb Geuootschap en Instituat 
7ijn raed^edeeld in de notulen der bestuursvergadering van 
11 Nov. 1871. Daarnit zullen voldoende de redenen zijn ge- 
bleken, die de vereeniging vooraknc^ ni^t wenscbelijk deden 
voorkomen aan bet Bestunr. 

Met de American Academy of Arts and Sciences te Boston 
zijn beirekkingen aaugeknoopt door bet lustituut. Desgelijks 
met de Antbropologische Gesellschaft te Weenen. 

Op bet Congr^ international des sciences gdographique^, 
oosmographiques et commerciales te Antwerpen werd bet Instituat 
vertegenwoordigd door den beer Blommendal. 

Uit West-Indie zonden oommissarissen bet verslag van hunne 
vergadering te Paramaribo. Dat verslag is opgenomen in de 
voorlaatste aflevering der Bijdragen. 

Tot bnitenlandscbe correspooderende leden werden in bet ver- 
loopen jaar benoemd de beeren: Prof. Angelo de Guberuatis 
te Florence , Dr. Haug te Miinchen en Dr. Muir te Edinburgh. 
Het getal der gewone leden is overigens vrij gelijk gebleveu. 
Door den dood verloor bet Instituat oulaugs den beer Hageman 
in N. Indie. Omtrent diens ijver voor de Indiscbe land- en 



VfiRALAO. XVII 

lolkeokunde en zijne rustelooze werkzaainheid vindt men tal 
^wm bijxooderhedeu in de necrologie door den heer Dr. Th. 
Ol L. Wijnmalen in het nommer van 10 Febniari 1872 van 

NederUndachen Spectator. Het Instituut bexit nog verschei- 
nanuaGfipten van zijne hand; met de inveutarisatie van 

boopi zich een der beatuursleden bezig te houden, terwijl 

later nd kunnen beoordeeld wordeu, wat van die nalaten- 
nog voor nitgave geschikt mocht xiju. 
De finantiele toeatand van het Instituut blijkt nader in de 
fcifwiitfrheden ait de rekening van den Peuniugmeeater. Daaruit 
mi voiden gesien dat de ontvangaten in het afgeloopen jaar 
/4^16.8S bedroegen en de uitgaven /8,924.45, loodat op 
wkL Dec 1871 een voordeelig saldo in kaa werd bevonden van 
/^i9l.S8. 

TW venranging van de drie aftiedende beatuursleden, aan 

bet Beatuor aijn dank betuigt« worden drietallen aan de 
voorgelegd. Onder die aftredende leden behoort ook 
4t tcpeawoordige Secretariat die, achoon ala zoodanig, buiten 
ist Beatmir, herkiesbaar, evenwel verzocht heeft voor die be- 
trakkinir niet weder in aanmerking te komen, in overeenatem- 
■line mH zijn bepaald verzoek bij aanvaanlincr der betrekking, 
flirciita voorloopig en enkel ter oumiddelijke bekleediug van een 
findmiing door ongeateldheid van den vorigeii Secretaris Ie<]ig 
crraaktra atoel , met de werkzaamheden van het Secretariaat te 
vordrti belaat. 

Mr. VAN LiMRiao Brouwer. 



140STE BESTUURSVERGADERING, 

OEHOUDEN 13 April 1872. 



Tegenwoordig de heeren Bleeker, Bachiene, Dumoii- 
tier, Hoffmanu, Keni, Meiusma, Niemann, Sloet van 
de Beele en Wijnmalen. De heer Blommendal met kennis- 
geving afwezig. 

De heer Bleeker, onder-voorzitter van het Genootschap, opent 
de vergadering en heet de heeren Kern , Sloet van de Beele 
en Wijnmalen, nieaw gekozeu Bestuursleden , welkom en beveelt 
hon in hunne nieuwe betrekkiug de belangen van het lustitnut aan. 

De notnlen der laatst gehouden Bestuursvergadering worden 
gelezen en goedgekeurd. 

Daarna worden ook gelezen de notnlen der algemeene ver- 
gadering , welke voorloopig worden goedgekeurd en ter opneming 
in de Bijdragen be^itemd. 

De tijdelijke Voorzitter noodigt de leden uit over te gaan 
tot de keuze van eeu voorzitter, welke betrekkiug is open- 
gevallen door de periodieke aftreding van den heer Gevers 
Deynoot. Met meerderheid van stemmen wordt tot Voorzitter 
gekozen de heer dr. P. Bleeker, tot dusver onder-voorzitter. 

Ten gevolge van deze kenze wordt overgegaan tot het kiezen 
van een Onder- Voorzitter, waartoe met meerderheid van stemmen 
benoemd wordt de heer mr. L. A. J. W. baron Sloet van 
de Beele. 

Thans wordt overgegaan tot het verkiezen van een Secretaris, 
noodzakelijk geworden ten gevolge der periodieke aftreding van 
den heer rar. P. A. S. van Limburg Brouwer. Met meerder- 
heid van stemmen wordt gekozen de heer dr. Th. Ch. L. 
Wijnmalen. 



140*TK BE8TUUR8VERGADF.R1NU. XIX 

De hf^ren Bleeker, Sloet van de Beele en Wijnmalen ver- 
kkrai de hon opgedragen betrekking te aanvaarden; laat^tge- 
eveawel met aarzeling en slechts voorloopig, met het 
Yoorml op de redactie der Bijdragen, waarmede hij zich als 
onder meer, belast zal zien, en waarvan hij de be- 
niet grring telt , te minder waar hij , bij zijne vele ambts- 
ha^faeden^ zich reed« eeji ander secretariaat heeftlaten welgevallen. 

De Voomtter doet thana mededeeling van de ontvangst van: 
L De volgende boekwerken: 
Taa die Royal Geographical Society: 
Joanal voL 40. 
Prooeedinga vol. XV n«. 2 — 4. 
TaB die Asiatic Society of Bengal: 

BiUiotheca Indica. Old Series n«. 227. 

m # New ^ /^ 225, 227—241. 

Tia de Kon. Gesellschaft der Wissenschaflen te Guttingen: 

Kadiricfaten 1871. 
TaB dr. A. de Gnbematis: 

La rivista Europea, afl. April 1872. 

II. I>e volgende missives: 

«. Van den heer dr. J. M. C. E. le Riiite, te ^s Graven h age , 
asabordende een brief afkomstig en geschreven door een Kedjanger, 
llxkim Sumatra, in de oorsproukelijke taal en een schrijven 
oy» ^m stuk bamboe. 

stukken zullen worden geplaat!»t in het archief en den 
le Kiitte voor het gezondeue dank gezcgd. 



h Van den Minister van Kolonien dd. 25 Maart 1872, ver- 
aork<*fid^ van de door het Instituni te vervaardigen kaart van 
tl]3kiio honderd eiemplaren te willen zenden aan het departement. 

Ajui deze bestelling zal uitvoering worden grgeven zooilra de 
ksAit grreed zal zijn. 

e. V*n den hoogleeraar T. Roonla te lieiden, hondendc hc- 

drnknusm en opmerkingen ie^w de transcriptie van I)rvat)i\piri, 

imwiksmtik en Arabisch schrift, geplaat^t in de Hijdrugen, d<* 

idJiiMls, 6* deel, 2« stuk. 

Ue lK!<Ten Keni, Niemann en Mein.'ma deelen daama mcnie 

lij bedeukingen hcbben teg(*n het blijkriis de bijin^ 



XX HOSTE BESTUUHSVERGADRRING. 

voegde toelichtiug door het Bestuur vastgestelde plan van trans- 
criptie. De commissie , bestaande uit de heeren Kern , Niemann 
en van Limburg Brouwer, heeft wel vooraf zich verstaan omtrent 
de/e zaak, maar met de uitvoering der door de commissie 
aangenomen beginseleu heeft de heer van Limburg Brouwer 
zich belast. Wel werd het aldus vastgestelde plan in de 6e- 
stuursvergadering gebracht en aan de goedkeuring der leden 
onderworpen en wel hebben sommigen daarvan bij die gelegen- 
heid eene vluchtige inzage genomen, maar dit kon geenszius 
gelden als eene goedkeuring, zoodat o. a. de heeren Niemann 
en Meinsma verklareu later verbaasd te hebben gestaan toen zij 
in de aflevering van de Bljdragen lazen dat zij het in die 
aflevering opgenomen plan van transcriptie hadden goedgekeurd. 

De heer Kern geeft in overweging eene nieuwe commissie te 
benoemen, bestaande uit zoo vele leden als het getal talen 
waarvoor men eene transcriptie wil vaststellen, zoodat ieder lid 
met de wijze van transcriptie van ^^ne taal zal worden belast 
en voor dit werk ook geheel persoonlijk verantwoordelijk zal zijn. 

Daar men het wenschelijk acht een plau van transcriptie sian 
te nemen voor het Sanskriet, Javaausch, Maleisch, Arabisch 
en Soendaneesch wordt besloten de commissie te doeu bestaan 
uit vijf leden. Tot leden dier commissie worden benoemd de 
heeren Kern, Meinsma, Niemann, Juynboll en Gbnggrijp. 

Door de vergadering wordt besloten het schrijven van den 
heer Roorda te verzeuden aan de benoemde commissie en den 
heer Koorda hiervan mededeeling te doen en hem tevens te 
berichten dat in afwachting van het rapport dier commissie het 
verzoek van den heer Koorda tot opneming van zijn schrijven 
in de Bljdragen tot latere behandeling is aangehouden. 

De heer Niemann brengt verslag uit nameus de commissie 
omtrent het plan tot gedeeltelijke ineensmelting van de biblio- 
theken van het Instituut en Indisch Genootschap. De commissie 
adviseert de boeken, thans alleen in hetbezit van het Instituut, 
met behoud van het eigendomsrecht van het Instituut, over te 
breugen naar de bibliotheek van het Indisch Genootschap en 
de overige boeken, ook in het bezit van het Indisch Genoot- 
schap, te verkoopen, met uitzondering echter van lo dewerken 
die het Instituut ten geschenke ontvangeu heeft; 2ode boeken, 
in Indie gedrukt, en 3® enkele belaugrijke en kostbare werkeu, 
waarvau het uuttig kau zijn twee ex. te bezitteu. 



141nB BB8TUIIB8y|ROADKBl!>iO. X&l 

Dm ireq^idering meent echter dat op Aeve wijzD het doel, het 
▼mo plaatsniimte , niet zou bereikt worden, zoodat de 
botlait de werken alleo te behoudeu eu deu Secre- 
tati* op ta drtgen eene vierde boekenkast te doen aaiiinsken. 

lie wefgAdrritig wordt door den Yooirittcr gfsloten. 



141«« BESTUURSVERGADERLNG, 

OKflOUDCN 15 JUNI 1873. 



Tegenwoordig de heeren : Bleeker (Voomtter) , Sloet 
▼111 de Bfde, Bachiene, Wijninalen, Blommeiidal , 
Pumontier, Hoflmann, *8 Jacob, Meinsma en Nieroaun. 
De beer Kern met kenniageving afwezig. 

1>e sotiilcn Ymn het verhandelde in de rorige vergadering 
■nieii getezeu. De heer Hoffmann zngt naar aanleiding van 
irooriezing, dat ook hij zich niet heeft voorgesteld dat de 
voodigr inz»ge van het plan van transcriptie zou besichouwd 
als eene goedkeuring daarvau zijnerzijds. De not u ten 
daarna goedgekeuni. 



l^ VfHinnttrr doet inedp<leeliiig van : 

1. I>r ontvangHt of aauk(N)p van bockwerken en liaiidiirhriftrn : 
Vmn hrf I>ep. van Kolonit*n : 

R#-<frnng)i-almanak voor N. I. 1H72. 
Naamlij9t der Europ. inwonera in X. I. 1872. 
Iir:fiim^ van het onderzoek naar de regten van den inlander 
op dm grond in Bantam. 
%mM^ hi-f kon. InatitQut van ingenieurs : 

Tiid^nrift 18/1—1872. ^^ en ^ atl. 
\mm <i^ K«>n. Akademie van Wetentirhapiien te Am.«trniam : 

Vrr>laif»*n en mededeelingen afd. Natuurk., 2« rwk.H, 

6« deel, 2« stuk. 
Wrvlagen eu mededeelingen afd. l^ttcrkunde, %^ n*t*ksi, 

2< ded. 2« stuk. 
Jnrfaoek iHli. 



XXrC 141STE BESTUIIUSVKIIGADKIIIXG. 

Van het Batav. Genoots. van Kunsten en Wetenschapi)en : 

Eerste vervolg catalogus der bibliotheek. 
Van de Akadeinie van Wetenscliappen te Weenen : 

Sitzungberichte der math, naturwissensch. .Classe 1872, 
no. 7—12. 
Van de Akademie van wetenschappen te Berlijn: 

Monatsberichte 1872, Januari en Februari. 
Van de Society de geographie te Parijs: 

Bulletin 1872, Febr. en Waart. 
Van de Asiatic Society of Bengal: 

Bibliotheca Indica, new series no. 242 en 243. 
Van prof. A. de Gubematis : 

La rivista Europea Anno III, vol. TI, fasc, 3. 

'/ III, vol. Ill, fasc. 1. 
Van den schrijver, den heer J. J. Meinsma: 

Geschiedenis van de Ned. (). I. bezittingen, le dl. 
Van den heer van Limburg Brouwer: 

Handschriften op lontarbladen , ontvangen van de heeren 
Motkd en Valck. 
Aangekochte handschriften in de auctie van den heer M. 
Nijhofif te 's Gravenhage : 

1. Statistiek der residentie Buitenzorg, 1837. 100 biz. in 4o. 

2. Statistieke beschrijving der afdeeling Tjilatjap, 1843 of 
1844. 36 biz. in Vol. 

3. Algemeen verslag van : 

a. de residentie Teruate op ult® Maart 1838. 

b. de afdeeling Gorontalo over den jare 1838, 1839 en 
de eerste 3 maandeu van 1840. 

c. van het gouvernement Amboina en ouderhoorigheden 
over den jare 1840. 

rf. de residentie Manado over den jare 1829. 
e. van de residentie Banda over het jaar 1839. 
Te zamen in eeu band van 128 biz. in fol. 

4. De Stuers, Verslag aaugaande den toestand der residentie 
Padang over het jaar 1825. 160 biz. in fol. 

5. J. v. d. Bosch, Voorschriften aangaande de wijze van 
bestuur op Sumatra te volgen, gedagt. 9 Jan. 1833- 
20 biz. in fol. 

6. Kort overzigt van het gouvernement Celebes en onder- 
hoorigheden, 1861 — 65. Door deu Ass.-Rciiident opgc- 
maakt. 150 biz. in folio. 



14I«TK BBSTOl RSVKROADERINO. XXIII 

II I)e Tolgende mi98ive9: 

« Van den heer dr. J. Muir te Edinburgh, waarbij hij vcr- 
kbiart tie beuoeining tot buitanlandsch lid van hot Instituut 
sail tr nemen, en waarbij hij tevens voor de kas eene gift aan- 
bsedt van 10 {X)ud sterling. ]3e outvaugst daarvan is erkeud 
rm den heer Mair de dank van het IVstuur betuigd voor zijne 
brUngnjke bijdrage. 

• 

6. Van den Minister van Kolouien dd. 24 Mei 1872, waarbij 
Wt InMitnat ter publiceering wordt aangeboden het verslagvan 
^ra heer von Rossenberg betretFende zijne twee laatdte reizen 
Biar Nieaw-Guinea. De Minister geeft aan het Instituut volledige 
vnjhetd om de nnodige veranderingen aan te brengen en des- 
irriir24»nde het vcr^filag voor de pers geheel om te werken. 

f hrpmeiikonistig den wen!*cli van den lieer von Rosenberg is 
hfi haudiichrifl bereida toegezoudeu aan den hoogleeraar Schle{^l, 
en zal daama in handen worden gei^teld van den heer Hobid^ 
nm der Aa. 

r. Van den heer K. F. HoUe te Waspada, dd. 15 April 
ibli, waarbij hij opgave doet van eene zinstorende drukfout 
la «ie btjlage der notuleu van 11) Nov. 1870, waarvan in de 
Htjdnuffn inttlfnieeling zal worden gedaan, en waarin verder 
hH. ren en ander wfinit meileiccdeeld onitrent de transcript ie. 

ihi Mrhnjven wordt in handen ge^tehl van den Secretaris om 
tiian ao voor de Hijdragen i^'bruik te niaken. 

4^. Van den het^r (elements R. M'lrkham te ]x)ndcn , waarbij 
i ^ mr»lrde#-lt dat hij eene nieuwe j*erie heeft geo|)end van het 
t. %!•• iinfl Ot^an HijAtrajfS^ waarin hij wenscht op te nenien 
rr^ \T.-ia4r d<T handeiingi'n van alle geogratische genootschapj)eii, 
m *jir*»m hij vrrzcH-kl een exemphiar te niogen ontvangen va;i de 
i^jt-: .n lIl^tituut iiitgt*g<*Vfn Hijilnigcn. 

l*r* ^rnraiiiTing be^^luit overwnkoinstig het gedane ve^r/oek. 

r. Vjiri bf^tuurders der Public Librarv te Victoria , die de 
arjt»A!.:r«t bf'ncliUMi der toet^/onden werken, inaar danman de 
-♦I'^iing toevoegen dat die werken ten gevolge van schipbreuk 
_ het xer water l)e>chadigil zijn. 

0%r'«-. ukcnnMig het voor'*tel van den ViM)r/.itter b'-^^lnil de 
trf^CNiTing aan het be-^iuur dier insteliing ecu nieuw exeinplaar 
dir werken toe te /«Miden. 



XXIV 141STE BE8TUUESVRR0ADERINO. 

f. Van den hoogleeraar J. J. de Hollander te Breda, ten 
geleide van een opstel voor de Bijdragen , zijnde eene eenigszins 
uitgewerkte geslachtlijst der vorsten van Sambas. 

De Secretaris zegt dat hij dit opstel ouderworpen heeft aan het 
oordeel van het Bestuurslid, den heer Meinsma, die tot de opneining 
heeft geadviseerd , zoodat in overleg met den Voorzitter dit opstel 
in de juist verschenen aflevering der Bijdragen is opf^nomen. 

g. Van den heer J. C. B. Wiselius te Soerabaja , ten geleide 
van een opstel over Djaja-Baja, zijn leven en profetien. 

Op voorstel van den Voorzitter wordt besloten dit opstel in 
handen te stellen van de heeren Meinsma en Niemann, met 
verzoek het Bestuur oratrent de wenschelijkheid der opneming 
van dit opslel te dienen van bericht en raad. 

De Secretaris rapporteert omtrent de opneming in de Bij- 
dragen van een opstel van den heer Leupe, getiteld: Willem 
Jansz. van Amsterdam, Admiraal en Willem Jansz. van Amers- 
foort, vice-commandeur der O. T. Compagnie. De Secretaris 
acht het eene weikome bijdrage ter vermeerdering onzer kennis 
van de geschiedenis der O. 1. compagnie in de eerste helft der 
17® eeuw (1603 — 1634), voornamelijk geput uit archiefstukkeu, 
waarvan de openbaarmaking zeer wenschelijk zou zijn. Hij be- 
veelt daarom de opneming van het opstel aan, ofschoon het in 
het voordeel daarvan zou zijn , wanneer het eenigszins werd be- 
kort. De vergadering draagt, alvorens een besluit te nemen, 
deu Secretaris op in overleg te treden met den heer Leupe en 
hem in overweging tc geven het opstel eenigszins in te krimpen, 

De Secretaris doet het voorstel tot opneming in de Bijdragen 
van een opstel van dr. B. F. Matthes over de geogratie van 
Zuid-Celebes, In dit opstel zijn eenige fouteu aaugewezeu , voor- 
.komende in de Hollander's land- en volkenkunde. Niemand 
voorzeker is daartoe meer bevoegd dan de heer Mattlies, die 
€en groot deel van zijn leven in het goevernement van Celebes 
heeft doorgebracht en met de talen zeer vertrouwd is. Voor de 
'wetenschappelijke beoefenaars der land- en volkenkunde heeft 
het opstel groote waarde. 

Reeds vroeger (zie notulen der 134»*e bestuursvergadering) is 
van de opneming van dit opstel in de Bijdragen sprake geweest , 
maar toen afgestuit op de door den heer Matthes gestelde voor- 
vaarde om alle Makassaarsche en Boegiueesche woonlen en eigen- 




14|8n RR8TintR8VER0ADKRlN0. XXV 

in lijn opstel voorkomcnde , te drukken met die bij- 
trekens eu karaktan voor jaiste trauacriptie, dievoorzijue 
kj de firmi Spin en Zn. gYKlrnkie MakasfMiarsche spraakkunst en 
vonnletiboek gebruikt ziju. Daar de drukker der Bijdragen die 
iBpkeiis Diet beaeit en de aanschafling daarvan voor eeu enkel 
nak uirt te vorderen was, meende het Bestuur verplicht te zijn 
Wt o|Mitel te wei^ren , tenzij de heer Matthes van zijne voor- 
vaanir mocht willeii afzien. Dit is echter het geval niet geweest. 
luQAMrhen acht de Sccretaris de opnemiug van het opstel zeer 
riirlijk , waarom hij op nieuw voorstelt te besluiten het opstel 
^ Bijdrageu op te neiuen en daartoe alsnu de tusscheukomst 
ip roepen van de drukkerij der finna Spin eu Zu. , die in 
is het oftetteJ geheel overeenkomstig de door den heer 
Maitiif^f ^rbmikte karakters te zetten. 

De b<-trr Niemann beveelt het doukbeeld der opneming van 
brt op«tpl TtcT aau, waarua de vergadering overeenkomstig het 
««Dr»lri van den Secretaris hesluit. 

Itedmeiie der Bijdragen. De Secretaris acht het noodig ten 
ef&d^ tr zonren dat geregeld 6 atleveringen der Bijdragen in 
irt jiar ven»chijnen, zooals art. 4 van het hui:$houdelijk regle- 
■K-iit venscht, hij eeinge vrijheid van handelen bezitt4» eu de 
arv<«t|M<'ieid hc-bhe elk o{)slei , terstoud ua de outvaugst , of zell 
v tj#^»»rd«'<*len eu op eii^u veniutwoordelijkhcid iu de Bijdragen 
^'V V ri^'nM'U , of, zoo hij zolf d:iariu bo/waar mocht zieu , tel kens 
«*•: of twi^e leden dej* IV»7*tuurs over de al of uirt opneiniuL' te raa<l- 
;.-»-^'U. (ieiijk 't iiu iri*>clii«Hlt , gjiat er et^n gemiuie tijd te loor, 
<t«ar tijch van elk iugekomcn opstel eerst mcdedwliug moet wonien 
5^iii;j in i\v e4Tstvolgpnde bejituursvergaderiug, waarin eeue 
f . t.-ii-.-^-ie ii<;rdl IjeiKMMud , die dan in eeue daarop volgende bij- 
fr:.k'Mi:4t, twetr m.iauden later, 't I^*-tuur (lie»»t van bericht en raad. 

I .: J" gT*d.-4ciiii'nwusi*lirig, dir iiaar aanleidiui; van het giulane 
%f* --iri plaiit!* lu»oft , blijkl dat m*'\\ ougaanie de b<»v(M»giiheid 
\%zi \"\ lir.<*tuur tot beoord«*eling en brslissing der iniri*zonden 
oj^v-.'-a «)p eeu zijner leden zou zieu overdragen. Zoo uit de 
'^^s^r-W'-iraigf wijze van handelen al eenige vertrauini; mo<»ht 
«-i»*t-4vin. men acht die to<*h vrrre verkicslijker bovrn wn«» \«*r- 
w:...h0^nu2 . door den SeiTetari?* l)e<K)gd. Ten eimh* i*4ht<T z<M»vefl 
«»*."•»?.* jaii lifT^taandf Ixvwaren te giruKMrt te komm , Iw'^lnit 
u^ \t:x^]itT\ny[ oni in den n'gi'l rjke m^uind »»enf In'Mtuur**- 
nnif li» houdrn <*n den S<H•^•tari^ te uiuchtitn'n i\v w^*- 



XXVI 1418T« BRSTUURSVKIIGADERING. 

zoiideii opstellen in overleg met den Voorzitter dadelijk na 
ontvangst in handen te stelleu eener commissie, met verzoek 
spoedig te rapporteeren. 

De heer Bachiene herinuerl, dat in de maand Augustus aaustaande 
te St. Petersburg gehouden zal worden het iutemationaal statistisch 
congres en zou het wenschelijk- achten, zoo een of meer leden zich 
daarheen wilden begeven om het Instituut aldaar te vertegenwoor- 
digeu. De heeren Bleeker en Sloet van de Beele verklaren zich bereid 
zich uaar St. Petersburg te begeven en het Instituut op het 
aldaar te houden congres te vertegenwoordigen. Van deze be- 
uoeming zal mededeeling worden gedaan aan den Minister van 
Buitenlandsche Zaken, met verzoek daarvan kenuis te willen 
geven ter plaatse waar het behoort, ten einde aan de beuoemde 
vertegeuwoordigers de voorrechteu te doen verschaflen, die van 
de zijde van het Russische goevernement aan vertegeuwoordigers 
van weteuschappelijke instellingen worden verleend. 

Op voorstel van den Voorzitter zal de aan de vertegeuwoor- 
digers uit te reiken geloofsbrief worden geteekend door den 
lieer Bachiene en den Secretaris. 

De Secretaris doet het voorstel de Kouinklijke bibliotheek 
te 'sGravenhage op te uemen onder de instellingen, waarmede 
ruiling van werken be:«taat. De vergadering beslist overeenkom- 
stig dit voorstel. 

Tot nieuwe leden van het Instituut worden aangenomen^ 
de heeren: 

A. C. Vreede, privaat-docent te Leiden 
en J. C, B. Wiselius te Soerabaja. 

De heer Sloet van de Beele zegt, dat op het Rijks-archief 
een kistje aanwezig is bevattende eeuige oude stukken, waarvan 
een zendeling indertijd een inventaris gemaakt heeft. Het zou 
wenschelijk zijn dat een of meer der taalkundige leden van het 
Instituut van die stukken inzage wilde nemen om zoo mogelijk 
lets meer omtrent den inhoud te vememen. Op uitnoodiging 
van den Voorzitter verklaren de heeren Niemann en Hoflinauu 
xich bereid die stukken te onderzoeken. 

De vergadering wordt gesloten. 



115»Tl£ HK8Ti:i'RHVRRnAI>i:i(IVn. XMII 

crtnrht den oompron^ on datum vast te stellen van die beelden 
LB onze afeer, die niet aan de CIiintTstohc bet^lden ziju ontlecnd , 
ra di*- waarM'hijnIijk van Kirvptischon oorspronc: zijn. 

-Al* manhani^'l lieb ik de gfoIujriM'ho l)cwijz«^n voor de hooj»c 
oodh'-id van liet Chinef\<«clie rusi, luMifd/akrlijk uit Cliincesclie 
bmotifn p^put , bij^rbrarlit ; als o<>k (*enn verhandi'lini; over den 
toe^tond van beschavin|( dor ou<lc Chinoiv.en , vrrirpl<*kon met die 
itr trjrrnwnordigr wilde volken. Dezc twee groote verhandelingeu 
fentr rkrn de bewijzcn viwr de oudheid van het Chineewhe ras , 
es toonen aan, dat een volk geen grooten trap van heschaving 
kri:oeft te hebben bereikt, cm in 9taat te zijii, den hemel vuur 
ie brhoeften van den land1)ouw in beelden te onderscheidcn. 

• De dour mij gemaakte berekcningen zijn alien getoetst aan 
crsen door vijieii den franschen sitern*kundige Biot uitgcvoiiden 
aeasflirif>be met beweegbare jmleu. 

• I> lieer IWrtaux te l*arij» heeft , volgens het model van 
nerr Biot aan de Faculte des Sciences te Parijs ten ge«?liciike 

"*er4, efu ZfHxlanige heinelglobe voor mij vervaardigd. Dcze 
t'^t^jt kan op elk jaar vixir of ni& onzc tijdrekening wordcn 
z^t'IJ. en toont dan met mntliematische nauwkcurighcid den 
v»-*ta:.d des Ijenii'ls* aan van de ♦•jKXjue tlie n»en wil l)estudiMTen. 
•Z-^Kki? b**k«'iid toch , brengt de Z(M)gi'iiaaiiul»* pn'c»'si>ie d«*r 
1^ ■ •'•^^aiTiL'-'punten en de mutatie van den lifmelpoo] in il«n 
.'• : !• r fruwrn erne irnxjte veranderiiiir t** wre^ in den tooiaud 
3*^ »Vrnri:.»-nirl.i /ooals liij zich aan on/e iH»g»*n vcrt(M)nt. 

• H*.*V«riM'h wi'trn wij dat sints vier u vijf diii/.eiid jan'n het 
i» •>-*-•,• ;innr<jjuiit zi**h van den S/itr naar den Bar/t en van 

:.3ar de Vijincht^n h«*e(l verj)laatst. 
H»-t is op die verplaat."*ii»g dat oir/e brn*keuini:i»n zijn g»»- 
ri. 'Ml die t/'vi-ns als tiM't>Mt'en kunnen diftirn V(H)r <le 
^* T Jr.:; aahirrMMTdr l)eviii!*;^nMjdeii.'» 

I** .'.••••r SliH-t van de Bfrje znu gnr\rne zirii dat lift In- 
ii,:.-ut b^."»liH*l vcMir de uitirave van dit werk — dat l'' nk* iil 
•Trj: oTjirr^err 50 vel druks te zullen b<^l(K>jM'n te /ullrn 

torg driirr?!. 

I> Wmr/itter oppert de vraag, of het op d^n wi*l' van !;«*t 
I:.«^ tuu: kaij liir^ren em werk, niet bepaahl op lthli-i*;i irrlnfd niaar 
a;i«*r %in welfn!H'hap|»elijk''n aard, te dm'n ilrukkrn rn ui?geven, 

IV herr Siorl van de IWle bi*vei-it h»*t Be.stnur aan tot dc 
\%^ door het Inatituut te hf^^iiiitm. I)r schnjver tiH ii h'-«'fl 



XMV 14r)STE BESTIJIIRSVKKGADKRING. 

een zeer goedeD naam , zoodat wetenschappelijke genootschappen 
in het buitenland gaarne die uitgave zouden bezorgen. Mocht 
het Jnstitaut het werk uitgeveu , dan zou het de eer van het land 
op wetenschappelijk gebied in het baiteuland ophouden; de 
betrekkingen toch die het Instituut met buitenlaudsche genoot- 
schappen onderhoudt en die misschien uitgebreider zijn dan van 
eenige audere instelling liier te lande, zullen gelegeuheid geven 
het werk mimsciioQts in het bniteuland bekend te doen worden. 

De heer Bachiene meent, dat, al moge de uitgave door het 
Instituut weuschelijk zijn, het niet te ontkennen is dat het 
niet rechtstreeks valt in den kring van werkzaamhedeu van het 
Instituut. Daarom beveelt hij aan de algemeeue vergadering te 
raadplegen over de vraag of het Instituut zich met de uitgave 
van dit werk zal belasten. 

De Voorzitter zegt dat hij zooeven de vraag: of de uitgave 
op den weg van het Instituut ligt, opperde, niet omdathij die 
vraag ontkennend wildebeantwoorden, maarom daarover gedachten- 
wisseling te doen plaats hebben. Hij zelf is voor de uitgave 
door het Instituut gestemd, omdat, zoo het werk al niet valt 
in den kring van werkzaamhedeu van het Instituut, het toch 
die werkzaamhedeu nabij komt. Is de vergadering met hem van 
oordeel, dat het wenschelijk is de uitgave door het Instituut te 
doen plaats hebben, dan acht hij raadpleging der algemeene 
vergadering omioodig, omdat het Bestuur, gekozen door de 
algemeene vergadering, geacht kan worden bevoegd te zijn ver^ 
klaard tot het beslissen omtrent het opnemen van wetenschap- 
pelijke geschriften in de werken van het Instituut. 

De lieer Bachiene meent dat, omdat er twijfel geopperd is of 
het werk wel valt in den kring der werkzaamhedeu van het In- 
stituut, omschreven bij het reglement| er in dit geval aanleiding 
bestaat tot raadpleging der algemeene vergadering. 

De Voorzitter geeft in overweging bij stemming omtrent de 
twee volgende vragen eeue beslissing te nemen: 

lo. Is, behoudens nader ouderzoek van het werk door eeue 
speciale commissie, de uitgave door het Instituut wenschelijk te 
noemen ? 

2o. Zal daarom t rent de algemeene vergadering worden ge- 
raadpleegd ? 

De eerste vraag wordt met algemeene stemmen toestemroend, 
de laatste met 4 tegpii 3 stemmen ontkennend beantwoord. 

De vei^dering beslnit thans alvorens eene definitieve be- 



UfiW* Be8TriiKHVRKnADKK(N<S. XI.V 

•lu<ing tnt uitfrnve duor het In:$tituut te neinen, hot handschrift 
is haiidffi te stf'II«*ii van riMio cominisiiie om de vrrgadering 
QnTrvTit die uitirave van advi(\«< te diftiieii. Tot Icdon dior com- 
■!«ie wnnirn bemicmd de lieeren Hoffmann, Kt^ru en Blom- 
nendal . wior ra|)]x)rt , zik) inogeljjk , voor of op do volgonde 
iWrtuurvvergadoring wordt te gemoet gezien. 

IV SecretAriii biedt het Bestuur aan een eigenhaiidig hand- 
H-hhft van wijlon dtMi horr C. de llessellc, Roomsich-Katholiek 
ppr*irl:jke, overledon op Nias, 81 Augusitus 1851, bevatteudc 
If c.ii'rdeulii<ten iler talen van den Indi.schen archi|)el, op zijne 
ttizen door Nederland.'ioh- Indie verzamold. 

Met daukzegging aangenouien ter plaatsing in de boekerij. 

D? heer Mein>nia biedt het Ik^stuur eon brief aan bevatteude 
trri^ bij/xindcrheilen van de Oranj^- Kwboe. Dit stuk, al» ge- 
•r.-.ikt vfMiT de Variu van het Tijdschrift, wordt den Secretaris 
su La&iieu gej»ti*l<l. 

De \eriradering wonit hierna gesloton. 



14»;"t HKSTl rRSVKIKlADKRINC;, 
(ihiioroEN' S Fbhki:aki iS73. 



T» :?«*:iWoordii: d** lioeron Wp»'kf*r fVoi^rzitter) , Wijn- 
nu!' n uScrrptari.'*) , Hu(:ii»*nt', H!inunirrj«i:il, Dununitier, 
Hi'ifin-iJin , Mrinsina en Ni^-iiiaiiti. Afwr/iir do iii*er 
M....ird m i\r i:ri-p'ii '?* .lurijh, K»^rn en Sio«'t van tie 
li^^.f iMi'l k«'Mni:»:r''U'i:;. 

IV !."•.!• ii \^\i \iv\ vrrli:indi'lile in ile vt)riu'e verLMderint,' 
•->r:- :- J- .-.'••'.: •■?! . iM I i-ii*' n|iim'rkiiiL^ van di-ii \ inir/i!l»*r, in 

I. I>* i'»*L'''rni'- ^X"•k^^• rkrii 
Vas : ct Mir>i<<t«*nf* van KuloiiifU : 

Blepk#T Atiii!» iciiiliVDloiri'pn" atl. "^'I. 



Xl.VI 146»TB BRSTUURSYRltOADERING. 

Yau de Kon. Akadeinie van Wetenschappen te Amsterdam. Afd. 

Letterkande : 

Verhandeliugen deel VII. 

Verslagen en mededeelingen , 2* reeks, 2« dl., &• stuk. 

C. Leemaus, fiathmensche maurschilderingen. 
Van de Vereeniging voor de Statistiek in Nederland: 

Staatkundig en Staathuishoudkuudig Jaarboekje voor 1872. 
Van de Maatdchappij der Ned. Letterkunde te Leiden: 

Handelingeu en mededeelingen 1872. 

Levensberichten 1872. 
Van het Historisch Genootschap te Utrecht: 

Kroniek 27^ jaarg. 
H. C. Rogge. Brieven en onuitgegeven stukken van Wtenbogaert: 

Katalogus der boekerij, 3^ aitgave. 
Van de Ned. Maatscliappij ter bevordering van nijverheid: 

Tijdschrift 3e reeks, deel XIII, 7e en 8e stuk. 

Handeliiigen en mededeelingen 1873 le stuk. 
Van het Congres des sciences geographiques , cosmographiques 

et commerciales te Antwerpen: 

Comte-reudu, 2 din. 
Van het Ministerie van Kolouien te Ijonden: 

Grammar of the Sindhi language. 
Van de Deutsche Morgenlandischen Gesellschaft : 

Zeitsclirift 26e dl, 3e en 4e afl. 

Register voor deel 11 — 20. 
Van de Akademie van Wetenschappen te Berlijn : 

Mouatsbericht Sept. en Oct. 1872. 
Van de Akademie van Wetenschappen te Weenen: 

Sitzungberichte 1872, no. 26—29. — 1873, no. 1—8. 
Van de Soci^te de p^eographie te Parijs: 

Bulletin Oct.— Dec. 1872. 
Van den heer A. de Gubernatis: 

Zoological mythology or the legends of animals. 

La rivista Europea, ail. Jan. en Febr. 1873. 

II. De volgende missives: 

J. Van den heer G. H. van Soest, te 's Gravenhage, waarbij 
deze, uameiis den heer D. Bauduin, ter opneming in de Bij- 
dragen van het lustituut aanbiedt de door den heer P. Ijowdcr 
bewerkte engelscbe vertaling van een belangrijk Japansch staats- 
stuk getiteld: /rThe lagacyofJyey&.^ In den begeleidenden brief 



lifiSTI. BRSTri'RMVKKOADKRINO. Xl.VII 

firi den lieer Bauduin word! daarouitrt*ut ^zegd: ^Meri kau 
bpt >dit ?>taat9aituk) dr grand wet iiueinen , waarnaar Japan sedert 
'iCDilrnlt* jarr*n wrrd bestuunl on waurnaar alle volk^izoden, gc- 
Vruri^rn eu instrllinfjfrn zicli lickbon trevormd, zoonis men die 
tLiii» U(^^ tfitMitendeels aantreft , daar wuur de annraking met 
EttrTrp«*Ati«*n nog geene wijziging herft doen ontstuan. llet is 
ibf! tr>.«tameiit , nagelateu dwjr een der eerste Taik«)ens, wieus 
vr.'hrid eu deugtl Item tot e<*ne Godlieid in de japans^che over- 
jrvrrniffu ht*kben verheven, en al zijne opvolgers hebbeu zich 
v< rrr«teu plicht gf:5tcld de vourachrifteu daarvan getrouw na te 

!>{• viiur^tel van den Voor/itter wordt be.<loten het stuk in- 
zxr irn te Mellen van den heer Hoffmann, met uitnmxliging te 
ci Jfr7f**-krn of het n?eds elders gepubliceerd is, en wx) neen, 
£f ^^'-t knnicliikt ia in de Dijdragen van het In»tituut te worden 
-;4?»a«ifnen. 

f Van den heer Robide van der Aa, te 's Gravenhage, 
va^rbi] de aandarlit van het IWstuur geve:stig(i wordt op hetgeen 
^ • .'koi!it in de Nutulen van het nataviaa:ich Uenoot.*ichap , deel 
X :. 1 i»l/. 4. waar gehv.en wonit : 

•V Mi.-^iw* van den re>idiMit van P:i>saruean , dd. 11 Jan. 
!^"2, It'll ir*'h-i«h* >trekki'nflf van ei-ne mi^!*ive van den hf'er 
V. 'I J. <i. VrirMnnii te \Vinniii:a»i , dd 9 .lannari, volgiMis 
»- t» i.Hir »ij-«*n (h-n h«*<T J. Ilau^enian J('zn. bij uiterM<*n wil 
f- !•*• n. I |^71 n«» Ifi zijn veniiaakt ; 

• *i:, if'.'i ii'-«-r Vtif-nian vtKinKM-md al /ijne iK)ekf'n , kaarten , 
:-i - •■. ::t'!ni:ni*m»'n /im» te S<KTabav;i aU i-lib-rs aaiiwc/it;: 

-1.'. .:'-'. Kon. hii^titnut van taal , hind en vuikciiknndr van 
^ i. > '• ( irivt-nliair*' al /ijii** wet«'nschapjM*lijke papirn-n (ina- 



*• : 



!•• --r V ill iif*r Aa in«'rnt , dat , daar hi*t nr>tnnr van h«'t In^»ti- 
:-. -• • • ii-wr iiirt> xan dit h-u'iiat hnft vrnn'rinMi , liH aanire- 
■-*-. > .•>';nik!' >!uk v<iMiK'nilr aanhidiii:: iri'ifl, /ir!i tot den 
^r Vr • -irii!: W wihdfii met d»; vriai: <if h«'t ln>titunt , bi»- 
M. .* :•• r'f'i* 111) /iin \r\ci\ van dm iir'T l!aL"'n>aii i»ntv:!iit:''n 
SJ.' ■-•' ." .'»!:. !»'»Lr andiTrn uil *\u-U^ bm-drl tv uar!iTf'tl ii»'i-ft. 

* »:, \-.r?-»-I \an dm VtKir/itWT wt.rdl bf>I«»trii d»'ii h'-^T 
Tr*-*".i'. •••:.i;r»* iiilirii?intr»-n te \»T/oikrn, b<'j»;ialili'lijk onnmii 
:^ ;.#*:.•■:» jr*'<t«-ldr vrua^ en of, /o*) di«* \raaL: bfxe'*li:^'nd 
• »M-.jf»i fieaiilwuurd . tie im/.endiiii; van dr nadin* nianus- 



XLVItl 146STE BRSTUURSVERGADERINO. 

cripten door tussclienkomst Yan den heer Yriesman zal plaats 
hebben. 

De Voorzitter herinnert hierbij , dat de heer van der Aa vroeger 
in de vergadering van 23 Maart 1870 de belofte heeft gedaan 
omtrent de toen outvangen haiidschriften van den heer Hageman , 
die den heer van der Aa inhanden waren gesteld, rapport ait 
te brengen. De Yoorzitter meent dat het I^stuur er prijs op 
zal stellen met den uitslag van het door den heer van der Aa 
ingestelde onderzoek bekeud te worden bekend gemaakt. De ver- 
gadering besluit, overeenkoinstig het voorstel van den Yoorzitter, 
den heer van der Aa de vraag te doen ; of het Bestuur binnen 
een niet al te ver verwijderd tijdstip in het bezit van dat rapport 
zal worden gesteld. 

Uilgave van het werk van Vr, Schlegel: Uranographie C/kinoUe. 
Het van prof. Hoffmann ontvaugen rapport luidt dat hij na 
inzage daarvan niet weet wat hooger te waarderen de solide, 
wetenschappelijke en afdoende methode^ door den schrijver bij 
de behaudeling van zijn ouderwerp gevolgd, dan wel denieuwe 
belaugrijke resultaten die hij op zijn weg verkregen heeft, en 
acht het overbodig te betoogeu dat eene oitgave van dit werk 
hoogst weuschelijk is« 

De heer Hoffmann vindt het verder ook geraden dat het 
Instituut zich het lot van dit werk aantrekke en al het mogelijke 
in liet werk stelle om de uitgave duarvan hier te lande te doen 
plaats hebben, te meer daar de hulpmiddelen , die ^s Rijka 
Chinee^tche (en Japansche) drukkerij daartoe aanbiedt, van dien 
aard zijn dat ook ten opziclite van de typografische uitvoering 
lets uitstekeiids kan geleverd worden. 

De heer Kern schijnt het gevoelen van den heer Hoffmann 
te deelcn , maar daar de heer Blommendal het werk nog niet 
ontvangen heeft , wordt besloten het rapport der heeren Kern en 
Blommendal af te wachten en de beslissiug omtrent de uitgave 
van dit werk tot eene volgende vergadering te verdagen. 

Rapport omtrent het opslel van den heer Leupe^ getiteld: 
Willem Jansz. De Secretaris bericht dat dit opstel niet aUeen 
behelst vele biografische bijzonderheden , maar ook vele geschied- 
kundige feiteu bevat omtrent onze vestiging in Nederlandsch- 
Indie gedurende de jaren 1603—1629. Uet sluit zich geheel 
aan bij hctgeen door den heer de Jouge in zijn gedchiedkundig 



14<«*n: RESTll KSVKRrSAUKKINC. XIIX 

«*rk i* behnntlcld , teririjl hct tevrns Yalcntijn aanvult eii vcr- 
ftft^rt <*n b«-]innl(leli]k ook voor Ac Bniidnsohe grscliindniis mot 
Kkrlacirrijk i." te noernen. Op grund van ooii en ander adviitoert 
dp Stf-rrtana tot opnrinint^ van hnt opstol in de Bijdrageii, 
si(.iat r.et efni^^/in^ Ix'kort zal zijn, wanrtoe de hcer Leupe 
T-J* T yiv toosteininini; liccft gPiffivon. 
[V vrrtrndrrinp be^Iuit overoenkomsiitig hct voorstel van den 



D^ Sf crrtaris zfirt , dat do hwr Leupe nen nieaw optel tcr 
;4iiT*i* :: in il»* Hijilrairfn hiM.'ft iiigttzondrn, ovi^r Salomon 
5v^.'«. li.i.iA van Indir in 1641>. 

W r it i<»>«lnrrii dit stnk in luiiidfMi te stellni van den heer 
M"'.-:^A. MK'! vfT/(>fk liet |}t\stuur onitrent de opneniing in de 
h ir*;." u Ur advisM-cren, 

Ben-'frai'itj ran nieuwe ledrn. Door de verindering wordl be- 
ly-y.f:. T.>i i'-den van iict InMJtuut te benoemen de heen;n : 
Lon V de Grout, oud-chef van het mijnue/.cn in N.-I., te 

I*. \ C. Knsr, oud-zer-ulHoier tc V (irav»'nli:ia:e. 

J • N. A. IlnjuhiTi: lie licckfrlt, k:ipitein luit. ter zee, te 

*j '. J. Kt'itf, tf* IjC'idrM. 

\'' '- --i.- .1. J. 1*. Vali'toii , te (inmiriL'en. 

Mr t. M C IVU Rijrkrn, Huri:«ini'i-Mer van Arnheni. 

if. J. K«' 'iai|/'»r, tc V liraxrniiagi'. 

L iVr. :'»:r.', tv R'»innlan». 

J-'-: va!. Voll'-iiiioviii , te Ri»tti*rd,iui. 

Mr J J. CntiiiTs, te (irnuiiii:i*n. 

J • Mr. ¥. J. J. v:iti Kv'.jii^a, t*- L«-»'Uwardrn. 

TV- '• • r l.i.tr-.tL.'riiiir imli'U , Irdi-ii drr K»Tstf Kainrr van de 

i 'A. K J. Mrin.<«nia, rtfiTemlaris ti-r Strn'tarir , t(* Hat;ivia. 
Mr L. ^V. C v:in »len Hrrtr, iMMitdeotninio t»*r S<Mretjiric te 

Mr. n •!•■ Ft'vlVr, hiMifilruniniirs bij iii-t Di-parti'mr-nt vnn 

I> '^f M»'in««ina lirriiinert d:i» iyi de bi'^tnnrs-voriraderinif 
»»» ii Srjit. 1S>7* d»Nir dm i.n ; Kt-rji e<'n \iHiriiNniiL' \er>!:«ir 



■ -.I 

■( 

.\ 

L 146STK BESTUURSVEROADERINO. j 

werd uitgebracht namens de commissiie voor de transcriptie,- ,j 
maar na dien tijd hebben noch het Bestuur, noch de leden der I 
Comraissie iets meer van die zaak vemomen. Niettemin is het j 
weuschelijk, dat deze zaak v66r de aanstaaude algemeene ver-,| 
gadering tot een eiude worde gebracht en de heer Mein$ma stelt ' 
daarom voor den heer Kern mede te deelen ^ dat het Bestuur er 
prijs op zon stellen, wanneer de Commissie in de volgende bijeen- 
komst van het Bestuur Iiaar verslag kou uitbrengen. 

De vergadering besluit overeeukomistig dit voorstel, waanui 
zij, niets meer aan de orde zijnde, geslot«n wordt. 



« 

J 



d 

^ 



M^TK HKSTrrKSVKIUiADKKINC, 



T'L'»'!»wiitirilii; ili* liiTrrii : Hiu-iiii'in', nioinitKmdal , 
M''.!i>.iM. Niriii.'inii «»?! \Viinrii:ilcii (Si'iTflaris). Met 
k* v::!-i:»viiiLr afwi/iir <I<" lir'»*r<Ti IMf'i'ki'r, Sloi't van tie 
H>T!f. l)iuiii»iiM(*r, Kith, l|itl!'iii;iiiii , .Mill.-inl eii 'a Jacol). 

T-' .:• »"L'" '1»T afwr/.iL'luMil v;ni lieii Voi»r/itt<T hi dm Oinler- 
• r.'.vr. If kiff.il ilr li«'iT Hariiifiu', :iki uudstr in j:iri*n, 

IV '.Mt'iltri vail Jirt verliandt'Idr in ^de vt)rigi' viTgailfriiiij 
J* .' /'-ri vM iri):dL"*k*-nrd. 



»•* . 



I>* \ ■.'.•"T»T liiivt Tii'-d'-tiiiMiiii: vail' 
I i »•• 'v r'ir*t d»T \o!ji-iiiIi' l)t>i'k\i«Tkfii : 
IT. •• 1^-, .:!• 111'!;! \;4n Ko|iiiiii;i. 

>• .' •• • •. \;in •!• M !:;i! xl'i . d" ^<:itrj:va:irt n\ il*- in- on 
.-. .. iij'.v. ■■!■ .I.iV I «n Ma i'!ra «»\«t 187n. 
A". :- K-'v: k.: kf ^.ri!'-.!:.»M-k , l»' '> ( ira\i"n:irii;i- : 

^'•• -J'!. \:i:: ■!• .i .:.w ii.-i'-;: tl- r I\'"!iiiikli jk«' l)ilji:«»t!!»-i*k nv»*r 
.-'■'. 1^71. 

M • ••• : .' •«.,-: 1 ^li 
U-- : ^ ■ !. -:• J. • _'nij.'.i»- . fi- r.irn^. 

1 . .. '. . Avr:. Is72. 
•i ;• I'i • -■■• I. • nr ,i;.i.i lii *i ]• »..-' »■ !»'!«riv 

K J^ N-n. . .I"". I\...il s — ;:i', fiiti V .'' I 7 



XXVIII 14S>TE BE8TUURSV1SR6ADKRINO. 

Van het DepaTtemeut van Oorlog, te Washington: 

Tree copies of the tri-daily Weater Nap. 

Tree copies of the tri-daily Bulletin. 
Van Clements R. Markham, te Londen. 

Ocean Highways, the geographical Record, Juli 1872. 
Van prof. A. de Gubernatis: 

lia Rivista Kuropea, .luli 1S72. 

11. De volgcnde brieveu : 

a. van den bibliothekaris der Koninklijke bibliotheek, de 
ontvangst berichtende van een ex. der Bijdragen, derde reeks , 
dcel I — VI , alsmede van eenige afzonderlijke werken , door het 
Instituut uitgegeven, terwijl verder aan het Instituut wordt 
aangeboden een ex. der verslagen van den bibliothekaris van 
l.S6(5 tot 1871. 

b. Van den Minister van Buitenlandsclie Zaken , dd. 26 Juni 
jl. , in antwoord op het schrijvcn van het Instituut, waarbij, 
de Minister verzocht werd kennis te willen geven, ter plaatse 
waar liet behoort, van het besluit van het Instituutsbestuur tot 
benocming der heercn Bleeker en Sloet van de fieele als afge- 
vaardigden van het Instituut op het internationaal statistisch 
congres tc St. Petersburg. In den brief van den Minister van 
Buitenlandsclie Zaken wordt te kennen gegeven, /s^dat zoolang 
van regeeringswcge geen afgevaardigden ter bijwoning van het 
congres zijn aangewezen , de beschikking op het verzoek zal 
nioetcn worden aangehouden." 

De missives a en h worden voor kennisgeving aangenomen. 

c. Van den Minister van Kolonien, dd. 19 Juni 1872, ter 
beantwoording van het verzoek van het Instituutsbebtuur om 
door eene bestelling de uitgave te ondersteunon van cene door 
den heer Meinsma bewerktc Babad Tanah Djawi of Javaansche 
kronijk. De Minister van Kolonien schrijft, '^dat blijkens de 
iiiliclitiiJgen , (itM)r den Goevcnieur-Qeneraal van Nederlandsch 
Indie verstrekt, de Babuh Tanah Djawi in Indie niet geschikt 
wordt geacht voor het onderwijs op de inlandsche scholen , maar 
wel voor verspreiding onder de inlandsche bevolking, mits ont- 
daan van de aauteekeningen van den heer Meinsma, welko, 
terwijl zij voor deu inlander onverstaaubaar xiju, den prijs van 
het werk noodeloos vrrluMigeu.'" De Minister verzoekt nu opgave 



'I. . \AU tirii xii^i'iiui'ii iiuiuiiu . 

• In fi(*fl X v<in (l(* VfrlianilfliiiLi'ti van hot iiataviiiascli 
(JerjrNjl.M-iiaji van KunMcn n\ Wrtciisrhapjjfii vitidt men vni 
bencht van II. •!. Doniis Ixln'lirndr (Tn door linn np Java 
irfondrn »Xef*u met Kawi-insrri|:ti<*, die /icli tlians, ondcr lict 
■rrk I A. a. 51 in *h Ilijks mu.seuin van ondlirdni alhifrhcvitidt. 

• HM ln^nrht van I)unii:i iTtiat vor^riv.i'ld van rfnc ruwc M-iifta 
van den >tt^'U , voldufMidi* oni de/cn nil ti* lirrktni.iMi , d<M'}i o{> 
wrrr na met oni tit* inscriptic nit iv liven , vu van vnw zoo- 
grnaamdf Vfrtnlini; van dm hckci dm sultan van Si)r[ni*nap. 
IIorvfY*! vrrtromm-n Av/v \prtaiinjj Vfrdn-nt . la:it zirh n-fda 
bieruit na^nurn . dat 7.\\ Iwt jaartal 127 Vfrnit-ldt , Maar do 
micnptir* Viiikomfti duidfiijk 1371 h<-<-fi ! 

•OfficJuiou vtMjr 't ovrrifT*' nirt in Maat, vonr ilif vaUrlie 
erne wure vrrtalinir in dc jilaats t«' i:*'v«'n, i> 'l nn| «'vi'nwrl 
^Inkt d#- inx-nptir, iM'ljondms i-nki'lr nuu' twiifi-huiitiLr i:»'i'l»*^<'n 
IRintrDy If Ip/.^n , «n t-r alt}ian> v»T>«iii idinc niin of nircr Up- 
htnde wcionlf-n in a.in iv tn'tl'm . di'* '-t ini^rnnutr den inlidiid 
lasrn vrnni*'d»*:i. 

»Hft is nil} daanun vcMirir^'kotiicn dit if*n Ix-linurl! k farMniilt* 
0p Datier sfhaal tb. v. op 1, /ijiid*- di* inMTi{<tit- niii^fMf-r n,ii 
netrr lanir of l»r»-«'d imi Iuhii: . nifl trini-^iTiplii' m nn** s<Mril"f, 
hrt*^%rii? \frkl:irniir \an 'l alpi.alut rii van d« li- k* :.d" \i"iir=l«'n 

^t« Ml*>*M 1rla*l«i«. l>>>al IPia •»» t«tt •!>> I'lt ■•■■•l,.. ■■•I • •.) ii... w. . t .t I.. ••. I 



XXX li2"l BESTUURSVlUiflADGRINO. 

De vergadering erkeiit eenstemmig de wenschelijkheid der op- 
Tiemiiig in de Bijdraircn van bedocid facsimile met transcriptie 
eii vcrklaring en maclitigt dea Secretaris met den heer Cohen 
Stuart in overlog te treden en, zoo de kosten uiet te hoog zijni 
last tot de uitvooring te geven. 

De heer Moiiisnui bnMigt, mt'.de naiiipns dm heer Niemann, 
rapport uit omtrent hrt aaii liet Instituut tor plaatsing toege- 
zoiidon opstol v:m dcii liocr Wiselins over Djiija-Baja, zijn leveii 
en profetieen. Het rapport van den heer Meiusma is van den 
volgenden inhoud : 

//Het nevensgaand artikel, dat ons eenige inlichtingen geeR 
omtrent de meerinulen besproken voorspellingen van Djaja-Baja 
i? wel waardig in de l^ijdnigen opgenoiiien te worden. llet is 
niij niet mogelijk geweest de ons bekende leksten bij Winter, 
Zamcusprakeri II en de Hollander, die in het stuk worden ge- 
noemd, te vergelijkeii. Hier en daar sclienen mij onnauwkeurig- 
lieden te zijn , die ik evenals sommige verklaringeii geheol voor 
rekening van den schrijver laat. Het zij mij vergund hierbij 
op te merken dat vvn dergelijke profetie, als hier van Djaja- 
Bajii gegcveii wordt , in het boek Adji-ISaka (nitgave van Gaal 
en Roonla, pag. 21-8 — 2t51) aan Vorst l^andjaran Sari of liever 
Sang Paiidita Kadja, zooals hij na zijn troousafstaiid genoemd 
werd , in den niond wurdt gelegd : de ])rofetieen gaan evenwel 
niet zoover, niaar be])a]en zich tot de splitsing van liet rijk in 
twee deelen ; in enkele i)ijzic]it<^n afwijkend , is er evenwel zooveel 
overeeukonist tussrhen dat ik beide verhalen gerust oorsproiikelijk 
voorhetzelfde diirf hondeu, dat nu maar verschilleiul is iiii;ckleed.i' 

Xa dit advies besluit de vergadering d(;n Secrctaris tc mach- 
tigen tot opneming van liet opstel in de Bijdragen. 

De heer Niemann zegt dat hij de pakken , in het llijksarrhief 
voorhanden en waarvaii de h(»er Sloet van de Beele in de vorige 
verL^nleriiiir Ut*.'. tm^'dr , heefr L'ezien. Van die stnkken , waarvan 
dv mersten gesrhrevcn zijn in loopend Perzisch sclirift . andcnMi 
in de Toeloegoesche of aiidere taal , is de inhond door een zendoling 
aangeduid. Zij h(d)ben alien betrckking op voormalige Neder- 
landsche kantoren in Voor-lndir. De heer Xiemann wensclit 
ook het gevoelen v:in de heenm Kern en Hoflmanit over die 
stukkeu te hoorcn eu stelt zich dus voor het Instituut nog nadcr 
rapport te doen. 



14S"TIC RRSTIM'RsVKKCAPKIClNf:. \X\f 

Th Serrptariat zeirt dat hij ppii opstel luM-rt (mtv:wjjr»Mi van iI«mi 
Ikwuri^'niaiir d«* Ilollaiuier, p'titrld: "Ki-ii KnL'(Js(-lim:in rn <;fMi 
Notird-Amf'rikaan in Xrdrrlaiulsch Od^tliidir " ()f^c1i(K)ii dit 
f»|i*t#»I b^ttrr jri'srliikt /.»>u /ijii vmir lirl Ti;iU(l.ril'l vim Ni-di-r- 
Uod»«4i-litdir , ilan vonr dc Kiitlrairm , ir»*f'l"l il<' SrrMapis iiii*t- 
trtniQ in nvprwririnir liet vo4»r dp Hiiilrriir*'!! t»' hrstriiiriuMi , i)(»k 
onidat dp iij/rndintr lu'i'ft jdn:it.*« tri'li:ul l'nt:'*\<>li;p vjiii vcw lot 
drn h»t*r Ilullandpr ireririitt* uilmKMliuntJir. l>r vrri;ad«Tinir vcr- 
cruigt zich UH*t dit vu«)i->ti'l. 

I>r \crg:idt'ring wordl diuirna ^••^lottMi. 



ll:]»Tt HKSTirRSVKKr.ADKKINCi . 

r.'KIIOl 1».N 21 Stl'lKMHI.H \^7)t. 



T»*ir»'nwoordiu' de hei»n*n l^l'^i-kr-r ( Vonr/ • it) , \Vijn- 
ma!»Mi (Sf(ri*tari>) , RiirliuMu*. hiuiiiuifinLiI , I)M!n'':iT:'r , 
l|f»f!iii.'iii!i , K^TH , MciiiMna »m Nh iii.-iiiij. Afwf.'ii' i\v 
Yj-t'T Siew't van df Urt'lc, nift kcuiiijiriwii^'. en di* 'jfiTi-n 
M'.llard «M» *s .i.trfd). 

P* nntiilr-n Mill hf*t vrrlianili'id*' r.\ i\r \«iriir«" \« ri'i'lrrit.ir 
woriiPL k"'l»-/»*ii »'n ,;rfwdL'»'kt'urd. 

IV V<M>r7ittiT du»»t ninlfdi'iliii:; van '•• mM v.iiil'M va!i ■ 

I. Il*' V"'i»»*f;d«' l)oi'kwrk«'M ■ 
ViT r.«? I>'jj:irt«-!nPiiT v:iii K'llimij n : 

()h-«-r\.'if!i»!i"» mad** af tlif iii:iL'"in'*'«.^i and in'-t'-'ip- ••^':« al 

■ •Ji»'Tvi!«irv a! KiViua. \i»l. I. 
lu- r''«:il«'ritif' KidiM* naar ili- n:tk'»in'»li:i d« r -t ii.-- •?.'•«",.• r.w^ 

Ji:irlKii*k \aii ?:••[ nnJMW/r'i iii V-lir! '' -i !• 1 . !• i'l' 

T'.jdMri.r \niir ll:d>r":.f t m:- , i.i! d- ' ': \-ii;.''!iMi. i!« , i'.i • I 

will. all. 3 »!i \, d... \\ . ..■ :;. 

Xotulrn AM IX, IH71 



XXXII 143"E BSSTUUBSVEROADKRINO. 

Eerste vervolg. Catalc^as der bibliotheek. 
Yau de Kouiiiklijke Akademie van Weteuschappen te Amsterdam : 

Yerslagen en mededeelingen. Afd. !Natunrkande , 2« reeks, 
6e dl., Se stuk. 
Van het Kon. Instituut van Ingenieurs: 

Tijd8chrift, 1871—1872, 5e afl. 
Van de Keizerlijke Akademie, te Weenen: 

Sitzun.i^bericlite der Matli. Naturwissenschafblichen Classe 
1872, no 17-20. 
Van de Kon. Akademie te Berlijn: 

Monatsbericlite , April 1872. 
Van de Keizerlijke Akademie te St.-Petersbnrg : 

M^moires. Dcel XVII, no 11—12, XVIII, no. 1—7. 

Bulletin. Deel XVII, blad 1-26. 
Van de Asiatic Society : 

Journal, New Series, vol. V, no. 2, VI, no. 1. 
Van de Geographical Society: 

Proceedings, deel XV, no. 5, XVI, no. 1—2. 
Van de Asiatic Society of Bengal : 

Bibliotheca Indica. Old Series, no. 228 — 229 , New Series, 
no. 244—245, 247—251. 
Van de Socidt^ de geographic te Parijs: 

Bulletin April 1872. 
Van de Deutschen Morgenlandischen QeseUschaft: 

Zeitschrift dl. 26, no. 1—2. 
Van de (jiesellscliaft fiir Erdkunde : 

Zeitschrift no. 38. 
Van de Anthropologisclien Gesellschaft te Weenen: 

Mittheilungen, no. 12 — 14. 
Van de Smithsonian Institution: 

Report 1870. 

Monthly report on the commerce, and navigation of the 
Uiiiti^d States, for the year ended June 1871. 

Ninth re]K)rt of the California institution for the education 
of the deaf and dumb and the blind. 
Van doji heer Dr. B. Y. Matthes, te Kamixjn: 

Over de Bis.soes of Ileidensche priesters en priesteressen. 
Van den heer Angelo de (lubcniatis : 

La rivista Eurojjea. Anno III, vol. Ill , aff . 8 , vol. IV , afl. 1 . 

II. De volgcnde missives: 



IW"* HRSTlM'RSVCRfZADKUI.Sn. XWIII 

m van lieii Miiiistfr van Kolonirii , dil. 19 Auifustus jl. , 
vaarbi} het liLHtitiiiit wonit vfT/ix'ht ami \\v{ IVpurtniiriit tr 
Irverrn 5<MI rx. van <Ip l^almd Tanah Djawi of .lavamiM !n» 
kr>tjifk , windrr di* ajintiM»kcnimri*n van drn Iu'it MiMiisina. waar- 
fnf»r her ln.*<tiluut y 8. — |mt v\. in n-kcnint; zal knimrn 
bfeniprn. 

DtMir dc?n ScGretarisi wordt nifdrdiTlinir irtnlaan van do dixir 
d^n h#-<T SmitsJ pi'l«»Tordi' (»jnravr dcr drukkostiMi van dit Wf*rk. 
l>ir ojiiravr lH'rn>t iiji rf*n schrijvfii van di* lirnia Kiisrhi'di- to 
HiArlt^ni, wifr ln;«:»rrifnk(»nisl d(M)r den lif»er Sniit.s i*! inL'fnwjU'ii , 
cwndat df*7e laatjitf* van de vemndrnitfllin? is uitf;r'L^nn dat ntrn 
i< w#Tk van ih'n lu*»»r Mcinsnia nu't df* niruwc (>ciiuiriM'hf) 
Javaan^h** tviw* znii wrnsrlirn tri'ZPt to lu^bben. l)v vrrL^nlorinj' 
•cr.l hH rvi'nwrl wcMi^i'liflijk, omdat t\o tuitvanL'^n jin)M»]«^a\c 
ftp^r tit^vj wonit iTf-arlif , dat dr Ihmt Sinitjj odk bii andrrr druk- 
k«*r^*n ffiif |irij>bi'r«-:»fnini: vratri', trrwijl dv viTpnifrini: lirt 
i»T<t»r ir»Tatli'n cxmlfi'll h«'t work to zottfn mot di* oudi: (^t.■lando) 
Jat«ai:M:h»' lypo- 

i. Van don Ministor van Hinnoiiland>oho Zakon . «ld. 19 
ATaj';*'u< lb72. ton ir<-loi(io van oon»' :.irinnorin«rsin<'daiHf ino( 
•ij-'Hia d?M»r liot l^^stuur van hot in IS71 to AntwiTjuii iro- 
r. -a l^n :iardr':k.-knn<iiir conirro.n aaii ii» i Iii'-tituut tof»g«-ki nd, 

i*^ 0!.tv.tnL'^l van <!»'/«• >lnkk«'n i^* li'i«iiU aan dtn M;r:''l»'r 
van Binnenlandsoho Zakon boricht. 

f Vin hot liostnur van ]iot in 1*^71 !•• Atitworpi'i' L"':i'U'l»?i 
larrir.k.-kui.diif ronLTf.'*, waarb.: i,» ; J' ^?ifmi! d.i'ik \ini«!? j* •» L'd 
i^rir hot z^'iidon van oon MTti'ironv. •"• •• irfi •»!. :i»' o«i...'i«^. i-r; 
wfcarb'i v#T'ior do too/i-ndini; wnni^ i.i» l'* kmi'i'/i v:.:: • \. 

iin i:ot \rr*i.iL' dor vorLr:id«'i'i.j»*ri \ai. un ('ii»i:;pH. uvi i. jf- 
t #'j i»Ti i.it.i'.o:'!!'. dt-r Lrfii«'udfn o\i»ii-!f "i-. 

il/Miira dit work (>Tit\anir«-n 7al / m , /al ilaarv(M»r •!'• ilar.k 
iir. V't I»j>titiiiiT wordMi lM*niiiril. 

si %in ('or'ntiiajKari^M'!! tt- IVu mririh". «ld I .S .Ii;! 1^7'i 
Im •r'.f.'.von ^»rth* \i»or!iarnoliik If-r i»«- iMi\M»nrdi!:.' %:■• !:•.•' 
fas: f "t ln*tiliin!^b-.ituur, waarbi] i:.!:i ..*.ML'<n N^i-ri* :i j- . ».; i/i 
•>«tro:.t t\^ k'»*Id**lijki* aa!iu'ol''i:f'!j'!j«'.itM. 

V^filrr Wf»r«it ni'Mli-dffijnL' i^otlua?; ilif \ffir ':.ii!i liiltnaalc' 
•'♦•hrn b^^linkt do h<-»T#*n .1. Srnnlr' . \ II ! (1»* •'•. I'. 



XXXIT 143»TB BEBTUURSVERaADBRING. 

GarstairSy S. Soesman Jr. en J. van Praag, terwijl het lid, de 
heer A. M. Coster, overledeu is. 

Door Commissarissen wordt verder voorgesteld, tengevolge 
vail de aftreding van den heer Carstairs, tot commissaris van 
het Instituut te benoemen deu heer van Dissel. 

De penningmeester verklaart genoegen te nemeu met de ge- 
geveu iuliclitiugen , waarvoor Commissarissen dank zal worden 
gezegd. 

De vergadering besliiit verder, overeenkomstig het gedane 
voorstel, tot commissaris te benoemen den heer S. van Dissel. 
Yan deze benoeming zal sian commissarissen mededeeling worden 
gedaan en tevens worden verklaard dat het Bestuur met leed- 
wezen kennis genomen heeft van het ontslag van vijf leden, 
te meer omdat betwijfeld mag worden of de reden, die tot het 
ontslag goleid heeft, juist is. (3ommis«irissen meonen toch het be- 
danken van die leden te moeten toeschrijven aan de weinige belang- 
stelling die , naar hun oordeel , die kolonie totdusver van het In- 
stituut heefk ondervonden. Het Bestuur ineerit integendeel , dat het 
Instituut steeds van belangstelling voor de kolonie bcwijs he^ft 
gegeven. AUe bijdragcn, die het Bestuur uit West-Indie werden 
toegezonden en die van wetenschapjwlijken aard waren, zijn 
op een enkelc uitzondering ua misschieu , steeds in de Bijdragen 
opgenomen. Ook de verslagen der vergaderingen van Februari 
en Juiii ISfiX, ofschoon zeer hiat aan het Bestuur ingezou den, 
zijn eeiie plaatsing liiet geweigerd. ludien evenwel het Bestuur 
in een enkel oiiziclit niet goheel aan de wensclien van sommige 
of alle leden in West-Indie heeft kunnen voldoeu, was dit niet 
toe te .schrijven aan gemis van belangstelling , maar aan de over* 
tuiging dat het Instituut door een toegeven aan die wenschen 
een veld zou bet reden dat gcheel Hgt buiten den kring van zijne 
werkzaamhedeu. 

e. van den heer A. B. Cohen Stuart te LeiJen , waariu wordt 
te kennen gegeven dat de vermoedelijke koston van het te ver- 
vaardigen facsimile (zie het verslag der vorige bestuursvergade- 
ring) zullen bedragen voor 500 exc, met iubegrip van papier, 
ongeveer ^ 50 . 

De vergadering stelt genoemde som voor het aangewezen doel 
beschikbaar, eu' machtigt den Secretaris deu heerColien Stuart 
uit te noodigen door zijne welwillende tusschcukumst het facsi- 
. mile te doen vervaardigen* 



l^li^*- HKHTITRnVKKnADKRlM). XXXV 

De h«rr Xirmann bren^ versla^ uit onitmit vei\ o|i2itrl van 
fs hrrr \Vi:«Hius, ter opiiriiiinif in iIp liijilnii^on inj»«*zoii(l»»n, 
ftiteld. •nijdrasfP tot Av kfiiiiis van \\vi filand IVrnatc* in lict 
udiirn dfr 1S« ih»uw.'» 1)(» herr Niemann ontruiiilt dcMipneinin^ 
as dit 0|)>u4, onidat Iiet niet9 van (fini; hclani; bovat dat men 
jet TfreiU bij Valentijn, Hli*eker, v. d. ('rab en anderen vindt. 

Dr ver^dcrinir be.sluit overeenkoniMii; dit advics. 

Dr STH-Uiris zeirt dat de ln-er Pijn.ippel Iwee o])stell(*n heed 
BC^zonden mmt de Hijdrai^Mi, het eene i;etit«*ld: "Keniire aan- 
aerkinifen op Walhire. Insulinde» , het aiiden*: "Overde kennis 
ar dr Arabienvi, voor Av kuuist Act I'ortUL^e/en, van Avn In- 
rjrhrn An-liijK'I bezaten." 

IH^reenkomstiir lift advie? van den Voorzitter en den SiH'n*taris, 
larhtiirt Ao verijadering bi»ide opsiellen in hct Tijdsi-Iirifl op 
p nrnien. 

l>r i:»-fr Kern brenjrt een viMirloopitr ra|iport iiif namens de 
c«rni:**i»- bi'j.i«t nu-t liet oiii\ier|)e!i van vm s\*-Uv\ van traii?- 
npTK Ilij n»»-ent in de eer>te pjaats te ni(H't«*n opnn-rkfTi dat 
BTf* u!t eerie ti»»-lirf,tin£; bij di* in een»» vuritre* alli-vfriii;: opi;e- 
yaneu i laat , dif imh sirNrl van trauM-riptif b'vat , ten iMireciite 
«rft af:r»i*i<l ilat dr bedtM^linij was Ai' m«M|i*-arbcider?* in de 
J ^ni'ji!'! If A\\]ujf'U, M«Mi \v«v:M'lili' dat de ?»elin)v»T«* in de 
f* !*'«j» u /iHi\r-»i mni.'«-l?|k l«»-t vnM'if'T iii»-tli'L'<'df<'ld»' sTi'Ufl /(Miden 
= •;?•';. Ml i.ir L"'*M*/i!ia wiMi- uhmi hen daarfni* vrrplifiiten. Aan 
L." *'';k— nl' oj \:ittini,', '\.*'t L'»'Voli; w.iar-cliijMlijk van wuv 
c^i'v {'. X*' /ni-'iifh' ill Av inrui'uiiwj^ is ii»'l pnift-M tor to 
tzr ^••ii dat d»»'ir d^n hvrr Kmirda wi-nl inL''vnii(h'ii en die 
tiir*» ♦ \»rArT vt'*i:jt' aaMrn'TkitiLfn ti-i:»'ii !i'! iMiiwurpMi ^t»'lsi*l 
*".•;* !*•• •*n.r.ihi*-if. \:i\t'T h'-Mni-inl mil \a!i A*' 'J*'.i\'.Uk\v np- 
r^r^ •.•»•-:, .'»" ^;iii <l''n ii»'fr K'xirda aU van :iMd«'riii, ki*niii'< 
f. .*'!*•:*. h»»fl zn*!i UH't d'l' /;i:ik biviiT ir» I'.'i.iii» n . mair is 
. C "r.*? :n ^Ta.it «»!i drtiuitirl' rapimrt uit li* ljr<:!L'iii . daar 
'C "• * I'J "^rrlrif ntHtii*'; i.-i. Op \«T.'nfk van df-n Urvr K«*rn 
r-.-i: 'l*- r.»rn:ii:>*ir djiij^rit verklaard. 

JW Sc^-'tari* /f**^\ d:it hii varj d^n I'.fi-r luiliiih- \aM A>t Aa 
''*.*%• ST ^* h*-« ft i:«"t !iand>i'i-ritt v.m h* t n'i'»Mr..a.ii d'." '•«♦•! nn 
^.^rr.Virr? IJ«' -i^'T Van dt-r Aa !i»ifl d'.t :i:i!i.!-<-':;iifi L:«M»'i 
*#y Jc j'^f'* ;r'-n«il ifmaakl, met toeviw^L'iiii: van eeii L'nntt 
not'.n en aiii !»'«*kfniii;rcn. 



ICXXVI 14t*TB BESTITURSVEROAUERINO. 

De vei^dering machtigt den Secretaris thans eeue opgave te 
verzoeken van de koaten , verbouden aan de uitgave van dit hand- 
schrift met de daarbij gevoegde kaarten en platen, ten einde 
daaromtrent in eeue volgende vergadering eene beslissing te 
kuunen nemen. 

Tot leden wordeu voorgesteld en aaugeuomen de heeren: 
J. M. van Vleuten en M. T. H. Perelaer, beide te 's Gra- 
venhage. 

De vergadering wordt hiema gesloten. 



1443T1 BESTUURSVERGADERING, 

OEHOITDEN 19 OCTOBER J 872. 



Tegenwoordig de heeren: Sleeker ( Voorzitter) , Sloet 
van de Beele, Wijnmalen (Secretaris), Bachiene, Bloin- 
mendal, Hoffmann , Meinsma en Niemann. Afwezig de 
heer Dumontier met kennisgeving en de heeren Kern, 
Millard en 's Jacob. 

De Voorzitter doet mededeeling van de outvaugst van : 

I. De volgende boekwerken: 
Van het Bataviaascli Genootschap van Kunsten en \Veteuschap|>en : 

Tijdschrift deel XVIII, all. 5. 

Notulen deel X, no. I — 2. 
Van de Ned. Maatachappij van Nijverhcid: 

Tijdschrift Se reeks, deel XIII, stuk 5—6. 
Van de Societe de geographie te Parijs: 

Bulletin, Ail. Juni 1872. 
Van de Soci^t^ Impdriale g^raphique te St. Petersburg: 

Otcet, jaarg. 1871. 

Izwjastija, deel VII, afl. 4—8, deel VIII, afl. 1—3. 
Van prof. A. de Gubematis: 

La Riviata Europea. Anno III, vol. IV, afl. 2. 
Van den heer Ch. Ruelens, te Bruaael: 

La d^couverte de TAustralie. 



l.|.4«TK BRSTIM'KSVERGAIIF.RINCS. XXXVII 

U. De Tolgrndc missives: 

m. Van de hfeirn J. M. Tan Vleut^n pii M. T. II. Perel.iftr, 

•dende bericht dat zij hct aan^bodeii lidnia»t8chap aanvanrden. 

i. Van CominiHdarisaen van \wi Instituut te Hatavia, dd. I!) 
iffiL«ta9 1872. waarhij aaii hot (V.^tiuir wonlcn t(M*iro/.ondi*n 
Bp wijLseU, ilViKii f 50£ en f 200, d«» ecrstp tcr vohh^Miing 
r i?**verufuii!iits-biidrair«* over Juni tot Dcmnber 1S7I, ua 
trk der niaandrlijk:irhc Ix'/.uldi'riii^ van diMi l>cdiendc, en van 
iTariinrn routributii-n, de twceilc bevattenile de pM»vi'riu*inentj«- 
Ar\jT over hct ecirste halfjaar 1872, na aftrek van kleinii 

Venkr wordt biTiclit, dat ten gnvuli^e van de verplaatsing 
B den rii-er van liimburi^ Hnmwer naar Pailant;, df/e niet aln 
iimt*9ari5 vhti het Itistituut is kunnen o,»treden, /iMulat wordt 
L»n?e-x#'.d lot couitjii:*sarid tc bfiKM-nien den lieer Mr. \V. H, 
nr»nia. 

llr !i»^j^vortd»»Ti wi>si*Is zijn in lianden p*sti'ld van ib*n prTi- 
iiniii*r3tfr . o%iTrfTikeMnHtiif de p*dane vcxirdrarlit wunil tot eoni- 
m^r,^ vii!i hf*t In;»tituut te Hatavia benoeuid dr heer Mr. 
. R Ii«*rtr!«!na. 

Vit'jare dtr Hahad Tanak Ojatti. De Sirretaris zetrt dat , naar 
i* 1; »j v:iM ii»'t in de vtirJiri* verLfailriing L»'«'iiorinMi be>Iuit , 
*r. \ m%x df*n druk van liet wrrk van den \\vvr MriiiMina aati 
: br •;r»':i van df irnMile staaiub* Javaaiis<'li«' t\|H'n dr voorkour 
j"-c*v-n. \i\*-\ iij-n he»T S^mits nader m <»Vfrlfir \^ iTftn-di'ii. 
':r r.-^f! virklaartl , nu di» ^t•'lallilf' t\|K' vrrlaiiL'd word!, zrlf 

stii! t«* 7ijn h»'t Wfrk te ZfltiMi , ilaar liij \afi dir IftliTscnirt 
' hu.t*!'L'»iM'Hm i;rc>iit»*n vo«»rraad ter /uner drukkrnj \(Mir- 
: i^r. :.!-• ft. 

T*rTr i \n»i*L'»T u'l'n'k^Mid i^s op itih* ojdaije van ItZfi*' I'x. , i;* 
•• . •> . ;i.ul»Tf n\f rttf'Lfiiiif, iH'iif ciplaiff van 1 l'M> i»x. voldiHwidf* 
•.T'i'^A M»t di'/r iiplaje bliivi-n er, na aflrt-k van df .'ino 

1 -'r !• ••? hrjvirti'!n»*ril van Kolonii-ii ru de f\x. vinir ib* irdm 
• •*? I:**titu»it, not; -2011 «'xx. viKir cb-ri haiidrl n\tT, h»"li,"»M, ook 
If 1^: •mfdi-ti \a!i ilt'ii hfer Mrinsiiia, \old<HMidf wurdt L'»*a«'iil. 
{^ urrr Sri4:t.'4 vi'rl)inilt zirh oni tr^'dunMidf dr wintiTiiuiaiidi-n 
' e^;a#l i^-r w»-«'k , lati-r, »b*s fju'vordord , rnorr t** It-vrri'ii , y.tHidut 
•A ^^Mi bel trehtidi* werk , met dv. aantei'kenini^'U U'i;riMit 
f^.rvr 'mI^ %ri, \n dm loop van 187t*i gi'nrd z;d yijn. 



XXXVIII 14'i?TE RESTlIirRSVGaGADERlXG. 

Na deze mededeeliiigen gehoord te hebben, besluit de ver- 
gaderingy overeenkomstig het ad vies van deu Secrctaris, den 
beer Suiits liet drukken vau Iiet werk op te drageu. 

Uilgave van het reisverkaal des keereu von Rosenberg. De 
Secretaris deelt de prijsopgave mede voor het drukkeu vau den 
tekst en voor het leveren der bij het werk gevoegde platen. 

De vergaderiug overweegt in de eerste plaats de wijze van 
uitgave der platen, en beslist dat zij niet in den tekst inge- 
voegd, maar achter het werk geplaatst zuUen worden, terwijl 
ook wordt besloten, met het oog op de platen, het handschrift 
te drukkeu in kwarto fomiaat, De vergaderiug bepiialt verder 
dat het drukwerk door den heer Suiits en de platen door den 
heer Trap zuUen geleverd worden, terwijl aau den Secretaris 
wordt opgedragen met den heer Trap in uader overleg te treden 
omtreut de prijsopgave, vooral omdat souimige platen nog ver- 
eenvoudigd kunnen worden. 

Herdruk van van der Tuui*s maleisch leesboek. De Secre- 
taris zegt dat de oplage van dit leesboek uitgeput is en geeft 
in overwcgiug, met het oog op liet gebruik dat daarvan ge- 
maakt wordt en de belrekkelijk geriuge kosten aau deu herdruk 
verboudeu , tot dien herdruk te besluiten. De vergaderiug draagt 
aau de heercu Mcinsma en Niemann op hieromtreut bij eene 
volgeude geleg(*uheid ad vies te willeu uitbreugeu , terwijl hiatst- 
genoemde zich bereid verkhiart daarouitreut ook in overleg te 
treden met deu heer v. d. Tuuk. die zich tlians op Bali bevindt, 

De heer Niemann zegt , dat hij eeu schrijven outvangeu heeft 
van deu zeudeliug, den heer van Eck, die vorklaart in het 
bezit te zijn vau eouige Balineesche teksten, waarvau hij af- 
schrifteu (met Roraeiusche letter) en vertaling zou willeu maken 
om die aau het lustituut ter opuemiug in de liijdragcu aau to 
biedeu. Het gedeelte vau den brief, dat op deze zaak betrekkiug 
heeft, luidt aldus: 

irlk ben zoo vrij eeu beroep te doen op uwe welwillendheid 
door u te verzoeken mij wcl te willeu mededeelen of het Kon. 
Instituut misschieu geuegen zou zijn den druk met Latijusch 
karakter vau een der hieronder gcuoemde gedichtou op zich te 
iiemen en 7iOO ja, met ot zouder bijgcvoegde vertaling. 

1. Bagoe^ Hoembara, groot ruim 900 koepletten in djiuada- 



^•••u i* I.' iiiii 11 ii>iiiil:<~/ mil « I'll , ivi'i'ii nil iiiiin'ii iiv iin'i it'iii 

jir:i ■'*• uM hjiia m ifiit* nit Djoiii^-I^inw ((M»k t»|) Java), unar 
B^i trrii*: lii>loriM'lu' waanic lict-ft (iit >tuk wciiiii;, iiiaar \(Mir 
A^ k-'Mn- \a:i iifl HaHiircsch i*« In-t /wr aaii ti- ln-u'li'ii. 2. I'aii 
|*«'T.jki:?n» . eiMi alL'i'inrfii l)i'ki*iul >j»iittlii'lit , uaariii (It* haliiit-rsrln! 
rr. fn"'.j'nnMviMan>rli#* jirif'.«<l«Ts im*T Iiuiim*^ viinrL'<'Wi'u»l«' Lr»'l»'''nlhi'iil 
ft) :ir;j:.'r.<-'.(l , (linlitit; aaii dt* kaak t:*'st<'ltl ufirilt-ii. li'-t vcrii.ial 
•iiiiX m»-t •!»' v»Tiii#'KliiiL' vail im-m lilocilii; L'«'v«''i.; iij»riii'ii lii-n 
lorM \an IViiiiaiiiuraii (In lUaiiihaiiL'aii? )ii-t latid . Maar ilr <|i(it- 
^••tf»l P B. ti-i.ni.- liiM»rtj i-ii tli'ii |{a«lja D'kili, wanl)ii «-»T^t- 
Criiorin'!^ wnnh trr /ji<1i' iT'-^taaii liimr ili-n vmsl vafi DjaL'atra 
iff^^nne hiilwiiir- >|M'"iiinir ^'">r l)|akatra}. H. Si'\iaL'aii , »'«'n I'l !il 

bi«.:!ltTTii \rr!:aal, 22-") knlj-irttill LTinn'.iili lifik \niir j<»;ijiii»il''ii, 
firi k lit- Bai'.!ifi'/»*ii /vn'jvu , ilanr i.t-l \.iM \n'i'ii ill tnniwi-ii 
aai.«Ti*.aT»'^ »*ii iii»'t cvir >«');. lakpatl.; l»t^:inl. I. 'l'i«M|..ik , !;•'• 
fcriTf^^fii* van 2 hnKNlrr*', «i'«' •!'' t»uu'rli|k«' wniiinL' ouulmiiU'ii 
m WAanan «!»• <'n> . iia alli-rj-i avMiitiin!i . in /'kfr laini cj il»* 
d»w*hlrr il<'* vnr*-?*'!! inuivi! »-m 1:iI»t mji lii-n tnn»!i knmf. 3. Icm'ti- 
d|*»*rg-njr«»*» , »■« !i MM*rt van i;oiU<lii ii>liirf' n»niaii , ^aariii tm-t* 
grxu»trr^. T'w'iiiljfMiiLr Po'-'iii in T. IJarak . nut i.nnrif nniil 
T Biror (\v luMifilrul ."iif-it-n. Mmlit i.«t hi^iiiiiu; tni «li'ii 

4 

dnik br*iliiilrh , dan /al ik nnin lii-^t dnr!! mn '/on <>].i>('di:^' inn- 
^iijk r#*ii k(i|)ir . dmd»li,k L^'^'iin-vi-n, l'- kijTjn«:i ii\'r/»i.drii, 
iJr Tiftiniiiir Vi-rki:irir<L> t-u iMi::riiliM-in'.'i-n /n!!(Mi ii.i:iol ot' })«-ricilt*n 



XL 1458TE BEStUUBSVEROADKRlNO. 

oongres te St. Fetersbarg te vertegenwoordigen , verklaren dat 
zij tot hun leedwezen door verschillende omstandigheden verhin- 
derd zijn gewordeD de reis naar St. Petersburg te oudeniemen. 

De vergadering wordt gesloten. 



U5»Ti BESTUUESVERGADERING, 

GEHOUDEN 21 DECEMBER 1872. 



Tegeiiwoordig de heeren Bleeker (Voorzitter), Sloet 
vau de Beele, Bachiene, Wijiimalen (Secretaris) , Blom- 
mendal , Meiusma en Niemann. Afwezig de heer Duinontier, 
wegeus ongesleldheid , met kennisgeving en de heeren 
Kern, Millard en 's Jacob. 

De notulen van het verliandelde in de vorige vergadering 
worden gelezen en goedgekeurd. 

De Voorzitter bericht de ontvaugst van 
I. J)e volgende boekwerken. 
Van het Deparlement van Kolonien: 

de Jonge, De opkonist van het Ned. gezag in O.-I. 6e dl. 
Van het lust van ingenieurs: 

Tijdschrift 1872— 187;J, 1« afl. 
Van de Ned. Maatschappij tot bevorderiug van nijverheid: 

Handelingen 1872. 
Van de Kamer van koophaudel en nijverlieid te Batavia: 

Eene zeehaven voor Batavia. 
Van de Akademie vau wetenschappen te Berlijn: 

llouatsbericht Mei — Augustus 1872. 
Van de Akademie van wetenschap])en te Weeuen: 

Berichten jaarg. 1872 no XXI— XXV. 
Van de Societ^^ de g^ographie te Parijs : 

Bulletin Junij 1872. 
Van Dr. B. Matthes, te Kampen: 

Bop^ginesche chrestomathie U en Til. 
Vau prof. A. de Qabematis: 

liU Rivista Europea ail. Nov. 1872. 



115*^1. RBSTUrRSVF.RriADRRIN'a. XLl 

11. I)e volgfnde mwivea: 

m van ilfn ^noraal Weitzel, die het In.Mituut voor zijnr hihlio- 
ihtrk ■JinhifHh eeno fniai ))e!«chrevon bninb(ie uit de Liiniionf^ 
afkcim^ti^, bfiiifvciid twee inanU!K:ri|)tPii op iMMiinschors, lirt riMic 
is» mrt arabissrhr Icttor j^esclireveii , hel aiiden^ wen! ilen herr 
Wrii/fl aN liam|MHi9^.s-!ichrift tiT liand irfsteld. 

DfTi lie<^r Woit/ei zal de dank van het l(t\<ituiir vfMir dit ^n*- 
•r'^rTik wortii'ii bt'tuif^i , terwijl dv. aans^'hudeii Iiaiidrtchriftcn in 
dr h!bbo(ii(*fk zullen wonieii opgiMiomcMi. 

Dr lif*tf'r Sl(M*t van de l^it^le verklaart, naar aanleiding van 
iiil *«'lirii%i*n , dat liij Ix'reid is eenij^e rxx. ter l)esrhikkini; van 
b^t lif>tiiur te .'•U'llfn van hot d(K>r hem iiitjrf'ir»*vni en dotir 
drn hoer \an d«T Turk bi'wrrkt ^whrift , tri'titeld: '^^Ijr.'s maini- 
nrr-t* I^itniionify" , ten einde daarvan ecu ex. te zenden aan 
dr biniit'n- en buitenland.M-he (ren(K>t.soha|i|N'n en bil)li<)theken , die 
Biet hK l)i>tituut in betrekkin^^ staan. lid Mestuur vrniecnit 
m^t v-liri'vallfn dit aanlM)d en draai^t den Seeri*turis op, na 
©•it%a«ir»l fler t<nffrcze;;d«^ exeniplaren , aan ii'dtT der betlcM-hb* 
ixi«trllint;rn een exeniplaar t(M' te zenden. 

3". Van ('omnti:<9ari!(.<4en te Hatavia, dd. 25 AupHtus 1^72, 
«amrb;> wonll t<N*i;i*/c»nden eene n'kt-ninL^-edurant van 1 .Inni 
l^^ri -- 1 Juli 1872 en verder ei*n wi:*»i*l, gnMity^Klll wi'iren.'* 
Iirta^idr f-ontnbutien, waarvan de ypecitieatie yjn\ Vdlu^'ii. 

lU-zf HH'^^ive wonit v(Mjr kenni>i.'e^in;r a;»niriv.»njden. Di* wistfi'l 
IP brrff-ids in handen van den ]N*iniini;nier'>t(T. 

!«* van den nnder-V(M)rzitter van hel Institnut, den lufr Sluet 
fan de IWIe, vaarin wordt nnM|pi»n*deeld, dat ilf heer Sriile^el , 
U»:'k d»T riiinefM-hi* taal !#• Hatavia, In'kfnd dmir ver.M'iiiiliMnlr 
2»**hriften over Cliina. dir h»'ni ilr diN'r(ir*>waardii;lit*id Ai/norU 
r^msa !»• J»'na In'/orpli*, van iivi jon>t vi'r>ciwnrn wi-rk van 

•^r. riffr S«-iili-i^»l , trelitrld: "Sinieo-Arvara tm n-eMiTth'v-* Mir 
^^ racj'ues* priniitive^i dans le^ lan(|ni*.s ( iiinuivs i-l Aryf-riiirs- 
w -f it upX tniititunt iH*n ex. aanirelM>den - erti nitv«»<TJLr ^ffk 
:. d** Kranpehe taal heeft ifi'^iJirrxrii , ir»*til«'ld * IrirmiT i| ii!** 
i .ruA^r cKl prttUVf*:! diri'elrs. Miiu\«'llf> vl noiiilinii^f' . t\nv 
%.«trtiirin.ie e!nnoi!<e est la phi.*- ani'irnnt* «l (pi** ra-tnnnnhii" 
lr« anriejtii |jpuplfti oecnlentaux a He eniprunli-e a rcllf dr«* 



JC «. 



Oj, uilfionilitrin^ van ilen hi»T Sj.»#-t \an dt Ri« If , ''\rt(x t\r 



X1JI ]4'5"K BKSTITURSVEROADEKING. 

de auteur, de beer Schlegel, eene nota omtrent dit wcrk ge- 
schrevei), welke hei volgende bekelst: 

^ Verscheidene beroemde geleerden, zooals Bailly, Dupuis, 
Letronue, Wilhelm vou Schlegel, Jdeler, Adolf Holzmaun, enz. 
hebben vnichteloos naar den oorsprong der uamen der sterre- 
beelden van oiize oude lieinelkaarten gezoclit. 

//Dan eeiis werd de uitviiidiiig dezer namen aari de oude 
Egyptenaren, dan weder aau de Assyriers, Chaldeeuweii of zelfe 
de Gricken toegpsclireven. Maar niettegeiistaaude alle dc geleerde 
verliaiideliugeu door deze inannen gesclireven, is deze kwestie 
uog steeds in het duister gehuld. , 

//Alle deze geleerden ecliter erkenden liet beginsel dat de sterre- 
beelden van onzen liemel betrekking hadden op den landbouw 
en het kliinaat; maar geen van hun heeft ooit deze betrekking 
kunnen ophelderen ; want al kwamen ook sommige dezer beelden 
met het kliinaat van een dezer oude volkereu overeon , zoo 
pasten zij dan toch weder niet op den landbouw dezer volkeren. 

//In 1S33 gaf de Chevalier de Paravey eene kleine brochure 
uit, waarin hij voor de eerste maal de treilende overeenkomst 
tusschen sommige namen van Chineesche en westersche sterrcbeelden 
aantoondc; maar, uit gebrek aan kennis van het Chineei>chy 
kon hij den oorsprong dezer namen niet bewijzen. 

//In het jaar 1868 toevallig te Batavia dit boekje in handeu 
krijgende , kwam ik op het denkbeeld te beproeven of ik wollicht 
gelukkiger in mijne nasporingen mocht zijn dan de Chevalier 
de Paravey. 

//Dit slaagde boven vem^achting, en eene gedurende acht 
jaren voortgezette studie derChineeschesterrebeclden, bracht mij 
tot de overtuiging: 

10. dat de Cliineesche slerrebeelden, ten getale van moer dau 
750 , alien betrekking hadden op den landbouw , het klimaat, 
en de natuurlijke voortbrengselen van liet oude ('hina. 

2<>. dat men in die beehlen drie duidclijk begrensde i)Pri()dou 
kan ondersoheiden ; daar men oiider die beelden drie pool- 
sterren , en drie lente-eveningspunten vindt , die nispecrtievelijk 
de cpochen van I 17000, 14500 en 3000 voor onze tijd- 
rekening aantoonen; en 

i^, dat bijna alle de oude westersche sterrebeelden hunne namen 
hebben ontleend aan de Chiueesche sfeer. • 

fin het tweede gedeelte van mijne vcrhandeling hcb ik ook 



EENIGE OPMEUKIXOEN 

4)MTKi:ST RN NAAK AANLRI1»IS(2 VAN DAT UKDKKI.TK 

D". J. .1. DE HOLLA X OK h\s 

■JimCIDI\6 BIJ DE BEOBFCXIXIf DEK L.I\U- R.\ UILKK.^KIADE 

\\\ REDERLAXnsi'll OOST-l.\DIE, 

IIRTWRLK IlANItRLT OVKI: IIKT COrVKHNKMKNT VAN 

CELXBB8 EH ONDEBHOORIOHEDEH. 



llet valt zckiT nivt te oiitkcniicn , dat l)ovoiii;i:n(K.MmIf lland]ei«liii» 

van I>r. J. J. IV Hollander zicli bij dc lu'rM'fi'iiinir dor land- v\i vol- 

kcnkunde van Ncderlandsch Oost-lndir /.noud door inlioiid aU vonn 

tm iterkMi* aanbcvri'lt. Volirnarnr iroef ik <laii ook dm liecr .1. .1. I)c 

Hollander ilen lof, die hem zoo ri'i^tnintii; triekouit. van wn }iocjir*»t 

««^rdien»telijk en uitotckcnd iKX'k icelcvcrd W lu-lilicn. Maar lirt «pn*ekt 

tan lelf, dat liij Idj lict srhrijven van run work van dicn aard en oni- 

wan^ aU hct zijnc, mnar al te dikwerrop ecn divaaUpoor in*tc*{ •:t*ra- 

ken. Iht grldt inzondcrlieid daar. ivaar liij ditr fredecltrn rmzcr (k)^t- 

Indiicbe lieiiitlin^i-n bchandrlt, uelke ikil; /r>fi ueini:; iM'krnd /ijii, 

alt 0D2C buitcnpnsten. Kn dnt ucini<;o, lioe L'cbrekkiir \* hi-t dan noir 

naar aJ tc dikwcrf! Ik houd niij diis ovcrtniiril, dat hct flen irearhien 

Scbryvrr niet dan welkoni zijn k:in, oiii \nn vvu icdt-r, dir up iVn 

dier baitcnprntcn gcvcstigd wn*>, of nog i^, cene nanunki-iiriire opi;avc 

lc bekomcn ran al de foiiten, die dr/e in ilr liehaudrlliii: van h(-t hrni 

ricco aaniichou»'iu|r lickend iri'Mt^t upireim-rkt Uwfi. Alleeii 

dien wcff kan het werk van I>i* lldllandrr niijns iiiziens rriitnaal 

1 






toodanigo volledigheid bereiken, dat het een ware vraagbaak wordt 
voor een ieder, die bclang stelt in de naauwkeurige kennis vnn eenig 
gedeelte, welk dan ook, ouzer Nederlandsch-Oost-Indische bezittingen. 

In de hope, dat m\jn voorbeeld later door anderen nagevolgd 
worde, deel ik het publiek liiernevens eenige opmerkingen mede oin- 
treut en naar a^nleiding van hetgeen Dr. De Hollander over het Gou- 
vernemcnt van Celebes en Ouderhoorigheden gezcgd hecft. 

Na tot tweemaal toe een tijd van circa 9 jaar niet alieen te Makas- 
sar, maar ook dikwerf in de Binncnlandcn van Zuid-Celebes doorgebragt 
te hebben, vermeen ik, gcenszins een vreemdeling in dat mij zoo dier- 
baar geworden gewest gebleven te zyn. Bovendien had ik bij het ma- 
ken mijner opmerkingen de gelegenheid, gedurig iemand te raadple- 
gen, als mijn' vriend, den kundigcn en hoogstvcrdiensteiijken kontro- 
leur 1*^ kl. J. Bensbach, die zijn gansche leven op Celebes gesleten, en 
als reizend ambienaar insgelijks een groot gedeelte daarvan in persoon 
bezocht heeft. Door hem was ik vooral ook in staat, om, ofschoon 
reeds in Holland teruggekeerd , een naauwkeurige opgave te erlangen 
van al de veranderingen, die er, sedert het verscbijnen van De Hol- 
lander's werk, op Znid-Celebes hadden plaats gevonden. 

Alvorens echter tot de door m\j ondemomen taak over te gaan , 
laat ik hieronder cene korte opheldering volgen omtrent de wijze, waar- 
op ik de inlandsche eigennamen met onze letters getranscribeerd heb. 
Voor een werk toch, aU dat van den heer De Hollander is het voorze- 
ker een hoofdvereischte, dat de uitspraak dcr eigennamen van plaat- 
aen en personen naauwkeurig en duidelijk aangewezen wordc. Te 
meer acht ik m\j hiertoe gedrongen, omdat m^ne wijze van transcrip- 
tie wet eens verkeenl begrepen is, en daardoor aanleiding tot misver- 
stand gegeven heeft. Dit is onder anderen het geval geweest met een 
**Beknopt verslag van een verblijf in die Binnenlanden van Celebes, 
"waar Boegineesch gesproken wordt, gedurende zcs maanden, van 



''S-l April tot 24 October 1856," al^mcdc *<ocn dito in^jncr rcisen in 
de BinncnUnilen van (*uldx!s, in dejjircn 1^37 t*n l<<ril," bcidc op- 
srenomen in de Ikrisctcn lietrcfTende dc Hij'liclvcrsprcidin); N°. 91 en 
N*. 9fi tot ca met 9'J. Aan dc vcrkcordo dnnrin vrK>ikoniciide spel- 
ling M het dan ook te wijten, dat de lieer l)c llollnndcr, die van 
beide geichriften gebruik ninakte, huiten zijnc schuld de uitspraak 
ran enkele namen onjuist optraf. 

Wanncer een Roeginesche of Nfakasanarsclie Ictlcr liij dc* tranacrip* 
lie niet dan door middcl vnii twee of nicer IIollandAchc karaktcra aan- 
f:edufd kan vorden , bedicn ik mij van ecu verircnipiig;stcckcii. 

IleK aldoa lamenjccsteldc trckcna zijn: >. (iTIr), /^, (uLrk), ^ (i"p)i 
♦i (Sr), #j (ij). /^ (cTj), <^ (nj)cn ^^ (njtj). 

Een klein kapje boven do Icttt-r^rrccp dient , om den Iczer tc wnar- 

•cfcnven, dat daarop de klcmtoon vnlt. 

Ik Arabiffclie te«tjdid (*) wordt iioms door mij boven een letter 
cepbalftt, oni verdubbelin^r aan tc duiden. 

lie m met een etje er boven {K) dii*nt om dc Roi'f^inesi'hc afjA aan 
tc daiden (^^^ ). I)it teeken gccft to konnen onze f in fffhqf en dcr- 
reiijken, evenwel met dil ondcrscheid, dat men ook ieta van een a 
kUnk moet laten hoorcn. Vandaar, dat de Mnloijors te Makaraar, 
^r zij Boe^ineesch ^clirijven of jiprokeii, dit tcokcn on den daar- 
•angeduiden klaiik dikwijls p'hoo) woirlatrn, alzoo ••Icchls cenvou- 
dtc eea m klank laten hfiorcn. Well if! t uuro dit toekon ooni^cnuatc 
■ct dc HcbrecuuK'he rluitof-patliarh te vor^folijkon. 

Era liggrnd streepjc 1)ou-n den kliukor ;;ccft le konnen, dat die 
Uaf is, bO vooriMreld: a, i, w, r, o. 

Ken tehuins slannd van do n-^tor- nnar do linkerhand loopend 
^ttrjfc bovt-n deu klinker (liij voorlK'old: /i, /, ft^\ r\ 6) duidt aan, dat 
^m bijasader sihrrp (of zfioals do IW^^inrcf^ ^ioh iiitdrukt: nuiMtldi^) 
yilgnprokm Hordtn. 



4 

Verder verwijs ik naar het voorberigt van mjjne brochure **over dc 
Wadjorezen met hun handels- en scheepswetbock ," waarin ik do rcden 
ontvouwd hcb, dat ik het minder doelmatig vond, om bovengeroelden 
scherpen klinker door middel van een q aan te duiden. 

Ik ga thans over tot de mededeeling m^ner beschouwingcn, waarbij 
ik mij echter stipt tot het Gouvernement van Celebes en onderhoorig- 
hed^ zal bepalen. AI wat dus de Hesidentie Menado , en de landcn om 
de golf van Tolo gelegen , met de daartoe behoorende eilanden, betreft , 
hctgceu wel niet geheel maar toch grootendeels in Deel II, Hoofdst. 2 
en 3 vervat is , laat ik onopgemerkt voorbggaan. Ik begin alzoo met 
hetgccn men hicr en daar in Deel I over Zuid-Celebes vindt opgeteckend. 

Bl. 5, r. 10. "A/aw^Arawr." Eigenlgk uit te spreken: ^^Man^kasard*' 
dewjjl in het Makassaarsch en Boegineesch iedere lettergrccp op cen 
klinker of een nasaal (»i, if, n^, nj ) eindigt. 

*^Goa,'* Ook geschreven: **Gdwa" 

"Maroa" Volgens den Inlander: '*Mdroe8de" 

"Banr' Men leze : '*Bdnti** 

r. 11. ''Wadjoer Men leze : "^a^<^." 

**Adja Tamparang of Sidenring,^* Men leze : ^^Jdja-iappdrainf* en 
late Sidenring weg. Daarover later mcer. 

**Soping" Men leze: ^'Sdppeng'* — Doze verdubbeling van dc ;?, en 
later ook van andere medeklinkers, wordt in het Boegineesch en Ma- 
kassaarsch schrift niet aangetroffen, geschiedt cnkel door mij.oin nicer 
de ware uitspraak weSr te geven. 

r. 12. ^*Mandkar" Men leze: **Mandar'\ of nog liever met den 1^- 
ginees : ^^Manfa*^ waarvoor de Makassaar zegt : ^^Mdndard** 

^^Kajeli, Palos," Men leze : **KaUiy waarin o. a. het rijk van Polos, 
of volgens den Inlander: Paloe,*' 

^'Mtuwnring," Men leze : **Ma9iiu'i/7pdelde'* — Uierover later mcer. 

r. 13. ^Boni" Men lezt- : "^(w*<?" 



r> 



r. 14. "Satajar" MeD iecc: "Sahi/er, of nog bcter vol;^ns hct 
Mtkawiirich ; SUayartf, volgciis hct Bocgiiicc8i*h : **SUiu/jtP* 

r. 14. **Baaikoiiffka* Men Icie licver in stcdc vnn Haaikomfka: **BiMp' 
Mia of MUSfk6kar 

M. 80, r. 83. ••Smi." Men leze: ^'BCaer 

r. 87. ^^Bomtkaim fm Boiieeom&ay Vols^cns den IniaiMicr: **^n- 
imfmj en BoeiMde^tJta,*' 

r. 88. '*Feriraff vam BoKyaai of Btmgaainck ronimcL** Men le74:: 
^'Ftrdn^ toM BoeiS^ttya of Boen^aainck iron f rait ^ hct MaknitMuirschc 
fj^ffSfo ri-BofH^ayti ,'* Dit kontrakt tusschcn den konin^ vnii GiWn 
ca de HoUand^che conipagnic wcrd in 101)7 {^cslotrn in dc If^crtent 
van Sped man, tutsehen Boemjaifa rn BarohtloUff, twee kflnipoilj;*!} in 
kci r^k van (7dra. Toen dit kontrakt later in 1824 vcrnieuud wen! 
(Vcrr. bl. TiS), kreeg het onder de MakasMren den naani van: fjappa 
•fofM^tfja n'fJi'f(/or.H'^M(/ati}if li'tt.: ket rcrdond, tfat tjvUoeid h^fjt {ti/fOf- 
mfm^ bUe^jtm^ vnn hornffa^ Uf>etH\ d. i.: tot roiir/tH^M&eifi ff^^ragi h, te 
^^^'otSftimlainjft of: in kH Fort Rattrnfain ie Mai-auar, it. i.: Ad te 
^^J^eSf^mdanj im 1824 terMieurd BoetiT/aaUck kontrakt'* 

r. 30. -Boni" Men hze: "i?i;V 

BL as. r. 23. 2<, hi. 54, r. 1. ••Montcmarano." M. I.: •'Karanrjc 

IVHiu^boenlne'' — I)i*7e print vivm verw.-int aan th* vorsi«Mi x an Gown, en 

>adcr lan ickeren KHnieiT^-Gal^soilji;. llij is \nl^rn» dc l6Hlitrn-JiUam*f\ 

f€ ifnfuUn ran (iowa werkclijk nuar Java irewiTst, oni zirh daar 

a 1678 met dc oproeri(;e Javnnen ti-y^en dc (omjia^nic tr vcrtt-ni^ren. 

W. 84. r. 31. ^^BonV M. I.: -^oV." 

Rl 83, r. 29. "Roni" M. 1.: '^Bont'^ 

Bi. SO, r 3, fi en 15. '^BmC' M. I.: "^r;*er" 

Rl 67. f. 25 en 2!». ••//oai" M. I ; -/?(;V" 

r 27 ••Bung-aiwh ( ontract." M. I.: "lt<Mi7::Hai!>4h kontrakt.** — 
^•ffX Aaal. np bl 20. r. 2^. 





r. 2 V. o. "A roe Datoe." M. 1.: "Aroe-Dftta." 

Bl. 68, r. 1, 18, 19 en 29. "^mii" M. I.: "^ojwp" 

r. 13. ^*Bongaaisch conirad te Oedjong Pandang (Mangkasar) ver- 
nieuwd" M. I. : ^^Boengaaisch konirakt te Oeaffoempdndang , d, L op het 
fort Rotterdam te Mangkcaar^ wnti^iw/." — Verg. Aant. op bl. 20, r. 28. 

r. 26 en 38. ''Soepa." M. 1.: '"Sofppa" 

Bl. 69, r. 8. ''Soepar M. 1.: ^'Soeppar 

r. 14, 22, 23, 82 en 37. ''Bonir M. 1.: "5A«f." 

r. 21. **Badjoa^' M. 1. liever: '^Badjdwe^ volgens de Boeginesche 
uitspraak, dewijl BadjSwe een plaats iu B6ne is. De Makassaar zegi 
Ba^Swar 

Bl. 70, r. 1. "Sandjai" M. 1.: "Sanj^M oi Sinj^H;' Verg. myn 
venlag van cen uitslapje naar de Oosterdistrikten van Celebes enz. 
bl. 30, vlg. 

'^Kadjang'' M. I.: ^'Kadjan^'' 

'Boelekomba." Volgens den Inlander: **Boeldekd€ijq)a" 

•Tanka" M. 1.: ^^Tdngka" 

r. 2. "Boeloenroee" Dit Boeloenfdewe ook wel genoemd : **BoIoh' 
d^^a'' 

Liang-liang." Dit ^'^JAyangAxyang^ ook wel uitgesproken: **Leyang' 
leyang,** 

r. 3. **Kam6oiiw" M. I.: **Katnlfohto*' 

"Kodingaring" M. 1.: ''KodiOgdrei^" Hci is zainengesteld uit het 
Mak.: kddif slecAt^ en dreiTg, naam. 

'^Poipor M. 1.: ^'Poi'por 

r. 4. ^^Lanre-anrang.** M. I.: ^^Ldwre^anreyaiSg*' — Voorts voegc 
men hierb^: "alsmede B^ng4diJ^'* 

Bl. 89, r. 20. ''Maro9 en Mandka/* — Vergel. Aanteek. by bl. 5 , 
r. 10 en 12. 

"De Baroeboe'* enz. tot en met "in zee uitstrekken.** M. 1.: "de Ba- 



it] 



n' 



le windflagen die jaarlijkt gedurende de maanden Jiilij, 
Aafcmtu en hct begin van Septeml)er, nil liet Oost-Noord-Oosten 
nigcn» tomt dagen achten*en annboudcn, en zicli tot eene luijl vcr 
is tee nitttrekken." 

Ik ^ thant over tot bet tweedc dcci van Dr. Dc lloUandcr's werk, 
ctt vrl bl. 17S en vlgg., waar de vierde hoofdf^roep, tewcten: O- 
1c be 8 en Onderboorige ei Ian den, in ri^ hoofdstukkcn be- 
budeM wordt. 

Hct eertte boofdstuk bevat cen algcroccn ovcrzii^t van (Vlebea. Op 
bet daarin over bet Gouvcrncment van ('elcbes en Omlerhoorighedcn 
konende i\j bet volgende aan^emerkt: 
Bl. 173, r. 7. "Het eiland Celebes, ook we] Mangkamr genocmd." — 
van MaiSfkiMard wordt, voor zooverrc inij bekend is, niet 
al de landen, die tot hct Gouvcrnemenl van Celebes en On- 
dcrboorifrheden beboorcn, veelmin aan de Kesideotie van Menado en 
4c OS de frolf van T61o gelegen landen , gcgevcn. 

r. 10. "(Wy. Boeloe^doeloe'* M. I.: "O^oem, Bi^^-lo^do^'h" 
r. 11. ^MmMar' M. I.: ^'Mandar' 
r. 80. ^^Bomr M. 1.: '^Bone'' 

Bl. 174, r. 10. "6\ Utimodjonn ol Latiboedjongr M. I.: ^'Btti-lor 

iMtm^joSj^ of LatMdJon}.** — Ondci beide Ix'nnmitigon i«» dit ge^ 

c bq den Inlander bekend. l^e lautstr zou de oorspronkelijke 

. drwqi de IjitibUjtmj ecnijfzins in vorm ovcrrenkomt met de 

M^ , ecM ioort van komkommer, 

r. 17. -/JtadSd** M. I.: **Mmior 

r. 19. ~de Piek van **Bonthaiu** enc. Men Icze: ''bet gcbergte van 
Baatirig, bettaande in den Buio; H'dteO' of Bdtro-kaw^f en den 

(9788 vt.), door onzc seelui gewooidijk Piek tan Bam* 



It 



1. r. **Boeloe Saraoeng** —^B, bdelde beteekent: derff, en Bardoeiuj is 
ecne soort van regen^ of zonnehoed^ waarme^ deze berg wel cenigzins 
in . vorm overcenkonit. 

Bl. 175, r. 30. ''Lmpo Batattg" M. 1.: ''LSmpo-baliwTg'* 

Bl. 176, r. 14. *'TontolL" Volgens den Inlander: ''T6li46lir 

r. 16. ''Palos" Volgens den Inlander: ''Pdloe:' 

r. 19. '*MaMoedja" M. 1.: ''Mamol-^oe'* 

r. 21. **Mandhar" M. 1.: **Man€lar, volgens den Makassaar: Mdu' 
dardy volgens den Boeginees: Manr&,^^ 

r. 24. ''Parc'parS:' M. 1. : ''Pdre-pdre!* 

r. 27. '"Toeratea"' M. I.: ''Toerateya** 

r. 28. **Mala9ir of Malasoro" Men leie: **Malas8or of Maldssoro^ 
NB.. het eerste is op zijii Europeesch , het laatsle volgens de Inland- 
sehe uitspraak. 

r. 32. ''Bonlkainr Volgens den Inlander: ''Bantdeng:* 

r. 34. "Boelekomba." Volgens den Inlander: **BoeloekiAfMpa," 

r. 36. "Baai van Bingkoka of Baaikcngka*' — Men zegt ook wel 
eens: '*Mingk6ka.'' Men Verg. bl. 5, r. 3. 

Bl. 177, r. 11. **Maiarap<r' M. 1.: ^'Maiardpe'' 

Bl. 178, r. 11. ''Donda'* M. 1.: '^Dondo*' 

r. 13. *'D(mgala" M. 1.; ''Do^/gdla'' 

r. 17. **r. Onkono" M. I.: "Oe^oeng-OngkSna'' 

r. 18. "7 Mandkar of Rangasso.'* M. 1.: ''Sedjocng-MiiTra, of 
Bii^aBd!' 

r. 19. ^'Mandkar'' M. l: ''Mandar, Mdndard, of Jlf//7r«" 

r. 20. ''Oedjong LeW M. 1.: ''OeSJoeng-Lero'' 

^'Pare-par^' M. 1.: *' Pdrt-Pdre^' 

r. 28. «'J5o/ii" M. 1.: "^wie" 

r. 25. "0. latibiM of Jaikang" M. 1.: ''Miomj-TjaikaSg'' 

r. 27. ''Boetoe-BoeUHT M. 1.: ''Bot'lo^oelo'* 



r. 90. -O. I««toa" M. 1.: ''a>S/oeH$-U^a" 
r. St. "O La&Ofttii* M. 1. : '*fkt^o^mf4iihirH'n, Ictt.: tie iangf knap" 
r. 85. «•(>. Baioe-MaMMe:* M, I.: *0. Baioe-MrW 
r. 87. "r. Siwa, of MatOMUff a** M. I.: ^^fM/Joeutz-JuHnnit^aiili** — 
NR. TimjdjaSg is Maleisch, jtcoii Maka»sn:ir9cli of l)oi*«riiiccflcii. 
r. 3S. «'r. &rtoM" — M. I.: "O. .Sor'iioV/i" 

••A»r M. I. : ''^oV 

Bl. Uy. r. 1 en 10. -r." M. I.: '*0." 

BI. 131, r. 5. "Karianjfwn" \\. 1.: ^^KarltfaittjotiTtf'^ 

r. Ti. **Mm9mrefiti fioe/o*'" M. I.: ^*Mniiiari..7/tot'ltH', d. i,: rA- lami^u 

r. 7. -.Vtfjw/iflr" .M. I : ''Mandar'' Vcnr. l»l. 17«, r. 21. 

r. 9 ".^Mjf^* M. I.: *'Sorryai^r 

r. l'^. **Tamparati*f lab-iya.* — Pit Mi-cr van 'IVrui)0 worilt iloor 
^ Jftkaftsarcii ilikwijls Tttmpfintti};.laiMi^a , d. i. Irtt.: t/f zorlKaUr'Ztr^ 
V. d.: M Meer gcnocmcl. Docli dc Uooi:iiiirs sipreckt iiooit van t'Urtpti- 
r w i f i tUfa. In hvt IkxnrincTM'li st4iiit tfi/iptirttuT/ ni('t>;!i-lijk met tnwpiU 
'«iy, liat r^ lieleck^iit, niniir nirt /uMjMratif/'lf'iAa , fw M^«r llc*t (mh- 
Irifk gedceltc ran dit mver hrcl ondt*r dv IkH'^inirzcn : TapprirAn]^- 
rittaie, ci. i.: Oodelijk Merr; lut \Vi'*.tciijk tiiHltrlti* : Tap|Mir&ni{iOi>r:Vi 
of: Upparlng'riyncija , d. i.: ff'tMgk mefr, 

r. 1 4. "miMchieri** wordc wrinrcl^iti^n. 

f. 16. "Awj".M. I.: "£oV" 

Bl. 1S2, r. •!. *'(ioor tie ynertUM Tornff/ti, Ma^enrrMtj B(yior** M. 1.: 
dc landen ilcr To-r/itfjn'n d. i. f/^r ftergln^tcoi^ern ^ dorjr .l/i- 

r I . **Adja Tam parang." .M. !.: **.-ltija-lapp*tr*i,i7f'* — Wri;. U luden. 

r. *. **Kariaiigoen.*' .M. I : **h'ariyfiMl/OfMT/.*' 

r. 9. **in de Goffrut Mandkar.'* M. I.: *'hij Djti^^itir in zn*.'' 

ff. I ft. *'lte 7}>*r»«0.** Zij liM'ft liarrn oorspron;; in lift i;rU'rirtf 



10 

Latimodjong" cnz. Dus niet uit het Meer van T£mpc, geiyk tot dus- 
verre op alle in het licht verscheneu kaarten aangegeveii wordt. 
Nose naauwkcuriger worden oorsprong en loop dezer rivier aid us 
vermeld: **De Tjeur&na ontspringt uit het gebcrgte van ^i^ in het 
Ijatihodjoitfjsche^ wordt door het meer van Tempe gevoed, en rigt 
zich bij do kampoug Teiiife Oostwaarts naar de baai van Bone. Van 
Tohabba af vormt zij tot aan S6lo de grens tusschen Bone en Wddju; 
en van S6lo af tot aan zee behoort zij met hare vier armen, tewe- 
ten: dien van Kdee^ dien van Tjippie, dien van LatSJu-o en dicn van 
Marodoe-wdtoe (vcrg. Held, oorlog Bone, bl. 47, noot ggg)^ geheel 
en al aan BSne. 

r. 25. "Do fFalanae ook Tjenrana bareng en Selo genoemd." Met 
dit ^^ Tjenrana bareng'* en "/&Zo" wordt waarschijnlijk bedoeld de Solo- 
Bdrang, want dcze Sdlo-Bdrang is een gedcelte van de groote onder den 

naam van fTaldnnde (d, i. de Rivier bij uitnemendheid) bekende rivier, 

J* 

en wel dat gedcelte, 'twelk van WaXiilSfdng in Manyo-riwdwo tot Bd' 
koeiige in Bone loopt , en naar een in het Z. 0. gedeelte van Lamdbroe 
gelegen kampong Bdraiig den naam van SdlO'Bdrang ^ rivier van Bd- 
rangy draagt. Van Bdkoenge af, heet gemelde rivier: Sdlo-Bdkoeng , 
Van Beiigo af: Sdlo-Beitgo, En van Btra af : SdlO'Bira, De praauwtjes 
van Wddjo komcn tot bovengemeld Bdrang toe, om«hout voor pa- 
len, gelijk ook bamboe, te halen, alsmede pisaiig, enz. Van daar die 
praauwen genoemd: pcMrang. 

Uit het bovcnstaande blijkt, dat bet minder juist is, om de Sdlo^ 
Bdraiig gelijk te stcllen met IFaJJinnde, daar zij er slcehts een klein 
gedcelte van uitmaakt. — Dat H^alinnde en Tjenrdna geheel van el- 
kander verscbillen, alsmede dat de fFalinnde, in strijd met de tot dus 
verre in het licht versciienen kaarten, niet in het Meer van TSmpe, 
maar tusschen Sengkaiig (NB. niet iengkmng!) en Tempe in de Tjeiiruna 
iiitloopt, is thans door de gouvernemeDts-opDame ten duidelijkste ge- 



II 

Wckca. en dan ook in ilcxc tweedc uitgarc van dc land- vn vol ken- 
kaadc naar bet rerk van Bakkcre over Ddnn door den sclirijvcr al- 
dva vcfbelcfd. 

r. 26. "'den Bcibo Karaeiig of" wordc wc^^elatcn. 

r. 18. ••Sopeng" M. 1.: '*SoppeJr/' 

I. r. "Sm^tewy" M. I.: ''SeMifki'iH^'' 

Bl. 185» r. 3. *'mut dc aditcrlcciicn LipokasMi," cm. tot on luet "7/7- 
■■^0* M.I.: ■'met het achtcrlecn LipoekSsr — De andcre vasal 9chappi*n 
19Q vcnrallen. Hierovcr nailer bjj hi. 290. 

r. 10. "Ksjeli** Vol^ns den Inlander: '*Ktnir 

r. 11. ^^Tormfja" M.I.: "dc landcn der To-rniijn^n^ of brr^betrtmen*^ 

T. IS. "JfMfiimiy £fof/»? of Matmnre Bo^loe'' M. I.: "J/a- 

r. 18. -^Mandkar'' M.I.: ".V<iif^/fr"- - Ver^. Aant.opbl. 17H, r. 21. 

r. 14. **Mja Tamparamj oi Sithnnntj** M. 1. voor iR'iden sicchls: 
'^J^M'-Tappar&Hg.'* -^ Verj;. .\aut. op IVel 1, bl. 5, r. 11. 

r. 15. **Snpemffr M. I : ''Si^ppeiu}." 

r. Ifi. "en dc stranddittrikten //iA(W*enz. tot en mel **PoefiA" — 
M. I.: "aUnede Lahaso, I^.Tpuko of Baloesr*^, Kiroe-kirw en lititot' 
pMe.'* — Ook dezc landen toi*h zijn vasahlaatjes van StppciTi;. 

r. 1*. '•Barroe:* M. 1.: ''Bnrro^r 

r. 21. "If'tufjoe** .M. 1 : ''U'difj^:^ — Hoc liel met bet Itendpciioot- 
tHkap van 9^'mtfju gefttcld xij, kan men zicn uit niijuc **VVadjrirczen** 
fmt-. bl. 27. 

f. 2S. "»Sorw4ifir/i*' Vnlt!eii9 den liilandrr: ".Snwi/iVrt** 

r. 29. "Ilnn^aiM-he** M. I.: •■lVKMruaiii«c!ic" -- Verir. .Vaiil. op 
IWl I. U. 20. r. 8<). 

r. 34. "Zij(de op:;rnneinde Imndirmnolrn) nioeten bij bunnr triMiii^'- 
bdlhinniinf; dm eed inn tmuw aan hf I '^mivniH inrtit ti- M.iiiu'k.'f^ir af- 
I " llirihij vail lirl vo)^«*iidt' np t<- in*rk*-n: ll»-t i« irk>-r iiii»r, 



12 

dat ten minstc de vorsten der boudgenootachappel^ke qjken bij liunnc 
troousbckliroming gehouden zijn, om near Makassar op te komcn, ten 
einde daar door don Gouverncur bcvestigd te worden,en hot bestaandc 
kontrakt te rcnoveren ; doch van ecn eed is daarb^ nooit sprake. Ook 
is IFddjd als onafhaukelijk land hiervan uitgezonderd , gelyk ook de 
landen behoorendc tot de Maiinriiupoeloe (verg. bl. 294, § 4). Do vors- 
ten, die zich tot die renovatie bij kontrakt verbonden hebben, en dus 
tot dat einde te Makassar moeten opkomen, zijn die van: Gown, Lai- 
kailg, Bdnc, Tan^tte, Barroe, Soppeng, de Adja-tapp^r&ng, de Man- 
darsche staten, Ldbhoe, Bo'btoeng, Laiwdbi, de rijken van Palos, Ton- 
toli, Sambawa, Bima, Dompo en Sanggar. Wanneer zij echter ge- 
gronde redenen opgeven, dan wordt ook wel van goaverncmentswege 
iemand gezonden, om het kontrakt in hun land te renovcrcn, bij 
voorbeeld op Bima, waar het gewoonlijk door den kontroleur gedaan 
wordt. 

r. 38. "bestaat nog" M. 1.: "bestond vroeger" 
1. r. **Boni, Sopeng cnWadjoe" — M.I.: ^'Bdne, Sdppeng en WddjS* 
"Talloeng Bottjoe" M. 1. : '*Tfilloempog6we" — Onder dit vcrbond 
der t8Iloemp6tj6we, d. is.: der drie bdljo'a ofvoomame daien van Cele* 
besy Hwelk ook den uaam draagt van Lamoeiiipaioewe'ri'Timolroenff ^ 
lett.: hel in den grond planten van ateenen te Timw'roe^, vcrstaat men 
ecn verbond dat in onde t^den tusschcn den koning van Bone, met 
name La-T&nrir&we Bongkaiige Matinrowe-ri-goetjina (d. i.: deu vorsl 
wie»8 aack in een ffde^i of pol bewaard werd), den Jroe'tnalotca of op- 
pervcrU van Wddj6y met name Ija-Boengkdlje MdliM'dwe-ri'kanudna 
(d. i. den op zijn »child onldapene^ dus genoemd, omdat zijn lijk tegc- 
lijk met zijn schild vcrbraud wcrd) en den vorst van SoppetV)^ met 
name Mapalappd Paiolde\ gcsloten wcrd. Over dit kontrakt ver<;. 
men verder mijue verhandeling, getitcld dc Wadjorczeu, eiiz., bl. IS 
tot en met bl. 20. Daar kan men ook op bl. 21, r. 2, zien, dat de 



oprolfrer van lM»Boemyk^^ den man , die hot koutrakt dor TttilorM* 

f i ij A n medegnlotcn hecfi, reeds in 1610 aan ile re^crinK waa, 

4c«gl h|j in dat jaar bet Mocbammc<laanscli geloof ondrr zjjnc on* 

cicffdaoea hiclp ailbrciden. Ilct is dik% onjiiiiit, dat lict verlrand in 

kveatie (las in 1070 zou geslotcn z.ijn. Wnnrschijiilijk hcefl Paiia 

MSMSjtet'''fimmama, de tjjdgenoot van Sp^ltuaa^ die al<;cnit*cn ondi*r 

dc« naaoi van Jroe-Paldkka bckend staat, hct vitImikI in dat jaar 

K70 namens Bune met Wadju en Sop)H*iT^ licrnieui^d. l)at dit 

kcraicQwd vcrbond TJIlioetMpoiJtiin* on hct oorsproiikulijkc Fj/tmoem- 

paL^htt zou heetrn, L^'eljjk men in hct T. v. N. I. ISiS, DI. I, hi. 35 

c« StI rermrld vindt, is eent* d waling, die docir inlandschc bionnen 

ve^proken wordt. (Vcrir. lU>e?. Chrcs*., h!. 332, r. 5 v. o., cii bl. 53fi, 

r. S.) De drie ^i/;o'< o( roor/tatHC MatfH wnren iunnrrs ook hjj dc A/T- 

■f mfmly^re tie kontrok tauten. V. d. nl7.(K> dc nnnni TtUloe.7/><Ujoire. 

Dit Trrbond is wanrsehjjnlijk eeii hondrrd jiircii vnx-iror In dc XiV^*' ccuw 

snlolrn. Om met zekerhrid hot jaar np to i;ovrn, gsiM iM'Z^viiarlijk, 

•Utr dc Roe^ncxcn zioh <^woonlijk iiiot veel oni do chronologic bc- 

iooiaicren. Op de vraa'jr, wat scdcit dc rnidcrworptn!; van BfU^ in 

I^S9 van dil vcrbond ^worden /ij, antnoord ik i-cnioudi<; dit: Na 

4iim oorlns venUoen Hone uit do rij dor W}f/«, of vrKirnainc btatcn, 

«JB Zaid-C*clcbes, en word lot con oomoudi:; UH.*nvnrsloiitloiii van hot 

Nnkrbmlikch Oouvornomont vornedord. lliordfxir Mas alziMi hot vcr- 

S«aaS dicr ^n> bnijo't^ vaarvan Bone steeds do invloedrijkste {(cwccst 

«a». Carto vervallcn. 

M. 1^6, r. 3S. •*Id hel GutitfrtifM^til mn CelebtM \* ter hoofdplaats 
%oor do taken van Kuropoanen on daarmedo uolijk^ostelden 
wm Jmttiii/* vm. I>it i^ niijns in/.ions wat al t4' beknopt en 
c«fnlMi|t. Vnl'^rns inliohtin^ van eon dc^kundisce, wcuH'hte ik dit 
§Jdn% vcrattdrrd to zii-n: 

Tip Bmi'I van Ju«iitio ti* Miikii«if*ar nnrdi i-lt . 



II 

A. in civiele zakcn: 

I in ecrsten nanleg, 

V. over allc gedingen, waarin Europcancn en daarmede gelijkgc- 
steldeii, of Chinezen, of andere vreemde Ooslerlingen als gedaagden 
voorkomen, 

2**. over allc verschillcn rakendc buiten en prijzcn, 

3°. over alle zee- en strand vonden (/i), 

4**. over alle geschillen, waarin inlandsche vorsten of grooten, 
genoemd bij Staatsbl. 1867, N". 10, art. 1, als gedaagden voor- 
komen , 

5**. over allc gcschillen tusscheu regentschappen (6), 

II in hoogcr l)erocp, 

1**. over allc uitspraken dcr landraden in het Gouvernement van 
Celebes en Ondcrhoorigheden , waarvan de waardc in gcschil hooger is 
dan / 500 (c), 

2". over do voor hoogcr beroep vatbare zaken van overt reding door 
den Magistraat te Makassar tegen Europeancn en daarmede gelijkge- 
stelden gewezcn (f/). 

B. in criniinelc zaken: 
1 in eersten aanleg, 

l^ over allc inisdrijven begaan door Europeanen en daarmede gc- 
lijkgestelden, Chinezen en andere vreemde Ooslerlingen, 



(a) Verg. SUiatsbl. 1824 N^ Sla, art. 155, en Staatsbl. 181D, 
N". 20, art. 17 en 18. NB. Pcrsoncn of zaken, die raauwclijk voor 
het Hoog Gcregtithof te rcgt st^ian, zijn uitgezonderd. 

(6) Verg. StaaUbl 1864 V. 27a, art. 3, laatste alinea, en Staatsbl. 
1867, N". 10, art. 1. NB. Wie op Celebes onder N". 4 vallen, is 
kwestieus door de uitdrukking (futrikUkoofden o^regenien^ grbezigd in 
Staatebl. 1865 N^ 75. 

(c) Verg. Staatsbl. 1364, N". 27c/, art. 4. 

{(J) Vfrg. Staat?bl. 1863, N". \^^K art. 1. 



S*. Bceroof , bcgaan door pcraoncii vnn clkrn Inndaard (e), 

S*. miadrgven begaan door inlaiidsche vorsteii of grootcn, genoemd 
is SiMUbl. 18C1 N*. 10, art. 1 lot en met 3 (/)• 

II in revisie; 

I*, ofer alle zakcD, door de Inndmdeii, in lii*t (foiiveriicmeiit van 
i'-elebca en Ond. afgedaan, met uitzoiideriiiir vnn die gen(M*nid in 
s^toaUbl. 1S24. N*. SI a, art. 125 (^)." 

BL IS7. r. S8. 

**de xtatU van den atam" M. I.: **hct zoogrnoanide sasruweerlianr 
pUk. mimjQomft Boeg. §imm&) buitcn aan den stnm/' 

r. SO. "die allccn in Rontliain en dc Noorder-disitrikten op sa- 
vakft" tot en met "gekweekt wordt." NB. Men heeft overal op Zuid- 
rdebei aootrcl sawah's aU drooge vclden. 

r. SS. "koflij" tot en met "vcrpHgt is,** Mlmi late wcg de woonlcn 
"*ui de noafcrnementslanden v\\ ook" want op Ziiid-Coleljes i» di: 
koiyiaeh niet verpligt. 

BL 1SS, r. 13. '*laliak van zeer goedc lioedanigheid, in de Mi- 
■akaMS en de Zuider*distrikton ," Men voege bij: <'ook in de Noorder- 
dMCrikten, vooral in het regent schnp Pamfkadjtmt" 

r. SS. "bertxiryneii {bQbi'roena)^ elnndcn** — Ilertzwijnen (babi-roesa) 
ca rbmlea vorden op Zuid-(*elcbet niet gevondrn, maar wel aniH' 
\ ceoe loort van antilopen, met korte pool en van voreti, iMr^telig 
oogetakte hoornen, die i;ehcH*l re*;! uit^U'kcn, vnn onder 



M Vcfg. Suatabl. ISi^. N*. 3l/i. art. 155, in St^atsbl. ISIil, 
N*. SO. art. 17 en IS. 

NB. Uilfetonderd de personen, die trrstond voor hrt llof teregt 
L Very. R. O., art. 105, N". «, 7 en S. 

(/) Verg. Staatabl. 1864, N*. 87tf, art. U, en lHi;7 N". lo, art. 1 
ca ad 3. 
(J) VcTg. SUatabl. 1824, N°. 31/f, ait. 124. 



10 

eenigzins plat en voorts scherp toegepunt zijn, nagenoeg ter Icngte van 
het hoofd. Te Bantden^ en in de Noordcr-distrikten treft men ze 
slechts zeldcn, docli meer te TolUTdli op bet gebergte oan. 

r. 2 V. 0. *'Rundpren" tot en met "slagtvee." — Ossen worden op 
Znid -Celebes niet gcbezigd voor ploegvee. Daarvoor bedient men zicli 
enkel van biiffels^ die ook in grooler lioevcelheid dan de ossen tot 
fdagtvee diencn. 

Bl. 190, r. 1 vlgg. De in- en uitvoer bedroegen te Mangkasar vol- 
gens mij toegczonden opgnve, over 1869, als volgt: 

invocr / 7,712,471. 

uitvoer „ 7,425,643. 

In 1868 bedrorg de 

invoer „ 1,987,192 meer. 

uitvoer „ 425,436 „ 



De aangekomen schepen bedroegen in 1869: 
836 sclicpcn, metende 30,449 lasten; vertrokken: 
971 „ „ 29,816 „ 

In 1868 kwamen te Makassar: 968 schepen, 
en zijn vertrokken: 1132, 

welke laatsten . . . 5542 lasten meer gemeten hebben dan 
in 1869. 

De inkomsten van het gouvernement van Celebes en Onderhoorig- 
heden bedroe«zen over 1869: / 562,443.39. 

De uitgaven: „ 603,448.68. 

Alzoo een voordeelig saldo van / 58,994.71. 

Hieronder warcn echter niet begrepen de uitgaven voor Marine en 
Oorlog. 



17 

Bl. 19S. r. IS. "Volgcns lict otticicclc Ite^eriiif^svurslas; uver 

In 1S66 tot en met 18C9 bedrocg de bevolkin^ uU volgt: 
1«^«6 . . . 1268 Europ. 432S Chin. 45 Arab. 319S97 Inlnnd. 
1^07 . . . 1235 ., 440S „ 63 ,. 3iCC70 „ 
l-CS . . . 1200 „ 4501 „ Jl „ 330880 .. 
!••«» . . . 1251 ,. 4511 „ GU „ 33405ii ,. 
HI. 193, r. \^. Achter *'dt* Muiigkasaren" worde ingclascht: **aU- 
i&tfiJc de Tordi(iat.'* — Hicrover xal later door uiij gcsproken wordeii 
bij bl. f 93» ) 3. 

r. 14. "BadlJauM** M. 1.: **Bd(fjo*M" zooals lij bij de Boeginezcii 

krv'eii. of op zijii Makaiiiiaarsch , Btiyo*^ en TtMi-ri-tfj t'nr' a , d. i.: vien^ 

■ri'i* c/i> op A*i KaUr Iftfn (NH. zanirn«;o»teld uit hct Mukass. /of, 

hri Boe;^. /o, -- ttiof^ meHiick^H^ -#- hct .Maka>»aar?c1ic en Ikic^'inc- 

>t'tc ri, iJf, ojt, + hcl Makaw. t(/tMr, -^ hct Uoi'jr. oeicat\ trater, Torl- 

J.fmr it dus font, bet /.ou ei*nc vcrnicnirin<; van lkK*<;iuc(r5ch met Makas- 

*aan«h xijn. 1^ benainin^ Troji-endt-rs hcb ik nooll wrnonicn), ecn 

lolk, d^At alsreinecn \cx)r zijn on\rrs(*hrokkon on irocdir zcrlui bekend 

v.aaU \trz. J. N. Vn»m!irr';< korle be*chrij\inir van bet Zuid-Oostclijkc 

ir^rrriland ran (VU-bes, in hot bijzondcr van dc \ osniaer'abaai of van 

kf raiari. l>it volk wordt cx)k Wfl etiis *rcnoemd TUioKHjcrt. \ lt^. niijn 

Ifftkaw. Uoord. op: TidotHj^ en dc Aantivk. op niijne Makass. C'hrcs- 

vs^tkie, vooral op bl.4l5, r 15, wanr int-n noL' trnij^e bijzonderhedeii 

^«trect de Bddjui vindt. Ik nuH^t rchtcr hirhalon, wat ik daar ri*ed:4 

If kcttACQ ^raf, dat bet bij den d.!*,: moinjrtijkor iiordt, om ietA zckern 

MB^saade Kijn oonpron(|: en peH^hiedcnis tc uotcn te kotnen, dcwijl 

krt accr cd mecr zijnc zelf»tandi^beid en lut karakteri>tieku /ijnor ^e- 

Mrdkeiil IjCTiut te \erliezen. Zelfa hnnne taa] is nat^nio*'*; '^rheel verlo- 

Km Krnakt, co zoo met MakassaarM*b en lk)0':intM-M'h vormcti'^d, dat bet 

knvaarlijk v^h. daaruit bet oor^pror.kelijk Bniljos-b to lerrrn kcnnen. 



18 

r. 21. "Van de kusten, vooral van laatstgenoemde landtong, zijn 
zij (tew. dd Alfoeren) echter voor een gocd deel door de Boegiuczen 
naar het Binnenland teruggedrongen" — De Alfoeren zijn hier blijk- 
baar verward met de TorddjcHs. Verg. hetgecn beneden zal volgen bij 
bl. 293, 5 3. 

r. 25. "De Boegiuezen of Boniere zijn eigenlijk dc bevolking van 
liet rijk Boni," enz. — Dit is font. Onder Boniers of Bonieren vcrstaat 
men alleen de bevolking van het rijk van Bone. Boeginezen danren- 
tegen, of zooals de Inlander zegt, Tdoe-Wdegie, d. i. de menschen van 
JFdt'ffi, eenc plaats in Wadjd, is eenc benaming vooral de volkercn 
van Zuid-Celebes, die de Boeginesche taal spreken, dus niet slechta voor 
de Wadjorezen, maar ook voor de Loewoerezen, Soppengers, Manda- 
rezcn, de SideErengers en andere volkstammen van de Adja-tappar&ug, 
de bewoners van Barroe, van Tan^tte, een groot gedeelte van dcNoor- 
derdistrikten, zoo ook van de Oosterdistrikten. De Boeginezen , die 
men in aanzienlijken gctale buitcn Zuid-Celebes aantrcft, bchooren 
meestal tot de Wadjorezen, die als geboren handelaren o?eral in den 
Archipel rondzwierven, en zich op zoodanige plaatsen vestigden, waar 
zij het meeste voordeel behalen konden, en ten minste tegen de roof- 
zucht van een heirleger van vorstjcs gewaarborgd waren, hetgecn in 
hun eigen land maar al te dikwcrf veel te wenschen ovcrliet. 

r. 20. **Deze benaming wordt echter veclal tot de gcheelc bevolking 
dcr westkust uitgestrekt." — Dit is minder jnist, want reeds de Noor- 
derdistrikten worden voor een groot gedeelte door Boeginezen bcwoond. 
Daarcntegen vindt men aan de Znidkust in de Afdeeling Zuiderdistrik- 
ten een nagenoeg geheel Mangkasaarsche bevolking. Ook de Saleijerecs 
wordt onder dc Mangkasaren gerekend. 

Bl. 206, r. 2. "wcinig beneden de knieen" M. 1.: "weinig boven 
de knieen" 

r. 13. "Dc kinderen der aanzienlijken" enz. tot on met "volstrekt 



in 

srrsr.e kleecliiifi:." ^ Voor dc sicradcn, die joiigcns en meisjes lot dien 
Icfftijtl, en soms wcl Iniijrcr, tot hrtlrkkiii^ dor pudenda draj^n, gelijk 
Dcc Toor ondere kiccdinrrstukken en sicrnden hij Hoeginezen en Makas* 
urrn Tan beiderin kunnc en op vrrsrhiliiMidn lerftijdcn in <;cbruik , 
tcn«ijs ik voorloopig nanr inijn Makns;?. Woord., vtioral den daarhij 
i:**Wii-:;dcu Kthnr)gr. Atlas. Later hoop ik et'u uitvocri^er stuk over 
i2« ^^dcD en gebruikon der Boegincxen en Mnkassiircn tc publicercn. 

r. 17. "pijl en boog" — l)it wapen wordt tcgcnwoordig nict mecr 
^.r.ii^r de IVK^inezen en Makassareu aangdroflfen, I'vcnmin nis de ittip' 
^-•t, of jiaatrofrrn, I)at drzc wapcm-n vro»*ircr oiidcr lieii in gebruik 
«frrn, blijkt uit oudc gediehtcu. Onder dc To-nl<lj;l*^, of biTi^bewo- 
C'r«. Qinet men zc no^ vindcn Mlmi knn eono ari)r('ldin«; van zulk 
rrrj »^fpp*^ sien in den Ktlinoirr. Atlas bij niijn Mnkn*<saar*«cii Woor- 
J';.V^k, riaat VIII. rig. I. 

r»l. son, r. 2». "bijtia hcl •rrheeK* li^r^'liiiaiii bi'dikkfti" M. 1.: "hrt 
*f VtiIc bovcniijf bedekken" — iVze panNcrlirnnlL-n l«ri.t«u bij Makas- 
«frn /wiV(for-, en bij Kwirinezen tciitfjof-ni/if'', Ictt.: h (tiiH-baatfje^ om- 
il»l flj aN 'l ware uit krftinrj^^t <'i?enlijk yrhttk'^tji'9^ van ijzfrJrant! 
Iv^uan. Mrn verjrclijke mijn Kllinn^rr. Atlas, IM. VII, Tii:. 2.'i, wnar 
c« a cx)k (Fig. 23) oenc lam'na , of IrtTi'ii van biiittu met koprron 
f-^-utjrs bcleird baadje, oantroft , dat vroeprr in^^'rlijks bij den norloi; 
xrbru.kilijk meet gen erst zijn. 

r. 22. "IH; ironin;;4Mi'* — V;ni cen Makassaarscii voMeiihui;} brnirt 
:k fror^reen model uit Makas.«:ir nii'dr. niiarvan de lnvr SrhritJor in 
E^eerTemeldcn Alias ei-n al!i*rkLMiri;j*toari)«rlilin«' vi'rvaardi;:dc. — Van 
«c lioeginecach vorate^huis zal men later in ecu Ktlinn^r. Athi«, dir 
iiSt opbeldering van cen door inij nil \v gevrn Boi'irincL'-i-li \V<Kinlenb. 
«:/rkkcii zal, iofcrelijks cene zerr iroc'do afU'rldini: ^indon. l)iv.i' i« drior 
<jai hcrr Ibtcit vervaardiu'd nn.tr oi n niiulol. dat ik inM;i-Iijk> \m\ M:i- 
4A«tt? sieilcbragi. 



20 

r. 5 V. o. "moord wordt met moord" enz. tot en met "vergolden." Ach- 
ter **wordt*' lasschc men in: "meestal" Dat het nietaltoos gcbcurt, blijkt 
reeds uit hetgeen de schrijver zelf op bl. 208, r. 12 volg. mcdedcelt. 

Bl. 207, r. 8. •*hocwel zij zich daarin zelden te buitengaan;" — - 
Ik gcloof, dat hct bcter zij, deze woordcn maar weg te laten. Ik ten 
rainste zou niet durvcn bcweren , dat ik dit slcchts zelden gezien bcb. 
In bet gebecl valt op de zedelijkbeid dikwerf niet te rocmen. In dat 
opzigt staan zij tamelijk met ons Jluropeancn gelijk. 

r. 24. "De zonen der aanzienlijken worden op zcvcn- of acbtjarigcn 
lecftijd bij de priesters ter scbool gezonden, en in bet lezen, scbrijvni 
en rckenen onderwezen. Vcrder krijgen zij onderrigt in bet goudsnu- 
den en andere bandwerken, die bij de Maagkasaren zeer in aebtiii<>: 
staan. Ook de meisjcs leeren lezen en scbrijven" enz. Op de priestor- 
scbolcn leert men enkel den Arabiscben Koran en de Arabiscbe gehv- 
den met ecn zekere cadans gebeel macbinaal lezen of zingen. Trouwens 
de priesters zelve'n verstaan zecr, zeer weinig, of liever nicts, van bet 
Arabisch. Wanneer nu dc lecrling lang genoeg bij den priester ter 
scbole gegaan beeft, om, evenals deze, betArabiscb te kunnen opdreu- 
r.en , betgcen men mdfttjddji blieft te noeraen , wordt de lecrling aU 

volleerd bescbouwd, en beet bij tdrnmat (bet Arab. JU^' einde). Dit is 
een radicaal, dat slecbts weinige Mak. en Boeginezen erlangen. Dc 
nieeste Moebammcdancn ondcr ben moeten zicb daarmee tcvreden stcl- 
len, dat zij op zckercn leeftyd, de meisjes reeds zeer vroeg, de jongens 
pas wanneer zij den buwbaren Iceflijd bereikt bebben , dc circumcisio 
ondcrgaan. Wat nu bet lezen en scbrijven van de mocdertaal, gelijk 
ook het rekenen, betreft; bierin wordt zelfs by de vorstcn geen gcre- 
geld onderw^s gegcven. Men leert dit slecbts zoo wat 8pelenderw\jzc , 
van daar dan ook dat zoovelen er Ictterlijk niets van kenncn. Alleenlijk 
vindt men te Makassar en te Maros ccn gouvemcmcntsscbool voor 
Borgincesrb, Makassaarscli en Malciscb met ccn inlander aan bet boofci , 



21 

««anan oTcr bet ftlgcmcen wcini^ gcbruik (ccmaakt wonlt, t;n clal nos( 
tlediU door kindcrcn, die op do plaats zclvc wonnnchti;: zijn. rtcon 
wonder aboo; dat hct inccrendcel vait dc inliiulM-hc n*p:rntrn in hct 
<»ou\enieincnt ran (*rlr1>es en OniU r'^oori^hcJen zrlfs himno ciir*MH' moc- 
Ctrimml nict kunncn Iczcn of srhrijrcn, dii ulthnns lioo^st ^cbrckki;; 
docD. Dat oiider zulku mcnschcn van kcnnis dcr Mah'ifK^lir tanl pec no 
»pnkc kan ziju, spreckt wcl van zrlf. nocdc tolkrn zijn diis Uij zoo 
Trruri^n staat van zaken onmishaar Ic aclitcn . en ouk liun ;;i*tjil is he- 
lau! fflcrhts schaarsch tc noemen. Mcestal verstaan zij «lcriit'i !;:'brek- 
kip Ilollandacli, en bijna nooit zijn zij in staat, oni aan de voistrn van 
Bocton. Bima enSanibawa, itaarniedo de correspondent ic door hrt Ciou- 
imsrmrot in hct Maiei«eli irevncrd wordt, n-n Maleisclien Itrief met 
Arabiteh karakter tc schrijvcn. Ilet ware alzoo wen^clielijk, dat van 
dc roor hct inland^h onderwijs in Ned. ()n«.t-hnlio lo('::'-st:mr «»im van 
/ 400,000 '« jaars wat meer dan ren Inttelc/ 1200, «relijk tot dtisverre 

Liciil. torpestaan wicrd. I>e te^rn\vo<jri!i«ze (ioii\rrneur van Afa- 
, dc hecr J. A. I'tikkcrs, was dnn onk, rvritals zij'i \')»)r::;inircr , 
de kerr W. 1*. KrocKn, die ihnns luitenant-irenrrnal en kninmandant 

bet l«:;:rr in (lost- Indie is, vol koine n nvcrtuiird, dat het on vera 11 1- 
ioordcl^k ware, oin thaus, nu mux o\vraI in oii/r knir.nii*:! den Inlan- 

dc Tooniei'len ccncr «rest*Tse|je beM-haMn;; wil •>ehf nkm. vnor IVir- 
cn Makassaren alli.-en iiat;;ccn te ver/ninicn. wat die biM-havini: 
«oi>r ken lot veldaad. in »trde van \lot'k, kan inaken. IV herr Hak- 
MTi Blelde daaroni aan de Oo^t-lndisehe re:;frin«4 vofir, nm tr Makas- 
«r ccae kveckM'bool ten brlir^'vr flrr inlanders op tr riuti :i. Jtiintrn- 
-riolfT kvam dc Intpcrteur vonr liet In!aiiJ»eh i«nderuiJ4 Mr. .1. A. \. 
c rhgt te Makas«ar, en nadat hij /ieii nn't ei<:rn ofi;;«'n van den /.oo 
tofvland van het inlund^'li ond.-r»ij« in het iirtiurrnrnirnt 

i'rMtr^ en Ondrrhoori;rheden overt iiiird luul, MeMe liij .lan (if 
•-ryi-r.nr *»jor, nin Ir Makav^ar np \i rii:tiji miii- -.IiomI T'.i ojii idin : 



oo 

van inlandsche onderwijzers^ en daaraan van wege den zoo allerbcdroe- 
vendsten staat van zaken , voor de eerste jaren te annexeeren : 1°. eene 
scliool tot opleiding van inlandsche regenten en andere hoofden , als- 
mcde dj^ksa's of inlandsche officieren van justitie, en schrijvers; 2". 
ccne inrigting tot vorming van tolken, die dan de Makassaarschc , 
]3ocginesche, Maleische en Hollandsche talen in zooverre magtig zou- 
den moeten zijn, dat zij daarin zoowel mondeling als schriftclijk hunne 
gcdachten duidelijk konden uitdrukken. 

Dit voorstel schijnt dan ook te Batavia bij de Rcgcring volkomen 
bijval gevonden te hebben. Oogelukkigerwijze echter mecnde de Mi- 
nister van Kolonien geene vrijheid te hebben , om voor een Buitenpost 
als Zuid-Cclcbes deze tot deszelfs ontwikkeling zoo allerdringendst gc- 
vordcrde uitgaven aan de kamers voor te stcllen. En zoo werd bet dan 
wederom bcwaarheid, dat de buitenpostcn verrc bij het steedf? zoo be- 
wcldadigd Java moeten achterstaan, en als ware stiefkindcrcn te be- 
schouwcn zijn. 

Bl. 208, r. 2. "Regent" In stede van dit woord zag ik liever 
**Vorst" geplaatst, oradat men bij ons Regent in Oost-Indie gewoonlijk 
dcnkt aan een Iloofd ondcr 's Gouvcrnements bestuur. En in de lan- 
dcn van Zuid-Cclcbes, die ondcr het Nederlandsch gezag staan, hcbl)en 
de hicr bcschrcven gcwcldcnarijen reeds scdcrt vele jaren gcen plaats 
mccr. Wannccr men de weldaden van een Europccsch bestuur goed 
wil Iccren kenncn, meet men zich ecu paar maanden in het land van 
Bone ophoudcn , en dan de Tdngka-rWiGi overtrekken , om de scdcrt 
den oorlog van Bone bij de Gouvcrnemcntslandcn gevocgde en scdcrt 
dicn tijd van woeste onherbergzame oordcn in een welvarend gcwest 
herschapen Oosterdistrikten in oogenschouw te nemeu. Wannccr ik dat 
bedenk , kan ik dikwerf een glimlach niet we6rhouden bij de beschul- 
diging van velen , als ware die Hollandsche Regering in Oost-Indic 
zoo barbaarsch!! 



r. S5. ••PalUek." M. I.: "paltiL" — iklmlve dtzc palili liocft iiu^ii 
ook die loort ran Icenmaiinrn, waarvun de si'lirijwr r IS vl<r^. sprct-kt, 
■If die oonpronkclijk in fa in iliebv trekking tot don Icenhcer Btomlcn. 
Ilear hcetfn: "/w««<i^***5>i«Jf, iif tc Icidcn van **afa(fjiiui , brcetUr^ ///- 

i^, = 9e4jatfjinjy zameu^'steld uit ae^ r<M, = «/, caweit, + 't 
in. djddji^ = hct Malsss. r^V/ri, tcordtn, gt'loren fcorden. 

Dewc paith*9 en paaeaf/JitJ*) a iJT/\i wcrdcu voJr dcu ]{oni»rlicn onrloi; 
van 1S39 door hun Iccnhcer den konin<r van \\o\\v duor niiddel \aii 
iSiM'hilat tot bijwonin^r van con fecst en hulp in den oorlo;; uit^eimo- 
digd. Zaik ccn ti/a-li/a was eon reep Inntarldad, waariu men een zrkrr 
ASBtAl pUtte knoopen lei^de, die elk aan iKMde xijden drie vouweii irr- 
tooodra. iin»|M.'lrndc op hct onder den naam van l.thHottH-p'ttu* icf ri- 
Ttm ^TC€mj bckendc verlwnd, waarbij IVmr, WTnlji) en S*)P|h;iTl: nU 
titoedrn tc zamen vrreciii;.rd wareii. Mun liad twmlirlri »oort «an 
iia-Ma . de eenf ^l>eziird om dr y^/i/Z/t'^ en pjM'UffJittT/'tr/^ van V>*^*\iv 
tot era fecat tc nc>odigen, dc andere oni hen op tt- rurpeii, ten eiiidc 
CkCi dca ircnhter tc^en den vljauil np te trekkeu. 

lie eenle Li-a-bitu be^tond nit "^o kiioojN'n, om aan te duidcn, dat 
Let frest over SO dn^^en plaats 7on hehh^n. — Ik- andere had o<ik Z(K)- 
«re! knorkpen, ^\* er no/ dairin vcrloop*?! tnor^tiii, v "inlat ili- ODrloir 
^rt^ariCD i"ude. I)o \(irin van dr kn(hpr:i ili-r lu-iile liiu-Lt.'an vrr- 
K&Liic ticchti lifinl;;. Cirouti-r onderx'hi id lieotninl er in de uiize. 
viarop dc bt*idc f»ila*Liln9 aaiiL'enr)inrn uenlen. Pr Liin'hua \cxjr een 
^rcBt wcrd door den vor?*!, loor wini /Ij iK-stemd wa-«, mrt de r«-:;ter- 
aao^enomen, ti-ruljl hij nirl lie linkrrliniid de l)!J het ilati«i n *•%'• 

k^lijkc Ixweirin^ niaakte. !>«■ K-Ja-h !>i sww kV-w n'jrloir tlaan uti .rm, 
c<L . ctcsaU dc andere ^(.''iz-//f/r/, dnor di-n irezaitt mot lii- n ^'terhand 
cverTereAt nerd, nam ili- vnr^t nut de linki-rhand aan. teirrl.jKi rtijil 
^ re^rtciliAnd un dr Lrii ••liaiide, ten elude \erv(ili:i'n<, :d d.in-^ende 
»r r*u:jer«lc met d«» kri"», ziju-- ^crklfi fdlnlil nnn i!rii In tilin r te lie- 



24 

luigcn. Wilde dc vorst vau de oproepinf^ niets wetcu, zoo zeide hij b.v.: 
**Pak6-niloe. Pada-nitdb oetarimdna, siblLwa tHkoetarimana , d. i.: laai 
het maar zoo blijven. Het komt op hetzelfde neh ^ of ik de bila-bila aan- 
neem, al dan niet" 

Indien men echter zoiider geldige reden weigerde , om zich op het 
ontvangen van edu der beidc bila-hila^a tot den Icenheer te begeven, Het 
deze zulks niet ongcstraft. 

Het woord bila-bUa is waarschijnlijk eeue verbastering van bxlaiiy- 
bilai^, af te leiden van bilang, iellen, aangezien die knoopen in het 
lontarblad dieuen moesten, om te berekenen, hoeveel dagen er nog 
verloopen zouden, eer de oorlog of het feeat ecn aanvang nam. Verg. 
Boeg. Heldend. op den eersten Bonischen veldtogt van 1859 , bl. 5, 6 
en 7, inzonderheid Noot op bl. 6. 

Bl. 209, r. 9. ''JFadjoe' M. 1.: '^WddJdP' 

r. 14. "Islamismc" Voor de invoering van het Islamisme op Zuid- 
Celebes verwijs ik naar mijne in het Jaarboekje van Celebes 1864 voor- 
komeude "Makassaarsche en Boeginesche legenden" bl. 49 vlgg. Zoo 
ook naar het Jaarboekje van Celebes 1865, bl. 32 — 38, waar ik over 
de invoering van het Islamisme in BdklO'boHo^ d^n der regentschappen 
van de Afdeeling Oosterdistrikten, gcsproken heb. Eindelijk insgelijks 
naar niijue "ITadjorezen, cet" bl. 20, r. 5 v. o. vlgg. 

r. 22. '^Popokariy Parakan en Fontianak" M. 1.: **FopSkaji7), Far- 
rdkaiijj en ForUidnd" Men vcrg. over deze spoken en andere inlandschc 
bijgeloovigheden Jaarb. van Celebes 1865, bl. 98 vlgg. 

r. 29. "Sanraboni" M. 1.: ''Sanfabone" 

r. 30. *' Karaent/'ldice" Lett.: ffrooU Heer, 

Bl. 210, r. 4. ''Tonrokaa%e'' M. 1.: '^Tonrokdhul*' 

r. 5. *'Tjdmdo4indo*' M. 1.: ''Tjaltndo4tndo" 

r. 12 tot on met 16. ''In Bonthain en Boelekomba wordt door de 
Nedcrlandsche Zcndclingcn met ijvcr aan dc invoering van het ('hris- 



trmiom gcarbeiii. De vruchteii schynni colitcr sclinorbcli tc xijii; cii 

CM t\i t die d«se leer hebben aangciioiucn , tjjn vau de bovenge- 

f«ornide vn honderd andere b\jgeloovighe(leii niet af tc brciigen." I)e 

Ktcr bedoelde sciidelingca £^11, bohalvc de hccr Itookcr, die alechts 

Kori«*n t^d liier wrblecf, de H.H. \V. M. Donwlnar en A. (iuuJawaanl, 

wirr beiailigdo ijver, gepaard met weKcnlijkc kiiiulc, rc|;tschapenlicid 

rn i:od»fnioht, gewi.s door iii«niand op Zuid-iVlebrs ouit betwijfuld 

«ml. Ik houd my dan ook ov«*rtuigd, dat huniic |ioi;iiit:tfn tot iu- 

« or ring taD het Christendom in Hantiirilg en lioi'lockrirnTpii met gun- 

9ti^n nil»]ag bekroond waren gcworden, zoo het (■ouvernemcnt hi:n 

^kcbia Diet Tcrhindcrd had, om daar indcrdaad als zendclingen nvrk- 

&Aaai tc zyn. -- Doch dc zaak is dvn\ 

T'len ik in ISII* voor het ccr^t Bantarng en BoclockcA-MiTija l)ezocht, 

■ •.nti ik daar erne Kurop^'schc (*hristen<;eniL't'ntt', dif scilcrt jiiren zi>o 

.itird ait aau zichzclvc ovi'r<r('latrn , holnnii! /.oo diep ^czonkeu was, 

\l»i mrn cr meer huhlo aan con KanViTj^-l/mr en aiidcrv sti'oncn af- 

r*>d«n, aan palini^n en kroko<lilien, dan nnn (iod, zooaU hij ons in 

wt <'hristendom grpioilikt wnrdt, brwrzen. — I>it «raf mij aanlcidinsr. 

t^m dt hnip Tan het Nedcrlandsi^h /x.'ndi'Iiniri;onnot:«('hap te Rotterdam 

•^ te roepen. Ik stcldr aan dcszelfs bi'stuurders \or)r, om twoe zen- 

drliDsrn derwaarta af tc vanrdisren. Otvrn vdikIimi dan tcr&tond bij 

b^Atte aankoni»t eon hrtoi;.«t niitliirm wi-rkkrin^ in die tooiver wr- 

vaarlooade rhristrn-^MnrtMiten vu liaddrn inniiddrU irt^h'^iMihcid, om 

ue tmal dier ^trrkcn tc Ict-ron . en /.irh ai/oo \fMir hini /rnilc1ing**arbi'id 

te bereiden. Bcstuunlers van het N. /. hcchttcn Lt-l /r^cl htm- 

roedkearin;r aan mijnc pmpositir. Kn /.irt d;iar de n-di m. dat dr 

Mzdelio;nn I>oiiwlaar en tioudswnard /.irh tr lianCit'i?:; ve^tiirdcn, na 

tan de lli-vfrinsr de tiM*stoniniin': bikiniit-n ti- lu-hbcn , nni 

M«/rr i/e trrrkznaiuAtifrn aan hnn ritjf/t'ijkf rf/ttKif nit z»-Htlrlimfj'r^ 

. ook dr irrr "»!«•! ijkn bclnniii-ii diT vi*r^\:»:iiloo*ilc * h^iMf^l;••- 
4 



26 

meenteti van Banting en Boeloekdbmpa aan te trekkcn." Donselaar 
belastte zich met de herderlijke zorg der gemeente, terwijl Groudswaard, 
die in Holland zijn examen voor onderwijzer had afgelegd, aldaar eene 
Hollandsche school oprigtte. Beiden kweien zich van hunne taak op 
voorbceldige wijze; en de school van Goadswaard werd op Zuid-Celebes 
algemeen als dc type eener goede school geprezen, zoo zelfs, dat het 
Ciouvernement hem meer dan eens op voordragt van den Gouvcrncur 
van Celebes en Onderhoorigheden eene gratiiicatie tot blijk van tevre- 
denheid toekende. Geen wonder, dat het aantal leerlingen in 18G4 tot 
70 kinderen, waaronder een 25 inlanders, geslegen was! 

**Nadat Donselaar nu in 1858 meende, dat hij de Makassaarsche 
taal genoegzaam verstond om als zendeling op te treden, achttc hij zich 
van wege de in 's Gouvernements bcsluit tot admissie voorkomende 
woorden ^^behalve de werkzaamheden aan hun eigenlijke roeping als zende^ 
ling verbonden , ten voile daartoe geregtigd. Maar nu bleek het, dat dc 
Begcring die woorden anders uitlegde, en daarmede alleen bedoeld 
had, dat men den zendelingen vrijheid verleende, om de Makassaarsche 
taal te bestuderen. Donselaar had alzoo op nieuw eene vergunning te 
verzoeken tot het aanvaarden van den zendelingsarbeid. En deze werd 
hem vervolgens geweigerd, op grond, dat men beducht was, dat hicr- 
uit oproerige bewegingen zouden voortspruiten. Hoe men hiervoor ter 
goeder trouw bevreesd heeft kuunen zijn, onder eene bevolklng zoo 
weinig tot fanatisme geneigd als die van BantSleng en Boclockotriu'pa , 
en dat wel by zendelingen van den stempcl als Donselaar en Gouds- 
waard, blijft m\j tot op den huidigen dag een raadsel. Over de ver- 
klaring, die het Gouvemement later aan z^n besluit heeft gelieven te 
geven, alsof men tot het aanleeren eener taal deszclfs vergunning van 
noode had, zal ik liever geen oordeel nitsprekcn. 

Nadat Donselaar Celebes vcrlaten, en zich in 1860 als hulppredi- 
ker to Timor-Koepang gevestigd had, nam dc ijvcrige Goudswaard ook 



27 

dr dicntt van herder en leeraar der gcmecntc op sich , en blccf desiiict- 
icfeaftUnnde de betengen zyner talryke school met dcxelfde naanwgr- 
Klheid tcr harte nemen; totdat h\i op 1 iVccmbcr l8G-i plotocling aan 
dc cholera bexweck, niet enkel zijnebetrokkingcn mnnrgauschDantAeug 
cB deaaelfs omstrekeu in diepen rouw achierlatende. A Is ik tcrstond 
dauop aan hct Nederlandach Zendelinggcnootschap den wensch van 
sanach BaaUeng overbragt, dat hct weder een zendeling ter vervanging 
viB drn 100 uitaiekenden Goudswnard zenden mogt, voud het hiertoe 
fKse rrgheid. Oftehooii dczc weigerinr; m\j voor Bant&eng inuig leod 
dead, mogt ik het Bestnurdera van dnt (icnootachap tooh niet ten 
kvade dulden; want het hoofddoel van die vereeniging is venprcidiiig 

hct Evangelic ondcr lleideuen en MohammcdancD ; en diiartf>e wiis 
de gelegeoheid afgcsneden. (^m naar gevestigde Christcnscuniecn* 
tea predikanten af te vaardigen, eu in hct schoolonderwjjs der Kuro- 
pearbe jeogd te voorzien, dit 1)elioorde gcbcel tot <lr roeping van hi-t 
GoaTcmenent. Dit heefl dan ook nu te RantAcirg een hulpprediker 
■BBfpBStcld en eene school met hct daarbij behoorend ondcrwijzcud pcr- 
•oGccl opurerif^t. 

HI. Sll. r. 3. "worden beido taleu sonUgds mi*t het Arabisch ku- 
rakter gcschreven." ^ l>it gcldt bijna uitsluitend van dc Makassaarwhe 
pricstcrs, vooral in G^va. 

r. 6. **E^** (te weteu het Makassaarscho en *t Boi'ginesche Alpha- 
beth) **bestaan uit negentien medcklinkcrs." — ])it is minder juiat, 
kcl Makawaarsch heeft I'J, het iloegincesch 23 medckliukers. 

r. 13. "7«tfo/* arorde wcgirelakMi , aU li^gendc in dv omstn-kcn 
VBD Siaugkaaar, en thans tot die AfdcelinL' bchoorcnde. 

r. 16. *'BomUaiM" wonle avu^relatcn, uU bcliourrndr tnt dr Zui- 
dodiacnklco. 

r 14 en 19. "BoeUtouiiMt*' M. 1.: '*Ii'»<ioeh>'*;»i*ii' 

T. 19, "en van" M. 1.: "en viTtKTf!i<)o<!tr-di»'trikl*-n. al^mt-dr \aii ' 



28 

T. 20. ^^Barroe^* enz. tot en met ^^Loetcoe'* M. 1.: ^*Birroe, Jjja- 
tappdrai^y Ma8inri,'^poUoe , Mandar (Mdndard of MaitrS), Soppenj) , 
Bone, WdTj6, Ldhcoc** 

r. 22. "5o«rM. 1.: «5<^//4f" 

r. 29. ^^oendanff'Oendangy* — Men late dit liever weg, omdat do 
Boeginees en Makassaar bij (fendang-oendaiig uilsluitend aan handeU- en 
8cheep%weiUn denken. Wie in de kennis van de handels- en scheeps- 
wetten der Boeginezen belang mogt stellen , by kan eene Hollandscbe 
vertaling van de Wadjorescbc onder de Bocginezen algemeen geraad- 
pleegdc Oendang-obndang vinden in mijne brocbure "or^r de Wadjo- 
rezeti* enz. bl. 42 vlgg. 

Bl. 212, r. 3. ^'Soera-Hlanffs of kronijken" Men leze liever: "eene 
menigte van verhalen, of pdoe-pdoe's, waaronder ook verhaUn^ die ge- 
beel met onze kinderveriellingen te vergclijken zijn , waarbij de verbaler 
gedurig opboudt, om zijn publiek gelegenheid te geven, dat bet be- 
wijzen van opmerkzaambeid en goedkeuring geve, betzij door lyo, ons 
ja , te roepen , of ook wel bet laatste woord van den spreker te bcrba- 
len. Zulke verhalen dan genoemd: pdoe-pdoe-rikadong , leit.: verhalen 
Kctarhy toegentemd Kordt. Voorts beeft men : sd'erd-bilangs of dagregU- 
ten, aioriyoldng*9 of krony ken.*' 

r. 6. "of romantiscben aard; elonysy' M. 1.: "erotiscben of roman- 
tiscben aard (B. t61o); de LatStoa, te vergelijken met de Mak. Bdpang; 
clong's'' 

r. 7. ^^eloMg-daoNg's of korte krggszangen;" — M. L: "eloitg-d80f^*8, 
d. i.: krijgszangen , meestal zecr kort, gezongen, wanneer men ten strijde 
trekt;" 

r. 8. "JSa Galigo- of* M. 1.: '^La-Galtgo- en" — Een gedeelte van 
deze La^OaligO' en Menroerdna' gedicbten vindt men opgenomen in 
myneBoeginescbeCbrestomatbic, Dcclll. Men vcrgclijkc daarbij vooral 
de nantcckcningcn. 



39 

r. 10. "door velen** M. L: "souisi zelfs" 

r. 13. "irodtdieiistige ^eschriflGn wonlen iiiedc in hut Boei;iiiccHcii 
mfl^etroflrn.'* Men voeirf; hierbij : '*1>aHrotKlcr bekleeden cone ccrstr 
plaato de wrrken, bekend ondcr den nnam van paHptu/Jfi^ of ondfrtrijs, 
iVu bevatien eene snort van ondcrn'ijs in dc MohaminedQaiisclie gods- 
diesat, en «el meeital in versmaat. C)ok hicrvon werd door mij ccn 
uak op^nomen in bovcngemcldc ik)C<;incsclie Clirostoniuthic." 

r. 15. '"Overigcns valt omtrent dc litcratuur van bcidc stammen 
DOf op t« merken, dat hare l)eocfenin^ nict door de iiivocrini; van liet 
Uamiame schijnt gcleden te hcbbcii." -^ Ofschoon hot waar zij, dat 
^^mtn nienw lettcrkundig voortlireupcl p:conc irrootc zeldzjiainhcid is 
bq de Makaftsaren en Kocginrsen"; is hot toch hclaas! manr al tc dui- 
dclyk. dat Let gehalte dicr voortbrcn<:selen ook liicr van iichtcruitiranf; 
CTtaifri. Wat daarin nog goods gcvondcn wordl, is ;!c\vooiilijk uit de 
ondcR litcratuur ontlecnd. 

r tt. -Kalaboc" ~ M. I.: **knlfibb<>€" 

r. 24. "Bamir M. I.: ^^Boner 

r. SS. *'l>e gcvone Mohammedaan^chc tij(lrrkrniii«r(Ul. l,bl. 3ir>) 
ta tkftDi bij beidc vnlkcn in gcbruik." - Ilierbij mcrkc men nog hct 

voigmde op: "Voor de Kkrikkeljartn {MJmAjS) voi'gt men, cvcnals op 

Padaag, in de jaren ?, 5 en 7 van dc pari^dma^ of Kintfoe, van S jaren, 

«ra dflig bij de laatste maand (Sj|0L:LI •«>), zoodat dit' cr dan , in 

ffude lan 2'J dagen, 30 krijgt. Zulk e^n pfiriyima of vindoe M-r^tchilt 

laa die op Java, naugc/.ien men gccn tfjintucnl nf djimachir hccft, 

ID atede van djimawal slcrlits dc djim, en in stcJc van djimarlur^ 

tvcede dal >telt. aldus: W I (uUI =^ alip); ;!^ P MjJI = ekr); 

r. p {fjL\ = djiui); r J r^yi -- dj.); 5-. o (JljJl dc 
«nlc dsl); 6*. w (»LJt ^ hr\. 7" ^ ^^lyi .. fcatcu' . 
•' J JfjJI — dc twtrdc f/.i''. 



30 

Voor de invoeriug van het Islamisme had men op Zuid-Celebcs 
wekca van vyf dagen. Van daar dat men nog lieden in de biunen- 
landen in elke kampong om de vijf dagen passer of roarkt heefb. De 
cerate dag genoemd naar het rijk van G6wa, de tweede naar dat van 
Loewoe, de derde naar dat van Bdne, de vierde naar dat van Wddjo 
en de vijfdc naar dat van Soppeng, 

r. 29. "Volgens Crawfurd" enz. tot en met "telden." Dezemaan- 
den heetten: ftmngaBoUit van SO dagen; tnangaloinpa^ van 81 dagen; 
fiaga, van 80 dagen; jia^^o^na, van 30 dagen; bisaka, van 30 dagen; 
djeta, van 80 dagen; sarawana, van 80 dagen; paddatcarana ^ van 
30 dagen; soedjiwa, van 30 dagen; paijeka,vsin 31 dagen; posiwa^ 
van 81 dagen; mangasira^ van 31 dagen, wauneer het een gewoon 

jnar of xhAMdit en van 32 dagen, wanneer het een auxuuj JL^ is. 

Vcrg. Boeg. Woord. in voce. 

Bl. 213, r. 8. '^padoeakan'a'' M. 1.: ''padoewdkanyU'* 

^^prahoe-toopi^^ Dit is Maleisch. De Makassaar zegt: Hvinfaiig-tS\ 
de Boeginees: *^l6pi't^\ 

r. 9. '^bintaW enz. M. I.: ^'binid^s^ of roowrwaartuigcn (vergel. 
Ethn. atlas by 't Mak. Woord.), bisiyang^s^ of I6pi*9^ der iripanj}- 
vissc/tera, dJdeloef^-djo1floeng*s , bandwd'a, oi vaartuigen tot het transpor- 
teeren van beealen (verg. Ethn. Atl.), papaUnibang*8^ of vaartuigen tot 
het overzetten van menschen en goederen (verg. Ethn. Atl.), sopp^s, 
paldri'if of pleiziervaartuigen (verg. Ethn. Atl.), birowang's (verg. 
Ethn. Atl.), bilSlangs (verg. Ethn. Atl.) en Upa-lepa*8, soort van vaar- 
tuigen, gemaakt van boomstammen, en dikwijls met vlerken, als- 
dan in het Boegin. Upc^Upa'tiyatiri^ in het Makass. Upa-lepa-pale- 
wai genoemd. — Onder sampan's verstaat men Maleische schuUjes of 
sloepen, 

r. 18. *'Lgmo4moV enz. — Verg. het Jaarb. Celebes van 1865, 
bl. 71, r. 9 vlgg. 



r. II. "De Maiijckasoanche*' cct. tot en mot **klcedjrs." — Ik ire- 
loof nict, dat het hier uD{;egc?eo onderschcid werkelijk bc&ta. 

r. 34. "te bepalcn.*' Hicronder in tc laMclicii : Men hreft ook 
«ikcffibriekeQ op Zuid*Cclcbes , en daarondcr twee met stooiii, de 
ic Batoe-basai bjj Marog, van de finua W. B. Lcdcbocr en ('^, dr 
te BAtoe-bAtoe bg OalCsou^ in dc ZaiderdUtriktcn, vnn ilrii 
<liiiiMt Tjoa Kae Kie." 

r. S6. '*de Takalara qf de* wordc weggelaten; want de IiiiT bc- 
doeldc olie it alleeu onder den naam van MaMtfkanarnchtf oUe bckiMxl. 
De iolaoder bestempelt haar wel eens met den nanm van mittjd-htiut . 
doch dii beteekent niets anders dan KelriekemJe oiie, en is dus ook vnii 
aadere olilcitcn, bgvoorbeeld de vermaanlc mi nja-SamMtra ^ die nllrcu 
aaa bet iiof ?an Stm&dwa vervaardigd wordt, ti' In'sitceii. 

De foo berocmde MatTyktUar-oUe wordt gi'iiinakt uit dc pit v;iu de 
vTBthl der SeAUickera trijncka Bl., daov de Mnkassarcn Im'hIo (N'H. iiiet 
hrfnr, aooaU bL 213, I. r.), door de no<'giuez<'n adifSp , (X)k wcl hnrh^^ 
af op i^n SidenrenJrAch a9d>Jijn genoemd. Xadat men dc pit (in lict 
;. lmi/6mi gcnoemd) bclioorlgk in de son gulroogd, en al dan niet 
w (Bocg. rig^re) hecft, wordt die fijn ^restampt iBot-g. rimnM^ 
y^\ eo ver\olgen9 in ecu van gc!iplctcn bam'iOf, of middninerf van 
bet UMtarbUd (B. paldpa4d riMauyn)^ gevloclitt-u {k- peril ui-*. dat in hot 
Bo«c Umjijog beet, gediiaii, eu in den wakein ^ekookt. \U mm be- 
xnjpt, dat de pitten lansr geno«*g gckookt zijn, wordt het sap uitgc- 
pent, door middfl van twee stukken bout, waar men dt- pep«'rhuisen 
brengt. en die aan de eenc zijile znnii'np*lK>n(lrn /.ijn, uan dc 
geareld tot clkauder gcbragt woidcn. 
C>p dcae w|jie eriangt men de UM' of adidif-olie. Om nu liirrvaii 
ie befcemie Mmm^kanr^olie te bcreidm, b«>dient men ziclt \an rcn 
loertel, door de Boeginczen a*i}/oeM>/* »hfan'7/''iniM.ii , tUtor dc Mu- 
*^ pmm!/Ofm'^tt^;atit'f»nii»jft *^'WH'iiii\y \ia:irv:in iiifii n-nt- nt'lkN'IiiJijir 



32 

zicn kan in den £thn. Atlas bij in\jn Makass. Woordcnboek, PI. Xlf, 
Fig. SI, a, bf Cf d en e. Die tocstel beataat uii de volgende stukken: 

l^ cen aarden bak of pot (M. en B.: kai6wang\ waarin men de 
oHe met verscheiden welriekende, of maar al te dikwerf kwalijk rie- 
kende, zaken doet. 

2^. cen bakje, in het Makass. tdtoe-tdwe, in het Boeg. UUdtoe gc- 
lioemd, dat men op een toestelletje, in het MaVhSs. papadoiiffkokaM^' 
idtoe, in het Boeg. apatoedaagang^aldwe genaamd , in de onder N^ 1 
vermelde Jcatowang plaatst, om vervolgeus op dat bakje wat vuur, en op 
dat vnur allerlei welriekende bloemen, als melaitle, ^ampaka^ kanan^a, 
zoo ook pdndan^'blaeren, Qenrdna- of iandelhout en gdroe- of aloehoul^ 
alsmede de gedroogde testiculi der civetkat (viverra zibethina), in het 
Mak. kaldewpang-djind, in hei'Ro^. aloepang-cfjtnd geheeten, gelijk ook 
de ondcr den naam van iimpdoeaoe bekende testiculi van de memoe, cen 
bcest dat in Tdli-tSli in groote menigte op het gebergte gevondcn wordt 
(men verg. beneden het bij bl. 291, r. 14, aanget.), te leggen. 

3^. cen groot deksel (Mak. paldkko, Boeg. palakko), dat op dc 
onder N®. 1 vermelde katdwai^ gezet wordt, opdat de gear van bloe- 
men, welriekend hout, enz. bij het verbranden niet vervliege, maar 
in de olie trekke. 

Dat die olie reeds vooraf geparfumeerd is , gaf ik onder N°. 1 te 
kennen. Dit geschiedt gewoonlijk door de volgende ingredienten : 

a. ienemdlan^f soort van reukwerk, bestaande in etter, of gom, 
van zekeren boom , er vuil grijsachtig uitzieude , en kleverig. 

b. cene hartsachtige olie, getrokken uit den stam van een boom , 
die onder de Boeginezen ra»amdldng^ onder dc Makassaren rasamdlan^ 
en onder de Maleijers rasatnala heet , de Liqnidambar AUingianum Bl.^ 
of lignum Papuanum R, 

c. %nu9ku8 , of moschui (Bisam), waarvan de moackus orientalis de 
bestc soort is. Dczc nu is nfkomstig van een zeer klcin hcrtachtig dier. 



33 

MflteAj/Wtify dat te huis behoort op do Alpen van Midden 
, en vel uiuloitend van hot mannetjo. In dcii handel koint de 
moatkma voor in behaarde zalg'es van de {^rootle van een duivcnei. 

Doe wtoackmt word! door dc Makassaren gewoonl^k kanaitirri ddgeng^ 
4oor de itoeginefen ituSiohi pole ri'tanO'DJawa (d. i. van Java aamfff- 
koMoi^Mri) genoemd. l)e bijvoeging van dnyen^ Cveig. het Mai. 
'. rleetk) geichiedt ter ondcrschriding van de plant katat^ri, 
i^ode de Hitue%9 Abelmo9ekn9 L, of Ilibnmn SuraHennin^ hchoorende 
tot de Mtdvacene, De zoogenaamde Riaamktimer^ of ^mina*AMmo9eki^ 
^ frruM HMPiUla, zyn dc zadon dirr plant, weikt* bij vcrwarming, 
kdiq van vryving, of hoe dan ook, ecn muikuduckt van xich |;even. 

P^i men by dit kattaiiihri^dgeiuf aan het rasioretiw nf hfTffffeif ^ dat 
4e Afwr (GmIot fiker)^ zoowel hot mannetjc aN het wijfje, in et-n 
van platten kogelvorm, en van biiitcn vliczig, aan de teeldeelen 
;t, tc denken lou hebben. is zonder twijfel onjuist, daar dit caj- 
te Makaaur bekend is onder den naam van djamoi'dj(t^»kora^nni. 

Bg dit kwm9am hoeft men wetligt te denken aan het Arnl>. ^Lw«^, 

ila afloiDitig uit het land van Ckomzon. Wat c<*hti'r tijnmoi'djoe 7/in 
tvsBca bcteekenen, is mij onlR'kend. 

tf. pmm^ytlim}, vocht van dr treldct'lklicrcii van ecu b(*est, dat 

ia Kaiii op het gebenrtc sou ophonden. 
r aiUchrapKl van dc teeldeelklicren dcr civet kat, of mriTra .*iAf- 
ia het Makan. kaiitM'-dJtitfS , in lift I^K'g. knHi*^'tljin^ gchceten. 
/. Amraw, aonwel roo«le als witte (Makasv kamanjaMtf , l^oeg. 



Nadat de gcdorende een hecic of halve maand met dcze ingredien- 
im doortrokkeo hmd6- of ading^olie op de onder N*. 2 en 3 omschreven 
«iK bcrooki ia geworden, heeft er ten slottc ook nos^ berooking door 
■iddd via doepa en istaiT^^, die InAgelyks op het van vuur vuorziene 
laftic fkcl Mak. Uut€4nwe^ het Boeg. Uddwr) gelcgd wonlen , plaats. 



34 

Thans ook nog: een enkel woord over de ddf^pa en isidtTgffi. 

1)e inorredienten van de ddbpa zgn gewoonlijk: ambelaoe (volg^ens 
Humpliiiis een unguia odoratus)y panggiliiu/y de teeldcelen van de dJiMa 
of civttkaty tiinfjooeftof- ^ roode en witte benzoin , kot-ma-kofma ^ of mf- 
fraatiy (jdrot q^ aloehont^ hout van den CoHivs Indicm (pot^ijoe) en gom 
van den linjdjchhoom^ alsmede amber. 

Deze ingredienten worden gekneed met tenemdlaiNj^ en bcvochtigd 
zoo niet met minjd-balanan^ of baUamum Perumanum , dan slechts met 
gewone klapper-olie, 

De beste soort van ddf-pa moet de do'fpa talloe'tiUoe zijn. Z^ zoa 
aldus genoemd worden, omdat zij gewoonlijk in drie (tiUoe) bolletjes 
gerold en ook altijd bij drie (talloe) bolletjes tegelijk gebrand wordt. 

Men spreekt ook van d<^pa sApdblo-ddhoa (twaalf), zeker naar de 
menigte van daarvoor gebezigde ingredienten. 

De ingredienten van de istanggi z^jn ongeveer dezelfde als die van 
de doepoj te weten: roode en witte bengatn, nitsehrapsel nit de teeldeel- 
klieren der tffind of civeikai, Uiiipdoeade^ ambelaoe ^ tenemdlang^ pdPtJoe^ 
panggtling , moschus orientalia {kasatdkri'ddgeng) en gdroe , of aloehont , 
gelijk ook bet onder den naam van kaldmbd bekende welriekend hout. 

Al deze ingredienten worden met grove poedersuiker onder clkan- 
der gekneed. Kn ten slotte legt men dit mengsel in de zon te droogen. 
NB. Welligt bestond de utanggi vroeger slechts uit aekt ingredienten. 
Vcrg. Klinkert Suppl. op: ktan^jgi. 

Bl. 261, r. 17. Achter "rondom de stad, en" in te lasschen: "de 
ondf^rafdeeling Tdllo^ bestaande in" 

r. 20. Achter "injfelijfd." in te lasschen: "Deze onderafdeeling TdUo 
bevat thans de navolgendc gall&rrang-schappen : BiriUgkandya , Bira^ 
Bone4rugga, MtmjtjoiTffUhce , Bontdway Pafjerdkkang en Manj^jdllttTgy 

HI. 262, r. 8. "Kalarowanjf." M. I.: '^KaUrdwang;' - Dit is 
slechts een zandbank. 



Ho 

lie voonuuiniBte eilamlcn der Spermoiuie-^rocp sijii: Sahihetdd^ Sa^ 



Umc, Sayara^ Sukantfto, Sapti^ii, Saho''toeX^^ Sat-'gi^ SnfaMt/o^ Banff kit' 
Asi^inrai^, KorUiminntj^ Laiya^ KarftMratui'tjadit KarnHraygAoMpo ^ Sa* 
rmffo, Bnlunj^jQiH, Bdlatt^'lompo, Hdrranff-loMpo^ JidrroMp-fjadi , AV 
dimZmttrnj en SamalotM (vrocirer Samalokoe gehecU'ii). 

r. 14. "Ite huizeii z\jii van cuii venlicpiiiu: t:ii van clmi Mmilicr 
ra verralten aiinzicn.'* — ]>i; liicr bcdoeldc hnizt*n zijii mtrHtal ^an 
:«re venlicpin|s<*n. — l)at dv huizcn to Mnka««9ar van f<Mi soniher en 
ter%Allru aanziun zijn, ^Mx alltH'ii in lict oudc ^cdcclte. tV nii-uwe 
iaiiTD op het Hooffepad, waarbij men aan een laan van prarliti^c 

iriude-bcMDicn te «lenken lii-cft, zicn rr over hot alponiei^n zci-r 
ait. 

r 17. ^'hoitenwijken*' l>e wijkt'n van Makas^r zijn ili- navol^endc: 
fVi«« HntdrUtH* of HoogfjHtdy Slad I'luardiMyen^ M if Mice H^gorij. Chi' 
kamp , KdMptMff'bdroe , Kdntpoitg- i^jdira , Kdttt/fOni/'btU^i , A r/M- 
•f^Gmi^Momg^ KdM/ttnitf'Malokoe^ MariMOt SntuboeitTf'IiJdKa ^ MawUi* 
^^7. Mariijdga^ bontoKdld. Barnga, Lfirigambdfigi . hrgaHg, Toiaka^ 
fmmmmpoe, Mnijmt'dgo, PwjUre^ Gofnorng ^ MalintttHiniuf ^ O^djo^ng* 
tcaa. Romp^gddidg^ Katupong'tFadJo ^ Kthnpong'Mnhiyoi,, Pa/oeMu* tcadg 
ra Kimpuig-Emde. 

[M de Kuropc;iiien mrerendcol^ in hnrnpotTTf-intrttf uonen, is niin- 
IrT ;ai«t. flfvhoon vnorzekcr velc F^nrn|M::ini'n in liirn wijk uonrn. is 
< t kdmpomg»6drof toch vooral het vrrlilijf dor MakH!»sarrii. Waar- 
»^:;Bhjk 19 hier het IlfMigrpud b ij K*im/toHff'-lfiro'- irt* n.' k u nd . want d i 1 
vordt uitjiluitend iUh\t Knrt>prancn binoond. (>nk vindt 
daar het Gouverncnientshui^, ot vi*rbl^f van den (iouverneur. 
i« ffvfftic Iffouverucur die biiitrn het Fort grwoond hfct'i. wab Kraui^'ois 
■*• IW^jiin. Hit moi-t ircwcrst zijn in |HC»Si. \K '.w \^h*2 irt'^lichtc 
/* 'f«Liiil«« he krrk llirl iiU'\ in K*n,ipn'ij:Jtnnr ^ m.i.ii iian ii-ii m-L', 

e^ ■«« daar r«K(?Jre;ri naar hrt Htntgrjuid \i)t\nt»p^ . zimnIhI 7ij iliik bij 



36 

de zooeven genoemde woning van den Grouverneur ligt. Die weg word! 
de Oouoemeuralaan genoemd. 

r. 24. *^Oedj(mg pcmdang** •— M. 1.: ^^Oe^joeng-pdndattg^^ dat men 
niet met k^khoek vertalen kan, waui pdnda^ is hier geen Maleisch, 
zoodat het met sien^ aanschouwen, vertaald zou kunnen worden, maar 
de Makassaarsche benaming der onder den naam van pdndang-nikdnre , 
het Lat. ananassa'saiitMi Lindl.y bekende anauas-plant , die in vroe- 
gere jaren in groote hoeveelheid digt b^ het Fort Rotterdam zou ge- 
vonden z\jn. 

r. 27. **artilleriemagaz\jn'' M. 1.: **kleeding- en kruidmagazyn" 

r. 82. "aan de Znidz^de der stad" Het tegenwoordig hospitaal ligt 
aan de Zuid-Oostzyde. 

Bl. 263, r. 2. *<artillerie en sappeurs" Men voege bij: **alsmede 
cavalerie." 

r. 16. Het "wees- en armenhuis" bestaat reeds geruimen tijd niet 
meer. De weeskinderen van daar worden t^enwoordig in het wees- 
huis te Samarang of elders geplaatst , waarvoor dan een zeker entr^- 
geld nit de diaconie-kas van de Protestantsche gemeente te Makassar 
betaald wordt. 

r. 21. "Wadjoerezen," M. I.: "Wadjorezen, en andere Boeginezen,'* 

r. 28. "steenen havenhoofd" M. 1.: "een ijzeren havenhoofd" 

r. 30. "met katadioptrisch licht." Men voege er bij: "en sedert 
1867 ook een vuurschip b^ Lae-l&e." 

r. 2 v. o. '* Parang Loif" M. 1.: ''Parang-lowe" 

Bl. 264, r. 1. "Nederlandsch" enz. tot en met *'garnizocn van 
Mangkasar^* In plaats daarvan leze men: "cr is daar een kontrolcur 
met het bestuur belast." NB. er ligt reeds sedert lang geen dctache- 
ment meer. 

r. 4. "Van boveu vermelde eilanden" cet. tot en met: "Het Gou- 
Temement heeft hier eenen Posthouder." -» Dit is onjuist. Samaldkoe, 



:J7 

liier kerdoopt in SamaUmat is de naam ?aii hct cerate eilaiid bij IAS» 

Lii. lie undbink tegenover MakaMnr. Hct is echter cuii zecr klein 

lar de gouverneur BiMchoif in vrocger jarcn eonc soort van 

9^jp«, of imuiuii, hceft \t^cn bouwcn. om er des Zondags den dag 

tc brengen. Van daar is welligt hrt praaijc ontsUian , als ware 

een poathouder gevestigd. 

r. Iff. *'hei eiland Kalarowang" M. 1.: **dc sandbank KtiUrotcat!^;** 

r. 19. "Awi," M. I.: ^'Bone:' 

r. ti. "bevolkingacyfer*' AU bcvolkingM'ijffr Is mij voor de vvr- 
«4iUcndc Afdoelingen, soo als zij in ISHli zaincngciiteld irnrtrn, op- 
SBfpevcB, ala volgi: 

Van Makassar 747 EuropcantMi, 3944 Chinuzcn, 14 Arabierun en 
S7.16& Inlmnden; 

de Noorderdistrikten : 104 Kurop«Ninen, 2Rf> Cliincz^'n, 4 \m- 
en 97,664 Inlandcre; 
de Zuidcrdistrikten: 205 Kuropcanun, 15S C'hincsutn, 6 Ara- 

74,170 Inlanders; 
de Onaterdistrikten: 107 Kurop<*aiirn, 106 Chinczcn, i\ Am- 
en 73,49S Inlandcni 
vaa Safteqer: IV Kuropeanen, 17 ChineKcn, 2 Arabieren on 
S7.S39 InUndera; 

BiniA: gccn ('hinczvn, 37 Arabicrrn en 110^ Inlander*; 
van Toaidli, of Toli-loli: 2 KuropeamMi, '^•cn <'hiuezA*n cu Ara- 
. en 9S3 Inlanders. 
^^■•■err men nu de bevolkiu^ van al ile afdeeliu^tii bij elkamlrr 

wit. knjgt men aan Kuropi'anrn W'^V. 

i'hineien: 1511. 

Arabieren: 6U. 

Inlanders: :)34,07»». 

te unien 339,^40. 



38 

Deze opgave klopt dus niet precies met die, welke men m\j bij bl. 192, 
r. 13, mcdegedeeld heeft. Er is bier een verscbil van 38 persoiien. 

r. 29. **Pac/iMistrikieH genoemd worden, en de vierde de Bertf- 
distrikien beet.*' De pacbt-distrikten bestaan tegenwoordig uit de vol- 
gende regentscbappen : Het 1*** of Zuidelijkste Pacbt-distrikt bevat dc 
regentscbappen : Maros^ Toe-rikdle en Simba/Vf , Tanralili, TaiN/koProe^ 
BofUdwa^ Bi-rdya en Ri-ldoe, 

NB. Het vroegere r^entscbap Ri-timbord is tbans, evenals Sitm^ 
bat^ en Sodiyang^ onder den Kegent der Toe^rikdle (lijfvolk) gcsteld. 

Het tweede of middelste Pacbt-distrikt bevat de regentscliappen: 
FangkaijM of Siyang^ gelijk het eertijds beette, Lahdkkang en Kdba. 

NB. Pdgaiig beboort tegenwoordig tot PatTykadjene y Taldtjoe en 
Boengoro bebooren tbans tot Labdkkaiiy, 

Het derde of Noordelijkste Pacbt-distrikt bevat de regentscbap- 
pen: Segeriy ManddUe en Mdraiuj. 

NB. Kaloekdhwa en Tdld bebooren tegenwoordig tot het regent- 
sebap SegSri, 

De bergregentscbappen zijn tbans verdeeld in de regentscbappen : 

TJdmba^ Maldwa^ BaLoQi of BalSsi, Tjenrdna en Latya. 

NB. Bingo en Lahoewddja bebooren tbans onder Tjenrdna. 

Wat Patdekoe betreft; dit beboordc vroeger, in zeer oude tyden, 
aan Gowa, doch later aan Bone; en aaugezien dat landschapje zoo 
gei'soleerd in bet gebergte van Tjdni en Lanimjijong lag, bekommerde 
bet zicb niet om Bone, maar sLoot zicb onder den Assistent-residcnt 
P. W^nmalen aan de Noorderdistrikten aan, zonder daarom nog een 
onderdeel van de Bergdistrikten uit te maken. Later, na dc gouver- 
nementsopname van Bdne^ werd bet Hoofd van Paioi'koe tc kcnnen 
gegeven , dat b^ niet tot bet Gouvernement maar tot BSne bchoordc. 

Bl. 265, r. 14. "Sankara" enz. M. 1.: '^Sdngkard— Pangka^ene-- 
Tdldr 



■tl 



If 



no 

r. f 1. *'de Boemg iMngW* M. 1.: "do BowoHyAamfi^' 
■•W»wa Biitoc." M. I.: '^ITawthMtoe*' 
r. 22. ''Boeongr M. I.: "BowfMfii 
-•Mamnk BoUk'' M. I.: ^'Mana^toU 
** Pmiauofnguu* M. I.: **Pa(ofMortrnitf}''tUfk'** 

r. 29. Vdijr K^ollecteun ," in tc liiMchcii: *'iimbtciiarcii ter be* 
ikking." 

Bl. ffi6, r. 5. **gewoonIijk SodficaiaM^ ^ enz.** tot en in<*t "vm-ri.** 

I.: "galiarra/ifff matowa, ens." — So^leKniaMt} is dc jfcwom- tilel 

n hoofd, dnt onmidddlijk omlcr den Tlegent stnat, fii hij oiit- 

tcnii nn laatst^noemdcn, terstond nls iMvm plaatntrvaitt/n (siiV- 

aUD^r) optreedt. 

r. 11. *'Er is ecnc Protestantschc kerk" — Voor zooverre inij Ih»- 
», hceft er te Maroa nooit cen Protcstantsoh kerk^lxinti licstaan. 
WaiiBeer de predikant van Mnngkasjir daar ecn kcrkclijk Ix'Kock 
, was de Assistent-rcsident steeds Ufo vricndelijk dc l>iniii*ni;:inii- 
} Taa tyoe wouini; voor de f[;o<l.silicnstoi'f«;uini^ nf te Mnaii. 
r. 14. "de redoutc Valkenbnr*j ,'' — Dit Fortje lieeft rccils verM-liei- 
jaren goen militaire bczcttinfl; meer. 

r. SS. **T}mdako of TamrnlUr cnz. ^ NB. fjinddkkn \> irel te 

van TanralUi. I let ecrste is de naaro van eeii kainpon^ 

de Zoidoosteiyke ^ns van het recent jte hap TanraiUi. I)e verhlijf- 

vaa den reeent heet nict TJimifil'ko, innar Amaraiuf. 
r. f *>. ••re«iofr»>«f" enz. M. 1.: "Tamfk-'-rtte en BotttoKa ten Nrior- 
. ep Sodtjfamg ten Zuiden van Maro«." 

r 30 **ne schfidiii«,r tii«<clien de omler-afilf*elini;eii Mnron en Paitp' 
•chijot i^einaakt te wonleii door de rivier Sam/ tarn.** Xhr. rivier 
BtMmm^'in/tffkara (hrffde riritr) i*> meer eeu zefkam dan eeiie 
ontstaat niet uit de 1'ifk vnn Maros. IV* rivier van KnU^B'U^ 
'd K£km naakt de grens nit tusscliCM die twee ondernfdeellnueii. 



40 

Bl. 267, r. 3. *'Paiaf^* M. 1. : "TAoa'* 

r. 4. "roa"M. 1: '^Pdiong*' 

r. 5. ^^Vagang** enz. Men spreke uit: ^^Fdgang — Boemjord — La- 

bdhkang — TaM^oe — Paitgkadjen^, 

r. 9. "de rivier Tala" tot en met "uaar zee vloeit." M. 1.: "T)e 
acheiding tusachen het 2*^^ en S*** Pachtdistrict wordt gemaakt door de 
rivier van Laikang.** 

r. 19. **Kalana en Mandala** M. 1.: ^'Kalanna (in de nabijiieid van 
Kekhfai^ en MandalU^ 

r. 22. ''Parang Loe'^ enz. M. I.: *'Pdrang4Swe, Maros, Bonidwa, 
Pdgang, PangkadjM^ Mdrang, Segeri, Kalinna en ManddUe^ gaat to. 
PadaeU in Tan^tte, waar de vorstin van dat r^k haar verbl^f houdtt 
In T&116 en de Noorderdistrikten scheiden zich op verschillendc plaat- 
sen van den weg voetpaden af , die naar de Bergdistrikten en verder 
Oostwaarts leiden. Zelfs heeft men tegenwoordig een zeer goeden en 
vr^ breeden weg van Maros naar en door de Bergdistrikten. Tusschen 
Mangkasar en Bdlang-nipa^ de hoofdplaats der Oo%Urdi9trikten ^ aan de 
Oostkost, is thans een geregelde postdienst ingerigt, die over Takdl- 
lard en Bantdeng gaat. 

r. 83. **Van de bergdistrikten zijn de Westeljjke grenzen ons niet 
bekend." — De bergdistrikten grenzen ten Westen aan het eerste en 
tweede Pacht-distrikt. 

r. 86. **fralana^* M. 1.: ''WaUnndS;' Verg. boven. 

«*Saworo" M. 1.: ''Sawdroe (in 'Qamba)" 

r. 37. «*Takembang'* M. 1.: ''TakSmpong** 

**Takalama'' M. 1.: ''Takaldti** 

''Takalata' M. 1.: ''Takaldlld" 

1. r. ^^Bengo." M. I.: ^'Maldwar 

Bl. 268, r. 5. ^'KaUimuang** M. 1.: KaHmdawi^'* 

r. 7. ^'Laikang*' M. 1.: ^'Laikai^" 



41 

r. 11. **I)c eilandjcs Galewng** cnx. tot ni met ^^Tamtkktkr* M. 1.: 
"*Iie rilandjcs SanraAert^i en de thie ffedroe/fern, te wcteii: liaofiottrtiMt}, 
SmiMtiffm en Myai^^Daytut^amj ^ alsiiicdu Tanakeke' — Van ilc/r cilan- 
cSrn syn ook de Drie Geltroederi werkvl^k bcwoond. 

r. 14. "Zq (de Afdeclin^ Zuidcnlistriktun) is vi*nlci;ld"i-nz. — !>*•/»• 
Afdcciin^ bevat tlians vol^ns «lu niij ;rt>(I:inr op^Mvc dc vols^iide on- 
drmftirelinsen en re^nlschappcn : 

1*. hamtafiiy^ verdceld in «lc n'!:ciitscli:ipp«Mi JianftiniTf ni Tarn- 

_ > 

■WM./ , alsmcdc dr onderrrpcciitsrliappcn Tohtfto&i»'^ff/r vn ItitTiM^a \ 

2*. BimamiMe of Djt'n^pdnto : rc^cntscliap /iimiMtM-; 

3*. Bmi^kaltS of Mloe; mrfiilsrlinp linnjjknhi, 

4*. TahiUara; ri'^cntsc'liappcn : Topctfjaira , Pdouthtimfk^^ttif^ MO0J- 
tj^S^iAmMda^ Gal'-mitttfy ^uni/j*!Mr cu Afalolo; tcrwijl ondcr dczc omlrr- 
■icicclinir nof( lortcen^n : lift cilaiid Tanakt-ke un do dn'f gcWo^hrs , 
*r w«irn : BaorlotKamff : Saiattf/ti en Iht^amj'thyiitiiJQinf, 

Bl. 8r,9, r. 20. -de /y*^,/>" M. I.: "/Wa" 

r. SS en 3U. **Samra6oHi" M. 1.: '^Smiralume^ 

r. 29, ••rifier A'r/i fljfy/f lumhofhf**^*' Mm li*zr: "rivior BiMftfit/fi- 
^m^^tu!^ (lell.: W^ ritier)*' 

r. 32. 'Mc Bajang" M. 1.: "dc TamaMn^ytt" 

--MeLuoro'' M. 1.: ^^Maidnnorrr 

r. 33. "Bimamoe of Danlofloe* — M. I.: "dc ri\ifr Viiii /ijfutptmto' 

'G. Lompo Baiang*" M. I.: •*/^rtv/ I/tMpo^iltatnf (dikbuiki£r)** 

••\oor ^^7 hcEiict dc Uot'siiicrs bwlo*'^ di: Man^kn^'iar: hunnfjui^r ^ 
wiit f^w^mg: dit is Maleisch. 

r. 34. ^'Boeiot^odoe*' M. L: **Bo1-f<h6.''h'' 

r 3*5. **Kalim4uang'* M. I.: *'KalimtUYi,up' 

1 f. "vcrheffen zich df //o^'> Karataj ni di' L*».,tpo lUittng^ -» 
M. I.: *^erllcfk uch hei gclicr^tc van KantAiMu: nurl /ijiir twit* top|K-n, 
It «cVa: dcD ^'atraJtarnr'nTf of A'/iVo.i'ir.iV..'.'. nf lU'ho'knrinit^ (h'tt. 



42 

den berg, die nls *t ware gelifk em vorst is en boven de andei'e hertjeu 
nit%UeH (Verg. mijn Mak. Woordenb. bl. 222, kol. 1, op hflvco N°. 2) 
en den Lowpohditang (dikbuikig). Op dezen LompohdttatNJ ontspringen 
verscheidene groote en kleine rivieren , onder wclke de Waldnnde, de 
Tino, de rivicr van Bantneuij , de Kaili en de Kalimnssant} dc voor- 
nnamste zijti. 

Volgciis soraniigen heeft men bij BSbo-kardeiifj niet aan eenc ver- 
bastering van liet Bant&cng8cbe bdwOy = bet Boeginesche icdtco^ hoven, 
maar aan bet zuiver Makassaarscbe hobo ^ kippen voeren, en die daar- 
mede iot zich lokken, te denken. Er zouden namelijk in oude tijdcn 
op Celebes twee raagtige vorsten gewcest zijn , waarvan dc een op den 
berg Juatimddjory/, benoorden Loewoe, de ander op dezen top van bet 
Bantaeiigsch gebergtezetelde. Laatstgenoemde, ofschoon minder magtig, 
zou zieb de gnnst van vele medevorsten verworven, die als 't ware gel ijk 
lippfn tot zieb geloki^ en bierdoor ten slotte de overmagt erlnngd bebben. 

Bi. 270, r. 18. "2 controleurs" M. 1.: "3 kontroleurs'' 

r. 30. "die eene bezetling lieeft van 50 man" — Dcze militaire 
bezetting is daar tbans, evenals vroeger te Maros, wcgjj:enomen. 

r. 37. "cen paarbonderd Cbinezen" — Men vergelijke het bij bl. 
2G4, r. 24, aangetcckeude. 

"en cen bonderdtal afstammelingen van Europcanen" enz. tot en 
met *'daarvan belast." Hier verwijs ik naar bet door mij bij bl. 210, 
T. 12, tot en met r. 16 aangetcekende. 

Bl. 271, r. 8. Bij Bantacilg dient vooral ook melding gemaakt te 
worden van den naburigen waterval te BUdppoey welke dien van Banie- 
wdkroet/f/ bij Maros vcrrc in pracbt en schoonbeid overtreft. Hij is on- 
geveer 80 el hoog. 

r. 10. "Limbang Tjina" M. 1.: ''Limbarnj^fjina' 

r. 12. **Sareboja" In de Aauteck. op myfic Makassaarscbe cbresto- 
matbie, bl. 4f>2, r. I vlgg. hcb ik gezcgd , dat mij tegcnwoordig gecn 



4:J 

ksBpoog Sortbtiya up /.-('clvbca bekend was; later is mij cclitcr p^^blc- 
keo, dai tijsscheii Rappntra cii BiaMffkekf werkelijk iio^ cen kaiiiponi; 
wi dien naain liestaat. 

r. 13. **Jamhoea' M. I.: ''hjuMboWa' 
'^Haypoa"^ M. I.: "Rappdfra*' 
f 1 4. "Marroa" M. 1.: **AftiHroica'' 
••>rttoa" M. 1.: •*&■««>«" 
** f^utmtT M. I.: Tamadna' 

'•lAfkka*' — Dil /yCMtiC'A lisrt -l-OOO voct hovrm de oppcrvlaktc Hrr w.v, 
■■B den voct van deii wr^ns /.ijn vorm oiulcr dan nanin van DoodkUt 
brkenden berg , dir ikv c<'n 500 voct lioou;cr is. Dit Lokka wordt van 
tj}*i tot tijd door Ktinn(icaiii;ii l>e7«)cht, wier «^(*2oudlK.'i(l teii|n-v(;l;rc vaii 
^ancdmng vcrblijf in <m-ii tropi^rli kliiiiual i;c!H*hokt ift. 
**raDdjafif('' M. I.: "yV'/;V(ffi/#7/*' 

"ii^nlnrnnk'-kf''* M. I.: "(iaiitrirairu-krkr' > li-U. : /-/fj/r t},i,\itirti^t^f)'" 

r 17- "iMfi-<ialornff' tol ni int'l **('<iiitroliMir.'' M.I. "Di' kniu- 

po:7]: Dj*mr'p6nto W^ n»ii «lu mnudintr dcr riviur van dirn uanin. llt-t 

BJ.v:/r etalili^K'nirnt van 50 inan bcviiidl zicli thniis nog in die kani- 

pMu^, doch sil spoedii; naiif li'ia-tjdlot'Htf^ dat bij do ovcrvnurt dcr ri- 

hiOk den groot4>n wc^ ^Icf^i-'n. en ook citrenlijk do MandpInaU van 

kontroleur is. vcrplaatst word on." 

r iO. "ritier van HiHamor' M. I.: ••rivirr van Dj/Htftuniu' 
T 21. "BfiHio^fff* ui iioFlof-Iioelot* '*Hu*it***fne u'wi iM-kt-nd, wil 

• it. •'.Sd..ifliir6*"a" M. 1.1 ' TatJuiar 'ff.i 

T iZ. -Piunsr" M. I.: ••/V/.mT, * 

• V*. '*Jiiaiauor of Mrianvf'-'^ M. i.; Mniaxwrn 
f 32. ".Viiiof"' tol rn nict ^^li'tjattj' M. I.: " \a\arti ;iaii di- l/-;'»i« 



44 

Bl. 272, r. 1. **MaditOt NimoU*' zijn niet meer te viudeu. 

r. 2. '^Mardjong'' M. 1.: ''M^^jQoug'' 

'*Sapia" M. 1.: '^Sappeya" 

r. 7. ''SanrabonV* M. 1.: ''Sanradone'* 

r. 11. "tegenover het eilandje van denzelfden naam" M. I.: **tegcii- 
over het eilandje Sanrabhlgi " 

r. 14. ''Bebo'' M. I.: ''Btha*' — Het hier bedoelde Sawdkoei^ wordt 
ook wel naar dit riviertje genoemd: Sawdkoeng-Beba^ ter onderschei- 
ding van een ander Satcdkoeny^ dat men dan Sawdkoeng-idtca^ het oude 
Sawdkoeng y noemt. 

r. 15. "Deng Toa" M. 1.: ''Jeiig-tdwa" 

r. 17, 18, 21 en 24. ''Sanraboni" M. 1.: *'Sanrab6ne'' 

r. 23. ''Lengkes'* M. 1.: ''Ungkeai" 

''Balo'* Men spreke uit: ''BdllS" 

r. 24. '*P<dombangking'* M. 1.: ''Polombdngkeng'' 

r. 25. ^'Lalengan en Toemoe Lob" M. 1.: ^^Leyang en Tdmoe-lowe" 

Bl. 273, r. 1. "0. LaboeatC' M. 1.: '^Oedjoeng-labdhoa'' 

r. 3 en 10. **^oji»" M. 1.: ''Bone" 

r. 4. — De namen dczer eilandjes zijn : Boeloenrdhce , of BSloug' 
ddhwa , Lea/ig-leatTg , Kambdhno, Kddingdreiig ^ KandlOy Kandlo-doewa , 
Ldnre-anrSyang en Bdlang-ldinp^. 

r. 8. ''KaUmasang" M. 1.: ''KaUmdasang" 

r. 12. ''Maroangin" M. 1.: ''B6woiig4Ungi'' 

r. 14. "Xri/a" M. 1.: ''Laiya" 

r. 27. ''Baiigkeng Boeki" M. I.: "Bdngkeng-bokki" Lett.: i»tf/ i?a;i 
j&^ gebergte (welligt met het oog op den hoogen Piek van Banidefig), 
Verg. Jaarb. Celebes 1865, bl. 12. 

Bl. 274, r. 2. "gebergte" tot en met "ontspringt" M. 1.: "gebergte 
van Bantdmig ontspringt'* 

r. 4. "dc KtUimeme" of Kaloemame** M. I.: "de Kaloemcrne* 



^ t • 



4.> 

r. 5. "do JJaMOOMff" M. I.: **dc J)ano*'ieaHi/'' 
*^cie Sappaberofa** M. 1.: **dc Sapoe-fn-'rof*' 
r. 5. "dc G. Sotkaitg** M. I.: "dc Huf-io'^f'SaoH-at^r 
r. 12. "den G. Lompo Ifatau^" M. I.: "dun Inirg Lumpo-fmitafiT/ 
r. 14. "dc TaHffka die" enz. tot en met "oorapronir heoft." M. I.: 
-*flc Tdm^ka^ die uit den I/mpo-btifittHp ()iitsprin<;t." 

r. 17. "Dc .\fdcclin^ (Josier-Distrikif/t is vcrdrcld in" v.m.. - hr 
Afdedins Ooeter-distriktCQ bcvat te£renwoonli|;i: dc iiavol^endc oiider- 
ilideeiinsrvn met dc doaronder belioorcnde reirciitschappen : 

1*. BfflaM^'Hipa ; rcszcntscliappcn : Oost^litrlo-bti^lo. Twittott*} vu 

J*. BikrToe; reirrntschappuri : lf't'Kt'Bo''lo'bn'h^ Mttnimprihni v\\ Mit- 
mipi (Tocrdifirj^airsf); 

3*. A"«J^'ii«5; regcnlscli.: KiUjainf [\sv\\\\mi\i()^ //*/>'*. 7'iro vn iSint ; 
4*. Boeioektj^tHpa ; regenlsrliappon : (r'auifirafTp, fftf/Jotifp-ftj/te vu 

L r. ^'I^amatti** cnz. Van de liicr •roiKK-mdc l.tiKUchapivn is in 
lAier t^ti Hi^Uhb'ilo ^splitsl in de twro rrgcntiK*li:ippt'n OuU-ihrhf 
k«^»o rn if'esi'BtAU>-&o'io. Voorta is B*iriMlfatnf oiulrr dm rrirrnt van 
^m^B<^l'*^'*-lo ^ l^m/iaiijj oudcr dicii van Kfiifja''*}, Torn-'fjiait*/ ondrr 
^atm tan LaM/fV/i gc koine n ; tiTwijl Djof/Jolo, naar ik iifK)r. ccrlanir ^>n- 
*:tt dicn fan Oud'Eoelo^kn'Mpn «r«d)niu:t /al wordni. 

Bl. 273, r. 5. **cen aan licni ondrn^'schiklun Cunlrnli-ur van di- 
ooi' nfdcelin:; BoeltcoMia* M. I.: "drir konlrolmr'*. lonr icdcr v.m 
^ dne Uatotgruoemdc ondurafdi-clin<;cn iVii' 

r. 6. .\chicr "byt^csLian door*' in it: lu^^chon : **ainblcnari-n tor bi> 
«txkking/* 

r 9. "Karaeug of iles;unt vn ivn soclewatai?:: ot' irlnraiiu'" cnz 
L^rtcf ecDVOudi^: "een Ucirent en crii ondcrr«*gcnt" oimlat d- iii< ■- 
»if aJ dikwijU Tt-ncliillen, nicest e^'hU-r het Ivjii:. .If * "t .//- ' "■, • -. 



40 

slechis hoogst zeldeu Kardeng^ (lat Mangkasaarsch is. Vcrg. slcchts 
't Jaarbockje Celebes van 1865, bl. 13 vl^. 

r. 18. "Siniljaf* Men kan zoowel Sinjdjai als Sanjdjai schrijvcu. 
Verg. Jaarb. Celebes 18G5, bl. 30. Tegenwoordig spreekt men niet 
meer van de Onder-Afdceling Sinjc(ja'i of Sanjdjdi, maar van dc Ondcr- 
Afdeeling Bdlang-mpa ^ lett.: mpa-kraal, dus genoemd van wege de 
menigte van nipa-boomen (Nipa fructicosa L.). Aldus ook genoemd dc 
plaats waar de Assistent-resident der Oosterdistrikten zijn zetel heeft, 
en niet: ^^Balong Nipa." 

r. 25. "kortelings" kau nu gcmist worden. Dezc weg werd reeds 
in 18C1 voltooid door den onvermoeiden ijvcr van den tcgcnwoordigen 
Assistcnt-Hcsident Holtz, die daar in dien tijd als kontroleur geplaatst 
was. Vcrg. Vcrzam. van bcrigt. bctreffendc de Bijbelvcrspreiding, 
N°. 96—99, bl. 31. 

r. 30. "Tfl/tfl" M. I.: ^^Tdkaldlld" Verg. Jaarb. Celebes van 1865. 
bl. 39. 

r. 32. *'Kadjan(jf" In het regcntschap Kddjau{j hebbon zirh op- 
gclost de regentschappen lAmhang en Laikang, 
Bl. 276, r. 1. ^'Wiraro'' M. 1.: ^'BirSro'' 

**Mangapi* M. 1.: ^^MaiigdpV* Verg. Jaarb. Celebes van 1865, 
bl. 22 en 47 vlg. 

r. 3. De hier bedoelde weg van Bdlaiig-ntpa over Tanrahli naar 
ManjjkdBard was vroeger een postweg, thans gaat de post over Bantdeng 
en Takdllard, 

r. 7. "geenc bijzondcrheden bekend" — Hier valt ook niets bij- 
zonders van ie zeggen. Op Boeloenrdetee wonen cenige visschers. Ook 
liecft men er cen paar kalkbranderijen. 

r. 12. "van een Kontroleur" M. 1.: "van den kontroleur der 
vicrdc ondcrafdecling,'* — Dc kampong waar dc kontroleur woont 
hoet cigcnlijk Gadtya, (Vcrg. Jaarb. Celebes 1865, bl. 76.) 



47 

13. **GaHidra^,'^ — Toi hci reguiitaclia]) (JuHltirattj U'liooriMi 
roonli^ ook Paliyotei CD 7V/#j, boidoii v roofer op /.irlizclvcii 
Ic regentflchappcii. (Verg. Jaarb. Cclebi's lSr»5, hi. 70 ?ljf.) 
r. f 1. **Gaifiaramg" — In hct rcgciitsichap Gantarait^ is ^trcn kniii- 
poa% van dien naam. IV rogeni wooiit tegciiwdorili^ tc Htmtha, Vph*- 
(iBBrb. <'elebc9 1i«f>5, bl. 77) had hij ook te Sapfri ccuv woniiii;. 
j|jl dsBr tucn ccn bijwyf van hum woondc. 
r. S3. **Karamprftrwatu;" litit aaii lict strand op iIlmi wcg van 
BoeloeJtt^ mpa naar JianttW^. 

T. 55. '^TtiMak 6rro^" M. 1.: *'Tfina6rroe" Hi't rririMitsrInp van 
iLlen naaiii liestaat iitet luccr; lict land staat thans nift Bontotdt^fa v\i 
Bdtimm^ onder den rrgent van Tiru, 

r. 19. '^Umo-Iruio' M I.: ** Lttno-i/mo'' Vrrj:. Jaarb. (VIrhos l<5r,r,. 
2<. 70. wigg. Ht't rr^i'ntsi'hap van dien iiaani l)ost:int nict niirr. I let 
'laikd fail IJmo4rwo staat th:tns, I'vciials dat van .//-/, oiidrr den Ur::i*nt 
ia:j BtrQ. \ rnr. Jaarb. (VlL-bcfi l^*i5. bi. twi, \\,rz. 

W. f77. r. 12. '*.\ra" Pat ./rn lh:iit«< nut /'.^fr^-^ i^/-^ niidi-r dr n 
rst van /^irci staai , lirb ik ri-fd*> liij bl. 'JT'i, r. ;.*'.( ojvjcnii'rkt. 
f t\. '*I-:inLpi-I/iii«yra*' M. 1.. **l.'i nif-hi-r"'* H-t Ti-:irniH<|i.ip 
^^'atTf^ btcfl n|>-^rIi.)Ufini ti' lK'''t.ian, i-n lui-'t /irh mrl <lr nirmt- 
vxapprn Bdromtf rn tiunh^iMT/ npi:i'ln«.t in diit vmii //V/-i. 

r 23, "Bonto TtiHtfa' M. I.: ••//r/w/o/z/V/*' ' l^it iTir««'n rri;riit>rliap 
■ aa dt^D naam xnecr i«. ht-b ik rn-ds bij bl. 27(>, r. 2.'). L'«vi'L:d. 

f io. OnijoMj Loi* M. I : "^Vr^"w#i/T/-/»A'" OmliT din rfiTcnl \an 
*jt^i0em^4Cke staat tcsrenwoordiir or)k Ptmiil-okaNp, dat in l^^'tMiiii: 
•rz Q»p tichxelf staand rc^^entM-hap wix^. Vl■rL^ Jaarli. d-i !h-- 1 "»'•'>, 
>. 7 9, fig. 

r 31. **Lioekawj Ijotce* M. 1.: "A/y""X7i//7'-'"Vr.' 

f .Ji. -SaranUni:" M. 1.: '*Sar/,»t.i»y' 

f Zt. -Ikilaiiir-krkr'' M 1.- "/^/^/.*T,.^^•' 



.r^if 



48 

r. 33. ''Tanah Boang" M. 1.: Tdna-DSioang' 

r. 35. "zij werden vroeger tot de Afdceling SdUyer gerekcnd" 
NB. Alleen Liydekat^-lSwe sorteert thans ondcr Bira (Afdeeliiig Oos- 
terdistrikten). De overigc Boegeroens-eilanden behooren nog steeds 
onder Saleijer. Doch men leze : ^*Sar6ntan^ ", in stede van ^^SarantaiTy " 
en ^^Pdsi'tatitUe** in stede van '*Tana/i Doam/J* De naam }rira schijnt 
onder de Inlanders niet bekend te zijn. 

Bl. 278, r. 4. *'Salajar'' M. 1.: ''Sildyard (Mak.) of SUd^d (Boeg.). 
"Tana-d6wang" (lett.: garnalen-land) is de naam, dien man, op zee 
zijndc, aan Saleijer gecft. Wie in dc nabijheid van dit ciland van 
SaMjer sprak, liep gevaar zijn vaartuig te verliezen. 

r. 5. ^^Laasoa* M. 1.: ^^Ijasdwa* 

r. 14. ^^Haroe'' In de vorige uitgave is de Heer De Hollander 
nog in bet onzekere, of men Haroe dan wel l4aroe te schrijven bebbe. 
Dc tbans gevolgde opgave is dc juiste. Dezc berg van Hdroe is <lc 
boogste punt van Gantdrang. 

r. 20. ''ApO'BaLot'' M. 1.: '' Appo-ldtoe'' 

''Pisobang'' M. 1.: ''Pasobatig' 

Bl. 279, r. 7. "De bevolking" cnz. Men vcrgcl. bet bij bl. 204, 
r. 24 , aangeteekcnde. 

1. r. "Popokan" enz. M. 1.: ^'PopokaiTg^ Parrdkaug en Pontigdnd'* 

Bl. 280, r. 8. ^'To-ri-djcn^a'* M. 1.: ^'Toe-ri-djene's (watervolk) gc- 
noemd." Verg. bet bij bl. 193 r. 14, aangeteekcnde. 

r. 16. "Het ciland is vcrdeeld in twaalf Regentschappen" enz. 
Ook bier is bet getal regentscbappcn zeer verminderd; tegenwoordig 
beeft men slecbts de regentscbappcn: Boniobdngoengy Bdlld-bMo^ 
Laydlo, Boniobdrosoy Bdrambdrailgy Bontga, Mdre'tndre, Bol'kiy Ba- 
tammdla en Tanette; bcnevens dc eilanden: Odwaiigy Malipiboe, Bdhoe* 
Idfwang^ Tambolongang , Poeldsn, Pdhloe-rdhssa ^ Mamaldkki of: Mama^ 
hftjijoftg^ Pdni of Varkem^eiland ^ de twee Boezeroenen: Pdsl-t-antUe en 



40 

. Kmy>e-wM (NB. De naincn Kajoe-JHtluU cii Knjae-MnU 
Inlanden onbekendl) en Tana-djamprya ^ met dc floarom li<r- 
almnden: Kat^^ Potloe-AtMde ^ Fofloe-mir , DJMamoi', /V- 
en Tima^wdlald^ alstnedc dc eilandcii BonerdU^ Kaldo en A'a- 



r. 27. "ci^pof" Dit wooni is zcker van hii'triir nfkoiusii^, u.-inr 

de ^wone benainiog voor ecu voret is. 
r- SI. '^aiaraMpi* M. I.: ''gaUdrra^'n" 

r. S2. **Bmio Baiiffomff wordC* M. 1.: ^^BoHiobdiufoemf v*qp\ riTtijiU* 
r. 94. "hu oefcnt" M. 1.: ••hg oufendc" 

r. 37. "KoDtroleur derde klassc" M. 1. ocnvoudi^c: '^Kontroleur" 
1 OMD titfl rr uok dikwerf ccn kontrolcur van dc eerstc of twt'«^Ie 

aan. 
BI. 2S1, r. 5. ••Balang Mnta" M. I.: '^ Bdiaitj/'mtUa" 

^*J9mj of Djoeinf* M. I.: 'JIJohT/' 

'Pmm^iiiawg'' M. 1.: ''Panpg'diyan^" 

r, C. **BoHio BaMffOfu" M. 1.: **BoulolHiH4foeHti' 

^ Bmla Bodoe'* .M. 1.: *^ Balla-Mlo'' 

r. S. *' PaHpiiati^** M. 1.: ^* PaH^gUiyntitf 

T. 13. '*de he:eUiH*j* cnz. Kr ligt togciiwoonliir uccnc mill tain; lie- 



.-*'»> 



•»- fi 



r. 36. '^Batfjak'* .M.I.: '•//r//jr^" 

iU. 2^2, r. 3. **Laiu cii Bao*^lofaH*j' M. I.: **PoehU4 en Bako^- 



•• 



-.-^ If 



r. 6. 'yttiway" M. 1.: "galldrra^Jg 
r. 7 ea 15. "rflMA DJampeja" M. 1.: "Tana'/Tjampi^ya'' 
r. 1'). **iB hoar is afgestaan aan twee chinezon van AftiMj/kasar." 
kier btdoelde kontrakt is op rcnoek van den ('liinces Ont^ Im, 
itrin der rhinezen, den man die met hct gouvernemcnt ^kon- 
hai, ten gevolge van {^rlcdcu verliezcn nntbondeii. Thans 



lieeft zich daar voorloopig zonder kontrakt de heer P. van Below gc- 
vestigd, om tc zien, of er al dan iiiet mogelijkheid besia, om met 
voordeel op dit eiland werkzaam te zyn. 

r. 13 en 27. ''Kalaoe'' M. 1.: "ZaZao" 

r. 28. **Lo)nbego'' M. I.: *'Lambego" — Naar dit Lambego wordt ook 
wel het geheele eiland door de Inlanders geiioemd. 

r. 31 en 33. "^om" M. 1.: *'BSne" 

Bl. 283, r. 4. ^'Pangalasang'' — M. 1.: ''B6nio'' 

T. 12. "het sluiten van huwelijken" — Dit geschiedt nooit door 
een regent of vorst, maar door den priester. Wel ontvangt een regent 
of vorst giften bij gelegenheid van de huwelijken zijner onderdanen. 

In de Noot 1 onder aan den voet dezer bladzijde wordt , regcl 6 , 

gesproken van een hatiboe en zea bidals. 

Dit haiiboe is het Arabische v,>iAhs. (cha^'tieb) prediker, hctwelk 

op Zuid-Cclebes meestal verbasterd wordt in kdtte. Verg. reg. 9 van 
de noot. 

Bidal is het Mak. bidtdd = bildld^ insgelgks eene waardigheid in 

de moskee, het Arab. ij<^vo (moewadsin), dus genoemd naar den eer- 

sten aankondiger van het gebed met name J^ (Billl). Verg. Weil's 

Moehammed, bl. 50, Noot 57. 

r. 16, § 1. ^'BonV* — Zoowel hier als later schrijve men steeds: 
''BM' 

Over de reg. 26 vermelde rivier Tjenrana bareng heb ik reeds ge- 
sproken bij bl. 182, r. 25. Wat de in deze § opgegeven grcnzcn van 
Bdne betreft; die worden naauwkeuriger aldos gesteld: 

De grenzen van de PitoeinpanoeKa (of 7 landen), gelegcn ten Noor- 
den der mondingen van de ^>»raita-rivier, en sortereude onder B6ne 
z\jn: ten Noorden L<fehde, ten Oosten de zee (golf van Bone), en ten 
Westcn en ten Zuidoi Wddjo, De grenzen van het rijk Bone zelf zijn : 



tcA Noonicu ff'tufjuf ten Oostun ffe tjoij tan Bone, tcu ZuidcR dc Af- 
^eding Oo^trdiMtrikU^n ^ en ten Wcstcn de SoorderdUtrikUn ^ Iximt/f 
rar. Mmrtyo-ritrdteo, SoppeaT/, MariyO'titfiiKa en IFadjo, 

NB. Volgena Art. 1 vun hot op 12 Manrt 18GS tusschen l)uni* en 
Vrt Ncdcrlaodscb Gourcrncment gcsloten kontrakt, bestant hot Iccnrijk 
EOdc thans uit: 1* het eigenlgk Bone met inbcgrip van hct ochtcrleen 
liftjwdrror; 2* het Noordelijk daarvan gclegcn PUoeiTpaHoeKdi''\ 3" dc 

_ ^ >^ f -, _r '*^ 

k.i.Bipf)ag;^i Tjimpoe, Malela en Tjakedico in JjtHwdt^ aan den mond dcr 
i^'i'J/'Oe-riricr gelei^cn. 

. 284, r. 4. "l)e lioofdplnatd Lnmoc'ruc ligi uan of nahg dr rivier 
" M. 1.: **I)c lioofdplaats I^imcAiroc li^ aan de sdlu'LaunHroc 
ritier Tsn Lauiolrroe)." 

r. 6. Over Sinjdjtii uf Unnjdjai in reed« (^esprokm bij 1)1. 27ri, r. IS. 
r. 16. I>c 6*. aU verkortiiiic van hct Mnlcischc (7f''iio«'/7/,^ry, wordo 
L0 rn vcrder wrg{i^lati*n. 

r. Ift. "PoiK/nr" M. I.: -PJ/Tr/' 
r. 17- ^'Tarapoemj^' M. 1.: *'DardjH)edj/" 
r. U. '*Ba(oe Uppa' M. I.: *' Mloc4dpjHr' 

r. S7. "dc Laiocro** M. 1.: "ilc Ijatoi^ro* (vcn drr mondint,'cn van 
4c ^>£r«M-rivier). 

•Me Jiaroeioe walot" M. I.: "dc MaroeloeKdtoe'' (iu^trclijks ccnu 

dcr Tjenrana-rivicr). 
r. J§, ••de Bdradti" — Dit is ecu "eJodtc ih-r fraliUnd''', Vcrtr. 

by U. 1S2, n-g. 25. 
-Me mifr raa i^oiii of Badjoa" - hit wurilr wt-L'^t'latcii. 
r i9. *'Salcnkata'' .M. I.: **SiUadykr(u" — Vourts voege men nu^ 
4c wJ gc n d e rim-rcn by: dc Salomt'ko, dc Tardstie en de Tabt^Hr. 

NooC 3 onder aan den voct vun bl. 281. IH: nldaar vermeldo l)cr.reM 
Zffi^^kf^MmtemUmj tfk Bo'lde'Kara"Tjf0^waMT/ zijn \olgen:» den hi.vr lUikke:- 
■itca ooder dc bersrcn van Dune op W ntini-ii. 



02 



Bl. 28B, r. 2. ''fFaianaii'' M. 1.: ^'WaUknde'* 
r. 11. "Aroem Pone** enz. M. L: ^^Aroem-PSney d. i.: aroeng van 
Bone^ of ook wcl PiUa^manghdi^S, d. i.: mze regerende Forst of Heer" 

r. 14. ''Toma-ri'lalang" M. 1.: *'To^tndfilaldng" ^ Dit woord is 
zamengesteld uit /o = idoe^ mensck, -f- tndrildUf^y leit.: ^'im^ ^i^'n, 
van rUdlai^y binnen; v,^.\ in de intienute, of iiaa»f0«^, betrekking, ataan, 
tc weten : tot den vorei. Van daar is To-tndrildlin^ dtf titel van Bdne's 
rijktbeUierder ale van den ambtenaar, door wiens handen alle zaken 
des rijks van eenig gewigt behooren te gaan. 

r. 30. "de Dfemaiongang** M. 1.: "de Bjemma'^ngang ^ lett.: een 
gegoed man^ een man van goede afkomsi^ tenzij men denke aan iongamj 
rigaddnna, op wiens tooord men verlroutoen kan^ hetgeen geen ongepaste 
benaming voor iemand van die betrekkiog.sou z^n. 

r. 2 V. o. **Anrong^oeroe anak^aroeng** 'M. 1.: **Anronggderoe 
anakardeng** 

Bl. 286. ^'Toemalomponaioe tcangke** M.I.: ^^UhmdUmpSna Towaiigke.** 

r. 4, 6 en 20. "PantjaennangaragV* M. 1.: '*Paf^Qinnmga^V\ Wat 
over deze panjtjdnnangdng'e uit de verzameling van berigten over Bijbel- 
verspreiding N^ 96 tot en met 99, bi. 54 vlgg., ontleend is, zou ik 
wel wat uitvoeriger en naauwkeuriger meSgedeeld wenschcn te zicn. 

r. 9 en 14. **Batffoa'* M. 1.: ''Ba^dwe** 

r. 16. ^^Doelonga" M. 1.: ''Ddkloeng'a*' 

r. 23. **Glarang" De Boeginees zegt: gSUdrrang^ do Mangkasaar: 
gaUdrraiig. 

r. 25. "lytiUa" enz. M. L: ''fjha, Bdne^tanga J^angdii'* 

r, 27. *'Tjiiid*' M. 1.: "^tUa" 

T. 28. '*Oewoenge" M. 1.: ''Woengde'* 

r. 29. «IW/o" M. L: "T^" 

r. 32. *'Tjuimnotng" M. 1.: ''fjinSnweng'' 

r. 33. **Paaempa" M. I.: ^'Pasewpd" 



di\ 



-CJ^rwy" M.li **6erai^" 



r. 34. "y^rtw Pime" M. 1.: ^'JwaMponey 

r. S5. ^'DiMing'' M. 1.: '^ffjali^'* 

r- S6. •'(Wfl- M. 1.: ••^oJto" 

"Jf'cfaaruf^" M. 1,: ^'frelinfeH^'* 

r. 38. **Bara6o" M. 1.: ''BartiUo'' 

^JSiMuOmff*' M. I.: ^'fjinou^'' 

Bl. SS7, r. 1. ''Jdjangalu" M. L: Adjawjdla" 

m 

r. 4. ^^Piioe iatfjoeng tanre* M. I.: *^pUoe4oddo€n{f-laMi'e \\c\Xr. ceven 

r- S. **Toma-ri4ala€Hg'* M. I.: "To-Marifa/auf/'' -- V»;rjr. Aaiit. hij 
b. 2%S. reg. 14. l)at dc TthwdrUnlaitjj als to-mnriluhnig tr .Vj/f/f/i ecu 
hnlcaverblyf loa bebbeii , is zoo nict. l)c von'ri^c To-marUnlait^f, met 
Jronig-'Oedjoemg had tocvallig tc ./m^/Zi cen liuis. Ilij liccttc dan 



dit AwuUi^ waar hij ef'iii|2:en j^nd hcxat, Jrofng-AMali. Doch 
itting is, voor zoovcr ik woct , nict nvcr^c^aau op den tc;;cii- 
tn-m^riidlaiif/ , Ddf'Hff' MaiujoUoittf . 

f. S. ^OeUnmg' .M. I.: '^Oeidienrty* 

-BMyo** 11. 1.: «*ir€ji^o" 

r . 7 . " i4Mw$ PoMoewa" M . 1 . : "/.i i#/ n uTyi^M (Kira ( r///* fahden ) ' 

r. 9. ^Paiimigkmg" M. 1.: ** PaUitl/tdi^" 

r. 10. ^^SkSMMg" M. 1.: ^'Sidfinii^r 

r. 11. '*TMoempamoeMe'* M. I.: ^^TnUoeijrpamo^de (do :i Inndeu)." 

-* f/iii|«" Men spreke uit: •*.'//f'i»>f" 

r. IS. **Ammmmge bila-Wa!' M. 1.: "jMH»H7,e bUa-lttla'' 

r 14. "/i4fiwy" M. 1.: *'Li6(^raHy 

•Bmnm^mg'' M. 1.: '^BaringaSg'' 



r>4 

r. 17. "Jmi€etig^' M. 1.: ''Anningt'' 

r. 18. **Santjeranff" enz. M.I.: ^'Sanjtjera, Lonfong^ Todja en /Saw^." 

r. 22. '^Tjimwng'' M. 1.: '*fjinong*' 

r. 25. "Soenaba, Ala" M. 1.: ''Soenabba, JlcV 

r. 29. ''Talloen!' M. 1.: "Ti/Zoe" 

"ilfflm" M. 1.: "itfam" 

r. 31. «*^tt?a«^ Tangka'' M. 1.: ''Awa-tdngka*' 

r. 32. **Patimpeng, ISoeloe-tanah" M. I.: **P(Uif7pei^, Bodoe-tdna^ 

r. 34. "iifi^ZZe" M. 1.: **Jlfa^^" 

r. 35. "Karalla, Apala" M. 1.: ^'Karitla^ Am^dlang" 

^^Kawarrang'* M. 1.: ^'Kawdrrang^ 

^'Tfalloe*' M. 1.: ^'fjilloe'' 

Bl. 288, r. 1. *^Boni, de boofdplaais," — De hoofdplaats van het 
rijk van Bone heet: JFaiaitipSne en ritdlamhdta (binnen de omwaUing), 
De laatst overleden Leenvorst was echter zelden lang op dcze of ecnigc 
andcre plaats; hij veranderde gedurig van verblijf, al naardat het hem 
ergens mecr of minder beviel. 

r. 6. "Benoae" M. 1.: ''Bend'* 

r. 9 en 10. ^'Palaka" M. 1.; ''Paldkka" 

r. 11. ''Oedjong" enz. M. 1.: ''Oedjoeitg** — Dit Hgt bovcn Tjen- 
runa aan do rivier van dien naam. De vroegerc To-murilah'ing van 
Bone beetle naar deze kampong Aroeng^Oedjoeng*^ 

r. 22. <<of aan die belofte gevolg is gegeven, is ons onbekend." Aan 
die belofte is tot dusvcrrc geen gevolg gcgeven; en het valt ook te 
betw^jfelen, of dit immcr geschieden zal. De vorst, welkc die belofte 
gedaan heeft, is thans ovcrleden, en opgcvolgd door zijne dochter 
Aroe^Timoeroeng. 

r. 23. "zijne aehterleenen." M. 1.: *'z^'n achterlcen." 

r. 29. ''Barroe'' M. L: ''Birroe'* 

r. 30. "de rivier Lipokam*' M. 1.: "de rivier Ladjdri'* 



Bl. 289. r. 1. "en ten Ooaten aan Mariyo e\\ I^muhoe^ waarvaii 
Wt ook geacheidcn is door cene denkbccldi^^ lijii , wicr huofdpontcn 
oas, eTenalfl die aan de Zuidzgdc, onbckend zgn." Dczc zwariglieid 
■ benraarlgk anden dan met ccnc gocdc kaart weg tc ncmcn. Ik vcr- 
iw ecbier, dat de op last van hct (iouvcrn(*nient bcwcrkstcUigdc 
Tan TanetU en Barrot den schrijver woldra de vcrlangdo iii- 
lickting ten voile venchafTen zal. 

r. 10. "I'anjtjaran" M. 1.: ^'Pa^ijatia' 

r. 15. "Lipokaw'* M. ].: **LijiOfkfin" IVzc rivier blijft in linnr 
geberl in hct gcbie<l van Tanette, uit wclks lioo^; grl)crt^c zij ont- 
ffprinirt, rn dus niet uit Sdp/ffnt/, ^^clijk bl. 300, r. 1 1, bcwecrd wonlt. 
r. S5. ''Barroe*' M. 1.: '^Barrw'* 

r. 30. "met wcike in 1861 eon nicuw kniitrnkt i< <rosIoten." In 
1SC7 it op nicuw met dc vontiii van TaiiL'it«' rcn kmitrakt grslutcii. 
Kt ti dezelfde H^r^Ta^riyolU van HtU. 

r. 32. "de leenmannen** M. 1.: "de lo<!iun:in'* 
Bl. 290, r. 3. "IV Hoofdplaats Tancttc" tot rn \r\v\ "rivier Panlja- 
i" M.I.; "IV lioofdplaats Patia>u?* tot rn nirt "rivirr \i\\\ l.ipo^kuHi* 
t. 5. **Pompala4ttnijamtj" M. I.: ^'PoiHjmhd'i'i^iinT^f in hi-t District 
H^ty* — iX'io kampon^r wns in l**r.l ilc resirliniii- ilrr konin- 
fia via Tanette (Vt-rir. Herij^eii iHrtrotTciitle nijhilviT^pr. N". 9r»— «»U, 
W. il): docb in X^dl heeft zij liaar zctel vorpl:Kit»t na.ir PadaAu" 
f. 7. "Sapoliatoe** enz. M. 1.: ^Scipito-fHitoif, />///..7/«*'Vf ' ciiz. 
r. 12. "Van de vasalschappi-n Upofhi^i , Lalolti/M , PitnfjtiHti cii 
7*mS^ko it lAfoekiUi ulleen als vu>al><c*li:ip blij\i;ii br^aaii, \^yc\\ ilc 
tecv««oordi^ Tor»t, I^-Makka nai-iur-rarani, dr laaL<iti* \nx< \an 
fikiS , loopt groot ^evaar van ook ilit rijkje >poriIi;; u- \rrlie/.rn. Pit 
m lea uiost*: ZfkiT, dat liij zoudcr dr hulp \an hct Nr(h-Hni!(I<s-h 
'flocvrracfnent nrcds lan;^ door de knnioLMu \an Tunrtic .if^'vrt i^are, 
ijj dcxr rf vijMrrVt *i\-v\\ Ix-zwaar in /on /.ii-ii. •••!» •' s /'/^^ (m/. 



cvenals de andere zooeven genoemde vasalachappen, bg Tan^tte te 

r. 16. "Idpokassi en Tjappa benoewa" M. J.: *'Lipoekdn en TJdppd' 
handewa^ of: Tjdppd-tDani^a^^ 

r. 19. '*PadcBlo en Soreatiff" M. 1.: *'Padael6 en Sor^ang'* 

r. 20. "Pantjana** — Naar dit landschap beet de moeder van We- 
TanriyoUe , de tegcnwoordige koningiu van Tanette , TjoUi-poedjiye 
Jro€'Pa njtjana . 

r. 26. ''Poete-angm of Poetianging'' M. 1.; '*PdHe4ngim/'* 

Bl. 291, r. 1. "Afl/rff " — De Inlander zegt: "iTafit" 

r. 13. '^Polos'* Yolgens den Inlander: '*Pdloe'* 

r. 14. Men voege bij: "Voorts heeft men bier wat tuinpadie, 
djagong, soorten van Idrne, of obie, suikerrieij kqfflj en kakao; docb dit 
alles bijna enkel voor eigen gebrnik. Wat ook nog wel naar Maiigka- 
sar uitgevoerd wordt, zijn de m^moe*8, zijnde een soort van beest, dat 
wel eeuige overeenkomst met een kat, vooral de djind, en ook wel 
met ccn aap beeft , docb van een klaauw aan de punt van den staart 
voorzien is. De testiculi van dcze dieren worden gebezigd bij bet bc- 
reiden van de ddbpa en istan^, gelijk ook van de Makassar-olic, en 
kosten / 8 u 12 de bonderd stuks. Dcze testiculi worden gewoonlijk 
iimpdoeaoe genoemd, wel te onderscbeideu van bet Mai. timpaoes, dat 
volgens H.C, Klinkcrt's suppl. op bet Mai. Woord. van Pijnappcl bet 
muscusdier en de mu^cusy volgens anderen een buidelrat, opossum, dideU 
phus^ philander, te kennen geeft. Bumpbius zegt in zijn Herbarium 
Amboinense, van bet bereiden der doepa sprekende, dat timpdoesoif zijn 
zoa *<een wilte vrucbt, als pinang, uit dewelke opengcsne<lcn zijnde, 
een welriekend water loopt, dat men ook tot dc dupa gebruikt." Docb 
deze verklaring vond ik nergens bevestigd. 

r. 21. "eencn Rijksbcstunrder en R^jksgrooten , wier titels ons 
ccbter niet bckcnd z\jn." Toen ik in 1866 met den Gonvcrnciir van 



ez» axidcrcD eeii ailcrvrcerndstcii iiidruk , waarUir zvVvr zijn toilrttc niit 
v«i.-vi^ bijdroqr. Men stclk* zich v.cu inlander voor nut vvn nudr 
xvarte jas aau en ze«T lK)iiti* pnutalon, alsmedc ecn ovcrlirnid, wanra.'in 
1 jcrmi dc jabot nitt verprctcn was en tiTdri;r van lorrn uitst:ik. (NIV 
Zijair kleeiiij nin«'t Inj in vroi';5cr tijd voor nn irriiot jji-klrtlti: vnii /.iv- 
cfEicien-n, die Toli^idri h'jTxn'hivu , ten irr?clifnkr ijekrrircn iM-hlMn'i 
Vianneer men nn daarltij bcdenkt , dat die {xT^oon (NH. dc tncrdr in 
nms oa den vurM!; Mootvoi'ts en nut ecn stokjo in dc rrL'trrliand , 
i-KTB't lirp, oin do Toli'tuli^rhe riTcwa«lit. waarnii'do liij ilcn <irniv«r- 

vur vai kinuen ofhalcn, rindcr allcrUi vrtenidr ^i^barcn , nanr dtwi 

• _ 

tmt van Tvi'ti'^ii. met name Hanlilai?:; Safirx^-d-din. die in kampoiTj; I 

yjHtf NB. idol ToMtoli nf Toli-fo^i/} zijn n-bidi-ntii; li:id , van do< 

|n<WioJer» ironinir af, aan tr vunm : /al ni:*n Ini zii'li kuniion \rr- 

. dat wij mocite haddcn nni ons latrclu-n tt- Ixchvin^ni. I^ii^ t 

dui Dim iK)k in iiet voMi'lijk |):dris {[•) zno\ri] nidL'flijk tie lion- ■ 

waar. IV vorj?t en dims t(/of/forf/ot\ j;«'lijk ook dr andon- vooi- 

iBlandcry union op di'riri'lijko ivij/o crrklivd , dtvli \rat niinil<T 
W « tiU ^k Tan anrd dan nuinrcr do AV/yf7i.^i •/./•/. WrlliiM \\nr<lt drzo 



5S 

T(/li4(/li den litel van anakapdhio, en de dorpskoofden dien van mar- 
sadeli, voeren.. 

r. 25. **Tontoli of TdU-iSli, de hoofdplaats en rcsidentie van den 
Yorst" — De kampong, waar de vorst woont, heet niet Tdli-tdli, maar 
Xffoloe. 

r. 27. **Er wordt eenige handel gedreven, vooral door daar geves- 
tigde Boeginezen" Er is hier ook een kampong, die nagenoeg geheel 
met Boeginezen bevolkt is , te weten Kdmpoi^-bdroe. Het hoofd van 
die kampong werd, toen ik daar was, betiteld Kapdla-kdmpoi^ , en 
heette Samadena, Ilij was ook zelf een Boeginees, en had blijkbaar nog 
al invlocd op de bevolking van Toli-tSli, 

r. 29. **La6oean Dedek" — Dit iMbot-icang-dede is eigenlijk do 
naam van de plaats, waar de steenkoienloods staat; de stoomschcpen 
gaan dan ook gewoonlijk voor dcze plaats ten anker, om steenkolcn in 
te nemen. De woning van den posthouder is ongeveer een half uur 
roeijens van daar, in de kampong MalSsonfj, 

r. 31. *^ KalatTf/ka^an** — Dit Kcdangkanganj was in vroeger jaren 
een fameus roovcrsnest. Zekere DdtH^'Maidnd een Boeginces be wees 
bij het uitroeijen daarvan gewigtige diensten aan het Gouvcrnement, 
en werd daar voor onder anderen voor hem en zijne nakomelingen be- 
loond met den titel van Majoor, waarbij men tcvens de bcpaling 
maaktc, dat zij majoors-epauletten dragen mogten. Het graf van dezcn 
cersten majoor van Kalangkangang is te Donggala. Tc Donggfda be- 
vindt zich tegenwoordig als hoofd der Boeginezen een afstammcling van 
dien Ddeti^-Maldna, met den titel van Littenany-KdlangkiiVjanj ; terwijl 
het Hoofd der Boeginezen te Mamo'bdjoe in Mandar , met name Ijol- 
Vdke^ insgelijks een klcinzoon van dien DdeHfj-Maiona^ den titel van 
M^oro'Kalanfjkdf^atn) geerfd heeft. 

r. 82. ''KapasM** M. 1.: ''Kdpasd." 

<'I)onda" M. 1.: «7)/>Wo" 



T. 33. "Sf//e»to" M. I.: "A-i/yrWo" 
r. 34. "MaDdbarezcn*' M. 1.: "Mandarezcn" 
HI 29t, r. 1. "Awi/fl" M. 1.: «/>(/Wo" 
r. i. "SfZ/o/o" M. J.: "AV/^/Zo" 

r. 4, ( 2. "Atf/f/i" — I)it Al^Wi liect bij <len lulundcr Kudl. 
r. 7. "Mandhar" M. 1.: ^^Mandar^ volgciis dcii Boegiiiecii: MaiT/a, 
*Qlcmi4 den Man^kasaar: Mdmhrti'* 

-Toridja" M. I.: "de landcn dcr To-nufja't ni bertjbe^tmers^* 
r. 24. "yaenrarcn/' ens. — ()ok vindt men cenigvn liundcl in «rAa- 
die Tan wege faunnc dikkc stnartcn ^cwoonlijk veUtaarten gtnocmd 

I. Vcrg. mync **^radJore:eH" cm., bJ. 4S, Noot r. 

r. 27. "Lougala" M. 1.: ''l)o%dla* 

r. 28. "TbmiWi of Toiraiii*' M. I.: *^Toica^ii of TotctnUr 

r. 2». "Toradja" .M. 1.: «'dt» lunden dcr T(hrdd/a*8, of bergl)cwoncrb*' 

r. 81 vl^. *'Klk VRU do7.c lamUrhnppcu wurdt af/.ondr*rlijk Iirstuurd 

erncn lUdja of \-or:>i," en/., tot en met *'ln 1S54 is cen contract 

ben gc«lott*n ; of dit later is vernicuwd , is ons niet ^L-blcken.** - - 

Tvru ik in ISOG met dtMi fiouvornciir vnn (VIcbcs Tuli-toH bczoi'ht, 

ndcB vy ODS ook ccn pnar da*^cn in dc buai vnn 1'nlos op, cii was ik 

in de gelegenhcid, om met elk vnu dczc drie vorsten kcnnis te 

I. Ik moot cclitcr zc^^i^cn, dnt dc kctniittmakin;; uiij allc« liehnlvc 

irl. Cieen van dc dric vorstni had Irzrn of bchrijvcn ^dcrrd, en 

opium fchuiicn was liun blijkbanr nirt uni^cvnlli^. (iccn wonder 

r.-. ilat bet lioofd der IU)*';j:iiiezen La- Mnto*'pji't' Katn P'ltidHa /.'/- 

'« deaelfde Uttenaiuf (iicutciMiit i Kalaujjk,itrtatnf ^ waarvnn ik 

U bij bl. 291, rcjjT. 31, gc?<prokcn lu'b, daar mecr te ze^iren bad 

Br2i Tan die drie vorsten, en ei^enlijk ullren hot •:r/a^ in liandm 

il^ vat dan ook dc man. die lor^ droi*;;, ilat dc (iou\crneiir 

rs al Ic erf; beucdiu riju niTii; uiitvan;;cn wcrtl. Uij Iunt aan liu.« 

3i«a fti'Iffl tafcU en "tiN'Icii, dit daur aan d< M.r-tt-lijke )iu\i:i ii<>u 



k 



CO 

steeds uls arlikels van luxe bcschouwd warden. \Vij moesten ons dus 
zoowel ill' Pdlos als in Toicaeli en Doii^gdla bij gelegenheid van hct 
bezoek ten hove met omgekeerde leege kisten tot zitplaats , en met cen 
op kisten gcstutte plank als tafel behelpen. Dat hct in 1854 met dezc 
vorsten gesloten kontrakt in later tijd nog vernieuwd zou zijn , is mij 
niet bckend. Ik voor mij zou het echter overbodig geacht hebben ; 
want in 1S66 had nog geen van de vorsten hct zoovcr gebragt, dat hij 
den zin van het kontrakt van 1864 vcrstond. En zelfs had de vorst 
van Palos er zoo weinig notitie van gcnomen, dat, toen de Gouverneur 
over cen daarin voorkomend artikel wenschte te sprcken, het gauschc 
Ilof in rep en rocr kwam en werkelijk doodsangsten uitstond , dewijl 
niemand wist, waar het kontrakt gelegd was. Eerst na langzoeken, 
was men eindelijk zoo gclukkig, van het gejvigtig document onder al- 
lerlei oude papieren terug tc vinden. Of men er echter zondcr de hulp 
van den Littenaiig-Kalaiigkangang immer in geslaagd ware, betwijfel 
ik zcer; want telkens kwam een van de hovelingen met cen gewonen 
brief, of iets anders dat volstrckt niet naar een kontrakt gclcck, aau- 
dragen. 

Bl. 293, r. 5. "Alfocrcn" M. 1.: ''To-rddja^s, oi hergbewoners'' 

r. 8. "Alfoersche" M. 1.: "To-radjasche" 

r. 10. "Mandharezen" M. 1.: "Mandarezen" 

r. 21. *'Tondok'* M. 1.: ^'TSudo'* 

*^Tai.pa" M. 1.: ^^Taipa" 

'^Mapida' M. 1.: "Bdioe-Mapida* 

r. 22. ''Dotigala" M.I.: ''DofTggdla** — De radja van Doilggdla hceft 
z\jn zetcl in het Binnenland in kampong GdntL De weg dcrwaarts loopt 
nu eens over hoogten , en dan ecus door dalen , nu eens door bosschen, 
eh dan eens door vlakten, en levert de prachtigste natuurtooneelen op. 
Ofschoou Qdnti vrij ver van Donggdla af ligt, bereikt men hct toch in 
cen hulf uur, dewijl dc pnardcn, die men ook hicr in grootc meniglc 



01 

iBBiffvIt, xulk cen vlu^^n eu gemukkclijkcii tclguiii; licbbcii, dal iiirii 
aia 't vare over dcu groiid vlivg;!. 
r. 25. "A'o/«" M. J.: ''Kaboit^a' 

r. f 7» J 3. Toradja" Mij is tot diisvcrrc (;ccii rijk onilrr ilini nan in 

brkend. Alk-cD ken ik i^cii volkstam van To-rfyjan^ of, zonais dc 

MA&kkasaar zeg[t. Toi'rd^a*9^ die in hct midden, vooral lu't lienrachti^ 

cedrehc, van Zuid*Cclcl>cSy woont, en zirli door tanl, zodcn rn grbrui- 

Lea eebeel van Mukassarcn en lioririnczcn rtndersohcidt. WcHi^t zijn 

og to Tcrp^rlijken met do Alfocren van do Minalia}><a. Ik diirf erhtcr 

kcfomlrcDt gecn oordeel uit tc spreken, dcuiji dr AlftM'icn niij t;clicel 

■Abekmd zijn, en ik van dc To-rfh/jas bkrlits cnkrlt; tr zit-ii krceg, 

ik een* een paar unr tr Is>'p0'h'pn in Laiirort' \rrlo(filr. Wat ik 

hnnne taal verneinen mogt, bquialt /.icb sleclit!! tot ci-niiiiMvoordrn, 

^ mg door ]h>t*irincschc haniK'Iaren inerirrdrcld wrrdrii. Jji die 

^ladcUrcn baddrn hiinne krnnis noi; nit-t ccns in het binmnland. niaar 

rtQvoqdii; op de uiarkt te Paft'po in LoVwo'c \i:rworvi-ii, uannt-i-r zij 

^»Mi in aanrakin? kwanien met To-rddintt, diu hiiiim- waron uil lict 

ft 

ivbergtr derwaiirtb bni^rtru. 

IV benamin? To-raJja i^ Zitmen^etrokkm uit: to-ri>fti*fjti. Kn dit 
r^j^ja i% zanienpc«tcld uit ri (in) -f. niij't. ])it nV^'ef. dat tlian**. (■\t'naU 
wrc4, in ht't Koe^ineesch het If'vJitm te kcnntn £^eef(, >e!iijiit oor^pron- 
iciyk •irrhu de landzijde en Li-t binncitltnd aan^eduid tr belibrn, rn 
ut brlcckeDis van het ff'^^fm l>ckomcn te h^bbrn. omdat tie Hnnier dc 
ttJ^ ten Westen van /.ieh liecft, lerwiji /z///' •' (fior«prnnkrlijk de 
, trt}^. het Mai. iaoei, •«'''.) in l'<'l l»oi«'ineeM*li hrt Of^tfM betee- 
l>e Makassaar daurehtei^eii be/.JL^t tld ■ \oiir liet If'^^leH. en rdyn 
bet OcNtcn, omdat dc Go\\aree;} de .vf ti \\ W i-^ten eu het ^and ii-n 
^raffn van ziek heeft. Zoo ia hi-l dan ook /.i-er irord u- \rtklarrn, dal 
<9c Vifc iwair den To-rddja^ of man (to _-- /'//y, H'lnhrir, f!,\ h^u H'e^Un 
^^jimi, is :»jnt taal T*i^*rd^n. of uinn ifo<- . f''.o» hun^'ft) //r t"i fhit'.H 



Kootit, tioemt, dcwiji dan To-rddja en Toe-rdi/a l>ci(le mcnscheu aan- 

duideii, (lie landwaarU in , en alzoo op hai gebergte wonen; v. d.: herg- 

iewonera. 

De bl. 294, reg. 19, vermelde rijkjes EarMng (niet Enrekan) en 

Letta (niet Jjetha) zijn zonder kwestie dezclfdc rijkjes, als in § 4 ver- 

meld worden (verg. Noot 1 op bl. 294 en Noot 1 op bl. 295), behoo- 

ren dus tot het rijk MasinH,7ipodoe , waarover in die } 4 gehandeld 

wordt. 

Bl. 294, r. 25 en 27. *'Ma9enreng Boeloe." Men lezc niet: "A/ii- 
• ^ _ 

senreng Boeloe'* en **Ma8anre Boeloe'*; maar: ^^Mdsinriuqiorloe*' — Dezc 

bcnnming is zamcngesteld uit het Boeginesclie mdiiltriiig , nahij zyn, en 

het Boeg. doHof' , gebergie ; zij gceft alzoo te kennen : de r'\jken nabij 

hd gebergie, 

r. 2S. ••Toraclja" M. 1.: "de To-rddjaU of bergbewoners*' 

r. 30, en bl. 295, r. 1 en 9. **Kariangoen'* M. I.: *'Karigdngoettg" 

Bl. 295, r. 2. ''Serian of Krain'* M. 1.: ''SoregatTg , oi Bittunga- 

Kardeiiij* 

r. 4. "Adja Tamparang" M. 1.: ^^Adja-Tappdrang'* 

r. 8. «*van Toradja" M. 1.: "der To-rdd/a'a'* 

r. 11. '^Mandhar*' M. 1.: ''Mandar" 

r. 17. **Dit gewest bestaat" enz. M. 1.: "Dit gewest bcstaat uit de 

navolgende rijkjes; Enf eking, Doeri (niet: Todolriy dit zou zijn: men- 

Hchen van DoWi), Mama, Kdssa, Bdtoe-ldppd en MUa^* enz. 

r. 21. "Bongnaisch" M. 1.: "Boengaai'sch" — Vcrg. boven. 

r. 26. "Of en wannecr dit later gcschied is, is ons niet gebleken" 

— Tot op den huidigen dag is zulks niet gescbied. 

Bl. 295, r. 30. ^'Laporang*' M. 1.: "Aldppdraiig" 

^'Enrekang** M. 1.: ''EXfSkdng" 

**8alimpora** M. 1.: *'SaU,:Jpwroe" 

r. 31. ^*Kariangoen" M. 1.: '^Karigif^oeng" 



is*' enz. M. 1.: *'KanitJ^ xmii ili'ii iiiomi der Binuin/a'k'anirtn/ 

-Pkho" M. 1.: "Pao." 

Bl. J06, r. 1, 3, 4, 17 en 23. "\fatidAar'* M. I.: "MattJar, vo1«;imis 

4ca M*ngkaMaar: MdndarA , volgens den Boo£^nccs: Maitra." 

.» 
r. 6. **JJa9enrenff Boeloe^ M. 1.: ".UasiHi'iiJtjtoHor* — Vcrjr. \aiit. 

b« hL S94, r. 25 en 27. 

■ r. 6 en 14. **Torailja" M. 1.: "de landcn der To-riidJaM oi herijfit- 



■*. n 



t I. **SerMWff* M. 1.: ^^Surtyathj 
** K^riamgoem' M. 1.: ** Kariynih/oem}^* 
f. 17. "dc Balamipa'' M. 1.: "dc Hnlail^fUipa' 
r. IS. -de Tipata' M. 1.: '^lo Tjppalatn/'' 

r. S3. **Balanipa of" wordc wcjwelatcn, iiiPii Ixdioudc ••Icclitr : 
^BmUmj-mipa ot Balannipa* — Dtizc naaiu betcckcnt Ictt.: oni Math/ , 
d krmlf fmei mtpO'SoomeH, diis srenocnid vnii wcirc dc mcni«.rto uipa- 
fiiwrw (aipa-fructico.«(a L.). 

r. 24. "PamSoeicaMff** M. I.: **Pumbao"''tcain/* 
r . 2 5 . " Tapala ( Titpalang \ » f TtiMjHilatTf; )" M . I . : * • Tappdla ry" 
r. 2^. "ccD bond^cmoritM'hap , waarvaii dc Torst \aii B./l'iutiipj 
• &>?t : BaUmipa) hi*! hoofd is' vn/.. — In vrO(*irL*r daircn had dc vorT^t 
Hciisumtpa een zekerc snprcniatic over zijnt* niedevoMcn. l)it 
ccktcr in den laati^ten tijd, vooral nadat liuh/inipa in l*"'? we- 
•Cffrnnd* CD meuschenroof door )u*t (touvernrmmt (r<*ka^tijd en 
verbrend nerd, <;ehcel op*a'liouilen. IV titrl van M'lra- 
£fm Toict Karmemy magnoe of Makaratlja) word! in Mandar flo(»r elk 
ntt de 7 wonten fsvvocrd. 

BL 297, r. S. "mcdewerkiu*? tr bekonirn tot l>cteu;^e!ii.^ va:i 
— * Die medcwcrkinir is soMiii of nnoit door dc Mandar- 
»r vorrten verlnrnd. Zij In bh "n zicli intcjinir.! Mj lu-rlclin-.r aa:i 



strand- en mensclienroof schuldig gemaakt. Dat het Oouvernement 
die schendiDg van het met hen gesloten kontrakt steeds straifeloos zou 
aangezien hebben, is geenszins bet geval. Nog in 1867 werd Balan- 
mpa deswegens duchtig gekastijd, met de stoomscbepen Leeawaarden 
onder aanvoering van den overste Klis, de Coeboom onder kommando 
van den 1*^'^" luitenant v. Goens en de Stavoren onder kommando van 
den l^^^** luitenant Schmidt. Tappdlan^ en Pambadtwaiig ^ die zicb ins- 
gelijks aau strandroof schuldig gemaakt badden, verzocbten vergiifeniSy 
en betaalden terstond zoo v eel mogelijk van de bun opgelcgde scbade- 
vcrgoediiig. 

r. 5. '"Pasoeboe" M. 1.: ''Pas^boe' 

**Tocnjaraang" M. 1.: '*Tonjamanff'' '< 

''BoeinJja" M. 1.: ^'Bombamf' \ 

^^Balanipa^* M. 1.: "BahnnipUy o^ Bdlaii^'ntpa' } 

r. 8. ^^Patnboewang' M. 1.: ^^Pambadhwan^'* f 

'^Loombo'* M. 1.: ^'LdmbcP' ! 

''Balandonf M. 1.: *^Balddoiiy' \ 

r. 9. "Tapalanp" M. 1.: ''Tappdlan^'* . | 

''SapeUng'' M.I.: ''Sai7pelaiuf 

''Kaloeha' M. 1.: ''Kalcfekoe'* \' 

r. 10. ^'Tipor, Krama' M. 1.: ''Tipord , Kardma'' ^ 

\ 
T. 16 en 18. "Mandharezen" M. 1.: "Mandarezen" 

*(, 

r. 18. "schrander en buigzaam volk" Op hunne buigzaamheid vatt 
zeker nog al wat af te dingen; bet Gouvernement beeft ten minste ri. 
menigmaal, nu eens door verraaning, dan ecns door tucbtiging ge*' 
tracht, bun liet ongeoorloofde van strand- en menscbenroof te doeft.- 
l)eseffcn ; doch vrucbteloos. Ook weet ik niet , of zij juist door scbraii?( " 
derbeid boven andere Boeginezen uitmunten. Alleenlijk is mij bo3 
kend, dat zij zeer geslepeu zijn in het bedriegen. Het is dan ook on^ 
der do Boeginezen ccn gcwoon sprcckwoord: **IIet bedrog is uitg#f 



-^^ 

& 



4 



I vmn Boeton, hccft Salcgcr aangcdaan, en is cindclijk voor 

iilar gesonkcD.*' 

■ de Noot N*. 1 ondcr nun den vciel van bl. 297 wordt vcrmcld , ] 

Mmmdmr in voriprc tijdvn uit tifn stantjcs, in slcdc v»n ZfTt'H, zou ^ 

^ 

KH kebbcn. Of en wannecr dit p^wecst zij, dnrf ik nict tc Ih*- 5 

m ; toofccl wcct ik allcen , dat dc \\\vr ^nocnidc stantjtrs Ma/'i/i, 

b^r (XB. nici Bonko) cii TJaMpalagiyaitJ/^ of TjaSijmlugi, tci^cnwoor- , 

loC hct rtjkjc Bnlan^^mpa^ of ISafaitMipa, btdioorcn. 

M. f»7. r. 25. "5 r.. .Yr^rf Tawparang of Sithnrfmr M. 1.: '\^ T.. 

r. 27. **.ldja Taniparang of -//^a Tdpparung'* tot rn nirt ••.SVr//'ii- 
* IlierToor li*zc men cnkcl: ''^ Adja-iapparniuf* — l>il liotcrkont : 
den) hetteden ket Aftfer ran Tt'fftjjtf. Jt/Ja-iavip/traNj} ware dnaroni 
Li foal, dewiji atf/a Hocjpncesch en tanipnranjj MaknssaanH'h is. 
mdirQ betcekcnt \\v\ Makasaaarscho famptirau*} iiirt , cvrnals hrt 
•rinctche tapparaiTJ/^ merr, maar zee, Ven;. hct bij bl. l*^l, rcg. in, 
evteekendc. /oo dit .Idja'inppiiratTTf sr>ms door rcn onkuiidi^c nu*t 
-m^rih frmard zij, dicnt mm dit niijris inzit^ns nirt na tr votirt'n. 

T ' '*Sop<mg" -M. 1.: ".^tpp-io/'* 

T. I ^'Tatstparauy ht/jaja* M. I.: "v.m 7V'i.Ty/f" 

?. 4 en 7. "Uadjoc" M. 1.: '•//V/^J'* 

t. *. ••ri*ior, die zioli in liet i:cn»Hnulc M«ht outlast. «loch wolkrr 
m oiu onbckend is" iK/.i^ riviiT is di* rivirr van Dflihrn. 1) trh dt' 
{if iMp^irOg (n^'n>t ten /. O. nict ann Ifift/Ju, maar uan Hnto"l*rUot\ 
XiTiVO-rivawa, dat tot S*ippei7ic bclioort. Ton N. O. trhlcr irrt-nnl 
ir^k vcl aan Wiuljii, dc rlvicr van BeUitra maakt daar dc «;rcn<« uit. 

r 14 . • ■ Par^'pare " .\f f n s^ pn'kc uit: * • / VrV/ -y*//rt' " 

J.JO ••^Imtrrnt dr vf>nitbrrnir«cli*ii rn d«- iHVjdkinL'. dif rMM-.-i- 



neescli is, zijn ons geene bijzonderheden bekend." — De voortbrengse- 
Icn zijn: padic, djagong of turksche tarwe, koffij, velerlei soort van 
lame (aardvruchten), van.pisang, djamboe en andere vruchten. Zij die 
aan de oevers van het meer van T^mpe wonen , hebben overvloed van 
visch. Ik verwijs verder naar de verzameling van berigten betreffende 
Bijbclverspreiding , N°. 91, waarin men ook nog het eenen ander over 
den vorst van Sid^urcng en diens breeder, beiden zeer schrandere en 
vrij beschaafde Boeginesche vorsten, vindt opgeteekend. Zij zijn even- 
als mecr andere vporname lieden van dat rijk , groote handclaren. Dit 
gaat zelfs zoover, dat zij zicb dikwerf zclven met djagong behelpen , 
ten cinde de padie te kunnen verkoopen. 

r. 24. ''Adja Tamparang'* M. 1.: ^'Adja-tappdrang'' 

^^Sidenreiig** — Dit rijk zou in vroeger dagen Oalingkang gcheetcn 
licbben. Over het ontstaan van den naam van Sidenl'oTg vergel. men 
mijne vcrhandeling over "de Wadjorezen" enz., bl. 28, Noot c. 

r. 25. ''Soepa" M. 1.: **Soeppa" 

''AUta" M. 1.: ''Alha' 

r. 26. ''Saidto*' M. 1.: "SawUio*' 

*'Rapang" M. 1.: ''Itdpp&ng'* 

r. 29- ^^Ad^tohcafTg" Dit beteekent : vorst, en is af tc leidcn van 
ddioet dat ook dikwijls als titel van vorsten voorkomt, bijvoorbceld : de 
ddtoe van SSppeng, de ddioe van Manyo, enz., enz. Men vindt ook 
wel Adatoeicdila , in stede van Adatdetoaiig , dan is het zooveel aU 
onze vorst. Volgens sommigen is dit adatdbtcaiuj eene verbastering van 
adeatoewanj) y de (uit Bone) ioegezonden vorst, van dedtoe, zenden, af te 
leiden. Men vergel. hierovcr verder de boven aangchaalde vcrhande- 
ling over de Wadjorezen, enz., bl. 28, Noot c, 

r. 84. "Paetta taelloe lattroe" M. 1. : -'Pitta talloe ldtiae\ Verg. 
dczelfde vcrhandeling, bl. 28, r. 8, vlg^. 

Bl. 299, r. 1. "Bongaaisch" M. 1.: "Boeiigaaisch" 



iu 

r. 4. "^Sideurttij of TcU'JdJi" — SidcHreitjf is dc naam van lict j(c- 
rqk. TeU'adji duareiitegen is ceii voornauc ten Noordvn vua 
kt Sleer gelegeiic karopong van het rijk, waar dc vorst Eich dikwcrf 
opfcooJt; het is cchter niet bestcndig dc residcntie van den Vorst, die 
beartelings tc AlakMicaii^, BfUoe'tHfuap/uit , Pamanlingaul/^ Rom' 
iawepe^ Kawpong'btroe en MakorlrT}/ zijn verblijf houdt. 
r. IV. **Het lloofd der plaats liceft den titel van Kapitang (kapi- 
!■).** — Dezcn titcl drna^ liij, wanncer liij ten ininste hoofd der sol- 
is» die hier cenigcrmatc op zijn Ifollandscli gekleed zijn, en 
, en daarom den eenigzins Maloischen naani van pabdrrini 
D. Anders heet hij Jni'/t}/ of derir. Kr bestaat, zooals men aau 
ket bovenstaandc, gelijk ook aan dc beirvkkin;; van TocwaiTg Sikuoe 
ijSeboat) bemerkt.bij dezen vontt, evenals bij mecr andcre Hocirlnesclir 
t eene zucht, om eiikele llollandsclie benamingcn en gcwoonten 
te nemen. Trouwcns dit is bij den tciren\voonli;:en Jthtu'waih) 
%drmr€M^ nitt lu vcrwoudercn, dcwijl hij in zijne jcugd de Hol- 
kadschr Khool te Makassar beziH'Iit. 

r. 12. "/i/air*rflV*_M. 1.: **r^VirflV I>il n era eeht ]k)eginecscb 
ca Vilamirsi'h woord , dat in iict ai^^cniecn owhrhuorujeH en OHdi-r* 
, en dus ook hier polUU'dtenarrN ^ tc kcniicn ;;eeft. 
. 14 en 22. '*Part-p(trr** Men spreke uit : **Pdn'-/»iW ' 

:f2 CD 23. '^^Oryia" M. I.: Sf/ppir 
. .3. iMuriMnttn' M. I.: *^lja.Trij(%ntur 

56 '^Alita' M. 1.: -.//iV/u' 
. -»j. **SaKa tn Jla* M. i.: 'Suciuj la .:/?'•?" 
25. -Airito" M. I.: ^'^nriwr 

29 cQ 32. '*Ma\fHrcH^ Boc/txr" M. 1.: •*.l/<i*i./>i..^*o^7t/J" 
SO. ".^lap" M. I.: **.//fl" 
31. "/£a/Ki*w ' M. I.: HtipptitTj** 
13. " . Hjit' Tahipjratf / ' M t . ' * / ' 'J '• T- 77^ '* • • ^: 



68 

r. 33. ^'NUabo'* M. 1.: *'RUd6a*' 

*'Tatnalada'* M. 1.: *'Tdmalddd'* 

'*Boengi" M. 1.: **Bden^€n^*' 

1. r. "Milabi" M, 1.: "Mdl&6i" 

''Tangkorap'* M. 1.: ''TangkCrantf 

Bl. 300, r. 1,2, 3, 12, 15, 26, 28, 30 en 34. ^'Sopeiuf M. 1.: 

r. 2. "grcnzen" De grenzen van Sdppeng met dcszelfs onderlioo- 
righedcD, Mariyo-riydwa en il/«rtyo-nWiro, zijn: tenNoorden: WdSjo^ 
lict mecr van Teit^ en Sidtureng^ ten Ooslcn: B6ne en Wddj6^ ten 
Zuiden: Lamderoey ten VVesten*. Tanttte, Barroe en dc zee (straat 
Makassar). 

r. 11. ^'fTalame*' Men spreke uit: "Waldnnde*' 

"doch de belangrijkste van alien, de Lipokassi" tot en met "Ta- 
nelte en Barroe uit" — Deze woorden zijn vooral weg te laten. Vergel. 
het bij bl. 289, r. 15, aanget., waaruit blijkt, dat de rivier van Lipae- 
kdn uit het gebergte van Tanette ontspringt, en in haar gehccl binnen 
dat gebied blijft. 

r. 20 en 29. ''Boni* M. 1.: ''Bone'' 

r. 21. "zeven Kiesheeren" Onder deze rijksgrooten zijn mer (niet: 
frie\ die de voomaamsle geacht worden, en den titel van pangepd 
dragen, teweten: die van Botto, Bila^ Oedjoeng taBdhloe. Welligt be- 
teekent dit pangepd letterlijk: de man die voor den vorst met evenveel 
naauwleiiendheid zorgt als de moeder voor het kind; want mditgepd wordt 
gebezigd van het op den arm dragen van een kind, Dc drie andere rijks- 
grooten hebben slcchts den titel van pabiljdra of raadsman, Dit zgn : 
Jroe-SidOy Jroe^Masoewdli en Jroe-Djdtapoe, 

r. 34. ''Sopcng, de hoofdplaats des rgks," — De hoofdplaats van 
SSppeng heet : Wdiang-SSppeng , of: Wata^sdppeng, 

Bl. 301, r. 1. **Sengkang'* Men spreke uit: **Sengki^t7g" 



«0 

r. 3. "Woeloc" M. 1.: "Zf«^/«f" 

r. 4. "Bai6e-iiWMama* M. I.: "Balot'tuewut/id" 

-BUcMi" M. 1.: "Mo*' 

-k'a^Ue" M. I.: ^^KaHji^tlo" 

r. «, 7, 11, 14, 10. 17, 23 cii 30. ''Soptunf Men sprrkc uit: 

r. 9. **I.'a^»90* ciiz. M. I.: **/Ai6oio, Ijatttjtoko^ of Ihlortoe, Kiroe- 
kiTf^ rn Baioe-PiHte. 

r. 12. **Tawparafit/ Jjobaja* .M. 1.: **Meer tan TV.wy/f" 
r. 15. '*de hoofdplanU iHario-riatca* l)c hoofdplaats van Mariyo- 
rif nt tm heet nict ^fariyO'riya^Cf^^ mnnr Bdlof'bttto^^Q^ bcttT: Paninjtji'tMJf. 
T. ir,. -'Allpono' M. 1.: '*Lip4tiNo' 

r. 21. "hoofdplaats Mario-rifcntro'* 1>c hnofdplants van Manyo- 
rurmto hcct nict: Afan^o-riirdico ^' mAur : Taknifi//d (SW. nirt Taknlnla!). 
Vroegvr waa het Goxanye^ dot ook wcl lAilttmbata ^Miot;md wordt. 
r. 2S. ^^.idja Tamparatt*/*' .M. I.: ** Jt/Jti'tappdrthiT/' 
r. 33. **lMfpe*' M. 1.: **lMlHty* — Dit li^t aan dc niondint^dcrrivicr 
«aa BiUot'pi^U. 

'*\fpo'* is ecu /mt/i/i of iwia/ van Sitl/Nrftio. 
^Batoe Portik* M. 1.: ^' liaUif^p^i'tc'' 

r. 36. Tamparang l^baja:*' cdk. tot en met '^Ifutn' M. I.: "van 
ttrnff: Lui'BQruftta^ Ala en iralta, 

Bl. 302, r. 3. •'Barroe*' M. I.: ''Birr..-' 
r. I. **IJpokaur M. 1.: "dc /-<i^*iVr' 
r. 5 en 6. "Sopemf*' M. I.: ^'Sippr^n* 
t. «. "LaAiw" M. 1.: -/^oV 

r. 16. «r;. Aa/pora (Ubuao?)" M. I.: "den Ikih: />i/>'W Ml. IV 
bier bedoelde ber^ heet IjaptUo, en nict Jjah**no. Dit laatstr is dc uaam 
i^a ecn np di; vorizi* hlndzijdc vcnnrld stranddi^trAt 



70 

r. 18. "G." M. 1.: "B. (= B(/bloc)" of: ^'Bergr 

r. 27. ^^Nepo" — Dit is eeu paltli, of vasal, van Sideufeiig. 

r. 2 V. o. "en de moeder der tegenwoordige vorstin van Tanette" — 
Dezc woorden zijn vooral weg te laten , want de tegenwoordige vorstin 
van Barro€y met name Stti-Atya^ ook genaamd Basse-Barroe , is vol- 
strckt geen' familie van lySUe, de koningin van TanSlte. Beide vors- 
tinnen zijn ongeveer van gelijken Iceftijd. 

Bl. 803, r. 6. **Madallo en Baioe Lappa" M. 1.: ''MadiUo en 
Batoe-lappd,^^ 

r. 23. "de G. Boeloe Boelangi^ M. 1.: "de bodoe, oiberg , Bowotig- 
l^iigi, die bij verkorting ook genoemd wordt: Bdr^4aiijji^* 

r. 25. "Birang" — Djenc-b6rang is de naam van dc rivier van 
Gowa bij haren oorsprong. 

r. 26. "Sambong-djawa" M. 1.: ^^SdmhoeiTg-djawa^^ 

Bl. 304, r. 1. **RadJa*' NB. Bddja is Mai., en wordt allcen gcbe- 
zigd , wanneer een Europeaan met een vorst van Zuid-Celebes spreckt, 
anders hcct deze Knrdeng, 

r. 2, ^*BHjdra Boetta" Men schrijve liever: **BitJdrd^bdetta'' 

r. 3. *'Baie Salapang** Men schrijve: ^^Bdie-aaldpang" Dit beteek. 
lett.: 9 vaandeU, V. d.: 9 vorsten , die een vaandel mogen gebruiken, 
V. A,\ de negen kieaheeren van OSwa. 

r. 10. "De hoofdplaats" Dit is een uitdrukking, die bezwaarlijk op 
iulandsche kampong's toe te passen is. De kampong, waar een lioofd- 
vorst zijnc residentie heeft, wordt gewoonlijk als de voornaamste-, en 
alzoo als de hoofd-plaats beschouwd ; doch zoo'n vorst verplaatst zeer 
dikwijls zijne residentie. Zoo hebben de oude koningen van Oowa in 
een kampong, die Odwa heettc, gewoond. Later echter wedcr in Sam- 
loeng'djdtDa ^ daama in Gdbnoeng'sdri , tegenwoordig in BoH'i-ittiggi. 
Dikw^ls is slechts het overlijden van een vorst genoegzame rcdcn voor 
den opvolgcr, om ccn andcrc kampong tot woonplaats to kiczcn ; en 



71 

Tcnali dikwyls die verlatcn rciiidcutieplaats «^cliccl, altlians nop^-- 
gebeel. 

r. 16. "Sainbong-4jawa'* M. 1.: ^^Samboeng-djawa** Ihit dczc rc*!- 
dcBtie rteda lang door Btiiki4in^gi vcrvangcn wcrd, mcrktc ik koocvcii 
by ng. 10 op. 

r. 20. ''Bojomg LoS" M. 1.: ''Boro}7y4tkre' 

r. «1. "L^Ao" M. 1.: "fevfro" 

^UiUmo^' M. 1.: '^LanitdoNp'' 

•*Lemo*' M. 1.: "Tfiio." 

"»yo" M. I.: •• rr>po." 

••Smioe-poeir M. I.: '^Batoe-ptrHer 

r. t2. **NUiIaMn* schijnt tiiet inccr tc bostnan. 

"BoDto^ining*' y^A.-.'^PatambirauJ)'* 

^^TUemfa'^ M. I.: '^DUhnpanH'* 

r. 83. "Fantarang" M. I.: ^Uhnfarafu/" 

r «4, 25. 30, 31 en 35. "Uiknng" M. 1.: '^Uikanip' 

r. 27. '*Takalar" M. 1.: '^TakallartV* 

r. S2. •'PnUado'' M. 1.. ^^VoenidJo" 

'iig 
-Dpampom"* M. I.: *' lljo^r/ofca'' 
r. S3. "Loeioetral'ang* M. 1.: ** Pa%ofrtikkait{f" 
Bl. 303, r. 1, 3. 24. cnz. "traifjoe" M. 1.: **ff'aifj6" 
r. 3 en 4. "/four M. I.: "^oii«f" 
r. 5 en 13. **Tamparang I.nbaja* M. I.: **raji Tn^te'* 
T. 6. **Adja TaiHparang*' M. 1.: ".-ftf/a'taj/piirnttg" 
r. 15. "de Akotemgak"* M. I.: "ilc JkoiitTgtiia/^ 
f. IC. "of Kemra^ wordc wfwclaten. 
r. 29. 'Mf Brt^U'pola* M. 1.. 'slc //f7*.>;///' 
r So. *'Limp<y'ri4onra** M. I.: ^'li^iuKf^ri-T ' >^'i' 



"Kasih Bocmboe" M. I : ^^KtUu-hoirMfMifiiTr 



72 

r. 31. ^'Talo-tamrettg'' M. 1.: ''TdUhUMrhTg'" 

r. 34. "Paila" enz. M. 1.: "PaUa (vorst, lett.: onze Ileer) Btieni- 
])6la , de Patta Rdnrdnge i^Tofwa en de PiUa Rdnrduf/e Taloiam-eflff'' 

r. 2 V. o. ''Pcetta Pillar M. 1.: '^P^Ua Ptlde" 

1. r. ''Pcetta TJakoridie"' M. 1.: "PaUa fjakoridiye' 

Bl. 30G, r. 2. "Pa?«a Pa^Za(?" M. 1.: ''Pitta Patol/ii:'* 

r. 3. ''Patta annange^^ M. 1.: '' Patta innange" 

r. 0. "PdrWfl" Men scbrijve: ''Patta'' 

r. 13. "aan Matthes ontleende" De Schrijver verwyst bier voor 
JVddjo naar lietgeen daarover door mij gezegd is in de Berigten be- 
trefTcnde de bijbelvcrsprciding, N°. 96—99 bl. 66 en vlgg.; doch bet 
zal mij aangenaam zijn, zoo men hierbij in bet vervolg de in 1869 
tc Makassar bij P. v. llartrop, Jr. verscbenen brocbure: over de 
JFadjorezen met hun handeU- en scheepswetdoek raadplegc. ,Daar zal 
men ook bijzonderbeden vinden, die ik vroeger over bet boofd ge- 
zien bcb. 

r. 15. '^VVadjoe** M. 1.: "f^'dd/6" 

r. 17 en 30. ''Poettas' M. 1.: ''Patta s'' 

r. 23, 28 en 31. "Pastta" M. 1.: "Pha'' 

r. 28. "Pilke" M. 1.: Pilde'' 

r. 31. "Bttein-poW M. 1.: "Bttempdla' 

r. 32. "Toma-ri'lalang" M. 1.: "To-mdrUdlatTg,'' Men verg. boven. 

r. 34. "bijzondere werkzaamheden der drie aoeroW Deze dric 
socTo's wordcn niet geJijk andcre so1'ro*s of zendeUngen tot bet overbren- 
gen van allcrlei boodscbappen gebezlgd , maar alleen met boogst ge- 
wigtige zendingen belast. Men zou hen aniliamadeurs in tegcnstclling 
van boden of bood^chappers kunnen noemen. Verg. mijne boven aangc- 
baalde brocbure over de AVadjorezen" enz. bl. 6, r. 13. 

Bl. 307, r. 1 en 35. "BohV' M. 1.: ''Bone'' 

r. 2, 6, 7, 11. 17 on 34. "'Wadjoe'' M. 1.: "Wddj6" 



7ii 

r. 5. **P^Ua Tosiloe latlae" ~ Over (lessen vorst , die in SiddiifciTg 
FiUm TaUoe^ldiUf heel, en tot op den huidigen dag Jroe-Maiuura 
via WdStjo 18, verg. men "over de Wadjorczcn** enz., bl. 14, 40**, en 
U. S9. 

f. U. ''AkoUHgak'' M. 1.: ''Akoieny&iig'' 

**Krmra** worde wcggclaten. Van ccn verdcelini^ vnii fftidjo in dric 
taadflcliappen is mij nicts bckend. 

r. 17. *'To6toni of Tosaria, ook wel Wadjoc gehccten" — IV 
*H>f Totaria" tot en met **^chceten" zijn wesc tc laten. 

r. f 0. ^^AkoUngah of IxdinaMtj' M. 1.: ^^ Jktdf'ttfftunf*^ en late •'Ao/*'- 

r. S9. "Kemra of* worde wcgp^latcn. 

r. 85. '^Laffo^n" is de voornaamste plants van Pamnna^ ccn rijk 

de Inlanders ecn kind van irddjo gcnot*md. De tegcnwoonlip^' 

ma Tan JFttfjo is ei^cnlijk ook Dnioe ^ of ront, van Pamatia^ 

veike lietrckking hg zijncr moedcr yM//a m^biUa-gaddf', na haar dood 

'iiSndiPf fi'moAahbina, d. i.: f/r r ji iUar pracktig hnii onUlapene, bc- 
theid. opsrcvolf^ was; doch hij laat het bc^tuur over Pamdna ^clievl 
aaa zijn brocder Kardeuj'Kaidvtfka ^ den iW/^ /V//i vnn frddju over. 
Vcfg.ovcf dit Pamdna en Ijigdeni mijne brochure ^*ocfrdt lVadjor^zen\ 
U. 6^ volc^., fcvlijk ook dc Bcri^^cn IxttrcfTi-ndt: dc BijbclvcrspreidiiiL; 
V*. 91 en N*. t^6«'J9, dcwijl ik nicer dnn eons, en ecus zelfs treruimcn 
t^d, Ic Imjhrn eewccst ben. 

r. f 5. '^Panrnffim" M. 1.: **BandpatSg" 

r. «<l. "Sola- M.I.: "A////' 

^BUkm" M. 1.: ^'BMkam, " 

**7ampafamg^ M. 1.: ^^TatTiniHgadg^* 

r. J7. "TampdraHp Ijohaja** M. I.: "Tappdriih/'rildf^'* 

-Tfmpe^ waaniaar het Mcer ook wel ^^cnt^md wordt," — tc wcten 

•^QOT Kumpeanen. 

I'J 



74 

r. 28. *'KadiHff, OeS^ong'' M. 1.: *'Kadtig, Sedjoemf" 
"Baioe Roeaa*' M. 1.: ''Baioe-rdessd" 

r. 29. ^'PirahW' — M. 1.: ^'PirdhV 

''Tandjoenf M. 1.: **Tdi^^oer^" 

''Belim'' M. 1.: '^Beldwa'' 

r. 35. *'AdJa Tamparang** M. 1.: *'J^a4appdring'' 

1. r. ^^Mannreng Botloe** M. 1.: '^MannrtM^fohlde*' 

**Tora4iok*^ M. 1.: "landen der To^radjo^i of berg^oners* 

Bl. 308, r. 1. "Tombc/bkoe" — Door do Boegiiiczen ook uitgespro- 
ken: Tobdhiigkoe. 

r. 2. '^JFadjoe'' M. 1.: '^fTd^d" 

r. 7. "de JSimpo" M. 1.: *'de Tju^oe" 

r. 9. *«de G. Tjenrana" M. 1.: "de Bdeloe (berg) TJei^dna" 

"G." M. 1.: ''Bdbloe" 

r. 20 en 25. "Alfoeren" M. 1.: ««To.r&3ja*8 " 

r. 28, 33 en 36. "^wti" M. 1.: "5^W 

Bl. 809. r. 6. ''La-E6mpo'' M. 1.: ''La-Rdtt^nrng'* Volgens den In- 
lander aldus genoemd naar zekeren Mito, of waarsegger , Kac(jdwo La- 
RSa^ang , die daar ter plaatse op last van den Padjoeiip , of torsi , van 
Ldhooe, verdronken eou syn. Verg. Jaarb. Celebes van 1865, bl. 28, 
reg. 1, vlgg. 

r. 6 en 24. ^'BSnr M. 1.: "J?A<f" 

r. 6. '^JFadJoe'' M. 1.: ''W63J6'' 

r. 9. "rivier Tjimpo*^ M. 1.: "rivier TjuTpoe" 

r. 10. '^Paldppo'' M. 1.: **Paldpo*' 

r. 13. *'Boeroe" M. 1.: '^Bderoeng** 

r. 18. '^Darnar'' M. 1.: ''Ddmard" 

r. 22. "Pofcwi" M. 1.: ''PoUyang'' 

r. 26. 'Alfoeren" M. I.: "To-radjaV 

r. 33. "PaU'PaH** M. 1.: **Pdoe'pdoe" • 



75 



r. M. "Baadar M. 1.: '^Pifmhr 

H. 810, r. 1. *'PoH9aiai of Pamfoelar M. 1.: '*Pa$»oeUher 

r. 6. «*li^ Toor de Baai" — Men vocg€ achter *'Raai" by : *'van 



r 7. *«r. KanaketT M. I.: ^'OeSJoenj Kanakfa'* 
r. 17. "Lanomoelong." M. 1.: '^Fjanamol-ioeti^* 
r. 1 8 en SS. ^'Sampara*" Men sprcke uit : **Sampara*' 
m. Sn. r. ». "Alfoercn" M. I.: '«2W<^aV 
r. fS. "ririer mn dien noam,'* M. I.: "Imai van dien naam/* 
r. S5. '"een dertigtal houten op hoo(^ stijlcn ge1x)uwde huixcn'* — 
cen 100 hoizcn. I>c woning van den vor8t ligt cchtcr 
in de ktmpong KendSri^ maar ecn vijf uur rocijcns hct land in, 
de kampoDg genaamd Lrpo-Upo^ gelijk ik bij zckcro gclcgcnheid, 
B ik aan boord van do Bali met den gouvcrncur van C Celebes dc 
i betoeht » ontwaardc. Ik begaf mij des morgcns tc 4 urc 
■loepop feit naar U^Upo, Wij voeren cent dc kainpoug't AVn- 
p'o, abmede de daar tegcnover prelcgon kampoug Tanj^ 
I, gelyk ook een weinig later de kampofuc Ijakotnddpi Yoor- 
by. De oeren van de baai waren grootendeels begroeid met hanykth' 
kaoawQ • (rkiiopiora mMeronaia fjom.) en daaronder iotif/kc of dfiH^ko 
UH tiki. Te 6 are kwamcn wg dc rivier binncii , wicr oevers aan- 
taskelyk inagclgkt met ^liyito-boomen en een weinig verderop met 
mfm lioonif n {w^Jimeiicota L.) begroeid warcn. Eenigen tijd vuurdnt 
«^ l^fo4rfo bereikten, sagen wy aan bcide oevers tuincn met padic 
«B djagong. Ook ontwairden wy roedt hier en daar een To-rftilja. On- 
■eteer te half 10 ure kwamen wij in de Rocgincsche karopong Upo' 
Qpm aan, alwaar wg omen intrek namcn bij den Ik)egincca (kita-Pdii, 
im daar bq gebrek aan een kapdla*knmp(inj dr honnonrs van do plaat^ 
. llier ugen wij getlurig van dio {;rvrccs<le kf»p|H>«nc*lloni, 
ri mannrn als vrouwen, inrt rrn mand op ilfti rug. en, ztlf<i dr 




76 

vroawen niet uitgezonderd , een ontbloote ta of taboe (soort van langc 
klewang, die gewoonlijk bij het koppesnellen gebezigd wordt) in de 
regterhand en over den schouder. Doch hoe krijgshaftig zij er ook 
nitzagen, waren zij zeer vreedzaam, en boezemden zij ons niet de 
minste vrees in. Volgens onzen gastheer deden zij ook niemand 
kwaad , mits men hen maar met rust liet. Onderiusschen achttc Oewa- 
Pali het toch niet geraden, om het binnenland in te trekken, en deed 
h^ alleen handelszaken met ^ To-rddja^s welke uit het gebcrgte naar 
kampong Lepo-lepo afkwamen. De To^rddja's bragten hem dan meestal 
rijst en turksche tarwe, waarvoor hij hun rijst en kleedjes in ruil gaf. 
Daar nu La-Man^ o^ de vorst van Laiwdei, zijn voornaamste woning te 
Lepo-lepo had, begaven wij ons derwaarts, in de hoop, van dezen 
To>radjaschen vorst in zijn paleis aan te treffen , maar hij was onge- 
lukkigerwijze naar het 5 dagreizen van daar gelegen Toendwe vertrok- 
ken. Wg moesten ons dus tevreden stellen met dit paleis van buiten 
te beschouwen. Nu, wanneer het inwendige niet fraaijer was dan het 
uitweudige, behoefden w\j die tcleursteliing zeker niet erg te bejam- 
meren. Naar vensters zocht men vruchteloos. En bij gebrek aan een 
dear moest men er van onderen door middel van een opening in- 
klimmen, waartoe een ladder zeker onmisbaar was, want die bamboe- 
zen woning was tamelijk hoog. Volgens de berigten , die wij te Lepo- 
lepo omtrent koning La-Mdngo jnwonnen , was hij geen koppesneller 
van de ergste soort; en bragt h\j het koppesnellen slechts bij enkele 
gelegenheden, als van troawen en overlijden, in praktijk. Zijn Sapdti^ 
of r'^ksbeslierder , was een drie maanden geleden ontslagen , en de voor- 
naamste rijksgroote, die op dezen Sapdii volgde, en anders ook te 
TJpchlepo woonde, was tot ons leedwezen insgelijks van huis. En de 
kampong Poedat^ waar hij zich bevond , was ook een 1 ^ dag gaans 
verder het binnenland in gelegen. Wij keerden das in zeker opzigt 
onvcrrigterzake terug. 



b. 



I 4 

Bl. 312, r. 14. "Bani Aa/iMfOcW M. 1.: *' I^iui Ka/t'sot'viut^' 

r. 29. "Bcvolklnp** — Wnt dt: bcvolkin*; van Hoctmi lu'trcft, liicr- 

Ofutrent kan ook ik iiiet vctI bijxoiulcrs incilvtKu'lru. Ai wnt iiiij duar- 

VBD met lekerhcid bckend is, bepaalt ticli lioofdzakclijk tot hct^ccii 

ik bij gclcgcnhcid van de zoocvun vernioldc rcis met dcii (loiivcniuur, 

tocn w|j ook IkietoD voor ecu paar dai^cii bczoohtcn, daarvan tc zitMi 

kreeg. Dit weinigjc wil ik cclitcr iiict tcrughouden. Nnauwclijks wa- 

im wg met dc Bali voor Bocton'a vooriiaamstc kampon^, Wwcteii die 

van Bdot'baoet ten anker gckomen, of or kwam ccn ^czantschnp van 

dcQ SulUn aan boord, om den Ciouverncur tc verwclkomcn. Dit be- 

Mond, bchalve ecnigc ttjoeroibtUanH of iolken , die ccliter ook w\^ nl 

dikvgls voor hct ovcrbrcn^m van vorstelijke bcxxlM^happen scbijnrn 

gebczitfd te worden, en bijzonder talrijk ziju, uit: tuco Mantri-jampi' 

iwiD'«, eene soort van hooftlzenthlingeH oi nmhanrntleurn, aUniedc Mamtri* 

GmlampattTf^ Maniri- /irromfnloe in Mantri-Kalaoe^ die bun titcU van 

BoetoDicbc kamponp^s zoudcn ontlecnen. l>it p*Ziint^rbap dec<I KiriT iti- 

derdaad vrij ^ocd voor, en bod ontp}ren/('fr«reIijk be!«rbaafder manicreii, 

dan men mcesUl f>ndcr de Inlanders van Zuid-( Vlolien opinerkt. Dit 

tenckil merd ons ecbter no^ veei duidclijker, toeii de (iouvirneur vcr- 

volgvns ten ofTicieel l)e//)ek liij drn Sultan at1e<;dc. Aan wal i;i:kitmi*ii 

toudcn »'y in kanifioiu; Hdof-laoe voor den (iouverneur ni voor elk 

•au tie hecren, die bcni vrr::ezrlden , cen palanquin trerred .>taan. 

Jirn make cicb ecliter van 7.rx)'n palanquin in.Tn tc ^^rootsrlir \oor- 

Melliu);. I let is nict \eel inoer dan eenc houten dnia^l)errie. Wij //tu- 

dm dan ook zeker aan ocn paanl dc voorkeur ^c^cven bebU-n Ixtvi-ii 

aoo'n vnrrtDi{(, docb paanlen M'bijnm daar sc^baarsrb te rijn. Na \it- 

loop ran ccn drie kwartier l>ereiklen wij de roin «*-//#// 'iVfi. of in • 

rmmdkwiit waar de SmUoh of Pat/Jo^ttTf dm (louvcriuur zelf af^.u-litii . 

m bem dc zaal Innnenleidende, verzocht n|) cm xtplia pbiaij^ te m 

Brn n^ama t!in«j Av Sultan a.in *]*• hnkrr/ijiji \;iii ili n i:nii\rrni-uT 



h^ 



78 

zilten. Vlak voor die sopha stond cen buitengcmeen langc tafel, die 
mot ecu groen kleed overdekt was. Aan beide lange z^den vau die 
tafel waren stoelen geschaard, waarop zich ter regterzijde van den 
Gouverneur de kommandani en het ^tat major van do Bali, gelijk 
ook dc andcrc Heercn die het gevolg van den Gouverneur uitmaakten, 
plaats namen. Aan de linkerzyde van den Saltan daarentcgen vlijden 
zich insgelijks successivelijk behoorlijk op stoelen neder de navolgonde 
leden van den Hadat: de rijksbestierder, hier evenals in Laiwoei 
Sapdii betiteld, (*) Radja Kenepoeloeh^ KapUan-laoety Radja Soeraiolio, 
Radja Badia, Radja Todana, Maniri-bemr Bapa Mar lama en Mantri" 
besar Bapa Maria. 

Achter den sultan en op zij stond, evenals bij alle Oost-Indische 
vorsten , eene menigte van jonge prinsen en andere grootcn gereed, om 
den vorst terstond op zgnc wcnken te bediencn , bijvoorbecld: cdn die 
z^n slaapmatje droeg (zeker nog al vreemdl NB. elders niet door mijj 
aangetroffen), 6en met de sierihdoos op den arm , 66n met een kwispel- 
door, een met een lange sabel, een met een lans, ^n met een tdlMpi 
(of een van klapperbolster vervaardigd touw gebezigd tot het aansteken 
van dc cigaar). Men ziet alzoo , dat de sierihdoos hier ook al niet ont- 
brak. Trouwens dit was niet te vcrwachten. En toch is hier in het 
gcbruik van de sieriA of betel cen groot verschil. Terwijl men elders 
gcwoonlgk het blad van den betelrank en wcl dc Piper Belle L fijn- 
stampt met pinang-noot (Areca catecha L) en gambir (nauclca gambir), 
alsniede ougebluschte kalk, en hot hierdoor ontstane pruimpje uit- 

(*) Omtrent de titulatuur valt verder aan te merken , dat de soele- 
wdiangy of plaaUvervanger des vorsten, hier bditio^ en de poem/gdwa^ of 
opperveldheer , hier paujjgaldMiiy genoemd wordt. ])e ondcr den naam 
van panygalMaii^j bckende visch wordt wc^ens deze benaming van den 
opperveldheer op Boeton nooit gegeten, en mccstal met den naam van 
pangalohoa bcstempcld. De vorsten die cen rijkje tc bcstiercu hcbbcn, 
hceten op Boeton laldki^ dc andere*. laSde. 



71) 

kaaiiwt • no beiigt meu op Boeloii mccatal tic vnicht van dc ganjdjemf 
of Ckwtitm nnhtm Miq^ ondor de Bocgineico en Makastarou gdppoerar 
gohcdea, om op le kaauwen. Men vond dan ook in do vontoiykc 
■erihdooa een grootcn ▼oorraad van dtte ffappoerdir ; maar cr waa nofe 
icta anden in die doos, dat daar clderi zoo nict in aangctrofTcn wordt. 
Db Bcetoneea ia een groot lief hebbor van het rooken vau kalo!rot*i, 
ecae aoort van cigaien, beataande uit tabak, die in een blad van/ii- 
auy , of tailor, of mipa^ of ook wel chincesch papier, gnnkhld warden, 
llflo preaenteerde one dan ook van die cigaren , en w^ bcvonden , dat 
wq volitidLt niet ie venmaden warcn. Achter de rgkagrooten , waar* 
■edc wy ona aan Ufel bovondcn, zatcn op den grond en met de bcenen 
^ekniial 40 prinaen en grooten van gemiddeldcn leeftyd. Achter ona , 
dio tot bet gevolg van den Gouvorneur bchoonlcn , stond (*cuc soort 
van M^ aangekleede lyfwacht van gcwcren en dcrgelgken voorzicn. 
Ook waa daar 6en onder, die nog gcheel op dc wijjze onxcr voorouders 
■el bda en hamaa, waarschynlyk stukkcn uit den tgd \an Speelman 
OfCffeUevcn, gewapend was. Voorts was vcrdcr de gehccle zaal pe- 
viid net een bgna ontclbare mcnigtc inlanders, die alien met bun 
bertc paKi^ Mn en dc beencn |;ckruist, in voorovcr^ebogen houdiii^ op 
dca grond uien en temaaawcrnood de oogcn durfden op tc slaan. Nit 
de loeDmalige (NB. pas in bet vorig jaar ovcrlcden) sultan van liocton, 
■eft aame Ajruaoe-J-^ui , schcen wel icmand tc zgn , die niet met /ich 
Get apeko. Ik geloof dan ook niet, dat de Hadnt, die cich andcrs gool 
voonlccd. veel in te brcngen bad. Dat de vorst gccnazins van heersch- 
adit Try le pleiten was, kon men reeds daaruit opmaken, dat bij er 
m *t beaoek van Europcschc ambtenaren stetnls op uit was, om lich- 
wAnm boren ben tc plaatscn. Overigena maaktc hg ccn gunstigtMi in- 
ink door ayn fcnn co mannclgk voorkomeu. I)e cnnversatir tusschen 
dcB GoBTcmetir en den Boetouacbcn sultan ging door middel van tVti 
iM 'i voritcn tolken. Naar ik boor, gcscbieddc dit allecn van wegc 



80 

(Ic daar bestaandc etiquette ; want de vorst moet niet minder dan ieder 
nnder Boetonees van cenige geboorte perfect Maleisch verstaan en ge- 
sproken hebben. De correspondentie tosschen het Gouverncment en 
Boeton wordt ook, evenals dit met dc vorsten van Sambdtoa en Tdli- 
t6li plants vindt, in het Maleisch met Arabisch karakter gevoerd. Dat 
de Boetonsche taal gcheel van het Makassaarsch en Boegineesch ver- 
schilt, is zcker teregt door den schrijver opgemerkt. 

Het onthaal ten hove Het niets te wenschen overig. AUes was zeer 
zindelijk en smakelgk. En dit zijn twee eigenschappen, die men wel 
eens te vcrgeefs bij Inlandsche vorsten of vorstinnen zoekt. In het 
gehccl vindt men aan het Hof van Boeton meer beschaving dan in 
vcle andere Inlandsche rijken, waarover men zich te meer verwonde- 
ren moet, dewijl de Saltan van Boeton te afgelegen woont, om veel 
met Europeanen in aanraking te kunnen komcn. De eenige Hollan- 
ders op Boeton zijn een sergeant en een korporaal met twee man , die 
dnar tot op den huidigen dag de lijfwacht van Zijn Majesteit uitma- 
kcn en tegel^jkcrtijd het oog houden op de in het belang der stoom- 
vaart steeds zoovecl mogelijk rijk voorziene steenkolenloodsen. De 
sergeant geniet daarvoor/ 25 's maands toelage. Of deze Europeanen 
nu wel veel conversatie met den Sultan hebben, betw^fel ik. Dus van 
dezen kant is ook weinig invloed van Europesche beschaving te ver- 
wachten. Maar bovendicn, men is op Boeton nog al tamelyk conser- 
vatief en sluit zooveel mogelijk alle vreemde clementen buiten. Zoo 
bedient men zich nog altoos op Boeton tot pasmunt van eene soort 
van lapjes , die de Boetonsche prinsessen zelven weven of laten weven , 
en waarop niet dc niinstc stempel zigtbaar is. Wee hem, die zich 
vcrstoutcn mogt zc na te maken, hij zoudc strcngelijk gestraft worden. 
Van zulke lapjes » die ongcvecr dc lengtc en breed te van een paar vin- 
gers hebben, gingen er tijdens m^n laatste bczoek 160 op een oud 
dubbellje, dat zoo besnocid was, dat tcrnaauwcrnood de kop van het 



81 

iccnw^ overgebleven was. B^' die gclegciihcid veriiBtn ik ook, dnl 
lie voni cenigen t^d ^leden aan dc bcvolkinjs^ vcrboden had, om 
aan Eoropeaiien en Chinezcn te verkoopen. Zclfs zou hij op dc ovcr- 
trediDg van dii verbod cen boete van / CO ^f tcld hcbben , zckcr wcl 
cea bevgt, dat h^ beducht was voor vreemden invlocd ! 

BL SIS, r. IS en 18. **Kongaaisch*' M. 1.: «*]V)cn^aaisrir' Vcr^^ 

DOTCIl* 

r. tS tot en met 81. **BoUo** tot en met "uit brokkcn kaikstecn 
efigctfokken" — BoUo is de bcnamiug voor ^hecl Bocton. Ook hccft 
■an gem kampoi^^ die Boftcn hcet. I)c kampong waar hct fort stant, 
hect Bmdim^ in welk fort hct raailhnii of rfitMoh'biijara gcvondcn wordt, 
dat o. a. dient om officielc ^uvcrnementsbczockcn te ontvanji^cn. IX) 
plaata waar de saltan woont, hect Soera-bolijfo, KalatfdfMaNl/ lif^ nan 
hei etrand, evenals Bdo^do^, voor wolke kampoiilc do oorloicscht-ptMi 
fewooitlgk ankeren. 

r. S4. "KaliMiOeioe'' M. 1.: "JT/i/^w^tw" 

r. 87. "Pofaw" M. I.: "Polcyamf" 

Bl. 814, r. 12. "Wadjofi-ra" M. I.: "WadjtMirs" 

r. %%, "Kabeina^ KamU-iHa of Kambaino** M. I.: *^Kamba*''tia" 

BL 815, r. 12. "/VrtiJi" M. I.: "Paleya^y 

r. 15. "Soembawa** De Inlander sprcckt gcwoonl^k van: "Sum- 



Bl. 816, r. 21, 23 en 34. ''Sangai^' M. I.: ''San^gar'* 
r. 81. **T. MenoHgu^ De Ijctci'kcnis van dezcn naam is: It'efn- 
\, Volgens de Iq^ndc werd dcsc kaap aldus p*nocmd, dewijl mi 
rasch prins zich op die plaat-t cgn vrouw xag schakcn door t-cii 
van How a, die daar even met zijn vaartuis; nanltrtrdc, en terstoiid 
veder wegxcilde. Ikt SanilNiwarccA was btiiten dc ^clei^cnheid cm dca 
trfcaker tijdig grnor«^ achtrma tc /cttcn , doordien hij juist met zt-krrr 
liiMC bnifT tgnde, in zijn |Nintalon vcrward raaktc. Itet zou dun 

n 



k^ 



82 

ook de reden zijn, waarom men zioh thans in het rijk van Samb&wa 
meestal van dat kleedingstuk onthoudt. 

Bl. 817, r. 9. ''Soro MandV' M. 1.: ''Sore MandV 
r. 11. "Fb SaUh'' M. 1.: "^o-wAe (lett.: buffeheky 
Bl. 818, r. 21. <*Overal op Soembawa wordt het Mangkasaarsche 
leiterschrift gebruikt" enz. — Het Mangkasaarsche letterschrift is min- 
der algemeen in gebruik, dan hier voorgesteld wordt. Men bedient 
zich meer van het Maleische of Arabische. De Maleische taal wordt 
dan ook door gegoede Inlanders op dat eiland vrij algemeen gesproken 
en geschreven. De correspondentie met het Gouvernement heeft ook 
altoos in laatstgenoemde taal plaats. — Dat het oude Bimanesche let- 
terschrift thans geheel onbekend is onder de inlanders van dat eiland, 
is waar. Eenige jaren geleden bewam ik nog van daar een Bimaneesch 
alphabet, dat in sommige opzigten al weder verschilde van dat hetwelk 
men bij Baffles en Zollinger vindt. Toen ik later de kwestie wenschte 
nit te maken, welk van de drie alphabetten nu het jubte was, was de 
man van wien het mijne afkomstig was, overleden, en nu scheen er 
niemand overgebleven te zijn, van wien ik daaromtrent eenige inlich* 
ting bekomen konde. Van Bimanesche of Sambawasche litteratuur 
kreeg ik nooit iets te zien. 

r. 28. ''Doo dongo of orang goenoeng** M. 1.: ''DSoe-dSnggo ^ of 
orang-goenoeng^* 

Bl. 319, r. 2. ''Sangar'' M. 1.: *'Sanggar'* 

r. 22. De vijf rijksgrooten zijn, volgens de mij verstrekte opgavc: 

l"". de Bea Rdnga, of: Nene Mnga (de r^jksbestierder); 2". de 

Dta KdU-Beld (= het Boeg. poenggdwa in Bdne, de Opperbevelhebber 

in ttjden van oorlog); 3**. de Dea Kemdng; 4**. de Dea Tdmm en 5°. de 

Dea AdipdtU, 

Om Dea Rdnga te worden , moest men eerst Dea SamadS^ en cm 
Dea Tdmmi te worden, eerst Dea lAi^aiig geweest zijn. 



.J 



83 

Bl. 8S0, r. IS. **Zu (dc kampoi?^ Grooi'SambtUa) is in ISGO door 
Urmnd gehecl vcniicUi" — Tocn ik in 1800 Sainbuwa buzoclii, was liet 
Lni« ran ilcn vorst reeds wcdur op dczclfdc plaaU uls vrocger opgc- 
houwd, doch dc vorst durfde hct \\n\^ nict wcder tc betrekkcn. Ecrst 
iDC»eAt h^ zicn, of de pndiu, die hij op lict erf rondom die woning ^c- 
pUnt bad, al dan uiet ^rocijcn wildc. AUecn in hct eerstc gcval liicld 
ky xich overtuiKd, dat Allah's vlock van die plaats ^c woken was, zoo- 
dak hg gerust dcrwaarts torugkccrcn kondc. Dczc vrucs sproot groo- 
ifadcela hieruit voort, dat die brand door vclcn .lan Allah's toorii was 
uw.j s *a chrcven, dewgl hg juist uitgubarstcn was, nadat men zckcrvn 
imjijt HauoM dii;t bij dc inoskec van Sanibfiwa vcrniourd had. Kn 
deme moord zou, volgL*n9 hct zcgi^'n van sommi^cn, op ludt van ecu 
iMft *s kouinf^s z<'>ncn, met name Jhiioe'TaiiicaM^ , wicn die A rubier bij 
berbaliir^ tot loldoening uencr schuld ajin^eniaaud had, plaats (;c\ on- 
*ien hcbbtn. 

r. 25. **Batfjot!'M" M. I.: ^^lindJvH' 
r. S3. ''DemocHi}" M. 1.: ••/>//!« 0/i7/** 
f . S4. *'SeUloV* M. I.: "&///foX" 
BL 321. r. 5. 7 en 8. '*Tjfrncirk" M. 1.: Djarvice'* 
r. 34. B^joe'i' M. L: ^^BadJoV 

Ul. 322, r. 11. **het MantrkaraarsclH*'* Meer van hct Malcisi-hc 
r/ Arabivbe. 

"I>e voonchriften van hct Ishimisme worden overal met de mee:*t(r 
■■HivgeKtbeid betrarht;'* In dit opzi^ verbchilt vooral de bcvolkifii; 
taa S^mhSm en Dumpo zecr van de lk>cf;inezen en Mangkasarcn. I'iT- 
v^l men op gansch Zuid-C!elcbes geen enkcle moskee vindt, die In?- 
boorlQk onderbouden is, en men in Hone zelfs zoorcr fraat, om in 
I vcrnril van de tot dat eindi* bekoineii '^cUicn, tie mnskce, ilir 'pfciiii- 
fp%dc dco oorlog van l*>r>'j \t'rwot'»t wcrd, nid wcih r <>p ti- '"-uwi-n. 
:«ct men np Sambawn en numpo wt-rkt'lijk mo^njr nut'^ko t n ji liii I 






84 

uit eigen middelen verr^zen. Waarlijk wel een bewys voor hetgeen 
ik vroeger beweerde, dat de Boeginees en Mangkasaar geenszins tot 
fanatisme geneigd ziJD. 

Bl. 322, r. 24. "Sapan-houV — Volgens de contracten met het 
Gouvernement heeft Samb&wa jaarlgks 45 koyans, Bima 50 koyans 
en Dompo 5 koyans sapanhout aan het Gouvernement te leveren, tegcn 
/ 50 de koyan. In Dompo zag ik aan het strand bij de rivier Kdmho, 
die de grens tusschen Ddmpo en Saggar uitmaakt, cen groote stel* 
laadje, bestaande in twee op zekeren afstand van elkander in den 
grond geplante houten stijlen , die van boven met een balk vereenigd 
waren, waaraan men tijdens het afwegen van het sapanhout de weeg- 
schaal hing. Naar ik hoor, bedieut men zich ook in Sambdioa en Bma 
van dergelijke stellaadje. 

Bl. 323, r. 2. ''Tanitcang" M. I.: ''Talwang'* 

r. 15. '*TJereweh'' M. 1.: '^Sjarewe' 

r. 24. "Wo Sateh" M. 1.: '^JFo-Sdh^* 

r. 27. ''Sangar'* M. 1.: ''Sdnggar'' 

r. 28. *'welk rijk ook aanspraak maakt op de hcerschappij over de 
voorraalige rijken Tambora en Papekat" Die kwestie is thans door 
bemiddellng van hot Gouvernement uitgemaakt. By Gouvernements 
besluit d.d. 2 September 1866 is bepaald, dat die twee rijken Tom- 
bora en Papekat zoudcn worden ingcdeeld bij de daaraan grenzende 
rijken Saiiggar cu Dompo ^ in diervoege, dat de grcns tusschen de te 
verdeclen landen van dc monding dcr rivier Nangamiro dwars over 
die landen in eene Z. O. rigting tot nan het binnen 's lands gelegen 
Kilo loope, en het Noordelyk gedeeltc dier landen onder Saflggar, 
het Zuidelyk gedcclto cr van onder Dompo kome, zoomedc, dat het 
ciland Saiduda in zijn geheel aan Dompo worde afgcstaan. 

HI. 824, r. 21. "De hoofdplaats Dompo** De kampong, waar dc 
vorst zijn residcnlie hccft, hcet Bada, Daar woondc ook gcruimcn 



85 

t^ ickere AUoe'l^ami, die uit I)6mpo afkoniBti;;, zich in vrocgt^r ja- 

mi naar Mekka begcvcii had , en van daar als licrvormcr op SamAdwa 

iemggekeerd waa. 11^ !«trce<l hoofdzakvlijk ic\!ii*n du lia ncvcc liter ijcn, 

gdyk ook bet gebruik van sa^uwcer en opium. Daarbij vcfIkxx] bij 

kri draigcn van gouden eu cilveren sicradcn, en vcrlangdc, dat de 

vrouwen evenals in Araliiu op straat gesluijcnl zoutlcn loopcii. Kcrsl 

bcproefde b^j z^jn hervonnin^werk op Ixmhok, en aanvankriijk met 

gnDatigcn oitslag. Later eebtur word hem bet verblijf op Lombok door 

den Tont dcs lands uiitEO<;d, die uok de vol<;elin};cn van Abdoe4m 

fmmi tc Tuur en te zwaard tracbtti* uit te delgen, vooral te^n de 

vroQwen die den sluijer aanirenonicn badden, op de allcrwreiNlaar- 

diple wijzc woedde, baar zelfs bet vel van dcii rut; bij wijze van 

Uuijer over bet buofd deed trckken, en baar aldu^ «:emartel(l aan dr 

brmndcnde zon blootstelde. \)\v AidtK-l-tjaMi iiu vtuid in liet rijk van 

Samintra t doch nn<r mcer in dat van /.ijn geboorteland Ihjttipo, ;rrc)iiten 

bijval , zoo zelfii, dat de Sultan van Uutnpo een uedceltr van zijn rijkti- 

ticnden voor den nicuwcn IVofiTt liet ^mritcn. 

r. 22. "^o SaUk'' M. L: '^iro-Stihr' 

r. 28 en 31. "Sumffar" M. I.: ''.SmJr/f/ar" 

Ul. 323, r. 17 tot en met 1. r. **r. ^ngar' tut rn met **in bet 
jaar 1S5SI vemieuwd" T(M!n ik in ISti'J clit rijkjc met den (iouvrrnnir 
van rdebcft bezocbt, was mijne bevindini; de vol^ende: Met iransebe 
r^k van Sail^crar bestond sleebts uit twee kanipou;;*^, te weten : lilnmhn 
cs TLukOt Iczamen eenc lievulkini; van on^eveer SOU zielen bebbende, 
die baar bcsttaau vond in paardeubandel , ;;roene katjaiTi,^ was en bo* 
', ja^t op herten, en wat viisebvang'st. Kum|>on': Hlanibo en Tlokd 
cr allcrarmoediL'^t uit. /^'ifs bet vurstelijk buis maakte bierf>p 
uiUoudcrin^'. iK.- vnrst ua> juist naar l«im;i vertnikken, zo«k1.i( 
«ij tlirti pas later bij nn/r trrUL:koni>t np liinia tr /icn krcireii. hrn 
fjD df loornanu mantriV, nn't name lintHiilr'"!"/* InK-nn/ \v.i>^ ii> 



86 

ceuige van de rijksgrooten die achteigebleFen was, eo die ons daarom 
door die prachtige kampoiig's rondleidde. Het bestuur van Sanggar 
besiond in die dagen uit de navolgende personen : 

1**. den jongen vorst LorKamena Daeng'Anjdjong ^ welke tijdens 
dat verblgf van den Gouverneur van Celebes op het ciland Sambawa, 
bet op 14 Aug. 1858 tusschen het Gouverncment en Sanggar gcsloien 
kontrakt ecnigzins gewyzigd vernieuwd hceft. Deze La-Kamena was 
con stiefbroeder van zijn voorganger Mangga Daen^^Manassa , dien 
men wcgens krankzinnigheid had moeten ontslaan ; 

2°. den rijksbestierder Baeng La-Melong ; 

3°. Boemi KadSmj; 

4°. Boemitrdepoe Jtasande; 

5°. Boemiiroepoe Tdwaug ; 

6°. de Sabandar (of: havenmcestcr); 

7°. BoemignoQo; 

8°. de Imam (of opperprieatcr); 

9°. Boemisari Tloko; 
10°. Boemisari Towang. 

NB. De beide laatstgenoemden wareu glarrang^s. 

De Boemiiroepoe Towang, die ons rondgeleid had, kwam vervol- 
gcus aan boord van de Java, het stoomschip, waarmcde de Gouver- 
neur toen zijne reis maakte. Dat zoowel h^j als zijne 6 volgclingcn , 
die voor het eerst een stoomschip zagen, niet wcinig vcrbaasd wa- 
ren , zal men zich ligtelijk kunnen voorstellcn. Doch hetgeen nog de 
meestc verwondering opwekte, waren de spiegels in de kajait. £^n 
van die lui was zoo onthutst, toen hij zijn leel^k gezigt in een spiegel 
zag, dat hij onwillekeurlg uitriep: <<Nu ben ik bereid te sterven." 

Bl. 32G, r. 21. **Het bestuur wordt uitgeoefend door ccnen Rijks- 
raad" enz. — Dczc bcstond in 1869 volgens dc mij uit zcer gocdc 
bronnen gcwordcn iulichtingcn uit: 



87 

1*. dttii BulUii, met name MJoe'l-.izU^ die nog cen kind was, 
dMiom onder voogdyacliap itond van Moehammed Salth Boewi- 

S*. dcD Kadja-bitjara , met name Dae'Hp-Manaua ^ die in dir 
■ inlifthrid fertangen had Moekamnietl Yakoeft^ ww Inlander, die 
gqn Mhranderheid en scherpzinnigheid in die strrkcn nlgcmccn 
geworden is. Laatstgenoemde was ook gernimon tijd voogd 
den vorigen sultan Ahdoe44ak. 
S*. den Boemi4oema RaMMai: (of ecnten fiskaal); 
4*. dca Botmi'lorma Bolo (of twenlen fisknalj; 
5*. den Boemi-renda (overetc dcr landmagt); 
ca 6*. den Amaii^gfy^-foe pabme-bodjo (of ovcrste der eccmagt). 
Voorts had men 12 raioe'i of rrgeHten, waarvan zcs mot den titrl 
ioreli^ sea met dien van djam'lL 

Stt^tx had men 12 Bormi-mtf^a of ondnrregmten ^ en rindt'lijk not: 

f4 Boemi'mggeko^M of Djarras, d. i.: kleinvre koufden. Ilit;rond(;r vol- 

ook nog de Boemi»riiijtjttico'a waarvan cr I'J liij iedcr Tart-'li en 

!i i^n, en die als zcndelingcn gobruikt worden. 
De iMofdzendelingvn des Sultiins hccten Bohni^parm, en zijii drir 

gCUJ: 
1*. Btirmi'pariti Bodjo, 2°. Boemi-parui Bolo vn 3". Roemi-pa- 

Van de gdUarraHy'9 of darpahoofden , lijn de voornaamste: dir van 

I, Aofo en Sape, 
Onder de boven vermeldc hoofden tijn er vcrscheidene, die oan 

kooM der op bl. 389 volgcnde c/an''i, of gilden^ staan. 
r. 35. '"ange adda" Men vcrgcl. hut Man^kasajirschc mnnge^ gaan, 
beC ]fnl. tadapt w^igadap^ ■- hct Mangkasannchc nka%nonrigaH}f . 
bet welligt letterlijk niets anders ejj dan : d^ vftni :iJH knhU 



88 

Bl. 827, r. 31. "bevestigd" — Behalve doze drie kampong's hecft 
men nog een vierde, te wctcn : kampo^-BaU, waar ecbter tegcnwoordig 
weinig of geen Balinezen meer wonen. 

Niet ver van Bima heeft men de rots fTadoe-pa (== hct Mai. Baioe 
pahat, Ictt.: den met een byiel uitgehomoen sieen). In deze rots vindt 
men twee nissen in den muur, die elk zeven beeldjes van 6hi voet groot, 
dus 14 tezamen, bevatten; terwijl zich vlak vodr die nissen een put be- 
vindt. Op deze plaats zouden in vroeger dageu de eerstc Boeginezen 
geland zijn. 

Een andere merkvvaardige plaats op Bima is de bcrgpas Njtjakke , 
waardoor eenc rivier loopt, die zich in twee armen scheidt, welkc aid us 
een eilandje vormen. Op dat eiland is een steenen tafel met een kom. 
En in die kom ligt een steenen ham. Aan het hoofdcneiud van de 
tafel staat een piramide, die een Europeaan moet voorstellen. Aan elk 
van de beide langwerpige zijden van de tafel bevinden zich drie steenen, 
dat is alzoo tezamen zes. En deze zes steenen zouden Bimanezen aan- 
duiden. Ook ziet men niet ver van die tafel onder twee boomen een 
put. Yolgens de legende nu is die Europeaan de eenige Hollander, die 
by een zeegevecht tusschen zijne landgenooten en de Franggi's, of 
Portugezen, ontkomeu is, en heeft de man na zijn behouden aankomst 
op Bima daar ter plaatse een verbond met de Bimanezen gesloten. 

Bij gelegenheid , dat ik te paard eenige toertjes in en nabij Bima 
of Bodjo maakte , bezocht ik verscheiden plaatsen , die nog om het een 
of ander vermelding verdienen. Nadat men mQ eerst naar Kampong 
Data gebragt had , om mij toch vooral de plaats te laten kijken, waar 
de misdadigers gewoonlijk ter dood gebragt worden , rigttc ik verder 
den koers naar de oude graven van Dana-traha , dewijl m^ gczegd was, 
dat die graven nog uit de tijden der Hindoe's zouden z^'n, hetgeen my 
gcenszins onwaarschynlyk voorkwam, dewyl ik wist dat myn vricnd de 
tegenwoordige Assistent-Resident der Oostcrdistrikten H. Holtz vroe- 



80 

gcr. toen hj geiaghebber van Bima waa, in dc padicveldcn bjj kam- 
poa^ TaUo fin het rqk van Bima) twee llindoe-beeldjes gevonden, en 
uMMi bet muaeam van het Bataviaasch genootschap van Kunstcn en 
Wclenicliappen verzonden, had. Ik zag my cchter in myne vcrwaeh- 
tiBft tcleorgesleld, want de Arabischc inscriptie's, waaronder vooral de 
BJwm van den g^rooten Profeet niet vcr^^ctcn was, licten nict den 
■liiuteo twgfel omtrent den Mohammedaanschcn ooreprong over. Die 
craven warcn alzoo» op Eyn vroegst gcnomcn, van het begin dcr 17*^ 

V. Xiet ver van die g^ven was dc hcuvel Tjola^ met cen aloe op 
tamelgk ttailen top, die jms gebloeid had. Daarna reed Ik wcder 
hoisvaarts, langs de amba^Banirli ^ of marki van BanttlL Aldaar van 
kct pMitl gestegen, beklom ik den daarbij ^clegen hcuvel, gcnaamd 
Farmpimpimj, Op dezeu hcuvel bctrraaft men gcwoonlyk , in geval van 
OTcrlyden, hei heilige paard van Hima, dat tot dc rijktsicradcn l)c- 
koort, en daarom b^ plcgtigc optogtcn van den Sultan steeds prachtii; 
opgctuigd en bij de hand gclcid wordt. Daar tcr plantse zoudcn ook 
dc worHimmem van Bima gcw\jd wonlcn, terw\jl de vorsten NB. slccht^ 
oeBToudig binnenshuis «rchuldigd wicrdcn. Zckcr nog ul galant van ditr 
Bimanoen! Maar van waar nu dr hciligheid van dit BoHttU? W* 
kgcndt* verhaalt ons, dat dc ccrstc vorst van Bima ult zee opi^ckomrn, 
ra daarop tentond naar liantt'li gognan zou zijn. 

\ an de markt van lianU'U bcgaf ik mij nog ten slottc naar de mon- 
van Bima, die cr ook werkclijk, cvciials op ;:root Sanibllwa, \rij 
uitzsf^. Ik vond d:iar, bchnlvc dc grootc Mtitibar (het Ar. minbarj 
fd fTftkUoel^ ook no^ cm klcincr >oort, die, gclijk men mg zeidc. 
aaar de woning van den Sultan irchrairt wcrd, uannccr dc vorst tc 
kaia godadieostocfcuiui; wiMir grhuudon hebbcn. |)it trof mij, dcwiji 
BCB andcn in Bima mimlfr kcrk^ch iii dan in Sambawa en Ikimpo. 
Up sij ran de mmkec stond ct-n groott* loods met ondcrsclicidrn gra- 
tia van later tijd, under andcrc het graf \an dt-n iaatst uri-rlcJen 

12 



l 



90 

Sultan Abdoe'lrlah, Dit was een gewoon Moehammedaansch graf, 
en onderscheidde sich alleen hierin ran de Moehammedaansche gra- 
ven, die ik op Znid-Celebes te zien kreeg, dat de naam van den 
Saltan daarop vermeld stond, gelijk ook op weiken datum, en in wel- 
ken ouderdom hij overleden was. Daarbij had men ook niet verzwe- 
gen , wanneer en door wien dit monument vervaardigd was. 

Bl. 827, 1. r. "-So^otf" M. 1.: "^^o'' 

Bl. 828, r. 1. ''Manganao'' M. I.: '^Manffe-ndom" 

r. 2. "JBtf^a" M. I. : "2M»fl" 

''JFadr M. 1.: '^JTM'* 

r. 25. "Badjoe's" M. 1.: ''BdSJoV' 

Bl. 380, r. 4. <*2)/0»0"=hetMangk.c^'^»ifa)^,titel van een Hoofd. 

**DJara" = het Mangkasaarsche djdrang^ paard. 

r. 13. **Deddeh*' — Verg.. het MaS^Vr^, padede'boeldeng ^ goudsmid, 

r. 17, 22 en 28. *^Amang Gaeroe'' M. 1.: ^*amangg(feroe" ==\iet 
Mangkas. anronggtftroe ^ Hoofd. 

r. 22 en 28. ^'Pabin*' Men verg. het Mangkas. /Mi^tW, 9or«^/(;^^ 
roeijer, 

r. 28. ''Setordr M. 1.: ''SatoraV* 

r. 26. '*Boemi Naek" M. 1.; ''Boemi-Nae*' 

r. 30. ''le^* eeuw** — Dit is zeker wat vroeg gesteld, zoo ten 
minste het Islamisme van Mangkasar naar Bima overgebragt zij. Ver- 
gel. mijne Makass. en Boegin. legenden in het Jaarb. Celebes van 
1864, bl. 60, waar beweerd wordt, dat het Islamisme pas in 1606 
door zekeren Ddtd-ri-Bdndang op Zuid-Celebes gekomen is. 

r. 86. ««de Doo D<mg&' M. I.: "de Ddoe-ddr^go" 

Bi. 882, r. 20. ''8ido en Tengani" Volgens mijn vriend Uoltz is 
Sido geen op sichzelf staand eiland maar ^n met Tengani , en aan de 
Westzijde met het land van Bima verbonden. Door dit schiereiland 
zou dan de baai van Kardbmboe gevonnd worden. 



Ul 

r. 2S. ^^PodthKamlnng^' In ecn kwartieruur tijds roeit men van 
dit eiland. Men vindt dnnr do (foiiverncmcnta-stecnkolen- 
n , die tteeds overvloedip van stcenkoleii voorzien zijii . ten ^'c- 
ve vftn de ttoomachcpen. Op dit eiland, trcl^k ook op Xiimu 
(cikuid) Skkie^ find! men liciligc p:raven, worwnarts zicli vclv inlun- 
der« begeveo , om te bidden en to offercn. 

r «5, -Amw Afl*" - M. 1.: "A'lW AV '• 

Kn hiermede cindi^ ik myno opmrrkingcn nintreni, en iiaar aniilri- 
dinc Tan hetseen in Dr. do HoilnndorV work nvor Zuid-(Vloh'> vor>r- 
koat. 

Moet deie pogin^ om ict^ tot vcrbctoriii<£ i-n roniploterinL: \.iii va 
leu arbeid b^ ic drairen, andcron , «colko ohlors op n'n lii r 
n Tail onic Oost-lndischo lN;2ittinzon vcw L'rot ^-rdoclti 
hvn leven aleten, opvrekken, om mijn vndHvol*! u- volz^n ' \h\\ 
^ ik mijnc moeite rjjkrlijk Moond acbten. 

Kamp^n. IS72. IV \ . M\TIIII> 



KhN KXfiKLSCIIMAN KX KKN NOOUD-AMKUI- 
KAAX IN NKDIiKLAXDSCII OOST-hXDIE. 

Alfn^l Knwcl WallAce, The Malay ArcMipeiagti ^ 
iAe laud of tAf oraHg-utan and Ike bird of 
/ia radio* : a narratire of iruvtl ^ with Mk^tcket of 
man and nnlHrr. rumloii , l^CiO. 2 vuU. in S<>. 

Albtrt S. HickiiiDrr. Trarrls in ikf Eatl- 
indiam Arck'tpelago. I««iiiiJuii, IhfiS. in 8". 



lift is wn lM*!t<*hninni(I inaar iiiet tc Io<k'Ih'ii<*?i frit, dat «li* 
Kji^l<<hpii, irrHlurrndr dfn kortcii tijil liat mv/v Oost-Iiuiischi* 
bi*zittiii|£«*ii in liuiiiio niarlit wairii , vrij wat iiirer v<N)r ii<* iiit- 
brridiri^ drr kf*iiiii!« van land vw volk lii'ldnMi pilaaii dan dr 
Nrdrrlandpr* pilun*iidc liot p'lii'«*lr Ix'slaan \\vr 0<)st-l?idij<«*hf'(!oiii- 
painiif- Aaii de wrrken van Katlirs , MarMlcii cii Crawfunl, dir aan 
lUt Tijfjaritr ti|d|XTk hull brstaaii daiikt*n , hcldirii \ii) als d<> vnicht 
•an l»r^ «*uw»mi weini^' di'tri'lijks dan ValrMitijiis Oud rn A'i«/i/» 
fJoMi'lmt&tH (Ml li\iu\\)\i\\is' A utif(»NJtr/ie rariticitkatnfr Xoi:f'iu}\er iv 
i4rlira IV i?i*li(i*I«* nati(* , daarin dtMir dc Coiiipairnic's inaiiiifu v<Nir- 
I, !<*hiint in ln.<«iilindi' itii-t^i !<• lu'ldx-n irc/icn dan rvu knlt)^s:ui| 
71)11 van koI(»nialr wari'ii, rrirms in lift vrrn'OiMm ii|)iri>>l:uf(*n, 
m vaannedc «if M.'uirvfMir mt'ii \rrdrr iiicts ti* dtN'n had, niil.*< 
H&aar d«* kruidnaifi-li'ii t>ii dc inn<ikaa1n(itiMi t-ii dr kntlit* l)cli«H»r- 

■ 

rjk wrnlfii af^i'h'Vrrd rn */nM»tr di\id«'ndrn iiit;r<*k(frd. Aan 
rift«'r*rii<* %erhalt'ii I'li iMTirhlrn rn )M'H'>.()U\iinLrf'n fii aiUir/i>n 
9f%^T drn I'Lial I'li «Icmi viMirtirsini: Avr (irMf-rali' Nnlfrland^clir 

■ 

thtj»t-lndi!<hf* (.'nmpaffnir i-n Mat daarnu-df in vrrbaiid Mnut 
ofctbrrt-kt hi*t dan iNjk waarhjk iiii't : fn ti> akrlipT stctkt daarbij 
af «ir vuUtn'ktf^ onirrM-hilliifhcid onitn'iit allfs, wat nit-t * |tn>- 
d^tUfi" , daC isi «iadrli)k win>tL^'\<'iidt> |)nHlurtcn» wan'ii. ilfl 
•ciik , (lat r^ kwn-ktf*. rn hct land w.-iar /ij ;;nN-itlfn , M'hijnt 
^b bijna de nieuv^^(Ti^hlMd ni«-i ti' iirbU-n iraandi* irt'inaakt ; 
fft bet ia alw>r hrt ^nNjti* Ix'lan^^ \an dc kt-rini*> ilirr U^idf* 
f al «iii«' li'-t u(ik aiidii ni;ui nit it n rii..iiitii-«'l «Mitf 
la Va%r VII. IJ 



94 EEN ENGET.smniAV EN EEV XOOUD-AMERIKAAV 

punt, zelfs niet werd vermoed. Maar vreemd is het toch, dat 
ook de mannen der wetenschjip in al dien tijd hunne oogen 
zoo zelden wendden uaar een zoo rijk, zoo onafzienbaar en zoo 
onontgonnen veld. Waren ook zij bevangen door den domper- 
geest der Oost-Indische Compagnie? 

De Compagnie bezweek aan de kwaal, die zij zich zelve had 
op den hals gehaald; maar voor het moederland braken droe- 
vige tijden aan, en de kolonien vielen den Engelscheu in 
handen. Geen wonder dat er in die dagen geene opgewektheid 
werd gevonden om zich aan de stndie van den verloren Ar- 
chipel te wijden! Doch nauwelijks begon de horizon te verhel- 
deren of van alle zij den maakte men zich op om den sluier te 
verscheuren, die Oost-lndie bedekte en van welken nog slechts 
een kleine slip was opgelicht. De Souvereine Vorst gaf in 1814 
eene eerste impulsie, toen hij den Hoogleeraar Reinwardt als 
wetenschappelijk raadsman toevoegde aan de Gommissaris^n 
Generaal, die in 1815 ouze bezittingen van de Eugelschen 
zoudeB overnemen *. In het tweede vierdedeel dezer eeuw 
verschenen, behalve de vertalingen der werken van Raffles en 
Crawfurd, reeds de Tafreelen en merkwaardigheden uii OoH- 
Indie van Olivier; de Natuur- en aardi^Jkskimdige beschrijvwg 
van Java van Kussendrager ; de Berigten over Sumatra van 8. 
Muller; de Coup d'oeil sur les possessions Neirlandaises dam 
VInde Archipelagiqu£ van Temminck; de Beknopte besckrijvmg 
der Nederlandsche overzeesche bezittingen van Teenstra, en em 
aantal andere meer of miudere belangrijke bijdragen tot de 
kennis der Oost-lndische gewesteu; waaronder vooral te ver- 
melden zijn die, welke geleverd zijn door de /i^Leden der 
Katuurkundige Commissie in Nederlandsch Indie ^r in hunne 
Verhandelingen over de natmirlijke gesMedenis der Nederlandsche 
overzeesche bezittingen (door J. C. Temminck in 1839 — 1844 
op last des Kouiugs uitgegeven) ; door het Tijdschrift WW 
Neirlandsch Indie y en het shortlived Indisch Magazijn en 
Ifhdisch Arcfdef, Doch vooral in de laatste twintig jaren hebbeii 
de Nederlandsche geleerden zich beijverd om het verzuim him- 
ner vaderen goed te maken en de schuld der wetenachap aaii 



< Het verslag van zyne reis naar BaUvia, dc Molakken en liet NoitfdaM 
van Celebes it oit zgne nagelatene papieren Yoor het eerst oitgegeren in 1868 
Tanwege het Koninkiyk Inttituut Yoor de taal-, land- en ToUnmbiDde vti 
J^ederlindfoh-Indie. 



J 



IV NF.nr.RT ANDsrn oosT-iNnii*. 05 

Iikdir af te «liM*n. Nanst li(*t /(mm'vi'Ii f;rnooni«l(^ Ttjdnchrifl 

«<-hmiinleii zifli ()|) wnanliirr wij/r lict SaUuirhindhj tiJfUrhrifl 

SedtrlawUch liuli'e ; hrt Tijihchnjt roor JiiifijH'/w taal- , 

m ^^olkmkumii* ^ iiit<^'^*vt'M dttor lirt Mataviiiasc'li (if- 

iMKitjirhap : «'li «!<* Wjdnujrn lot dr ttiul-^ land- rn volki'nkundr , 

aitisfp'vcii (l()(ir hi't Koniiiklijk lii.^liiiiut viNir k\v taaU^ iaiul- 

tu volkciiLiiiKit* vail N.-l.: Im'Iicvimis crn aaiital af/niulorIi)k<* 

vrrLrii van «ii'/i* iN'idr iiistrlliii:;i>)|. |)|>. .luiiirliuliii , wri i^i uaar 

cv-Q I)iiitM'iiiT inaar t(H*)i in Nnirrlanilsrlu^n dinist , ^if <vii<* 

a 1 1 % cw ri p- Im '*trl I rij V i 1 1 y van Jura , Zfjiw iffdauntt* , Itvklved'mg im 

immmriiffe *tntrttiur , v.u ww paar jaar vmj':r<T (rnc va?i die 

lUUtatamifr mif Sumatru : Sriiwancr lM'sr!inM-f /iW Ziiid otntte- 

Ljke ynUrlte ran ttonirff : Pn)f. \rtli, dr l\vstrr-afdi*vling 

tan hrt/f*If(ilp riland , alsnicdr dr cilandrn Timor vn Saaiaira 

(dr b*'i«lr laat?«tr in dr (iidn rn lirt Aardrijkskandhf Woor* 

dentotk) ; WiiliT, hrt riland Hnvrm' : Dr. Hlrrkrr, dv Miwi- 

kaaa rn drn Mtduk,trhrn A rrhi/tt ■/ , 1 1 t\i i j I / i j n i • : d I r r I m ■ I a 1 1 i:r i j k si « • 

brpchrij^in^'n drr iciitvoliii^isrlii' fauna \an den Arrlii|M'l ^an^'lit* 

drrlen ilrr Vrrliandi'iiiiiffn van \\v\ ItalaviaaM-ii G('n(Mit.<Mdtup 

TulJ^ri. I)f'/<* \\\n\ /oud(* noi; nn^t I'r^n i;r<M)t aantal nanif^n kunnrn 

wonim Vfnnf<'nl«*nl (viii* (t In-lanL' in >ft'lt , kari yv vrij vid- 

Iftlip vindt'h in dc hildidtrrapliiM-lic n^cdcdrrlinirfMi in iirt Aard- 

rijk$hmil'iy rn Siatifdiiir/i 11 fjardrn/tark ran SvdrrlamUch Indiv) ; 

Ml (Ir^niPttmiin /i*:r1 IVtif. Pi)na|)|H-I naar ons in/ifii tcn-fiit : ' 

'ik vanhoo|) aan I'fnc L'ri)ndiL:r krnrns van N('d«*rlandsch 

Indie, 7xk>\i\\\^ \\\v\ wrI vuorlicrt-idi' i-n lirfst i»|>/i-tlf'li)k daarliM' 

U-rtrmde n-i/i^rrs lirt uMdi-r/>H'k dt-r viTMrlnllcndf lantlstn'kfn 

ondfnirinpn ; rvw n?idi'r/*M'k , d:it in \v\v <ij)/irlitrn !ni?«Mijii'M 

\\\r\ %f»f| niiiidrT ni(N-jiii]k /.d /,\\\ dan lict vtN>r Dr. liarth 

r^vMM i« /i)ii(> iintdrkkinL;*iti>:rii li in (fnlraaUAtrika ti- inakrli. 

Ik vn^'*« dat andt-rs d«' ti,d ('(-ninad daar /ai /iin, dat \i*-ii\i 

Hoilir.tl liftfT iH'kf'liil i> dan nn/«> Hu^t " Jni^t , di«' untljn'kf'n 

OTi* ■ ifiM'd vrMirU-nidr n- i/i^'»T> vw nniltT/tit'k(T*< van jin)!r.'»^ir. 

MrO'H rr al ondiT ilt* iiiiTliuvrn L'tMiMindf nianiicn, en <M»k 

onil^r ht'M . dif* wii nirt nii-t iianir Vfrnu-ld lifhln'n , fi-niifr'n 

jiirt . «lif* vrK)r do taak . Mt-lki' /ij n|i /jch iianirn , 1i':i \u\\v 

h^T^k'T.d wanMi : \(»<ir vrrrrwtir iirt i:ri»«»t*i*' ^ri'di'iili- i»n!\:iiiL'»n 

V:; onzf hrr]i-!i!fn ftvi-r Indir v:in iMTMHirn . iiit*. inrt ainltto- 

\^/.'^:\r%\r\\ ovcrladrn , >ltTht> vvu klt-in ifi'iliTil** \an liniiiir-n tijd 



1^ 4c twforriOr \i:i c^nr ijfograj,kit vdm .WJcriattdtcA Indwa. 



96 BEN BNOELSOHMAN EN EEK NOOUD AMERIKAAN 

aan de 8tudie van land en volk en aan de mededeeling der 
resultateu van hun onderzoek kunnen wijden. Maar, hoewel zij 
recht hebben op onze daukbaarheid voor wat zij met zooveel 
ijver en dikwijls met zooveel opoflering van allerlei aard pres- 
teeren, wij behoeven meer dan dat. Men kan een uitstekend 
resident of rechterlijk ambtenaar zijn, zonder geograaf of 
botanicus te wezen; men kan groote verdiensten liebben als 
officier te land of ter zee, zonder natuurkundige of zooloog te 
zijn; maar de studie van hen, die ons Indie moeteii leeren 
kennen, eischt den geheelen mensch uitsluitend en onverdeeld. 
Doch wie zal zich anders dan bij zeldzame uitzondering tot 
die moeielijke en in vele opzichten bedenkelijke taak aan- 
gorden , zonder dat hem de middelen worden verstrekt om 
haar te volvoeren, en zonder dat hem het uitzicht wordt ge- 
opend op eenige andere belooning dan misschien een beroemden 
naam en den dank van een klein gedeelte zijner landgenooten. 
Neeu, het is maar niet anders: wie het altaar bedient, moet 
van het altaar kuunen leven; en op het altaar der kennis van 
Nederlandsch Indie worden niet zulke rijke offers gebracht, dat 
er voor zijne priesters groote deelen overblijveu. Krachtdadige 
tusschenkomst der hooge regeering, gelijk die van Koning 
Willem I, eerst in de zending van Reinwardt en later in die 
van de bekende Natuurkundige Commissie, zoo mogelijk onder- 
steund door bijzondere genootschappen , waarvan het Nederlandsch 
Bijbelgenootschap een loffelijk voorbeeld geeft voor de linguistiek, 
is het eenige middel om , door uitzending op onbekrompeu wijze 
van goed voorbereide //specialiteiten^/ naar de verschillende 
deelen van den Indischeu Archipel, tot eene degelijke kennis 
te geraken van die eilaudenwereld , //die zich daar slingert om 
den evenaar als een gordel van smaragd.// 

Is die tusschenkomst te verwachten ? Wij weten het niet , maar 
durveu het nauwelijks hopeu. En daarom hebben wij te grooter 
erkentelijkheid en vereering voor de maunen, aan het hoofd van 
dit opstel genoemd, die, vreemdelingen in Nederland, alleeu 
nit Hefde voor de wetenschap Nederlandsch Oobt-ludie tot doel 
hunner onderzoekingen hebben gesteld en de resultateu vau hun 
fitreven ook aan ons ten beste gegeveu. 



Nadat de firitschc natuurkundige Alfred Kussel Wallace^ 



IS NEDF.RI.ANDSni (K)ST-I SDIr. 97 

ra de verkrii van vrr8oliilI<Mi(|p c^lfcnli* ffPiHMitsrhappon t«i Ti«)ii<lon 
^B ID reiiiifp wetrnsr]m|)|M»lijkp tijdschrifton eon cJertiiftal licxijjst 
briftnirriikp vprliiilideliiis^n had nitc'f'i^'vcii over dt* pliysischf* 
fiRicniphip, de '/oi'Aotsw v\\ de iMitoiDoloiric* van dm Tndis<'li(*ii 
Arrhiprl, van welko cr o«>k rovxh ciikrle door Prof. Vrtli in 
omsp Ual sijn ovrr^hmcht ' , hn'ft hij in liet jnar 18C'J do 
bmfdMNn van do n*sulta<(Mi /ijnor onder/orkiniriMi op con aolit- 
yuvem xworftorht (18.'>4- IH62) d(M)r oiizi* ovor/ocwiir hozit- 
liasr'n in hot lirht troifovon , in (»on work in twrr d<*i»lon , 
CKitHd : The Malay Arc/nftflaf/o , the huui of the nramj-iitan atul 
tie bird of paradtjit ; a narrative of travel ^ with sketches of nmn 
mid nahirr, Dit work i;* mode* nrds d<Nir (h'u/rlfdon UcHiuHot'niar 
vnnr on/e Iandifi*niN)tori inctT alLTi'infcn tiw^ankoliik ifi'niaakt , 
iooT 'ijrie uitminitrndo vortalinir ondrr don titrl : lasiilinde ^het 
Immd ran den Oranff-oetaii en den jHirtidfjsvotjel: iiMir vrrtalini^ 
dir oii« vtMirkoMit not^ i^rooti n* waardc \v iirldM'ii ilan lift nor- 
v^rtMikolijk'*, orn do h(N)irM hf'lanirrijkc door den Ix'WcrktT daaraan 
Uirc^vfiririlr* suintff'koiiinircii , wdkr i\vv\'< dimrn tot tnclichtinLT 
^n uitbrnidinir van df*n trkst , dit'ls iNik tot vrrlx'torinir van i*«*nr 
aindt-r juisto V(N>rstt'llini; van s<iinnii:^' /akrn , ffitm of t<N*- 
ftandrn. 

llet h«w»fdd(»«'l <h'r H'i/i'n van Wallaoi* was, volt^'n** zijni' 
risrnr vrrklarini; in d»' \«M»rn'd<', "h«'t hiji't'nlirrni^i'n van rvni- 
plmn-n van nafunrvixirwrrpm , /oowrl voc»r yijiH* riui*ni* vrr/a- 
■^Iin7 aU nin it inn^tM rn kaliincttfn van lii'flirhhcrTi int'dc {e 
vrmjkrn.-' Y,\\ wanncrr wij im liicr van lirui vt'rni*nif'n . dat liij 
#m (ifMr^t van l:2.*i<ifiO vxh^iz- rn krnifN'iidt' dii*n*ii , vou^'Is, x-hi'i- 
pm . vlihth-r*, tnrn-n rn andi*n* iri'^irt'Mi litH'ft trhnis u'rhrarlit , 
•iji kunnf'n wi) ons <h* voldiMMiini; v<NirstrMt*ii, uaarnii'dr hij op 
s;jDr yj'.^tiif of /rvriitii: af/ond^'rliiki' torliti-n ili»or ih'n .\n-iii|M*l 
trmz /i«*t. Maaf trnM-iii lirrft hij hiL'n'iM'ii , dat \\v t:«Mh*lailh'i'rdi* 
br^Tfinjvinif van di*- vi-li* dui/rndi' vrr^ii'liillrnih* s<H»rlt'n van 
«^v»r«f-nM*n In^t'T 'iji h:in* pla:it> w:ih in df WiTkrn van i^i'h't'nh* 
2m<ji»tv!iap|N*n dan \\\ «*('n rt'i^vcrhaal . dat vtNtr lit-t ;;i*liri'li- 
(rsw'^aJlfdr puhlii-k was iHwtfnid. il(N-Mi-l wij dan hicr (Mtk df 
u-li*rwrrkt#" lMv»rhrij\inif aantri'lfi-n van •'iiuuiiiiri' dirr-inirtm i-ri 
•-•f*- riiji*}ioiidiiiL', i"* liM'h viTrt'wi'u' Im'I L'nMitMr Lji'thTltr van 
\^ hnrk iT'Wijd aan wat \\\\^ \iNir Waltarr hij/aak was. ntaar 



• la ^< GuU, IHM rn hrt Ttuhcknp nf»r Srfrhmisi'h im/iir . i^f'b 
tm 1*67 



98 SEN ENGELSCHHAN EN EBN NOORD-AMERIKAAN 

eene bijzaak die hij desniettemin met groote liefde en uitstekeud 
talent heeft behandeld : de ethnographic en de physische geo- 
graphie van Nederlandsch Indie , waarbij de door hem verzamelde 
natuurvoorwerpen , vooral voor zijue geologische studieu, een 
krachtig hulpmiddel waren. 

Reeds voor twintig jareu had George Windsor Earl aange- 
wezen dat Java, Sumatra en Boraeo op e^n plateau liggeu , van 
elkander en van het vaste land van Azie gescheiden door eene 
zee, die op weinige plaatsen meer dan veertig vadem diep is. 
Wallace heeft aangetoond, dat ook Bali op hetzelfde plateau 
Hgt, en het bekken van den Grooten oceaan cerst ten Oosten 
van dit ciland en van Borneo begint, waar het water reeds da- 
delijk eene diej)te van meer dan honderd vadem heeft. Die 
ondiepe Chineesclie- en Java- zee beneveiis Straat ikli en de 
Straat van Malaka ontstonden door langzame verzakkiug van den 
bodem, die voldoendc kan verklaard worden uit de groote me- 
nigte vulcanen op Sumatra en Java, welke door het gedurende 
vele eeuwen uitwerpen vaa ontzaglijke massa''s stofJen de grond- 
slagen onder het omliggeude laud hebben weggerukt '. Dat 
dus die drie groote en de menigte daartusschen liggende kleinere 
eilanden cenmaal tot het vaste land van Azie hebbeu behoord, 
blijkt ook uit de onmiskenbarc overeenkomst der flora, maar 
vooral der fauna van die gewesten. Op die eilanden vindt men 
dezelfde soorten van zoog- en kruipende dieren , vogelen en in- 
secten als in Achter-Indiii , waarbij de mogelijkheid, dat zij de 
thans bestaande zeeen zouden zijn overgestoken, volstrekt is uit- 
gesloten. lutusschen zijn sommige soorten, die in het eene 
gewest gevonden worden , in het andere uitgestorveu , en hebben 
zich hier en daar nieuwe geslachten ontwikkeld. Het meerder 
of minder verschil nu tusschen de diersoorten op de eilanden 
onderling en die op het vaste land is, met de diepte der tus- 
schenliggende zeeen (dat is: den tijd, gedurende welkeu de 
ver/iukiug van den bodem lieeft aangehouden), de maatstaf voor 
den betrekkelijkeu ouderdom der verschillende deelen; en daaruit 
blijkt y dat Java het eerst, daama Borneo, en het laatst Su- 



* WalUee roeg^ MerbQ de opmerking: •^Ilieria vinden wy tevenB eene aanne- 
meiyke Terklariog ted het dikwjjls opgemcrkte feit , dat Tulcauen en vulcaoische 
ketent steeds gevonden worden in de nabyheid der zee» (lie?er: dat zceon steeds 
gevonden worden bfj vulcanen en vnleaniache ketens.) « I)e daling, die zy rondom 
zieh teweeg brengen, sal allengs eene zee doen ontstaan, indien zQ niet reeds 
voQrhanden is«« 



IN NEDi:iil.ANUSCII UUST-lNDie. 99 

Iru van hei va^ito land wenl afir(*sc]uMil«Mi i. \Vniiii(*or iiu 
ook de Philippijii^rlip cilnndpii een aantal kenmorkrndo dier- 
met Zuidoostelijk Azii^ i^me<Mi hobbon . docli daArhij (H)k 
r afvijkende vonneti b(vitt(Mi dan de z(m) even s;(Mi<)einde. 
nlmiKlen ; wanneer /.ij daarbi j dcxir eone ver] die|)en; zee van hot 
WrtftYaarts li^rifnndc rontinont /ijn i;(*srb('id(Mi , huit /irh daaruit 
■ftridrn dat die afsclieidin? wrl in efMi vrel nK'er vt'rwijderd 
tijdvak heeft plaats ,tr«*had. miuir dat /ij tocli ecnmaal de(d van 
brf wte land liebbiMi nitin'niaakt. 

■ 

Trn ()<Mten van Hali en iinnieo en ten Zuideii van de Phi- 
uppijnrn Mn^kken /irh liOinbok en de overiL^* Kleine StMMida- 
filaiitien , Celelx*s en de Mnhikkeii, rii de PajNM'a-eitanden met 
Xiruw (juinca uit. Daar /ij door onpeilbart' /li'itn van dt* West- 
vaart* Inrjende eihmden treselieiilrii /ijn , is er i?t*en spoor van, 
AmX t\] noit met de/i' /oiiden /i)n vercrriiird p*\irr<it ; maar wel 
w.j*t tie naar bet Oostin laiiLr/anm afiifiiifmle dirjiti* diT /n* , 
iir tU!tM-ht>n Nit'uw (iiiiiifa ni Xieiiw llnllaiid Hnler tot ver 
Kruff^fii dr honilrrd vadnii daalt , op vvnv vnwi^i'Tv vcrbiriilini^ 
Birl laiitsti.'vMHM'mti wrrctddi-*-!. tin dtv.e aaiiwii/inir wordt wediT 
lOikoinen U'Vrstii^l <l(Nir den :iard van \\v\ |)tantrn- en dien-n- 
nik, dat t<'n eenenmalr vcrsriiilt v:in hct A/iati>eli(> , maar ire- 
berl 4iven*<Mik(Mnt met Im*I An-^traliM-iii* '. llier irftMie oli- 



' Yultfrn« rrnr Jivnjii^chi- i>vi-rli-vi-riii;; m i.iktfii vriM-LHT Siimntra . JavK . RkIi, 

'•k ru SuriiilMwa i-i II ji lifi-l I'liiiljiiciil nil. iliit l:iti-r in in'-^ni rilaihlt-ii wiTil 

■i«r«l YArrtl wiTil N'iiii.itr.1 «.iii Ja\.i. ilaiirnii Jsiiit \iiii ILtii ni I.iiiiibnk , 

n»ir:t^k di\ Ii.iNti' ^'I'l ^xi-iiil'-iM.-i ji-rlii-iili-n I'l- nvi-rli-\i-riii-.; nti-li rclil'r ilic 

m^T^r ieh'i^n iti ili-ii lii-l-T.-i-li' ii lijl. i*ii m-l |i!-*i-lii-n ili-jari-ii ] lUJ — rtTi'i lati 

111 In^kriiiiij;. /ir iM.k nii-kiii'in* , llnnrist. III. 

* I9r S. Krirtliniiili , m'H lini-rnrh 1*1 iirr!ik)|iii]ii:r , die, ulil /.ijDr irirht Ulftf 

rft«»-klii|r<u ill ilt-u litili*i-lirii \rr|,i^ii-I ti- k>iiinrii Vulilorli, vuu l^i't ISjO 

i^a < ifffH-if-r «aii (t'-/i>-iiI1i' i I >ii| •Ir N<<lt-rl.iihl-t^lii- M-inin- ilii>ii*t iK-i-.J . Jii<irr>-iiili- 

^^ ^«ii«Un van l**|o l^iITi • 'i L'nf in ISi*'*^ /ijin- ri*i!»hiTiMiiiTiii;:i*ii nit Ir 

l#ip<if , in twre (lr«'l''n •■tult-r ili-ti tit«'l /fif OstaMhitisrAr Innfltr^'ll. hm/t nmi 

t^^gie turn yirdrriuMfiii- A-Ihi/u n : ti^n SuHiiti-lHSfln ^ dm M'tuicki'H i'lirir \rn 

OmMMOM, l|ijr«i*l Xljii Mirk hirl uit t ill- t«i-i- iii Jit uji*ti I U-^liFv'kriii tfilijk t4- 

gifi'^n I*. br%iil hit t>/ch vi Ir U-tuii.'rtjk-- )iij/"-i-l- rlii-ili u » :t i* -t' li/iii; a!i>-</'ii« 

VA*rJ Trii u[i2i('htr lan h<t bicrfi'V'-'i l**/'*.:!'' k:i-I -i A hij upji iii«-rkl , il^t 

r«Mt i*|i OIi'Ih-* hit A>><tr.i:i*i*ii'- k^r-ikli-r %a'i lj*-t pi i;.li i.r._k ich %i-rt>Mi*iIi 

-litrir Klon von rrli-U* ■t.-hliftst xicli mi A1L'« iniiiif m nii-lir tii i. !•• ih>li.iiiiii<rli*-ii 

y«nnrD AU. \lir liini* :i <1 >r! liif %•■ ili>.!.ti.ii ii^' ■ ( i\f- iii-.r:i (iiittif.i;. ilic 

MtrtATrvn. l«-pti'«|* rii. .•II . r< r>ti-r Itml'iij «• .1 iritir •! '■ ^ip!i.>li ••-1. in.i iii< hriT*- 

^^6ttt Vornuu. I*!** I'l^i.-ti >i'iii ijiirth < ii.:«-. ■>• j'*'* J* 01 '••tiirli'U I Ki-ilr 

^9 ArrLiirN vur/ii»'! fb •- .'-'m* \rliii, wir ('\i'.i« ( • ' ■• « tirtr*ti-ii • t I'h II. 

9l IM.. b^kuni-l iti it l.j (.1. :k- \ j«>r A? /•jrsi-rw^A li,^ tj*. It* - .\£i- ti*clir ^asU- 



100 BEN EXGELSCHMAN EN EEN NOORD-AMERIKAAN 

fanten, rhinocerossen , tijgers noch apen, maar kengooroe's en 
opossums; geeue pauwen, fazanten of spechten, maar lori's, 
kakatoe^s en paradijsvogels. ^/Nergens vertoont zich het groote 
contrast tusschen de beide deelen van den Archipel zoo plot- 
seling als wanneer men van het eiland Bali naar het eiland 
Lombok overgaat, omdat hier de twee gewesten het dichtst tot 
elkander naderen. Op Bali vindt men baardvogels , vruchtlijsters 
en spechten ; deze verdwijnen geheel wanneer w^ij naar Ijombok 
oversteken, en worden daar vervangen door kakatoe's, honig- 
zuigers en looplioenders (Megapodidae) , die evenzeer onbekend 
zijn op Bali en alle meer Westwaarts gelegene eilanden. De 
straat tusschen Bali en Lombok is slechts vijftien engelsche 
mijlen breed; zoodat men in twee uren tijds nit eene groote 
zoologische afdeeling der wereld zich naar eene andere kan be- 
geven , die in dierlijk leven evenzeer van elkander verschilleu 
als America van FiUroj)a.// Zoo wordt men gedrongen tot de 
gevolgtrekking , dat al de eilanden ten Oosten van Bali en 
Borneo eenmaal hebben behoord tot een groot Australisch vaste- 
land, ofschoon zij wellicht niet alle er werkelijk mede ver- 
bonden zijn geweest. Die verbrokkeling moet echter in e^ne 
veel vroegere periode hebben plaats gehad dan de afscheiding 
der West^lijke eilanden van Azie; gelijk blijkt uit de veel 
grootere diepte der tussclienliggende zeeen, en uit het grootere 
verschil tusschen de diersoorten van den Oostelijken Archipel met 
die van Australie. 

De Indische Archipel is dus geographisch te verdeelen in een 
Aziatisch gewcst, dat zich van het Westen af tot Borneo en 
Bali uitstrekt, en een Australisch gewest, hetwelk aldeoverige 
eilanden omvat. En de juistheid vjin deze verdeeling wordt nog 
verder bevestigd, wanneer men het oog slaat op de menschen- 



land tc hebben behoord: ''Celebes bir^ ia seinem Stein skelette die Fonnatioueo 
der verscbicdcnen Alter unserer Erdc, vom iiltesten Sedimentlager bis zn den 
Yor ansercn Augen sich noch bildcnden Allnvionen nnd vulkanischen Auswiirfen. 
Von dem altcm Kontinent, welcher w&hrscheinlich am £ndc der Tertiarzcit an 
der SteUe des gegenwarti{f;cn Indischen Archipels tich ausbreitete, wahrend den 
nordlichen Theil Asiens ein weites Mocr bedeckte, sind noch im Norden von 
Celebes am westlichen TBeil der Ilalbinsel Menado Ubberbleibsel vorhanden. In 
diesen alien sedimentaren Schichten, die theilweite von Granit und Quars 
darchbrochen sind, finden sich reiche Ooldlager, welche die Nator noch filr 
ansere Zeiten ana der alien Periode erhalien hai. n. a. w.» (Th. II. S. 142). 
Troaweoi ii rmn de geheele Terdeeling Tin den Archipel in een Aziatiach en 
een Aoairaliteh gewesi, sooab by Wallace en Bickmore voorkomt, b\j hem geen 



fN VRnERT.AN'nsni oosT-i\nii'. 101 

•n . dif Hen Arrlii|M»l l)#»wi)iirn , vu wier vcrlinMtlin^ mm 
C uiniieiiirii hocifd'/nki^liik nj) de/olfdr wij/r nis dii* dor dier- 
manrXrn te hi*l)lNMi plants p'lind. Ilrt Wrstrlijk ir(*d(M*lt«' is iia- 
A^lijk hf*vnlkt door lift A/.iati!«t'Iir A/a/ff/fr/M*, lict Onstclijkr diNir 
brt Aii?*trnliM*)ir Papotranche nis. Wcl .stn'kt /irii lii(*r dt* A/.ia- 
turhe inrtis ii>ts vrrdrr Oostwaarts iiit dan trii f>|)/irliti* van dt"! 
dirmi , iiamrlijk tot (Mi iix't S<M'inl)awa, OrlflN's t'n li<*t Wcs- 
Iriijkiitt- fntlerltf dor Molnkkcn ; iloch dit vcrwliijnsrl v(TkI:uirt 
rich ^no(ir/aAMi iiit lict V('niioi;c?i , dat df ritrnsrii hiivi>n de 
diefrn vooniit liwft . nin /ii'li tJ\rr zi'c \v vt>r])laatsf'ii , *'ii !iit 
Wl . oi»k rldrrs vnlilofiidf Ix'wr'/i'n frit , dat nvt'nil waar ifii 
oiitwikkeld niriisrlirnras (in dit i^'va! dc Malricrs) met 
\tk\\ tniriilfn'ii aaiilri; iif iM'srIiaviiii; in aanrakinir knnit , dit 
ImatJitr altiid wordt tiTUiriri'dninirfn , vfTnii'tiird of in lict ovit- 
hrrriM")H*nd o|f*in«'nt opirt'iioiufn. |)t' Malri<«rlii> staninicn , van 
Rif iirr tot dr /If v.-iart iri'nriinl , lifl)l)rn liiinni* nnr^pnmkclijkp 
ZT^iut^n van tijd tnt tijd uitircltrcid i'm /nlli'n wcl hlijvMi viMirt- 
CBsn (lit U* dfNMi. i(ti>ds nn lirhhcn /ij (»]> \\v kUHtrn van vv\\ 
aaiitnl d«N»r PafKHsrs iN'HiNiiidi* cilandiMi nii'iT <»r minder Ih'- 
iiinsnijkp volk plant in ircn i^^'vcstiird . dit> liiNii^^twaarsrliijnlijk o]) 
Arrx diiiir luin?M* Vfnlfn' viThn-idinir hmt iirt Anstrali^'lir trr- 
•Veitf* van dm An'lii|N'l vw \\v diHiririandi' vcnniinltTini; van 
^^ Pa|MM*a-rn4 /.iill«*n li'nir»'Wiliri' liflilit'n. Wil rnrn in iMikrlr 
trrkk^n hrt koninrrki'ml onjirrM-lirid tn-iM-ln n kV^/v twti* ni******!! 
»'^flf^-«t**ld /ii'n , NVallarr M-liildiTt lirt nn't di" Vnlirrmli* wiMir- 
i|rti ^d«' MaN'ifT is kiirt van irrNtMlti', }»rMin van kirur, sinik 
«ao h:iar, (KianlrifN)s \:iii a.inL^vii'lit . m if|:id van iinid : ijt* 
pBpnra i?* ifroiit'T, «lonki^r PM-iklrnriL'. kriwsli.irii;, L'«'l>aanl v\\ 
hrhainr IK* Malfirr \\vv{\ rrn Iipm-iI L'»'laat , <'<*n kli-inm nt-ns 
'Ti platfr vrnkltninH'r'n ; di- l*ji[»«M-a l:i'»Tt 'in lanir i5»*/i<lil , ^•*'^\ 
5r-H>l^vi vfMiruitkiMncndcn fifus en nir{iMi|(-iid>- \\i*nkl)rin\\i-n. 
IIp Mat«-i«T is '^•linMiiii\:ilIiir, kiM*' , inu'i-tmkkcM rn rii-^t'i.'; •!•' 
pjt'V'a i* iMiiid. (MiHiuiiiiiL^. iirikki'lli.i.ir fn Inidnii-iitiL; Mi* 
\l3i\f\rT \^ rnintiif vw larlit /I'Mrn ; dc l*.i|NM>a i^ vp^iliik «-n 
L^fit *»^l : d«* WW vitIm-ivI /ijnr aandnfnjn'ji'n , dr andir 

tftf^nill w t*'n tiMin." I itviwriirrr vw li-vrndiirrr i-* /mih' mmit- 
tC#4Iin:? van In-t «iiidiTM'lii*iil 1n"»M'hi'M di' tw«-i' ra*-*!-!! . aN fnj 
aci» yijiit* rf*M#* ontnitN'iinif int't di' Kfi't-iland'-r*" t<'«''^t'Mt in di* 
t«ilcrrMip viiordt'n ' '-Di- inland^^'iii* InN^tm. «lir i>ii> t<* iri'nuM't 
;^konirn , warm ilrir of \ii*r in Lffial , vw lN'\atti*n tr 
oin«1n«*k-'» iiiftiu' man. II* t wjrt'n lanui* k,OHi'>, waariaii 



102 EEN ENGEI.SCHHAN EN £E\ NOORD-AMERIKAAN 

de voor- en achtersteven omhoog rezen tot eene zes of acht voet 
hooge sneb, versierd met schelpeu en wuivende pluiraen van 
kazuarishaar. Dit was de eerste maal dat ik Papoea's te zien 
kreeg in hun eigen land; en geen vijf minuten waren noodig 
ora mij te overtuigen, dat de meening, waartoe raij reeds de 
beschouwing van eenige Timoreesche en Nieuw-Guineesche 
slaven gebracht had, in den grond der zaak juist was, en dat 
de lieden, die ik nu in de gelegenheid was persoonlijk tegen- 
over elkander te stellen, behoordeu tot twee der mee^t ver- 
schillende en scherpst geteekende menschenrassen , die op den 
aardbodem gevonden worden. Al ware ik blind geweest, dan 
nog kon ik geen oogenblik getwijfeld liebben , dat deze eilanders 
geen Maleiers zijn. In hunne luide, snelle, driftige spraak, 
hnnne nistelooze bewegelijkheid , de krachtige levenswerkzaam- 
heid, die zich in hunne woorden en daden openbaart, zijn zij 
de volkomen tegenvoeters van de kalme, vadsige, onverschil- 
lige Maleiers. De Kei-eilanders kwamen al ziugende en juicheude 
naar ons toe, plasteu met huune pagaaien diep in het water, 
en wierpen wolken van schuim in de lucht. Naderbij komende 
stonden zij op in hunne kano's , onder steeds toenemend geraas 
en gebarenspel: en toen zij ons op zijde gekomen waren, 
klauterden de meesten, zonder verlof te vragen en zonder een 
oogenblik te aarzelen, op ons dek, even alsof zij gekomen 
waren om van een veroverd vaartuig bezit te nemen. Daarop 
richtten zij een tooneel aan van onbeschrijfelijke verwarring. 
Die ve^rtig of vijftig zwarte, naakte, kroesharige wildeii waren 
als dronken van vreugde en opgewondenheid. Niemand hunuer 
kon zich een oogenblik rustig houden. Onze manschappen 
werden ieder op hunne beurt omriugd en gadegeslagen , om tabak 
of arak aangesproken , toegegrijnsd en voor een ander verlaten. 
Allen kakelden tegelijk; en onze kapitein was geheel overduiveld 
door hunne Hoofdeu, die hem hunne diensten opdrongen om 
ons te boegseeren, en met luid geschreeuw vroegeu om vooraf 
betaald te worden. Eenige geschenken van tabak deden hunne 
oogen glinsteren, en door gegrijns of geschreeuw, door over het 
dek te rollen en hals over kop van boord te springen, drukteu 
zij hunne tevredenheid uit Schoolknai)en op een ong(»Jioopteu 
vacantiedag, leren op eeiie kermis of adelborsien aan wal 
kunnen van de knichtige opbruising der ieveusgeesten , wa^irvoor 
dit volk vatbaar is, slechts een flauw denkbeeld geven. 

tt'LvAi onder 90ortgelijke omstandighcden zoo te gcdrageu als 



IN NKDEBLANUsni «I08T- INUle. 108 

Pa|M)KiS (ledcii, zou dfii Malripn mmofieUJk zijii. Wami 
fi^ aan hMinl van o<mi schip i:<*koni(Mi (wat /ij nict /niulcr verlof 
viadrn dnrii), (Inn /.ou er in ln't iH*rst iiiets iff/riril wdrdfMi 
faphalve f*fnii*e {ilichtple^ni^n , «'n orrst na n-iiiir ti)iisv(*rl()o|) 
foaden sse met de ^nK)t.stc vonr/iclitighoid <l(* ciTsti* sclirrden 
doFfi om tnt de b(*]iaiult*lin(; van /akrn t<* konicMi. Zii /ond«Mi 
•SAi Tonr A'n sprpkon, met zaclite Mnn «mi ijroot** hfdarht- 
namhrid. en de wij/e van cfn k(M)p te sluitrn /ou daarin 
hp!»taaii • dat zij hrdaard iedrr aanlxid ver\viiT|M'n , of /icli vit- 
fhjderdfn zoniler M'n wtiurd impit aan dr /aak tf viT.-^pilliMi , 
ten^ij het Imk! word Vfrhtjoir*! tot hrt bidrair, dat /ij hrHtl 
nrri] ann te nrinni. Oiis votk . waarvan vrlcn drvr n*i^ nooit 
le Toren ceinaakt ha<ltlrn , scliriMi iKmr Av voorlx*<ddclfMis 
fl^rhte manu'HMi dfr rilandtTs /trr u'»*t«riffnl t«» /lin, rri kon 
t|rrht9 lansrz-iMirrliand tt»t Av riTsti' srlirrdni \vt v(Tl)nM*dc- 
rinff met «He /warte ki-n-ls ir«-i»rifiit 'wordt'ii. Zij dcdi.Mi inij 
d^nken aan een irtvrlsrliap van hi'flr /cwtf, ordrntflijkr kiii- 
♦Wr^n . plotsM'Iinir overvallen dt)nr ivn tn»«'ji nristniiiiii^' «*n 
tirreml*' knn[)*'n, wicr iri'drair vv vv\* l)uiii*n>p«>ri!r t-n ondfnirfnd 
Tr#ndrn 

• Dfze tn-kken van ifi'.ianHn-iil zijn trcHriuliT i-n iK-wij/en 
B>r*!f voor vol>trr-kt vtTM'iiil . dan iv\U dc /ini nitif'nloo|NMidt* 
;>^v«i*rhe eiifi'iiaardii^'''M'dfn di-r hcidi* rassni . orx-lwHin tNik ilii' 
oj»merkeIiik /ijn. Di* rm'taclititr /warlr iuiidklrur, ln't tip 
"aaifliol liikr^nd*' linntd \:iii ki(N'/iLr liaiir. fn dr srlirrp iff- 
>^k**Tid»* ift'laat'ivnrai . u''':M'''i v;i!i lit t Mai'-i-fiif tvpf \«Tsi-liil- 
*.^n*\^ , /ipi /akf'ii . die \|-:| nict kiinm'n Lr''liM»\i*ii dat cnkfl aan 
drn iiivltieti van int klinia.it ttf aiidtrc vi)/iir*ndr kric'itfn tip 
••^ ♦•ri lii't/*-lft|f ra- /ijn tut' \v ^v\\x\\\r\\. Hit irrlaat tier Ma- 
k^^-r* b'l'ft Im'I Miinu'iNilM'Iri' tvpf, hn-fil rn i 'fiii :.''»/ iii> p!:it. !>»• 
v^nkhnuvrn /ijii phitL^'tirnkt . di- ip-u> klt-iii i-m . hclitinilt-n^ i|f 
smtiir *i-rJir»i-i|itii/ di-r TitMi'^iratt-n . wri p'Vtirinil. Mr PaptHM 
•ia^rent'-irfn li(*«-t'l tfii Lfdaat , ilat \iii sianiiffdrnkt imi vcNiruit- 
iCrkend innm*n ntM-incn. |)t* Hfnkhrauwi-n /!)n niipnilend cii 
r/«rrfian:rt'nd . tif nituitl is irrtMit vu kmnt naar vnn-n, trruijlilf 
a*^« /i^r ifHNit i."* , nn*t immi In'm'tifiivaartx VfrlfMi/df spit-* , i-*'!! 
<2ikkeii rut; t-n Mijdf* ;;at(*ri. In in*! L'll.ial van ili-ii l*:i|NM'a i<« 
V nef]« ffii in *t (Ni'jlonpfiid i';i aanni.itiifi-Mtl dfi'l . tiTuijl iii| 
n^h h\\ •!»■ X| il''ifr» /tiliLr tmiL' tn-kt. Mi- iiifi'iii;fdri:iii|i- li.ianl 
»a '.^ Lrti''/''."' hair van d«'n |*.i|hm*:i vulttHiini «tit iiit*rk\iairiliir 
OA*lf«4.«t Tu-*- .. II di- M.t!i iM ,• *;.iiniiii 11 , Ml Mtt'T niiilii* II ik 



lot EEN ENGET.SCHMAX EN EEN NOORD-AIIERIKAAV 

eenige jaren had gesleten, en het Papoesche ras, welks gebied 
ik thans betreden had , kau men veilig zeggen , dat , zoowel uit 
physisch als rnoreel oogpunt , het verschil even groot is als tus- 
schen de roode Indianen van Zuid-Americii en de negers van 
de kust van Guinea aan de andere zijde van den Atlantischen 
oceaan. 

'/Het trefFend contrast van karakter tusschen deze lieden en 
de Maleiers vertoonde zicli in vele kleine trekkeu. Terwijl ik 
op zekeren dag in het bosch ronddoolde, bleef een oud man 
stilstaan om mij een insect te zien vaugen. Hij bleef rustigtot 
dat ik het aan een speld gestoken en in mijn insectendoos ge- 
borgen had ; maar toen kon hij zich niet langer inliouden , boog 
zich tot hij met het Iioofd schier den grond raakte, en barstte 
in een schaterend gelach nit, Teder zal in dezen trek de eigen- 
aardigheid van den neger erkennen. Een Maleier zou mij hebben 
aangestaard, en op een' toon van bevreemding gevraagd hebben 
wat ik toch uitvoerde; het ligt niet in zijne natuur te lachen, 
en allerminst te lachen om of in de tegenwoordigheid van een 
vreemdeling, voor wien echter zijne verachtende blikken en ge- 
fluisterde opmerkingen ruim zoo ergerlijk zijn als de uitgela- 
tenste openlijke uitdrukking van vroolijkheid.// 

Wanueer men nu de bevolking van den geheelen Indischen 
Archij)el in twee rassen verdeelt, neemt zulks natuurlijk niet 
weg , dat deze weder in een aantal verschillende , meer of minder 
beschaafde stammen gesplitjst zijn, ontstaan door voortgaande 
ontwikkeling, door aanraking met vreemdelingen , door de om- 
standigheden waaronder zij leven , als anderszius. Zoo kan men 
bij het Maleische ras onderscheiden : de eigenlijke Maleiers van 
Sumatra, het scliiereiland Malaka en de kusten van Borneo; 
de Javanen van Java, Madoera en een deel van Sumatni; de 
Boegineezen en Mangkasaren van Zuid-Celebes ; de Maleiers van 
de Molukken, die, met uitzondering van eenige Christenen onder 
de laatstgenoemden , alien Mahomedanen zijn; de Tagala\s van 
de Philippijnsche eilanden, die meest Christenen zijn ; de Bataks 
van Sumatra, de Dajaks van Borneo, de Djakoens van het 
scliiereiland Malaka, de Alfoeren van Celebes en eenige andere 
eilanden , die , liehalve de Christenen in de Minahasa , heideneu 
zijn ; enz. Verschillende stammen van het Papoea-ras zijn : de 
echte Papoea's van Nieuw Guinea, de Aroe-, Kei-, Waige.oe-, 
Misool- en Salwatti-groepen ; de Timoreezen op Timor en West- 
waarts van daar tot aaa Flores en Soemba; en andere , die alien 



tN MEDfelirAVDSril (K)ST-INI)I(*. 105 

ridenen zijn '. Buiteiulicii viiult nH!n,gelijk vau /elfspreeki, 
m aanUl ^tatntnen van ^incngd ras«; zoo als de bewoiiers van 
UMi m SavcM^ van (Jcrain en liet Noordelijkc! i*cliier('iland van 
lalmaheini , pu elden«, vooral in de nabijhcid der siclif'idingsljjn 
BMchra de twee grootc* dci'h'ii dcr Ix'volking. Ken niorkwiuinlig 
cKirfarrld van zucHlanige vennenging li'vert Hatjan. ^'Dit (;iland'', 
Fgt Wallace , «'b«*zit g«*t»nc ware daar tc huis* bc^houriMulc b<»vol- 
iiifr; het binncnlaiid is gt^lirel oiibcwoond, en op de kustiMi 
tg^n ii|pchtsi r<*u gf^ing aantal kleine dori)en verspreid. Div- 
iirttrmin voud ik liier vier verschillende rassen, die i^'n eth- 
loii^acheu reiziger, wi(!n de g(*legeiilieid ontbrak oni bericliten 
ntreDt hunnen (Mirsprong op te zanielen , jainiiuTlijk zoud«^n 
■tflrideu. In de e<>r!«te plaats konuMi de HatjanM'lie Maleiers in 
uiinerking, waardcliijnlijk de vroeg.^te kolonisten en weinig ver- 
diiilrnd van de Maleiers van Ternate. Hunne ta^d eeliter scliijut 
nerr I'apoe^he elementen, niuar 4K)k cm innienirsel van zuiver 
klalrifch te bevatten , welk irn en antler Unmi dat de kolonie 
lit zverver^ van versehillend rls is ontstaan , ofsrluMUi zij thuiis 
roe Umelijk gelijksoortigi* niassa vonnen. Vervolgens hiH'ft 
wen rr <r()rang S<'nini,'' even als op Ternate en AinlM)ina. 
k'eirn van de/i*n liebben de tn'kken liiiiiiier l\>rtu:;('e>clie v(N>r- 
a<irr§ op tn^tlendi' uV)/e l>f*w:iard , niaar verb(iutlt>n met irne 
kMikerder huidkleur dan dtn^rg-aans de Maieicrs btv.itten. Zij 
rblxrn efiiige natioiiale gewo4Miten lielioutlen , I'U liel Mulciseliy 
lat ZIJ uitdluitend spreken, Ix'vat ern grotit aantal Portugetrache 



* llH bcburft oaiiwrlijks u|iircinfrkt t<' fronlt'ii, ilat liij Jt* Lirr b«'*rkrirven 
vr4rvbuK brt duor Jmuliuhri, vn vrnri^rr imk ilu'>r my , uiiiffijiHitriic iSatjksrhe 
f Alftfcnchr rm» ^rlirrl vi-rvalt. Ik lja>l truuwnit dc liHlakB aU afxuiiiliTlijk m* 
4/picr^vrn, v<M#rilat ik iiirt hit wrrk van WalUcr kciiiiH iiiaiiktc. Ook 
fncdwAoa brcnirt iJi lUuki id lut MaUiochc ra-. -iKr ttuttaiT iiitci in 
kur|irrl<j|ii iiiiil 9«iiifii (ir^jrhtvii'igi'ii uiiMTki-iiiilian* Aihiilirlikrit luit dnn 
lA*ajr« . wrlrhriii \ uik»!itiifii!iii- tr aurh iii<-iiicr Aii«irlit iiarh rih»l »iikrrhi>rti Ki 
c^Btat jrd'prh trhvu vur virliii JmhrliutiJiTlrii ciiir Irrniniiitc ti*-' HatU-Stuiii- 
■lA VQ« drn .MaU}rn in |Miljtii>i'htT Mini io/iairr lliti<»icht •taltk'rfuinlfii iii LaU'n. 
a 4tf SrkadribiUiiiniC iiuJ in Jro Griirltti>4u.:«'n •iiiJ ubri>mi« mn^r Vrr»rhicdrD- 
bciil«r \ulkrr vuii nuanilir m liciiifrki-ii. l-ndrr iltr lUlUcrii fiiulrt man 
brauM, ja irlb^t ill '• I {In lull- rBllrutlc lUujithaiirc, •«)«> liir llaiitfarbr 
heller, alt jrur Jit inalaUMhcii kii»t4iibr»uhiii-r iit. \hv binur<Urliriiilrn 
tltr li-titrrrii tnU'ii Lri ilnii Haltat-r iiirurk uuJ inaclirii t-inrin 
Gr%irbtr I'Uti. Kbriiiu fiiiilrt man •rltriii-r tiir fiii^rilncklr Naiif . 
rM Muiitl. Wuilurrb riur AuiiahrniUiE i*ir inili'-kaitka»iii'bi-it Ita^**- ••hr* 
lirJ. hi bcrrchtiftt-fi iini aU'r ilir«e Abwriclmnilcu iia ilrr (if»irhU« uuil 
LitUuiii; liir laltai-r nuJ ilrr Mal«\fii iiirlit . liur itrp|iriiii^iirlif \ir*c-hH:- 
Vuikir a:i«ijtitbuicu.- (lb. II. S. 3C.; 



woorden en spraakwendingen. Het derde ras bestaat uit de Ga- 
lelareezen, afkoinstig uit het Noorden van Hulniaheira, eeii 
zonderling volk, reeds vroeger door mij beschreveu >. Het vierde 
eiiidelijk is eeiie kolonie van Toinori , in het Oostelijk gedeelte 
vjin Celebes, welke lieden eenige weinige jaren geleden op hun eigen 
ver/oek herwfiarts zijn overgebracht om verdelgiug door eeu naba- 
rigen stain te ontgaau. Zij hebben eene zeer lichte huidkleur, open 
Tartaarsche gelaatstrekkeu , een korte gestalte, en eene taal die tot 
het lioegineesch nadert. Zij zijn een vlijtig landbouwend volk 
en voorzien dc hoofdplaats van groenten. Hier hecft men dus 
vier verschillende bestanddeelen van bevolking, die men alien 
dagelijks in en om de hoofdplaats van Batjan kan gadeslaau. 
Vooronderstellen wij nu, dat een reiziger, die de Maleische 
taal niet verstaat, hier en daar een paar woorden opvangt van 
//de taal van Iktjan.// en zijn waarnemingen opteekent omtreut 
//de natuurlijke en zedelijke eigenaardigheden , manieren en ge- 
woonten der Batjaoners" — (en er zijn reizigers, die voor dat 
alles aan een etmaal genoeg hebben) — welk een uauwkeurig 
en leerzaam beiicht zou ons dan worden meegedeeld; welke 
overgangen zouden worden aangewezen; welke theorien over 
den oorsprong der rassen zouden ont\vikkeld worden ! terwijl 
een volgend reiziger met hetzelfde recht elke dier bcweringen 
zoude kunnen tegenspreken en tot geheel tegenovergestelde ge- 
volgtrekkkingen komeu./^ 

Het Aziatische gedeelte van den Indischen Archipel vat 



1 Met deze woorden: «In het land roDdom Sahoe en diaper in het binnen- 
land houdt zicb eene talr\jke bevuUdug van inboorlingen op, waarvan velen da- 
geiyks in het dorp komen om hunne producten ter markt te breugcn, terw^l 
anderen zich als arbeiders aan de Chiucesche en Ternataansche handclaars hebben 
Ycrhuurd. £en zorgruldig onderzoek overtiiigde mg, dat deze iicden van alle 
Maleische rassen radicaai verschillen. Hunne gestalte en trekken zoowel ab hunne 
levenswgze en neigingen z\jn nagenoeg dezelfde als die der Papoea's. lluu haar 
is half-Papoesch : het is uoch recht, zacht en glanzig, suo als by alle echte 
Maleiers, noch zoo kroezig en wollig als het volkomen Papoosche type, maar 
altyd kruUend, gokend en stug, zoo als het dikwyis onder de echte Papoea*s 
en nooit onder de Maleiers voorkoint. Hunne klcur alleen is dikwjjls gelyk aan 
die der Maleiers of zelfs nog lichter. Natunrlyk heeft er vermeuging plaats gchad, 
en dikwyis stoot men op personen , die het mocilyk is tot eene klasse te brengen; 
maar in de meeste gevallen Terkondigen de groote, puntige, naar een baviksnens 
I weemende nens , de lauge gestalte , het gol?end haar , zoowel als de minder inge- 
trokkeu manieren en de luider stem, het Papoesche type op onmiskenbare wyze. 
Hier dan had ik de ware grenslyn tiuscheu de Makisohe en Papoesche rassen 
^▼onden, od wel op eene plaatt wiar geen ichryfer die ooit had verwacbt.* 



151 NKnrni.ANnsni oost-ivdiS. 107 

Wallarp te Tiiinrii ondcr dm imain v;in de Ituio^Maleijtche 
fUmmdem . oiiiv»ttrii(l(* hot s(*hien'ilaiul Mnlaka, met Siii[r:i|M>ro, 
4p Kioav-£»Tocf]), K:iii<;ka rii IMifoiiir, vrnlor Suinatra, l^irnt'o. 
Java mrt Mndooni on Haii , on ilo Pliilippijnsohc oilandon. 
fVyr laatMr lM»zfK'lit liij orlitor iiiot : vun Sninatni Ix'n'isde liij 
ftlUm ern kloin ^'doolto van do rosidontio Falond)an^'. van 
Java. f1^ n'sidontii^n Hatavia , Saniaran<^r on S(N*nd)aja: on van 
Bnmro jtlrflitsi S<*rn\i-ak on Sadnnir. voornainolijk oni konnii* to 
»akrn mot don Onini;-n(>tan , dio alloon op dit oiland on 
Samatra vfM>rkornt. Hot An?*trali.M'lio ^odooho splits liij in vior 
hriofilffrnrjion : fte f/n)fp ran Timor, onivattondo Timor, Floros, 
Shnrmhawn , l/nnliok on ii'ii a;iMlal kloinoro oilainlon : fV/oAffjr, 
bK Ae- S«)o|<i-oiiandfn , IJ(M'ton on Saloior; d^ Mohiksvhv ijnwp ^ 
amvatt«*iMlo Rttoroo (Jorani , Hatjan , llahnaiioiRi , Murotai, 
T-TnaU* • Tidnn', Makjan. Knjoa , &.tnl)oina, handa, (lonim 
•-n \Vat<Nd)olla; on <le PtijtOi'sche ffmcp ^ In* vat ton do Nionw 
fioTn*"?!. tlo Aro*'-oilandoM , Mjmh)!, Salwatti . \\ aii^i'oo on oi'n 
aantal kleinon'. on waartoo otlinoln^soh ook do Koi-oilanilon to 
bprrsin /ijn , «lio oohtor uoiiirrapliiM'li on yoiiloifi^rii tt»t do 
ll«^^inLkrn Ijohofirf^n. Van (Violios ondor/oolit hi) alloon do 
ll!rahu.<i ''11 Manirxasar nut do Nonrdor-distrioton , on van 
Xt*^« (iuinoa ijrii ointn'k van do Dori'li-haai. Do luNit'dpnnton 
t.-.'f MTi«|or/<ii'kiMtr?* t«M'liii n liiru'on op «io kloinrn* oilaiidon van 
►;-? < l*»-t»-lijk** tfodwlto di's ArohijK'ls; on vimjf /oovorn* dozo 
V'X <1p niin<«t Ix'kondo p-wo^ton van on/o l>o/ittin;:<'n Ix'limm'n, 
••-W*fn wij n'drn oni <nis ovor dio voorkmr !'• vorl»t'niri*n. 
Ihff hunno |iliV:^i"iolio irf'stoldlioi«l . hnnno v«H»rthron:;>t'|rn uit 
i^*-f planton- on dirp-hri|k i-ri linnno lu'volkiiiLr di'ill inj linuirst 
•r.a:i^ri|ko l>i)/ondoilii'di'ii ni«'dc, wrlkc met aiti-iMi tivor dio 
f!:a?Mlf?i /oj\o niaar <Hik f»\»'r l.innio tvtnkkiriL' tot ii;ilMiri;;«- <»f 
i^-nl^raf i^-it'U'oM*' L'iwr>tin ri'ii nimw on dik\\i]i> \tiT;i>?<i'Md 

ilrr.t lUmU tip^'a-in , m n»ri;,j >tn'kki'll f»:M /ijlH" V«HHn|. p-^trnlc 

t^ttirr'iiu^ van di'n Aii'iiijrl ni dion^ hi-iolkiii^*' Xr roolit\aar- 
#•2*^1. AU of'n v(H)rl)«'r|d \:im d*' M'l.rrp/iiiiiiirlu-iil /ijiior (»p- 
»^rkin^u /oudm wij lijrr dc IjoMliriiviii;: wili«Mi aanlialrn van 
ie uatuiirlijko p'jiti-ldlioid dor Anio-oihmdiii , on van do waar- 
v&ijniijkc; Wijxo van Imn ontstaan d(M)r vor/inkinir van tlon 
Imdrtn , die %o oonmaal mot Nionw (ininoa vorUnid , irnlion niot 
Pr»#f \oiii in /ijiio nantooki riii.Lr«'ii haij aanL^'tfH.iid, da! <lo 
fpmocini, w&irop Wallnoo Itior ^'dooltolijk /ijiio rodonoonni^Mi 
hnwt. vonrMJM'o'j ;^*«*no ^Tiooi;7aniP vn!<t!ioiiliioldH*n oni daaruil 



lOS ££K feNOELSCHMAT^ tS £EK NOORD-AMIBAIICAAM 

ontwijfelbare gevolgtrekkingen af te leiden '. Wij willen 
daarom Hever deze beschouwing besluiteu met de mededeeling 
der besclirijviug van het kleiue maar iu vele opzichten merk- 
waardige eiland Goram , ten Zuidoosten van Ceram gelegen. 
r/Dit gansche eiland is, op ongeveer een kwart paal afstands 
van het strand, omgeveri door een slechts op enkele punten 
afgebroken koraalrif, doorgaans te bespeuren aan een streep 
van bleekgroen water, terwijl zich enkel bij het laagste ebtij 
cenig spoor van rots boven het watervlak vertoont. Er zijn 
evenwel onderscheideue diepe doorgangen , en binnen het rif 
heeft men in alle weder een veilige ankerplaats. Het land ver- 
rijst allengs tot eene matige hoogte , en aan alle kauten spoeden 
zich talrijke kleine stroomen naar zee. Het aanwezen dezer 
stroomen zou allecn reeds geuoegzaam zijn om te bewijzen , dat 
Goram niet enkel uit koraal bestaat, daar iu dat geval al het 
water, evenals op Manawoka en Watoebella, door de poreuze 
rots zou worden opgeslorpt; maar wij hebbeu andere meer 
stellige bewijzen in het kiezel en de steenen hunner bedding, 
die op onderscheideue laagvormige gekristalliseerde rotssoorten 
wijzen. Omstreeks een honderd elleji van het strand verheft 
zich een niuur van koraalrots ter hoogte van tien ill twintig 
voet, en daarboven vindt men eene golvende vlakte van ruw 
koraal, die naar binnen toe afhelt, en dan , na weder eenigszins 
te zijn gerezen, door eeji tweedeu muur van koraal wordt 
begrensd. Dergelijke muren herhaleu zich hooger op, en men 
vindt koraal tot op het hoogste gedeelte van het eiland. 



1 Die gronden z\jn namemk vooral de aard en de richtiDg der kanalen (soe- 
Dgei*8) die tusschen de Aroe-eilandeu stroomeu, en waarin Wallace de oude monden 
der Nieuw Guiueasche rivieren Oetanata en Wamoeka meeut tc zien; maar die 
kanalen z\jn hemzelven sleciits gebrekkig' bekend , zoodat Veth terecht de daaraaa 
outleende gissingen wat voorbarig noemt. Voor het feit van vuormaligen samen- 
hang ?au de Aroe-eilandcD met Nieuw Guinea heefl Wallace cchtcr ook nog andere 
bew^zen; hy zegt: ^Er is zulk eene treffeude overeenkomst tusscheu de voort- 
brengselen der bcide landeu aU gewoonl^jk slechts betitaat tusschen- de deeleo van 
een en hetzelfde gebied. Ik verzamelde op de Aroe-eilauden omstrecka honderd 
•oorten van vogels. Tan welke reeds ongeveer tachtig soorten ook op Nieuw 
Guinea zyn gevonden. Daartoe behooren de vlengcllooze kazuaris, twee soorten 
Tan logge loophoenders (Megapodii) en twee soorten van kortvleugelige grond- 
lystera (Pittae), die leker geen Tan alien in ttaat waren de meer dan Teerttg 
oren breede open zee over te steken, die de Aroe-groep van Nienw Guinea 

icbeidt De vergelfjking der insecten levert soortgel^ke uitkomsten.* By eone 

100 tterk aprekeude overeenkomst van het dierenrfjk der beide gewesten en de ge- 
ringe diepte der taatohealiggeude zee i^n de gissingeu van Wallace, hoewel voor- 
baiig» tuch niet vreewd te noemen. 



tS NEDBRI.ANUSril OOST-lNDii'. 100 

ie rigrnaardige bouw leert on^ dat to ilezcr plaiitse laiitl 
f2i|r wa:t vonr dat lirt koiaal y.ivh vtirnulc; dat (lit land 
iiijr3suiic*rhaiid iH'iicdcii tic watrren daaldc, iiiaar met tusM'lu-ii- 
noQWii vail ru>t , •^rdiinMidi* wclkc riflru (intstoiidrn , wrlkc lict 
p liir verscliilliMulo tra|)|)ni /ijiirr linDiftr oiiisiii^cldrn : ilat lici 
aanip weder rccsc tot l)(»\('ii /ijiic tcij^cnwoitrdi;;!* iioo^tc, iii 
bans* iipniouw aaii lift dalrii i^4. Wij inakcii dit (i|i nil dir 
AiurntTcn, die alhrii uil Ijodciiivcr/akkin^ kiiiiiii'n \rrkla:tril 
ronk'ii ; I'll iii'rkc'lijk, iiidirri hct riland tliari.<« xicdrr cfii imndcrd 
vr% Tet»^ /Aiu lu't lif, dut lict nu oinircrit , iiict lirt ondirp 
«laarbiiiiH'it, vt'W nicuwrii iiiiiur van ki)raalr(»(> rn vvuv 

r gulvnido \l:iktr voniii*n , •rfiifrl i;i'li|k aan dir, wi'lki' 
m o|i vrrsi'liillcndc iKHiirtcn lnt a:tn dm t<i|i van lict ciland 
Rirdeu uan^ifi'trotrcn. i)4»k Mijkt lii't tiat dt-/r virantlrrinp'n in 
m lM.*tp'kkrlijk niruw tijdxak In-hlM'n ])laats p-iiad : \iant dt- 
i^fivrvlaLt«' van lict koraal iicd't tcr nanwciniMitl diH>r den iii- 
ikird \an li"t >icilcr ifi'lcdcn , en iiomiiTdcn /rc>«Mcl|)rM . \o|- 
^unrii ^'Iijk aan die. wclkc men rmi; (»|i liei >tiaiid \indt, en 
hr ^KftrndtrU haar •rlan.^ en /.eir> iiare klenr hol' li«-\iaanl 
irbt^u , ligp'n over de ()])|)ervlakfe de> eilands lot nalnj tie 
Lmin vri>|ir('id. 

•I )f df (iorani-Lrroep uor>jniinkelijk een derl nifniaakt^* van 
I^K-uv Ciuinea of van Cenmi i> tlian> niet Mel niM::eji|k te 
r}A»*-n • en lian' viMirtl)reni;>elen /ulleii ii|» dir vraa;^' >iee!its 
I'l.Mi; ihiit wer|N'n « indieti \«erkeli|k, ireli|k ik \«Mirondi'r>iel . 

nnr HI riet ti|d|N'rk der tiiaM> l)e>laaMile Minrleii van dienit . de 
imAiaU-Xi i^viivvl onder water /.\\\i Lredunijiejd ifi\ii-i>t. ijel i> 
Mrf. kia-ir, dat /ij in ilat i;''val imniie lei^enwuuidiLfe tanh.i en 
r^rm rl'^Mt.** ;uin viriini/iiif; iierv\:iarl> van de iiniriii^'eii«li* 
;•&.'. «i«-ri IN lift leir<n\iiMiriliL' L'e(i|i)i;i>eii liidvak knnm-n wr- 
r*.ulii2L'd /ijn ; en de :irni<H-i|r ill MHiidM. dii' \ii) liHT a.iij- 

^*T'-r.- , M-rhjnt ifiM-d met the /ti-li^\ni/i Ie ^iMnikeii. |)r v I 

-J' Ii !«leinmen ViniT e«ti u'liiiit lilt I tivei<-i-|l met illr v.iii 

-I «-riiii . niaar iieMim tueli iMik viij v\.il uu'iniikinn^l nut 
'^ VSTi de Kei- en Kand.i eihiiidi-ii lie il.i:iie dmt, t ir|>«iji ..i.M 
Mor^iiiiiai U'HiNint de Kei- . hiinda- . \\ atiH-iiilJ.i- eii (Minm- 
laiwirij , Ml vmnli (111 ( eram vi-ivaiiiren do^r eein lii,.'i)iiiit n 
. (..ir|iii]t'iaLM n«-:rleeta. |)e in^-t hn van ili/e Vler ill.ilHlrn- 
fl !il-lilie|i ineile i-en l!eineen^eiia]>|Mli,k kar.ikti I ; « li di /e 

•r.'iijTirii aan te ijiiajen , dat Innneii lnt Lreliied dinir iii-n 

i#-|| i.Mi^ knrlelniL"' ''eil niti."'*: n k'iT iiiiitl vii/niik'ii 

•■ %'<J|r VII. II 



geheele' zwaarte op de handen en terstond lieten ook de steen- 
hrokken, waaman ik mij vastgeklemd had, los, en bogon ik 
naar bo.nedoii to glijden. Do inlandors, die aaii beidc zijdcn 
naast mij stondoii, schrceuwdeii luidkeels, maar geoii hunner 
waagde hot mij to grijpoii uit vrees dat ik hom in mijn val 
zoude modoslo{)en. Tnssclion do losse stoenen groeiden hier on 
daar enkole varens en broidden liunne bladeren naar het zon- 
nolicht uit. Toc.u ik bemerkte dat ik naar l)enoden ging, 
wendde ik mij toevallig op mijno rechterzijde on zag or eon; 
snol als de bliksom vloog mij de gedacli<,e door het hoofd , dat 
mijne eenige hoop was dat varcnkruid to grijpon. J)it deed 
ik met de reclit^rhand on dnikte met dozelfde boweging mijn 
elloboog tusschon de losse stoenen ; dat was , GoddaTik ! vol- 
doende om mij t^gen te houdon ; was do plant afgebroken , dan 
was ik in minder dan e^no minuut op de ruwe rotsen in de 
diopto verbrijzeld. Do geheele zaak dunrdo niet zoovool tijd als 
men noodig heeft om hier twee regols te lezen. Ik zag mij 
gored, deed oene diepe ademhaling om mij te horstollen, daukte 
(iod dat ik er zoo goed afkwam, stiet met liielen de losse 
steeneu wog, draaide mij om en klauterde wedor voort. Boven 
den gordel van losse stoenen was de bergwand met eene korst 
bedekt, die hoofdzakelijk uit zwavel bestond; doze is naar be- 
nedon gespoeld door de regens , die hier ook vole kleine groeven 
govormd hebben. Hier kwamen wij beter vooruit, hoewel het 
bijna scheen of wij t^gen den gemetsolden muur van een huis 
opklauterden ; en ik begon te gelooven dat ik eon waardig lid 
van de Alpenclub zoude zijn, als ik ten minste weder levend 
beneden kwam. Op dit oogenblik hieven de inboorlingeu boveu 
ons een luid geschreeuw aan ; en ik vennoedde natuurlijk dat 
een hunner den grond onder de vooten vorloren had en een 
gowissen d(K)d te gomoet stortte. ff Past op I past op I er koinen 
groote steenen!" was de waarscliuwing, die zij ons gaven; eu 
op hetzelfde oogenblik vlogen bliksemsuel verscheidene kleine 
blokken en eene groote lavaplaat van een paar voet middellijn 
langs ons been. //Daar is er nog oenl/^ Zij komt recht opous 
af en zal , zoo daclit ik , ongetwi jfeld ^^n uit ons midden treffen. 
Ik had, waar bommen en granaten vlogen en mannen vielen, iu 
de voorste gelederen gestaan ' ; maar nu het gevaar te zien 

I Nunelfjk in den Amerikaanschen tUvcn^oorlog in 1862 en 1863, watr 
Biekmore in het leger der Unif streed , waardonr hij lich ook de nympathic van 
den Javaanseben prina-achilder Raden Saleh hecft Yerwon-en. Hoofdft. I. 



TV \?nFRi.A\n««ri! oosT-rvT>ii\ HS 

aaiiknmPTi en to trrvorli'ii dnt ik ct volkimicn inarlitflons tfg<Mi- 
ovrr •«fo!Hl . ik inr«»t iM'keMiiini ilat ilfi-il niij hoven. Ik iliM)k 
nriliT in i\v !jropf, \i;i;irin ik inij Iwvniiil. vi\ linnptf iii:i:ir «l;it 
i\v >Uh*}} eiviT Tiiij luTii 71)11 siiriiiLfMi ; dp lu'l/flfili' miirmlilik 
ilanMi' vru ^fiik l:ivn , mi vim-I in lit-t vifrkrinl . iliri Ihtu' ."if 
rn vliKit; n-ii iliiiiii vijf, zi's, uvrr lift lnMifil v:in inmi korii lin-n , 
fitr ♦•I'Tiiir** viM'ti'M n»rlits van niii stn?nl. Ik InrM Int v«K)r iiit- 
iff^niaakt «i:it t\v Imtit wimJit vrur uith:irstiiiLr •»nil»Ti;in»^' iii in 
ren rM»«fi*nl)lik nrw .'illcn v:in /ijnc iH|n:i liMiiln't'litc \«:inil('n n:i:ir 
lii*iif'«le'n /ninlf ^^ll^llllrn ; il:i;ir it crliltr tr<'«'nr >lecMH'n inifr 
kw:iin(Mi, kldfnnicn uij vmlcr imi >fnnilr'ri wrlilni :\\in ilcn rand 
il«'* krati'?^. Ilrt L't'lirini v:in \h- \al)i-ri<li' Nfrfiifn ln^tr /irli nil 
op Km i»n/eT lia<l «lrfi ti»p i-rr dan «lr ovrriL'«''i iM'p'ikt en tiMii 
met liiil|» va!i rt-n inlit^tirJin'j \<K»r y\']n M-rniaak >tri-nr-n it al- 
p'WriitcM n?n yv drn \vT\z \v /]vu alVjiriniri'Ti ; iIikIj liail , tlmn 
sr»"nt»<-o . \»'rL'»'li'n ilal \\\\ aiN-n . fvr \\\\ <»p iji-ii rand van den lup 
knrnrn kondcii , L'«dti'ltf Ink ili- <|iif> nuM-^tt-n nMnlKrnip»-M . i-n 
da! /ij . dii- !H»tr nirt lM)Vf'n warfn, /irii \|:ik imiN'r Ihmii iniM >t«Mi 

iK'Villijr!!. 

•IK' tfTin-irhf hrrj i«* vru ^'n^nfi' kiu''l van klfifH'. !ni*'kiu'»* 
bliikkf'n trnf'!i\tisr!if' lava Pii wdranix'h /and. i*n <li' kratrr . dif 
7\rh anil iJi-ii tn|) iH'vindt , is nIitIi!?* vv\iv k«'ir«'lv'»rmiu'f nitlinj- 
iini: HI til' ?na<*a. Ili|. !*• iinL''Vi'«'r tarlitii* Miit di«'p, "'n dru'- 
rinnd«Td tcif vicr'iondi-rd «m vijIMl: vim-I in •ltHir**nrdc hr\lakti' 
fi|. dm tup lii't'ft ii'n t'llipfiM'lim vnnn ru i- oiii'»fr«'*'k*» ni'irfii- 
J'«i'i|«-nl Vfirt lani; m /«'!*!innd*'rd voft lirt-'-d. 'A'\ lH'"*tait aan 
d»ft Oii^tkant nit kltini' la\ di-nkkfji , ijir i.-m d»' l)iiitiri/;;di' wil 
i;* li:#*«kl m up vc-N* j 'rat-t'i ifi-^iri'l nirt ii-m /waxfikur-t •»vrr 
tiL'^n 7;|n. IKmit i|i- ^|i i-'i'iMipi-n ^t'ii:«'n votirfdiirf':d damp »'ii 
ywMV* liL'-'/niir ira'» »»p. *•'! \\i] •:aa»'tfi!i nw- naar d'* iHiVtii d» n 
H'ful ji'jL'i-i-.d*- /!'•!»• nni lit- vi-r^t'kki-riiir danij»«ii ii- mi tifi i!' ; '»)■ 
v« l* pl-i'it-*"i in»M''«ti"i wu iV'* \u di?i dr.if /ffti '« u!n 'in I .ia?i 
d* '•'• li" *f#'«'!M»i t»n/r "*«' .iH'Mf! t*' \« r/»''':^t'!. Aiii d»' \Vf>l/i|di 
lit* kr.il'T* Iw^iaat di* raiiij :;r'n»fi'nc||.|.I* wix /rmil i r; i^ np immm 
Jiiriit- }ini'd»*nl *u \\v\\\U'j Mm! ''.-kilT' T d"i!i aa!: d*' ( ^mt/t;!!*-. 1^ 
tf'j' '«ji#nt 7H'M d:i:irdtu>r jrd<*t itili k iia.ir ',■ I < )ti-t«Mj tm- . i m I'p 

I*»»Mtof kail in»'n \a!l i'I'Ii!L'»' d'T ia'd^.'^.t iff\r'jri\r pi|;;t«'!| •\*i 

4ffn*it«ff irodi^>!ri fli-r \laktf nji iji-f! fnii \:in ilf /»'i! af\:' K'n«tf«*i 
k» «•» i /im T«M»» w ,] iji t ! iM.j..ti- pn?!t iij. ■!• NfM.r'Uii -t ': i|« '»»•"■ 
r»:kl .atlil«'li , f.<»L'' n wi •.!,* ti\«f 4I1 n rru.il '-fi li.:ki«'i fi ■".t 
ifi iii-ii ;friHit#'M "frk/nfiirn krafrr, ilir iij» lirn* iifrdifi % •!. ili. 



Hi l!B>* EXOKLSCttMAN ftV KE>i NOORD-AMERlfcAAV 

volstrekte hoogte des bergs is. Er warrelden dichte massa's 
damp en aiidere gasseu uit op, eii slechts uu cii dan koiiden 
wij dc waiidcii van den dicpen , gapejiden afgrond ondcrschc.idcn, 
Ilier rustten wij uit en nanien ons tweede ontbijt; daarbij ge- 
noten wij , als liet verstikkende gas ons niet in het aangozicht 
wodi, eon prachtig uitziclit over de geh(icie Banda-groep. Toon 
giugen wij weder verdcr om de Noordzijde been en kwamen 
in een oudon krater, waar zich een groot n)t:f:blok bevond, op 
welks eene zijde /^ Aetna //, de naam vjin een Nederlandsch | 
oorlogschip, ingosneden was; en onze kapitein besteedde eenigQn ^ 
tijd om daaronder '/ Telegraaf //, den naam van ons jacht, tc 
graveeren. Hier zag men eene groote hoeveelheid zwavel ; de 
Ciouvorneur zeide, mecr dan hi) o]) eenigen berg op Java had 
gezien ; want hot behoort tot de kenmerkendc eigons(.'lia])p(ui 
der vulcanen van dezen archipel, dat zij alien veel zwavel op- 
leveren. 

// Ilet word nu tijd om weder af te dalen. W'ij riepon dus 
onzen gids, wi(*u icmand den classieken voornaam Apollo ge- 
geveu liad (althans een gepaster naam dan Mercurius; want 
met gevlengelde vooten bewoog liij zich nooit); maar hij kcni 
niet zeggen wiiar wij gaan moesl^n : ale men nmir benedcn 
keek zag alles er gehet^l aaders uit. Ik zocht cone pliiiits, waar 
de plantengrooi zich het dichtst tot den top uitstrcktc, en vroog 
hem of ik daar afdalen kondo, waarop Iiij natuurlijk /^ja^/ 
antwoordde, gelijk de meeste mensclien doen, wannt^or zij niet 
weteu wat te zeggen cu toch ecu antwoord nio<ilen gevon. 

/f Ik Imd eene soort van Alpenstok , een langen stok , aan hot 
eene einde eenigszins omgebogen, medegenomon. Daarniede 
maakte ik in de korst, die het zand en de losse steeuen bo- 
dokto, plaats voor mijne hakken, en begon zoo af te dalen. 
Onder mij schoen de helling hond(Tde voeten ver bijna lood- 
recht ; msiar ik werkto mij , langzaiim aan , meer dan nogentig 
voet naar bcneden en begon mij zolven reeds gcluk U'. won- 
scheu, dat ik zoo goed vooruit kwam. 8i>oedig, dacht ik, zai 
ik daar ginds zijn, waar ik mij aau die struikcn kan vast- 
houdeu en dan is het ergste voorbij. Daar werd ik op ecna 
vcrschrikt door een gcroep van mijne tochtgenootcn , die zich 
op eenigen afstand rechts van mij bevonden : //Halt! ga geeu 
stip verder, maar klautor dadelijk weer naar boven, ])recies 
eoo als gij afgedaald zijtl ^ Nu keek ik voor het eerst om en 
luig tot mijne ontsteltenis ^ dat ik op eene landtoug tusschcu 



IN SEDRIfl.ANpSCII OOST-INIMi*. 



Uly 



twre langv*, <1io|h» klovni ittoiul. w:iar knii j^'1(m1oti i»n>*»t(» bcrtr- 
MiirtiiiifT'ii iii<N*strii lit*1)lMMi plaals i;rli:i(l. ik liad iiiijnr o|iini*rk- 
7aninlif'i() /«n) vast o|» lint vtM)r mi) staaiitlf >tniikifi-was Lri'\i>.<ti<;il, 
clal ik n*rl)t!« iiocli links ^>ki'ki'ii had, wal in /iilkc l}r<iriikr- 
lijkr UN'MaiidfMi ir«»wiM)iilijk vvu ironli* rcir'*! i**. Vrrilrr iraaii 
«.iifc »\\\u p'vaar vrr!;rfH)trn ; ik kt'i-nlr diis oin , klaiitcrdr wrdi-r 
DAar Ini\<*ii «mi li('|} iiiii lirt l)t»vrn('iiidi' van fcnr di-i- kltufii 
hmi. \\ :l- e*rj»*'ns dc ktHsl wat /wak LTrwro! rn niidrr ini|M«' 
•:ikkfn irchrokrn, dan had Lr(*<-n(- niat-ht trr \wrrhl iiii) \aii n-n 
ni^i'iildikkrlijkrn dtM>d kiinniMi rrdii(*M. Tcrwiil ik nut inijii 
rtnk vtmr clkiMi viN'tsta|) |ihiats niaaktr. dai'ht ik aan rntfr^Mir 
Tviidni*?* iri'Vaarliiki' hi'^tiiirini; van ih-n Muntr iCnsa. Kinih-hik 
bf'mktr ik inijnr i;f'/rIliMi , di«' den \\4*u' h.iddrn i^i'vtuuh'n . 
UiiiT* wt'lki'M \iij naar Ihivimi wan'ii Lr^'kinncti : t'n nadal wii 
rrniifi* midrn iiit^i'^^h'diMi , m\s wat vi-rMuikt r\\ \i\v{ oidM-Iani;- 
njki- km«t-urfn i;rkrri,i'n haddni . iMTi'iktni wij alhri L'tlnkkiir 
i\ru irnirid vu \rr\\v\vj{\vi\ uns dat wii \an di-n vuhaan al" i*n . 
c»|* lianda Nt'ira hindnitl , wcdrr nji \astf'n Ixidiin xiann " 

( )|) Sumatra tvrrd Hirkninn' diHtr dfii ( iuUM-rnfiir li- r.id.iMi;, 
Jrii hftT Van <l«'n Ht»s><*hi', nirt >h'rhts nut ih* nii-t'-lr \iMir- 
L<fiiirndlii'id ontianiri'ii , maar tmk dims i-iiriii ri'i-vvai^i-n trr 
jiiii«*r iN'.nrhikkin!; !/f'sfr|d \(N)r di*n tiH-hi . dicii liu o\tT land 
naar SiImil^ wihlr ondcriifnicn in ir«'/i'Nr!.:i]i \.in dm iii-rr 
TM»lj«*ri T«*rvilh' , dii* wiw inspi'diiTri-* nvi-r th* \n*ir«*n in dir 
rrhtini; ti* makcri had. Ximr /.ijtir nil^fajij*"* n-iar plaatx'ii. die 
i^r :i.* ni<'t lN*r«'ikiinar w:ir«'n . wrrdcn Immd di*i»r K'"«idfnti'ri m 
I "«iTitridi-iirN mrt tli* trnHit>ti' iMTfidwilhi' m ;d ri||i:i:irdi-n t-ii l'«'- 
li'td'T* \rr*»ln'kt. /nlk » t-ii nil>tajijr w;!" /i|ii lnviM-k :i:in lii-t 
M'^tT Mill MaiiiTidjiM*. in i\v l*adanu'^i!ir HiivtMii.inihn u'''!«'L'»n 

tll^'^'ht'll dl" landoriia|i)»i II *{*• \1 knf.r* rt: dr |\ knl;i - . ill 
i:kiii|:i.ir <Nik wi'l ht-( Mi-iT ilt'r \ kni i " ;.'•:(<• 'Mill . w i.ir\ iii hi] 

-21 F'hruari. Di- lfr>|HTlriir wiumIit. m *»-u-'j*u i.nl l.'« n i-d 
\r hi'ldfiM . v.iii ilaau' hirr < ti- Fmt df K'n-k nit li- mi^Iim . in 
daar ik hi-t Miit \aii M:iniiMl|«N' wi'M-rr.it u- /ii-m , il:(1 riiii_'^. 

m 

fin* /iiMaartd van on/rn w«-«; liL't . inaakti- ik lan dn- u'''h'i.'Mi- 

hrid i^'liriiik. \h' Kr^itlfiit wa- /im» \r'.i 'nh hjk iiii| n'l .'I « r 

frhorin ri)|ia.'irii t«' it'\rn, en ilf/ni ninriTi n lii.ikr n n • ihhi/- 

tijdiff ««{! in \(Nird«(-«tf'li)ki' nrhtiiiL' n.i.ir Maiii'.i < )i • uti' 

Iridfi^ dad«di|k van hfl h(Ni^ |dat(Mii in (fin* rt-fk'* di>'|M ilalcn 

inri Ummitt-ilitv hmiiiUmi. dlc uit ia:iir«i.'*'M S" ^i'diiii'L'i'n /.iinitii 
U Vol^r vri ir. 



I4fl EEV KNORT.SCHMAN TsS KBN XOORD-AlTElllKAAV 

klei bestaan, die zich door oplossin^ en verteriiiir van pnim- 
steen hebben govormd. Die diepe dalen zijn ontstaan door do 
working der m\el stroomondo wateren , die op hunnen bodem 
vlieten , en die, telkens hunnen loop veraiiderende en zicli van de 
eene zijde des dais naar dc aiulere wendende, ook de kleine 
helliiigen hebben ni(Hle^slepj)t , die zich aan den voet der klipj)en 
hadden gevorind. Die klippen zijn daardoor loodrecht hetzij hot 
dal breed of eng zij. Do lagen zaiid en klei liggeii gelioel hori- 
zontaal ; en wij zijn daardoor gereclit.igd aan te nernen , dat /ij 
zicli in een zoet^ of zontwater-ineer afgezet hebben. Fos^siliiin , van 
welken aard ook . waaruit men zoude kunnen opinaken of deze , 
uit eene jongere periode afkomstige^ bezinkscls hunnen oorsprong 
aan een me^r of aan de zee te danken hebben , heeft men , 
zooverre mij bekend is, er imoit in govonden. De bovenranden 
der hooge dalwanden zijn zoo scherp begrensd dat de bud'els, 
die op de in de hoogte liggende weiden grazen, zicli onbowust 
te ver wagen, naar beneden storten en natuurlijk oogenblik- 
kelijk dood zijn. De Hollanders noemen daarom ook deze dalen 
/f Buffelholen. ^ 

// Op verscheidene plaatx<!en storten zich kleine zijrivieren in 
den hoofdstroom , die hier naar het Noonlwcsten vliet ' ; en 
de landtong in den scheq)eu hook, dien zulke zijrivieren vormen , 
stijgt. als een loodrechte mnar met scherjien kant omhoog. Deze 
die])e. dalen gelijken op de Canons of kloven van den Colorado, 
die insgelijks door de afkuagende working van stroomend water 
ontstaan zijn; maar hier zien wij het landschap in vergelijking 
met gindsche diei)e, sombere, donkere afgronden slechts op kleine 
jirhaal. Twee- of driemaal klaut^rden wij den zigzag-wog op, 
die aan den wand van het eene dj\l was, en daalden dafi weder 
in het volgende af. Daar de grond in die dalen goed van water 
is voorzien, is hij uitstekend voot den rijstbonw geschikt; en 
er waren hier eenige onder water staande stukken , waar de rijst 
slechts eenige duimen hoog was, en niet ver van daar andere, 
waar de inboorlingen derijpe, gele halmen inz^melden. Zulk eene 
gelijktijdigheid van zaaien en oogsten kwam mij te vn^emder 
voor, als ik aan ons gematigd klimaat dacht, waar men op 
een bepaalden tijd van het jaar moet zaaien of zijnen oogst 
verbeurt. Dc tusschen de dalen liggende hoogtfin vormen c^,n 



* Met den hoofdatrootn bedoelt fiickmore hier Dituarl)jk de Masang, die iiit 
▼ele broonen foonl in het Undtchtp Agam ontstaat, eo nt een aantal kl<>ine 
bergstroomcn te hebben opgenomen» bf} Kttiftgam ain dc Wcttkiut in zee valt. 



IS NEOEftlJiMHCU OUttT-lNDlc. 127 

|»Iat(*au, tiat vuii Fort do K(i<*k tot M:tttMt:i, in verr^flijkiiig met 
hH Kuidolijker gelu^n hoo^liind, zcor oiivnii'lithiuir \». 

» Vaii Mntoea weiidde oiize wej^ zioh iiiiar lu*t Wovteii en leidde 
dour bm^le suwalid met halfvolwasiiMMi rij^t bedekt. liij li«'i) 
Uiii^aam b<*r^|), totdat wij oiis op den nmd eensi krat(*r.s van 
^veldi;? ^ruote afnietinj^tm l)ev(mdeii. Dikke n*<(rnwolk(Mi ]>akten 
zirli smirien en b(*gf)nnen hevi^tf |)lasn*i;i*ns nit te »t4)rtiMi . di« 
M^^ om on;* licen on/.ichthaar niaakt(Mi ; ik koii ^Itrlites zivu dat 
vij o|> diMi rand van ern oinmttrlijken ga|K'ndi*n kolk !»(unden. 
Nu pnir (mze wei; i«iKMrdig bcri^if, eerst nrlit.^ vn dan links; 
eu aU ik in de difpte blikte, waarlieen wi j afdaaldiMi , oiiirinplen 
aii.4 '/iMi dikke (lani|NMi dat op cen a^^tantl van dric liondrrd 
%i«-t alles v4M)r i»n/«' vtwten vrrlK»ri;i'ii was en lift scIhimi alsnf 
vij in den btNicmliNi/en af^rrtMid nuM'stm verdwijiuMi. Wij ;;inp'n 
altijd niaur iMTLnif: ilfH'li ik was nu halfwt*;; rn wi>t tcM'h tot 
inijnr ;feru^tslrllin<; dat er iuin den wvic em rind k\iain; en 
bi>%<-iidi«*n was van daar af het pad niet nn^er /.im» steil en dus 
fii»k iiiet /(K) s^libbcriur als de lielft, ilie wij n'cds liatldrn af^'- 
It^l. Yam ^leden en krabbclden wij diis vcMirt : en ik kwam des 
iiainitbbiffs in tijds aan de wonin*^ van den ()otitn»Wr de/er 
^ret*k, die in het tl(»rp Manirtdjoe aan de Oostzijde van liK 
Hirer iff' vest ii;d is. 

* lie lHNi'/t«* des rand> van den knitrrwand lN*dni:i;rt tiaar, 
vaar uii wan'n Ix'tfoniMMi af te tlalrn drifdiii/cnd /rsliondrnl , 
rii tlir der op)N'rvlaktc* van het nit-<-r irn tlui/.end vi)rhonti«*nI 
tfi VfiTti;; \iM*t l)<i\en drn /(•t-spie^'l. I)r afstand, dien wi) af- 
tfi*lr;rfi iiathif'n, was dii** in hMMlrn'lite riehtin;; twe(nltii/i*nd 
%4M*t, maar uin '/4M>\rr U' komrn was ih* wr;; vtMirtdun'nd 7.(m> 
in jxtr/siii vt'\\\s en links •;i*!nuni ilat wij vijf (Kng.) mijlfn had- 
df*n ;r*'ni:iakt. Te^Mi dt-n avond hit-hl de P'^'n op, en de (!tm- 
indi'iir brat'ht nn) «i'n kh'incn afstanii N«Minlwaurt> van de kam- 
|ii>iis; a:in (fue iHi'te bmn , wnar dr inlanders (*rn vi«ThtN*kii;i*n 
\ij%f'r hf*bljen om !<* baden « dien /e nirt n*n kb'in huisje hi'bln'U 
u%erdrkt; aunt zij Nchnjven aan dit warnie watrr allrrh'i p'nn'A- 
Lnu'ht tfie. I lei water wa4 vtMir hft «Mitr vtdktmii'n hehler vn er 
«&« volstrt*kt fTvn uit.-«tnMMnf*n van ("cnii; iras ti* nntdfkkrn IK* 
|riii|ii-raluur vasi |t>:!l./ Fulir. of •$1,3'$" K., en op de ondcr dr 
ii|i|»*rvlakti* liin;i-ndr sti'«*ni*n rw men ct'iie i^pHitr nit*nii;ti* alifi'n. 

Itij /i»ns(mdf*rt^in|( ste«^'n de /warti* Mo|k«*n , die ;^hin'ndi* 
■Im narht den krater ifi*iuM hadtliMi , laiitf/Jiam na.ir Inivimi , 
Juiii a.iii^a;iki!ijk nict /.<hi htKi*^ (hit /ij ons tu('li'*t«*n (h' top^icu 



128 £EN £NGELSCHMAV E!^ SEN NOORD-AliBUIKAAK 

der bergspitsen te zien, die op den getaiideii kain van den 
tegeiiover liggendeu kraterwand staan. Het schitterende zoulicht 
sclieen im door de drielioekige openiugeii been, die zicli tus- 
scheri het beuedeuvlak der efieiie wolkeii en de wanden der 
sclierp iugosnedeue kloveu bevoiideu ; deze schuiusche , gouden 
liclitstr(^j)cii vielen op eeuigen afstand van den tegenoverliggeuden 
oever oj) hot water, kwameu dau over het meer naar ons toe 
en verliclitton de plaats, waar wij zaten en dit in zijue soort 
eenig en praclitig schouwspel waarnamen. 

'/Nadat het zoulicht verbleekt was, stegen de wolken hooger; 
ik kon un roudom inij zien en alle zijden waamemeu van den 
grootsten krater, dien het mij ooit te beurt viel te aanschou- 
vv(^n , en die inderdaad een der grootste van de geheele wcreld 
is. l)c algeniecne hoogte van den wand verschilt niet noemens- 
waard van die van het punt, waar ik hem op mijn tocht naar 
Manindjoe overtrok, en is, met uitzonderiug van die phiats, 
zeer steil en op verscheidene punten nagenoeg loodrecht. Hij is 
niet cirkclvornng maar bestaat uit twee cirkels van oiigelijkc 
middellijn , die zich aan de eene zijde vereenigen en zoowel 
aan de Oost- als aan de We^itzijde eene landtong laten vooruit- 
springen. Elk van deze cirkels is een krater en de vooruitsprin- 
gende landtongen duiden de grens er tusscheu aan. De broedle 
van den gmotsten krater bedraagt, volgens de beste kaarten, 
welke ik heb kunnen raadplegeu, aan de oppervlakte van het 
mcer drie zeemijlen ; die van den kleiusten krater aan hetzelfdc 
nive^iu twee en een kwartmijl ; en de lengte-as van het meer , 
die Noord en Znid ligt en met de groote Barisan-kcten , waarin 
het zich bevindt, nagenoeg parallel loopt, bedraagt niet minder 
dan zes zeemijlen '. Deze beide kraters hebben zich, naar mij ne 
meeuing, niet gelijktijdig gevormd; de grootste krater, die in 
het Noorden ligt, is de oudste, de kleinere of Zuidelijkere , de 
jongste. De spanknicht, die den grootsten vonnde, had daar- 
door toer» zij den kleinei-en deed ontstaan niet slecht^ iets van 
hare sterkte verloren maar was ook eenigszins van ricliting ver- 
andenl. Deze rtuisachtige krater is voor ons des te belangwek- 
kender, daar hij even groot is als die, welke naar onze V(K)r- 
ouderstelling vroeger op de Rauda-eilanden be^stond, waar wij 
Lontor, Poeloe Pisaug en Poeloe Kapal als deelen van den 



1 Voliceni andere opgaven it de grootste breedte 80800 en de lengtc 37000 



IN NKDERLANDSril iMIrtT-lNDlii. 120 

wan«l (liiMin knitoM b(*siclit>uwdeii , iiigf^val uok dtvf, ^lijk wij 
AuMT vpmifirddoii , nirt cirkelvoniii^ inaar, awn aU die van 
SJAnindjms bijiiu elliplisch was. Zt^Ifd de brn)cinde krater van 
brt Teii^!>t*r-p*l)(*r«^e iicemt matiij^ afiiiKiiiinMi aaii , alb men 
brni met de/eii vpi^lijkt. 

'Ahii de Westzijdc van den gruotstten krater bevindt zirli ti»ne 
t|>Irrt of dio|)f^ klcNif, die het overt (>IIi^> water naar /<"<■ vcM-rt. 
IV/r si]diH*t is, Wat ik iu)f( opnierken wil, aan de naar de /.ir 
lij|rpv*n(i«' /.ijde ont.ntaan , waar Matunrli|k de kraterwand liet dun.<«t 
m hrt zwaksit w:u< i. De strirk hicr in den nnitri'k Mtirdt als 
Brrr belan^rijk In'selionwd, wijl tie koHiehonin liier bij/oniicr 
cvini tier!. Dv u^'wunnen koflii' wunlt in bootiMi dver het Mcit 

r lien nion«l van het afwaterin^s-kanaal irehniclit en van daar 
het kn!(t«l(ir]i Tikoe verv<MTd >. 

« I)e(iintndi'ur t(M)nde rnii ook eene nieniirte van dt* cetlmn; 
vofprlni-Mjes , weike men in de nahuriire klipprn vindt, en die 
loor ■/.i'^T \iKirtritridijk p'lionden worden , iiel te \erstaan tl«K»r 
'Ir rhin<i"«c-hf h'kkt-rlH-kken ; want als ih* lM*wnin'rs van liet 
Ilnni-liichf* njk nirt op den inval wairn Lrfkonifn , (hit mm /e 
aU Ifkkerni|en kon hrsi-honwen , hathh'ii . ,i;ehM)f ik , de Kun>- 
praiieii er ninn't aan i;<*daoht v.v U* pnM'ven. 

« 2'! Februari. Om aeht unr rml ik met (h*n (.'<intnih'nr 
vnlrr drn kraterwand o|i; wij natnen drn/rifibMi \ii'^, tlicn ik 
^fhtrrfn «a> afi^ekomen. ))e wei; is aanireh'ud hinirs th'n voor- 
«|in>n&f of den \(MM-nit.^t('kenth*n IxTi^ru;;, die aan tlv ()(».st/ijth* 
dr i»ri'!i!« tu-<sehen de twn' krat«*rs vormt , en liMipt /«mi /vvr 
fFciit!* t'li links in /i^/ai;, dat /ij van bcni-drn :if Uvii'n , ons 
ilttf-t drnken aan den ue;jf, lanirs welki*n de l>f-Wfin(*r> van IkdN'l 
r.aniii'Ti iKNii^rn toren lM*klominiMi , '/ooal> mt*n dien i;e\\(N»idi]k 
ii^t afif'lM^'Id. Tot bi'k(»rtin:; van dm wci; L;inir*'n mi oirr ii'n 
aaritui «ti'ii«' plaatsen in stedf* van hint^: di-n wri; daar ondii-ni. 
Il^- klri en het nattc «;ras Man'n eehti-r /(ni !;lihlM*rii; tiat /nik 
kuiutrp'n met hrt irn Nitrite ^evaar p'paard pn;;; m.iar tot /ijiit* 
firruMjitrllin^ wist di* ruiter tlat , wannetT /ijn |>aard uit;;lei'd. 



* WaarKM inlk* - hAtuurlijk • in, it oiii in ilit ST%a\ nirt rvrhi ilniJrlijk . 
ir krvtrr txrh nirt (iniiinldrnijk a.iii i*f lu't . iiiaar iiu^ dmir i-rii unli-ritr 

t«a 4r H«n«aii-kifrii ilm«rvaii {rr*rl:rii|i-ii i«. Ilrt Mtt.-r \»u Snmkarah, AaX hi 

Uari^k Crlijkr oii)«t«iiili)(hriK u «trkri-rt. lii-i-fl tlaii iMik lyii af»atiTih|C>-kaiiaal . 
Ar f ^balifi . lAH tlr Outt- of Utiilfijilr. 

* lirl kirr kM'M-idr •f«atrriiiie«kaiiuil i« ilr ritirr Autiikiu. ilir bij MiKiir* 
fwrtMtt, nk |««r uiru U uuurJru likvr, iu /rr tall, 



130 BEX ENQEL8CHUAS EN SEN NOORD-AMBRIKAAX 

zij beiden vele honderden voeteii uaar beueden stortteu en dus, 
wanneer zij otnlaag aaukwameu, geeu van beiden langdurige 
smart zoude hebbeu uit te staau. 

//De sterke regeii van gisteren had geheel opgehouden, en 
toeu wij dezeu rand des kraters bereikten, genoten wij een 
volkoinen overzicht van die ontzaglijke koin, die zes mijlen 
lang, vier mijlen breed en meer dan tweeduizeud voet diep is. 
Zoo het scheeu, was de krater reeds sedert lang niet meer 
werkzaam, en de heete bronuen aan de oevers van hot Meer 
wareu nog het eenige, dat aan de oorzaken herinnerde, waar- 
door hij voor vele tieutallen van eeuwen ontstond. Als wij van 
ons verheven standpunt naar bcneden staarden , zagen wij wolken 
onder ons drijven, en op den tegenoverliggenden wand des 
kraters duiddeu lange, smalle, verticale strepen kale aarde de 
plaatsen aan, waar langs zijne steille hellingen bergstortingen 
waren afgerold. 

'/ Kort na onze aankomst te Maloea kwam ook de Inspecteur 
van Fort de Kock aan en zetteu wij onze reis naar liet Noord- 
wcsten te zamen voort. // 



Wanneer men eene vergelijking wil maken tussclien de be- 
trekkelijke waarde van het werk van Wallace eji dat van Bick- 
more, is het ontcgenzeglijk dat het eerste meer uieuwc waar- 
nemingen op het gebicd der natuurkennis in den uitgebreidsteu 
zin bevat, vooral wanneer eenmaal het J)arwinisme, waarvaii 
Wallace een aanhanger is lioewel niet in zijne uiterste conse- 
quentie, mocht blijkeu waarhcid te zijn. Bickmore had natuurlijk 
die waarnemingen, voor zooverre hem dezelfde voorwerpen onder 
de oogen kwamen, slechts te bevestigen; maar in juistheid van 
blik > in natuurschilderingeu en onderhoudeuden verhaaltraut 
gceft hij zijnen voorganger niets toe; tcrwijl hij daarenboven 
vrij wat minder fouten begaat dan Prof. Veth in dezcn heeft 
moeien verbeteren. Ilet gunstig onthaal en de welwillende mede- 
werking, die hij overal in den Indischen Archipel van de 
Nederlandsche autoriteiten oudervond en dankbaar crkent , weer- 
houden hem ook niet met de nujcste vrijmocdigheid over soni- 
mige regeeringi-beginselcn zijn oordeel uit te spreken. Zoo zegt 
hij ter zake van het spccerij-monoixilie : w Na dien tijd (het 
fetluiten der bekeude overeenkomst met den Sultan van Tcniute 
in l(i5'2} wordcu door d<$ Uollauderd dk jaar expedites uitge* 

1 

( 

i 



rujit om alle eilnntlrii opiiieiiw to dooryoekpii en nlle l>ooiiini 
iiit te mririi , wrikf* nit il(K>r v<)<^l(*ii over^'brnclite /»(Iimi wnmi 
n|i|<rM*hotrn. Fjcii twfHHio v(N>rl)oifl(l van (I(*rp>lijk ofSoiMnio zai 
inrn ImxwRarlijk in de geHcliiedcnis aantrrflVn. I let p^vnl^ van 
ilit vrnlni^ on tlo/e |x>litirk was, flat i^rdun'ndo t'(*n(^ nrks van 
jarrn tie inkt»nl^*t(•n van hot Krstnnr o|) al do Mohiksriic rilandon 
iijnr iiit^avon dannoor op vorn* na niot <lok1rn; on llian.i ziot 
iotior ill , dut nion d(M)r dio nncnlolo on nitNlnitontlo wijzo van 
handol drijvon z(^r voi^l vorloron lio<'ft. « Kn in\ c»|»zirhto van 
flo inv<M*r-ro<*liton : fllvi blooiontlst was do liandol np Anihoinn 
p*durrndo don tijd, dat do Knp']s<'hon liot v(K>r hot hint^t in 
Wit haildon, van IBM* tot lHir>. Toon was do liavon vrij ; 
iDMir 7fNMlni zij opniouw in do handon (h'r llollandont ovor- 
giiiKi word or wodor inkotnond n^cht j^vorih'rd , (hit do/r handol 
in andore kanah'n droof, waar hij sinds dion tijd ^hlovon Ia, 
hfiovel AnilxMMa thans f*i*uv vrijhavon is. Mon horH hot n-ohto 
midilol aan^'Wond, niaar to huit. ilct/oltdr h)t hfrft (wik Ap 
handel to liatavia goliad , wanr do hcMtiro inkoinondo n'oliton do 
handolaars uit hot (Kistohjk i;o(h*olto van th>n An*hi|N*l pMiiKi|it hob- 
hrii liovor roohtstroi'ks naarSin^|H)ro to /oih^i *." Sohoon hij iM)k 

* (>uk l>r. Krintmiiin, h<icivel mi ytcrtic %rrdnli^r viii brt niltiiurHtfl^l 
!■ cffi Ktbri-lrn oiiivitig. tiiiJt tiich mik wylrn hrt •|>rerr\|-inono|ioliir ro rnkele 
•B^err br|Niliii|mi van dcr({rlykp •tn-kkiiif? wrl wiit «trrk. /uo £i>'t liy, ovff tir 
•oik«TrultBur •prrkriiite: - nrmcrkro«»iTlh i* uiir, dfto" Aiif Java ilrr ffin raf- 

• fairt« (Hut-) Zurkrr nirbt fabri/irt itinl. Dirnc Irt/tr llaiul an drn Ziirkrr xu 

• lr-,era. hat lirh llidlaud fur ■.•inr rinbrtiiiicchen Kanifii-rirn nrlhtt vurbrbaltrn. 

• K» i«t dabrr allcrdiojc* rigrotbumlirb, data inan iiu I<andr dri /nrkrrrobr* drn 

• frinrn Ziirktf vuii Kkiru|»a bi'«iebrn iiiuvt. Iktn hniUiidiscbru llaodrl fu i«irbc 

• vrnlru D«M*b luaiirbr aiidcfi* niinaturlirhc iind gmalttbnti^r M a^^rrfirlm rr- 

• ^fiirn . dir an jriir drr wrilaiid u^tnidtvcbra ('tiiii|iat;iiic iTiiiiirrii. S» i*t «■« anf Java 

• airbt rrlaubC ikn Writi«t4ick in ^r«i«*rmi Ma<i*ktalir anzu|irtBii<i'a , ubitKirh rr 
-trrtfbrb. brauodir* in dro liuhrn vmi 20(10 - 30(U) Ku«4 ifnlribrn wiirdr. iind 
- l«ar i*t dir-ara \ crbut drfthalb t* rlawMJi , iim dm llaiiili-1, drr yr'*in*iiikarti)C 

• wti H<tlUtMi uach (Ktiiidirn %uriinielirh iitit frait/ii*iiirbriii Wriii kSifubrt wird. 

• kcinrn Kintrait «ii fbun. I'n«rrr» Itfdiitkrii* abrr vitirdr llullaiid Ht^mt tbnn , 

• aof lira niirnrn oati»di«rhi-n li«'*itiiiriicrn eiiit-n wabr»cbiiulir*b icatii ^oitrrff- 

• iji^brn Writi s.n frwiiiiirii niid drn rumrii Hrdarf w^irnhl in di-rkru , Hie aiirh 

• dirm Au«Undr daa I'nidiict inxuriihrrn, all brdi-iit''ndi* Suiiiiiirn hirfur uarh 

• f n%kirieh fliTMra in laa«rn w ilh. I * S5i.Ug brbbi-n drir laat»tr rrtrrU aauir^baatd 
MM ar HM-tccD Irirrn Xr •prrkrn. Hrt ii »aar. men huurt wd vrrhalru dat hrt 
M«>b«fTfcrQ van drn nynttuk up irrt>utr arbaal op Java itnidr vrrbtnlm tijn . 
mmmr hrt it unt nirt icrliikt dat verbiMl rrirrnt tr vindrn, ru ^i) brtngfrlrn yyn 
hrvAaaa tr« ■trrkatr hat iivrritrrnt tiiininitfr vtrikm van Java, mm irirt %tM/rBl 
4r KraMlrntir Krmbau|[. vuur dr mjucnltnur irrr ireirhikt igo, ii vrrlmalrn 

. em hrt ivudr urntrht fvnmaal dr inurifr brlnonrn daarmnlr rrn* rra- 
Vt r»taai!i|ir , prvirvrn tr nrmcn. 



130 BEX ENGGL8CI1MAN EN SEN NOORO-AMBRIKAAX 

zij beiden vele houderden voeten naar beiieden stortteu eii dus, 
wanneer zij omlaag aaukwamen, geeu vau beiden langdurige 
smart zoude hebbeu uit te staaii. 

'/ De sterke regeii vau gisteieii had geheel opgehoudeu , eu 
toeu wij dezeu raud des kraters bereikteii, geiioteii wij eeu 
volkorneii overzicht vau die oiitzaglijke koui, die zes mijleu 
laug, vier mijleu breed eu meer dau tweeduizeud voet diep is. 
Zoo het scheeu, was de krater reeds sedert laug niet uieer 
werkzaam , eu de heete brouuen aau de oevers vau het Meer 
wareu nog het eeuige, dat aau de oorzakeu herinuerde, waar- 
door hij voor vele tieutalleu vau eeuweu outstoud. Als wij vau 
ous vorheveu staudpuut uaar beuedeu staardeu , zageu wij wolkeu 
ouder ous drijveu, eu op deu tegeuoverliggeudeu waud des 
kraters duiddeu lauge, suialle, verticale strepeu kale aarde de 
plaatseu aau, waar langs zijue steille helliugeu bergstortiugen 
wareu afgerold. 

n Kort ua ouze aaukomst te Matoea kwam ook de luspecteur 
vau Fort de Kock aau eu zetteu wij ouze reis uaar het Noord- 
westeu te zameu voort. n 



Wanueer men eene vergelijkiug wil makeu tusscheu de be- 
trekkelijke waarde vau het werk vau Wallace cu dat vau Bick- 
more, is het outcgeuzeglijk dat het eerste meer uieuwc waar- 
uemiugeu op liet gebied der uatuurkeuuis iu deu uitgebreidst«u 
ziu bevat, vooral wauueer eeumaal het Darwiuisme, waarvau 
Wallace eeu aauhauger is hoewel uiet iu zijue uiterstc couse- 
queutie, mocht blijkeu waarhcid te ziju. Bickmore had uatuurlijk 
die waaruemiugen, voor zooverre hem dezelfde voorwerj)eu ouder 
de oogeu kwameii, slechts te bevestigeu; maar iu juistheid vau 
blik > iu uatuurschilderiugeu eu ouderhondcndeu verhaaitraut 
gpcft hij zijueu voorgauger uiets toe; t«r.wiji hij daareuboveu 
vrij wat minder fouteu begaat dau Prof. Veth in dezeu heeft 
moeteu verbetereu. Het guustig outhaal eu de welwillcude mede- 
werkiug, die hij overal in deu Indischen Archipel vau de 
Nederlandsche autoriteiteu oudervoud eu daukbaar crkeut , weer- 
hottdeu hem (K)k uiet met de meeste vrijmocdigheid over soni- 
mige regeeringi-beginseleu ziju oordeel uit te aprekeu. Zoo zegt 
hij ter zake van het speccrij-monojwlie : // Na dien tijd (lict 
feiluiten der bekeude overeenkomst met deu Sulttiu vau Ternute 
iu 1(55.!} wcrdcu door de lloUauderd elk jaar cxpedities uitge* 

I 



ts XKi>nM.A\*i>srn oost-indic*. IjU 

nis't om alle eilaiidni (ipinrnw tr donr/oekrii en nllt* iMKYiiicn 
nit te nirini , wrikr iiit «l(M»r voj^i'lrii ovrrp-hnirlite /jidrii wan'ti 
n|»p\<<rlif»ti'n. Kimi twcoclf vcMirhn^Iil van drrirHijk r^i>i>mo zai 
mrn lM*7.wnarlijk in dr ^^'srliicdciiis nantn'tlrii. Met i,^-vnl<r van 
fitt vrnlni.!; (*ii Aoy.v |)oliti('k wan, iliit irctliin'iitlf^ ('ciic rrrk^ van 
janMi t\o inkiini^tcn van lift lit>stimr op al (If Moiuki^clir rilantlfn 
iijrir iiitLfnvcn daarvcMir o|> vrrn* na nift dcktfn ; en tlian.i /ift 
it^lrr in, ilat men tlmir die oniMlclr en nitsliiitiMiflc MJjzi' van 
haiiili'l drijvi'ii zcrr virl vrrlon'fi liff-ft. " Kn tfii o|r/i('litr van 
il^ iiiviN'r-nrhtrn : '*il<*t bli)oi(*ndst was df hundcl t»|) AndM»ina 
ieiniun*ndf dm tijd, dat dr Kiif^'lsflicn li*t v(N)r hrt laatst in 
bp7it liaddfu , van 1814 tot \H\i\, Torn was dc havon vrij ; 
maiir /(MNJni /ij opnitMiw in df liandcn dfr llollandi'rs over- 
ffiiiif, wcrd fT wcdiT inkoinrnd nrlit irrvordcnl , tiat dc/f liandfl 
ill andcrr kanalni dnM'f, waar liij sinds dicn tijtl ;;rl)li'vrn is, 
Sf^-mi'l AnilMiina than-* cfiir vriiliavrn is. M«'n lii*e'fl ln-t n'rhtf 
middrl aanirt'Wf nd , niaar tr hut. llrt/cit'dr lot ImTt (Nik df 
h^iuM tc* H:davia iff 1 1 ail , wanr ilc ]iiH>ir(' inkoinf-iidr rccjitcn tic 
fiiatiflrlaars uit lict ()o.strlijk ifcdi'i'ltc van tirn .\n'lii|M-l i;i'niMi|ft lifb- 
^jrn lif\fr nrhtstn'^-ks naar Sini;a|ior(' tc /rilrn '." Srli«Nin lnj (Nik 

* tifik l>r. Krifiifiiinn , Iiim>»i-1 mi ij\<'ri^ vt'rJt-tlikErr van ln-t riiltiiiir4i'l*rl 
M f^i ;:rhrtlrii uiii^aitK. viiidt ti»ch iMik wijl^ii lirt «|iiTrrg-iiii>iiu|Hilir rii riikele 
A»irrr lir|iAliii^n viii iltT^lljkr Btn-kkiiip wri »at «trrk. /uu f'k't liij, uvrr Jr 
••ik'rrvltaur •prrkrinli* : - lti-iiirrki>imwiTlh i« Mir, ili»" nnf Java ilrr friii nf- 

- fi*ir1# illiit-) Zurkrr mrht falui/irt »irJ. 1>:i-<m* Ict/tc IIbiiiI an iJimi Xurkrr tn 

• kf-jrk. hal «irh ll'illaiiil Tir •.Miit- i*iiiliriiiii»chcii Kafllncrit-n «i-i}i«t vurbrhaltrti. 

• li« 1*1 liahrr ■llcrdin^i nicriitlnnnlirh , iia«* i»au itii l.andi' di-« /lickrrrohr* il«*o 

• Sribcn Z-irkcr V(iii Karniia bi-<iehfii iiin«4. IK'Iii li<ii!:iiiili»clM'ii llaiiilc-i in \.ir\ie 

• «rr4rn niirh iiianrbr aiiJiTr unitalnrlirlit' iirnl tfi-«»aitlh.iti,£i' M.i^«n-ji-)rii rr- 

- griMrn . dir an jriir di r wrilaiid uttiiitiiM-lira I iiiii|i.ii:iiii- i-niiiii rii Sn Mt v* anf Jjva 

• »iHit rrlaubt dm VVriii«t4irk in i;r>t*"rri*ii Ma>*i>ta)N- an/ii|it1aii<i-n , nhiiltjch cr 

• t/vdbrfa, br»i#nili-rp in drn llidim imi ]HMH\ MfMUl Kn*" rfi-drilii-n «i.rdr, nnd 

• i«ar i«t di-ar» Vrrbut dmlinlb rrU-M-n . nni dm llauilil. *Ut H'^tu^AtXn 
»r^u ll'-I!a(id iiarh O^tuulirn «ur/ni;lMh iikit fr.iii/ rhiiu Utin i:if!krt wml. 

• k«^iira Fjnlrarf an llniii. I'ii^iTc* li-.i uik'-iti aU r nurilt lli-lland )h«<i r tiiiin , 

• •all drk fiicriK-ii fiatiiidi*rhi'ii li<'Mt/nrki;i ii cintn wahr*rhi iiilit'h ftkua %iiitrrfT- 

• Lirbrb \St,u tn (rrwifnirii niid drn ri;;i iM-n IWdarf «iiiii>hi ru tiiTkrii . *ir anrk 

• 4r«i .^iiiU'idr dM l*r<Ntnct /lif nnilin-ii . al« In ili-ritfi lii- .Siininifti hirfnr nnrh 

• I ra^rrirli flir«arn in Iai*rn • < I'h. I « ^i'*' ^^ y hi-KU-n ili-fr lant^tr n-tfii* .iahi;rKa«ld 
WM ar Birlern truru tr ■pn km. llrt i% naar. iiim hunrt wrl vt-rliali-n dat bft 
M&kvrrbrii «aii drn «iyn*t*ik I'li ifrudt*- •chaal ^t\i Ja«a fMiidi- «rrb<<il«fi iijn . 
B«a/ krt !• iitif itirt ifv-lnkt dat %rr)MM{ ir.*<-fi« tr vindm , rii mj U tuyfi !rii jgn 
Wvtaaa t«-B ■trrk«tr l>at iiTrri^friii •mnniik'^ vtrikm van Java. in«-n /firt «i<«^rat 
Av KrviJrntir Krinbaiiir, viior dr nijnciilt'rir tevr i;v*rhikt ign. t« irrlma'rn 
Wvw^l rn llrt iviidr Hrllirht rmniaal dr miMilr hr|i,<iiirn ilaarinnlr rrM« rrn- 

Bfttr «tr»t*iii!ijer , iirnrvrn tr nrnirn. 



l32 EEN KNOKLSCHMAN tS KHJN NOORD-AMKUlKAA^J KNZ. 

het gelieele regeeriiigsstelsel der Nederlanders uiet afkeurt, toont 

liij toch (laarop eeii meer oiibevaiigen blik te liebbeii goworj)eu 

Aim moil aan Wallace kaii tockeniien. Voor deii zchhi van het 

vrije, zich zolf ontwikkelende Noord- America moest dan ook 

wel en het monojwlie- en het cultuurstelsel vrij wat mwT 

afst.ootends hebben dan voor den Engelschman , wien een aiito- 

kratisch koloniaal bestuur zoo goheel vreemd niet was. Beide 

schrijvers laten zich echter slechts zolden mot staatkundigo be 

schouwingon in; wat in Nodorland bij uitsluiling ffe koloniale 

quaestie heot, alsof er niots anders, althans niots belangrijks 

meor omtront de kolonien te vragon viel , was voor die natuur- 

onderzoekors in 't goheel geene quaestie, en zij roeren dus dat 

onderwerp slechts terloops aan. Ilun doel was groiidige konnis 

van den Archii)el te verkrijgon en te verbreidou; djuirin moeten 

zij ous, Nederlanders , tot v(K)rbeeld zijn en ons tot naijver 

opwekken. Die kennis is voor ons van het hoogste gowicht; 

haar hebben wij noodig voor het welzijn van den Inlander, voor 

den bloei der kolonie en de welvaart van het moederland ; 

zonder haar is het onmogolijk een stolsel te gronden , dat die 

l)elangcMi in harmonie brengt. Doch die kennis moot niet slechts 

het eigendom zijn van enkelen, maar van goheel het beschaafde 

d(^l des volks; niet slechts eenige, soms zeer eenzijdigo, "Sjm»- 

cialiteiien , z' maar alle ontwikkelde Nederlanders mooten luinnc 

stem kunTien doen hooren waar het Indische belangen geUlt. 

Daartoe is het niet altijd noodig met onze eigen oogen te zi(u», 

niits maar onze berichtgevers good uit de hunne heblwn ge- 

keken. Velen hebben Indie bezocht of bewoond en kennen het 

niet; enkelen zijn nooit den Oceaan overgestoken ert kennen 

d(K)r en door al wat er thans van te kennen valt. Het aantal 

van deze hiatsten moot grootelijks worden uitgebreid , want '^non 

cnirix hopfiinl conthtgit adlre CorhUhu/H'f ; en hiertoe kuniu^n 

geschriften als die van Wallace en Bickmoir ons brengon ; zij 

zijn betnmwbare gidsen, aan wie wij waanlige Nederlandsche 

mededingers toewenschen. 

Breda, Dr. J. J. de 1Ioi.i.andkr. 



V A W I A. 



Tot oii/T iiii'f iriTiiitr<» vrrwondiTing oiitwami wij , dat do 
bci^r A. (inindidicr, in de vun (?r<M)te Wlezenhpid ^'tuitrrntie 
brrrvlr lij?t, irpv<M»i?il nchtrr zijnc verhaiidplinj^ over Madapiscar ', 
grhwl ciniN*k<*ntl «'hijiit U*. wezen nirt onze wrsto rpi/.igi»ra naar 
(ki^t-lndii', dir op huniio rri/fii d<*ni-aart.H of later van de Knap 
ilf (iiirdf* IIi>op dit fila?id lirblx-n l)ivo<'lit vi\ liirroviT iw^er of 
niiiicl«T b(*lanirrijkr aantfrkeniiifrrn hchlM'n grniiuikt , terwijl in 
*» Okiiii*. jKipioitMi in lG(il n'otls sprakr wa**. '^ df* bajii St. 
Aiiifu>ti)n t>n daaroni htfii p^l(\£ri*n landrn in Iw/it ie ncinen. f* 
Khfiiiiiin H'hijnt hij kcnnis ^^'iionini te lieblN'n van den ^Invcn- 
tani* tier ver/auieling kaarten, Ix'rnstende in hot rijks archief'^, 
mxtr hij, on«ler n«. .*i20 tol 82S van liet /^ Kerste. gedeelte ''f 
M. S. kaartcn opi^'gi*vrn vindt van (»f*ni^ re^uien, baiiijen enz., 
il«H»r oiizf M^hipiien en stuurlieden tusHohen 1611 en ITSi op 
ilr iilaatj* vervuanligil. 

II lar ]\v\ lustituut d(K)r ruil enz. der werken met de "tSorii^e 

(•fl^nrraiiliiiiue" in fN'tn'kkinf; stiuit, in het wellicht niopdi)k 

dad ilr bc^'r (i rand idler v:ui deze weini|;^ regelen Xid ken n in 

nrtnt'n . 

IV A. Lki I'B. 



MKIW U\ INKA. 

I)at de KnirelM'lu'ii st<*<'ds voorttraan met |MiLnnjLn*n in bet 
«rrk te Mellfn nni /irb op Nieiiw (iuinesi te veMiircn, hirr\oor 
«i}Mlrii vij bet lN*u-ij.*< ill bet \olL^ude artike] , i;«'plaat>t in 

« R^iiatio dr U Sot (mivT, Avril 1H12, |i. 40:i 407. l.flr Ur* prr«iiiHr« 
m^ a«f roairtWw il'iiur numirrr (|iii-lniiii|iir a I R»aii*vi»rul tlr im«b rt<hiiaii*aiHTt 



] 34 VARTA. 

//Ocean Highways; the Geographical Ilecord // van Juli , 1872, 
biz. 110. 

//Nieuw Guinea. In Januari jongstleden vorirok van Sidney de 
brik Maria, bernand met 75 koppen en bestemd naar Nieuw 
Guinea met bet voomemen op dat eiland eene nedcrzctting te 
vestigen. Te Brisbane ' had men vernomen, dat op den 26" Februari 
een schip op Bramble-rif * had gestoten en al spoedig geheel 
wrak was geworden. llet stoomschip Jiasilisk sjK)edde zich naar 
de plaats des ouheils, en had het geluk eenigen van het volk 
te redden, terwijl een ander gedeelte in de nabijheid van Tarn 
O'Slianter's Point door de Tinonee werd geplunderd. J)e Zwarteu 
tastten de booten aan waannede men de passagiers van het wrak 
aan boord trachtte te brengen : een aantal werd gedood en van 
hen die gered werden, wareu eenigen zwaar gewond, terwijl 
alien zich in eenen beklagenswaardigeu toestand bevonden.v 

P. A. liKUFB. 



^ Hoofdstad van QueenslaDd. 

' Vermoedel\jk gclegen by Branible-HiU- eiland, op dc Oustkiiht v:iii Nieuw 
HoUaud. 



aankotnen en te gevoelen dat ik er volkomen machteloos tegen- 

over stond, ik moet bekennen ddt deed mij beven. Tk dock 

neder in de groef, waarin ik mij bevond, en hoopte maar dat 

de steen over mij heen zou springen; op hetzelfde oogenblik 

danste een stuk lava, een voet in het vierkant, den berg af 

\ en vloog een • duim vijf , zes , over het hoofd van een koeli heen , 

I die eenige voeten rechts van mij stond. Ik hield het voor uit- 

\ gemaakt dat de berg weder eene uitbarsting onderging en in 

•een o(^nblik ons alien van zijne bijna loodrechte wanden uaar 

.'beneden zoude schndden ; daar er echter geene steenen meer 

kwamen , klommen wij verder en stonden weldra aan den rand 

des kraters. Het geheim van de vallende steenen loste zich nu 

; op. Een onzer had den top eer dan de overigen bereikt en toen 

met hulp van een inboorling voor zijn vermaak steenen er af- 

gewenteld om ze den berg te zien afepringen ; doch had , dom 

genoeg , verget^n dat wij alien , eer wij op den rand van den top 

komen konden, gedeeltelijk de spits moesten rondkruipen, en 

dat zij , die nog niet boven waren , zich vlak onder hem moesten 

bevinden. 

//De gansche berg is een groote kegel van kleine, hoekige 
blokken trachytische lava en vulcanisch zand , en de krater , die 
zich aan den top bevindt, is slechts eene kegelvormige uithol- 
ling in de massa. Hij, is ongeveer tachtig voet diep, en drie- 
honderd tot vierhonderd en vijftig voet in doorsnede. De vlakte 
op den top heeft een elliptischen vorm en is omstreeks negen- 
honderd voet lang en zeshouderd voet breed. Zij bestaat aan 
den Oostkant uit kleine lavablokken , die aan de buitenzijde wit 
gebleekt en op vele plaatsen geheel met een zwavelkorst over- 
togen zijn. Door de steenhoopen stijgen voortdurend damp en 
smravelig-zunr gas op, en wij haastten ons naar de boven den 
wind liggende zijde om de verstikkende dampen t-e ontgaan ; op 
vele plaatsen moesten wij ons in den draf zetten om niet aan 
de heete steenen onze schoenen te verzengen. Aan de Westzijde 
des kraters bestaat de rand grootendeels uit zand en is op ^6ne 
pkats honderd en twintig voet hooger dan aan de Oostzijde. De 
top opent zich daardoor gedeeltelijk naar het Oosten toe , en op 
Iknitor kan men van eenige der hoogst gele^eue punten het 
grootste gedeelte der vlakte op den top van dezen afgeknotten 
kegel zien. Toen wij het hoogste punt op de Noord westzijde be- 
reikt hodden, bogen wij ons over den rand en blikten recht 
in den grooten werkzamen krater, die op drie vierden van de 



OVKK I)K KKNNIS, DIK DK AKAHIIIKKN VOOK 

DK MJMsr i)i:k i»()Kri (jkkzi-n van dkx 

INDISCIIKN AKCIIIJ'KL HKZATKN. 



In vi'U i»|(sl«-l, (hit ill lict .V (II. Ill*' VfilLrrrclws ilr/rr ISij- 
drafK*'li (itiiiiT lien titcl i*lultrt/tiit*Hx m tif Im/hrAe Arrhljtt'l 
pr|ilBatM IS. Im'1) ik i»Mil('r/.fN*lit wi'Iki- knini^ ili' (irifkni ni 
SiMiifiiini vail dcii nii.«it-liHliM'lirn Arfiiijitl lM'/.;i(fii , <*ii ik Im'Ii 
ill tot lie >liit.«nlil ;>;rk<iliii-Il , (hit , in tr^rrlisjiniak IllH lict 
niir in*v<M'l<'n , ilat l't(ilriii:icii.'« n'(il> jicl iflicrlf M'liH'n'iluiul 
van Arlil'T-liulir ni cfii ilti-l ilcr ku>ti'ii \:iii Cliiiia /on ;;(*kt*iHi 
en lii-wlin*vrii liflilit-n , /ipit' kt-nni^ \\\\\ lirt \:istf lumi van 
Anr iiiH %i'nl('r ^ini; ilaii tut (inifi'M-rr 12 N.H. , «l:iar w:uir 
dr SlfTtfiii-an'hiiN'l /irli l:inL'> dc \\<>ikn<*l van dal M-hiin-iland 
■itMri'kl , «»r>i*liiM»n \:in dt* /iiidiNi«l\\:i:irt> i:i'li'<ji-ii nlaiidcii lic 
■aaiii \aii hct iMhind •lava lnni nnk n-iiU Iit iniii* \ia> u'ckunicn. 
IHp hcNifiUti'lliii;; v:im iimim np^'lfi is int nui; ttN' nidit-^trfilcii 
■rhlr%t-ii ; ^lrr|it<« r-i-ii diT ilrii' lii|ViM-L''''>'i'' . d:it iiaiiH'li|k vi:i:inn 
ik i«%*-r dr \t rkl.-iriiiL' van dt n naaiii .l.iva handi-idi- . Iiit'tt dc 
fctr n ti A. H. ( nlii-n Stn.irt . II Ki-iit. in \iiiliniiiii« r \an <li-r 
TutiL dt* |ii'ii \*"j*'n nii| diM-M upvatli-ii . di'ii tri'^lfn ill «*i*ii 
brief* d**ii uiidi-ri' III i-i'ii ^tnkjt- iti«L'i'li|k^ in dtvc r»i)drai;i-ii 
crukaatM f-ii dfii iltrdi' in (*• n riniiant i-ii up dn* iit-m /ini fit;i'ii 
■affdiir** ^ip. di<- ini) mit^laat van d>- |ilir'ii( nin ir vi rdcr notitit* 
%Wik I'* liciiicii he iit't-ii-ii (iiiirii Stii.irt III Kt-ri; in-liiM'ii inij 
mtmriJfii op di'ii iiaaili ) *i»ii aU diii aluli irii vnriit Vah ildi 
mBIU di'*» filaiid'- til <\v laal^lLTMiiH iiidi- iKrft i-r itii lMt<M>L; hi) 
flrlr%f-ril ilal ijitrnt rif,inil\ \ii I niit di liitiikiiii^ van <lat 
iK-hiMfl L'f'Mii-^t ti- /ijii. itiaar ij.it di«- vt-rki iriiiL' tiM'ii 
_ c«ti^. ti)iiid- \n\\\ Ik L'* !>"d d.it VI i| M t U-t d«N ii lint di- 

ll u ^wi^' ^n. io 



136 OVER DK KENXlS, 1>IK DE AtlABtBREN VOOR DE KOMST 

stukken tot iiader te laten nist^n , daar wlj op 't oogonblik 
toch iiiet. vcH^l verder /oudeu kouu^n, vooniainelijk oindai ik 
inij iiiot ()|) dc licwf^^te acht oin luiii ari^uinenUMi ten voile te 
kuiineii waardoereii. 

In dit opstel nu ben ik van zins een slap verder te doen eu 
te onderzoeken wat er van de kennis is, die men in de inid- 
deleeuwen van ons Indie be/at, en wel voornanielijk door tus- 
sclienkomst der Arabiereu. — De bronnen, die wij voor dat 
onderzoek liebbeu, zijn driederlei, docli zoo dat zij zich tot 
tweeerlei laten terngbrengen. Ilet zijn namelijk of reclit^treeksche 
reizen, of losse berichten, welke laat^te, hetzij ze in algemeeue 
vi'oordenboeken of in beschrijvingen zijn verzameld, hetzij ze 
hier en daar in verhalen , zoo als bi j voorbeeld de bekende 
reizen van Sindbad den zeeniau in de Duizend en-een-nachtver- 
tellingen, vooikonien, in deze beide gevallen in karakter niet 
verschillen , behalve dat in die woordenboeken ook wel namen 
van plaatj*en worden gevonden , waarvan men niets auders 
venneld vindt dan de Jigging, hetgeen zulke namen zeker 
minder gesciiikt maakt om in vertellingen te worden oj)genomen. 
Wilde men zicli nu tot taak s^tellen om al die woordenboekeu of 
beschrijvingen te excerperen , dan zou het nut van zulk een 
arbeid de moeite niet beloonen. Men zou in onderzcK^kingfU 
moeten vervallen omtrent het meerdere of mindere gezag dier 
bronnen; men zou alle mogelijke haudschriften moeten verge- 
lijken ten einde de juiste lezingen der eigeunamen vast te 
stellen, op gevaar af van toeh nog niet het rechte te tretten, 
en dan zou eiudelijk het meegedeelde nog meestal van dieu 
aard zijn, dat het ons niet aanbood, wat ons bij de verklaring 
dier namen zou kunnen leideu. — Het belangrijkste Arabische 
werk over Indie zal wel dat van den geograaf Edrisi zijn. llij 
voltooide zijnc ^' Uitspanningen van hem die begeerig ii« om 
grondig de verschillende strekeu der aarde te leeren kenneu'/ 

(jUJI^ j)y^] ^ j'JLl^^ A3>y ^^JS) i" Jauuarij 1154 aau 

het hof van Koning Roger 1 van Napels, die hem de beschrijving 
had opgedragen van ecu planispherium , dat hij van zuiver 
zilver ter zwaarte van 450 rom. {)ouden, ieder jwrnd van 120 
drachmen , had laten maken. Tot de zamenstelliug van dat werk 
gebruikte Edrisi een aantal boekeu, waarvan hij de titel8 op- 
geeft , 7.00 aliii ouder anderen ook de geographic van Ptoleinaeus , 
wieus Kuttigara ik dan uuk iu Edrisi'a werk als een ouden be^ 






I 



Dift potTroiCF./.KV v\x \n\s ivmsniRv AiicitfPRi. bfzatbn. 1*J7 

k«*ndp t^nicrviiid. Tntiiwoiis wnt vimi ik !nVt nl in ilirri kniaiii 
van wf**ti»rs«*lio rii iMi»<t«»rsclu* irt'lcMTillii-iil ! |)»m*Ij aiulcn* Ar;i- 
biM-lir !»iii2;ni|ilifMi iiiuktMi lirt nit't hctiT. lint' dikwijls viiiil ik 
nirt cir'/i'lfilt* |il:iat!<ii:iini'n Dpiffi^^vfii :ils viTsrliillniiJc, :il nanr 
mat^ hot (itiiluiilcliikr Araliisrlii' srlmTt toi'lirt nit lirt/i'lfdi* 
vonnl rr vrrx'hridcnc tf Ir/ni, ni fli>snii'(tfiiiin van flk diT /ini 
vemiCMii>?\'iil(li;^l(* |ilaat.<(*n wnlcr liij/nmliTlnMJi'M inn-<r('il(*«*)il als 
l»9iti>fiflf*n xij allf* in wcrkclijklH'id! VfN'i; liit'rhij liat dir bij- 
■nudrrli9*<ien (Kik >ivl (>rns in naauw vfrhaml scliijni'n \v stnaii 
vH die n»m(*n , op dm klank af nirt iM'kcndc Araln^rhr* winir- 
dra vrrsi-lfkrii , fii mm /nl crkcnnm, dnf vr aan ifccn dinir- 
Ipundi* vrrklarini; tc dfnkm valt. 

Wij kiiiinpii dns nirt iM'trr iliwn dan dc rfi/iiri-i-s op dm 
wiK te vidin*n Jii \v trarliti-n nns van hnniim n-isHr:; i-mi* 
lenrde %dnrstf'llinL' t«* niakt-n Vrd \an dir n-isvi-rhalm /ipi «'r 
BQ rrlitfr niet . ja ('iL'fidijk lifpaalt /ir|i iin/r vimrraad sirclitN 
tnC f^n \Miir of tut ti'n ciikrliMi . dir liirr in aaiiniiTkirii; kan 
kiinwii. 1^* nu'i'Mi* AralMrn-n, dif naar lirt mth' On.stm lhii^'i'ii , 
hppUi^Mi sliTlitM niondflniL^' Vfrlialrn van {innni' ni/m ifi'ijaan 
m (laariiu'df d<* >t<if iri'lfiiTd \oor dir imiiiL'tr \windrrl>aarli)k(' 
pii v«-m'»rdi* vrrt«'llinL'm nvrr dir Mcrnidc landrn en rilandm , 
di^ 7i*k^r dtNirtfaans in i\v i*i'r?<tr pl:i:it> iiiiM>ii'n dicni'n nni 
MansMi'liini; in linnnr |K'rsnni'n in op/itn ti'L^rn /nlkc vrrn* 
Inrhtfii op [v wrkkfn . waarlni dan fi-n virkrrrd npirru'«*vr*n 
aaam **( dv o\rrdri)\iMu' ^an Ar ccn of andrrt' l)i|/nndrrli(*id 
nirt in aanintrkini; kwam. !>!• truiL'!- n'i/iir«T. ilir on** tM-niL'-'/in'* 
tnC irid« kan >(rfkkm, i*> nn /iki-n* Sfilinian, \afi xiifn nn-n 
vfw-risf'n* ni(*t.« vitrt . maar wiiMi*^ rri« oii'' ii'iliaaM wnrdt in 
fVD lN*'kjp. flat in S.'il )«. n|iir,Hfr|,l r\\ viaarlii) dnor i-«-n andcr , 
ir\f\iX\ii jan-n latt-r. n-ur ".iMirf \.{\\ \«T^laLr da.in»vrr nn'l 
htMdm hiivtM'irsfN !* L'f\«Mi.'d. lilt liiH'kjr 1* laat-'It'iiik nit-l 
Trrtalint; en vrrklaniidf a:intt'('k<'iiini.'>Mi iMtL'iircvm diHir MijirM 
Pn»f Kfinaml ti* l*aM|>. in ISlTi. luidcr ilci titi-1 \an /irfa- 

fi d fa f Aiftf, Aaiiifr/im Istt ni^fi i5»'di'«it«' d« r ni'*. van 
Rvra tot (Vdnn. «in- liiiT irt't-n hrlaui: inlMu/iint. viTj>la:itM-n 
Vij on* in fiMi*i naar lift laat-tu'miH miir f-iland, ii<-t Sfrciuld) 
4cr Araliit'rrii. /it- inrr \iat i>r in i-cf ii<M'kjt' \i'riltr t<- itvfii 
flaat. 

*lhe w*e van llrrkfiid l)f'v:<t in dr/iit't|«' ri< ^tini: al<< SiTt-iHJih 
wn^^gt riiandf'ii, dit- nirt lalrijk, maar /(fr uriMii /iju in Maur- 



IA6 oven db kknvis. mi; de iHiiuhccn Vikib ub Koi 
stnlckei) tot nsdrr ii: \alf.n umlira , ilniir tnj nji 't 
toi;li iiiot veol vcrder /niidcil kotiifn , vn(>niuti)f)li|k 
mij tijcl up (li^ liiMf^f nclit uni liiiii nri^uinuiiliMi Uni 
kuiiiiPii waartltwreu. 

Iti (lil »|)stel nti littri ik viin xiii^ irti Nt)i[i ventiT t 
t« oiKlcri«>ekeji wat er van do kennin w. dif men in 
ileieeuwcu vnu ori:f lii<iii' be/jit, en wl vmruaiiicltik 
flcheiikomst der Arabiereu. — De bfoinieii, din »■ 
tnideryottk lichbi^n, /.^jn drindttrlei , ilnch -AOfi dj| 
tweei-rtei laten teru^rengen. Het ztJD nainelijii li 
rciKoii, !)f lossc Iwricliteu, wolke lauUtc, hetzij ' 
wfKinliiJibottkeu of in beach rijvmgrai aijn i 
hicr en daar hi vcrhalvn, too sla bij v 
rcii'-«;ii VMiJ ^indbad Aeu /eemati iu ile Dnin' 
t^lliiigiui , voorkomeii . in dcie bcidf p-v 
venciiilUii, belinlve ikt iii die wn(trilpiir< 
vail plaaUcii wnrdpii ^ivundenii 
vcntidd viiiilt <liiu <lt! ligging, Ikv^ 
ndndtT ({ewiiiikt mnakt um in vcrtellt^ 
Wilde men wU im lut Ittuk dtoltfo - 
liwirhrijviiigcn Ir pjtccfpiireii . dim 
arbWd lie nioeifj- iiict buloHwui^ 
nioeten vcrviUlrji oiatre&t het{ 
hrouiicii; iiinii xou hUvi iqofi 
l^keit Um eiride d» jiukI' 
ctRlIm, op guraur ut •■ 
an d»ii xaa piudelyk 
anrd Kijo, dnt hct um 
diei tiameii /on kuimrn 
werk avi-T linlin v.il » 

VolttHtidc X^jltl' " I I 

gTundig de v*'i^i i ■ 

lldt liof VHII Kn> 

liad o|ig<*drat;<'i< 

zilVLT l« V,W.ilir 

driic]im<yn, liri.l 
ffobruikto Kdr: 

gocft, «W III!" . 



IN NEDERLANDSCH 008T-INDie. 129 

wand dieiis k raters beschouwden , ingeval ook deze, gelijk wij 
daar vermoedden, uiet cirkelvorinig maar, eveu als die vau 
Manindjoe, bijna elliptisch was. Zelfs de berbemde krater vau 
hel Tengger-gebergte neemt matige afmetingen aan , als men 
hem met dezen vergelijkt. 

^Aan de Westzijde vau den grootsten krater bevindt zich eeue 
spleet of diepe kloof, die het overtollige water naar zee voert. 
Deze spleet is, wat ik nog opmerkeu wil, aan de uaar de zee 
liggende zijde outstaan , waar natuurlijk de kraterwand het duust 
en het zwakst was K De streek hier in den omtrek wordt als 
zeer belangrijk beschouwd, wijl de koffieboom hier bij/ouder 
goed tiert, De gewouneu koffie wordt in booten over het Meer 
uaar den mond van het afwateriugs-kanaal gebracht en van daar 
naar het kustdorp Tikoe vervoerd >. 

>!^ De Controleur tooude mij ook eene meuigte van de eetbare 
vogehiestjes , welke ineu in de naburige klippen vindt, en die 
voor zeer voortreflelijk gehouden worden , wel te verstaan door 
de Chineeschc lekkerbekken ; want als de bewoners van het 
Hemelsche rijk niet op den inval waren gekomen, dat men ze 
als lekkemijen kon beschouwen , hadden , geloof ik , de Euro- 
peanen er nooit aan gedacht ze te proeven. 

//25 Februari. Om acht uur reed ik met den Controleur 
weder den kraterwand op; wij nainen denzelfden weg, dien ik 
gisteren was afgekomen. De weg is aangelegd langs den voor- 
sprong of den vooruitstekenden bergrug, die aan de Oostzijde 
de grens tusschen de twee kraters vormt, en loopt zoo zeer 
lechts en links in zigzag , dat zij van beneden af bezien , ons 
doet denkeu aan den weg , langs w^lken de bewoners van Babel 
hnnnen hoogen toren bekloramen , zooals men dien gewoonlijk 
riet afgebeeld. Tot bekorting van den weg gingen wij over een 
aantal steile plaatsen in stede van langs den weg daaromheen. 
De klei en het natte gras waren echter zoo glibberig dat zulk 
klanteren met het grootste gevaar gepaard ging; maar tot zijne 
geruststelling wist de ruiter dat, wanneer zijn paard uitgleed, 



^ Waarom zulks » natuurlijk » is , is ons in dit geval niet recht duidel\}k ; 
daar de krater toch uiet onmiddellijk aan zee ligt, maar nog door een gedeelte 
Tan de Barisan-keten daarvan gescheiden is. Het Meer van Singkarah, dat in 
tameiyk geiyke omstandigheduu verkeort, heeft dan ook zyn afwaterings-kanaal , 
df Ombilin, aan de Oost- of landz^de. 
'\ ^ Het hier bedoelde afwateriugskanaal is de rivier Antokan , die by Moeara 

f^^tues, wn pai^r ur«u bcuvurden Tikoe, \u ^ee y9\X, 

» 



158 OVEE DE KtiVNtS, Dtt DE AllAtilEUEK VOCE DtS KoUsT 

van men de juiste uitgestrektheid niet kent. Onder die eilandeu 
belioort al-Ramni , dat verdeeld is onder een aantal vorsten , 
en wnarvan de oi)}>ervlakte , naar men zcgt , acht of uegtm lion- 
derd parasangcn is. Men vindt er goudmijnen en ziet cr plan- 
tages, fansoer geheeteu, uit wcike men de beste kamfer krijgt. — 
Aan die eilaridon zijn weder andere onderwor})en , en daiiroiider 
au-Neyan. Dezc zijn rijk aan goud en de inwoners voeden ziuli 
met de vruclit van den kokosboom. Zij gebruiken die oin liunne 
spijzen te bereiden en smeeren liet ligcliaam met de olie cr van 
in. Wanneer iemaud van hen wil trouweii , kan liij geene vrouw 
krijgen, tenzij hij haar het hoofd van cxin Imniier vijanden 
aanbiedt; het^ft hij er twee gedood, dan kan liij twee vrouwen 
trouwen; vijftig, dan kan hij er vijflig tronwen, al iiaiir 
het aantsd schedels. De (M)r8pr()ng Vcin dit gebruik is liieriii 
gelegen , dat de bewoiiers van dat eihnid omringd zijn van 
vijanden ; liij derhalve die zich liet dapi>erst gedniagt in den strijd 
wordt het meest van alien gererd. — Ilet eiland Ranini brengt 
eene menigte olifanten vooH. , Z(M) als mede brazilie-hont en bam- 
boos. Men merkt er een volkstam op die menschon n't. lli;t 
wordt door twee zwjen iH^spoeld, die van llcrkend cii die van 
Sjelahet. — Na dit eiland komen de eilanden Lendjebaloes, 
die zeer bevolkt zijn. Mannen en vrouwen gaan er naakt, be- 
halve dat de vrouwen hare naaktheid m(;t boombladeren bedek- 
ken. Wanneer een schip in de nabijheid vooibij vaart , naderen 
de mannen in booten, groove of kleine, e»n laten zieh voor amb«*r 
en kokosnoten ijzer in mil gev<^n. Zij heblMMi geen stollen noodig , ' 
aangezien men in die streken wanntc* noeli koude lijdt. — VtKirbij 
die eilandeu zijn twee andere, gescln^den door eem* zee, die 
men Andaman noemt. De inwoners van die eiland^^n eten de 
menscheu leveud op. Zij zijn zwart. en licbben knM's haar, ter- 
wiji hun gelaat en hunne oogen iets sehrikverw<4kends hel)ben. 
Zij hebben voeten van wel een ellel)oog lang. Zij gaan naakt en 
hebl)en geen vaartuigen. Iladdon zij die, dan zouden zij alle 
menschen o{M'ten, die daar vcMirbijvaren. Soms wonlen de 
M;he{)en door den wind viThiuderd liunne n*is voort te zetten ; 
is dan hun waterv<K)rraad uitgeput, dan nadert. het >elieepsvolk 
de inwonery en vraagt om wati^; sointijds vallen zij zoo in de 
macht van dezen en wonlen dan voor het griKitste gedeelte i^;- 
dood. — Voorbij dat eiland zijn er hergen,maar die buifen de 
route lig^n en die, zegt men, zilvermijnen l)evHtten. Die 
bergen zijn onbewooud^ doch een schip, dat ze wil aaudoen, zal daar 



PKH PniiTI ClhK/KM VAN DKN* INDISCII KV AUnirrKt. UKZATKN. IM 

mv{ .'iltiiil ill *<|:iirfMi. Oiii IT tf kniiiiMi , licrft iniMi tot vi*rkiMi- 
iiiiiLr«|iunt iH'U jiirk , ;il-Ki)^j:iini ^I'licctrii. Op i^mi s(*lii|>, ilat t*r 
rt*!!.** in lit* n.'iliijiiciil v(Mirliijv(M*r, knrg iiicii tlif in 't fii»,!; vn 
veiidilt' ini-n dm slfVfn ila:irlii*ffMi. IVn viili;('ii(I<'ii innri^'ii l)i*s;:if incii 
zirh ill tt-Mc iKxit flfrwanrts I'li Ic^ilf' vniir ami met liout Ant 
iii«*ii f-r kiiptf': iiH'trcri l)r;/tiM liH /.ilvrr tt* Miirlti'ii n\ /(mi out- 
«lek.t4' nit'ii ill* iniincii. Mi'M naiii /(H)vci'I /ilvcr iikmIi' als men 
bc:f»*«'riit' , ni.'iar <i|) iift/i'ltdi* iMii;i-ni)lik . dat mm \v<'ili'r aaii Imnnl 
«.!<* :rfk«iin(Mi . lu'u'nn ilc wv niiNfiiiiniir tr MuniiMi, /<M)ilat mm 
\f*r{ili<-li( Was al lict /iivi-r, dat iih'M mi'i'ifcnumi-n had, Mcdcr wr^ 
t^ wiTii'M Tv srri^'rU wild'' men iiaar di-n Imtit trni^rki'i'n'ii : 
nicti !if« ft dim ni>*t kmimn t4Tiiu' vin«l«u. Dm^rliikr •^t-vallen 
LnrniMi n|i /rv dikwijN \u(»r: nw-ii /mi al dr rilandi'ii iiict kuiinm 
<#|it«-l.''n . dii' iiini'iji'li|k ti- u'i-'iak'ii /i;M t-u tlii* t\r /I'l'lifilrii iiu't 
iiitK-it'- 'ifrkriMM'ri ; rr /i|ii it /r\U , dii' /ij iiit't l)rnMk«'ii kiiii- 
iMti.'* Kii "l.iii ••<'Miv;r 1ilad/:]di'ii xtTilir: 

• W.iniHir mm dif /i-i- iMr wiu ||iM-kmd) omt i*, ilaii koint 
THfji !i r piaaf-r L'''ii:i.iMid Lmiijil»ali»r> |)<' lu\Hin»T.- dJiT plaa!** 
\rr*f.iah 'j^tw .\'.d»j*"', , mull n iii-jr afuhTr !aal dour ili* k«M>|»- 
Iiiiliii LT'-'pioki'M. |)i' in.iii!ii'M iliairi'ii '..'f-m klti'iliTi'i ; /.\\ /ijn 
^i;ink 1 1: '.iIiIm-ii mimj '. iir up In! liiliaam \h- ri-i/iiriT*; 
ft'sj*'t], dal v\\ itiMiit :;iiMiir \roiiui-ri L'«"/im li'-liln'ii. l)f inaMm-n 
k'i'n* n :ill*-fi :<aii InnitiI in M-)iriil • -, ihr iiii i-iri i'Mki-li'?i Ihmuh 
•t.iin i»»nii.ik! /i|n. i»i Ijp m-ji-tj kiik<><.n'i|i-ri . <»nikcrri<'( , hiinancn 
• »i |.il'nwi;n, dn- i«in willr l.!«nr In-ffi. Urirtkl nn?i <li»ii trr- 
-to- li i'^ '!■) M'l •I'M knk'* p.il'ii LT'tipf 1^, dan ']->■ )ri| /«•«» /••«•! 
i!« ':iiMiL'. iI'M 'I l.t ii nii-n 'ii-in • i-n nnr >taaii . d.in uonll iii) a!^ 
» ,n *•". i.i »' Mi'Mi 'mi Ml ''MI wi-.li r ••ffi ila.r nf tt.ii . i| m VTimliTt 
»: PI .1" ;ii Or iitwiiiMT^ ru'lin lia! ;illi * in livfi-n r|/iT. Sim> 
\."idi'i /M *tn M« Mirj .inili»T, ilil /i) rvi »,ri m> vmir n-iii'^i- i|/i|i •! 
\'»irMirjH-i| iff. I III O^i »';/i 11^ wiiidt ilif !: ind»"l nil^lnitmi] if» 
\>iird A'-tT iiihldi'l v.i'i i<>li'i-. d i.ir iim h i-ik.iar nici vi-r^t.i.il. 
M»« ni« n-^ :' M kiiMM'-'i /• • r ^ i»i',' /.*iMimi»i. S'mif'jd"' iiiit'»f» i«'ii 
/ I '• ••t !j/iT i.in t\f !.iiii;il|iiii-ii /'irnlrr 'him ifl* in d< pla-it* t»- 
;^-^i'i \ |i| i| lar L'lin d»- •i-'i»'in m hihIii 'ii| in ir ■'•■•it- pl.i.i*", 

Ki iM Inr -jv-'tfU-u II*' wtMifl f-.ir l»il»rkmi /«i'Hii| nik «'- 
k'l'i K'irliif I- ifip- iiMih rii«Mii/':i 111 V ih iji t| \i»r^f \ m 
/-•^••di. v*'«'i^ rnk ft 'ii^ V ill {•■•It I.l'I 'ii 'n /nii lT' ^!»il a.m 
rf»n» ij k««'jH'j L" .•Mir/;i.iiiif jlr kl'««linL' d» r iiiA"'nT- 1* V tn 
jrnf kattwii , irriHil ni Mcin dr:iL'»'li /'i 'T •■•n t-nki-l -Ink %an 
y • •<■' » 11. 11 \)nil«-n \»' K ii I »*Mr ijrmkw iti-r in pnft'-n . d it ini-n 



140 ^ OVISR DE KCNNIS, DIE DE AKIBIEREN VOOR DE K0M8T 

boveii welwat«r eii irgeiiwater verkiest De alstaud tub^schen Koe- 
lain, ill de uabijheid dor xee vau Herkeud, eu Kalahbar is eene 
inaaiid reizens. — Vorder bcgeveu de scheijeu zich uaar eene 
plmits die Betoeiaah lieet, alwaar driiikwater te vindeu is voor 
wie het verlaiigt. Meu heeft 10 dai^eu noodig oin er te komen. — 
Daiinia nemeii de sehepen humieu koers uaar Kedreiidj , en 
bereiken dat in 10 dagen. Ook daar vindt men zoet water. Op 
de Indische eilandeii is dat evenzrer liet geval ; graaft men er 
putlen, dan vindt nuMi drinkbaar water. Te Kednmdj is een 
luM)ge l>erg, waarheen de slaven en dc dieven somtijds ont- 
vlucliten. — De sc'liepen gaan v(M)rls naar eene plaats, Senef ge- 
lieeten , op een af:stand vjin 10 dagen verwijderd; men vindt er 
insgelijks drinkwaler; mvn voert van daar de aloe uit, die as- 
8enfi genoeind wordt. Die plaats is e^n vorstendom. D<; inwoners 
zijn bruin en ieder linnner kleedt zicli met twee stukken ka- 
toen. — Wann<*er de sehep(;n zicli van drinkwaler voor/ien 
hebben , gaan zij onder zeil naar S('iuieri'oelat. Dit is de naam 
van een eiland , om lietwelk U" bereikeiL men 10 dagen ncMxIig 
lieeft en waar men drinkbaar waU^r vindt. — Vau daar komen 
de scheiKiu in de zee Sandji en zeilen ze door de Poort(»n van 
China. Deze pcKirten bestaan in Iwrgen , die door de zee bespwdd 
worden en tusschen weike eene ojiening is, waar (le sclu^pen 
doorheen gaan. — Wanneer door Gods b(^scliikking de schej)en 
"geiukkig en wel Senderfoelat verlatcn hebbeu, richt men den 
koers naar China, dat na eene maaud bereikt wordt. Zeven 
dagen van die maiind gebruikt men om de stratcn door te 
komon , die de bergeu vormen, en is men die j)oorten d(M)r en 
in de golf gekomen, dan komt men in zoet watc^r en b(*gecft 
zich naar dc stad , waar de schej)en gewoonlijk ankeren, als zij 
in China komen, en die Khanfoe heet.':' 

//Men verhaalt dat er op een eiland, Molhan gelin^ti^.n, tus- 
schen Scrcndib en Kalah, in de zee van Indie, in het (K)sten, 
ecu zwarte volkstam woont en die naakt gaat. Valt ieinand uit 
een ander land huu in handen , dan liangen zij hem op met 
het hoofd oinlaag, snijden Item in stukken en eten hem bijna 
raauw op. Het aantal van die zwarten is aanzicnlijk ; zij woneii 
op hetzelfde eiland en hebbcn geen koning. llun voedsel be- 
staut uit visch, banan(*u, kokosnoten en suikerriet. Zij woncn 
in eene soort van ba<(ijiclien en te midden van het riel. — Kr is 
zegt men, in de zee een kleine vliegende visch; die visch, zee- 
spriukhauu geheteu , vliegl boveu de oppervlaktc vau hot water. 



DEHP0ftTraEF.7.RN VAN' DF.\ INDIMPHEN AlirillPEI. HK/.AFKN. 14-1 

M^ii !*|)rt*f'kt fM>k iii\i; v:ni immi :niilfri*ii /I'fvisr!). ilic, iiit In-t 
VNter komeiwie, in (!»* knkii.slKiniiifM kliiiit fii it IiH sap nit 
opdrinkf : fl»Hrna kf'«'r( liij uriitT in /ft* tiTiiLr Mm nia.-ikt (N»k 
Dc^ P»*wa^ van ri-n /riMliiT, «lat n|i vni kn'i*R irflijk! : /.nuilni 
ilal ilipr iiJt /.«*t* kiHiit, vi'raiHlfil In-t in ^ti*«*n **u iniMi \<hi;i rr 
hi), liat ili«' Mrrn i-i-n** vnK \<Hir /rkt-ri- «H»if/.ifkt«* *i|ili'\rrt — 
Dirlit hij ZalM'ilj i> it, /I'lrl nwn . rrn l>«'ri:, <l«' VnnrlM'iL' L'«"- 
h«^l«'Ti . <li«'n nif'n met i;rv\i inii^ri*ii|klii-iil kan ihkIitcii. ( Imt (la*.; 
i\rt nifn tT pMik nit ti|i>ti);;*'n rn '> Ma«'lil> vlainnuMi Aan ilcn 
\iwl IS friic linm \an kniul imi /lu-t \«:iti'r ; unk i> it cfni- anilcri* 
bn»ii \a!i /IK'! i*n warm watfr." 

*'|)f* liiMifil.stail van /alicilj lii;t ti'u'cnuxcr ( iiiiia . iin't crii*' 
maanil r«-i/fn> i'MT wr vn /.i'lf> niinitfr. aU dc uinil '^nn^tiir i<». 
tii**9ii li«-n Jwiilr. - |)r kHMiiiLT v.iM ihi' "tail diiajl iliit t'tt'l \afi 
Maiiaraiija Mi'n /I'lrt ilat />|n(- iidot'iUlait ni-Lrm iiniiili'nl para- 
%;lti:;i-n iip|HT\i iktr IhtI'!. I|:| h«'i'r>r:it nwr t-vu lmhh! aantal 
rilailiU'n , ilir /irji \n\ i»p vr\i af^lani] \:iri MMMI p:ira«atiL"'ii tMi 
m«'«'r ni(.<«tit'kktMi 'iHl /i|ni- iiniii'iiiiMin'ji.iili-M iH-lmun'ii lict 
Miami S.irlia/a . ilal J<MI |)ar:i>;iiii;tn L'lnnt. <ii \\t\ lijiiirii Ar- 
ninii , flat arlitlnHMJcnl para>aii^i'ri i^^riHit i^. ( )p iu-l |a.it**t- 
Lfi'fKM'MKlf i-iianii vinilt nn-n Ina/ilic-imni . k.nnt'cr '-n/ M<- 
k*»TiiirLf van Zaiii-iij tdl (Onli r /ipir lMvitli(ivr<'n i.cl i-ilanij 
krflaii , flat luilfvu'i: C'liiia iii Aialin- lt'I'IT'Ii 'M I:h liti^' paia- 
»in*.'**n L'riMit i>. K.ilah i*> In-t nn>iil>'lpiiiil v in di-n i:.tiHl>-l in ;iltM- , 
L.tnifcT, ->:tni|i'll>(>iit . iviHir. :il k;i)i luml . ililii'M^MHit . Ini'iin- 
VmhH . >pi'i »ri;«Mi van ;i,l<rii-i Himrli-n rn fini- imi'ml"'" v^'rwii j fir . 
t|i« 'it't |i- i.inir /iMi /!;?! itiri Mp ti- iiiii-iii< n. I Krir'tK-i-n i^ im t 
liat /ii'h ti-LTi'iivifKitiliL; iir ii.ii'iii i^lm iil«-n nil ( )ni.ii> ni-|:Trn in 
V.IM (I. tar vi-rtrikkrn ut-iiiTnin il'- ln-ili-ii. <ltt- up Aialnr ' .inilij 
fln;\»»i ll't :.'• /.iir v.m ijm M;i'i.ii:h1j;i *iifkt /nii ii\»t .il 

flit- \i rM-liillmili' iMl:inil« II nil. h;it wa.ii 'nj /i]ii vrrlii t i miili 
i« /ff-r vrn« litiiaar i-ii ili- \iMniiiLr«M vnli/i-n • r ilk-iiiili r in im 
jif;;»'hrnkrii ri;«ii. hin.M.il. vmi-m* vwinrd'-n alN- \i'r!ii»«mi-ii vn 
«ii<'fii-ii . ifft'fi viT/i kciii. ilal waiifii't-r in lic ^t:it«'ii van //itiiili 
il' fnn«'n , rvi'iial** Ihi on«« . '-^ inMUrii" kfa.ii|i'n itiii <l( n il.rj'i'i'd 
AJin tf kiiinlivri'n . /i; fik i?i>li-r !m- intviiHirili-i! nvt-r • i-m ipIltc 
•tr« kliii'iil \.iii ''iiriiiiTiJ I'M iiH i-r ptr.!'- 'Ml'- n . U*\\;*i\\ k«Mnt vnn 
i\r finaf:f»'liri«k*'tn- r»'»k'< v.tn il«»rj»! n , itn* riLimliT n •/• ImitiL' 
r»ii%tiij«'ri Kr /i)M il.iii iMik 'jrvu \\nf^\f :^'riiiHit-n m »|.tt t ihiinl , 
finrh iMik v«-rval|fn •fi'lMinvirn. /«hi iiiin in ilat larnl P-i^-r . kaii 
jfifli .1-1 «i«4)rttni('n .fHi\ii| hit n i\il, in vi-:v>-i-ll iht cf k.in !irf 



142 OVER DE KENM8, DIE Di: ARABIERRN VOOa DB KOMST 

rijdier niet verder, dan kaii men vertoeveri waar men verkiest. ^ — 
Eeu van de vrceindste dingeu , die men ons van het eiland 
Zabedj verhaald lieeft, betreft een van zijne oude koningen. Die 
koning heette Maliaradja. Zijn pnleis lag aan een tjeladj die 
aan zee begon , d. w. z. den breedeu benedenloop eeuerrivier, 
die beurtelings den invloed van ebbe en vloeJ ondervindt, 
zooals dit ook met de Tigris voor Bagdad en Basra het geval 
is. Het water vormdeeen kleincn vijver, daar waar liet liet paleis 
van den vorst besjwelde. lederen morgen verscheen de op/iener 
van het paleis en bood den koning een klomp gon<I aan van 
de gedaante van een baksteen; icnler klomj) woog een zeker 
aantal ponden. Daarop wierp dan de opziener, in 'skonings 
iegenwoordigheid , dien klomp in dien vijver. liij vloed bedekte 
het water dien klomp en alle andere, die er in lagen, on on- 
derscheidde men er geen meer; maar had het water zich terng- 
getrokken , dan ontwaarde men al die klomi>en , die daar in 
den zonneschijn zeer lagen te schitteren. Wanneer de koning 
audientie verleende , zette hij zich in e^.ne zaal aan het water en 
met het gelaat daarheen g(jkeerd. — Dat gcibruik was onver- 
anderlijk ; iederen dag wierp men e^n klomp goud in het water , 
en zoo lang de vorst leefde raakte men dat goud met aan. 
Doch stierf hij, dan liet zijn opvolger die klom])Pn er nithalen 
zonder er een enkelen in te laten. Men telde ze, smolt ze en 
verdeelde het goud onder de prinsen van het hof, mannen en 
vrouwen , kinderen , lieambt^n en cunnchen , naiir verlionding 
van hunnen rang en der voorrechten aan ieders IWrekking 
verbonden. lletgeen er overbleef werd onder de armen en de 
ongelukkigen uiigedecld. Men had er voor gi'.zorgd dat het 
aantal goudklom{)en en hun ge.zamenlijk gewirht ()|)geteekend 
werd , en er werd dan aanget<»rkend <Iat die en die vor^t op dat 
tijdstip en z(K)V<»el jaren geregeerd en z<M)veel klomi>en goud van 
zooveel gewicht in het water had doen weTpen en dat deze na 
zijn dood onder zijne bloedverwanten verdeeld waren. De vorst, 
die het langst geregeeni en het grt)ols(e aantal klompen goud 
bijeen gebracht had, was het meest in een;. — De verhalen in 
dat land deelen mee , dat er in oude tijd(Mi een vorst was van 
Komar, het land, dat de aloe al-komari voorbrengt. Dat land 
is geen eiland; het ligt. op het vasteland fegenover Arabie. (leen 
rijk is volkrijker, dan dat. le^leret^n gaat er te voet. De be- 
woners outhoudeu zich van drank en ovorspel, uicts onbetame- 
lijks geschiedt er iu huu land. Komnr ligt in de richting van 



nr.i: iHiini okk'/.f.n van iikn indisciikn AKriiirKi. hk/.atkn I (-1 

hft rijk %:iii d«'ii M:ili:irHflj:i I'li lirt filaiiil /jJiIh'iJj. Tiissflifii 
bridr rijlrn zijii it tiiMi (l:ii;iiM/i*ii vjirfiis of iHs nirrr, zcm) er 
iTfiiii^ wind is. - Mt'M vcrlwiiilt , ilat crrtijds in dtt rijk Knnmr 
pt*ii jonp'lin;; rotrffrdc . die van nature wat nnl)«>darlif irnsi. 
Ih'ie viir>t /.at ccns in zijn palcis, tiat aan cent* rivifr <;i*|f'i;eii 
«a9 &r<'lijk uaii dc Tii;ri> in Irak; tussclirn lift |Kilcis fMi do 
iremsL^er rt^i da^ afr^tand. l)r \i/icr wa.^ Inj dm koninji; tf\i^iii- 
wcMinliir en men spnik ovrr den Maliaradja i-n /ijn rijk , ovit 
dfu iflans. tlir van linn nitstraaldf , i-n mvit lift aantid '/iinrr 
fiiidrrdancn vi\ dcr filandrn, dir lii-ni iffliiNir/iianidcii. IMntsclin^ 
ifu\v di' viirst tol /ijn vi/.irr: "Ik li<l» m\ wmscli, di«'M ik 
wid 7nii willin v«'rvulil v.'ww." l)v \i/irr. dif iiiniu' aan /.ijn 
int*«'>tfT ^I'litM'lit was en /.ijni' nMlx-darlit/a.-nidirid kriidc, /.fiilc : 
"Kii Wflkf is die Ht*nM*li, n Konini;':'" Dv/.v lnTvattc: f\\i 
wrwM'hU' V(M)r niij lift lunifd van tlcn knnini; van XmIm'iIj (i|i 
eeii M'lM>tr| t»* /i«'n." I>r vi/irr l)fu'ni'|). dat lii-t jal<MTs«'liliriil 
waL«, liir flcfi kiiiniii; aldns tlcfd >|)rfktMi, rii anlwiNirddc : ^'llct 
ju>fi niij li-*'d dnf-n , uanncrr tli- Vorst diTL'^'liiki' w^nsrlii-n kiH*s- 
tfTilf* Nmiit lircfl IT I't-ni;; ^tvin-Icii \an liaat tusx-lifii ons i-n 
rial vi»lk Iw'staan , ncM-li in \viN»rdi-n, nnrh in dadtn. I Id Inrfl 
nii4 hiMiit kwaad ^<'d:iaii. D.ian idiuvm iu'WiMint li<-t rcn ar;;i'l«-;;f'n 
rilaiid t'li iiiidfTliondt-n uij naan\ili|ks ccniL'f iH-tn-kkinircn met 
»*lk:uir. ()i»k lirtTt die kiihint; lUNiit ecnii; vrrlariL'fii i.'i'tiHind imii 
rirli %an (h.s rijk iii)'i>ttT te inakiMi l.aat diarmu niriii.-iriil 1r 
vt-tt-n kmnen , \\:t\ irij , o Kmiinu', i/(-/«'t;il 1ii'l»t , en lierli.'ui (T 
2i*«'n w«Mird van " |)ir wimnlt-n v«Tliittfnl»-M den knnini;. dii- 
n\*'\ nair /ulk ei-n virsiaiiiliL^fn ra.ni wiMe lui'«1f rm efi /\\u m*iiM-!i 
•n iii'l hi|/.i|n van /i|ne iH-anditni t-n viK)rnaani>te lin\eliriL'*'n 
h^rhaaltle, /ijne viiMirdi'ii ifini^i-n \an nmihl lt>t nifind , '/fNuljt 
i*\ eindi'li|k <l<-n M.diaiadja /.elf 1<T (miP' kManii-ti \h/*^ im 
«»« it'Miand \an vi-<-l :;i-r<»tkr.-ii']it , vlnir v.m \er«l.iMd fti irjk :i.iti 
(»nd«Tviiiilin:/: }ii| \Ka> van niiildt'li>:iri-ii I'-cttijii. Ilij imtliiMn) 
rijfi vi/iiT en de<'lde Imiii hi't liimwo nii'd*-. dat }|i| \fTiHiiii*'ii 
Sail O.i.intji ViN'irde III) fT ill) 'N.i al uat it iiii| van ijien 
j«iii:fi'n t|«aa«i vt-rliaald is, na «lii' wrn-ehi-n. dn* ji'iiit'I en in^j*'! I- 
diiv.* h<| Ik'Mi <|(M-n n|iki>in*-n , en na lirt 7e*;i;»'n , dat ini| t}ian«> 
%»fi lit-in iH*-i"."'diflil i> , kiiiin<-ti \u| >ii-ni nirt mi-t-r iin'."-niiNid 
latrii . «ant /imi ict< /imiiIc M'lk'iTd /i|n vmir een \'ir'«i i*n /iin<le 
Hnn %'rrn«-i|i'ien t-ii in iiiiiiai'litiiiL; liri'iii;»'n •• ll<) Iha d Ih-im ^td- 
f »ijl!*"ndh» nl ann fMiitrriit lieti;«en tu^srln'ii lirii v:ih \iMiri;i\al)«-fi , 
tfi-U^'tte tf i;i-li|kerti)d. ilal lp| dni/.en<l Mlie|if|i /<iu uit- 



144 OVEB DE KKNN18, DIE DE AEABIEREK VOOR DE KOMST 

rusten van middelmatige grootte , met alle oorlogsbeuoodigdheden, 
eu dai hij ieder schip zou voorzien van wapenen eu krijgsliedeu, 
zoo vppI als liet schip er bergen koii. Intusscheu liet de vorst 
liet geruclit verspreideii , dat hij eene reis wilde doeu door de 
eihiiiden van zijn rijk. Hij liet de goeverueurs dier eilanden zi jn 
voonierneii bekeud maken en zoo werd dat plan overal rucht- 
baar en maakte ieder goeverneur zich gereed oin zijn Maharadja 
op. eene waardige wijze te ontvangen, Dorli toen alle toebereid- 
selen gemaakt en allt* be^chikkingen genomen waren , besteeg 
de vorst de vloot en begaf zich met zijue troepen naar het rijk 
Komar. De koning en zijne krijgslieden maakten gebruik van 
den tandeustoker; iedereen reinigde zich de tanden verscheidene 
malen op een dag; men droeg den taiidenstokor bij zich en 
scheidde er niet van, dan om hem aan een bediende foe te ver- 
trouwen. De koning van Kornar vernam het gevaar, dat hem 
dreigde niet, voordat de vijandelijke vloot reeds de rivier o])- 
gezeild was, waar zijne hoofdstad aan lag, en de soldaton van 
den Maharadja ontscheept waren. i)eze overvicl den koning van 
Komar dus onvoorziens en maakte hem gevangen , terwijl zijne 
dienaars oj) de vlucht gingcjn. Toen liet de Maharadja algem(M?ne 
veiligheid verkondigen en zich op den trotm van den koning 
van Komar neerg(;zet hebbcnde, dc^d hij dez^n en zijn vizier, 
die insgelijks krijgNgevangen gemaakt was, voor zich kojncn eu 
sprak den koning aid us aan : t» Wie heeft u een wenscii doen 
koesteren , die l)ovcu uwe krachten was en die u , zoo gij 
hem verkregen hadt, gecnerlei voordeel zou aangebracht , ja 
dien zelfs de beste uitslag niet zoude gewettigd hebben ? ft 
He koning antwoordde nicts. Uaarop ging de Maharadja voort : 
^ Indien gij, Iwhalve het verlangen om mijn hoofd op een scholel 
u aangeboden te zien, ook den wensch geuit hadt om mijne staten 
te verwoe^ten en er u meester van te maken , dan zou ik u en 
uw land thans op dezelfde wijs behandelen ; maar gij hcbt slechtsS 
iiiix ding begeerd en daarom zal ik u ook slechts dit aandoen 
en daania naar mijne staten terugketjren, zonder iet^ <e hebben 
aangeraakt van hetgi^n u toebchoort; ieder zal wetcui dat men 
niet moet onderuemen, wat dc krachten en de middelen, die 
men ontvangen lieefl, te boven gaat, en zich gelukkig moet 
achteu van zijne gezondheid te kunnen genieten zoo lang men 
die bezit./)^ Toen liet hij den koning outlioofden en zeide tot 
den vizier: ^^Gij hebt a gedrageu als een waardig vizier; ont- 
vaug de belooniug voor uwe haudelwijs \ ik weet dat gij goedeu 



DKB PORTI'Or.EZEN VAN DKN IVDlSCIUIN AiirHIPF.I. RR/ATEN. 1 lj 

mad aaii iiweii ini»t*>ti*r p'p'ven hobt , iiia.ir iii) ln*ffl »lien 
DiH villeii rianiiniii'ii. ZiN*k tli.-iiis iciiiaiiii , ilif iii staat /.ij 
(Irii ln)i)ii tc iN'kliiiiiiiiMi iia clicii dwaius rii sld ilini in /ijiic 
ItUntj*." C >iiiiiiil(lt'lli|k ilaarop kffnlr ilc Mali»raiij:i iiaar /ijne 
.^tat^i) terii^, /oiidtT dat hij ikn-Ii vvu tlt-r /ijin'ii ifts had aaii- 
trrnifrd \iiii lu't^ritMi tifii kniiiii^ \ai) kniiiar t<N'lM'lMN)rilc. In 
/ijiif* Mntrii tf*ni^i^'k(M*rd /v\U* In) /irii oji /.i)ri InHiri u\v\ iiet 
i;rUHt naur tlf liiitT irt'kirnl vu iii'l ilt'ii sriKitcl \(Nir /irli 
plaat?««*ii . uaarop lift luHitW van dcii kiniiri^ van kiiiii.ir /irli 
(i»'%iwid. TfiLfhikirtinl rifji lii) /iim* ImfirKuiti'ii liiji'tMi rii vi-r- 
S.-%.i)ilr liiin lii'tL't'i'ii IT \\\i^ \iM»rLr('^<dlrn iHittvfris dr L'roiidtMi , 
dir liriii ift'dwiiniff-n liiMld^n alihi> tt* liandi-lrn. I)t' vuikt'ii van 
itiligilj wt'iiM-lid-n lii-ni ilaantji irdnk i-n liadi-ii lii-ni all«*> ;;iN*ils 
t4ir. Ik* Maliaratija iraf tocn la>t lirt liiHit'd It* Ha>M*hrii imi t«* 
halrt'iiifii 1*11 lifl in wwv \aa> i^cilaan ln-iilifridf /mid lii) ht't aait 
df*n vor'«l , di«' tdt'ii kmiini; van K<Miiar L^-xwinli-n via>. llct iicNifii 
eiiiiT vfT/f-t^-ld van mi lirirf van ilni vnlp'nili'n iiiiiniid: "He 
r^iiiiT' rrdcn . ilic inij it tiN* L't'lirai-lit \\rv(\ mn iiMt-n yiNir^tnirfr 
Ir Ijchaiidt'lt'!! pdijk ik p-daan lii-l). \ias /ipir vrrkftTdt* inaiiiiT 
van liaiiilt'lrn jr^'ns nnj en tic n<Nid/ak<'li)kiicid oni vvur li*s \v 
;!vvfn aan 7.i|n> '.5<'li)ki'ii. Ik ln'li Ik in iM-iiandiM /(NiaiN liij lirt 
rill) liail willt'n ilin-n. 'riian> iiirt'ndc ik ir /iin liiKifd 14' iiuMMrii 
trniirwndrn , daar ik ixrt'u lirlanu' 'T Ijii Iitli ln't !»■ In-wan'n fii 
iL i;i-f-n i-rr Ini'lit aaii dc ii\t-ruinnin*; , ilir ik np lifiii lichaaid 
iM'h." Tiii-n iii't niinw> van ilir u'tlH'mtmi-^Mii ihmIjt dr ko- 
iiin;:vMi van Indic en Cliina Milinid \i(Td . n'i-> ilt- Maliaradja 
III] lif'M ill aan/.ii-n. Vfin dat (tuiri-Mliiik af ki-rrdfii ilt- viirMin 
van knniar i-lki'M iu>iri;i-n, uanin-ir /ij (i|i>toiid('n. ii«'t L!i'laat naar 
h<'t iainl v:iii Zaiif dj i-ii Inil^-m /ii-!i ten ti'rkcii Van MTliitd 
jrtrf*n.- liin Maiiaradia." Zn- ilaar aiir* w.it ili«- Kf'atntn dr^ 
rof/i^^jt oil* \:in d»-!i liidi-chfii Ari-iii|if-l iiii-t'il«Tlt. 

IV:,niiMi'M Mij oiii , u'rjiik viij .d* ni!L:anLr*|ninl iIit ni* iu-t 
mIamiI ( 4'iluii III IiImii :iaiii;< tiniiif-ii . tlian^ inik lui rind)Mint i r 
van If U'|ial(-ii. I)a1 i.'« dc |ilaat'« kiiaid'iN-. Id-iiiand hmiilt lni 
v^wir \\v\ (i:iiM|NN' van M:iri*i» I'dIm. iji- havt-n van ILiiil; I^ji'im* fiM\ 
#*n** *1;id. dir fi'Tiiifi' da^Ti'i/i'ii inNii;fr up liifl. Iliink t-vrnwrl. 
li^ lujtMf inij iN'kcriili' iiili;i-\i-r van M.irio l*iii<i''» K'-i/i-n . nnl- 
L^fit dr nlmtitrit van dat (riiiipiH- rn Mt kliaiiftH' ilt r Ardiirrt'Ti 
rn ar'hl ^*'t hnitt'ii tviiiTi'l dat dit la:ifM<- iii'l/rifdf i<* aU k.iiitiin. 
x/m aN l(''iiaiidiit . dif in 171^ dir l{(-lati>iii lift i'itM lj«'kriii) 

ikli', L'li l^*giiii.Mh>. dc M'iiMjvrr van tii; lli.'*lniii- df-.*« lluii», 



1 4*6 OVEJl DE KENNIS, DIE DE ARABIERRN VUOR DE KOMST 

(lit ook meenden. Het sohijnt dnt Polo's be«chrijving vau het be- 
roemde Quiiisai, hetzelfde als Haiig-tsjeoe-foe , wel eeiiigeii invloed 
gehad heeflt op Reinaud's gevoelen , terwijl de berichtoi der Chiiiee- 
zeii, die van Arabiereu en Perziers weten te vertellen, die te Kauton 
gevestigd waren , van den anderen kant het 'gevoelcn van hen , 
die Kanton en Klianfoe voor hetzelfde houden, komen onder- 
steunen. Welko plaats de voorkeur verdient, zal uit liet verbund 
met de overige aanlegplaatsen , die op reis werden aangedaan , 
moeten worden opgemaakt. 

De eerste dier plaatsen was Lendjebaloes. — Reinaud laat 
bij zijne verklaring van de reisroute van Soliman de schepen 
zoo lang mogelijk de kust volgen en ze niet eer dan bij de 
monding der Godaveri in de golf van Bengalcn den koers qost- 
waarts, naar Achter-lndie , nemen. Tk geef gjiarne toe dat het 
zeer juist gezien is om bij het terug zoeken van dien ouden 
reiswcg van Soliman op die wijs te beginnen, maar Reinaud 
had , wanneer de genoenide j)laat«en niet terstond weer te vinden 
waren , ze niet met geweld daar moeten blijven zoeken. De 
winden en stroomen liebben naiuurlijk hun aandeel gehad bij 
het houden van dien weg en de stroom, die van Ceilon eerst 
tot ongeveer de genoemde hoogte op eenigen afstand langs de 
kust loopt o!n zich dan noord-(M)stwaart{3 naar de kusten van 
Arakan te richten , kan zeer wel gemaakt hebben dat die srhe[)en 
niet onnoodig zoovele phiatsen ann de kust aandc^Ien. Doch er 
kan ook toeval in het sjwl gewecst zijn, zoodat de naani van 
deze of g«ene liaven , die zij toch nog aandeden , nicst bewaard 
is gebleveu. 

Zie toeh eens tot wclke verklaringen Reinaud moest komen om 
den weg, dien hij zich nu eenmaal i\h den waren voorsi el t, niet 
te verhiten ! Van de eilandcn Lendjebaloes maakt hij eilanden 
in den omtrek van Kalimier-punt, van KalahbarZuid-Koromandel, 
van Beit-oema Madras, van Kedrendj eindelijk ong(»veer Ma- 
sulipatam , van waaruit de sehejien dan verder oostwaarts hiel- 
den. Maarde tmwaarschijnlijkheid, dat van Ceilon uit ''in die/elfde 
richting^' — men zou dus meenen in eene oostelijke — de eerste 
station zou geweest zijn op eenige eilanden ten noorden , zoo 
klein , dat e<*n gewone kaart ze niet opgeeft; dat een volgf^nde 
eenvoudig land van Tjola Zf)u genoemd zijn {bar kan land 
lietet^kenen en Kalah hondt Reinaud voor fautief voor Kolah = 
Tjola y dus Kalahbar=Tjola-mandalnm , d. i. Koromandel); een 
dcrdc eeuo voorstad van Madras zoo geweest zijn, ecn vierde 



ucii P«)UTrnKR/K\' Van i>en iN'OtsriiKS* Ai{riiii>Ri. iirsatrv. 1 H 

Muali|mtAiii , wuarvoor ton iniiistr iio^ Koringsi bc^tcT met ileii 
Aruhi.^hfii ii:uiiii zoii ovrnM'iikoiniMi , en (hit cr ff'vn ciikclc Ix*- 
koiiilc* iihaiii 7^)11 ^('Mix'iiul zijii, t('r\MJi it tcK'li /jni vclr haiidcls- 
}ilnati(eii '/ijn op dc/c* kii>t; Aw onwaarNrliijnlijkliciil is van dim 
aunl , (lat /ij nns n'i'ds aaii>tonds t(**;(*n die vrrklariii'^ innniiit. 
Kii df'/f' blijkt «j^'iircl V(T«(T|N-liJk . uann^T wij in li<'iidjrl)al(N*.s 
fit* fH'Ritr 1 vutir iTM c)V(*rlilijrs<'l van lid lidwoonl lioudcndr, dat 
viMinl If/.ttn aUNi'dsjahalocs , d. i. di* Xikuharcn. Men vindt lirt 
ArahiiiC'li*' wiK»nl ook i^'siM-ld -.J.^s**') naast -.•I'jks*** 

•j -.jj^ rn -.4! J ^ «'n Ui'inand iii'i't) o|» y.ijnc' kaarl Ijij 

xijnr Mi'iMoin' snr Tlndr dan onk tiict ^f'aar/rld dr juistliriil ilicr 
%rrkl:irini;, nfds d(M)r Stiiwc. Ilaiidfls/.iii;f drr AralxT, en 
DiiHrM'hicn (N)k al d(M)r andfrrn i^i'ir^'vcn , \v t-rktMinrn. Onk 
|*lfld(*ni:u*iis krndr d(* Niktdian'n ri'rds oiidir dm naain van 
ii'irvN'sui. Zij i)li}k('n van (indsliiT I'l'm- aanli'irpiaat.- in df iftdf 
van Ib'nindcn i^i'iiri*Mt ti* /tjn , waar nim op di- lri-nL;ri*i> nit 
!iff>t n(M»rd«'n \an Arlitcr-indit- diuir uind i-n >lrtMMni'n van /.cU* 
htfii ^^'•'dn'vm ui-rd. Maar i> nn il«'/i- \crklarin^ jni>( , m rr 
sM'iiijnt i;**«'n i;rond ti* /i|n nm daaiaan \v tuijtcli-n, dan viTValt 
tiift ft-n ill' •ri'lii'rlf' •:riiiid>laL', diin K. \iNir /iinf vcrklanni; 
dirr n'i!«Miiitf iii'ct'i aaiiLri'MiMiitri. 'rrnnvii'ii> iiii \ia> nuk linitt'iidiiMi 
\\\r\ hondbaar. Zii- )ii|\iMiriiifld UriliH-tnali. Z«mi ilic iia.iiM u'(H*d 
if»-*flir»'vm i> , dil \\wm\ rr it. it Im nnii^lf nmr liii, >i Inint , 
1» ^ !0| t 'if't i;r\(H'lt'ri dfTu^mrii M;i.ir, dil' daarih di-n naaiil \an 
lit «t.id San-'riliiliM' i;r/|rii inldh n |)r/r pla.ils |s i-rMlrr nut 

ui^'i r dan (i-m* \iiiir'«tad van Madra'*. d.it dour /iint- i^t'^.i.nlnki' 
r»^dr in vriK'^fiT ifn'.wii virl iiMuit mn- aaidt'i;pl-ial> vtHir .-rlif'|ji'n 
/.:ii ifi-wii'M /.ipi , lii-lL'tiri 111 I iiu iiiiL' no't i^ I *i" lTIimhI waapip 
i\r vtTklariiiL' rii>t \y divi . d.ii tie Ar.iliiMiit- iiaaiii /nii ia.tl up- 
iii!-M-Ji in t»rit Tttt'niii ^ li.i! Mil Ml III! Ar.dii^rii (-!( Ill III t Sv ri«i II 

/•'Lflfn 4"/v fii// 7V/<'/Mi/.« . \«:i,iiiiii-i|r d.iii di- plial.*' /<*ll Im diN id /ijU . 
ma.ir ili' :ipM<'ti'i 'riiniii:!^ iH'u'raMli llL't M III *'i 1^ L'K'M il.i.ilii lilt 
/(Ni Vf FN hiiif-iid viitrdl ;;i->rlirr\i-ii al> ill /t- I lit Ai.ilii-i in* mjhiU . 
flljt /iMiVrif IrttiT'* allii-ii diiiir Jul .ijiil.ii IiI|l'( voiL'dr piiiili !i midir 
*« fj' idt . u'i'iTl Imr rninii* aanliidiiiL' t«'t vnvi.iuiiiL' Ik vuni imi 
t«.jf»'i tf-ii nnii^lt- lint nf 111 ni-l<Hiiia!i , 'rfniHin.ili , Ni-mh iii:di , 
Sj'vjnali , M limit fi-u m dr/t-ltilr ii.i.iiii Ik L.M /i'lt« III*:: \t-idf'i 
•II 7i«- in JL«^> , /.^^c-. - j;.',^, :^-,^ «.ttiil- mc :it!/ilMi- rH.in,!. 

Maar Mt'lki liiaiii nn dr jni>li' niau^ ^'Ji' ' tin iln-inrit . i-n na 
irin ha^'H-ii , l.f/»-n .\fliMiiiali m inaakti-ii n ilr .\.iI«m h.i-*-iJ.iiidrn 



148 OVEil DE KBNXtS, DIB Dfe AftAftlERKk VOOtl DB KOMST 

van ! De vorm , die zich het best tot een bekenden iiaam bren- 
geii laat, is <u^ , waarin meu wel Borneo lieeft willen zicn, 

omdat or gvAe^d wordt kanifer te groeien en men voor Sumatni , 
waar die ook nog groeit , reeds een ander eiland had , en ook mis- 
schicn om de syllabe 4<?r; maar dat inij toeschijnt met het ons nit 
mijn vorig opst(^l reeds bekendc Soevarna over een tekomen^ een 
naam die volgens de get uigenis van den Arabischen sclirijver al- 
Biroeni aan de eilanden van den Zabedj, dat is Java en onderhoorig- 
heden , gegeven werd. Daarmede komen de verlialen omtreut het 
eiland met dien proteus-naam zeer goed overecn. De productie 
bewijst nog zoo veel niet ; op haridelsplaataeu kunuen natuurlijk 
de voortbrengselen van verschilleiwle eilanden bijeengebracht ziju. 
Nog minder is aan opgaven orntrent grootte en afstanden t<» h(?ch- 
ten ; die vallen, even als de verlialen van allerlei merkwaardigheden , 
die men op die eilandeti vinden zou , te zeer onder het gebied der 
fautaisie om er op te vertrouwen. Wat van de bewoners gemeld 
wordt, kan ons mee^tal beter op den weg brengeu. Zoo stiiat 
er van het eiland Sjoema, bij Edrisi, dat de inwoners er de 
Jveta drageu , d. i. een laj) katoen om het midden (hetgeeu 
eigeulijk meer op le vatten is in dien zin, dat zij bescliaafder 
zljn dan die van andere eilanden, die geheel naakt loopen) en 
dat zij fioeddha dienaars zijn en hunne doodeu verbranden. 'Loo 
iets behoeft nu wel niet uitsluiteud op een enkel eiland te slaan, 
maar doet dit toch blijkbaar op de eilanden van Zabedj , d. i. 
op Soevarna. 

Wanneer nu Lendjebaloes de Nikobaren en Beitoemah Java 
en ouderhoorigheden zijn, dan zal men, zoo men op de juist- 
heid der route vertrouwt, Kalahbar tussehen die beide in zoeken, 
maar ook al hecht men aan de naauwkeurigheid dier vulgorde 
niet veel gewicht, zal meu geneigd zijn Kalahbar in die/elfde 
strekeu te zoeken , en men wonlt in dit vermoeden bevestigd 
door de mededeeling, dat Kalahbar ook eene onderhoorigheid 
van Zabedj is. Reinand, die in Kalahbar Zuid-Koromatidcl 
ziet, verwijdert die moeijelijkheid, dat het land aan den vorst 
van Zabedj zou onderwor|)en zijn door eenvoudig eene fout iu 
dat woord Zabedj te verouderstellen. Wat de Arabische schrijver 
van de etymologie van Kalahbar zegt, dat de laatsti^ Icttergreep 
van dat wooni het bekende bar zou wezeu, daaraan behoort 
men niet te hcchten. Hij kan daartoe gebracht zijn door de 
vermeldiug van nog een Kalah, zonder dat suffix, hctzij dat daar 
hetzelfde eiland mee bedoeld is of een ander, waarin ik dau 



DER P()llirnKR7.F.V VAN IIF.\ INOl'tniKN AUCIItl'EI. RF7ATR\. I Ml 

ii«iir wnliT iviir vrrhasti'riii^' van h«»t Saiiskrit?*clir vtira /nu 
y.ivu. Ill ihit Kal.'ih /ifl Kciiniid roiMt-4li--(i:illr. WalckfiiaiT 
k<*il(la)i n|) lift sfiiiiTrjIaiitl van Malakka, amlcri'ii C ViljtN'iii;- 
S;ilniiir, alias .Iniik-C'ciloii , vrw vrii aan/ifiilnk rihmd in die 
Mri*f*k , aii(lf*n*n wcdrniin k(M'wala« lift hcknidi* MalriM'lif umirtl, 
«l.it rivirnnoiitlinL; iM'trrkciit ni als I'l-rstr dfcl van i;('i)irra|ilMM'lic 
rii»i'iiuain«*n dikwijis- viHirktmit : :d \v iiiaal \iTkiarinu'<'n« die itp 
rriir na wfiiiii; waarM'liijniijklicid \iN)r /irii lirl)))i'iL Ik vmw \vn 
niin^ti'. Hanni*f'r ik kic/rn ii)«m'I , dim naani inik li«'( liffst in «li* 
huiirt van ()i'djfM*n<;-SalaTii; /iirkfn. Ook «i('n naain kfdn'inlj kaii ik 
nit't inr( /(*kfTlu*id fliiiis hn'ni^'ii. Andcn* li'/inircn /lin , altiian.** 
ik lum«l ilf nanirn vtM»r di'/«*irilt', - J.^ - ^ * nnsNchini zflfs V^-* 

C ' c •> > 

Ilf omi;i*\inLf, waarin men iMik Ini Kdrisi die nanifn \indt , wiist 
r>n^ tluidfli)k wi-drr iiaar .lava, inaar ufik filaiid 1>rdorlil is, 
l*T«i)l ilf naain nii>M')iit'n noi; aiidt'ic |r/iiii;iMi t(H*i:iat , daari»i) 
i« Wf'drr hii't met /rkfilicid tr aiitwonrdiii. Mdi hn-tl it (HidiT 
a»dt-ri-n KidnninL', di-n n:iani ccni-r k:i:i)i in Sr-i:iu:ik. in \iilii-n 
\ind«'n, tdiid.'it it k:iiut'iT van daan kwani, daarlnj niluManilr 
vail liet /i'k*T LTriicri vriki-rrdr iit'irinx'l imii nit dr |ir«Hlni*tfMi 
ti»t lit' |ila;tt> ti* lii'>luitiii. Ik vw vr triic \rrl).i>ttTihL' in van 
.\ialiuridj:i , /imi ;i|s dt- \iir-l \mi /«:dii'dj . il. i. .Kiva, dikwi)l> 
srr-niif'iiid uordt. .Van i;i'|f'i;i'n!irid oni n:niii'n W )iia;itM*n mit- 
bn-rkt he! tnMiwfiis ini i\v Ar:il)isrlir ;i:irilri|k>knhiliLri'n in ilivr 
•lr»*keii iiii't. Mi-n di-nkf* j-li-rlit'S :i:in linnm Mnir-ti-Ilin:: van i*i*nr 
III lift /uidt'n •ff^liitfli llidi<'rlii' /rv , /iiiMl:it df im^tkn-'tfn v:iM 
AfnkH rn ihf van di-n AnliijH-l rlkaiidir rak»-n , ttTvujI dif 
\#-rtiif«*ndf '/nidkn>t nn (Hik iiirt nain'-ri hi'ilfkt i«. i-n nun /:d 

klllin''ll llfL'n||HMl Wilk ii-nf Vr|\V:ilTMiL' IT iiiiT NfiT-ilil. ZiMi 

f4-rii|nt ImjmntImi td dr na:iiii Ki)ni:ir, ili'- in ii.t.in\v vrrhand 
riifi difii v:iii /.idii'dj vniiiknint. \\r\ nji iitt /nidfii v:iii \<N>r- 
liidif, «aar ili* kri.tp KiH'iniiri tii;t-iiuiHiidiL' Kunmrin liirt, 
'.r*-ii tf \ii)/fn III i« dat rijk ilan (Hik vutkiliik diNT Id m.ind 
dxar ir>'/iN-|ii . maar t-vrri Maar^^i'iiiirdiik is lii-t dat MadaLTi^kar 
^r inf*^ IwdiM'ld i"<. 

Kr hjjjvfn iHi noLf twrf tianich nvrr, Si-nf t-n Sifidt rf«H'|at , 
WKf vfrkiarniL' <Mik iiit-t L'Miiakkrli|k i-. Idint'iil \i'rwtr|it. «i«M!i 
/w.«l^r ift** aniliT?* tr U-rd*- tt- Iiti'Ml'' n . Int u''V'"l»fi van lit-n 
«iir Sfiif fii 'rjani|ia \iMir ln-t/i It'iji- imniiiij i-n /I* kt S»rnli'r!'«Nlat 
•an Mft iM-irin dir ^traat van Malakka. Hnvtit /iiff-ri \ii| Si nf 
Tmf:f»^tfld al" »'«*n ri|k. uaarii|i SriiiJfrfiM'lat vnlirt. liat iif aaii 
IkI lifgin van ili- /it Sandji fn lit' aan iift Ui/iti **( a.in lict 



150 OVEtt D£ KRKNtS, Dtr. t^t AttABtEfeS^ VOOtt DiS kOMSt 

eiude der Poorten van Chiua gelegeii is. Dat Saudji eeue fout 
is voor Maudji eu dat daannee de Chineesche zee bedoeld wordt 
is zeer wel inogelijk. Van fienderfoelat gaan de sclie|>en dan 
regelrecht door naar Khanfoe. 

Is hot uu echter waarschijnlijk, dat van dit punt uit de schepen 
zoo direct najir Kauton of zelfs nog verder, wanneer Khanfoe 
het oude Gaini)oe is, zouden gevaren zijn? midden door zee, 
daar ze anders zoo angstig de kusten houden, en dat niet ecu 
afstand, als dien zij noodwendig over de golf van Be'ngalen 
moesten oversleken , maar twee driemaal zoo ver? en dat terwijl 
er onderweg nog zooveel gelegenlieid was om hier en daar een 
eilaud of ecne kust aan te doen ? vooreerst al dadelijk na het 
overatekeu van de golf van Siam langs de gelieele oojstkust van 
Achter- Indie? IJedenken wij tocli ook dat het Sin der Arabieren 
nog wel altijd het Sinai van Ptoleinaous is, en das ook Achtcr- 
Tndic^ beteekent, zoodat die naarn goon reden behoeft te zijn oin 
Klianfoe in hot tegenwoordigo China te zoeken. Ook is Khanfoe 
nog geen Koean-tsjeoe foe , on veel minder Sjang-Sjing, zoo als 
de Chinoezon in het zuidon die stad noemeu (oig. j)n)vincie- 
hoofdstad). Ik zou daan)m dioiL naam veol licvor toiiigvinden 
in Kan-foe-tsjo , d. i. Kambodja, de gelijknaniige hoofdplaats 
van hot bokende rijk , hotzelfde als het eenmaal zoo beroenide 
Angkor, aan de rivier Mekong, welks l>ouwvallen hed(Mi nog 
de verbaziug dor roizigors wekken en , laaistolijk door do, com- 
missie tor opneming vah de rivier Mekong ondorzm'ht en be- 
schroven, nu ook weldra in Kiiroj)a botor bek(Mid zulh^n worden. 
Senf kan men nu ook voor het in do nabijhoid gologcMi Tjampa 
blijven houden, oven als de Arabieron t^ Khanftx^ van hot rijk 
Anam kunnon geiioord hebbon , wel ken naam men in dion vau 
het eiland al>Ajam zou mogen zien. J a zolf^ zullen zij, die 
in Sonderfoehit Poolau Kondor torugvindeu , liiorin eon niouw 
hewijs v(K)r de juistheid van hun govoelon zien, maar lioi blijft 
dan toch vreomd dat men Kondor- l^»olau zou gozogd hobben, 
hetgeen , om die verbastoring iv- vorklaren , zou mo<*ten worden 
aangenomen. lutussehen komon Maroo- Polo's eilauden Sondoer en 
Koudoer het aangegeven vermoeilen versUTkon. Doch er doet 
zich nog wne vraag oj). Welke zijn die Poorten van China? 
Beinaud antwoonit, de eilanden tusschen Formosa en Tjoesan, 
dat zijn dus de Miakosimu-cilanden. Di)eh die verklaring is 
natunrlijk gegrond op de verouderstelling dat Khanfoe zooveel 
noordelijker ligt, dau wij het plaaisen: noon, die (joorten, die 



DBR POftTliGEBZRS VAN DBS [N'DISCIIEV ARnitPEF. BK/ATKN. 151 

lee-sitnteii , nicieteii be]mal(l op vt'iw |>a:»np:f* zioii , d\v men ilucir 
tmuei nm in di* CliiiiecsiTlir ziv tc kinncMu en nict op ocnv i^rtN'p 
rilaiiilen , ilie nirniiinil lN^lioi*rtl(* tr iiiL^sct'it^n , dii! men rtrlit> of 
links ktm laten li^{j;t*n of vcclror waar mm uivU hum* 14* niakrn 
had* want dv natuuriijkc; wc^ »m tus^'lirn Furinusa en hct 
%aiite lanil diMir j(f* widest /.ijn. Wij /.nllcn liicr dv. strat«*n van 
Malakka ni Sin^ii|»oifRi iu*blx*n , 'ahI men virhrr zi*gK**n , i*n in- 
drnlaad de eilanden, daar mm in dcxu lanp* nuM'st, kundrn nirt 
ouo|i(ei'nierkt gi^hlevcn zijnj rn X(ni /.on nu'n dan ondtT die ptN)rU'n 
vail China dv jMxirten tot dr (/liincritche /.cc, dat zijn di* eiland- 
fttraten van ()o:(t-Snmatra en den Kiuuw-arrlii|iel moeten ver- 
»laan. Van daar nit xon, volgirns Kdrisii, dv vaart noi^ njaar kort 
gewfcsit zijn om liet eindd(M-l tliT reis te U'reiken , het«r(*en /.eker 
brtrr «ip KamlKKlja , dan op Kanton of lIanf^>j(HH'riM' pa^t. Zijn 
dr puurten van (^liina die strati'n niet — en /.(mimi-I die ver- 
mrlding der U'ruren , aU liaar ^'rinp' ien^'te maakt nn| altijd 
iKig vat imiveriif dat vtNir /(n) /eker te houden , — dan hlijft mijns 
bnluiikensi niaar een we^ n\rr en ui'l dwars diHir liet va>te 
Und. Ik zou nainelijk willen weten of lift Malt'i>elie M:liirn*ilan(i 
Diet vrtN'^T «m eiland ^rwrt'st isi, tiat <l(M)r upliellin^ van den 
ttrbodeni op de lHN>trte waar /icii tlians de landen^'te Krali (in 
birr aan Kaiak te denken ?) Ix'vindt , later met liet va>te lan<l 
irrbijnden wenl. Dal het land liier /«rr laai; i.^ «-n >lirlita 
«riuig zou U'liocven te dalrii om \an df* laiidt'nf^te erne /ir- 
ftraat te niaken , is Wkeud ; «laarliij neenit hel Sianiefselii' \wv^- 
^%Afr\\\ liicr ren eiinli* om met i-ciif anticn' ritiitiiis; in liet 
fuidrlijke overteffaan. Dik-Ii uij Ix'litM'Vi'ii dif vrrandmn^r van 
zn* in land nirt immis aantiMiemeii . al> wii In-di-nkt*!! dat de 
biurieniand.sclie handel (Nik tliaiis miir, «im d^^ uiiiwc^ «im lii-t 
Malvi'tcnc* H'iiiereiliind lierii ti* vcrmijden, d«ar.«« d«M)r die land- 
rtif^r liwn iTaat en wrj lanjT^ drii-ifrifi wi'irt-ii , dw alle in v\- 
k^ndrr* nabijlicid liu^Lrt-ii. Ilt-t l:utt /ieli /err wcl lnHin-n dat «Kik 
:n *nji-jaT tfuvten «lr/»' ile li:inili'l>v*ei; jri-mf^t i.s, liet/ij dan 
dat cr rrn d<M)rliK)jN-nd(' Hatrrwt'tr »a.N i»f nii't , — InmiU'iiN 
d*r i'uurtrn kunnen »cl tie rivirrni m'uriM .'iin, dii- imk te^n-n- 
«cionli^ m^j; p-brnikt wnnji-n «im dt-n lamlwi'i; /iHiveil iniiirilijk 
%t brkortf'n. Xniifii wij aan ilat dit in vnifuiT ifnw»'ii ivt'ii/«M» 
dr grinine nnitr L'fWn-.-l i> . dan wnrdi lirt ini> miir duidrlijkiT 
ac« Katitfara in l'tolt'maiMir<' tijd liit i-indt dir rns ua.'*. i«:int 
airt ytr\ /uidi*li)kf*r liffgfn die |MMirti*ii van ('iiiiia, dn* t>tii it.i- 
lanrtijkrii «lai;liiH»iM viiriiidfii , dun iiii h nn t lu-ltl /al vfrpa^M-i nl 

at vj^r \n 17 



i 52 OVER DE KENNrs, DtK DK AttABTEUEK VOOE DE KOMST 

ziJTi. Chineeschft schepnn zullen , gelijk nog heden ten dage het 
govnlis, ook tocn reeds (lien liiindel verder hebben gedreven en 
zoo de Arabieren verder gingen , Ztil dit ook wel door Chineesche 
tiisschenkonist geschied zijn. Ook eigennarnen knnnen bun in 
Chineesche verbastering ter oore gekoinen en daardoor voor ons 
nog onherkenbaarder geworden zijn. Zoo zou zelfs Selameth , 
in liet Arabisdi ook tot Solahith en Selahi verbasterd, wel 
eene Chineesche omzetting van het woord Sumatra (Soe-ma- 
te-la of liever inisschien Sa-moe-te-la) kunnen zijn , waar de 
Arabieren zoo vroeg niet zullen been gekoinen zijn. Voor Su- 
matra wordt gewoonlijk gehouden ar-Rnmni (ook Rami , Ramin , 
Ramaua, Al-omri). Het meest afdoende bewijs daarvoor wordt 
hierin gezien, dat er daar kamfer-plantages , fanxoer geheeten, 
zouden gcvonden worden. ]Nu is Fansoer, dat door verkeerde 
uit.spraak wcder Jianleiding gegeven lieeft tot het scheppen van 
een eiland al-Kasr {.y^si jr^ r^)» *^* ^' '^^^ kasteel, 
op welk woord al-Kazwini weder een geheel verhaal bouwt v.in 
ecu tooverkasteel , dat Alexander, door den glans cr van verblind, 
t<? vergeeffc! trachtte intenemeu enz., dat Fausoer uu is het tegeu- 
woonlige Baros , en dus Ramni Sumatra : aldus redcneerdc men ; 
en tot die verkeerde gevolgtrekking kan ook nog aanleiding gegeveu 
hebben de naam Lambri van een voormalig rijkje op de uoord- 
kust van Sumatra, die met dat Ramni verward is. Dit toch is 
de naam van een eiland , dat ook thans nog eene bckende ver- 
verschiugsplaats is voor de scliepen , die langs de kust vau 
Arakfm varen , en dat wij ook reeds vroeger hebben Iceren 
keuneu (Ptolemaeus en de Tnd. Archipel bl. 51). Ilet is eene 
plaats, die nog al genoemd wordt in de Arabische verlialen; 
bchiJve bij Soliman komt zij ook nog voor bij Kazwini , Edrisi 
en Aboclfidu. In dc route ligt het bij Soliman wel niet, maar 
wij hebben reeds gezien hoc weinig de berichtcn in die Relation 
des voyages eigeulijk van een go(Hlcn reisgids hebben. IIuu 
gezag is volstrekt niet van dien aard , dat wij ar-Ramni buiteu de 
rij der ververschiugsplaatsen zouden bchoeven te sluiten, die 
de schepen op hunne reis vau Voor-lndie uaar China mmdeden. 
En om dat eiland daarin op te nemen, daarvoor pleit de omstan- 
digheid, dat het en heden nog, en, zoo als wij waarschijnlijk 
gcinaakt hebben, reeds in Roleinaeus^ tijd zulk eene landings- 
plaats was. Maar dan is nu ook de route, dien de Arabiereu 
gevolgd zijn, geeu andnre gewcrst, dan die sedert eeuwen ge- 
yolgd CD door de natuurlijke gesleidheid van wiuden en strooinen 



DBR PORTrr.r.R/.EV VAV DEN IVDI-^ritEV ARrillPKI. BKZATEV. 1 ftS 

aangnrpveii wa.-!. lit ViNir-Iiidit* sliiiinli' iiirii nnar lift ntxinU'ii 
%an do wrstkiist v:in A('ik1cr-!iHli(', :il\i:i:ir iihmi lirt «'il:iiitl liiiiiiiii 
:iaiiilf*prl , v\\ ifiiiir Van tiaar /iii(iM:iart< , tie kn>t laiiirs, tot icts 
ver&ItT (Ian van waar I'tnlfMnafMis rioic iHTii'litrii krrci;, nni ilaii 
fkwir lie lanilciitrti* Knili naar Kamluutja (imt \v strkfii. Dat 
LiatMr* i^'il(*<*ltr (Icr rris kan niissrliim nitslniti'iiil in Oliinn'sclic 
»che|j(*n ifiMlaan /ijn. 

Verl inivr dan nanirn loe*n'n wij docir ili' AnibitTni nii't 
kriiiifn lif'srhrijvinjrfn, wolkr clirn naani vi'rdirn«'n, t^i'vi'ii /Ij van 
ilortr liiMi l)r7(K'litf plaatsrn nirt. Slcilits luM'incn /ij V(*rs('lii*idfnR 
hancMswanMi , die dr konplicdcn in dir strckcii (i]»drdtMi , xiaar- 
oiiiler «T /ijn dir nitslnitcnd in Avu Arr)ii|)('l )H'liiK)rf*n , 7(N) 
als knmftT. krnidnau'cli*n en notcnnunkaat. Hiiiti-ndifn niMMiH'ii 
zij voiiral i^>nd en (K)k niisM'liirn tin , ouk kokn^nntm rn 
kokoi^di**, iiisaiii;, haMd)or , rnttinu', >a|ianli(iiit , wicmnk « paarlcn, 
loiirt.-* (difantrn. rliiin »rrrnssr ii vu apfn. Wat Kdri^'i vrrliaalt 
van pt-ne tafrl , die- i'imj ri-i/itrtT /I'ltlr* i;*'/it'n tr iH-ldii-n, van 
fVfi iittik liont ^ffMiiaakl , waar *2tHl ini'iisclii'ii oinlici'n kundcn 
7Ttl4*ri Hfii , il(M>t aan dr tafcls van AndnMiscli unrtfliioiit dcnkcii. 
Hii iWIt iThtfT die l)i|/i»ndfTliriil van Iwl i'ilan«l KniiKir f ^) 

mrr. CKik lit'hix'n hlijkharir dc wildm, thr nii-t vtTLcit'ti^nlf |ii|lcn 
Mrhift^n fn Imnnc iiatnnririnoiitcn ojK'ti'n . en ook df knjijN'- 
«!jrl|i*i> . waarondcr natnurlijk nirt uit^lnitcnd df Dajaks hi*- 
Kor*rn \»Tstaa!i tr wordfn , dirpt-n indrnk o|i In-n i;i'inaakt. 
K(»rtom (T '/lin /(h) rrnii;'* /akrri, waarnit nit n /iiMi kan , dat dc 
Ambirrfn altlians k«"iiiis 1:1 niaakt Imddrn met lict \i-rri' Onstcn, 
auar t /ijn ^rcon hcnii/i'n vnnriiandcn . dat /ij dr* i;i>wnnf* 
Ltf «lrl.«niutr /undi'n vi-rlati'ii lichhcn vu /r\{ di* nifcr /nidclrikc 
»:landfn li*djlK*n IwziK^lit, innnrrs nii-t \iMir in IaUtv crnurn. 
Ik «{jnk nanieliik lutvi-n van rt'ii tun'Tal rfi/iiriTS. Pic aiidfrt* , 
vant Sdiman kcnnrn wii rciil^ , w:t^ Ihn |{.iii>rt:i. Div.i* Ikti'ImIi* 
^rn irnmt di-fl iI»t tuininaaU liikcndf wrrcM. iimit dan ii'inanil , 
loor znrivfT iM'kf-rnl is. \i>or of na licrn ooit iHTi'i^d hn'lt , van 
l^t^ tilt i'i'i*\. t)|i /ijnr Tvhvw kwani liij ixik in Afiitf-r-hiilii.* 
m t>«nri»n danr /ipic rein tc Tjitt.iL'oiiur in lict rtiHirdnt van 
Jkrmkun , van waar !iij n-isdc naar lii-t I'iland |)jauaii. d.it is 
Somatni . nlwnar liii diriit h\\ dr «tad van tiicn luiani (ua.irii.-iar 
tank hrt f-ilaTid ircnrHMiid xirnl) l:i!iddf' i-n tr :;:i^t\ri;hi-id 'j'niMit 
kij irkfrrn rtt'd^ ti»l di*n I>lanj Ink*** nlcn vu 01. > iMik irt inlarnUrlir 
turn liekmiit-n kunini;. Malik -it Tiliir. D.i.irna \t*"S.if i>i, /ir!) 
Ijiirirtl tail I'i'ii ( liini'fM'ii ^i-]j|i, \\:iarMtit! 'iij 'i.i.tr (!■ i ihdt-n 



151 OVER DB KENNtS), DtR DR AftA.BtRlllfiN VOOtt DfS KOllSt 

der ongeloovigen voer. Misschien is Moeldjawah dat hij toen 
aandoed eeiie verbastering van Madjapait f^lg^ X)Ud^U^ 

niiiar dc namcii die op de verdcre reis voorkomen, Kakoela, 
Kailoeke eii aiulere, zijn niij oubckend. Ook moet ik erkcuncn 
dat de vogel Uok , die ons uit de verhalen der 1001 Nacht zoo 
bekeiid is, hier, waar meu op vaster bodein mecut te staau, 
ons weer zonderling komt verrassen. llij keerde over Sumatra 
naar Koelam, aan de kust van Malabar, terug. Zeker is het 
dat het gerucht van den vorst van Madjapait ook reeds vroeger 
tot de Arabieren was doorgedrongen. Zij uoemden hem Maharadja 
en zijn rijk Zabedj (ook Ranedj enz.), eeu woord dat men 
aanst(md8 als verbastering herkent van Djabadioe. Wat zij van 
de uitgebreidheid zijner heerschappij verhalen, wordt bevestigd 
door hctgeen vvij uit inlandsche bronnen weten, die ons ook 
nieedeelen, dat het gcbicd van den vorst van Madjapait zich 
over nagenoeg den gelieelen Archipel uitstrekte. Maar bij ge- 
ruchten , bij verhalen die men elkaar meedeelde en wier waarde 
men wel niet te geriug zal kunuen aanslaan , bleef het , en 
zelfs toen zich bij de zucht naar handelsspeculatien ook bekeerings- 
ijver voegde, die de apostelen van den Islam tot vaste neder- 
zetting in den Archipel bewoog, werd er door de Arabieren 
nog geen helderder licht over die landen ontstoken. 

Vijf eeuwen liggen tusschen de reizen van Soliman en Ibn- 
Batoeta. In al dien tijd zijn de Arabieren de zeereis naar iudiii 
en Cliina blijven maken zonder ons directe berichten daarvau 
njeetedeelcn. Maar eene halve eeuw voor dezen laatsteii reiziger 
hebbeu wij berichten van een Eurojjeaau, die het verre (^osten 
van Azie bezocht en, wat meer zegt, ons eene uitvoerige be- 
schrijving hceft nagelateu van de landen, die hij gezien heefl. 
Algemeen bekend is Marco Polo, de Venetiaansche reiziger, 
die zeveuticn jaren in dienst van den Urootvorst der Mongoleu , 
Xoebihii-Khau, heeft doorgebraclit en wien het gegaan is als 
den vader der geschiedenis , Herodotus, dat zijue gelooiwaardig- 
heid meermalen betwijfeld is. Trouwens het was te vergeveu, 
Z(M) men, om al het vreemde en fabelaciitige wat hij opdischt, 
hem niet zoo spocdig vertnmwen schonk. Toch waren Quinsai, 
het tegenwoordige Hang-tsjcoe-foe, de prachtige hoofdstad van 
Zuid-China, Uxm de grootsle stad der wercld, honderd mijieu 
(dertig uur gaans) in de rondte, dooraueden vau kanaien, 
waarover twanlf duizeud bruggen eu de haven vau Zeitoen , 
het tegenwoordige Tjioen-tjeoe-foe iu Foekiau^ uiet ver vau 



DBR PORTrCKEZKN VAN DEN [NDISCIIEN AKCHIPKI. BKZATRN. lATi 

^rooj« de gmnte niarkt vcxir |)r|N*r, alot^. siniiellumt ru 
andrrp s(|)ecerij«'n , rn liot p)U(lri|kf /ii|i;ii)^r(M*. JaiKUi, van 
vrlkr Piilo vrrli.'UiM had, ilc plaatsfii , iWv ('dliniiliiis /icli vtHir- 
i4rl(lr tr /iillrii lM*n-ik<*ii , tnni liij in I HH ilrn AtianliM'lirri 
OtPaBD nvenitak. Kin) iiitlnkkciid warrii die viTlialrii dan tiK'li ! 
Ja|Niii hv^a Man'o I'olt) /cir nict lM'/.«H'iit , niaar op /i|ni' 
Iprngrriii nanr Knn>]Ki , dii' lilj van de havm ZfMtiH'iMiit uver /ir 
d«»f 1 , lif*»fl hij rt'ii dfi'l van dfii A^^li|H■l L'«*/ii-n. Ill) /filili* 
eri^t nHAF Tjanipa vu van daar naar (iniot .lava, ftiink, Marco 
polo*!* iiif::f*vrr, iiifrnt dat liit-r mm*! (IrtHit .la\a niirn»'ti /al 
brdorif] zijn , on \wl oni dr iHwrhrjivifii^', tVw vt van ;^i'^rvi'n 
vonlt -. maar wat Av >rlirijvi'r v«'rliaalt \aii di- •.'oml t-n >|ii'nTi|- 
njkdnin van dat ciland is i;i'«'n rctim om lut vtmr I'l'ii aiidf-r 
PiUnd dan Java iv liiHiitcn. Intrirrfidi-rl . np ln-t lifHifilrilaiid 
TiD den Maharailja van /alicilj , /nn ai?: dr Araliicn'ii lift nurin 
d^n . vliieiflm al ilii- wap'ii van In-imlf rn \i'rrr l)i|«fii . d*' 
r'hin«»/m drrvrn r«ii li'M'niliL'cii Irimlri nir! Kiawa. /mi aN 
Jav;i hij hen iifftlf, il.-ii in I'mIo << tijd iiji-t nicer :i:tn ilcn 
Grucit-Khan ondMUfirpm \ias. Hiirin'o vi:i*< \u] irn L'«>nd1and, 
■uar cf-n hanil«'ls>taat kcriiii-n wij rr nii-f . waar d.il L^md /du 
7ijn |p krij(;«Mi jji'Wi'ot. en ilir *|M«i-n|i!i nnM'ti n. Hnnk /dl' frkt-nt 
hH. tiM'li fKik nil di- Miiinkki n d:<arlw'rM i:ikitni<'ii yuu . die ciUndiTi 
-di«* li«»t triMMistm iiiiiu'avi'n , \:in waar /i) (dc «.p«riT»|» ii) 'j^'urik- 
k^lijk !•• knji^'n \ian-n "! \V:i> Hnnk inaar wat Iwii r np i|«- Ihmii.'|i' 
prvf^'tt , ilan )iail )ii| /fm iiict ircM-lirfVi-n In /nitj iHiHtr!i|kc 
rvhtinir . /cirt I'nln, vm-r nn-n \an 'rjamp.i n lar .l.i\a in.ijnr 
h^^ii I^it ;»aa! aan en lufiiL't •»n'» /r\\'^ n.i.ir ( )n*t .li\.i. jni-t 
vaar wii /nn nmi'tcn. hiwii nu konit-n di- /\i:tiiL''i*di-n. /ind 
ziiidvt*>t«a.irt> van •la\a. pa^srrri-Tidf dc liiandt-n SnidtHT m 
KoTid«ifT. li^^ Dp lict va^tf Lind Lni'iak ill imrr /iMil<|i|k t<f 
rif ztiidw^itclnk \an ilaar ln-l niand IN-ntan . *u i«"is \irdrr K» I 
k'*iiin;rri)k Malaj«M'i. ZiiidiNi^|f'|i|k van Piutan IilM .la\a !iiiii<ir 
■irf /i|ii arlif ki«MinL'ri|k«'n . Maarvan I'hIm ir /»■* Im/«m i:f. \ in 
diar konit mm aan XnkinTan rn Anirinian, lili|k)i.(.ir di \ikii)i;i 
rrn ^n dt* AinlaniaiM-n . van vii-lkf hij dan Mnii-r L'aat n.t ir ( '• ii<>M. 
Hf Wijft fill"* iHik *jtf'U Iwiiftl iiviT ••!' .la\a !Mi!H»r \- Snni-ifri M.i«r 
ai wat or tn^M'lirn ilii* ))«'ifii' .lava'^* in iiirl. i^. /<"> nn n mi. in 
1rk«t wrNirdt'liik vnlu't , iiirl tr virklan!!. '!*i»r:i ^rlinnrii d» i :■_'• ii 
lUUiH'n vri) ;;t'Miakkf'Iiik tirnu' tr viinlrn /.'#■ Iii»i 'um mtn /• 
vrrklaard licrft KiMnlfN-r i< !*>'■ K'tnilnf-r Mirl i Inj id- kiiM 
t§B Tjainpa^, LM'liak. dat di'd \an KandMtdj.i. Mair\-in dc 



156 OV£K DE KRNMiS, UIK Db AUABIRRKN VOOK DE KOMST 

hoofdstad dcciiijds Luecii licette, Peiitan is Biiitan, Malajoer is 
Malakka. Men kan uiet die verklariug wel tevreden zijn , uiaar 
dau zou men tocli ook nog willen wclen of de haudschrifteu en 
oude uitgaven toelateu den tekst, inzonderlieid wat koersen en 
afstuudeu Wn^ft , en juisit liier zijn fout<»n zoo gemakkelijk ie 
begaan , liier en daar auders le lezen. is de verklaring goed , 
dan liebben wij liier liet eerste duidolijke bericlit van eeue om- 
zeiling van hot Maleische scliiereilaiid. In alle gevallen moeten 
wij, zoo de opgogeven route juitjt is, van de e«ue reis, zoo 
i\h Polo het thanss voorstelt, er twee uiaken, en hern eerstvau 
Tjainpa uaar Java en t^^ug en dan van daar naar Sumatra 
laten reizen; of wij zoudeu liet er voor moeten houdeu, dat de 
reis naar Java niet door Polo zelf is gedaan, tot staving van 
welk gevoeleji men zicli bc^roepen kan op wat Polo z<»gt, dat 
welouderriehte zeevaarders hem van Java vert eld hebben , ofsehoon 
ik zou gedacht hebben, dat die woorden alleen op de groott* 
van het eiland slaan. 

Van de zes rijken van Sumatra, die Marro Polo zegt zelf 
bezocht te hebben , kunneu wij in drie met voldoenih^ zeker- 
heid Perlak, Lambri (lag vroegi^r in de buurt van Atjiii) 
en Fansoer ti^rug vinden ; de verklaring der drie andere door 
Pasei , Samoedra en Indragiri komt mij iets minder zeker 
voor. Op Perlak na waren al die staatjes aan den (i root-khan 
onderworpen , en daar alleen vond Polo ook Arabiercn , die 
er veel kwamen en de inwoners reeds gedeeltelijk tot den Islam 
bekeerd hadden. i)e overigc staatjes waren nog door heideneu 
bewoond. 

Wij zien hier dus bij Polo de eerste morgenschemering van den 
nieuwen dag ; enkelc namen , wier gevchiedenis wij sedert bij de 
eenen wat l)eter, bij de anderen wat minder, vervolgen kunnen. 
Na hem komt nu nog eens een Ibn-BatwUa, bij wien wij nog 
ccn schijn terugvinden van de fabelen van vroeger dagen , maar 
die van de noordkust van Sunnitra al wat mecr weet te ver- 
tellen , en daarmee sluiten zich de middeleeuwen , om , ofsehoon 
altoos nog een paar eeuwcn lat«r, plaats te makeu voor den 
nieuwen tijd , die met de komst der Portugczcn in den Arclii}>el 
begint. — 

£r is icts (Lit met het hier bchandelde in naauw verband 
staat. Ilet is dc komst en ve^tiging der Arabitireu in den 
Archi|)el, dc vraag van waur en langs welken weg zij daiir 
kwftineu ? Wauuecr zich cchter auu die vraag uiet nog eeu ^mar 



DEK POHTrGKK/.KN VAN 1>KN lNn[.*«rilK\ ARCIIU'KI. BK/.ATKN. l-tl 

quaeztlift^ vnii tiietT Ix'iaiii; litrlitlm , iliiii /oinlr /.ij tiiiM vrij 
«>ii%rr!9chilli^ hit«'ii. Met tlit* konist van tie Aralii(*n*ii M:mt 
uaHit*li|L hull piiiHiii'iisI HiMT ill ii:i:iu\i v«'rliiiMil imi iiaa^t ilrii 
ArmbiM*li('ii iii\|(M*il sciiiint it iM>k ecu PiT/iM-hc W IH-M^aii. Ilit*r- 
i>vfr liii imi; wu ciikcl womtl. 

IV (liiilMi- AralMM'lic /I'l'liainicl i^iiiir nit \aii «li' I'l'i/iM-lir 
piir «*li \aii (laai , dr /.iii(lkii>tcii van l*rr/ir i-n ii<- uc-tkii^lni 
van V(iiir-liiilir laii;r>. /lli«l\^aart^. \ an ilni amli'ii'ii k:tiil ku.nni-n 
df ( 'liiii(i'/.«*ii t'ii ill' lnilii'i> /I'll' (lii'ii/i'lfili'M \M'ir iaim^ iiiNinl 
«a.irt>, iltN-ii iiift lii'l nitliMiilfii \:in diMi lianttd liir Ar.-iliiiTfn 
ru IVr/iiT> M'hijiit liic Avr iiiili('i'> iii < 'liiiirr/iii inL'i'kri)ni|i«ii , 

liii* iUt i'iT>l«'n /,r||> /iM) 15«M'«I aU Lr«'lH'rI iMiL.'«!i»inili"ii ti" /I Ml. 

Kr wan-ii rrrtU in iimli* iijiii-M ti-ii paar l)rl.(iii;ii|ki- liatiili'ioiiilcn 
f>|i (If ui'sdkn-l \an \ iMii-iinlii'. Itrl li L'''ii\iiNiniiL''' liamij, 
t«M'ii lvir\:ra/a, I'li Im| ili* AmIhitcii iii'inrli . in (ii)filji'iati- « 
m«*ril latiT iliNir Sunair al> iiaiiilrlstjt) uMi^i-.i.niiiwii : (^Miimi . 
Tn»-<r|'r KiN'liiiii . ill /.imi-Maiaiiai . i^ wtfji ailijil nn iiia^l.^ji van 
iLtaiii. al i> lir/.i* nii-l iiii-i-r /mi iM'itii-iinl ai> xitM^fi-r. in Iti-l Ih-i:iii 
lUr *A^ I'f'iiu ilrili-M lie AliiiiU'Ii'ii rci-iK Ix'tirs ii:ir|rii . \;faitcii 

ii<'\rr, waariiji lianili-l iin't \i-rkonili;;in^ van ili-n Nl.iin u"']iaanl 
iTiHi?. iiaar (j'linii, waar ili- liiiilL'^' Aii.iiii>}ii«'k inn aanlritk . 
rll i»|t I'fil \an (111' Ml/I'll, lilt ( ini-iijrnlc (iriiliThiiiiii-ii . /iiliiji'll 
zi| (liNir It'll sinnii lirliKi|ifn m i)|i lii- kn.-^l \aii M.ilidiiir u'l'laml, 
alii.i.ir lien /aniurin , ilat i*> lim viir>i ilr« l.iiitl--. t<il lit-n l^lani 
bt-k^tnl )irl)l)t'ii. V.ui imii al" wanti il' Ar.il»siriii aan «li'' kii^t 
in ifrfMit :i;in/irn. 

Ill )ji|/iiiiiitT!ii-il«'n Ml It'll Mil Villi (III .ilii--< ii.iu'iniH'ir nii-i^ 

lllfT I'll ik Un I lint III' IT n\rr <lll Jlitit mill /.< ir \ n I MM IIM 
iii'i'it /.al ojiuMiTi « !ioi'/i-ir lii'l , liii iiinii- ijiii mnH|,niiJi.' »li r 
Aralii'MMi- L^'ul^ilnii't in in'i rMii.ijijiii in il'ii hnliM-..»M An:ii|ii| 
Hi •'Ili i.tlilrnli T III :it li' I'iaatM-ii . Mil ijr iiriHiIi* M.i.inl /mi 
/jjTi lilt imi; i-ih'. i»|i/i t'l li)k \f 'inil" I/'" kill. |)o(:j ' .rVjtt *i m;|, 
f.ii r«'i (i** Miini. liiH't iiii> ill- mil/ i.ik V'-i'iiiii'-il'-ii . vdarmii mi 
%iM»r.ii in (It- ninliTi- l''*-** !ii<'«i« iii"' \aii Aru Am-:1|i'I. iii<-n iiauii 
%an M.iia^ar <-n (iiM'ilii-ratt' /mi iiir-'riu'niaal aa'ilri tit n . cii mrk iIk* 
!"• r/i^iif iMvlnnl l.i.ii IT /iili L't 'I" • lifl.ik , ik /im iiiti Miiii.-i 
^jc'Vt p ii L'*'!t«-''i , nil vtiivi.iirn l/.ii<ii-ii;k knnni-n mi i r lif rmltfi 
Uit ii|>iii.i».f-|i . MaariMii lit" L't'il*'!:! ii^lii,'!- vi t'- il»T AraliiiTt'ii ill 
»J*-ii Arf'MjH'l nnl dif li'-r llanalili'i. ilif Mifi in KiiLrt-Niij-hnlii' 
\\rx iiif*«>tr aanlri'ft . iiiaar ili*' iltT Sjaliitrii i*.. liif in KL'jkpt^' 
CM Arjlm rinii? i>. l)r Arahiip-n \aii Malaliar iiaiiit'liik Im- 



158 OVRR DE KRNNIS, DIE BE ARABllREN YOOR BE KOMST ENZ. 

hoorden tot de laatstgenoemde secte eu het schijnt vrij wat een- 
voudiger aan hen de verbreiding van den Islam in den Archipel 
toeteschrijven, dan het Sjafiitisroe uit Kairo te doen komen, 
zoo als do sclirijver van het n Pr^is de jurisprudence musul- 
mane seloD le rite Ch&feite'/ gedaan heeft. 

Leiden, Augustus 1872. Dr. J. Pijnappel. 



ENKELE AANMKRKINCJKX 0I» WAIXACKS 

INSUUXDK 

*mii kft En^eiteh verta^tld en van aaniftfkmtn^t'n nutrzwH tfonr I'pif, 1'. .1. Vtril ) 



Ik wert iiirl of ik *'t tof* /i»» i;i^k<»inf'ii zijii ilr/f :iaiiiiifrkinp*n 
tf» <lrf»lrn . MniiiitiT it iiirt iriie /rkrr»' /rlfviTflnliiriii^j 
bi) ill 't s[»rl n:iro irf'koiiK'i). Kr wf>rilt naim-lnk in «lit wrrk p»- 
vpnikeii nvrr rmr ;;nMisli)i! tn"*s4'lM'n A/ii-f-ii .\u>tr:ilir. \hr ;:r»'iM- 
lijn "prrlt ilanriii rt'iif zriT Iwlaiiijrijkr n»l. Zij wi»nlt tr»'/«vir«l •<* 
h^innrn tif^'lirMi l^ili en li^iitilxik , vtTili-r i1<Ntr stniat M:i- 
ka^^'tar en ili* •/.«• \aii (V|i*Im'^ \v Iimiih'ii rn t«* riiiflii^i'ii lii^- 
■rhrii MairiiMlaiiaii rn Af Talaur-filamlrii. Zir liirr nat ilo 
Trrtalrr rlnarvan zi'i:! in wuv aan1*'*'k«*iiiiii: np lil t\V van hot 
l«tr Hwl : "llf'J liirr MH'»';fiMli'rlil«* tiinln'nt h«'t vrrM'liil in 
-inortbn'nfrsf'lfn tiM«*ln'n Mali rn LmnlMik n\ i\v flir|K* /i»r 

• tu.*?»rhi»n IwiilfMi . is nirnw vu iv mm'vt vfrrassmil , tiaar wij 

• XpilrrlantlfTj* tjrwtmn '/ijn Mali rn Lnnilmk. als hij rlkainlfr 
w \thhniMrni\v nlandrn , in ri'nm ail»'ni fr niM-in#-n , rn ila.ir tnik 
» III nn/«* liaiiflhfN'krn ovrr ili' iTfULfrapliii* van \vt\. Iin1i«' iliNtr- 
» iruin^ rlif* rilniiflfn tr /anii-n bi) dc L'rfN>|i van Java wonlfMi 

- (jpvfif'ifil. Z«M» /r^M l)i|v. IVfif. I'i|najij»t| , (iiiii:r*pli!i' v;!n \ I. 

- bl l.'i.'l- "*! iSrlinnl ilcrlialvr zrkrr L'»in»«'L; 'lat liali rn Lfinib<tk 

• -•l#Thlj« al> ilairn {v lM>rlii»nHrn /ijii . /•»" laai' "lat «|r yvv yv 

• - Inl rrnr aan/irnliikr liiKiiftr oxirstriMjnif ." I)r vraai: n|>t Ii*m» 

• dr/r mrrninL'i waar\an ilr tin;;r;;rnnilliri(l llian-* ytm iluiilrlijk 

• blijkl , hM'H kunnrn vrlil winnrn Waar.M-lninliik lir»'fi Vfwiral 
» Ar jinjitirkr rn ailinini'*tratirvi' bam! Iu'*-r}irn Ix-iclr ril;infl«-n 

- flaaf1<ir aaiiirifjin;; j^i'^'vrn, rn of^rJiiMin /< kiT «likvii|l- N'imIit- 
m UriilM'lir anibtrnan'n van lirt ii'in* naar lirt ainlrn- rilan<l /i|ii 

• nvrnff!»tiikrn . i-* (lit naar^'lnjiiliik /rjiji-n lirl In! ifi'W'*»->l van 
^iwrmmm mrt t!rn*w»jf/atiir natunrkrnni^ tiMifrni'*! mn lirl mnlrr- 
c schciJ luvniirii iK-iclr cihtmirn tc naaplirrrn. I)»' i-riiiiM' mij 



160 ENKBLE AANHERKINOEN UP WALLAOE^S INSUMNDE. 

>ybekeiide natuurkuudige die beide eilaiideD bezocht, de heer 
n Zollinger , heeft inderdaad reeds op oiiderscheideiie puuteii vau 
//verschil iusscheii de Flora eu de Fauna van beide eiianden 
'/ opinerkzaain gomaakt (volgt eene aauhaling), Docli bij den 
//heer Zollinger zijn (fit losse, oj) zicli zelve staaude o])mer- 
ff kiugiMi , uiet , g<*lijk door Wallace; , met eene algeineene be- 
'/ scliouwing van den Archipel in verband gebracht, en daaroin 
// hrbben zij weinig aandaclit getrokken.// 

De vraag, hoe die nieening, dat Hali en Lonibok getigraphisch 
bij elkaar beliooren , lieoft kunnen veld winnen , had niiju vriend 
V. niet lang in onzekerheid behoeven l<i laten, daar hij die op 
bl. 2;>6 van zijne eigene vertaling reeds vrij voldoende beani- 
woord vindt: "Hoezeer zij (die beide eilanden) ook in uitwendig 
// voorkonien en physisch karakler op elkandcr gelijken,«' zoo 
lees ik daar, '/in hunne natuurlijke voortbrengselen verlooneu 
'/zij een verbazend verschil,'/ llun uitwendig voorkomen eu ' 
physisch karakter, die wareu het welke mij , niet kategorisch , 
want er koudeji andere zaken bijkomen, die de kracht van het 
bewijs dat er uit te putten is, weer verzwakten, niaar toch met 
genoegzaine zekerheid de stelling deden uiten , dat beide landeu 
zamenhangen. Lk geloof dat het voldoende is te verwijzen uaar 
hetgeen er in niijn bo<^kje aan die aangehualde woorden vooraf- 
gaat eu waarop het woordje //derhalve// in hun aanvang betrekking 
heeft eu dat het onnoodig is dat alles liier uitteschrijven. Ook 
daar had dus het antwoord op die vraag kunnen gevondeu 
worden. En dat antwoord ligt zoo voor de hand , dat ik mij 
dat andere, dat Prof. V. voor waarschijnlijk lioudt, als zou 
vooral de politieke en administratieve band tusschen beide 
eilanden daiirtoe aanleiding gegeven hebben, maar niet zal aan- 
trekkeii. Mogelijk dat auderen een verband zien tusschen zuik 
ecu baud eu een geographischen zanieuhang, voor mij heeft op 
geographisch gebied de uitdrukkiug Coiuunssaris voor de eilanden 
Hali eu Lonibok even weinig gezag^ als de uitdrukkiug Nedcr- 
laud cu zijne overzeesche bezittingeu het heeft, die wij niet 
niiuder gcwoou ziju ncvens elkaar te hoorcn als Bali en lionibok, 
oui aan eeu geographisch vcrl)and tusschen Nederland en die 
bezittingeu t<; doeu denken. — Op eene andere plaats vau 
ziju werk, op bl. 3G3 dl. I, spreekt Wallace ook wel uiet 
woordelijk van eene gcographische vcrbiudiug, maar indien 
dit niet jaist het punt in quaestie was, zou niemand er aan 
twijfelen, dat bij zuIk eene bedoelde. Het ia daar, waac 



CNKIil.E AANMF.aKlNr.KN Of WALI ACI.'s |\SITI|\|)K. I (i I 

bij o%i*r lirt niitstjiHii Avi Vlv'iuv S(M*iiila filaiKlrn haiiilcliMiilt* , 
liH volg«'ii(i«' Yvt^i : »f Ilrl Tcit ilat dr rilaiidfii Ifali en IjHIM- 
<^ huL klnii ('II hijlia p'lu't'l viilkaiii.M'li /ijii en ri'ii p'riii^ztT 
" aaiiCal p'uii/ipit' \(iriii(*ii iM-vattcii ilaii dr aiulfn' I'ilaiiili'ii , 

- >chijiit iiiili*nlaa«l o|i hiiii l)f(irLkcli|k joiii^'ii ofir>|)riiiii; \v 
*«lj/.f*ii. F^'ii mjilf arm *\vr /.w lii>i'fr diiM waarM'injnlijk liiiiiiit' 
" pifuits iii^^'iiniiicii fi|i lit'l ti|il>ti|i, \iaani|) lie at^laml van TiiiMir 
-lot AliMralir lu'l ;riiin;;.'l wa>; v\\ IitwijI ilr iHhlrraanlM-lii' 

- %iirr'M lit' nn vrnclitlian- riliiulfii Haii i-ii linnilMik l.-iiii;/aaiii 
" ulilmnmlfn . /.ull<*n V4'iiiiiii'il«-li|k <li- liiNinlrlijkt' .'>lr:iiiili'M \>in 

- Aii>tnli«' alliMiirs t<ii lifiitMlrn ili-n ()riM:iii /ijn p>/i»nkcii »* 
Waiiiiirr liit ni<'t iM*n iftMcniidiixlu -n /aiiit-hhan;; vcrumliiMrlt , 
«at verlan;;t men flan? Vwi-r ciiaiuliii , iaii;^v.aaiii (|iH»r (HhIit- 
aani^M'lic viiri'n (ip^^fhiinMil en linvfii dt- walrrviaktt* viTsrliciim , 
ill uitHiMiili*; \<Nirkoni< >i rn |)liv^i>c'li karaktrr /rrr >tiTk up 
rikaiulpr p'lijki'ndr : lict /al Iih'Ii nii-t viiiiirlcl /ijii tu»(-lifn dit* 
briil«' frri t;i'«ii;ra|ihiM'ii viiliaiid tt* vi-rnHN'di-M i^ Want Mat vtT>taat 
mrii under dtvr uitdrukkini;r lninit'r> din /.animliani; van :;i(Mit»Tf 
of kli'incn* niaN.si:ui land, dii-, i»('M']i(M)n diMir vial<-r :;i'>i'lif'idrn , 
lu hull striirtnur en nitri-|i)k ViNirkunn-n tt-ii naauvi>tr i»\rni-n- 
Lniiicii. WanufiT dus, /.oo al> l)i| Java in Kali en homhok , 
ik* ^■«ilof;i.*4flii' strnrlnnr, viMir /iNivrr dn- Ix-kmil \> , ^-rn 
laijft'l umtn-nt dii-n /ainndianL; dni-t ri|/i-n, i-ii ijr /.rt-^tratrn , 
ziKk /ij al, ^'l:.|k .<«ti-aat Ijundiok , van /ckiTf iliijiti- /ijn, in iian^ 
rii|ft«* ni Mi'fkt' stiniinirn fvuv rrdtMi i;i'\rti \(M»r dii* nn'crdi'n' 
iiir|4t', dan pi-ft iin> /i'ir> lii-t ni('r>t \i'rha/ciidi- vtrx'liil dt-r 
Fauna tri-f-n ^nmd nni aan /idk n-n /anii-nliani; U- tvnifrlm. 

IK' vrrtaltT iiiiT lii^l ili- uji|o»in;; van lul raad>('l — 

kfrA naniflijk tvici* /aki>n \tT\(aid, dir nirt hij clkaar U'inHin-n. 
Ik :»|irt'i'k van ww i^iiii^i.ipiiiM'iir ;;rrii>li|n, hij , nf ii<-\i'r 
Wallacr, van ifni- /ooln^x-'hr. \\ aiJaci- iin'Cl nict aan u-ni* 
;srfii;ru|d)iM'!if' tfiil.iilit . al ;^-Vi n /ijnr \iiH»rdfn , /no aU dii- i»|i 
bl. I«i, waar inj nil lit-t viTM'!iii in dirplr ilrr /.i-ct'n dir ^rm.^- 
•ijii o|)inuakt , liriit aaidriiliiiL' tot ilir vrrki-i'rdi' o|)\attin,«;. Dal 
irrM'.'id tii»flifn vvnv ^rii:;ra|iliiM-!ii' u'rrn'^liin , dir dp drn t4'u'<'n- 
viMfrditfi-ii tiN'Maiid l)crn>t , en /ijnr /(hilnjiM-nt-, hi| \«riki- \\\\ 
HMj dikwiii.^ fir ninkn* liNMandrn Nt MTkl.iniiL' mihmIi:; fm-t't , 

■I 

vaarhij ilaii ti'\i-n>« aan /.i|nf \frli(-tidiiii; mij >|k'1 ,i:f:;f\i'ii i.<«, 
kjui lifrn nif't iluidclijk \fior dm p-f->t L^'^^laaii iirldii-n. K hi*l 
vaar d:il di* /n* lun:;s dir ^*iiff'lc iijn piutM'iin:; /4n» zrcr in 
ilirjiU' to UL-v-mt en /ij dit iK'iut>ii> \:i\Wt> dut't , dan ff,t{i uiij 



162 ENKICliE AANMERKINGEN OF WAIXACK's IN8U1.INDE. 

dit een sierk vermoeden van het bestaan- aldaar eener natuurlijke , 
geographische grens; maar zie ik dat bij Bali en Lornbok die 
grens hapert, dat daar, uiettegenstaande het vennoedde bestaan 
dierlijn, groiid is oin deii zameuhang dier eilandeu aantenemen, 
dan schort ik, wat de geographic betreft, mijn oordeel op; de 
zoologie mag hareu weg gaan. 

En waaroin zou dan ook de Flora uiet met eveuveel recht 
een woord inogeri inbrengen ? Welnu , deze trekt dwars door straat 
Soenda de grensliju barer Soendasche proviucie, welke alle eilanden 
bevat die van Java af tot de Zuidwe^ter-eilanden toe als eeue 
keten zanienhangen , en die wederoin in twee onderdeelen vervalt, 
waarvan het oostelijke, gekenmerkt door casuarines en Nieuw- 
hoUandsche geslachten, midden op het eilaud Java begint. Zij, 
de Flora, geeft dus weder andere lijneii. En de anthropologic 
geeft nogmaals andere. 

Met dat al im[X)neerde die aanteekening mij in den beginne 
in znlk eene mate, dat ik mij boog voor het gezag van den 
Engelsohman , dat zoo nadrnkkelijk door den verlaler onder- 
steund werd, en meende een bewijs te leveren, dat H mij niet 
te doen was oin eens opgevatte meeningen vol te houden , zoo ik 
in de ni(»uwe uitgaaf van mijn atlas van Nederlandsch Oost- 
Tndie op de algomeene kaart die grenslijn vjin Wallace overnam. 
Nu ik echter het gcheele werk van dien sehrijver doorgelezen 
heb, zou ik liever willen, dat niet gedaan te hebben. De vraag 
toch naar de grens van A zie en Australie is eigenlijk die naar 
eene natuurlijke grens tusschen die beide werelddeelen. Maar zulk 
eene natuurlijke grens is niet ovcral te vinden , waar er naar 
gpvraagd wordt. Doorgiians wonlt zij zclfs te vergeefs gezocht. 
I)(x^li ook daar waar zij bestaat heeft men er zich gewooFilijk 
weinig aan ge^stoord , zoodat de me^ste grenzen conventionele 
zijn. Ook die van den Oost- 1 ndischen ArchijHjl zijn geen andere^ 
en daar de grenzen van Aziii en Australie met deze in het 
naauwste verband staan , zoo kan die Archi|)el of geheel tot 
Aziij, zoo als gewoonlijk geschicdt, of gehccl tot Australie ge- 
rekend worden. De natuurlijke grenzen van den Archij)el zijn , 
zoo zij ooit bcstaan hebben, te^^nwoordig , voor zoover onze 
kennis rijkt, door de zee uitgewischt. Doch vraagt men naar 
(lie der menschenrassen of dcr Fauna of der Flora, dan 
zal men ecrder een autwoord venieinen. Wallace is zofiloog: 
daaronfi is de zoologische grenslijn bij hem toongevend ; bij een 
ethnograaf of een botanicus zulleu de audcrc meer gcldeu, 



CNKFt.E AAXMRRKtVCRN OP WaMACt/s tNSri.tVDF.. I fi^l 

«&nt dit Kij elkaiiiirr iiiet ilokkrn, ilut /ngni wij rrrd.M vcNir 
lie Fluni, rii V(M)r de :iiitlir(i|)<ilni;ir pfft Wallnrc /I'lf (li, 
4U1 v^.) wimIit iriir aniirn' lijii ' aan : uaanMii /iillcii wij 
irp«i^ni|ilif*ii (li(* vail dv Fauna nii tiK'li iki^^ hnwu ilr amlrrc 
iiMrtPii liulili^ii? 

Ilcir biMMciid lie lirtuiir van ]\vi ^ii-rk v:iii \Vall:irr /ij - 
rn vfMir zcNivrr Av (iiiilrrlioudriMlc slijl daartiw- lirt /ijiit' ))i|liriMi^M, 
grIiHif ik dat Av vrrtalrr /irii vou dci'l van dicii lof ina^ tiH*- 
rigi^nrn — tcM'li kaii ik \\v\ iMirdcrl iiift itMdrrsi'ltrijvrn d:it dt'/.c* 
in zijnr vcxirn'dr rr nvcr uitsprrckt. Ik innrt crkmniMi dat ik 
dm ^&^'iiial(*n hlik dii' di* versprridi- fritm wcct zaiiirn tc vattni 
fTii vT p;vol;;tn*kkin;;f'n van imlrnkwrkkcndt' stontlifid vu vrr- 
^ raswrndi* nirtiwlirid nit wci-t af \v Iv'ulvu « vr nii'l in /.'w. Ik 
vil drn Iozit zi*lf latrn oonlrrlm. Aan hrt <-iinlr ziinrr hr- 
fichrijvin^ van ifdrr drr vciscliillfndr ;;nM'|)i'n van den Indisrlirn 
Arrhi|M'I trii-ft W. n-nr aliri'niriMn' niitnurliiMnriM'iu- U'^'lmuwinir, 
die .Htrrkkfu niiN*t oin drn tfN'>tand tf \frkl:iri-n iIit t(*t;i'nwiHir- 
dij?p Fauna ilirr rilandi-n <»f lii-vrr mn At' L'«'"l«>'ji>«^n' i?«*M'liii'di*iiis 
!•• L'»'^»'n, Maarnit A\r fiwMand zifli vi-rklan-n hiaf. Ni'uirii mj 
df Tin)or-t;nM'|) , waartiM* H;ili imi liimdHtk Inj Ik'Th l)rliiN)n*n. 
(Vn aaiital van ISS sonrti'ii van vnirils, Maarxan rnini '.Ml t«- 
wijd nvrr Am Arrlii|H»l vrr>jjrri»l zijn nm zi- liii-r nif«' If rfkriim 
rn 7 «ii»r1i-n van laiul/niit;dii'ri'n (waanindiT rvniwi'l Af ^'Ui»nr 
mrrrkat , zrkfr nlH niindrr alL'«-ini'Mi vir-pn-iil) L'fwn dm .Miinj- 
if-r Avn irnind vimr ziinr lir>rlinnwini;. Hii iT'i'Hift nii-t dat Timor 
cifiit n-f-litHlrfi'k:* nirt Au-tralii- ]\rvt\ 7..\\\\*'H'J*Uit\\\iru , inaar ilat 
op [i**t/4'lfdr tijdMi|), uaaro|) in I'l'nr ru-iifini: Av \iTsnialiin^ 
drr TMt' tii«<'»rlirn Aii^tralii* i-n Tiin«»r j»l:iat.- i:n«'|> . ir n-nr irnnitr 
if«<*hfidinL; mcwM i:>'M('<*^t /nn aan Ar andcri' /iidc \an tit* krtcn, 
aivaar tut i-i'ii laint'liik nimw liiilvak tt-n hrtfdt- >t ii«'iil>nnnir 
tu*«rhf!i di' irro«'|i \aM Tinmr vn Java /.il Ii«IiIhii In'-laan , 
v^:ir t'N'n frnt' uijilf /ci-arni Ma.-irM'liJjnlijk il«- plaat-^ iit-i ft ni- 
irrffifiint'n van Av i-iLindi'n Uali en Liiin^Hik. en dat, tiruijl ilf 
Miilfraard^'lK* vurt'ii dif nn vrnciitlKiri- filaiidiii iahL'/:iani ii|*- 
U»u«<itMi, vt'rnKM'df'Ink Av notinltliikc Mrandcn van A/ir allfnu'** 
U»t briifNlrn drn t )4'f'aan /ullfn /i|ii i;»*/itnkfii l)f vfrnmliT- 
flrllnis; \an Af/r of dfivliikt* \f'r<Mdi'rMii;i-n M'iii|Mt iit-ni iiimm|i>; 
tmi tMi^ t«' diNMi lN'L'ri||M'n \\nv lift k«Miit , ii:it. trrvii|l dc \it;;«-i« 

' llMf ik my li<*i; »trrtl* biijf vlrijm ii\rr ilil uinlirMirp rt-iiinaai -ilt^ ■rru'tf 
It taVktu kuiiurii l.jiiJi |i-ti lUu ik lai-t liii-r /•'■! ki>:iiiiu iK^'U. i^-' • ul!i<.aJ ik 



Ifit EXkPJ.B AANMKRKTNGKN OP WAT.t.ACB*8 tNSUUNDR. 

van deze groep ojer liet geheel bijna evenzeer Tiidisch als 
Australiscli zijn, tocli de soorten, die aan die groep bij/onder 
eigen zijn , voor het meerendeel een Australisch karakter dragen ; 
als ook, waarom zulk een groot anutal Tndische vormeii, die 
zich over Java heen tot Bali uitsrtrekkeTi , geen enkelen vertegen- 
woordiger iiaar de verder oostwaarts gelegeu cilanden hebbeii 
overgebracht. Het feit dat iiiet een van die landzoogiliereu 
Australisch of naauw met eenigen Australisclien vorm verwant 
is , versterkt in hooge mate zijne meening dat Timor nooit een 
deel van Australie heeft uitgemaakt. Tn dat geval toch zou daar 
zonder twijfel wel eenige kangaroe of ander biiideldier worden 
aangetroflen. Het is zeker raoeijelijk van de aauwezigheid van 
sommige onder de weinige zoogdieren van Timor rekenschap te 
geven, inzonderheid van de tijgerkat en het herl ; wij raoeten 
echter niet uit het oog verliezen, zegt hij , dat deze eilanden 
en de tusschenliggeude zeeen gedurende duizenden en misschien 
honderdduizenden jaren aan vulkanische werking zijn blootge- 
steld geweest. Het land is opgestuwd en weer gedaald; de zee- 
engten zijn versmald of verb reed ; zware stortvloeden hebben 
telkens en telkens weer vlakten vemield en honderden woud- 
boomen naar zee gevoerd, zooals bij vulkanische uitbar- 
stingen zoo dikwijls op Java gebeunl is , en het is niet on- 
waarschijnlijk dat eenmaal in duizend of tienduizend jaren 
een gunstige zamenloop van omstandigheden de verhuizing van 
een of twee soorten van landdieren van het eene eiland naar 
het andere zal hebben bevorderd. — Stout en verrassend is het 
zeker den schrijver zoo ter wille van eene enkele diersoort, van 
een tijgerkat, die uit Java naar Timor moest overgebracht 
worden (want de herten houdt hij voor zeer wajirschijnlijk in- 
gevoerd door den mensch), zoo over duizendtallen van jaren 
en over convulsies van ze^^en en lauden te zien beschikken , 
maar genialiteit zou ik dit nog niet durven noemen. 

Ik wil nu van de gelegenheid gebruik makcn om nog enkele 
vragen eti opmerkingen ten beste te geven , waartoe de doorlezing 
van Wallace's werk mij aanleiding gaf. Ik ben het echter vol- 
strekt niet met het doel gaan lezen om later daarover aanteeke- 
iiingen publiek te maken, zoodat mij hicr of daar wel iets 
ontgaan zal zijn. 

Dl. J biz. 6. De opmerking, dat de aardbcvingen op vele 
eilanden zouden dienen tot tijdpunten om er gewichtigc ge- 
beurtenissen naar te berekenen, is mij nieuw, althans ik heritiner 



MKrl.R AiVMrRKTNT.RV OP WAf.l.Arr's INSrUNHr. IfiTi 

mij iiict 7P (Kiit vrmotncii t<' lirbbni, wrl ]\v\ tririMiilcfl . (I:it iiniiiflijk 
dr iiilaiiiU-rs znlkf ZJikiMi s|HN'ilii; vcTLHrii yijii ; w;i:ir W. in Lri*l»n'k»* 
I* pehli'VPii IT v«M>rlMi'Mf'ii v;iii <<• iffvi'ii . li:iil ik v:iii tliMi vrr- 
t.i|i*r rfii riikrl uiioril liirnt\i'r en icinr rnnlridiTii; ():i:irv:in lift 
frn rii amlrr iiirrr civrr iIiTi^'liiki' wn/i-n v:iii tiiiln-kiMiiiiii vit- 
varht . (latir lift iiwiiiirfcn inissriiii'Ti i::\:\\\ /:il :ils ini], (l:it liij 
wrl wnt tiii'cr over diit fiiiil(*r\viT|> li:hl willrii liiNirt'ii. Ilur hij- 
i<H»rhi'«*l(i dv iiilaiuliT /ijii omlfnlfHii Ti:i:ir ilicii v.iii dfii Immhii 
Irrrkeiit, die o)) ilfii (1:il' zijiuT iri'lMKjrtr- i:f'|il:iiit i>, is hrkciul 
ppiifny. !)«■ hj'ki'iiilr M;il«*isrlii' srlirijviT AlxKu'llrih ir<t*ft vr in 
Tijiif Kris van SinL':iiH»n* ii:i:ir Kriaiitan (Mril. iiilLf. I»l/. 7.'4; ifii 
mrrkwaurilii; viNtrhrcM van, M':i:ir liij vfrhanlt . dat cfiic niidr 
▼rouw , «i|) ill* vraai:, Ihm* niid /ij w<*l was. lu-iii iip rrii kia]i|)rr)jfiiiin 
Wft^, tlir n'«'tls ftnd l)riroii !c wordcn rn ilir diMir liaar u'J'lilant 
vast tcN'ii Jkiiar kla|)|HTh(M)iii , dat was dif wdkrTi iiirn o|Mlrn dat; 
h^rvr Lt'biNirt'' p'|)Iaiit liad . was ifcstorvtMi. Mi) dnrikt . lift is hijiia 
OQmo;ffli]k dat Altdofllali dif t^fWiMiiitf iiift kfiidf. vn Uh*\\ /fu't 
liij - tfHMi ik (lit iiiMirdf kiwi ik iiiij iiift iiiliondi'ii fn hiflitf hard 
o|i Mfii zifl lifl , AhilcM-llali is nok al vrf'ii f<!ilf Malfijfr luffr. 

1. Id/. 107 A'f ffi is Iiift idlffTi (i|) Sumatra, inaar altft- iiiffii 
in 't Malfi>('li (If Lff^^oiif iwiaiii viKir aap: in lift liaai;-ii. Ifiscli 
hrrfl lift S(»f!jdasrlif (rj numnjet dat wiHird Vfrdnni;rfii. 

Dat W(M»rd Laair-iiialfisfli diM*t Tiiij niti; aaii ifts aiidiTs df iii ii . 
t^ Vft(*n aaii dfii titci van lift Wfrk. Ik iffs daar: liisidiiiit . 
• het land van dfn oranL'-ciclan." Die s|iflli!)i; urting-nffnH ^ Ikm' 
jiiPfl cKik p'niffiid (vnM'^jiT tn'h ik 7f If 7(k» ;r»*s|ji*ld; is aftfkru- 
rrn \\anii(*fr nifn naniflijk difii naaiii ^rtifig-uf^taug i;f.'*|M'l(l 
nrt • nifffit iiK-ri dat nt»hnig nirt incfr Ixisch. wat dan tiK'h 
dr Uiliwiini; i«« , daar df iM'ti-fkriiis \an di'ii iia.Mii bos fil- 
ing n«fh ni(K*t Wf/rn, niaar sell n id Inti-fki'iit , cm viTlx-tfrt 
daari*rii velattg in 'tffaH. Doi-li ten (irin-fMlf d'^famj !<< ilf Laai;- 
mali'lsM'iif iiit>|)raak van 'tt'hin , cvimi hN l»i|\(HirlM-fid urrnp dif 
van aren ^ liintang dif van Hinfan , v\\ ali<-fn in h«'t Laai;- 
mait-iprli is hfl WiHird urahg-oHan dt* naani viin difii aap: in 
2««^i inaif isc'h , waar hit tiM'li iMik ccn /.ct-r L;t\iu(in wiMird is, 
Uftcwkc-rit lift iiiMtit ifts andfr:* daii ffii Mildc, fi-n onlif- 
triiaafdf, iKMiit /ulk fcn aap. I^'iIin'U tirfii dn** dif n aap . dan 
nnrt men ttrang-offuftf; bli|\tn /fL'i^'ii fn spiUni , want iJii i* 
m it^x l.aai; maif i^i-ii df naain i-n allffii nn-t dif l/ia'^-inali-i^lit* 
Vprlillii; lifffl dat wiNird die liftifkflii'*. .Nil staat vt «ip dfll 
tit^l ■ ' hrl land van den wiidf. " 



160 ENKKT.K AANMERKlVAfcN Ol> WaT.LACK^S lN8ttl,tXt)tl. 

T. blz. 146. Yoor die bijeiiboomen had ook naar Schwaners 
Iferneo, T. 8fi, mogen verwezen zijii. 

T. blz. 256. Ik viud het onbegrijpelijk hoe men met zooveel 
vertrouwen kan spreken over de strnctuur van binnenlanden , 
waar nog nimmer een Europeaan geweesi is. Dat Borneo uit 
bergketenen bestaau zou, die uit 6cn middenpunt uitstralen, is 
wel hot algemeeiie zeggen; ik wil ook de mogelijkheid niet 
ontkeniien , dat dit zoo is ; maar het is nog in 't geheel niet 
bewezen en de voorstelling van eene diagouale keten met ver- 
takkingen van weerszijden, ongeveer zoo als ik dat in mijne 
geographie heb voorgesteld, acht ik, naar hetgeen wij er van 
weten, waarschijnlijker. 

I. blz. 260, no S. Dit is niet juist. De Engelsche commis- 
saris, die te Maulmein, de hoofdstad van Zuid-Martaban of 
Amherst (eig. de naam der haven van Maulmein), resideert, is 
ook met het be^tuur over Tenasserim belast. 

T. blz. 237, no 3. Dieu naam, S^boentang, dieu ik niet voor 
juist houd, maar waaraan zich een vrij groote omhaal van zaken 
hecht, die hier misschien minder op haar plaats zijn , laat ik 
thaus ongemoeid. 

I, bl. 457 op het einde. Misschien ware hier aauleiding 
geweest om een woord te zeggcn over het instinct dat de in- 
landers hecten te bezitten voor het opmerken der windstreken 
en waarvan staaltje^ plegen verhaald te worden, die niet ver- 
dieueu zoo maar aanstonds voor onwaarheid te worden gehouden, 
omdat wij ze niet weten te verklaren. Vrg. IT, 182, waar iets 
dergelijks gevonden wordt, als hetgeen hier verhaald is. 

1[. bl. 176. Naar het mij voorkomt was het liierbe^whreven 
schip geen ander dan de welbekende Boegineesche padoewakan , 
de gewoue soort van schej)en, waarmee de Boeginezen den 
geheelen Archij)el doorzeileu. Het zijn over 't algemeeu slechte 
zeesc'!hej)en , die zwaar stam{)en en altijd met den wind mee moeten 
zeileu , daar zij door de massa hout, die boven water is, en huu 
kortheid bij zijdelingscheu wind licht afdrijven. Ilet is wel 
jammer, dat de vertaler hier de gelegcnheid verzuimde onj over 
inlandsche sche|)en en scheepvaart het een en ander meetedeelen , 
iets waarvoor onze ethuographische verzameling hier wel de 
stof had kunnen levereu, zoo als mede de verhandeling van de 
BniLJn Kops over deZeevaart in den Indischen Archipel, Tijds. 
van Ind. Nijverheid, dl. I. Ook over vlerkpraau wen (Wallace T. 
p. 52S; ware daarin het noodige te viuden geweest. Misschien 



EKKRI.F. AANMRRKIN'MRV OP WAM^ACk's INMCI.r \ I)K. W'i 7 

hrb ik oii^lijk met vnn dip aaiitfrkriiiiiiff'M /oovorl incrr uit- 
voorieheid vrrwacht to lieMwu, maiir waiiiipcr ik zii' lnw tie 
Fauna door den vrrtaler in zijno nntoii nu't voorlicTdr* 1m-i jintlfld 
i^. dan kau \\vi niij wel lead dorn, dat dv cthndirr.-ipliii' '/<h) 
daarbij ton Rrliteren stnat. Mij diiiikt, tV\ koTiit u'wi nvon-rn 
iTiH df* holoftf* dnor fliiii vrrt:il«»r in /ijni* Mmrifilr (biz. XI) 
aan /\\i\v if/cr." p*da:in, dat liij Iiuti :i1 ilii- inlirlitiiiircn Mcii^iiit 
te versrliair*-n, waardixir zii ]\vt h«M'k ti'ii vulli- Vl'r^^t;l:lll vu irc- 
niH<*]i ki»iid«*n. Iinmrrs liij /«l zirli tncli in cl(» o«T>t** |>laat>- 
flirt 7iMil(»j!<Mi van l)**nx»|) hi'l)l)on v()iir«:rsli'Iil, vonr mIi- ln-t h«M'k 
nu ritr<*Mli|k dr incrstf* waarde lircft. A I had l.rt door i\*-\\ and 
van l"*t wcrk zrlf hostaandr Dverwiclit o(»k nii't pplni! kii:iin-ii 
vcirsfrnomon wnrdcn, hct konit nnj voiir, dat dit door \\v aan- 
t#^-k«*ni!it:«'n tnrh ^*<'l (rniLT'^/in^ had kniincn <)pir»'wi»i:rii v.\\\i. 

Il.bl 211, !»^ 2. Yjtm fffti iiirt i'i-ii\(»ndii: tiifi li«i Malrisi-i.i* 
A^'ii te viTu'*'liikrii ziin , thit i/<i/i iV/^ frrklfn ^ doorLraaiis <iiii 
hrt f'/i'r/ /^ tre»/ri-rn ^ bflrokriit . ook al is it l:«*«mi hofra.ifj:' h.j? 

II. 111. JJt»*^. Tit nadtTf* t<>i'lii':it!i; van h«'li.'''i'ii iiiiT \oork>>:iit 
o\#T ii'*t piint waar InMilindr zi<'h frn opxif'-.ti* diT sri/ivnt'n in 
f-rn iHi*ir|!,k I'll wi"iir|;|k cl!'i*l split*! . had ik Wfl rriii* aan- 
t#'«""N»:,i;i: L''"'ViMsciit Fiaar aa»i]ri<llni: van !;i'tu"*fn ik ■IrirjiMT 
III ini.iw i:«'ti-'rajMM*' ]\vh u'fM'lin*vrn . oiiid.-it ik d.irir'.ii \a;i d»- 
fffwom- \iM^r''iflliiiir, di»' ik ook !i!»t irriiir \in4l, n-iiiL'""' i!!" l»fn 
afjf.n'k'T.. N ni:)!;r VfH)r»»t*-lliiiir oTijiii^t , dan warr hi«T i.fl' .ri-ri- 
h<'?»l iT'-W'-t"*! l.aar tr \rTl)''t«Tfn. 

II. bl. '\'M . .Mi'4"*riiiiMi zal lot ilf/f si'lMJnhan' hloiMMli»M^"... i I 
d»T W'i'.nli'n imk \\*'\ iM'ii- ir'ilr;iL'«'n . d-il d»* JHHUhi'ii \'- . i. /mi 
*'fwv_r /iin . thit "iMt'ii iM«*l h»'t iin'i- ■ .iiii-rMh' on:.' im-t a'T. ii .'..in 
«.• .rn'-iM— : . 'A'iki- in lilofj >ia:in. \ ru. .1 nnir'niliii , .Java I '\7t7. 

l\ .'iHl. "Waaroin /on dc- b»>»'iia\i]jir dtT \i)iki'n \ i'\ :.»-l 

- ' « !• ''d-iiiL'-iiJ I'iui'oj'a iHi't I \i'i/iiT V'Tiili|i'?>d i»j> d'- oi,i!-r- 

- iAor|ifn \oik<-n kunm-n \\iTk<:i :il» A\" d'-r Koincin*-!: : M:itr 
^ MHir /nlkr iitr-i!.'';'i''* j"'*n /i'm »«-'.rA«'H I'luHJiiT. rn oni 'ii' 'm 

■ 4 

- .ft vcmruit/iriil ila.iit.in t<* kn'".'"! \i-;lilij<lrn , nio- • n.'-n 
'omirfnl tli* \ <tl»a;.i.tiid \an di-n Mali-i>rti«'n >tani vnn- _" p- 
9 nilluur iniit«l«T .M'rjtiM'ii zijii, dan ch- 1ii'«t W alhi • . ■ . 
•» /onder L'«'ntH*i:/.a!n»* rr'di'n«*n , t«lk»'ns in ilif urrk '« !ii ••.. 
\ViTi?,tfT ik • ,■ <l«'/«* \\«Mird"n ni't nvlin-'Tdf . /on n. i >; - 

2«.L'».*I t*' P ' .' li- «'• V.l- i|t''»»M!!!l|il!i: 'T IIUV Wurdi-fl "i'j'i'ji 

£ii dii Hia:; nn-t. Ik diid W ail.iii''> i:''\oi'l»-ii ir''''.""*'!. h»iL''' '• 
aitiinil Vniir* ii. aU hirr • zo'silfT :.'« fioi'i'-jiiii- pib"»i ■, /i|n. 'A-hu "• i 
V \ ■!.■ Ml 



IBS F..VKKLK AAVMKRKIN'GKN OP WAriLAOE's INSrUVUK. 

zij zich tot die kategorische bewering bepalen, dikwijls, en koo 
ook hier, al iiaar gelang vau deugeen, die er zich van bedieut, 
meer of minder ini])oneerende phrases , waar men zich bij gebrok 
aau bewijs mee tracht aftemaken. Want een kort en bondig 
bewijs voor de zjuik weet ik niet ooit gelioord te hebben. Wei 
heb ik er een vau liet tegeudeel. Verlangt gij het te vememen? 
Zie hier: Indieu het Maleische ras dien aanle^ tot hoogere ont- 
wikkeliug bezat, dan had hij zich moeteu opeubareu : dit heeft 
hij echtcr nooit gedmin , niettegenstaande de gelegenheid er toe 
bestond : ik besluit dus dat de aanleg zelf ontbrak. Want wanneer de 
voorwaarden voorlianden zijii, waarouder dit of dat met of aan 
iet« geschieden moet en het geschiodt niet, dan mag ik be- 
sluiten tot liet niet voorhanden ziju vau datgeue. waaraau of 
waanneo dat moest plaats Iiebben. Gij zegt, de beschaving der 
Romeinen heeft veredelend gewerkt op die der overwonneu 
volken, waarom zou die der volkeu van het hedendaagsch 
Europa niet hetzelfde doeu? Ik antwoord met hetgeen ik reeds 
in mijne Geographic zeide : n Wanneer wij zien hoe de bevolking 
//der Oost-Indisichc eihinden, na zeker eenwen lang in hunne 
// bosschen voortgelecfd te hebben , de eene stam van de audere 
//slechts door meer of minder bedrevenheid in het zich ver- 
n schaffen van dagoli jksche levensbenoodigheden onderscheideu , 
// wederom eeuweu lang — minstens vijftien — onder deu 
//invloed van Iliudoesclie geestbeschaving gestaan heeft; maar 
//dat de geest vau het Ilindoeisme, in plaats van door zijne 
/'aanrakiiig eene geestelijke ontwikkeling bij de inlanders in 
//het levcn te hebben geroepen, die zelfstandig rijpte, toch niet 
// aiiders dan een gelieel af liankelijk navolgen vau ecu gegeven 
// voorbeold bij hen heeft kuuucn opwekken, zoo zelfs , dat waar 
iydit voorbeeld, gelijk in de literatuur, uit den aard der zaak 
H tot meer zelfstaudige navolgiug dwoug , deze hoogst gebrekkig 
ti was , — moet men dan niet tot het besluit komen , djit het 
n volk niets uit zicli zelf gewordeu is , maar al wat het ge- 
/fworden is te daukcu liccft aan auderen? Trouwens waar de 
/y aanleg tot zelf^taudige outwikkeliug ontbreckt, kan hij niet 
//van biiiten aangebracht word«;u. De geschiedenis der Maleischc 
ti beschaving gecfi ons rcclit iot het veruiocden , dat het Maleische 
H ras dien aanleg , die kiem vau hoogcre , van zelfstandige geest- 
// beschaving ten ecueumale inii*t.'' * Ifestond die kiem, dan 

1 £eD vclicrp contrast met dexc voorstclling voriut di«^, welke ik iu liot jiiist 
iiitjTrlioTiim Soiiti'iiibcr-nomnuT van hrt T. v. N. \. op bl. 16fi en volic. lt*«i. 



FNKKI.F. AAN'MKRKINKEN OP WAII.AIT/s IVSl'I.IMlK. WiJI 

had die zich reeds lang prelRden ontwikkrld, dan nioPHt zij zich 
ontwikkrld hrbben, dan was cr cene ei^iMiiiardi!^ Malei^che 
brsKrhavinc^ ontstaan, geen Hind(»esclie, p*4'n bun)pec9clic, maar 
eeue eisj^enr be>cliavinp, zoo als ook Av (yhiiiwzen en de Japan- 
ne«^/en dn Iiunnr lir'bb«*n. Hrstaat dio than.si' Dc llindo(*iK.-lie in- 
vlofif i.i over iIp hrwonrrs van «len An'lii|>el iM*en,<rt'gaaii , ik /.eg 
nie! zonder iji'volsriMi, /onder bliiveiiili' p*vuiiren zelf8, niaar 
xoniliT eoMr kicin tot It'ven te wckkni, dir, K**''.)'^ ovrral in de 
naluur Wiiar /ij b<Nt:iut , dcnir uitwcndiu^'ii iiivincd incM-t o|)gcwckt 
word<Mi . in dt* /irlitlmre wi'n*ld d«)i)r warintii r.n vtK'litiglieid , in 
de ir*f^!pli}ki' ilcxir frwstehjk coFitact ; rii iiu worki al wnler 
aederl nii*or dan vvix drirtal t*tMi\icn dr Kuni)M*('sch(* invltH'd — 
maar allies* bliift hij het miAv. lltrft lirt MaU'is(*hc ra:* in de 
met<-n<rha})|ifn (if in dv fraaije kun>lt'n (xiit ict^i de^rlijks jfe- 
prar>t«*frd ? Want lict haruliir navol^rn /al nit*n tocli g(*4'n '/flf- 
vtandi;; vfHirtl)rf'iitr('n willt'n iiiHNncn !'' /jon <M)k in het inti'llec- 
turU* - oMiltTM ij.s ffii inlander van aanii'p; ; i;i] knnl t*r i^en vrrnis 
uvtT luf II hrc'iiL'tMi . inaar /.imhI iii'in naar de /.ijiien en onder 
df- /liiitMi Xi'rwi: CM M'l'idra /.al dal vniiis cr wi-ci- :(ciifM)n at' /iin. 
l^iT'-M d*- Kuru|»('an(Mi hi'lir verlatrn en l)iniH!n kortrii tijd, 
«^-ril«r nii«-( iiit'ii dun wij zomlcn diirvcn di'iiki'ii , i^ Indii; \it*rr 
r.rt Indii' van vtNir I'riiwrii. Mih>uii uij uuri dr inlamii-ra 

in jar a:i:i /i<-li /rl\f'M fivrrlatrn , da.ir uij Iih-Ii /i>krr /ijn kufincn, 
dat nl fMi/r [Miuni.i:t*n tini ze te brM*tia\t'ii ti)t niets /ullrn leidcn ? 
IniMirr.'* ncfn : inaar un innflrn oiiri fi-n andt-r d(N*I V(M)r uniffn 
<tri>ri, dnn uat uij ons fldt'rs knnni-ri viKir^icllen t<* bt'rt'iktn. 
\\ ij uHM'trn iirn nit-t /ciriicn ii{) ti ii-iiliMi tot /i'lt'>taiiiliirii<'id , 
uifr! lift iNiif da:iii>|). liat \\i\ ii' m i'< .iii:>.il aan /irli /riven /Dudi'n 
kn' >'ti nvfil.(ti"k; lot dit* /rii^iaihhir'M'id nnwt iict lirstniir \an 
N^d'-rlamUrh Ifidic koincn : dv iiii:iiiiltT kan ilat nii-(. I)(* 
ir i iMdf-r n»iiifi:;k is tru kind ::t'iuk , niaar ntr-i dv bi'MnniiiiiiL; 
ffiii McftU kind Xv bli|\rn. Kr /al iKMijt cin man van i.cni 
L'r«' i;»'M. daartiM* iii>t lui dv k:»'Mi. Ui-inn. dil vim: n'i^»rii 
i.Miiiii-ntIt' znlitMi wii tl»'ii iidandrr t<N>ii L'*-liikkii; kunnen iiiiikf-n 
^n i»n* i]a:iriii f \.iii ••♦•n jiiirlil jti;i'!i'' ln'ni kwi.lii. . d.-n «;« 
d*MtT d'* \*\ :• iiiliii:^', \iaarin wij mi ((-iiiiiaal tot h* u\ >ta.tii , it.'-ir 
a:ar: hrm d.iii .1 m andtTi'ii x-ImiiiI::; /.ru. Want dt- irpJi.d. na.iii>,> 
di** vrr|j!i«'i.iiiiL; rn"? , i.^ aL'tiun !;!• (iifi:.M':ii'nh*'rd<* , lincii dw 

\\%\ ik ilur %.:i.i I* lit;! I'll fr:ij.jir li^i !>■ ' ' if' :•«■! .Ui ( fAwfurJ iiu «lc 
.*A* ii-i-'. *»!:.«• It ...!ft .!rr^ pli'--! ■ :i !"»? :!.. .ii« Irjtrnhaiurr %«u hrt ni; ir. 



170 BNKRI.K AANMKRKLNGKN OP WALI.ICG's INSUKINDE. 

uatuuilijk begint met hen die oiis het naast zijii. Aan ieder 
liet zijue. l)e iulander van Ned. Indie komt dns toe en wij 
luogen ons met aan hem onttrekkeu , zoolang wi] er onze eigene 
outwikkeling niet voor behoeven ie verwaarloozen. En om nu 
niet bij liet zoo in 't algemeen uitspreken van dat princi{>e ie 
biijven staan , om geen aauleiding te geven , dat men , wat ik 
zeide, voor groote woorden houdende, zich daarvan afweude^ 
zoo ga ik nog een stap verder. — Wij zidlen den inlander dus 
geven wtit hij naar zijne bestemming noodig heeft ; wij zuUen 
hem die kundigheden bijbrengen, waarmee hij gelukkig kan 
leven; geen lioogere wetenschappeu , waaraan hij nooit iets zal 
hebben. Ijeer hem stoommachine^ maken , ik heb er uiets tegen , 
maar voeg er geen theorie bij van hoogere mcchanica, wier 
wetteu de stoomkracht aan zich onderwerpeu. Ga niet door op 
hetgeen gij in onze maatschappij te recht verlaiigt, dat zij 
het waarom der dingen begrijpen ; dat zullen zij loch nooit 
leeren i leer hen, zoo als gij het de kindereu doet, eenvoudig, 
dat iota zoo en zoo is. Leer hen geen ars poetica van Horatius , 
daar gij vooruit wect dat er liooit een dragelijk gedicht uit 
hun brein zal voortkomen. Maar onthoud liun nu ook al wat 
hun uadeelig is ; reken er niet op, dat gij ze zoover zult brengen, dat 
zij als vrije mensclicu , dat is, niet onderworpeu aan den dwang 
hunner lusten , zullen laten wat zij latcn moeten; mank het hun 
oumogelijk dat zij zich aan opium en verkeerde dingen \e buiten 
gaan , door liun de gelegenheid daartoe te benemen , en zoo het 
ook in Indie waar is dat luiheid is des duivels oorkussen, be- 
denk dan wat gij kunt om hen aan 't werk te lioudon , ten cinde 
de noodzakelijkheid van strafl'en te voorkomen zoo er uit luilieid 
kwaad wordt bedreven ; ofschoon — kwaad doen is ook een doen , 
en een echte luiaard doet uiet^. Maar met dat niets doen komt 
er ook uiets in het huishouden en dan komen de belioefte en 
de nood, en de nood baart of kwaad of ellende: reken er niet 
op dat hij den inlander zal lecren bidden. Zorg dus, dat het 
zoover niet kome. Kn willen zij niet werken — wat zoer ino- 
gelijk is, niettegenstaande gij hun de gelegenheid gt^eft tot 
vrijen arbeid — , dwingzedan om hun eigen bestwil. Men zict, 
hoe algemeen het princii)e mag uitgedrukt zijn, hot is vrij ge- 
Wiikkelijk het in toepassiug te brengen. En men ziet ook, dat, nu'.t 
een volkomcn scepticisme aan de vutbaarlicid van den Maleischen 
stam voor hoogere cultuur, er toch geen gevaar bestoat, dat men 
ze zoo manr in 't wilde, op hnnne mnnier, aan zich zelf over- 



IVKEI.E AAVMERKINOF.V OP WAI.I.ACf/s IVSrLINDE. 171 

gelHteii, asal lateu o|)i?ro(!!i)eii. Laat men tevmlen zijii met liet 
minderp, waar hrt iiifH^nlrre oiihereiklmar is, en iiiet hrt iniiuh're 
pnjagpvfu, oindat moii liet inccnlcn* nirt verkrijiriM) kaii. Maar 
Uat men dc Maleisolie rassfii niet opIieiiiHon on /ijiie evrn 
fraaije al^ ijdele th(M)ritiii daannrr niet ^^r^hruiken tot aaiik wee- 
king van partijschap en ze vtNiral niet fen ^roncUla,:; letrgen 
tan aliremeenc mant n*(reien van bestunr of philantliropie. 

Kn liiermede neein ik tlians afscheid van het werk van 
Wallace, en nu de cnki'le iH-denkini^'n , «lie ik er teiren Inid , 
mij van het hart /ijn. iiiaak ik , vnor dat ik eindiir, not; eens 
grhruik van de ^'loL^fnlieid nm te iretuiLren dat <lr le/in^ van 
het werk en van vele aanterkeniiijr«*n mij ern t'enot w;is, liet- 
gven ik huo|i, dat velrii met rnij dei^len /nlleii. 

Zetr/cfM, Sept. ls72. Dr. J. FuNAPeEi.. 





DJAJA BAJA. 

ZIJN LEVEN BN PROFETIEBV. 



Het jaar 1800 A. J. en 1871 A. T). 

Nog niet lang geleden maakten de couraiiten melding van 
eenige rustverstoringen , die in Midden-Java plaats hadden, 
en waarop de man, wiens naam aan het boofd van dit opstel 
vermeld staat , een onmiddellijken invloed zou uitgeoefend 
hebben. Overleveringen en geschriften mochten wellicht tot dit 
vermoeden het hunne bijgedragen hebben, zeker is het, dat 
zijn naam in die dagen algemeen bekend raakte, en de mare 
zicli van Oost- tot West-Java voortplantte , dat door zijn toe- 
doen het tumult ontstaan was, of wel het vuurtje daartoe 
aangeblazen werd. Al mochten ook sommigen, door verschii- 
lende bewecgredeuen daartoe geleid, zijn naam niet openlijk 
durven uitspreken, hij zweefde niettemin op aller lippen, en 
als onmiddellijk gevolg vloeide daaruit de vraag voort: //wie is 
of was Djaja Baja?// Als nu als algemeen antri'oord op die 
vraag gezegd werd: >/Djaja Baja was een koniug en profeet, 
die het Javaansche volk voorspellingeu heeft gedaan omtrent 
de rampen en vemederiugen , die het te lijden zou hebben, 
alvorens tot macht en aanzien te geraken ,// dan vervulde dit 
eenigen met zorg voor de toekomst; anderen, wellicht uit 
sympathie, begonneu mede te profeteeren, terwijl weer anderen 
mexlelijdend de schouders opiianlden. Geen dezer drie hande- 
lingen zijn goed te keuren, want waar de geschiedboeken 
ecus volks, hetzij dan in zijn voor- of nadcel, voorsj)ellingeu 
behelzen, waaraan dat volk allicht vertrouwen hecht, dan zijn 
goed- of afkeuriugen overbodig, doch een onderzoek naar de 
broD dier voorzeggingen aan 1e bevelen. 

Weinigen hebben zich daarmedc bezig gehoudeu , zelfs zij , 
die de profeteu van het Joodschc volk van voreu tot nchter 



eii omi^ekeprd kondpii np/ecs^oii , wann vorwnnderd te linoreii, 
flat ook liet volk, in welks ini<Ulcii zij l(M*f(lrii, vou profrrt li:ui. 
Ja, wat mc*er 7.p,?t , dat \\vi volk niPt kindcrlijkc ifMivoudii^hiMd 
ook aai) Ami pnifirt fFf^lcKifilr. 

Zij, die jjplerrd liaddiMi :illrrlin kwrstifusr* rn mystii'kc /ii'iici-M 
van uithecMn^chrri (Mirspmni; nirt niit/.i^^ te hc^chuiiwi-ii , korulcii 
nicl beirrijjMMi, ilat ovi\ vidk vprlniiiwrn ^tflilr in ilo viHir'*prllii!;:«'n 
vmii f*f*u pr<)fe«*t uit hun ri,L^Mi stain , in linn vndiThnid *;i*- 
borrn , n|)i;i'V(K'd vu i;(*5t(irvi*n , kortrini uit dr iiatif /civo viH)rt- 
gekomen. Zoo ooit dan wtudt in l)j:ija Iiaj:i di* spn-uk Lff loj^n- 
5tniA : "(lei'n pnifrct is iriM-rrd in 7ijn rip-n vadrrland." 

Hij torh, d<» nationair prot'rrt , v«Tvnlt ini-t rrrhirtl m nntzaj^ 
alien, die iirni Icfrt'ii ktMint'ii, vn /im) di* .l:i\.'iMcn , even als 
MiuimiiTe Cliristencn de Lrrwnonti* liaddcn om bii liet nncinfii 
van e<*n lieilis; pf-rsjHin, een krnis te s1:i:im . ztMi /cm /nlks 
zrker \i\] het nitsproken vaTi /ijii iiaani niet ariitfru't'i;!' hlijven. 
MisLiinnen wij luin dan cmk dien enkflen prnfi-i-t nirt : trarlifeii 
mi) veelfrr fl<Mir dieii niaTi eii /ijiii' vnf)r>pi'llinL''('n en allfirnrien 
te leeren ki-nnr-ii, <H»k te iH'irnipen, uaar.iaii wij »liii I'rrbinl 
rn liet oiit/.ai;, dat v«M>r lirin •r«'MX*>ierd wni'lt, ;.'l»lii!i tm* ti* 
srhniveii. en wa^nmi. bij efhiL'i' ru*!\er«it4»riiiLr np .Ia\a. vvii 
biiek liet alienors! !<»f vraa^dtaitk sirekl. 

Ware ile •)u\ii.-iii'«i'!ie Iritfrkninlt' imder tie Knri»p'"»riir jt.lt- 
jEeirneii wat nieer \er"»pri-id. /«*ker /(»u dan (Mik intnii:'- vfixiik- 
keiiii:;. «lie nn Inj d** ini'i-^ie kliiMii:i:enl M>iniin'.:»> nut mit- 
rtellenis oiii In-t iiart nIhit, nil ilii* li'ft<Tknndi' /»»!ve op te 
lrj»M-n yiin. IIih* veli-ii /iim er i-j-litiT nii-t , tin- sr-iirr e«-n lialf 
meii.M'lirnieven inuler df ja\aa?i*riii* hi-vulkriLT <i<M>rlire!!:.'»n . eii 
7r\f^ niNiit iKtlitii' Lfenmne!. i:t-l)lii-M \aM Jinnm* tna!. l.iaf ^i i.iti 
Tun liUiiiie taalknndiu'e l'«'W iini.ii'n. Km iiii'/rlf'd»- iiniiMiieti k!.i.:'';i 
dan MiiiiMii f*n luti;, dat Itniint' i-iu'cnt* ii-iti'rkiiiide in den \n'i'!i: it- 
lou weini:; U-kend is. 

!>•• bmnm-n . waarnit nun di* i^'-'-'lii' d»!ii'' t-n proft ti(-i'!i van 
I)jaj4 liaj.i kan iitn-n k«'ii* = !n. ln-T.-m nit i »'r.i:«- iiaiHl-rMit'**!:. 
«a:ir\an fnki-i»*h in dink /i,:i nit'j' l"W'm. \h l.:ii,dsii.ritt«-: . i:!i- 
ik .';« n kniHi'-n r.iadji.' ::i-ii, /ipi dri** .n L''tai . \:i?j \tr^< .; .■•:. ie 
lijtirii fii rt'il.n-r:!-. II i in ilriik iu'l'' -'»'w.' I'j'ialr /hi.. . -t 
fnn\»-r III I lHk«'!.i . ini i"i.,'i- \\<-.:i!^'"- .i.iiii- 1*.« ..iiL''i :.i K i*'!- ^' 

lififtiir> nf •la\.l. \ii|. II. p;ii:. iH. i-ll lii- / i:rit-'i«]>r.i'..r!l \.ili 

Winlf-r, ll*" tiri-l , id/. '1\S, iJin-I. w.ii wr! i,i! \iHirn.i.iniir !*, 



174 Djaja BajL 

de /i^SSrat Djaja Baj&/)^ voorkomende in de bloemlezing uit ja- 
▼aausche geschrifteu van Dr. de Hollander. Van alle deze wer- 
ken heb ik voor zoover noodig gebruik gemaakt. Yoor de 
profetieen echter het meest van hei hs. I en van dat van Dr. 
de H., voor de allegorien grooteudeels van genoemde Zameu- 
spraken. Nog zie ik onder de haudschriften in de Bibliotheek 
van het Nederlandsch Bijbelgenootschap melding gemaakt van 
//Pratelannipoon iiigkaug kaseboet kitab masaral'/ no. CVI , terwijl 
onder no. IjXXXIX, 9, nog een auder geschrift wordt aangehaald. 
(Tijdsclir. V. N.-f. 1870, II. 186). Ook Dr. de H. noemt op 
biz. 240 no. 17 van meergemeld werk nog hetboek '>'Pralambang// 
of het boek der voorspellingen , een geschrift dat aan Djaja 
Baja wordt toegeschreven, 

Mochten eeiiigen hiervan al verschillen van de door mij ge- 
bruikte bronnen, zoo kan dit onderscheid toch niet groot zijii, 
en zal liet zich wel bepalen tot eenige verplaatsiiigeu en bijvoegsels. 

Het geschiedkundig en apocalyptisch gedeelte is te beknopt, 
dan dat andere uitweidingen dan uitlegging of beeldspraak van 
den overschrijver daaraan toegevoegd zouden kuunen worden. 
Alle lezingen komeu hierin overeen, dat zij eene verkorte ge- 
achiedenis geven van Djaja Baja's regeering, oin daarna zijn(^ 
})rofetieeii en allegorien te behaudelen ; doch het eene liandschrift 
begint met de geschiedenis , een ander met de profetieen, een 
derde eindelijk met de zinnebeelden , terwijl dat, hetwelk Dr. 
d. II. gebruikt heeft , en zoo ook lis. I, met Java's eerste 
volkplantiiigen een aanvang neemt. De apocalypse van die ge- 
schriften be^taan , zoo als reeds gebleken is, uit twee rubrieken. 
De eene omvat alle profetieen orntrent de rijken met hunne 
vorsten , die achter elkander na Djaja Baja's dood zullen opko- 
men, bh)eien en ondergaan. Hierin worden plaat sen en jaartallen 
vrij duidelijk verineld. De andere rubriek omvat ook voorspel- 
lingen orntrent diezcifde rijkfi:n , doch de geheele profetie be- 
staat uit eene kortc symbolisirhe zinsnede, het best door het 
woord allegorie wcilor le geven. Dan , daar die zinnel)eplde;i 
zeer onbestenid ziju oj^getscliruven , blijtl ook de verklariug duister. 
en al heeft Winter in zijne Javaansche Zanienspraken , die- 
nog zoo duidelijk verklaard, toch staat het elken Javaan vrij, 
afgescheideu van de Solosche uitlegi^ing, er eene eigene ver- 
klariug aan te geven, waarvan, wat. de tookomstige gebeurte- 
uisscn betreft, een ruim gebruik kan gemaakt worden (1). 

iW] de beliaudeliut; van bovengcnoeuide geschrifteu lieb ik 



biJ3!oiid€re uit^lnikkin^'ii of weiiii^ vonrkninondr woorrlpii asm 
bet einde van dil Dpstcfl vcrklaard, met aainvi)/.iiii; van df hmu 
en h(*t cv^sclirift, waariii die uitilrukkitiL: of dat wixird vcHir- 
komt. Wat de liaiid.srhriftiMi hetrrft, ik licb die mvX I. II on 
111 ivpiiierkt. Ilct handsrhrift I hei'ft mrt dat van Dr. d. II. 
¥«•! ovfn^Piikonist , d<x*h hot is wat uitir«d)n*iilrr, daar rr 
criiii?r bi)7.oiid(*rr bos('lii)Uwiiip*ii in wurdni u|i;;cnoint'ii ; lis. II 
kati br.*irhouwd wurdeii als vn\ iiittirksrl nit lis. I , teniijl 
n> III d(* proft'tifM'ri r*ii •ri'lijkriiisscii to /nnirti hf'li:ini|(*lcndo, 
Crvrii5 bij d(* incrMrii dc 'Ijondni Sanirkiihi naiiirti-ft (2). Dit 
Ujt*tt» /oil fiu wi'l vonr lu't ^rrsohifMlkimdiir ir<ili*fltf' lirt diii- 
drlijk>l 7.i|ii, /uo dc px'liicdciii;) iiict ei'n aaiital dier jaartuiiiMi 
lusfPiiitraftp. 

In vrrbaiid inrt pvu vn iinAvr hiat zicli dc ^^ichiodfiiis van 
Djikju IUj:i licl bf'st Vfrdcflcn in 

I. TiKrstand van Java viMir dt* o|ikunist van lict ri]k Diiia 
(Ki-diri). 
II. I)jaj:i l^a , als koninir van Dalia, jirufi'f't . \iij.<i;ffr, 
Itrnar. >lt'rn'kmidi;;«', en/. 

III. Ys.\w itnifi'tii'tMi. 

I\ . |)f alli'LTorii'ii. 
Irmiil, tut lji-!uil, n-n o!idrr/«w-k kan di^'iicn naar d«* waanh* 
«ir/#-r p"«riirifri'M , dr laat \va;iriii y\\ if'srlin-vi'ii /i|n, i-n j1«'!i 
ti;d uuanii ilii- \(M)i>|tcIiiMi^>M L^rlior-kt U'Tdcn. 

I. 

T"'>t:i»nl van .F.i\;i vij.tr di* n|»k"ni*«t \;iii !.«t rrk I).i?::i. 

lliM'Vi'i'i W»'t» !i^i'!j:ijjp"lilkf ti.i.-^juniMi:* II . \i;il :ri'iir;i.il iM^i'lini- 
»iri;;»-n \.in ruiii»'ii . in'i niitciifcp'ti \.ii' Iji^i-.'in-Vfri ^ii'i-i.rii ul* 
:i*"t Vir/.i.ir*-ii iliT li:il>:iil>, nj) .lav.i nuk in p mN L"""i;i:i'i ^i.|»« . 

Zjhi /-Ii i|r lUhl*"!** L*»*i"-'li»di-ni.- , IH'*t Iiailn" tot .i.ill ii»' nj'kti:ii-l 

van P.kiia wi'l iininiT crii L;i'>i<>ti'ii liofk vinit ii!i<« lii r.''ii Hnk 
:,A lit- iipkiiiir^t \a*i ilil nk tot aaii liiTi t:-<i <l;tt M.ni i: .iiit 
!»• ,»iS;u.iIl' Ilk ojitiifiii , /iiJi iKinirn . j.-i.titnii' n tn i*\\rn 
I '»j /•■• r •••.!«:« ii:il . liiH'ii ili- Mi-r »*ii «ia:tr \it«»: mil .'./t:.'!'- 

nil*i» I. l«-.in-ri litmr imi^tnii Iir. li»'f|«|i;nliV*'i*lTk t-ri nj ^rMiltrn 

»»!.•■ vr.. L''"i!«" Im'!", uaariiji i.'-l l'»'1)«»uw tl<T :ii*torii" ka'i 

S'.•^..t^ i..«ir virLTriijkif.ic Van Java uirt den t«H?«tanil van 
«#uiii^fc;' iidi* ri|kt-n rii iilandi-n, van ffniLf*- aanti't-k('nMi;/i'n in 



J76 Djaja Baja. 

Chiiiecjche krouiekeu of elders opgeuomen , van den invloed dien 
de Tndische beschaviDg op ^ Java heeft nitgeoefeiid en van de 
verwarde overleveringen in de oudere babads venneld, kan een 
verhaal gemaakt worden , dat voor eene krouiek van Java zou kun- 
nen dooi^aan , indien men niet wist, dat namen van v66r-Indische 
en andere Javaansche rijken , steden en koniugen door elkander 
zijn opgegeven geworden, als uitsluitend tot Java te behooren. 

De legenden van Bhattara Goeroe met zijue twee zonen 
Bhattara Wisuoe en Bhattara Bram&, van Adji S&ka, vorst van 
MSndang Kamoelan, van het rijk Ngastini enz. , zijn verlialen 
die men in de daarover handeleude boeken lezen kan *). Ge- 
noeg zij bet dus hier te melden dat in de 5e of 6e eeuw volk- 
plantingen uit Hiudostan aankwamen, die door liuii invloed 
op taal, maatschappelijke gewoonten en instellingeu der Ja- 
vanen terugwijzen op eene vreedzame, doch laugdurige ver- 
overing, die het keumerk van oorsprong wel laugzaani, doch 
zeker in den boezem van het volk lieeft gegrifd. Dat liet volk 
daarvan echt^r onbewust is, kan ons niet verwonderen, dcwijl 
Islamitisclie overleveringen, hoe verward dan ook, de kenuis 
aan de voonnalige Boeddhisten verdrongen liebben. De oude ge- 
schiedenis van Java, zooals die thans den Javanen bekend is, 
is op die Islamitische overleveringen en vermengd met diabo- 
logie opgebouwd. De inleiding tot Djaja Baja's geschiedenis , 
o. a. bij Dr. d. H. en hs. I voorkomende, kan hiervan tot 
voorbeeld dienen. 

ffT>e Alleyhoogste beval den Sultan van Ngroem alle nog 
woeste lauden te bevolken. De Sultan vraagt nu zijnen Patih, 
welk land nog onbevolkt is. De Patih hierop geene iulichting 
kunnende geven, hemeemt de Sultan :»' wij zullen het dan 
vragen aan al de kooplieden, die op den Oceaan rondvaren.iv 
De kooplieden worden geroepen en ondervraagd; zij antwoor- 
den, dat het het eiland Java is, veertig dagen zeilens in 
omtrek. 'i' Patih ,^ zeide de Sultan, rust 20000 huisgezinneu 
uit; wij zullen ze op Java oveq)lanten.// Toen worden ze met 
8chei)en naar Java overgebracht. Na 2 maandeii waren er cchtcr 
nog maar 20 huisgezinneu over, de overigen waren door 
de booze geesten verslonden. De 20 overgebloven huisgezinneu 
vluchtten naar Ngroem terug, en gaven den vorst verslag, dat de 



I) Ofer de voorgangers van Dj&j& Biji handelt voornainelijk hot 
boek ParikSsit. 



DJajfi Miijii. 177 

aiidrreii v«nlf-.igil wareii gciwurdcii. Nu vrr/jiiiiplt clc vt)rst hUi* 
pandita'si en hij Mprak tot hen: i^Hclp inij oni do Immizp gtH»stcn 
van het eilaud Java ie verdrijven.'^ I)c pnndita's zeiden : «rlndi«n 
U.H. het goetlviiuit, zullcn wij ze door toovenniddolen v«:r- 
drijveD.'v Nu zijn die pndita^s reods op het eihiiid Java ann;^- 
komrn , en hrbhen hunne toovTnniihlelni iiaar dt* vier ;»tn*ki*u 
d» heinelsi uitge9tnM)id. Den duarop voltrendon nnrht werdereen 
gelnid gehoord, al» van ceu wind, die door het hcelal loeit. 
De toovenaara zclven wcrdcn er bevTef>:til vinif, zooihit zij ter 
middernacht uoi? niet i(liei)en Hot wns hot gosrhrot*uw van de 
booze }^^ten , dat men in dion nucht h(N)rde ; /e kwiimen met 
de meniM'hen erhter niet in aannikin«;. Xailat die ^*osten vor- 
•lagen waren , l>e/.wiinulon /ij ; dicht in oikandor ^ndd , mhlon 
zij verward en dcxir oikandor ter anrde. In vorwarriiig dniaien 
ze om en om on in allorloi horhton. Kr waren on^ov(*or 
10 millioen. In alio stn'kon kon inon hiin ^'odniiMrh on p';i;il 
hooren. Ih* oiipol«K)vip' jjoo.ston bo/.wijkon, wol *.)0(l()() , dwh do 
gi^liMA'igen bhjvon onp'doord , want /.ij waron dor i^oilsdifiist 
)j{etrouw on zondor sclniid. A lion , (M)k do lM*rL'U'«'osto!i ru'oion do 
vluchl nuar don oof*aan , ztHidal ;;i'hoi'l Java Lfr/iiiviTd was. on 
den Tolirmdon dai; do zoii wnlfr holder to viNirsoliiin kwam. 
Van do/on LTunstitron nit.^Iai; wnrdt don Snitan van Ni;n)om 
konnid goifovon , waarop oonc nioiiwr kolonit' van 2fM)(Hi Imis- 
gezinnen n:iar Java i^o/otiilcn wrnl. Xij i>nli;iMinoi) tic vi'ldon on 
iukf»*n do b<is4C'iirn (im , on nnoit had er ociiit; iiii.^ilnjf niider 
hen plaat^. 

Al moor on niirr hroidon zirh hunno sawahs on ir»>ifove»ldon 
nit; \ani:^ hot niMirdt-rstrand van'ii hando]>pniUWfii , fii ilo viMir- 
.•poeii Van hot land nfoint t(M*. Kt-n vnpNt \ias or ttit not; t<M' 
np Java niot irfWifst , inik hadtlcn do innistiifn iki*; trocn IfttiT- 
fchrin. Zij loi'fdfu .-^In-lits al> vii^'oU. Dui-h 17" jaar (miIl^-iis 
andf-n*n WO) na ilio ln'mionwilr volkplaiitiiiLf, .Ntfido do Alh'r- 
hoo:r*t»' '-on konmi; aaii ; flit uas hft tiidprrk "Djaiiiaii 'I'lrt.i ", 
en IOh laar daariia viTwiktr (ind drii inr^f van Wira!:!." 

'l Ij* nniMMHli'^' ilo vcrlialrn ih-r orr>to riikfii hn-r \rrdt'r to 
TonnJif»-i: . ii»t i-Mrniji)lo^i>rli iiVfr/itlil daar^an i- liii-raii.lor 

HI«il»'lf»*«lo*'ld. 

M :raU wordt ovor hi-t alir'-inoi-n aN hot ifT-f*' nik ir*'!Mi»-ind; 

%aXl do OVOriL'i" ri|krM, dio «'»'Ml!;r /okrriirul \aii l)'"*;:!!!!! ujilf- 

%erru , kunnon aUoon Mt^ndan:; KaintM-Ian on I'ratnhaiian mirdcn 
o|igt-ffrvf-n. Ovrr Nf^**tiua w«)rdt un> pMnohl, dal up don nvor- 



178 Djaja Baja. 

wal eeu rijk vau dieii uaain lag, welks vorst Praboe Djaja Baj& 
hectte. Deze was een afstammeling van ArdjoenS, en had (vol- 
gens sommige geschriften) een Patih Adji Saka, die vele reizen 
deed, en^ok het eiland Java ontdekte, waar hlj eene kolonie 
stichtte. 

Volgens het hierboven gegeven verhaal, zou die last van den 
vorst van Ngroem uitgegaan zijn. Doch hoe dit ook zij , de 
overlevering heeft gewild, dat Ngastina eene historische plaats 
onder de javaaiische rijken zou innemen. Eene reeks van vor- 
sten laat men verder over dit Ngastina regeeren, totdat de 
laatste, Djaja Baja, de zetel van het rijk naar Daha of het 
tegenwoordige Kediri verlegt. Volgens andere verhaJen was Djaja 
Baja nfkomstig uit het rijk Wir^ta of ook M^ndaug Kamoelan. 
Het jaar 800 wordt evenwel algemeen als zijn leeftijd aan- 
genomen, 

Dit, voor wat Oost-Java betreft. 

Van West-Java zijn uit dien tijd weinig of geen oorkonden. 
Opperhoofden , uit de oudstcn van het volk gekozen , bestuurden 
de kleine patriarchale staten. Door lichaamskracht of moed tot 
voorganger van hunnen stam benoemd, wisten zij die natuur- 
menschen door hunne overmacht te beheerschen, daarin bijge- 
staan door geostelijken, die de bevolking voorgingen in het 
aaubidden en vereeren van boomen of steenen , en voor zoover 
noodig, door waarzegging en voorspelliug uit vogelvlucht enz. 
hon invloed versterkten. Ware er een groot en machtig rijk ge- 
weest, dan zou de overlevering daarvan wel melding gemaakt 
hebben ; wij mogen daarom besluiten tot het bestaan van een 
aautal kleine stammen, steeds elkander beoorlogeude en ver- 
nielende. De indische kolonisten schijneu zich moer in Midden- 
en Oost-Java te hebben opgehouden; slechts een kleiu gcideelte 
huuner trok door Cheribon naar Bantam, waarvan later een 
aldaar gesticht rijk, gewoonlijk Padjadjaran genoemd, de s|)oren 
droeg. Gemeenschap hebben echter Oost- en Alidden-Java met 
West- Java weinig of niet gehad. 

Bij de troonsbeklimming vau Djaja Baja was, zooals ons 
verhaald wordt, geheel Midden-Java tot aan Pasoeroean tot 
een' rijk vereenigd, met de hoofdplaats Daha. In hocver die 
groote uitgestrektheid gronds op den naam van '/rijk// aan- 
spraak kon makcn, valt lichtelijk te beseflen, als men nagaat, 
dat wegen noch comrounicatie-middelen de verschillende declen 
van zalk eeu rijk vereenigden , dat boepati's als leeuma)iuen in 



vtreken nirt oniiiiddpllijk bij (ic hoofdplants golrgrn, kondon 
uitvopmi wnt /ij wildni, ni dat do vorst van liiin hfstaaii 
grfof andrrf* kcunis dnicpr, dan als zij iMMiinaal 'sjaars hiiniie 
npvachtin;; ton hove kuainoii inakcii. Dofit ook dit liiilde- 
betfjcm word, rvmals hv.\ ophn'np^n van srliattinf: veelal nairr- 
Uten. zoodat h(?t pfur /.eld/aandicid wast, zoo een va^isial zirli 
van lirt iKxifdriik af:>t'ltf*iirde. 

Zulk f*fri njk als dat van Djuja Hiijii on later dat van 
Maiijii|)Hliit bestond ilan ook inerr in naain . dan in wrrkeliik- 
hrid. Kr w:i:( irrcn f'onhi'id on band en van daar dat zmivrli* niken 
Dr%en:s rlkandcr opkuainen en viTjrint^tMi. Zi), die ziclj wn 
aanhan*; konden vorinen , stichtten ecn njk en de be\(ilkiii!; Ix'- 
Khouwilen /.ii als lunine slaven , Maarniede naar tfocdvindcii 
kon {?ehaTid(-Id wordrn. Knnsten en wi't<*nselia])]>eti kiiixIi'M under 
zuike on)slaruliir'i:eden zelfs niet tri'bnren wordeii , diH-li eene 
irun**liu'e veraiiderin<; ontMond er, tiM'n de liidiMrhe heM'baviM;^ 
van It nw Tnt eiiiw /icli Ihm* laiii^er iles te iiumt <»vit .lava \er- 
brridde , en van lieverlede de tiN)nii'l(M)/e viillekiur van dat irnxit 
a:inta! dwiiiLfelanden irebreideld werd. I let is dnor di'ii invliwd 
Till di«- IndJH'he bes<'liavi!ii; op Java, dat liet rijk D.ilia /irh 
bn'-t-ri de amirren , met name de meer oiistwaart.s i;''I''ir<'ii l.tndin 
kon \iT).eiri'!i. 



II. 



Dl.i'a lifij:i ais k n !ii n l' imi jtrnfret. 

VW Im,:i \r-j,laaT-ti' dan om-^trM-k- sdll A .1. ('.ml A I) ) 
il* • I .k^/i'^I Ti.-iar D.ili.i. 

A. :.»'afii M ; ;ia''. . dat i M iT'-lc- !"i| !|i <!*! . .'m ka'i >\\' m- -j^ jr\t n 

■ ■ ■ ■ 

^airr.i! tiw . hirj jiust /iMi. ()\' iir%r\".'S'*\ '■: A" la*. i-'i. 'ih-- 

:— *r;;p\rii pri'friii i-n jli-iii-n ilnttL v. II a-iIi ■- - \ ■.:"- 

*l^.il '•••n k!i:idii; man le /liii . i- m viMir^t;i-:«;-r \.i'. •■■■it-.^ ■.k'.- ii- j 
A".* /•-»d >•;■«' \\.»r«lT i.'Mii iir lnMlw van dr ih'l; !»■ wi'ii. J !■• k'-.-lf 
Irni:*".:" Ill liiitar . b* \iii<l *»:id«T (|j*n i.-inm \a:; I'l'. if.ir:i' , mh- 

■ 

^■►••r'.ri t**!!. |):i ;«Mir.'\.»iljonw is lit-ln-.ti'lil m.-l i;ihfinM in? i|»- 
iT- •- ■.■•■il'- .'* \:m\ U.iiiii. r\\ Viaar^rbn'ilsik .fl? il" l«ri..;:'.i;',\rT 
C •- t.if;»-«';"!i 'j\n/f.i I ,ar a»Mi-Mi'iU' v in jii-ua'* l'«>c"'.i;. .i--:!'* 
art .■»«-l Sanskrit in »lr Ka'Ai:.i;!l nv»Tj -liri'-..! M-Mir Kii-- I'l- 
I'.#- ji in lie '.♦« nf |fl' i-i-iw. Kih t\i liii" ;i!.;j.. . •:■•!; I.. I 
t^g.•'f.^A\ f-i-u ja.irtal, dat uit vht c\]Ut* Im *?.i it . i •; v ; •• ■! i^ 



180 Djaj& B&J&. 

op een tijd terag, volgende op de eeuw, waanii Empoe Poejw& 
zijii R^lin&jana schreef. 

Ook zou, volgeus de geschriften over Djaja Baja, die in 
chronologische berekening vrij wel met elkander overeeiikomen , 
na oinmekomst van twee geslachten de suprematie van Java 
overgaan op de rijken Djenggala, Singasari, Ngoerawan (d. i. 
znid-oostelijk Reinbang) en Kediri (3); deze maken nalOOjaar 
plaats voor het rijk Padjadjaran, en dit weder, ook na 100 
jaar, voor Madjapahit. Ook dit rijk bestond 100 jaar (4), en 
daar zijn ondergang in 1400 A. J. ])laats had, verkrijgen wij 
door terugtelling voor Djaja Baj&'s leeftijd p. m. 1000 A. J. 
1095 A. D. Dit jaartal nu komt vrij wel overeen met den tijd 
dat de Ram&jana overgezet en de Panatarau gebouwd werd. 
Kediri heeit zeker , ten opzichte van de Indische beschaviog in 
dien tijd de hoogste vlucht genomen. Reeds vier- of vijfhouderd 
jaar was het geleden dat Boeddhistische kolouisten op Midden- 
Java aanlauddeu; allengs hadden zij zich oost- en zuidwaarts 
uitgebreid , totdat eiudelijk hunne afstammelingen of wellicht ko- 
louisten zelven zich ook in het Xedirische nederzetten (5). 

Djaja Baja dus, aan wien later zooveel geleerdheid en boven- 
aardsche kennis is toegeschreven geworden , zal dan waarschijnlijk 
wel niet anders geweest zijn dan eeue personiticatie van den 
hoogsten trap van ontwikkeling , die de Indische beschaving in 
die streken bereikt heeft, doch als elders heeft ook hier de 
overlevering hem tot vorst gemaakt. Hij zelfwas Boeddhist (6), 
doch omhelsde naderhand het mohammedaansch geloof, dat na- 
tuurlijk zoo moest geschieden, wilde de in Tslaniitisclien geest 
geschreven profetietin eenige waarde hebben of iugang bij het 
volk vinden. 

Het boek Moesarar is de bron, waaruit de kroniekschrijvers 
geput hebben tot het geven van een verhaal omtrent Djaja l^ja 
en zijne profetieen (7). Hoewel dus de verhalen in de verschil- 
lende kronieken met elkander zouden moeten overeensteminen , 
zoo is daar echter nog al eenig verschil in te bespeuren. Als 
algemeen overzicht kan echter het volgende volstaan. 

Geen machtiger vorst lecfde er in dien tijd dan Djaja Baja. 
Hij had twee residentien, eene te Daha, de andere te Kediri. 
Van daar regeerde hij de bevolking, zoowel die ten oosten 
als die ten westen van hem woonde. Door iedereen werd hij 
gevreesd, want alom was hij bekeud door zijne grootheid en zijne 
mncht en door zijne sterkte in den oorlog: alien eerbiediprden 



[ 



njnjri MSirl. I HI 

iijn verstand en ^hoor/auinden zijiie beveinn. Wat meer ze^ : 
Dj&jS Fiaja was i*oiie iiicarnatie van Hliattarl Winnoe, z«)n<lat 
lieeii kuitini?, w:iar onk, iict to^n hem durfdc opiieinen. Zijn 
nitrrlijk wa.H pfThicNlwaanli^; iiij leefde iiipTOtogrn als pf n kluize- 
naar, f*ri vrrtrii CiihI niet bij eenigr! Iiaiidrlint? (S). llij vprlanj^dct 
irer naar o«*nrM Z(m>ii : pindclijk werd hem die dau nok ^*bunMi , 
m wrl i-eii die zfor srliiM)n van uitorlijk was. To(*n dezo zihih 
dm innunelijkon ItM'ftijd horeikt liad , sttoldr Djiija l^ii lieiii a:in 
tot vorst Van l'a£^*di)ni;aii (ondor Ki^diri), van daar dat liij ccn- 
Tondi^ Pa^rdoniran trrnopind wordt. Oiiistn^cks dr/rn tijd ff^ 
brarde liet dat Djaja liiija in /ijn paleis b<*/o('k initvini^ van 
BPfi prioster uit Nutih-mi (9). Ilt't was com |iri('>ttTvorst , sultan 
Moelikna Ali SaniMirdjiMi t^'iiaanid , dio f^rdnri'ude den tijd , dat 
bij de £r:l^t wiu» van Djiija H:ija, dcMir xijnc kiMinis van Iit^t 
bovrn/innfiiikt', diirli uui: mtrr iloor /ijno Arabisflu! afkoMl^t, 
nn l)a)u':» vorst e(T))ird (?n achtint; afdwonj^. 

Na lift wiss<-lcn van di^ iifMuli^r ])lii'l>t{)lf'irin^i*ii irintr nicn /.ittiMi, 
vaania SaniMKMijfii liet wiKird nam ru ztMdf : "Wtl, VDrst l)jaja 
Hiija! ik kum hiiT nm n in kcnnis te brcnsrrn nift den iniiitud 
Tan Kitab .M(^*sarar; tc wrtcn : nift n zal van nw nakoiiii'lin<;- 
iriia|# n(»i; ilrif in'slarlitcn , allfn oii'^cliNiviL'cn , over Daiia 
fput^rrrn : «laarna /al nw konitiirrnk vcrdwniirn t'li dtnir cfn 
ii.tifr \rrvaninMi wordrn." Nu knsti* Djaja Hiijii de VJK'l»'n 
tan dfn j)rie>tervorsl , zijn leerni(fs«tfr, waarna 2Sams<H'djfn 
ffftnik. 

\j*u*' iiiaand i»iifrevi*er na lirl vrrtrrk van tli-n jirifster iuh>- 
digiir l)j:ijd Hiija zijii /(H)n I'a^cddii^an uit . met liem den Imt;^ 
Pandan te boklimmm nm di*n n|) dm top wnntMidfn HikmI- 
^tii«ti«rhen pHlMiinistlferanr en klni/i'iiaar (l^'j, StK-brila irc- 
aianid. eeu be/uek tc lirfiitreiL III) Lnnt; i»|) n*i> t(N*^»*rust iiict 
ai de f;a\t*n, die de nii-uxu- lrfHl^di('M^t licm kon \f*rlef-nf'n ; 
vaiit tcjen Sani>f>edjen vertrnkken was, wi-rd hi) in de k*i:ij< 
ier li-lamitiM-he pMlMlienst oiiilrrwe/rn ; thnir wieii , unrdt met 
Sraeid. dfich de h'ermeester was een paiidita miM-|:iii:i, d. i. 
9rji ]irie»i(*r ml Njrnx'in (11). Ti'vens kn-i-i; liij tuidrrrirhi in 
tfe irr-r van iiPt vt-rlKirirene , /nodal hi) hinir/iinif-riiaiid iiiet 
Bi^iprn wi^t al wat er pix'urd was \oor dat tie wereld ontMimd 
,'.« I,. iUnih ook al wat noi; ueijrnnMi /ou , /oowel de op- 
tvj^ji?''.; van alle tcM-komenile vorMrii aly hnnnc hai deiinLfen. 
^V«k Loii hij alle toekomMiLt' rijLen in /iiinel)«*ei(ien en ullrLfoni-u 
frfi Jirrn. 



181^ Djaja R4ja. 

Al die eicfeiiscliappeii van den vorst werkteii mede tot den 
bloei van het' land. De inwoners hadden schier iiiet^ te doen. 
Zijn leger was het machtigste van geheel Java. Hetaanzien van 
den vorst was groot, ja, nam nog gedurig toe, zoodat iedereen 
voor hem bevrecsd was, te meer daar hij de handelingen van 
alio menschen op aarde wist. 

Toen Djaja Baja en zijn zoon nu op den berg Pandan ge- 
koinen wareii, trad de pandita hen tegemoet, en den vorst 
herkeimcnde noodigde hij hem nit te gaan zitten (12). 

De pandita zelf wordt beschreven als iemaud , die door boete- 
doening geheel volmaakt was gewordeu en al wat hij begeerde 
verkrijgen kon. 

Allen hebben nu plaats genomen , waarop de leeraar eene 
vrouwolijke bedieude (non) riep. Er kwam er dadelijk eene, en 
begon de spijzen op te drageii. Zij bracht een blad (rampaddan) 
met zeven scliot^ls verscliilleude spijzen. Njai Eiidang (denon) 
die aan tufel bedieude, was de achtst« (13). Die spijzen be- 
stonden : lo. uit een schotel djoewadah (koekje van ketau- 
meel met suiker en klapj)erwater) ; Si", een sarimpang koenir; 
3o. een met witte iiijcn ; 4o. een j)eperlmis met seroeiiibloemcn ; 
5«. een id. met melatti's; 6o. eeuige soorten kadjar; 7o. een 
jiitrah drooge rijst (14). Ki Adjar (Soebrita) maakte zijn 
s(?mbah voor den vorst (lo), en zeide dat het gjistmaal gere<jd 
was. Doch nauwlijks had Djaja lUja de spijzen ge/ien, of hij 
word zpor toomig, trok den kris en stak or den loera.ir en 
zijne bediende (de non) mede dood, waarop de leorliiigen die 
dil van verro aanzagen, nit vrees de vlncht nanu^n. Paijcdinigan 
zicnde wat zijn vader gedaan had, wihle U'As zi'gircn . doch 
vrees weerhiejd hem. Nu daalde Sri HocjKiti Dj.ija liiijii met 
zijnen zoon den borg af, en ging zijn kraton binnen. (ie/.(^ten 
zijnde naderde hem zijn zoon, en na zijn st»nibah geniaakt te 
liebbeii vroeg hij uaar de red en , dat de leeraar was doodge- 
stoken. Zijn vader anlwoonldc: /'Indien die leeraar was blijven 
leven, zou hij den loop der gebeurteinssen hehben ge.<<uit. 
Ook heeft hij gczoudigd tegen mijncn lecrmeester Sultan Mo(*lai»a 
Ali 8amsoedjen, dewijl hij zijn geheim opeubaar gemaakt 
heeft (16). Want Mocliina Ali heeft mij onderrirht in de vor- 
borgenheden van het boek Moesarar, nadat ik liem beloofd had 
niet over dcze zaken te zullen spreken op het eiland Java. 
Dewijl nu de verborgen zin van den leeraar Soebrila was, oni 
deze geheimen openbaar te maken, heb ik hem godood.^' 



Djaja KiljiV 1K3 

lliema gnat Djajii K:ija over oiii (if* toekornvtif^ f^pbeurte- 
in^s«*n in verhniid nu^t dc zcveii 8cliot«*l8 ;!ipijzf*n aau zijnen 
7.i«>n uit te li*i;i^n. 

III. 

V oorspcl I i II Iff II. 

Mijn /iM)!! , zoo /rifl hij, de zrvcu srIintHs inij d<Mir den 
IrtT-Lir viH»r«;»*/Pt , hftrekt'iK'n d:it it 4'"vi'n tiiil|MTkrn konien 
7iiii»Mi; /cviMi ri|k(*u /ulirii clkiiiiilcr d:i:iriii o])\olLri*n. Nu mi) 
ffirttTpn noir Iwh- iri'>l:n-litcn «ivrr Java: danrna znlli-n or vier 
kor.inknikrn vrrriizfii (17). Mijn njk rcliliT knmt liiorhij nirt 
Ujf^T \iM»r: hot /.:d uiTtr**wi<rlit wordni nit dc rij drr Matcn. 
Ik /('If vfrtrt'k van liitT. en dc plants, uaar ik niij /al op- 
hoiidcTi . y:\\ niciiiaiid hi-kciid wordcn . d.-iar ik iiiii bcviiiil in 
cif ofiif VMM iiiijii Icciaar Siiltaii Mn* ];iiui Ali. wiciis nakoinc- 
i!iit:r-ii lirultTiiaiid /nllcn crkcnd woidcn aU kuninircn van 
Jav:i fl*^). 

Die vi»T ccr-tkoMirndc nikcn ziin : Djcnu'L'.il.i, Kcdiri , SiiiuM- 
<iri en (Iiiwcni.i1 Nif««Ta\vaii (U*). Zij /ullcn zccr Wflvan-nd 
z;;n. en lict rcriii /:d cr L'ciiaMdliaat'd wtinltn. 1)jh!i dcuir oiidcr- 
liniri* vctcii n\ unrlnircn wordcii /\\ hur «Mitvolki M. Hit i:» iict 

■ ■ 

ti;dji«*rk "Narpati". Na luiTidcrd jaar lin-ikt vru amlrr ti,jlj»crk 
a.nn . dat vaTj • K.ilii Wisi's.i (1^.')' •■ |)r \ur<\ zal zijiic H'>iilriitic 
hr*>b»Mi tc Padiadiaran . cii dc tiid /iirnT rciTf riiii; licet ''rrirkrii". 
STr!;tl inK'li n!iu'ir'-clitiLr!i'*id /ai fv ni <iai l:|(l\ak pjaa!^ i.cliU'ii 
^•2»M- N'a hoiidrril i:iM- i.tiuilt i! /•• i:''/ci:''Hi»- ici^f-riiiu' »»p U* 
tr-'?ai»i ';. K''i! «»Mui»^- za! cr nit!»r«kcM tu^sciicn ilc hlocdvcr- 
wnrtMi van den \nrst j)vcr de trmi!iM»pvii}:;iiiir . waanlror al!' ii 
i^r.i'tii^l unrdcii. !)•• sterkcn /iiI!im /ojuIit iipii'Uid' m >triid 
?i**k*-n: «r /al twrr.liadit /.'ii «»wr iiil Invit van di-n ifMFid. 
r-rj i'ltt \iiik in<M'| i;iiiid a!* iic!;i<i mu' njlitfiiL'"':!. Pi! rcM en 
ur.t\* r , iMiidat ik litmr Ki Ad ar rsi- 1 d- i-ri titi-l \*«'rdl dc 
iVif tidi..i-i«*iniar licrlncld; ti:it!iaa:>i 1m ! lti Wfiiil»ii up km-iiir. 

Wan nee r nu iici Icven van il>-ii :.iit>Tfii v<>r^Y va:; l*ail a>iiaran 
Qit^v'hluK'ht is. zal cell andcr tiMlprk siaid.r* k- ! . Siikil.i ut 



*; Zir dr iTr*!r •lUiLroric. 
•» Zir fir Iwrcilc rtl!r;/.iiir. 

> \Ml-r VII. I'.i 



1S4 I^jaj^ Haja. 

Saus^kalav; de vorst is Praboe Brawidjaja, of (hs. d. H. 
en lis. ri) Radja Pati Dewa Nata '). * 

Hij hfteft zijiie resideutie te Madjalengka (Madjapahit) en 
hot tijdperk der regeoring van dezeii Naleudra Saiigradja Pati 
zal //Naiidoor Pati'/ heeteii ^). De belasting van het volk is in 
geld (pitjis) en zulks omdat ik op den berg Pandau door Ki 
Adjar ben ontliaald op djoewadah. Na houderd jaar (hs. Ill 
zegt 80 en hs. II , 8 wiudoe.<» of 64 jaar) zal dit rijk onder- 
gaau en dat van glagah wangi (geurige glagahj d. i. DSinak 
opkomeu. Het tijdperk heet //Kalii Wisiija// ^). Dit zaleentijd 
van belioedzaainheid zijn. De godsdieust wordt veranderd; men 
zal ophoudeu de dewa's aan te roepou en overal zal welvaren 
zijn. De vorst heet Dhipati Kula Wisesii of (hs. I) Djiidjaka, 
en de tijd zijner regceringis /'Adijati". Hij is een rechtvaardig en 
vroom vorst (21) en behoort tot de orde der wali's on priesters. 
llij zelf zal onderwijs geven in de godsdienstinstelliiigen en 
de heilige goJsdieiist groudvesteu , waardoor iulcr hem achten 
zal. De belasting der bevolking in de onder zijn bestuur staaude 
landen (Demak tot (nri) bestiiat in geld, en ook zullen zij 
veel'goud en zilver opbrengen. 

En dit, omdat ik op den berg door Ki Adjar onthaald ben 
geworden op melatti-bloemen. Na 64 jaar zal dit rijk ophouden 
te bestaan, en het tijdperk //Kala Djougga'/ breektaan, waariu 
het rijk Padjaug opkomt *). De invloed, die dit rijk uitoefeiit 
zal dien van Dumak eveuaren. De vorst is rechtvaardii^ en vroom 
(tekad), cvenwel zal hij door zijue kinderen uiet opgevolgd 
worden (22). Het volk brengt als belasting geld en kleederen 
op , on znlks omdat ik ben onthaald goMorden op ondorschcideue 
soorten kadjar. Padjaiig wordt nu na 35 jaar vervangen door 
het rijk ilatarani, waarmede het tijd))ork '/Kiila Sekti of Kala 
St^kti Doopjiriiv een aanvang ncemt. Vorst Praboe Njakra Hoe- 
wiina Senopati is van dit rijk de eerste vorst ^). Uij is de af- 
stammeling van een priester, daarom zal hij alle priesters en 
sterrenwiohelaars om zich verzamelen, ten einde rccht te sprekeu. 



*) Elders (hs. I) wordt liij dc van priesters afstuninicnde vorst 
Dcwadji gcnoemd. 

^) Zic allegoric uo. 3. 
») Zie allegorie no. 4. 
*) Zie allrgoric 6. 
■1 Zie aileirorie 0. 



Djaja Hnja. ]H5 

Die vorat is het rnd der aanlc (28) , en mot /.ijiifi rrgwriiij? zal 
V4iiir Java ceii welvamulo tijd aaiibrrkrii. 

Ilrt rijk zal niarlitig zijii door dm oorlo;? (i^) en vrouwni 
eti ^hatten wonU'ii tot buit vorkrr'jrii. Dp vorst is rijk v\\ alle 
meit5c)irii zijii vmir hem bevrcesd. Ook het volk is rijk; zij 
anilleii du.s veel kuiiiien ojibrenp*!!. De behistiii^^ is in rejahMi, 
en dit onuhit Ki Adjar mij witte iiijen herft vonrgezet. Nog 
drip geslachteii zuUcii na hem n\ir('(*ren ; dan znl na liondeni 
jaar dat njk onderifaaii thnir eenen /(*er hartstiM'litelijken strijd 
lu«!*rlii*TJ df faniilii'ledcMi am dr erftipvolL'inir. 

In «lez#*u tijil konien er zeevjinMideii ii|i Java*) imi handel te 
driiven: zii /nllen zich ineniren in den oorh)!;, het hmd sinitrn 
Sij van alle kantiMi in, eindelijk overMinneii /ij en verdeelen 
b*-t rifk ."i."!). Ki'ij (h't'l (hnrvan wjinit M I'Mcljani: ternirireiirariit 
en /:ti den naani dr.ti^-n van NjakriL Waii Socrjii (iis. III). 
I^it i.- iiet ti)d|«'rk "Sanu'kar.i ", want dr/.v tiJd zal in wiTki'h)kliti<l 
oti-!uiniii; /ijn. De l)ehistJMir wnrdt bitaald in ;;i'!(l en ri'jah*n , 
en lit i<nid:il ik op den lierg I'aiulan l)«>n mitliaald i;i'\M>rden op 
m^'iuttihjiM'jiien. Al> nn iri*(hire'iuh* (»(» j;i:ir (ft'n aiider hs. /i*i:t 
1 00 1 wvT koMiiiir<*n ^) i»ver dat riik /nlh-n L'«Ti'Lreerd lu-bben . 
ral 'T et'n iijd v:in verwarrinu' aaTilireken. De toorn van (iod 
rjkl o\er >la\a koinen , ile v(M)rspf>ed vaM lii'l lan<l virdwiJYit en 
/ware ninipen /nllen elkander iipviili'fM. (iods tiNirn neenit \an 
jaar tul ja.ir Uv. tie vonrnann' lifdm wonlen vcrvhx'kt, en iiet 
¥olk i« lK'h«»eftiir. D»* nii'iiselien kiimien iiii't nn-t rn^it in hnnne 
hni/en ««^'ieii : daannn hni/en /ij 1 ni:- en op lii-n wrir. i-n hMi|H'n 
ni:tar o\er den pa>sii 'inarkl . D'- i:ront»Mi /ijn wni-d tetri'n 
i.'iiitne miii<lere!j . en uok thvi n vi»ri!«ii ^jrr'jt van aard. De 
v.iar!j*-:d is \rrdwc-iiti! . men >pp'ikt ^flfiiitN lrnL'«'nlaal. C)pri*r!ite 
lietJe!! vindt men nii-l ni«'er, vw \i-ir /nn iMiimiii tot :inntit>de 
Ir \»Tvallfn. Ook \<TiJ«'/<'n di* vr^^U\^^•?l :ilif M:j:i;iiiil«'. Di* neht- 
»:.rT».ik v:in diMi vnr*l is *»!]/«kiT, wrifrlrnd en niii strenif ire- 
Vi^-iT Afwi-i^'h-nd is tie iii-hiMiiiL'. dir liij ri-riil . doili wnnlt 
fV*^!* •»pL'tv*HTd. Kim iN z:;n er ii!i'' inrtii::''' L'tiudiMi kri-i^rri . 
bufTel" . ko-:i"M, paardiMi . k.ilvri. i; , w.iprii<. pir'M-n «-ii linlkf-n 

OJ-'^-bnit M. Mr 'jv\\\ v\\ de r 'jr.-.- .r ;r) dnit* II \\ord»'ii :»l hinii 
• ".^•PiO'-rd , en uls de fHiirMlijd ilaar i* . \lMdt null lint*, vi:oit 

• Jir ».r:r/n-r I'.nrll liirr »»j. Hi- i .. i ii.'inu' 'i'l • '. 1. ' ■•» i-t-'i -t 
t 'i.\r .i"#.:i.';i 7 . *• . '• 111 |o 



18fi Dj5ja BSja. 

liet gewas is mislukt en de akkers overstroomd. Waar de vorst 
zich ophoudt is ouzeker. Zijne bevelenzijn het volk tot verderf J). 
Kortom de regeering deugt iiiet, het is alsof de duivels regee- 
reu (20). Twee zeevareiiden van hoogen rang (Pandji's), rijk 
en dapper (lis. II) zuUeu nu machtig worden op Java en het 
volk oiiderdrukken, doch daarna weiler verdwijuen. De rampen 
nenien al meer eu meer toe , en de slageu van het noodlot kuunen 
uiet meer afgewend worden (lis. III). De bewegingen van het 
volk zijn onbestcmd. Zij gaan van het noorden naar hetzuiden 
eu teriig; eindelijk sterven zij zonder ter bedevaart te zijn ge- 
gaan. Slechte lieden plegen onophoudelijk straatroof, het zijn 
vorstokte roovers. Maar nu is ook het einde van dat rijk nabij. 
Zou- en maaneklipsen , regen , wind , aardbevingen , windliozen 
eu aschregens zullen ontstaan. De jaargetijdeu zijn in de war. 
AUnn is er oorlog eu opstaud; gedurig verandereu de vijanden 
(de zeevarenden) van stellliug. Zij worden zeer machtig; velen 
komen naar Java, en huuue stout moedigheid wordt steeds 
grooter. Dit een eu ander zal plaats hebben, omdat op den 
berg Pandan het gastmaal is opgedragen door Njai Eiidang. 
Doch dan, o mijn zoon Pagedongan, zal Si Tandjoeng Poetih 
verschijnen *). II ij zaI een vorst zijn met een rein hart. Zijn 
afkomst is uit Mt^kah eu hij zelf is eeue jifstanimeliug van 
een der wali's Gods. Zijn uaam (als vorst) is lladlieu Amis- 
sau (ZS) , en over de gausche aarde strekt zich zijno macht uit. 
Nu zal er geene boosheid meer zijn , ' alio menschen zullen als 
ecue familie wezeu. Die vorst zal slechts verlangen lict volk voor 
t^ gaan in het aauroepcn van Godsnnam, maar nict om legers 
aan te voeren ; want (Jod alleeu zal als strijder optreden , Hij 
zal de vijanden vcrdelg(^ii on zoo ook alien, die de goddelijke 
aanstelling van dieu priestor vorst zulleu loochenen. Nu zal het 
rcclit ziju loop hebben. Ook wordt er vergift'euis en genade 
goschoukeu eu de vorst zal langnioedig eu re<;htvaardig ziju. 
Hij zal de goederen van de bevolkiug weigeren aan te uemen, 
want zijn streven is niet om schatten te verzauielen, doch om 
de bolaugeu zijuer onderdanen te boIiartig<;u. Slcchs een dinar 
(/* 5 Ti y 6) zal hij van vier bouws groiul hert'en. Dit zal 



*) Waurschijnlijk doelde dc schrijver hier op Pakoe BocwAiiA H 
17si2— 1749 A. D. 

^) Over Si Tandjoeng Poetili, Eroc Tjukril en Ratoc Adil, Iczc men 
aantcekening 27. Zie ook alleflrorie 15. 



Djija HTija. 1*^7 

plaattf hf*hh«'n, nindnt ik op 8omeiiihI(>Piii(*n liPii oiith:iiilil ff'- 

wnrdfii o|) Am hfrcr Pan clan, Wrlvaren zal or in hi*t tr:»nsrh(» 

land ziin. pii hot voik /al /.icli tcvri'dfn ^fvorlcii. Ili-t /:ii 

gwrie iiHieite Iu^jImmi oin vocilscl of kliviIiTon \o icrkrijutMi , 

vmut irrMMlkooj) zijn <le klfTilpron , vu iriH'ilkonji hot ir«)nil. Onk 

xrI er vcpI •r')inl van «lrn ovrnval nnar .lava iri-hracht w«inl»'!i. 

Bfilroij hi'pfi or niot nioiT plaats, on zoiulor (l:it or |mtnuiillr 

b, ':i«-IiIhmi tticli *ivv\\v. dit'fstjilli'ii phiats; ilo ilirvoii vfTilwijijcn 

M*hl<-r nict (l(M)r oonit; tiMivorniiililol , (i<M'!i urnflal w ilonr 

dim |)rirpt<'r\or:*t iri'tnohtiiril worch'ii. \V:mT iiij is ont/aijin- 

b(iP7rniPn(l oti ioclrr is vtior lioin hovn'CMl. Wir >lfrlit i>, /h1 

dtMir io«i«'n'on ifointMlrn wonliMi : daanlonr vrrilwijirii »!•' stniat- 

rno\ors; licn (lj>i)holiiars lonjii lict «r<'lnk Irir^'n , d*- !)fto>aanli- 

grii vlnr!:tfn naar \\v\ woud ; ttMi slotli' knini'Ti y\\ n:i:ir di- 

mo^kr-f* ir»*ln»Mcn ilcmr di-n vlcM'k van ih-w Ali<iii""i:-ti' , d.iariM 

rullrn zij zioli hokirnn . vnr/indc tW wniak XiU- (ind. Kn tlr 

iiaaiii van dii-n \or>T /al /ii'ii l«)t Imitcii iii't rhk vt-rlin-idiii. 

Hii yal /ijii al- Lr»»''i;i drtini en goliikrn op di* k'MioiiLpi. (Jii-iif 

ftchuttf-n In-fl n)i-]j in /rjn palfis aan (21* )• want L'nmt i:^ /iiTu* 

inild!i<-ul on i;u!istl)<'tonn aan hot volk . ja. aan alio tinn- 

•rii»*ii dor ;;»hi"t'h- aardi*. Ifcdolaars /ijn cr nn iiir-t nioiT. Ilij 

f.f^fi zo .ilh-n l)ii clkaiidrr Lr<'hraoht oni iiun \o«'iNi*! rn klif- 

dor«'!i on Miiiiitii; to l'«'^oii. I):ii,n'lnk> "ifhoiikt Ini Imii /iiiif wrl- 

ditlf-ri , **n diHir dv )iiil{) \aM (iod wordon aii>-ii MMtr^pitodJL' fn 

^'iukki;;. (iaartii* vj»lL'«'n '/\] zJ)Mf hr'Vi-!«-n. o!i i*'iiir K'tni'T 

hoai W* i.'laii/«iid«' nliUt»'»"ii('ii ziin ziiiii' hcvi'lrii ; iMik sr!. anion 

ti) /ii'fi nift niorr \n(ir flk-iMh-r, ilaar alJ'ii fipp-rlit \aii I :iil 

x:;'. . /iHvlat d»' \fir-! iiun nit niodfli.ihn \iri;iM«;:i«i ^iImm kt •••' 
• ■ ■ 

|>»*7f inr>l VKifiJl L'»imi'ii!d TaiidioiriL: l*oi-li'i. hi' /'.':« \t i. 
hpff^'.ir iifhl»»-n or l'«»" «• nuMiilijk'uili n plaal^ 'Mi c-u In] /♦ 't 

tS ^r-.'.M ftiif. Ihnii onk Mirl cip fiu-i wnnJ! h'. tn! Xi'T"! : :iV- 

2^.*t#'!d. Kor-t ::i -I i.iidi i!ii dnur (inil in Jut l'« •'.ni i'l'. ;.Ii" 
fn*-t ru#*d**vn'ti-ii \;i!i (jnd^ . i!a:irria /hi; it mmj \t\t li. w.um. ir 
o\'-rwin!i»ii oil hiiid''i|i:.lrn \n-ir ••■ ri;!'ii'-!i. M.ut i-« • :.; ..• ;^'i-- 
drf-ilf \a; :.«'t vi»|k dniairt L'«*t li ki:.':i- \aM UimU \i:. N'.i ..i, 
rr T ?i"t* Mii-iT L''"*''-!* ili"!i «i;it k"»^;i:id is. u\rr:!l l!«"ir*r:.t ♦r 
^rnii- ♦ '1 ru-t. ( )nl. 'ii-I \i)!k \nilT /irji a:il:iri 'la.-illl \t' liin'-Ji- 

#ri n.tar ^nw-Lfor nnli»*tr!i;il;.''id w.:-*. il.nr ::ei fi nn :: j.n u'' '«-■.. 
IV- !»•-■. 'itMi \an th-ii \iir-: /iiu in i»\«riri: :itrt i:i-i \t.ik . 

V'.-nit ilil «l«M»r '/! ..'inif iiia'itrri^i'ifM t> «'• !iLr»i' •« liml ■ '-i fi 



190 Dj&ja Baja. 

aan den verheven vorst, den Boepati van Ngroem. Hij is zeer 
vertoomd en laat dadelijk zijn patih roepen. Nu zcgt hij : 
//Patih, ikjVerneem daar, dat het eiland Java veroverd is ge- 
worden door de lieden van het eiland Pringgi, en dat zich 
daar een hunuer tot vorst heeft opgeworpen. Doch deze heeft 
mij nog niet als zijn heer erkend, noch zijnc opwaclitiug ge- 
maakt; bovendieu breugt hij daar alles in verwarriiig , plundert 
de kooplieden uit en voert de bewoners gevaukelijk weg iiaar 
Pringgi, elk jaar wel 1000 man. Het eiland Java echter is 
mijn eigendom, Mijne voorvaders waren het, die daar eene 
volkplanting gesticht hebben liebben. Maar nu hebben andoren 
zich zonder mijne vergunning dat land toegeeigend. Al de 
boepati's zijn re^ds verslagen in deu oorlog, en geene schat- 
ting wordt meer opgebmcht. Daarom /ullen wij ons tot deu 
oorlog gereed maken. En gij , patih , vertrek onmiddpllijk naar 
Java, neeint een groot aantal menschen incde, en verjaag 
die Priuggiers. Bieden ze wederstand , zoo roei hen uit , totdat 
er niet een me^r overblijft, en gij, kom niet terug voordat 
ge hen alien verdreven hebt/' De Patih rust nu aanstonds een 
, leger uit van 400000 man , die in 2000 vaartuigeu ingeschcept 
worden (42). Hiermede gaat hij naar Java, en omringt het land 
aan vier zijden. In het uooiden bij Tagal doet hij lUOOOO man 
outschepen, een even groot getal te Blambaugan in hetoosten, 
te Sarisig in het zuidcn on te Bantam in het westen, terwijl 
de 2000 vaartuigen de kusten blokkeren. Steeds komt er 
van Ngroem versterking, die zich bij liet leger op Java aan- 
sluit. Als nu het geheele leger geland is, dan zal de verdel- 
gingsoorlog een aanvang uemeu. AUe Pringgiers zullcm omkomen 
en hunne lijken worden in de rawa's geworpen, totdat die ge- 
heel gevuld zijn. De krijgso|)eratie is als volgt. Het leger van 
Sarisig in het zuiden trekt oostwaarts eerst naar Karang IW- 
long, dan naar Krinbel, van daar naar eene plaats ten zuiden 
van Punjiriiga, totdat het Larag Panggoel bereikt. Het leger te 
Blambangan trekt westwaarts , en dat van het westen oostwaarst, 
totdat zij bij Rilmbel zich mot elkander vereenigen. Ten slotte 
trekt het noorderleger te Tugal oostwaarts tot aan Grissc. De 
geheele krijgsmacht is aldus over J ava verspreid. Na vele over- 
winuingen betrekken zij hunne kwartieren. De eerste Icger- 
afdeeling vestigt zich te Dcmak, eene andere te Cheribon, de 
derde te Soerabaja, de laatste te Sarisig. Over het geheele leger 
voeren vier boepati's met vijf patih's bevel. leder boepati heeft 



Diuja Miij:l. ISO 

wiiif?) {8*<), tPii nocmlPM van hot gflwrirto Palfo.! (do Pralior). 
Nng neu aiulrr rijk /:il hij lirhlx^n , t4* wctrii (l:it van Madura. 
I>it w het tijdjM'rk "Mii^lja MiK»lj;i«. iloiidrrd jaar daarna wunit 
de rp!«idpntir vrrplaatsi naar lu*t ()«)>l«'n , /ijinl«' Iw! rijk 
Ka|iiinas.4an fw«'i!icht lict Malaiiu'-^'ln') trn WcsttMi van df 
rivier TJHinilra. 0«»k tlit rijk zai vciilwiiiifii na vv\i dtTliirjarii: 
bp!<taan vu vervaiiifrn wouIimi door <m'Ii aTidtT, dat iri-li-ifn is 
trn N. (). van di'ti licri; India Kiiii (lict haiiLnisflu'), oin op 
xiliip Ix'iirt na fjH jaar ])la:its tc niakrn vmir hmi rijk ti* Tani- 
b^lnn. Kn uU dit laat:«tr dcrti*; jaar bcsraaii /al Ih'IiIh'Ii, dan 
ijjii de lM)fidiTd jaar (••!•,'. ll'») vcrvniti voor dif tlric rijki'ii f.'V.*). 
Xli brirkt lift !!|il|.rrk • Siifiiicndi adi^-.ti- aaii (lis. d. II. 
ucN'int lu'l SiHMiiiMla?iL' . n«- in iiicn tiiil irvriidf viir>l i.-j vv\i 
■f-taihnirlin;r van Kini- Tj-ikra. /ijn nik iiirr h'n ( )ost('n \an 
•If nvirr XL'o'^-in|)ak vw iin Wi'-iif-n van 'Ir'nih-ijaf (rf"«idfiilif' 
^iiiarani;); iu-l LiU'iL'ti* ^vaarsciniiilijk in dr nahi]}u'id drs 
^•iirii\i*r>^ /a! Ii'-t to! : iiiufliiki- irri'i> i.vliljin. Pit i* iii'l nik 
\\ arinL'iii KtM-lMn-ii, \va;ii\!iii di* ri*Niili' tu- M.i;!:i|;l:;i i .\L'a>ar- 
Ui.iiTti, li'M'T. Ih' iiL'«'«Tir!U' v.in tlini vor<! /al /fi-r viM)rspoiMlii; 
i:jn, oMTal wordiMi /iji.r lM'\rii"n lti""'* il»'' ■ u'tl. l.'* ai^ iin noi: 
drif ;r»'>larlili'U over «lat ii|k /iiljiii !,'«•.» J 'rd r.ii.lii-n , /on /a! 
dr tud \aii iM'staaii iMH.di-ni jaar l."".^''-! /ijn. Nil Ini-ikt 
v»w»r Java wtdfr ctMi tin! \:in vcrwariiiij aan \.\ :.- lt'iM vor-t 
m^NT, daar allr |jo«-|.:iirji yvW Miilm iiL'«'t'n-!i iH'i. I)i'i' 
ffT^anli- >taat van /aki-n ki»ni! dm Kni.iHir \im I'ijiil'lm !»r 

[••■/f nil dm'! i-i-n vi;a;;di'li|k«'ii i!iv;ii iiii't i-rn ii'i^'T dat 
va'.W'L'*' df iiifiiiirlr nui i;«'ifl«l kai: w iliii. lift l'i ili'ii-i'. , 
»i:i! «li'- kniiT'^in d«*M iiiakin ir« liikl "p 'lit, ais iIi- viiM-l >••'- 
kotist Al il»" lMM-|Kiii"«. v.k\ 111) a'-'il' •■■ ■i'."i«'»"Ms ill d' M -;r i 
f#:.l:in'*'Tfi! iir /!• nil'; o\iT'<\iiiiti'n . w.mt L'»t'! imi iht i^ !'l"'; 
a»*:i. !»• "laml. I )ii> ni''''l«'ii iiiiinn- hl''"!" »''i'i'riiiH ij vimr di :.i ■ 
Tan liit-ri \or»t . ".ir.l .i|"i' kr:ii!:! is ;i;s ii •• v.-m i-imi •" •:. 

i'i*:\*'f\ J.iV.i Wi'iil' 1r . -ii.Jtf \rM>t<-ril. Kn'iM-!l 'T null^r. ■:. 
*ai. ■!» :i «»\it;\..i il.irn! ; ill \«'- oji .l.ii.i, /im ■,\n;i!i!l /i; tr! 

t"» >.ii! ■•■T<l \l' I L'«'-'r'-!._r" ' -i tiL""r.u\i ;■ ijr i^juvili j^ 'ir-.r.., : 
d ■ *.Mr-l nWT .l;t\a. i-:i iln-l :.:j -i if.i i ih-uwl l'"\"' .' 'i 

K- '. 'u:ial ''•I.Mr* '.»"i-r! !ii :. i.ir I'r:" /j: '■ ."ii.' •■ i 'm- miT »! ri i ■, 
l-i .'al ir^i' .;:.■:< •. iii» ::i , il:" ■ .'. ■:. ::.^ ^■•.iit:- . i.ii ■•■■ 
br !.^';i . !»-r'A ; .-, \:i': : "»w . .■. i '-.ii ;■ -«■ .'-n i.-nr .'-.■ ,- p. 
IIh-x^- iivi'rniiiiiM'linj i-ti m iI'T-I*"".!."." ■/ '.'in: i-'ii;ir. •. ii-r .iir«- 



190 Djfija B&ja. 

aan den verheven vorst, den Boepati van Ngroem. Hij is zeer 
vertoomd en laat dadelijk zijn patih roepen. Na zcgt hi) : 
//Patih, ikjVemeem daar, dat het eilaud Java veroverd is ge- 
worden door de iieden van het eiland Pringgi, en dat zich 
daar eeu hunuer tot vorst heeft opgeworpen. Doch deze heeft 
mij nog niet als zijn heer erkend, noch zijue opwacliting ge- 
maakt; bovendieu brengt hij daar alles in vervrnrriiig , plundert 
de kooplieden nit en voert de bewouers gevankelijk weg naar 
Pringgi, elk jaar wel 1000 man. Het eiland Java ecliter is 
mijn eigendom. Mijne voorvaders wareii het, die daar eene 
volkplanting gesticht hebben hebben. Maar nu hebben anderen 
zich zonder mijne verguiining dat land toegeeigeud. Al de 
boej)ati's zijn reeds verslagen in den oorlog, en geene scliat- 
ting wordt meer opgebracht. Daarom zullen wij oiis tot den 
oorlog gereed maken. En gij , patih , vertrek oniniddellijk naar 
Java, neeint een groot aaiital menschen mode, en vcrjaag 
die Pringgiers. Bieden ze wederstand, zoo roei hen uit, totdat 
er niet een meer overblijft, en gij, kom niet terug voordat 
ge hen alien verdreven hebt./' De Patih rust nu aanstonds een 
. leger uit van 400000 man , die in 2000 vaartuigen ingescheept 
worden (42). Hiermede gaat hij naar Java, en omringt het land 
aan vier zijden. In het nooiden bij Tagal doet hij 10 0000 man 
ontschepen , een even groot getal te Blambangan in het oosten , 
te Sarisig in het zuiden en te J^antam in het westen, terwijl 
de 2000 vaartuigen de kusten blokkereu. Steeds komt er 
van Ngroem versterkiug, die zich bij liet leger op Java aan- 
sluit. A Is nu het geheele leger geland is , dan zal de verdel- 
gingsoorlog een aanvang ncn)on. Alle Pringgiers zullen omkomen 
en hunne lijkeii worden in de rawa's geworpen, tot dat die ge- 
heel gevuld zijn. Ue krijgsojjeratie is als volgt. Het leger van 
Sarisig in het zuiden tr<^kt oostwaarts eerst naar Karang 13ol- 
long, dan naar llrinbel, van daar naar eene plaats ten zuiden 
van Piinariiga, totdat het Larag Panggoel bereikt. Het leger te 
Blambangan trekt we^^twaarts, en dat van het westen oostwaarst, 
toidat zij bij ll<Mnb<*l zich met elkander vereenigen. Ten slotie 
trekt het noorderleger te Tagal oostwaarts tot aan Grissc. l)e 
geheele krijgsmacht is aUlus over Java verspreid. Na vele over- 
wiuningen betrekken zij hunne kwartieren. De eerste legcr- 
afdeeling vestigt zich te D^iuak, eene andere te Cheribou, de 
dcrde te Soerabaja , de laatste te Sarisig. Over het geheele leger 
voeren vier boepati^s met vijf patih's bevel. leder boepati heeft 



Djlija ISajfi. Ml I 

10000 (eldrn 100.000) inautris, 5000 knloins (?) on 200 kli- 

wou« umirr xirh. /ioniler iin*^ ilr l)ul])l)rii(lrii is rrnls lift lrirv*r 

vanwf^ het gnKitt* uantal moiischcn iiict tc tcllcn. \ii kdincii 

die bocpati'd tf* zamon nm raad te IumkKmi ; zij bfsluitfMi drri 

Torst van Xjrroem in konni:^ \o. stcllon, inft linnnrtniTwinnini; 

m met dv vpnldi^inir van allr Priniririilrs. ArLrr/aiiti'ii LM:in Ti:iar 

N^roem, cmi bij linnno aankonist hicilcn xij dc sclirifti'liikf* ki'ii- 

fii!i|Bravr van Avn Pafili drn vorst aan. Ih'/v denkl DVfr d«* /:i:ik 

Di, fn gi^la^t dan d(Mi iff/antcn naar Java tornir tc ki'cp'n. Na 

cmr rris van /cvrn nia;indf'n konirn /ij bclmndrn aan . rn niakfii 

dmdelijk hunnc n])warlitin<; bij den Patih. Dan /nlirn /i) /f'L'ir<'n: 

» het iK'Vf'l van tlrn v^rst van Nirn)en) aan u, Patih, is: sti'l tla- 

delijk et'n voi>t aan over lici riland Java, rn krrr dan in<-t iict 

leiser leni^". I)r Patili j^tirlit dajirn]i vvuv n'sidcntir in Krdiri , 

trn w^■^t•'n van liH ifi-bcri^tc Srin|MH'r;i, rn t)M(l«T d« n naain \an 

PnibtN* Asrn.'iri'nirkot'ni; stt-lt liii d.-iar vvuv af:<taiiiin«-]ini; \an 

het vnr-ti'iiik tr'*>laf'!it van Wnrinirin Koi'bni'h tt)t koiiinir a«ii. 

|)i' iiiiMiw*' kiininif is frhlcr »m;r vvu knaap van t\va:iirj;iar. Hij 

hwft altijd ri»ndLr«'/wi»rviMi vn i^ niidiT lift volk ujiiifvofd . flaanmi 

biiift dc Patih noi; drir j.iar oj) .lava, inn in naain il's ki>Mitiirs 

h«»l laml iv br>tnrrii, Nn hrvfi dc br\iilkiTi;r ir»'t'ni* \r»'«'.^ nifT, 

ii; irr'Viiflf /.jr. I o!d)i'k(iiiiiiiiTil. Al wa! tr''k«K'!it wonll i> :;n«d- 

k<iin» ''Ti al Wat ;:f'jilaMt \iordt irnu'lt voor^pocdii; op i ■. \a 

OTnm#*k<>!n»*t diiT drir kimmi \rrtri*kt df I'atili nn't /iin ir»'!n<'!i* 

W'^r. I)r Hlainb.iii^anH'lic trocpfii tri'kkcn lu't I'frst np, cm \«'r- 

feTi,i»i'n /ii'h dan tc S;irisiir nu-T lict lM>(»fdli-i,'»T. In ilnnnnicn 

nikk'Mi /i\ nn i:>-/:i;nc;ili|k iriar het \\<'n!imi np, «'n xarcn hvit 

dfii * )iv;i;in n:i;ir NirmiMn tfniLr. Van dc /niiikii'-l vittit'kkiii 

£0»M| \u.iri'i:i;i-n , rn x.in di- !iiMirdkii>t tmk 'Jmimi , ihi- I'.kaiidir 

trv'iidf.'i h-iM.'tiil olttlMix'Irii . rfi \\v\ ;i:iii di" L'rr^M^ \:i!i W iiri'L'in 

Pcielani; lU'* t'lL' VrlnliiLrd t:' IH-'I /Ij iir!l tiTnirtnrf.l :i:;!, , ill 

hi^ '.triFic ^-rn jKMinjji is df \iir>l van Nifiofni /i-it \iT:.»iiL'd 
hen ••••T tc zicn. 



H'.f*»Tii'i|i- ••i' -liLTt liff vi'ihaal van «!•• \»«)r*in-,'. !,::■ » van 

t.*r- .•■ iiM-,':fT \:\ Ai- Java, /"n vi(,,:Ufii /ii . mi "J i "" -itir 
lr«Ld.in :»«ft , Mi|/cn vimrtj-ckiMnii van aih-ili-i iiitrii -i;. « rii ii.i- 



11);^ Djaja BajS. 

dorerul einde , waariu de opsUudiug der dooden zal plaats hebben. 
In Arabiij wordt eeu levendige oorlog gevoerd tusscheu Djomah 
Djoedja en Dzabbatoel Arii; beide booze geesten aan de eene, 
en Iman Mnhdi (een toekomstig profeet) en Moekamad (ook 
sultaii Moliainined) aan de andere zijde. Nog zullen deelnemeu 
aan dieu strijd Oeinar Ibnoe, Si Marmaja en Nabi Kilib. Het 
zal een verwarde strijd zijn. Djomah Djoedja is een reus; hij 
reikt tot aan den heinel, een uit den grond getrokken berg is 
zijn wapen, en heniel en hel kan hij omvatten. Nu komt van 
het westen de Topak (een booze geest), hij haalt alle bergen 
omver en rooft ten slotte de geheele aarde weg. 



IV. 



Allegorien. 

De gebeurtenissen , die na Djaja liaju s dood op Java zullen 
plaats hebben, zijn zinnebeehiig voorgosteld. Het zijn boeld- 
spraken, die de sclirijver gebrnikt heeft, om de overgeleverde 
vonnen dier voor8i)ellingen in een nieuw kleed te stelleii , ten 
einde ze aldus als oud en eerwaardig ie doen voorkonien , en 
ze gemakkelijker toegaug tot het onontwikkelde volk te ver- 
schafien. Waarscliijnhjk later aan de voorsj)ellingen toegevoegd, 
zullen zij meer gedieiid hebben tot symboliseren en allrgori- 
seren, dan om letterlijk te worden opgevat. Ilet aantal dier 
zinnebeelden is 16. Te beginnen met de rijken Djenggala , K*»diri, 
Singasari en Ngoerawan en te eindigen met een toekomstig 
vorstendom , waarin slechts geluk en welvaart zal heerschen, 
zijn zij achtere^nvolgens toegepast op de onder no III ver- 
melde voorspellingen , en wel voornamenlijk op die , waarin de 
opkomst of ondergang van een of ander rijk plaats vond. 

De eenvoudigheid , eene hoofdvoorwaarde bij de allrgorie , laat 
wel te wenschen over, zoodat zij voor hen, die niet voldoende 
met de gesciiiedenis bekend zijn, moeielijk te begrijpen vallen. Om 
daarin Ui gemoet te komen heeft liet zijn nut den loop der gcschie- 
denis en der Ixjlangrijkste feiten uit Java's historiebocken aan te 
stippeu ; zoo doende verkrijgt de lezer een over/icht, hoc de gebeur- 
tenissen met die allegorien in verband moeten worden gebracht. Oe 
hoofdbron van deze verklaringen is zeker wel het daarover door 
Winter geschrevene, doch nog andere gegevens, voorjil voor tijd|>er- 
keu en jaartallen, kuunen uit de reedsgeuoemde hss. geput worden. 



De eerate liiidt. 

T j R t o p r r u II a 9 e in o c n ii u s c t; il r ;i a s a t. 
(L i. cl(H»r lu't (K»rlnirv«x*n*n gel ij ken il«* \\vr rijkcn ocno 
opffCflroof^lR /.ee ; in. u. w. de vicr rijktMi /ulleii /(Nilun^ 
onrli)gV(N*ren totdat zij eene woesteuij (rf*wonl(Mi zijn. Met 
lijii Djetiinralil , Kediri , SiiiifTisari en NV^HTawan (Ikiweniii) , 
bijs»«»v<)ljf de vier hnofdrijkj'n , wuarin (>. .lava te «lien tijde 
venleeld was '). l)iM)r liet aanlnmdi'iid (MirIoirviM*ren /.nl!ru 
aij ire^J^'tViide lei^^Ts verkriji^en, en daar dr knij; de viMir- 
iuuiin»le be/iirlieid tier iii^i'/eti'nen is, /(n) /al de laiidhonw 
vrnraarUMMd wnnlen , en aile vertier o|»lumdei!, list. Ill i^ifft 
al» jaarUd viMtr den onderiniiii; van dit rijk dr Tjomlrii SaiiLfkuIa 
1440 A. tl. n|). Vc»li;ens de clirontiloiriselie herekenini: in den 
trkM zou Iiet .4 ILiO zijn; i\v andt'n'n nm-nien 700 m 1)00. 
Wij kunnen eeliter aannemen , dat wat de <lrie errste rijkeii 
br-trrft, ziJ (inniidili'Ili|k M.idjapaiiit v(M)iafi;iM£r<'n, <'n dns hun 
ou«i**rpi!ii; u|) * 1. *)(!() A. J. ni<»i't i:e:«ri*i«l w»»nl«'n. 

iJe overIeveri;r /ei;t , dat Djiija Haja's laats^te afstan)nii*lin;; 
I)j.ij;i Leni:kara, hi] /ijii diNitl < llOO A. «!., Iiet rijk r>tider 
XijTie vicr /(MH'ii , SiM'liiMfa , P.ita |)j:if;i, i)j:it.i \Vidii:i rn Soe- 
viiliiii venlfei«li' '), waarvan iediT ecu »lrr li()xeiiir»MHM'inde 
Uxiden verkri'i-;;. DimIi vcirn tn>.M'|]rn iinntii' iia/:iteii vimor- 
ZAnkten Tia liniidtTil jaar diMi (HidrrL^aiii; dicr ri|kt'ii. Uir-r- 
d<inr iftTaiikt*' t«-^t*n«« «lr kn'uniir, die zieh n'«'d> vroeixi-r in in't 
lladja]>alotM;Jie necr^^/et iiad, Ut\ nieer \iei\aail. 



i. 



K#»ii de/iT rijkcn, DjeiiL'i^.iM. \v;is /inidiT Iwrifti onk lii'l 
frr^te riik, d;i! vn'irniN /i;!!i* ii;d»;|?n''il , dimr ilf in Ijuhm inr- 
nenii-nile kolnnit- M.tiiiap.'t'iil weni vriDM-id. VnlLr«'n> lie i)\er- 
lr**«r'.ni? /uu nn K'Hila Lai»-ja!i , I)jf!;:.'j.t(.i'- i.ml'.ii' XDr**! . dt* 
n|k'«'i.."«iifJi»'^ n:iar l*.idi:ulj;»r:jri ovitl'^'Imic I ; ■•lilifii . ilm-'i i\r 
MiSf'TiMiHiJH-nl (ii/er Ihwi'Iiml' is n-i-ds :iaiiL"'tiHiiid ^j. I':nij:i- 



». I)r \.i'iji- r-jKi-ri xi.inn i|i*ii -i'-lir'jver ur!iii-ii( l«- wi'jiii,' iii-ki n i 
um ft al*,''ii: II % iM W «'r»i"Ii. 

*f Vrft'f'iijk Ir ^'''if'ju'lliuj v;iii l*j:ij i Hij » , <l-it ll.l hrrii V.'f^ Iwi'f 
fV't.AiLti'!; /'fij Ich rf:;t«*rrii. HitLTi'liiJtU "(ifsch. v, J.-i\.-i ill. I \n/.. 'J • 
i4t r\ti x'wT vur-'rri nnl.iiiii:. 

'■ H; Hiitiiiil iJ. K. a.) Vt-rbitiidcl. lial. iiv.n. ill. W.MII. 



1J)4 Djiija Baja. 

djaraii ecliter was geuoeg bekeud bij (leu (^st-Javaan om stil- 
zwijgeud voorbij te worden gegaan, te meer daar het voof den 
babadsclirijver van O. Java iets streelends had , znlk een machtig 
rijk uit het alom bekende Djenggala te doen voortkoinen. 

Toen nu Padjadjaran honderd jaar bestaan had, regeerde 
daar een vorst, Sri Pam^kas geuaaind. Op dezen doelt Djaja 
Baja's 2e zinnebeeld. 

(Padjadjaran) gonda k^ntir sSmoennd gadjah 

p e p e k a ; 
d. i. De door deii stroom medegevoerde geur van den vorst 
van Padjadjaran gelijkt op eenen oliphant, die oiibehoedzaam is, 
m. a. w. door de onbehoedzaainheid van den vorst van Padja- 
djaran wordt hij als door den stroom modegcsleurd (44). Te 
weten: nadat geiioeinde Koeda Lalejau gestorven was, volgde 
Praboe Moendiiig Sari hem op; daarop volgde Kadja Ualoe , en 
na dezen Pi-aboe Moendiiig Waugi Sri Pamekas, geiiaaind. 
Behalve verscheidene cchte kinderen had Pamckas ook een' 
natuurlijkeii zoon, die Sijoeiig VVainiiirii heette. Hij zijne ge- 
boorte voorspelden de sterrewiclielaars dat hij een vijaiul van 
zijn land zou worden, zoodat zijn vader, hiervoor bevreesd, een 
biezcn kistjen deed maken, waariri hij hem de Krawangiivier 
liet afzakken. Doch Kjai Boejoet vond hein en voodde den 
knaap op, die groot geworden zijnde uit eigen beweging te 
Padjadjaran tenigkwam. A an het hof weicl hij echter met min- 
achting behandeJd, waaroj) Sijoeng Wanniirii, hiorover wraak 
willende nemen , eene i jzeren ark liet bouwen , en zijn vader 
overhaalfle, daariu tot herkrijging zijner jeugd phiats te nemen. 
De vorst voldeed hieraan , niaar werd uu door zijnen zoon in 
die ark opgesloten, waarna hij hem eveneens de Krawangrivier 
liet afzakkeu tot aan de phiats, waar Sijorng Wanniirii on zijue 
makkers hunne hutteu cccbouwd haddeu. De onbehoedzaamheid 
van den vorst wordt nu hier bij een achtehiozen oliphant ver- 
gelcken (liman jiepcka) , tenvijl gonda kentir wijst op de om- 
standigheid dat Pa(lja<ljaran beroemde vorst, Moeuding Wangi, 
de Krawangrivier afdrijft (44). 



3. 



De oudste der echte zoneii van Sri Pamekas was Tandjjoeran , 
die door het verraad van zijn stiefbroeder Sijo<»ng Wanniira 



njiijii H:ija. 11^*1 

gniiNiiixaAkt w:is de vlucht te iicineii. De overlevcrin^ hint licm 
het rijk M.uijitpaiiit stichtoii. 

Over ilit laiiii nu ht^blieii vijf, volf]rf*n<( niuiprf* kmiiiokcMi ft, 
7 of S vorsteii ijrn'trwnl , wanrvaii tli' lant.ste , wifiis iiaain hmmU 
vn)^ffi*r is uiMinrimi , de iiinclitigstc was. Op litMii lufft dan ook 
d« •$' allfSfDrir iK'trckkiii*;. 

M a t j a II 1? a I a k s i* ni o v u ur t j o r r i \: a k u ii t o c I. 
d. i. de (inL'rtniidc tiji^*r ifclijkt o|) vvn stiimpfMi kris, iit. a. w. 
het vdlk van diMi vrfM'Hiiih(«v.<'nuMnl('ii \nTs\ ]\vv{\ di-n nuM-d 
Trrldn'n ; /ij kuiiiKMi nict uhmt aanvaili'ii . rn de iniiliirLr^'iido 
rijkeii i\v wlirqiTi' drs /waards dm'n i:rv(»«'ii*n. /iijii icu'iT was 
vpI uiicivrrwiiiTirlijk , dorli torn hi) iiadtTh.-nul in niarlit tc koit 
nrhiHit vcKir den viiand, had hi] /oodaiiii; allc \;i>s:d('M «'n lilix-d- 
\rniantf*n U'izvn /irh itii^'noincn . dat u\t hiiiinr Inilj) nif*t \uivT 
Ir p'ki'nrn vu'l. Ivii l'«*^«»1i; iiit-rxaii wa^, (hit viiimdii:'' <'n naar 
oiiat iiankciiikiifid >trt'vi'n<h' va<>s-i!i'ii in-iii th* .M-ii('r)<l(' van iinn 
zn.'i.ird ilfilrn tr*'V«H'li*n . waardimr t«-'i >int!i' h«'! n)k M nlj.i- 
iiaiiil tUMir de ojiriM-riL'c iiO('pati'>, dii' Av LMMlMlicii>i als >riiild 
^fi'hruiktrn , docli viMiriiaiiM-hik door /^\:l.^t(' i-n vianiM^tunr in 
rlkaiiii'-r >t<irtli' (lt»)- 1^'' laal^tc vnot winl vi-rniiwird lA' n-ddi* 
zirh dtHir di' \lu('iit, /nodaf hi-t i:iiid in ii.ir:ili:i dt*r \iiorinaiiLr<* 
iff n.'ii't'H'n vicl, ihv nn rcniirm fnd /t'ir.ot.inilii: kumh-n ii('i'rM.'ii('n. 



4. 



V.in dt'/»' MrMirlh ndi'ii vrriiiif dif van DC'Uiak , Kjai LVilr, 
UTit Sui'aii K.I. hi. I'lTiili /.irii hi»\rii /i,i.i' wi'iii-iMH |i;t!;'>. '/,.]]{ 
|f.-li'.ril >irrkli- /Jill ufi::;i:i'«t nil v;in Ciprihon tut I'aMM'rnian ; 
in t )o-!-.l;j\.i imiih'ti w*'j d*- vlni'itil:' :,'iii \an ii»l M.i.i;i- 
piil. it *»■..'■ ri;k ^l.ii.il . i-n di- a:in i\v /ni«i!.n''l i;r»'h/i i.d«- i.iinh-n 
EiJiMf'n jfiU t\r>-\ a. Ml th' ','flniiit»'niN^i-ii v. in il;i'n li]«i |)i- nur- 
|f»i:» :. . ihf Knhi l*;i!.i,i in v«ii imil'H'L' m* t ;iTidi*r»- hmj.iri'.s 
\itfTi\r iijf'u /.!»•■ \.iu nnl Nl.i:iiiP*i:. L''v\iird«ii i ii.dji-jinti n . 
jraf a.iii.* '.'linL' Wit 'n-l i'" /iitf.' h'» Id. 

Tj a ri .'k 1 .1 111 .1 {MM' 1 11 f h L' kani: m a 1 a ii :.' 

of 
1.(11' iiL' I pranLf pnr im-ni; H .1 1 a fj l; -I iTiv 
d. i tf.i *uf..\tj Ipi.r.i'id' hrn'kl /\\w *J»«T, ni. a. w. Iim-i; di* 
•'il* •• \.i'i iK^Miik iMifliiL,' vt««Tih- nut M iilj (|':(::il . *>ni-n\t lih ii 
trt* M ^.'iM /i;ii< iip'iL'(-/t'li«'n. In dim dn^L't'na:iiiid(*ii t^Ml!^li(*ll!<t- 
iaiir<(*:r iiiiiii-Kik ri*'}i K.idm I'ataii al de di[>.i(i'*i van Java 



19« Dj?ija Baja. 

^ch heen. De watang heeft betrekking op de wali's, zijue 
medgezelleii. Doch daar in dien oorlog veleu dezer liedeii oin- 
kwameii, hetzij in den strijd, heizij door ziekte, zoo wordt dit 
ongeval bij eene gebroken sjyeer vergeleken (47). 

De vorst van Pengging in Midden- Java was met eene dochter 
van den laat:>ten vorst van Madja})aliit getrouwd, en had dus 
meer reclit oj) den troon , docli Radeu Patah liet hem vermoorden, 
zoodat de zoon van eerstgenoemde , Sabranglor, en ua hem 
diens zoon Pangeran Trangana of Bintara de opvolgers waren. 
])e7e werd te 8oerabaja vermoord , waarop eene verbrokkcling 
van het Ddmaksche rijk plaats had. Mas Karebet, eerst Djaka, 
later Kjai g^de Tingkir, een zoon van den vermoorden vorst 
van Pengging, en gehuwd met de dochter van Trangi^na werd 
vorst vail Pengging, nu Padjarig genoenid , en verkrceg de rijks- 
sieraden , waardoor hij een zeker gezng over zijne mede-boepati's 
bekwam. 



5 



Nadat hij de heerschappij verkregen had, over de landstre- 
ken , die vroeger aan Demak onderhoorig waren , deed hij in al 
zijne grootheid eenen tocht naar Griss^ , vooreerst om den daar 
aanwezigen priei^ter als hoofd der godsdienst te begioeten , ten 
andcreu om zich door hem als vorst van Java te laten beves- 
tigen. Met terugblik op dezeu tocht en op de korte regeering van 
Padjang's vorst doelt het 5« zinnebeeld. 

Kekesahau datan kongsi, babasalian kaselak 

kampoeh<^ b^dah. 
d. i. zijne regeering (loopbaan) als vorst zal niet van langen 
duur zijn, want plotseling scheureu zijne st;ia1sie-kU*e(leron; 
m. a. w. de regeering van den vorst van Padjang zal niet lang 
duren, want spoedig zal zijn rijk veroverd worden (4S). Het 
rijk Padjang bcstond dan ook niet lang, want een vassaal van 
Padjangs vorst, Jngabt?hi Soeta Widjuja, bijgenaaind Senopaii, 
scheurde zich van dat rijk af, en werd, onder d(;n naam Kjai 
gede mataram, heer van de landstreek Mataram. 

6. 

Padjang zelf kwam langzamcrhand geheel onder Mataram, 
waarhc^en nn ook de rijks-insigneii werden overgebraclit. 



Djajii UiijiL 111? 

Over Senopnti is hier)M)vrii rvvtU pen vn ander ppzPL'il. 
Daamp, up /ijnc vrrovrriiig van Puiljaiii; vu np /.ijiir vriNuii- 
hriii ilo(*lt : 

Soerfi kal|):i SLMnniMWU* lintan^ siiinipat. 
il. i. «l(N)r /ijiif* (iiip|)fTliriil on '/.i)n(* ilruL^d irdijkt Ihj op ocnp 
5ti"r. tlir l)i| (lai: i|[f'zirn wnnit (niDiifcMi.^Irr) ; in. a. w. PaiuMn- 
bali.'in StMinpati. bovni al /ijiif ti]«li;i'niH)t('iMiitninntfn(l<' indap- 
|ifr!i«*id vt\ in dfuird , jrrlijkt op crni' stfr dii* noir M-hilli-rt , als 
lie :;l:ins van i\r andfTt'ii rvnU viMir hct /oiiliriil vcrblcckt i.i. 
IVip(i«*r war* ill] m diMi slnjd: men /ai; dit aan /iJiM' vcrovfTini; 
van I'adjimir. en vrooini.i'id wfrd linn toc;ji'k('ii(l , dt'\vi]l lii| , 
d:i;ir lii) >|iM"ii!-: ri'ii klrili lri:«T lir/iit , op d«* tiiilp \;m ( Ind vit- 
triHi'iidf I'n daanloor ilaii i>ok df oviTwinnini: M'ikrt'ci;. Srnopnti, 
lif- *lniiii'r vjiii int ri|k Mai;irain, sticrf in l*»n| . waanloor frn 
frilt' kri]i; lii>M'iii'ii PriiMk en Mal:ir;iiii (iiit.'<'toiifi , wiiliwidc lirt 
•xr*!#- ruk widrr dr >iipn'MKitii* nv«T J;»v:i IrruL' «'rl:iiiLrfM. All*' 
onii! JL't'iuJr >t:t:itjt'> trokki'h p:ilti) tutii.'it ti']i l:i;it>ti' Driiiiik diNir 
iir! \I;itai;i!n>«')n* Iri'tT ijiL't-^li'It'li , dorji :it"Lr»'>i;iL'i'n w»Til. Srisupati 
iianii'ji k !iad \\\vv /o?iiM l*a'iL'»Taii I'mil'^t i'Ii M:j> |)jn|:iiii;, 
«.'i.'irv;in i\f ond>t<*, INwir^'r. o\t'r Prniak ri'i^'nTdi*. to<*'i Mas 
l>jiiU*iL' in .M:itaMni op dfn troon kunni. l)i- nilin-hroktMi 
oi»rioj" \v;f4 du^i WW linu'dfTkniLT . die iM'!it«T door «ir vi-r- 
u\#rv.:; v;ih n^'iiiak in vc'ibajmiii;; \:in l*iM:.'>'r in hJ'U c-iiidiLrd*-. 
M.I* nji»..i!ii: I'.' til na ' iiii in ltil:l ^miaii A-joiiilt titlPi) 
««rd«".M till aiiit iiiniMM-.'.iTS o\rr tla\a. Op d»/i" iwir \oi>tt'n 
!.». ft :.i-t 



7'- 



7lll! •l'* • .'i l»f!l» nLoii;. 

k i' .M l» 1 1: :j -I'liipni <r Ml <ii' n I. <' Satrija -rrliaii 

K L* ill II .t ': iT -rMi:»o! >rMlloi'' '. i* iT'lif k r k r T o r. 

I 

d. i. lit i't-iiji Sr!ii: ii;ii,o<-iiii'n iri'li'.k* - ojt jiru-^Nrs. ihr ilr j!„|^. 
d'.i 'i-l I.' f't' I'l-M- 1 TiC , 111. a w. L''!' K ■'».'tn i\\«-«- -ririjcijli;!.' nit 
/. ". •!• \.\ri' vnr-ff'i , d.'- di" i^'iiij^iini.*' r-iia.t-. Waul i. • I ■ 
If J ri*'.i.i: li'- iiiiiii.f nt:ojti.o.idi"ltikf "miHi:.'!!! ^i-r/Mi'iMlt n /si vr.**., 
/:• :i «Mik iin'l L"»'i''«ii'';"*l/aki'ii li* 1ii'Iium-i»-!i. U** i^r-^i'liiidthi.- v in 
Ssi'*'! Ajoijiir !- J* .***.: Ill 'mihI ml /u\.f iiiir.«>j«'n nut *if <'"Im- 
icij:..<. /'.Ill "ipViML'^T wa^ r.-dio" Ad.ii Matar-iMi, di»* »i« t v^tA 
ii»-i l;i'l M I'l^'k't'T.it a.inu.ini ^liihi A. l>.;. Il-j vi«iidt «mi- a!:;.- 



19.S Djaja Baja. 

maald als eeii bijzouder wreed vorst. De inoordeu, die iiij lict 
beraaii, wareii talloos; een opstand, waarvan Troena Djaja de 
ziel uitmnakte, Vas liiervan het gevolg. De troepeii der Compagiiie, 
door deu sultau te hulp fijeroepeii, versloegeii wel de opstaiide- 
lingeii (1677), doch Troena Djaja zoud eeiie legerafdeeling uit 
zijne residentie Kediri iiaar Mataram , waarop de sultan de vlucht 
nam. Hierop zinspeelt 



8. 



Kalpa sroe seinoenn^ kenaka poetoeng 

of 
Soeuuan soemard t6gal, kalpa sroe kenaka poe- 
toeng, adSgg6 soenan mangkoerat. 
d. i. de hartstochtelijke boetvaardiglieid van Soenan Mang- 
koerat gelijkt op een afgebroken nagel, m. a. w. de Soenan 
Mangkoerat, die te Tegalaroem begraven ligt, verloor niet- 
tegenstaande zijne aanhoudende boctedoeningen alle hoop op 
liul]) en redding. 

Te wet^n : Mangkoerat , die naar het Banjoemasche gevlucht 
was , benierkte al spoedig dat hij noch van de Comj)agnie , uoch 
van eenig boepati meer bijstand te liopn had. Kort dnarop 
overleed hij, en lietuu zijn zoon, den Kroon])rins, beloven, hem 
op eene plaats te begraven waar geurig hmd was, Zijn lijk 
werd daiirop te Pasarejan bij Tagal begraven, van daar dat 
hij den naain van Sultan Tagalaroem verkreeg (1677). Eene 
laalste raadgoving van den Sultan aan zijnon zoon was oin de 
hulp der Compagnie in te roepen tot herovering van zijn ver- 
loren rijk. llij deed zulks en werd onder den naam van Aniang- 
koerat 1 tot Sultan uitgeroepen (1677). 



9. 



De oinzwrrvingen van Ainangkoerat met zijnen vader, en na 
diens d(M)d met zijn lijk, wonlen door de volgende allegoric 
uitgedrukt : 

Lajon keli sSmoenne satrija brongta. 
d. 1. g«'lijk een lijk, dat met den stroom mededrijft, is de 
onderlievende vorstenzoon. m. a. w. zoonis een lijk zicii laat 
medevoeren, zoo voigt zonder togenspiiiiik Aniangkoerat I zijrieu 
vader Sultan Tagalaroem (51). 



10. 

Xng twee jnn'Ti (Iniinle het alvomiiji dc o|)!i(aii(iclin,u«>n 
Tenlrrvpii warf»n , cii nog twee, viM)nlat <Ip rust geiiwj^- 
xaam henitrlH was. Ainiinurkoprat 1 , oiidor wien dp n|M(taiid 
Tan S(irrri|iati ulantM had, stierf in 170.'5 (A.!).). Na penig 
lerM'hil ovpr <Ip njiviiliriii'r wrrd d«* broider dvv ovprli'dpiiPii , 
l*fip<fL«r, iiu't den titrl van Pakop Hocxiiina I op drn tnton 
gv-|i!a:it>t. I)p/p was pchtpr rfpd.s vrij l)pjaard , rn hipmp 

Zil!!*]N-fl*lt 

k a k r* n d (^ II ;: s p in o r n n i n ^ I a in b a n ^ , k (^ n j a 

nioPKouni I u nib a It 
of 
(iopiiopni; ki^nduni; ^dnoonnr konja niopjinnni. 
d. i. dp biTtrkptcn ^'lijki ojt pcnp nia:i!;d dip kaiias /nivt*rt 
(kaardt). ni. n. w. dr liandi'liii^cn van dcMi \i)r.st , 1)1] /ijnp tronr s- 
beklininiinir reeds oud van daiT'ii '.brrirkftpii) , Lrt'liikpii i»p dip 
\an It'll kind, lift kaardpii of k.ij'a^ /iiiv«'n'n naint'lijk wurdt 
ami kindpnMi op;;''dra:;tMi , pn daar df/r iraarnp luiniuMi tijd 
vprht'u/rlrii . 7<H) wordt (K)k Pakor I^H'Waiia I bij /ulk rcn 
Lin>l vpriri'lt'kfn. Mot dat al blepf hij noir M) janr aan dp 
tr^vnup^ pii lirt in Uilli aan /ijncn uudsiPii ztnin Anian^kmTat II 
hrt riik na, ilat iiii vollxoint'ii instiir was. XijiiP kortMondiifP 
ru onljplan^rrijkp rPirt-iTin:: wordt tpriitfirftjevi'ii d<»or 

n. 

Kir.i i'i5lika^>i 1 n*- 'i u' trad opii ir 

of 

I.op n if ira dopiri: •*(• m «»r ii n (• r.ira n i;! i k a.^-^si (.'i2). 
d. i di- I'to^ van <b' iradiM-ii:;|)!.i]if L't'Iijkt up ••imip niaaird dip 
Va^f'-lt "Mir L''ari*n np .Im Im^^hI witidf): in. a. w. Pp liand**- 
iiiL'n v;i!i Ainan;:knirat II lifpaliii .i"!: t«it nil brvrt'diirpn 
/*in»-r /iiifiiMi. 

Ih*/*' :i\\fjt\r'\t' diiMit intn of mm'it in li'i;iTi*ti'liinjf nn't <lr 
Tortfp I^f ;iandrlijii;«u van dm \i»r>l. iuMWi-l v;l^tblTad^•n en 
•rhrandpf, ■••^fn nitt op !#'l'''!j d«' ni<»t*ili]k;.»'il'-n , \«*i.Mir/aakt 
dnnr /jiip xoorliffdi' vtntr in*! \pin\\»'i"|k 'je.^iliMl.t. I< i/iiiil«r':rd«'n 
vonlrri hiPPiviT •■••lifrr iin*t iM!'di-,'i'l'""!d. In !7l'.» tip dt-n TriHir; 
f^kniiiPii . wpnl liPiii \\v\ rijk clwir \ri.Tiii idirif prinr^Pii \;iii d«-n 
bb^*- U'twiM , lotdat in 1721* di* ('o:npa«jnii- ff-r i.nijM k^i i^n. 
i^ \..:.-i Ml -•" 



200 Djaja B5ja. 

Door dc gcvangenneming van Poera Baja in 1723 eindigden deze 
verwikkelingen, eu tot zijn dood in 1727 kon na Ainangkoerat 
II in vrede regeeren. 



. 12. 



Zijn zoon Pakoe Boewana II volgde hem op. Eerst onder 
voogdij , daarna /elf regeerende , deed hij zich in den be^nne 
als dapper en onversaagd keunen, doch allerlei ongelukken 
troflen hem , waartoe de ti jdsomstandigheden ook raimschoots het 
huune bijbrachten. Vooreerst de t^iist met zijn meer in aanzieu 
zijnde broeder Mangkoe Boemi , daania de na don bokenden Ba- 
taviasc-hen moord in 1740 gevluchte Chinezen, waarvan velen tot 
het niohammedaaiisch geloof overgingen en zich onder de bevelen 
van Pakoe Boewilna stelden, om de Compagnie uit de strand- 
posten te verdrijven. Werkelijk gingen zij tot vijandelijkheden 
over. Met behulp echter van den paiigeran van Madoera werden 
de troepen van Pakoe Boewaiul, door Conipagnie's krijgsvolk 
vershigen, doch de vorst zelf wcder als vriond aangeiiomen tegen 
afsland van al de landen aan het noorderstrand gelegen (1741). 
De Chinezen ziende , dat zij door Matarams vorst vcrlaten waren, 
verdreven hem uit Karta-Soera. Op zijn ver/oek kwam de Com- 
pagnie weder te hnlp, waanm hij na een narital verwikke- 
lingen en gevechten in 1743 wexler op den troon geplaatst werd. 

Op een en ander doelt de allogorie: 

(j^djah amuta s5moenne tengoe lulaken. 
d. i. de woedende oliphant gelijkt op eene zich parende blad- 
Inis; in. a. w. de door alio Ixx^pati's gevreesde P;ikoe Boewanu 
11 v(TZockt, in nood gcrankt zijnde, hulp aan anderen , en zooals 
de oeiii; bladlnis met de anden* paart, veroenigt liij zijnc strijd- 
krachten met de liunnen. 



13. 



Dan door de herstelling van Pakoe Poewana FT waron de 
onlusten nog niet godaan. Nog steeds verzelte zich Mangkoe 
Boemi met een aanlang van Javanen en Cliinc/en tegen zijnen 
wettigen vorst, doch tocn dezc in 1749 overlecd eu hij bij 
laatstc beschikking vrijwillig afstaud gedaau had aan de Loni- 
mgnie van alle zijne rechlen op i\vn troon van Matjiram, st<*l(lo 
do ("oMipnirnie Pnkoo l^iewanii III als wettigen crfgenaam van 



Djajfi ISajn. 2(1 1 

drn OTPrledpn vorst en tot lu*er van Matiiraiii nan. Daor eveuwnl 
Ar tvijit iiiPt M:iMirk(M* Hi>rini liirrmfMic niet pvindipl wa^, en 
dv/r Mreds (loorifiiii: iiH't oiirust tv stukfMi , vrnlii'lilo t\o (nim- 
liajfiiif liPt \l:iT.'<r:inisrlir rijk in twriMlceleii Snenikartu en lljtikjo- 
knrtii (175ri). IIu*ri>p lirbhrn de drip vol^^'ndp zinnrboplden 
brin'kkini;. 

l". I'andji ntro scnuu'iinr I'adjaiiir Mat a ram. 
A. i. ais* twp<* viT'i'-lnlliMidi* vaaiulfls ztjii l*adj:m,i; pn Mutaram: 
m. a. w. di* ri)k(*u Padjaii^^ I'li Mataniui, of wi*l DjukjokarU 
rii SH'rakarta viTkrim'i'n irdiT «'t'n al/nnd'rlijk VDrsl. 

a^v. Kara n[:an^:iop antic to ft t i , krnja jiidji^r 

a t ork ar, 

of 

Riir.i ntran^'sop, roiuLi rnro nortoptti, pitljcr 

a t (>(' k a r. 

ri. i. «li* niaairdrii pnltm watrr, Hw wi'diiwiMi vi'r'»ntrn?*ti'n 

htuir. f'!i df'iik>'!i (MM tr.rts atiilcr^ d;i!i out ii\r\ l::i:ir \v Inistrn. 

•i^. KiMida II i;a !i ::>o M !i i , |i»ri> loro a n or t op 1 1 i , 

pad a a t or k a r. 
d. i. pr /i|n Xwrr McdiiHcn, bi'ldrn vrrontrustpn pn Ix'^tokcn 
plkandf-r i.'i.'h. 

|lp ir ]\vr\\ iH'tn-kkini: op dp vlut-lit van Manu'kop Xr^;iri 
of Ma^ Said, till* fiTst nit't MaMi^kiM- Hoi'Mii vt-iiTiiiu'd , daarna 
/t;n vijjiid wi-rd . imi \\»tT Ik'Ii) \liitliti'ri rnoi'^t. Solo vn |)j(ikjo 
vonlt'Ti 'iiiT ill] x^t'diiui'ti CM di' ciirilii-di-M , (111* UK iiPl iaiid 
sft"klur!it /MM, doi'ii :n'ril«T\»ili5d wi»riii'n, hii nia:iLrdrii vitl'*'- 

IfK-li. !)»■ •»'■ ti" :i nji t\v \ iiriT'.il^i-ijaji lM>M-;ii'M iVtktM' Hof- 

V t:t:i III I'll M:in.'k(i-- lio'iiii . dir liiidi-n 1)1) ufdii^vt'ii wurtlt'n 
\iri:' ••k'li 



I k 



M« ^ «l*vi' ^jtlil-r L' wa«* ill' rii^t Dp .l;i\a vmir f<'!i lijil I:»tii; 
Vr^trld. I'.ikit" Kii .^ I' I ill "lii-rt" i?t 17**^ «-ii wrrd n:'L:'»Mli,'d 
di«»r l*;tK<H' i^H \i.ii I I\. |>i^ Ai' L'''iiWilii|r /I in- ri'U't'fTinL' l'»- 

WirMllTf* L'''!)"'!!!!-:!!"**!! , «ll«- t»' l'.l';tM.l V.inr\ l»'li'!l . \<ir.l| IIMTI 

firrfif i:*'\v'jr\i\ .r\\\ ;ia!i M:ttar:iin ?♦' rli'Mk''!! , w:t;ir l»fi.|r Snif,!?.* 
pf-nr vni liiiiflff'./iTiitiL:'' Ln'itr.riLr a:iiiL'''T''<>T!ii-:i liaddt rt. l>iMir 
|l.Mrid»'i'- L''Waji«'f>d«' tu**!' rwf, ' h^i »'i iliMiT d«' a!/''t?i»i'.» \ni\ 
|Jjokj«»% Sul:iii in IM<» wi-rd \\*-\ i ••»:•■ niilnr-Mf.i' viM»rki»fiirri , 
iliHfi tot'M in ii(-( \<il:;i'iid(' j:i:ir di- iNidi- Nnh.in^ dr k n^ 



202 DjdjH BajL 

school! zagen, verbonden zij zich om met behulp der Sipoys 
de Europeaneu te verdrijveii; de aanslag mislukte eu de als 
zoodanig aangewezeu hoofdleider Maiigkoe Boemi werd ver- 
baniien. Hierop doelt 

Tun kober apapaes amaugoen sinjdjang (54) 
d. i. er is geen gelegeuheid om de sarong aau te doeu of te 
raiigschikkeii ; m. a. w. wegens de vele verwikkelingeii ont- 
breekt de gelegeuheid de zaken des lands te regelen. 

Die regeling van zaken bleven commissarisseu-geueraai voor- 
behoudeu. J)e wensch van Alatarams vorsten om zich onafhan- 
kelijk te maken duurde uiettemin voort, waardoor ten laatste 
onder Dipa Negara, dat wat jaren lang bij wenscheu gebleven 
was, tot haudelingen overging. De daaruit voortvloeiende oorlog 
doci ons de 

14e 

allegoric kennen. 

Prabtanu^ k&kala bSndoe ing Samarang Ian 

TSmbaj at. 
of 
Kala bCndoe semoenne Samarang Ian TSmbajat. 
d. i. door den toorn (van Dij)a Negara) brak de oorlog tus- 
schon de Hollanders en Javanen uit, Samarang wordt hier bij 
de Hollanders en Tembajat bij de Javanen vergeleken. Dit 
Tenibajat echter niet te verwarrcn met het rijk Waringin 
lloeboeh, waarvau hierboven gesproken werd. 

De allegorien voor de werkelijk plaats gehad hebbcnde feiten 
nemon hiermede een ciude. 
De 

15e 

Tandjoeng Poetih semoenn<^ poedak sinocmpat. 
d. i. de witte lanspunt (of hij , die een rein hart, heeft) gelijkt 
eene nog niet ontloken jwedakbloein , doelt MTJlicht op het einde 
der verwarring, die, volgeus de profetie, na Di'im Negaril ont- 
staan zoudc. Over Tandjoeng Poetih is bereids ecu en ander 
ge/eg<l, en over de onzckerheid die bestaat of deze dczelfde is 
als KroG Tjakra. Zie men de aanteekening nu 27. 

WaarseiiiJTdijk heeft de wrste opst(tller dezer gcsclirifteu 
bedoeld dat de 



Djiiju KajTi. 20» 

•TIpirnnV op Ero« Tjakni moot slaaiu 

Zij luidt : 

(iatidroensf fraiidropnir iiitr lor!ln«»r»oii£r, »ii(li>cli)r 
g^loenj; kekuTidon, kris parocnt; t.iTi]):l karj.l, (5dnlli'^ii 
tookokiia orli^nj^nL'oelcng tjiiiiipofr hawruT 

of 

Cia]idro(Mi£r sjaiid rooiitr lt»rrornif ijrdi', dopl«»c ^'i?loi'ni^ 

ktf ki^ndonnii , kris paroniir orrocpiiu or-ir'iiLrnii'ocli'n i^ 

tjniii|)orr baworr, «'r ircu'Ifi locinakjfnL'" k:irj;i. 
d. i. lan^/aaiii (iiit Vfriiffdlifid) t;aat iiifii ox it i1<-m L'rootrn 
wfTj, allpruliik oi»l'«*fj li»'ld>riidr* VfK>r xU' lit^L^'r.-ialti- liaanvnuiir 
ftlf* lo>liaiii:«*ijdf' lianMi drr vroiiwcpi). I)r kri^iMii hrlilii'ii ifffiir 
vaardf incf-r, I'li y\\n ook tot uifts mit : iiifM liuiulf /ic!i >li'flits 
bf/iij in»'t oikIit rlkaTMiiT hliMMiicii tr kimjuij imj \v vrrkoi>]i«'i). 

l)4'/t* iniiidt'li ffiiw /-i! dils \v:i:irsi-liiiiilijk ii:i lii)?i'liTil j lar ir.wx- 
hn'k'»!i. Ilrf /al it'n yrrr vofii>.|HMMlii;i« ii]»l /ipi, uaaiiii ::•••'!>•* 
«fiL''T«':;**lilJo*d«Mi . >lf«";»t«* ovral vn-iiiriii* /ai L'»"»''iii«'dj'ii. Km /im» 
fi(iiii!iii<^'ii dai> <Nik al vrnlrii-t IwldxMi , lift /at iiii7-.i)«-r xijii nit 
afit>t viwir rii-lvrr^'tMriiiL;, tlaii wrl oiiidat ):iiiiMi' Iji'l'di* v<Htr :i»'t 
•*':iXiTir ir«'?*lac!i! nii't oji vviw liun bi-vn'oiL't-iidt' wjj/i- w«iiiil 
IvaiilwiHinl. 



V. 



V^'W oTjilfr/.cM'k iiaar den si'liriivrr di<*r vi»or'«|'i'!lvtL.'»"M . »'n di-n 
t;nl waariii /li i:«'l"»i'kt /iiii, /immihiI** iiaar dr w:i'irii«'. rli** d»*/i* 

■ ■ ■ 

I»»-M!ir?tl»'?i vnor il«* iTil.iiidM-hi' ln-\iilkiiiL' :.il)i"'n . kari tti? Iii-lijit 
Ji!*T M'r^» r!*!i»* pKiat* viihl«"!i. W \\ IhMmmi p-iiU 'J* /\*':\ da? aa" 

1) : I Hi'i. /<»0 aU di- n\tTlf\tT1!i_r di'" \ ] HIlO .\ ,1 ti- Pj ■■ 
la-l! !''\«'n, il»' al'Hii lick'-'ulr |rnf"t!il: 1ii»-t kni ? f; tn L'«''" ■.'■'•• ■ 
vnrdf-ri I)f >:i!iii-i:^Ti'lli!.i; dairiaii I'M ♦ l'» laT»r ! ii.t»«> l' >i. • *■ 
••fAfl»* ir.Tdnikk'!ii:fM l"\'Ij om*" •i-i; Ifii'draul a.n ili- :.:;• il m«ii 
ilif?! t d t»' l)i-pa!<*ii. 

V.h.rit-r^T wiiplt rr >tifil.- Lr«'W"aif L'''i:i:MkT vi»i ' 't lwta!i": d* r 
l^*' i-Ti' :/ !?i I :T'i'». llaiT'i'iaii ill /::•■•• (i» ^. "; 'id'T i* \ a!: Ja^a riit'i'lt 
ht»*rii\»T IV 1.1)1/. llli • !)«■ ••rr^rr k^j. ■■:•■'. r .ar d^« '■:•• rmriT- 
#«:iikkf!i (if dirtrii wtTii' ri <■!> Java n 1 .'it'l* ft- r>ai.!a.'ri diMir dt* 
^f :•••/♦•♦! i»iL'' \>»Til. hi It;.*!*.! \HTd»"i il«'/f duiTi'ii {'''j'*" '-"'• 

«ffk.i.i-'iid — fT.-J 1i Ma!:iiarii lirkri'd.- Dtt •!»' <.:'•/• n l:i- 



20,1. Djaja Baja. 

reeds veel eerder dan 1590 ingevoerd hebben is waarschijnlijk , 
doch tevens is het mogelijk dat zij niet \66r 1659 in Mataram, 
en dus tijdens de regeering van sultan Tegalaroem ingevoerd 
werden. De schrijver heeft dus na dien tijd geleefd , en hiervoor 
pleit ook, dat er gewag gemaakt wordt van de komst der na- 
koda's (de Hollanders) op Java. 

De voorspelliugen en allegorieu volgen verder elkander ge- 
scliiedkundig op , doch de eersten verliezen huu historisch ka- 
rakter na de opsomining der vier vorsten die tot 1749 over 
Mataram geregeerd hebben. Dan, zoggoii de schrijvers, koint er 
e^n tijd van verwarring, hctgeen in huniie gesoliriften niet 
het minst merkbaar is. De allegorien loopen door tot op den 
opstaiid van Dipa Negara, zoo men althaiis het ziiinebedd : 
//Door zijii tooni brak do oorlog tussclien SamarHiig en Tem- 
bajat uit// met deu uitleiLrger op Di|)ii Nogaiu wil toepas^sen 
Men zou dus de vervaardigiug dezer geschrifteii d 1828 
A. D. kunnen stellen, zoo niet Raffles (al is het dan ook t^r 
loops) bereids melding van Djfija Baja's profetieen gemaakt had , 
waaruit wij kunnen opmaken dat zij in het begin dezer eeuw 
reeds bestouden. Bij gcvolg had de samenstelling plaats \66t 
het laatst der vorige eeuw, doch na den tijd, dat er eeu viertal 
vorsten over Mataram geregeerd haddeii. Waarschijnlijk leefde 
de schrijver in eene ])erio(lc, dat groote rampen het Mata- 
ramsche rijk troflen, en regeeringlooslieid en . verwarring alge- 
meen was. Ilet verlaugeii uaar een verjosser uit al die elende 
vloeide daaruit voort, zoodat ter wille van de bevolkiug de 
schrijver na een zeker aantal jaren, een vorst doet optreden 
(mder den naam van Si Taiidjoeng Poetih, die aan al de be- 
komniernis , waaronder het volk gebukt giug, een einde 7X)U 
niaken. Door deze gegevens wordt ons de tijd tussch(*n 1740 
en 1755 A.]) van zelf aangewezen. In dat jaar had de 
s|)litsing van Mataram in \\\cv. rijken plaats, en kwam daardoor 
aan (h; verwarring voor (^enigen tijd een einde. De allegoric 
voor Pakoe Hoewana IV en Dipa Negara zijn dus naderhand 
daarann toeiievoegd , om tijdens den opst^nd van I S25 aan de 
apocalypse bruikbaarheid t(; ^vvv.n en gezag bij te zetten. Ook 
hieruit kan de verwarrijig verklaard worden , die omtreut do 
profeten der toekonist, de beide Ratoe's adil Si Taudjoeng 
Poetih en Eroe Tjakrii hc^erscht. Immers men verwachtte 
Tandjoeng Poetih als ruslliorsteller in het midden der vorige 
eeuw, en Eroe Tjakra een honderd jaar later, doch daaroeni- 






Djaja KujS. 2?05 

gi'iicipinde tot nil trx; op 7.ich laat warhtrii , zijii ook de ff'- 
vuelens vi^nloflfl . wip van clfzp twee hot e<»n«t aaii dr ^HMirt li^ 
al.i vors«t o|i te tredeii. Sniiiiiii£riMi iiiwnen dat Tuiidjiwiiir roi'fih 
noir konieii miM^t, amli'reii dat liij rwds jreleffd liin-ft. Vnj 
zekrr kuiinrn wij dcrlialvr Ih'IkiIcii , dat i\r haiulsrhrirtcn over 
dr vcmr.riM'lliiiLn'ii rii alleir»»rieii , uwr /oovrr dii- in nir/r liaucieu 
gektiMicn /ijn, lift jntHlukt /ijn van lift vi'muft van twii* 
jc!.rij\«'r«, tW ff'ii Ifvcndi' » 1750 AD., di- andt-r ♦ 1S2H 
A.I)., waarvan 'jfiu^ Ijnrwfl dr hridi' ratiH'*< :idi! Iirhht'iuif t)nt- 
iior|H'n, /icij njcrr Si rundjiN'nt; I'mlili, e-n iN* iwffdi* Kme 
Tj;ikri al> naaste- \fTl(»>siT tiarlii, 

Daf df ri'r>Ir n?»t\\fr].t'r l)j;ij:i Hiija als vo(i!^jnIlrr df/er tn*- 
beiirt'Mii'tsfn linfl :i:iiiLr«Wf/i-M . i-n aan diiri d«iil.l.rrl<!iir«'n vor?*t 
erne IrvrnslM-srliniviriLr In-fit vastL'fkniM»j)t , Lfimf It »ii:> nift tf 
Vf rwoiidfrfii. Oni ffrif ]»n»[i'lii' of wi-t L'''/;iLr,j«Uiclri l.fl \nlk tf 
d4i*'n vrrkrijiri'ii . ln'<'t't nifii tmk aiulfrf j.riit'rltn o!" wttu'fvrrs 
ilri!/.f|fdfn kuii>!irif«'ji i:i!r?i i.'»'l)riiikfii. Krii'L."' iii> nift tic iri'x'liii'- 
dftiis van .I:i\a br kf rid , ini't! dv s'1iM)\«t il:ia!\aii /cm» L'ofd 
iii(>t:»'|ijk partij irftiokufn: vu /<m» hi) a! ariliTf ln-M-lifitlfn l'«- 
nuil|iiffi:d iifi-l't , /«»o Ijrhhfii f!f/f door t!;'li»k«*»ikui;diL;«' jn>t- 
hful /'kfr iiift uiti;«'l)|n!iki'ii. I)f :*rliMi\»T /.rll" was fin Lff- 
l«Mi\ifr {'•hiiiiir! , b«k«-i'd m«'! df MoiiaiMri;'*d:iaM<rlif eifinono- 
loirn-, n.i- \i':;ar.M-i-.:;idi|k iiailji i-n van iriM-lr ;ifkt»i:.M (."»5). Uf 
vc»rM van Nu'rofin j.-* riaar /ijnf vcMjr.-lfllini: df f.L'fiiaar van 
J:i\:i Vail dat WrnifFii wurdl , al> f!-mn:nl :illi- \«tkffnl uit- 
Jih'i*!, iiui]t virajifiT. Z,|n vor-'t /al .ia\ i ttit irrootfii l»liM'i 
h:* ..j»:i , fii i\r nfii^i-ij-ri fniNj^'/ijul iin>-ri Ifvu, Inidat li-n 
>l'iTN- ,I,i\a van i\r aaidi*, ol' iir\fr di- !:•;.• fir ;i:iiil*- /»!f \(r- 
tiw .111 Zuik ffiii* ji-rr , L'i'i a.i:"il iiif! vi-; .liNii \,i]. jpf«1»!i Mi 
illi \i"N Vo!..| i:i t'f.i liid. iltt mi-li;.inl /rk»i;.'l'i !»:nl , «»!" dr 

%•'.«'•:.•!♦' dair lif-m ih'l' mut* r d«* !i\i!.si«M /oi, \i'.ijti, :;•■'' i-di n 

lllU'l'.: Ii.. !i«l Vnjk. I)i- iiliku' <i'- i-M il.ii...;! \i. rl\. i • l.'l" 

i:< .Tu"."oi"\ L' .'-li \iin ii»- lM\nk:Mr l.aii i.;i.:j .••■■:,■*'' T"- . ii.i 
lii-i« :"».t. .M«ii ii:i':.» -III- !". „'i«ii:; • 'li* d.« .1 •.. ■■ iii" :.'t« ^I'l- 
u :1. r. -.".L" :. fii «Miiioi/t:i . i>in Ij»1 \»_:r \: \ t» iiTL-' m . i ii df 
'.<*•■•.• ..i'.« If I'M. »:•'!! T:''i«!*»* k'- v\(MMiii<i. iiiil'::^'!' \«rni.i- 
I.; J'"... ••ji^'ikk'ii liil e»r \i'r-!« If. .1 » iri :.• '. L'<i"o!'. vu tin 
*li»'T«" ..•! w : .'( !i np vr'- 1.1.1 .r.i.i:.il \«r!i-*-rr . w ii» :i ivrh /ih» 
\i.* j / i.' M . d:i- iliMir til- .■ii!i-:i i-n 1« ^"'ik;:.:; u'iM:l' W'ii!«:« 
u-i» L" ■■ '-rtl. 1-1 \\ . ' I'.iiii- (I.- Iiii;' ;.1l'«\» I- fn \«»iir*| < il* r> i.u:i 



206 Djaj& B&ji. 

Waarschijnlijk dat^ren uit dien tijd nog een aautal andere 
godsdieustige geschriften , waarvan sommigeu in een even eerbied- 
waardig kleed zijn gestoken als het verhaal van Djaja Haj&. 
Trots al die geschriften kan men aannemen, dat Java in het 
midden en in het laatst der vorige eeuw door zedenbederf en 
politieke misslagen in het diepst verval verkeerde, en zouder 
twijfel hebben die geschriften , hoe buiteiisj)orig somwijlen ook , 
het huuue bijgebracht om de bevolking vatbaar te maken voor 
de sedert het begin dezer eeuw allengskens meerdere verspreide 
beschaving. 

Uit liet bovenstaande valt al licht op te maken dat de sclirijver 
in den ointrek van Karta-Soera of Soera Knrta gewoond heeft. 
Een diietal bewijzen kunneu hier nog voor aaiigehaald worden. 
Vooreerst dat de taal der haudschriften met die van Middeu- 
Java overeenkomt. Ten andere, dat bij de voor.«»pellingen en alle- 
gorien dat gedeelte van het Mataramsche rijk, waarvan na de 
gplitsiiig Pakoe Boewana vorst werd , het meest beliandeld is. Ten 
slotte eindelijk zegt de bchrijver zelf, dat het gebergte, in welks 
nabijheid hij zijn verhaal te boek stelde, de zuidgreus van het 
rijk Waringiu Roeboeh zal uitmaken; volgeiis de bepaling der 
N. O. en W. grens zal dit wel het Oengarang-gebergte geweest 
zijn. Deze kwestie doet ook minder ter zake; van meer belaiig 
is het te weten welke waarde thans nog aan die gescliriften toe- 
gekend worden. Dat, algemecn gesproken , de Javaau zeer gehecht 
is aan al wat uit vroeger tijd moudeling of schriftelijk tot hem 
komt, is genoeg bekend. Onder de hoofden heeft zich ongemerki 
eene liberaie partij gevormd , die, in tegenoverstelling der be- 
houders, meuige ook Imislioudelijke gewoonte der Euro])eaneu 
hebben overgeuomen, en' belangsteliiug, lioe veel te minder dan 
afkeer toonen van wat werkelijk tot voordeel van hun eiland en 
tot nut der bevolking strekt Waar is het, dat nog niet velen 
die nic'uwe richting aanklevcn , doch zij , die met het oude ge- 
brokeu hebben , betuigen , althans uiterlijk , hunne ingenomenheid 
met Europesche toestanden , en ware het uiet, dut de adat zulk 
een gr{H)te rol in de javaansciie maiitscliajjpij vervulde, wellicht 
zou dam al menigeeu zijne woorden met bewij/en staven. jNiet 
alzoo met de bevolking. Deze kan men in twee soorten splitsen, 
de eerste ' wier kennis van het moliammedanisme zich tot de 
woorden Allah en Islam bepaalt , en ook van hunne eigene ge- 
schiedenis en letterkunde nooit gehoord hebben; de andere, en 
dit vooral in de uabijhcid der ku:ilen of van eenige provincie 



DjSja HTija. *J07 

of distriktMtadf die ecuige godsdiciist-coreinoiiirii koiineii, vu 
met graagte luiHtnren iiaar liet I(*/en drr hahnds nf an don* Ifttrr- 
kaiidige of thpologische boekcn. Iltie vtIom huniier rchtfr . /(n>w(4 
prujrs wis aiulere liodeu, l)oirriJ|K*n wat /e le/.Pii? l)r intM^Men 
InisterRU iiaar de klaiikeii der woonlni ; indini dr t^inhaiig liun 
beveffit , iirurieri zij f^dachtcloos dtior , /oiuIit zich vrcl oiii d«'ii 
inhoud \ti liekoininemi. Van daar daii (N)k dat dr iiif*r.<«t(' ic/frs 
v«l all<*9 le/(Mi wat zij uiaclitiir kunnpii uonlni . dorh /im> ilc i^v- 
arhipdrnid huii iiiet tcvriis uit de wajaiiirvrrtiKniini; iM'kt'iid is, 
ziju zij na d<' le/.in^ naifi'iuH'i? iioi; vwu vrr als liij lift lx*i;iii. 
(irldt dit v(M)r liclitc loi'tuur, iioi; vitI iiii^r is <lit lict ifpial 
VAar allc^iriKii of duistrrr taal iiadciikt'ii vcrfisoht. II<'t ii('urii*n 
(matjai dieiit iiif*i>r tot ti|d\rrdnif daii Wfl Int oiulerricht. Xcki 
ouk met clr •rcsrliriftpn ovit l)jaj;i hjij:i m diTL'flijkfii. /«(m> 
Xij /.p al Ipzrn, docii zij hvX j^'daciitt'lcMJs, en wciinLTt'iJ , dip 
er wat van bp^arrii. E«'rst dan uiakrn /ii vr Vfwtr irocd kninis 
lurde, waiiMPPr rrn pripMrr of •fi'pstdrijvpr zulk vvn iji'srlirift 
DotMli^ lirrft , uni daannrdo dr bcvolkiiii; vixir zijnc plannpn tp 
wiiniPM Km 7(m) /.a] ilan iH)k nininiPr lirt voik pi-ni* nf andcn* 
irimr^jipliifiir tot hanifT p'hruikrn, /imj nift vcu iMT/.nrlitiL'r tlip 
v*wir>|ip|liiiif t4it lift lirrfikfii van /.i|n dtjil iuMMlii; (Hirdi'i-Ii. 
\%»-ihrijl ilat n.i'^J-* l^;»j'* •'* -•■•-chriftrn iiol: im vu dan L'»'l>ruikt 
7.ui]tn wt»rdt'Ti t«i! \rri:'H'li|kiiii; van rrnm opstund , dorh lift 
£a\ nipt dp lM'\iilkin,i; /ijn, dit* /icb daaitiH* vocit aanL'i-dn>ML'cn. 
AndtTP lirfli(HMiiPn konii'ii daarhij in Ix-wpLriiii;. l)v lifvolkint; 
z#*lf hliift ii|t|rli|k, rn zoo zij iiaitij Tnoi-st kir/pn , h'-t /cm zijn 
Mpitt i\iu vrfpnidi-iinir . dip liaar in'l|»t vu hv>r]\cTm{ Xviri-u 
m:\M.inr \ari wjvu li(Mit'd«'n. rii|in.:iir is nunit < i-n (ip^l.-iiid is**- 
»p«'.-i: dp h('\>tlkini; d«rd nirdp ti-n i:i'\niu'»' \aii d\\;i!i:,' nf on 
'ut»*\' vnii l»nit Ip l)i;i:ticn . Miriiiiifr nit ovrrtniu'wi:. |)r l'p- 
f<'!.i»*<ii'i!> \itu J.iv.i \ii!i dr \rni'i:>tr tijdi'n to! nu i<M- i- d.i.ir 
(Mil dit \v li»"VM,/i-M. Knrtoin , /«Ki i-f-n di-/rr \iMir^|.i liii.L't-i! , 
ilji-t ?i:iini" \jiTi T:iiHljnriiir pm-tiii Ph Khh- Tjakra fiit-l ilii-i;i-n 
tot ri»'\i»i»h-i:i.j i{rr (Hfjiiinkcii v.tii fpri «i|ot.-iMdt iwi;; \.i!i 
■i<i«i:j»-ii r.iri:. (i.iii /uiji'ii <Mik I)!.ij:i H;i':i'h |injl"»i!ii !i , /lif^ al 

w:»:«- 'MT i."-'ii:lfl ft II \(iik'«i'-P«'lMi(>k :.'iwnrd«lj , li1iMN*-r ii.iii m"1 
\iiiik i:r;.':iM!jLr l"t \i*r/ft iTt'vrii. 

i^ri .! A. H Wi^Miis. 



AANTEEKENINGEN. 



(1) Allegorien, ziimebeelden , apocalypseii enz. wordeii in het 
javaaDSch uitgedrukt door: ilafat, pasemou, pralainbaug, ibarat, 
sasmita, djougka, ^amar, gaib, eiiz. 

Ilafat is eerie geestverschijning in den droom, die aange- 
merkt wordt als de stem van God. 

Pa se 111 on is een voorteeken, waardoor iemaiid aangomoe- 
digd of teruggehouden wordt, datgeue wat liij zicli voorgesteld 
had te doen. Ook zinriebceld, allegoric = sasmitii. 

Pralambangs ziju visioeneu of verschijningen, die veroor- 
zaakt worden door de geheime krachteii der natuur. Die visi- 
oeneu hebben immer op het toekomende betrekking, als zoodanig 
kan dit woord dus door voorspelling vertaald wordeu of wel door 
zinspeliug op toekomende gebeurteiiissen. 

Ibarat of Oeparaa is eeiie verklariiig, gelijkenis, eeue 
bet^ekenis door ziuspeling. 

Djongka, de voorspelling van bepaalde tijden en gebeur- 
teiiissen. 

Saiiiar, gaib enz., al hetgeen verborgen is. 

Dc profetieen zijn van tweederlei aard; de bij Dr. d. II. ver- 
meldde zou ik pralambangs, die l)ij W iuter echter pasemons 
noemen. 

(2) De Tjondra Sangkalii is de uitdrukking van eonjaartal, 
door zekere daartoe gebruikelijke woordeii. 

(3) Het hs. van Dr. de II., en hs. 1 vermelden dat de/.e 4 
rijken bcstoiiden , voor dat de j)rofetie(»u van Djilja Biija een 
aanvang uameu. Hs. II en III echter, zoo ook Winter, 
doen die rijken onmiddellijk na den ondcrgang van Diilia op- 
kouien. Het laatstc schijnt de waarheid meer nabij te komen 
dan het eerste. Men vergelijke hierover de profeticcn en alle- 
gorien. 

(4) Anderen gcvcn op 9 wiudoe's of 72 jaar. Wij hebben 



AANTKKKKMN'nKN. •i^".^ 

hier natuarlijk te denkou aan tie Mipn'matir v:iii MiHljiiiialiit 
oncif^r zijn zevpii vnrstcn. A Is oudi^ri^oscliikt rijk \\vvt\ h«'l laiij^iT 
bestun. 

l)f> nn^njnidlif'id , dat MridjajKihit dour vlurlitrlininMi nit 
Pmdjadjaniii xou xijii p'sticht , i^ n'cds irnincLvaaiii aaTi^'ftoniid. 

(5) Knnder twijfcl brstondcn <l(* Iiulisclic knltiiiiMrn /«mi nirt 
nit^liiitPiid , dan Uich vorrrwrir V(M)r Ijrt irrn(it>t L'^'diM-lti- iiit 
navolpfr^ van liofddlm. Din'Ii ilnar lint HiH'ddiiisniii.^ st('«'d> tfrn^- 
k«N»nle tot HraliininiM'lif uitrrlijkht*drn, voonil /irlithniir in In't 
ly^Iii- f'M syrnl)fi(>l- wi'rk der t«*in|irls, /on niitspriM)! allirliT lirt 
veniiciedrii , dat hiH'ddliistisrlif cii Hrahiiiinisclic kolnni^tcii up 
Java naaM clkandfr Ircfdi'ii. /no nok nift di* liidix -iii' f|H)|i(M-a, 
df Mali:"d)li:\rata rn di* Kaiiiuviina. Wi'lt'iT lift uit>lni!riul fii:»*i»- 
ilntii diT HralMiiinfii , wa> ln-t den i^«M'dd:iisti-ii vi-rlMMini , dii* 
lird'Tfii \v hi'wan'n. Lati*r titcn di' ^'('int'ciis('i.a{) inc>t vin'ir-lfidie 
niH inifr /jx) IrvtMHliir war* als in lii-t C'i'i>l«' ti|d|MTk ile-r uil- 
vijkin:;, lifhhrn dc Hofddiii.otcn nok d>'/t' liciliu'c /akcn van dr 
KruliMiiiifMi iiviTiffnoiiicii , en /(hi vindeii wn in Krdiri, dc ta- 
fn-«*Nii uit ili«* lifdrrf'n op i\v iinm-n van ifwijdr ;;t'lM»iiwin 
^)K->-Iiliinn\id. 

(•». Kiilrrs wnrdt !iij Mraiiniii'ii L'l'iiDi'nii). Dit /al frlitrr wi*l 
IVh iiii;.'.<ii uMK-ti'ii /i|!i llri nndi-rx'iii-id Iii'«'*ri:i'n HriiiMiicTi i-n 
K(N tlilii'M wi'cT di- .la\aaM niH , iii] irrliriiikt hcitlt- \\«Mird('n door 
eik.'thiif'r. \\ I) /.wn i'm-mui'I Ikm- I^j.ija h.i,.i aan immi K(M-ddltiH- 
II'h'h-ii j.ai.tlita op diMi l>i'ri; IVindan vv\\ l)i/oik lirariit , tii iwM' 
d»/f iM-raar innnriu'd wa> ilnor /.ipir tja:itrik>, ilat/j|M' h«M'd- 
il -t. -• ..»• Ii irliiii:iri 

'7 \\v\ Ititrk \l t»i' •• a r a r . smn- «M»k \« rkfiTil'Irk Mni'".ar.il 

\it\.k' /• ili-;r-*i-!l , i^'-iUillrli-tlifi' \ iinr."!': lit'* 'i *'\\ Vtnir^l I'MM'Lf'Ml 

I 

■* I /.»■ i ^. II. iMiK \«rniilil ii. :,- il II. Mi- .i.l.i ir fp l»i/. 

1 I f i r-i*,« -.a i!i \iiiM kiilinTiili' Miiiirilr'i t •■ k K l *'\i "«i'lii« dill Im-- 
l'*K' '..'-. ai- k.iii/'i:.i.ir li'viii. \\ Ml i: 1 1 \»-\ •iUi in i-rnt* 
* •» . , J III-. ■' ij.' v;iii \iiiki»Mii-n ili'ViiMi" "n iiijilritti r j'M.i: ;. m 
(ii.t- i»« •• r."iL" . Vail ilaar ' i tilMi»ii:r. " 

A ' J " •■ I '^ ••■: l».'»«'IM, Wili'i ;.t L'' . k rriL'"* I .» 
'•' ^1 l^ i» ki ' il :*, \»r'«!i.«t in Ja\;ii'i iliuir !ii T n-k 

N „'•■•■• M, l.ii.i. • I H. ;. CII A/1. ill*' .'if Intkir «-:i l.fl liDiihitli.k 

• . ■■ 

jf. •!• * A* \ r A I ifi".i . 

H» ' -t !»' i'*i'i»- iM'/iM'k wonll Ml lij*. il. II .-It I ":.!'• tfr !<Kip* J 
d* ' .".■ ■• 1 1 f : III i;it\o<rii,''i VfFi....i.i| |li m..-. mt i»ft'l 



210 AANTEKKENINGKX. 

hier waarscliijnlijk willeu ziuspelen op de eerste iuineugiug der 
Arabieren in Javasche aangelegenheden. 

(10) Srama is hetzelfde als t&pa. NgSsrama beteekent 
/^als kluizenaar leven.// 

(11) Hierinede be^nt de zang Asmara dana, vermeld in 
hs. d. H. biz. 176 regel 5 v. b. Het verhaal van Djaja Baja's ge- 
leerdheid en voorspellingskunst , opgehelderd door eenige (uader te 
behandelen) pasemons, loopt door tot oj) de volgende biz. De 
audere hss. ziju hierin minder uitvoerig. De in dr. d. H.'s 
hs. voorkomende uitdrukking /^elmoe rasa sasmitav, kan 
vertaald worden door //de leer van het verborgene. '/ Bene andere 
daar voorkomende zinsnede is //Argoelaloemakjengkardi'f 
d. i. zooals de argoelabloem open en dicht gaat, zoo ging ook 
het werk; ra. a. w. er was schier geen werk. 

Soebai^a kistawengngrat is moeielijk te vertalen; 
soebaga moot soembaga zijn, en beteekent ^/fraai// soma 
ook /i^talisman // ; kistawi ? 

Sajoet parang moeka takoet; in de/en zin beteekent 
parang moeka bevreesd zijn. 

In den volgenden regel ^'kawas padansosikkengngrat, 
is padan = k^dj^m en sosik = overdeiiken. 

(12) hs. d. H. biz. 177 r. 14; sadoe = samar = in 't 
verborgen handelen ; s a n t a = t^ti^p = zeker , zeker zijn , 
boedja = overleggen. — Dj. B. namenlijk dacht door de 
pandita niet herkend te worden, omdat hij alleen en uiet met 
gevolg kwam. 

Tnmi = tamoe, van daar k a t a m i j a n. 

(18) Te weten: de nchtste die naderhand als symbool voor 
eene voorspelling zou gebruikt worden. 

(14) M o e d j a r zijn seroonibloemen. 

Kadjar; de bladen hiervan dienen even als van de 
koedoe kras tot geneei*middel tegon wormen bij kinderen. 
Ook worden ze wel tot scliuiving met de opium vermengd. 

Sarimpang =: een tros. 

Pitrah bras is gewooiilijk vijf katti's. 

hs. d. H. vermeldt slechts vijf soorten, de andere hss. vennelden 
de overige twee: hs. 11 noemt ook nog een hand vol gSti. 

Deze zeven spijzen met Njai Eudang als no 8 kwam achter- 
eenvolgens als pnilambangs voor. 

(15) Wot sari is eene andere uitdrukking voor do si^inbah 
maken. 



AANTEr.KKM\ni:N. :2I 1 

(I A) Hi>. d. H. vrrhajilt de nu vol^rule vonrs|N*lIin^ii bij 
ang: dangdani; ^uiidis, do aiidoro bij poch siiiom. 

(17) llet verliaal van Aio vier rijkcii koiiit vocir bij 
Wiiitrr en in Ii.h. II v\\ III; terwijl lis. d. H. on lis. I ze 
lAlm bpMtsulU vtMjr dc profKi(*rii een aanvan<^ neinon. 

(18) Dp uitdrukkiiig liitTVcMir is: '^nna ssidjroiinr ki^- 
karah ing ti*kennH goo r of* in ami'', w:inr>ii(Mi(' l)j. K. 
hrduelt dat na hem ^*mt incjiniatii' van WisncN* ni«rr zal 
pbuU lifbben. 

(11)) llf't 7.innol>oi>ld van drn onilcrLTani; di(*r rijkrn is; 
Tjatorr ran a semoonni* sui^arii as at. Oxer ilt* lirtcr- 
keui9 van van ilf/o n\ dr vol^>nd*; allf'tr«>rifn /.al in di* I V« 
rabriek p^haiidold wnrdtMi. 

(20) lis. I mi'hll jiiist lirt tt'uvml«»el, 

(;! 1 ) I)'* wnnrdcM k a k u k a t rn m a r i p a t /ijn liiVr ver- 
Uuild diMir vnNiin. Dr tlav;ian namciiliik niulrrsrhr'idt vier flkandiT 
opvoiiPMnle tiN':<t:i!Ml('M , die /icli Ihj *-ru 'jtnUdM'W'iW^ man kniinm 
TtiunliN*n. 1^ kakrkat, liij di«' dr i;iids(lii'Mstiii>h*llin^i'fi vn 
dp biT \an tirn prnlrrt be-tM'frinl l.nfi : 2". tari-kat, di«' 
rirh srndiaaL't naar ln'tL'«M'n liii hrnrlrml hn-rt «1. j. na.tr i\v 
Irt-r drr ;;odM)i«'U:it : 8^ liaki-kat. die >tr(MU a:iti (ioildtiikt: 
4^. inaripat, ilir /irii i;r!irfl van dc a:iriU<-iit' /aki*n liccft 

T I- k a t ( t r k a d) all»'i-n , brtrrknit : bt-^luil , brvindini: , 
(« d.b.) iMik \nMiiii I'll Tckadviardi (nit ti' ^prr-kcn 1 1: k a- 
«ar«l:r ili- hi'Mndinir van lift hart. T u k ad w a nl i is tv\\ 

pf*r"*;r:ft d.tt Hu'I In! IxM'k "Kjai Pali nt |.ap.iii- (!«' /rdvu v\\ 
jr»*hr«ukf'n drr .lavarM-n n*^rl! 

Z'i I|h, il II jfifi \i»iir i.f't br-^liian van I'.iiljaPL' ••]' -iri 
j'u«; -. ;.- I fi'ilri .*l" ; II". II 1*: n\ ;j>. Ill '.* w:ii«|.»f^ uf 72 
j:Aar l)f npi;:i\(' \ait •>.') jaar k^iiit lirt na i>t met dc u:i:iiiii ul 

(iJJ, In li>. II wunlt dc cirMi* \or-t S<M>rakai Lri'TiMi-ind. 
l>r l;ut!*t«* Vfir^t aldaar iicrt Huciiiri S"rM|>al 

•21) SakiM'toi- (lis. d 11. en li>. II m II lii-tccki-nl 
v^T/amcliiiu'. van ilaar <N)k tain.liclcilrM. Onk iK-tcrk'-nt ;.'-i 
erw «i:r/.imc:iiiif \an iicilcii tut crn hiMM n|i/f t . /arncnnttNii. 
2. J, .l.i\a ii'-»!'t nn \o1l:i>m.<. Ii. 1 I.'iun j.iar lH-«ta;in. |)>- 
M- r:v»r lic/sirt iiicr v«H»r I-'jOn kan) brlah , dit /al wcl kari> 
l^.a.'i •-«•••' MUM'irn iiin. 

^ii'.. Sr.ik.il .iiN d II. I.i/. I7'.») lirt iM-iuHfti:;, 



212 AANTEBKENINGKN. 

B«itjiTigah (badjinganF) bet.: allerlei slag vau volk door 
elkander. 

Malang nielandoeng bet.: dwars en overdviars, z. v. a. 
dubbe.l en dwars. 

Pojang pajing is lo kloeboekkau; 2^ onrustig heeu en 
weer gaan (vau uieiischeii.) 

Banjtjol (wong banjtjol) bet.: slechte lieden, gcspuis. 

liipoer bet.: iemaiid, die iets outkent, het een of ander 
daan)j) betmkking hebboiid feit in herinneriiig brengen. 

Prurak = perak = parek = nabij. 

BSranjtjoeh = braiijtjah of braujtjoh. 

Wahjoe bet.: o. a. waardigheid , doch ook iuvloed uiioefenen, 
van daar regceren. In den ziu vau invloed uitoefeuen konit het 
voor in liet hs. d. H. (door den invloed van den duivel); in 
den ziu vau regeereu bij lis. 1 (regeehug was er niet nieer.) 

K i d i b bet. : lengeutaal. 

Botjar batjir bet.: ougpiogeld (van bewegingen). Deze mitider 
bekende woorden komen voor iu hs. 1 en in hs. d. II. biz. 179. 

(SJ7) Si Taiuljoeug Poetih is de nmn die gezegd werd als 
koniug en profeet het volk te zulleu aauvoeren. De tijd van 
ven*'arring, hierboven beschreven, valt voor volgens hs. d. IL 
en hs, 1 tusscheu de jaren Itt^O en 1700 A. J. (1738 eu 
17b8 A. I).), volgens hs. 11 en 111 van 1770— ISOO A. 
J. (1841—1871 A. D.) De beide eersteu lateu Si Taiidjoeng 
Poetih in 1700 A. J. verschijnen, en Eroe Tjakra in 1800 
A. J. iiij de twee auderen koint S. T. P. in 1800 A. J., 
en Kroe 'Ijiikm in 1001 A. J. Wiuter (Zameusprakeu I !« dl.) 
laat S. T. P. vorst zijn vau Ketouggii, de aiid(*ren weergeveu 
dat rijk aau Kroe Tjakra. De heer Gerdesseu (T. v. N. I. 
1871 2c dl. biz. 200) laat E. Tj. onder den uaam Sofuau 
Adil in 1795 A. J., 1866 A. D. optreden. Zeker is liet dat 
er vcel verwarriug in die beide uanien beslaat, doch volgens 
het algcMueen gevoelen inoet S. T. P. in dezeu tijd en E. Tj. 
eeue eeuw hiter kouieu. De bijiumin liatoe Adil wordt wej aau 
E. Tj. dijch voornanienlijk aau S. T. P. gegeven. Duidelijk is 
dit uiet venneld ; ook is de uaam Katoe Adil (de rechtvaardige 
vorst) op beiden toepasselijk ; hs. 1 zegt uitdrukkolijk dat S. 
T. P. de Jiatoe Adil is en Java nu 1«S00 jaar zal bestaan 
hebben. De naain Eroe Tjakra als vaan des opstauds gebruikt 
wordende, voor dat nog het jaar ISOO gekonieu was, iigt daarin 
dat en E. Tj. en S. T. P. voor den .*»chrijver heiligen der toe- 



AAVTKKKKNINrtKW 21 •) 

koin>t sejjn, rn hij ahluM doii tijd huuiier oinwnndpliiig op aanle 
nit-t /on n:iuw k:in h('|)nlpn. 

Yolijpiis (t»i» |)i'£^M'*h:inilHrlirift ovrr ilrii opjjtand van 1 S25 -- 1 S.'JO 
wnnit Sunu Mocrtiniiin^ Yoedii tot vorst vfrkozon ondcr Avn 
DAani N^jbdool Kninid Kror Tjiikni Kul)in)t;ii M(M'kinin Sajiila. 
Up wi)onlni Kror Tjakni, somwijlni Kr Tjiikri tr<*?*rlm'v«'n , 
(dirneiide d<* (trklniik omi dr iii.-iat voitaliii; tc niakcii] ))('t(vki*iit 
nirt -de juwe»flo pijl"! dcx^h "dr hf'kwaiiK' laiis.'' Er iiKM't uvor- 
griionieii /ijii Vail vn\ Anil)is('ii w(M)rd "clirir'' ilat trcM'd , Ix*- 
kvaani , bt*tif*k(Mit. Tjiikni is (hchalvc ilr andcrp Ix'tcrkcnis.MMi) 
mip lan^ mot iiit.^itfkrndt' puiitoii op lict punti^ tcH'l(Kipr*iid(* 
aitriiide. 

(28) lis*. I vrnnrldt, dat hij efMir n^^idfiitir !♦• Mrkah rii 
rme to Paiwa lirrlt ; waarscliijnlijk oin li«'t Vfriiaal wat tr b«*- 
kurt4*ii , want voJLri'ns il** aiulcro iiirdcdcrlinircii is Piilwa n*n 
Utfr r:)k. 

(2!)) In df /ill "Sniij:i locri k rat on narpati" lir- 
tcrkfiit : soTija, Irdii;, i*cii/:i:iin. l,or'ri lii-ti'fktMi! iiii't ailfi-n 
n»riiM')jPii of \nr«;t«Mi dii* clkaiidtT opv(»lir«'n , docli dit woord 
vonit iMik irr-hruikt van iroi'di-irii, ilic arlit(n*r?!\i»ltr<'H.«« bii 
rlLiiiidfr vrclirai'iit vmrdni. /ond.it liji-r s<Mija lii»Ti wil ZfL'i5»'ii: 
U-tlvj ;iaii \iMV iiiulili' i:<M'd«'n*u. Aiidrn' \<MiriH'i*ldp]i van lirt ltp- 
bnnk van s>)iija xiiidt mm its. d. II. bl/. IM r. (> v. b. .^^onja 
st'pi kcda t (t M fii n If nri'pati, vu in h:». I bl/. .'5'> . sonja 
rt'ka k r d :i 1 1) II 11 (' Ml n ir n ;xa d j i. 
Ii«ii*l).i;.i bi-t. Haarsclniiilnk : biocni 

■'■J*'' \h' dp bl/. I*^n, |i>, d, II, r !<• voorkoMU'iiili* bi"l»:M 
b#"t. \t'nlrift . fii rrM;;i»p, ^'raiiisr!i:ip, dii- in ii»'i hart boioti-ii 
br ft i-n /ii'h iiict diHtr uoiirdrn nit . wmk 

1 i!iil:ik II 'J DC in 1 1 .t iiirnliii'. ^nir \v C* r a ii l: in o n i; k ii 
ni a k i II i: k I II . d«-nj.i lirk ]i 1 1 .i in a r t .t. IhtTJii is ri'..'f)iiii.i|;t 

llll-niix- .:= /I'lT vrhin'Tllkf rili-.-ln iii'ii J :»ii|-f' r= i |, l' l-i»rri"; 

Diakii;jkin =■ kiiiL'kin. inik : iHviiri:'! /ijn d:it dcr ^«.<ar- 
brid tr kiTt /al trcdaaii \\iirdi'!i . rii )• .li .i in a r t .i .= \crL:.Mi-'M>. 

Sc^of ^awah ^ocwaiii: in:; saiiari. diu/ctiil N.iM;tii> 
ti^M ilnit'-n (1)1 I'l-n d^i^^, /al hcI bi'trrkmcii ijar ib «.i\ia:> iiiNtr 
di- rruMiL:T« , of dtNir liarr \ru('!itba:tritf'id iffcnc uaard'* in«>fr 
h* bU :.. In ):<•. Ill >taal : df pailj^L' viHir den \nr.<*I /.al /i;n IlHiOr 

• 31- .'ni-:rr dan in«Mii'|ijk!ii'd«-n is wi*!lii!it : la^trii , n:!i;avrn ; 
.'.••t wiptinl p.ijtailan torli rr= iiiudal. U-ltrkt iit uiti^ivrn 
«l«wf» , «»'ik«i'»lrn. 



214 AANTKBKENINOBN.. 

GSdir = ddma = behoeftig. 

Sabitting tanpa (taniia) sangoe; sabitting= 75, 
rongbittiiig == penambaiig = 2 X 75. 

KgkSr = met medeweteu van; 7xx) in de zin: doek 
k i II 11 5 k 6 r d e n i ii g y a n g. 

RirSp sirSp = vrede en rust. 

(.S2) "En die dit lezen/^, zoo eiudigt het verhaal van Tand- 
joeug Poetih , //hij vrage vergiff'enis aan God »» ; deze verborgen 
woordeu ziju geuomen uit liet boek Moesarar. Het eerste ge- 
deelte van hs. I ueemt hier een einde, wellicht omdat de 
schrijver niet noodig oordeelt zijue mededeeliugen verder daii 
het jaar 1800 voort te zetteu 

(83) Aldus in hs. III. De overige geschrifteu inaken van 
regeeringloosheid geene melding. De nu komeiide vorst is Eroe 
Tjakrd, die bij d. H. Radhen Amissau heet; doch in de audere 
hss. is die naam ook aan Tandjoeng Poetih gegeven. 

Het in hs. d. H. voorkomende woord k inn fiber moet kin- 
niter zijn, en bet.: een cirkel rondom eene bepaalde plaatB 
getrokken; overdrachtelijk : beschenning verleenen. x 

Dawir (hs. d. H. biz. 180 r. 2 v. o.) bet.: gebroken, 
gescheurd. 

S a dawir bet: een deel van het — , of: een weinig. 

(34?) Hs. III. geeft voor Tandjoeng Poetih's leeftijd Sinia 
ilancr b^rmana Anawanc: sasi = 1800 en voor Asmara Kinkin 
(Er. Tjaknl) Boemi sirna gajmera narpati = 1901. 

(85) Xaam , leeftijd en woonplaats zijn hier gevolgd naar het 
hs. d. H. 

(36) Toelak bet. ook berisping; wilalat, ook berispt 
wordeu , eene vermauing krijgen. Dfiradjat is verstaiidig, 
gehierd ; doch wordt het gezegd van iemand , die e^n ambt l)e- 
klo<Hlt, zoo bet, het: eene betrekking met beleid waarnemen. 

(37) D i n o e m m a k e n ; zie onder d o e m w.d.b. D j i b a r 
djiboer wordt overdrachtelijk gezegd van " ovcrvloed. // 

(3S) Katjeppit (lis. d. II.) en kapipit (hs. I) beteekent 
f'wx hot mklden van^i^; aldus in den zin ^Kapipit Kang 
Oengarang Bajoe." 

(39) Volgens de opgave van den schrijver moet nu Java 
1900 jaar bestaan hebbeu. Bij narekeniiig volgens hs. d. H. 
en hs. 1 verkrijgt men echtor het jaar si(KSO. 

(40) Praboepati wor (hs, d. H.); dit wor of awor 
beteekent: iiaijverig zijn. 



AAMI'.KKI.MM.hN :* I T) 

(II) N<H'iii;>:i «)f Xorswa L'riiiuiri \wis vnliriMis df \4M>r:<|M-llMii; 
v:iii lien inl:iii(li^r t*vn t>ii:in I iir/iiiiirii .liiva. Iloowr*! do l*riiiLn;ir» 
Euro|iraiir'M /ijii, /oo .^^ifllff) /ij /icJi wi'llri'lit vnor, il:il liiin 
larul \\v\ tf'L^cMMnonliu'c .\ii-ii\v-II()l);ii)il \v:is, tLi:ir dr /!i*\:i- 
rf-ndf^n dit i:Hi(l \w 1 rvns Ix/dcht /.iilli-ri iiclihcn. W aiiiiffi di*r- 
li.ilvc* dc viKirspciiiiii; Iniilt . d.-it in ii«'i j:t:ir 21("i iluv:! (MhIiT 
d»-!» VDrst van I'ri'ii:;.'! konil , /no kon di* scIim|v«t iiij uil/'»n- 
d«*rini: w«'l im-iis ri"i \\;\nr wcurd L'"''*'j'roki'n iji-liljrn. 

i\*l M«*t «!(' 1)1-1, :iiMiiiL'(-M van ''I'talli'M van lOOlM) f>n da:ir- 
bci\eii /iin di* Ja\arii>n noL' al crnr* in dr uar. /no ook liitT 
uift lu't if'lwimrd ajiw'lri. 

I 13) l)r \():L'J'iidi' n'L'<'l»'n zilM *vu *iri\tvUo van de* Ardjixli- 
Javaaiisrltc drnn>iiolii;rii'. |)jn[n:tk l)jiitiij;t was icniand die* a:iii 
Adarii lit* n<>:id:i:i' t'<-i' iiii-i wildi- Ix-wii/cri. Moliannm'd iif< It 
!it III latiT litiiti II d'' a.ir df i:t'W<<i jxii , waar Inj mk t |)/al>li.itn('l 
.\r!i li'* ut'rk.' •iin .( d' n viiii n n nMivci vi-rsiclit. Inuiri Maiidi 

!?• . Vi»ii;r?js iul Im-k Mn»-<.irar, d'- !ii!-t«' |irn|rrt . doiir \ii''ri 
5lt>iiarniii(-d (i|> a:irdf' \rrt<-i:i'n\M>oiiii.:'J \\i>rdt. ( )(ik i< iii) k(i::iM:; 
van AraliU'. /.ijH'' xnnriijain^lr i!!!-.!-ji/. lim /ijri Mni.auMai-d 
H'«nit'itij:i . \;d)i l\ii!i- (-n Ni M.irrn i i. \h' toj;ik i^ «-i n i*ii(i/r 
:?•-<— I , die* stern i-n rnutt w.mi w i' t«- \indjii i-*. ||;, m.k !<• 

h*-t , tlif /i-lf 'i»r d«n»r Wirri- III"* .11-.; ilr k«mji.rdt:i ilt" h:.i-;.:s 

iittpliiid'Tt. ( Krr I'M rn .iin'-T ^> ?»■ N/tii in «!«• limMri 
Aiii'ij ». Ki'.il"'' il'.;iiJ!t/, i.:Ml:'. i:i Mo'>;irar. 

( H) \wiir |irjir!.a *.\ordl luiu A' 1 MWik.i ir''^r'.ri\«-'i. Hnk »s 
h^t /inmlM'iii \i»t«r l*.id;ai|jir.i!; \'!..rn> anttcn-n : Soi-niii'r i.;:iiu' 

jfiilii?.i lr.»'r -r'-.-ii i"ir li:: I'. :':■■.;. 

;!.'>) In li.' \«»'i:-i.ii. .",_■'■■ \\..:.i' ii:r i.,iU.tk ir'-r.-'iind "An- 
dt'T^ .iM k »: I u>'-.i' : I" ft • l.i.'ir ■ j-iiii .i'. i ^.iHl' .-. i.s w.-i-.i," 
futk 4i-:.ilr.i I I'l r. " 1- r _' k i..i U"- >i. - A i:i:| i-: l"'- 

t#-*'*.'r.t i5»- uiMil «.;■ ■.' : *j • ! /I f'M t'M k.ji.i \\ "•' - 1 i^ i-i-n \.i?i 
d#- %»:•■ l>i;>i.ini(-ii \.iii |i; .itr.. i (infun-, Ih* Ixti 'kmi^ ihi" \an 
df^i liaani \an di* l, -sir'-ik >■ n.- ii /;il J.« ::r'.'Jj j"'-. ihji .-i o m ;.!'• 
Jl.U:/' Ii>**ir tl" lr\i-?i. til M !i ^l«i'^. Vrt !.ilij»-ri ';i«lilj»Mi !i;i:ir S \U'J 
\ :ii.'J Ji:ri F..1I.1. l/.»:i al- ■:■ I'l 1 l.=il|MTk \:iii Prin ik \«>'»r- 
k«>rii' :.•]•- i:a.iin • k.u i '.i . . ;* n«.k (iin 1. 1! 1 n 'i It. i,:ii.:i v.i!i 
li'.u'l.i'i (ii'iror. 

l»; |):t t.'di f-rk \:.!. M -. .1 "'•'!• >• i . . i.f' --'j- 

k^Ai-i . ''"k wn:iil ..• I :' I : '. ■ =.1 pi ■ ' ii- •■ .'■ ■ ^ ■. ■ • . .1 

V3n d#-;i i.».'ii>i'Mi \.'; t lii-l- . !'.'i i' . ■ ' li .•• i I'./i !'• - 

t#Vfk<-[.l d< \<•^^t )i>) uil :it iiii ;.ii .' .■ . 'ii u 1 : ,1 i iiMtik :i* *\c 
:•-. Vil.T Ml. -t 



:IM^ AANTBEKKNIXOKV. 

vorst geworden Bhattara; waardoor de zin van deze woorden- 
groep ziiispeelt op de goddelijke afkoinst van hem , die tot vorst 
vcrheven was, eene eigenschap, die hem om zijn ontzaginboe- 
zemenden aard werd toegekend. Hs. Ill geeft als Tjoudra Sang- 
kiihl op voor Matjan galak enz. L588, eeu cijfer dat even als 
dergelijkeii in dit hs. voorkomende jaartallen van geene waarde 
is. Do tijd van Miidjapahits ondergang wordt algemeen gesteld 
op 1400 A. J., en daar het rijk 100 jaar, (volgens andereu 
64), bestaan lieeft, zou de eerste vorst, hetzij in 1300 A. J., 
hetzij in 1386 op den troon gekomen zijn. Lassen geeft het jaar 
1301 op, dat dus vrij wel met het eerste overeenkomt. 

(47) Deinak. Het tijdperk, waarin de/e gebeurtenissen voor- 
vielen, he^t /'Adhijati kahi wisaja// , ea de eerste vorst Adhipati 
krUii wisesa. Adhipati (eig. : zeer ve<»l) beteekent hier PanditI 
Adhi, d. i. de voortreiielijke pandita, en kala wisa is een 
bijnaam van l^hattiira Goeroe, eeu naam, die hier ecliter voor 
de wall's gebruikt wordt; zoodat de zin van Adliijati kala 
wisajii is /'hij die tot vorst over de wali's is gesteld/i^. De duur 
van dit rijk wordt in hs. d. H. en in hs. T op 64 , in hs. Ill 
oj) 80 jaar gesteld. Volgens hs. Ill zou dus USniak voor Padjang 
phiats maken in 1534, volgens hs. I in 1470, volgens Win- 
ter in 1503, en volgens de beschrijving van den portugees 
Mf-ndcz Pinto (Mr. 1, K. J. de Jonge. Opkomst van het ned. 
ge/ag, dl. II biz. 161) in 1546 A. D. , dat dan ook wel het 
ware zijn zal. 

(48) De duur van dit rijk kan men op 35 jaar stellen; het 
zou dus in 1581 A.D, onder Mataram gekomen zijn. De hss. 
gevon natuurlijk ook hier andere jaiirtallen op. Winter o. a. 
1503 — 1510. Dit tijdperk is genaamd '/Kala Dj on gga^ een bij- 
naam van Sang Vang Asmara, en zou dan beteekeuen dat in 
dien tijd de vrou\vf;u bemind werden, zoo als Sang Yang As- 
mara (iil vroetrer deed. 

(41)) De ware naani van Mas Djolang was Sultan Adhi 
Praboe Aiijiikrawati Senopati ing ngaiugii , die te Karapjak in 
1613 ovorledcn is; die van sultan Agoeng is Kangdjeng Sultan 
Anjukra KestKunii iS(^no})ati ing ngalaga ngabdoerrainuan Saidin 
Paniitii dirinan. Dc naam van eerstgenoemde wonlt op biz. 17 
als ^ijilkra Wati Soerejil opgeireveu, terwijl het tijdperk wSang- 
kilrii" heet. llet tijdjxjrk van Si'nopati , den grondlegger van het 
Malaramsclie rijk, is //Kiila Sekti/^ , dat een bijnaam van Sang 
Vang Wisnoe is, en du.^* betcekent. dat dc vorst en zijnc onder- 



AAVTRKKENINRKN. 217 

dinen even/eer de krijiirskuiist bcoefenen, als Bliattaru Wi'dnoe 
Trocar deed. 

(50) LSbd kt^kdtoe bet.: icmand die de godsdienst wenscht 
te leeren keimeu; santri daarentegen is de pcR«oon, die er 
al cvnoegzame vonicriii^m iu gemaakt liecft. Satrija serban 
herft drzeirde beteekenid als KSbe kiSkStoe. 

(51) De beterkeiiis van lajon = lijk , en satrija = vor- 
!itru20on i? bekend. Kron^tii bet. hier ^^de liefde van etMi 
cnou voor /.ijn vader.'^ 

(d2) De gadoeng is een knol met witte sichil, die fijn fce- 
kookt zijnde tot voedsel dicnt, en dan de vrrgiftige eigen- 
•rhappeii (waarM*liijiilijk (Unir liet koken) verlie^t. VtMral de 
benrbfwonen* gi'lirniken dit V(M*dsel. De l(M)t lieeil eene fraaie 
frroeue kleur; de bl(H*inrii zijn of geel of gmen. 

(53) Anortoeiti = kudji/r, dat niet allecn fladderen, 
docii o»k iemand verontmsten Ix'trekent. 

(bV) Papaes yiniljang = /irh kletnlen of 7.ieh versiereii 
Biet eene sarong. Wangurn, >an vvn kleed sprekende, be- 
terkent /ulk ef*n klffd bevaHig laiig^ lift iichnani plooien. 

(55) Hd. 11 nnrmt ons al> M'iin)\(T Kiiipoe Sf*loekat, die 
ten tijde van Djiija l):ija Icrfde. Iv'n twrt'dr opstrlier, xegt dit 
hii. verder, is Pnimc'ran (lOcntM'iig l.:ifig(H>, en wel ten tijde 
dat te Kerta Siiera dv K rat on van \\v{ Matarims<*he njk stond. 



L E E S T A F E L. 



MiJNWEZEN. Jaarhoek van het Mijntoezen ui 
NederlandscJi Ooat- Indie, Uitgegeven op Uut 
van Zijne Excelltmiie den Minisfer van Kolo- 
nien, Eerste janrgang , — Eersie detl , 1872. 
Amittrdam, C. F. Stemler, 

Uit de verslageu , welke de mijn-ingeuieurs in Nederlandsch- 
Indiii van hunnen arbeid uitbrachten , van hunne komst in 
Inditi in 1850 tot J 865, werd h(^t wetenschappelijke openbaar 
gcmaakt door tussclieukomst der fiidische regeering, in twee te 
Jktavia uitgegeven tijdschriften : het Natuurkundig tijdschrift 
en het tijdschrift voor Nijverheid. Met vergunniiig van den 
minister van kolonien werd een der rapporten door den schrijver 
in Nederland uitgegeven , niaar toch later ook , door de Indische 
regeering, in het Natuurkundig tijdschrift gepubliceerd. 

Van hetgeen in 18C6 tot 1872 werd verricht, is alleen het 
verslag van 15 Juli 1870 van den mijn-ingenieur W. H. 
de Greve, over het Oinbilien-kolenveld enz. , in 1871, door 
de zorg van het ministerie van kolonien alhier uitgegeven. 

Ilct thans versciienen /' Jaarboek '/ vervolgt die openbaar- 
inaking voor landsrekening , zooals het // Voorwoord '/ vermeldt. 
Elk deel zal bevatt^n lo. verhandelingen , 2". gemengd, geolo- 
gische, technische en andere niededeelingen , en 3o. bijdragen 
uit het scheikundig laboratorium van het bureau van het mijn- 
wezen in Nederlandsch-lndie. 

Vroeger verseheen van het werk der mijn-ingenieurs : 

1850. Corn', de Groot, over jodium-bronnen van Kedong toaroe^ 

res. Soerabaja, met scheikundig onder/oek door P, J, 
Maier; Nat. tijds. v. N. I. , I, bladz. 473. 

1851. Corn*, de Groot, over bruiukolen op het eilaud Bawean, 
res. Soerabaja, Nat. tijds. v. N. I., 11, bladz. 263. 

1852. O. F. U. J. Huguenin, over ijzerzand en chroomyzer 



T.KKSI AKKI.. f!19 

ran Pagattan en Pueloefani^ n^9. Z^ rii Or afdorliiig 

van Roniro: Nat. tijcU. v. X. I., Ill, blad/. 113. 
1S52. Corn». dc Oroot, ov«t Hrunfntinerfx cip HIitung; Xiit. 

tijds. V. N. 1., Ill, blad/. 1:J:5. 
1853. F. (J. II. Li«*bort , over hruhihtfni ^ kfrik tfti :ou(v*^rkfn 

in lie n*s. Samaravg v\\ hniifikuUn in ilr rrs. Kutfm'; 

Nut. tijils. V. X. 1., IV, lj|:iilz. l-*i.">. 
1H5*S. Corn*, dv (iniot, ovit hrviuk'tthin en aanl/mrx tip lirt 

eilancl Mathtera ; N;it. tijils. v. X. I.. I V , Mad/. H."!. 

1853. (). W v.. tl. Ilutrufnin , «ivcr kitpf*rt»r(nen in d«* ri's. 
PatlangAt hf horenfiimlfn ^ nii't ith a!i!i!i:jMu'>«'l dtnir (\)rn*. 
d*^ (iro4jt, over /./////- f.v ktrikt^rfx^ martnfr f*n mt'.rgttl ^ 
<Mi, alnhi^ in d<* n's. Paifu/\f;yrAf hoveufiunh^n; Nat. 
tijds. V. N. I.. VI, hladz. 22:i. 

1854. K. Kvrrwiin, ovrr if^/*'w in ilr rrs. //'^ iif',lf'*'fing ran 
liurneo; Nat. tijds. v. .\. I., VII. lilad/. .'i7*.K 

1854. S. Sriirrndrr, omt ^vy/r;/ in il** at'il'-'-lin^' Miirmf , ijnuv. 
van Ccli'lu's en ondrrlinnriirlM'di'n; .\;it. tiids. v. X. I., 
VII, hiadz. :jss. 

1S54. U. Kvi*r\nin, ovrr gnhtffjruerm in Lamfal' ^ rrs. \Vr. 
afdiM'linir van ni)r?M"o; Nat. tijd. v. N I., VII . lii.id/. .*5l'»J. 

1855. A(Hia>i«' Htijuiii , civrr hruhik-Jryt \i\v\ d#* Mf^mrrnhaai ^ 
ri»s. Hantani: X;it. tiids. v. X. I.. iX. I)lad/.. H». 

18.'i5. U. Kv»nujn. n\ir koj,ert*Ttx l)ij lut l" 1mti:^«' Tamp] ^ 
ri-s. \\ »". ardi'-lnii* \aii Hnrnri) ; Nat. tiuls. v. X. I., 
IX . hlad/. W,\. 

Is5'> K. KviTWijii , ovrr f'nit'rfs in Stjt'kiiff.nt'i , S'nnpang en 
Matam v\\ n\rr an^ihmftlinn' rf* op dr Kdrhini^a ''ihni- 
drn , n-**. \Vr. afditjini: van n«»rini»: Xal. lii'l^. v. 
X. I . , 1 \ . l»l;iil/. .'»*^. 

l**."!.*!. II K. K. K tMl . «»w r f>ru'i:i{''f'*9i !'i di- T-'ti't \iu* , \*-^. 
Ij , »ri ( )r .■iI'.Iji-;:!,!' \aii hi»Il.tn; \.|T. 1 -.1-. \ N. I., 

X. lii.d/. -277. 

l**.*!.'!. II. K K Rlllt. nVrr ijC'^rirf^ M, i|»' 7';'^?^ 'cl"/ . P'«. 

/'. «!i t )r afi'i'linLT va:i Hurn'-'i, uv'\ v\i a iJ'-.:ir.L'^' 1 . 
ilniir ("iirnr il»- tini(»t; N;tT. t: d-*. v. N I.. X. lii id/. -2^^. 

- ' . • • ' 

V. \ fjv in N 1. III. li'.ni. . -J*^ 

inirriiMi! \.tn pMirni'o; N.il. tijd^. \. N. 1., .\l.iii«<l/. N'^. 



220 I.EESTArEL. 

1855. AqoRsie Boachii ovei iolen aan de Tjihioek-baai ^ 
les. Preanger-regeutschappen ; Nat tijds. v. N. I. , XI , 
bladz. 461. 

1856. O. F. U. J. Huguenin, over kolen aan de Tjileioek- 
baaif res. Preanger-regentschappen ; Nat. tijds. v. N. 1., 
XII., bladz. 110. 

1857. Com", de Groot, over de Z^. en 0^ afdeeling van 
Borneo I Nat. tijds. v. N. I., XIV, bladz. 1. 

1857. P. van Dijk, over de waarde van eenige NederlandscA 
Indisc/ie kolensoorten ; Nat. tijds. van N. I., XY, 
blad. 189. 

1858. R. Everwijn, over de W^. afdeeling van Borneo; Nat 
tijds. V. N. 1., XVII, bladz. 284. 

1859. Corns, de Groot, een woord aan liet publiek, betreflende 
eeue beschouwifig van S. Bleekrode; Nat. tijds. v. N. I., 
XIX, bladz. 813. 

1859. R. Everwijn, over kolen in de res. Palembang ; Nat. 

tyds. V. N. L, XXI, bladz. 81. 
1859. Coru«. de Groot, nota over marmer en graniet^ de 

beviuding van het PaCjUan-marmer en over de oHtgin- 

ning van steengroeven voor gouveniements-rekening 

Nat. tijds. V. N. 1., XX, bladz. 411. 

1859. P. van Dijk, eeue iuleiding tot de geologie van Suma- 
tra s JFestkuH; Nat. tijds. v. N. I., XXIL, bladz. 145. 

1860, P. van Dijk, over ontginbare kolenlagen in de oniine- 
landen van Bengkoelen ^ met een aiiulumt^scl door Coru«. 
de Groot; Nat. tijds. v. N. I., XXll, bladz. 181. 

1860. J. P-. Schlosser, over mangaanerta te Tjikangkareng ^ 
res. Preanger-regentscliappen, onderzoclit door (). F. U. 
J. Iluguenin; Nat. tijds. v. N. I., XXII, bladz. 218. 

1861. Corn*, de Groot, een tweede woord aan het publiek, 
betrcileiule eeue besckouwlng van S, Bleekrode; Nat. 
tyds. V. N. I., XXIII, bladz. 370. 

1861. P. van Dijk, over de Indiscke kolen naar aanleiding 

der beschouwing van 5. Bleekrode; Nat. tijds. v. N. I., 

XXlll, bladz. 5:31. 
1861. R. Everwijn, over kopererU in Mandhor^ Wr. afdeeling 

van Borneo; Nat. tijds. v. N. I., XXIV, bladz. 403. 
1S59. P. van Dijk, over zwarlkolen in en nabij de baai van 

Tapanoli; Nat. tijds. v. N. I., XXVI, bladz. 41. 
1863. Corn*, de Groot, h(X)fd-ingenieur , chef van het miju- 



j-KKviAFKr.. :!:il 

wmeu, overziehi van An vooniaainste prutfveu omirnuC 
mijn-ofi Ig in h ing , verier 6 een t leu fa f J a ren in Ntuierla mlxch 
Indie genoMen ^ mH nitzonthring vuh Unnijlra tti HH- 
long^ en/..; Nat tijds. v. X. I., XXVI, blailz. 7'J. 

186S. P. van Dijk, ovit koperaderH in «lr Pa^nHqxche h^^ccH- 
landtn^ met ecn auiilianirsci dt^jr \V. (). P. Arnl/.('nni> ; 
Nat. tijds. V. X. I., XXVII, blad/. 87. 

1-S6S. P. van Dijk, ovrr hruinkual van K**lauVH ^ \\U\. Mukii- 
Moko, ass.-H's. Hi»nifk<M'lrn ; Xat. njds. v. X. I., 
XXVII, biadz. 2.V.». 

ISfiS. W. (). p. Arnt/rnius, nvrr ko^fn in tii- p's. DjitkJJu- 
karla; Nat. ti)d.*». v. X. I., WVII. bla.i/. IIU. 

1464. Coni». dr (irnot, luMifd-ini^'iiii-iir , clirl' van lict mipi- 
wc/.rn, verv'thj ruN hH urerzirht v:iri dr vtMtniiiiini'itc 
iMiz. , Ix^vatlrnclr li#*ti:i'iM il«HJr ilr iniiii-inu'J'Mifnrs rn iift 
omlrri^'schikt |x'rst»Mrrl van ln-t nnpiwivrn is vrrri<'!ii in 
lift Ix'Iani; ran liangka tn ////Vnffi/; X;it. tijiis. v. X. 1. . 
XXVIII ! hhMlz. I. 

18H4. Corn'. k\v (Jront, K»Mit* hijdniLM- Ii»t •!«• krnni"< \an di- 
yfthrlanthrh Luli^rke Jtft^tuk ifeu. Mil \iit' li;|l:ii:»'n. 
KnttiTilani II. A. Krai HITS. Is »;.'). s.i, 

l^^ri.*!. K. K\«*rwijn . o\rr rrni* uti*it'r: ,rl:iin!xrt'i.<t \\\ hi'I rilk 

van Stak: Xat. tipU. v. X. I., \\l\, Mail/. 2*^l». 
iSlit, Ct»rii*. til' liniHi, i»vrr d»' llt*rnf'f'ttfr*fifk'tfi'H I'li l:ar»' 

ir»'S4'liikliii*iii als l)rand>I«)r: Xat. iJid>. v. X. I., \\.\. 

Iilail/.. CK. 
lbf»."i. (yorn'. k\v (ininl, uv«t nifginLtrf k-iU'n^ti'ft'n in ilf uni- 

rin-IaMiK'ii van Hengkiffrn ^ naar fin vcr^lair \.in P. van 

l>:|k: Xat. li|iU. V. X. I.. \\\. 1.1 id/. :;7.'». 
1870 \V. 11. ill' lin-vi*. Ili't 0#///////f // ,v /'Vwr**/,/ ill di* Pi- 

dariL'M'lii* l)<iWh|-iii«l('n m iii-I tr i'.-; "rt-ti .-«-. ••: .*^n!!i-.'-:i"'» 

iii"itkii-t. '^ < ir.iM'iii.ai;!- . L'rdi;..." i- i \.j'ii.'-;.i la'.'l^- 

drnkkiT!]. 1S71. K 
Dil ii-fl«' liiM'l van Iirt ".laarlMM-k In-vat. in lui |»«*- l'»" 
d»-tll«' : 

1". Kt'FH' inl»'iiiinir tot dr ir'ounn>?*tiiriii' nnir.huinikurid;:^'!- 
rajithirtf'n der di.*ilriktr*n van Mahi^ka, rn , i-i-a i1i«t \fr^i.i'.''n . 
b'-tntlirjdr lirt di.'^lri'Kt Binn'M-. \aM tl An^'u^tu- IMJ.I. ii"t»r 
ii»Mi in!ifiinL'»-ni»*Mr .1. K. Akkitimum 

Df .'uiiii-tdni:; tot v\\ \\v iitt^'ti-niii! van ili* niiil'f . • • -r _" 
waiirvun in ilr/r np|N>rttMi \i-isI.il' wi»rtlt u'l-irt w r; . /\\\\ u;i^«h ? ,• 



222 LKESTAFEIi. 

medegedeeld onder B, in het ffvervolg overzicht van de voor- 
naamste" enz. Nat. tijds. v. N. I., XX VII I, bladz. 10 — 54. 

De tej?euwoordige strekking van het oiiderzoek wordt uiteen- 
gezet in de „ Inleidiiipr. '/ Zij bevat veel wetenswaardigs , bij- 
zondor tot het goed verstaan van het rapport. 

Het rapport belielst eene geograpliisclie-, en eeue geologische 
en miueralogische besclirijving, eene beschrijving der tinert-a 
bovattende gronden , der bestaande inijneii en van hetgeen hierop 
betrekking liooft, zoomede eene sanicnvatting van den inhond 
dier laatste beschrijving of beslnit. 

l)e bijgevoegde geognostisch-mijnbonwkundige kaart van het 
distrikt is, tot 81 December 1871, bijgpworkt. 

2o. Eene geologische beschrijving der residentie Djokdj okarta 
door den inijn-iiigenienr P. van Dijk , waarin de negative uit- 
konist is vennehl van het onderzoek, door hem uitgevoerd met 
belmlp van een groot boortuig, zooals het voor Artei'ische putten 
wordt aangewend, naar de uitbreiding der koleiilagen, aange- 
wezen door den mijn-ingenienr W. O. P. Arntzcjiius, die er 
in 1S68 een voorloopig onderzoek naar deed. 

8o. Eene beschrijving van het manner voorkomende nabij de 
baai van Djokotro, in de assistent-residentie Patjitan , door 
P. van Dijk . bevattcnde df positive nitkomst van een in 1865 (?) 
door hem uitgevoerd onihirzoek. De baai van Djokotro levert, 
geibirende het groot^te gedeelte van het jaar. rene goede niaar 
beperkte haven, aan den voet van den berg Sangong, welke, 
zx)nder twee andere raarmer bevattende bergen mee te rekeuen, 
7,5 millioen il ' manner kan opleveren en de ontginning waard 
is; de liggiiig der marmerlagen en het emplacement van te opene 
groeven is gunstig. 

Het manner, vergeleken met dat van Tiivoruo, is wat minder 
fraai geleek«Mid, maar in deugd/aamheid doet liet daarvoor in 
7uets ond(M'. 

Kalksteen en andere gesteenten voor bouwsteeiien zijn daar 
almede grmnkkelijk te onlginnen. 

4o. Het tinsnudten op liangka , door den mijn-ingenieur P. H. 
van Diest, waarin ook de wijzigingen worden meilegede^dd , welke 
daarin na Jnni 1867 zijn gi'bracht door de mijuingcnieur svan 
f)iest en Meuteii en Dr. Vlaanderen. 

In het 2*^*^ g(»deelte komt voor: 

lo. let^ over den boileni van zuidelijk Soerakarta, door P. 
van Dijk: 



I.KLMAFn.. ii.'i 

£0. MecloilorlingPii dcMir dm iiiiju-iii^ciiieur K. Kvorwijii: 

a. ov«*r lofMlffts in 1871 ^'vimdrii dnnr At^ licvolkiiitr in 
Kamiavniiifan , n's. \Vr. nrtlrcliii^ van Hornco; 

A. over irtMlt'imi IiumI en k(»l«'n n[) ln*t rilainl Xiiis. irniiv. v:m 
Sum.itniV \Vi'>(kii>t, in 1871 ifcvoiiiliMi duor dfii rnntntli'iir 
van Nia^; 

c. nv«T iii'>lvl»l:ianj:ins, •rrvnnilrn in Landak , n's. \Vr. af- 
dwliii;: van I*»i»rni*n; 

ti. (ivrr niin is\\ri\r l»niiiiki)l(Mi , vcicirktMnfinli' in di* afdrrlinij 
I^'lKik, roi*. hantaiii , iij«-t \iu'/.t'\S'j^wj v:im frn \rr>lai:, Iiirt hij- 
b«'1.(M>ri-nd(' kaart , in lict vniL''<-iHi(' di-i| van iict ja;irl)t>rk : /\r 
over dr/i' lMUiiikiMt!I;iircf| /Jiiv:!. I)r>/rif'; iTi'iIianti* , itcklcrdin!; 
rn invrndivrt! ^tint-tnnr, dour |)r. V. .Innjiinlin " •)** afd. hiaii/. 

3'» l)i' |in»dn«li» -npiravi'n uvit I '^71, \aM tin \an Haiiirka rn 
Hii!iir:L', vn van koii-n \an d»- n-^. '/j. vu ( )r. afili'»iiii^' van 

littMli n. 

lift 'M^* L'J'dfi'Itr* bi'vat , van di-n rli»»f van !i»'t sr!ii-ikundii» 
iiilint^ilnrinin . |)r. (*. I. \ laai.ili rt-ii 

u. dr hf'ji.iliriL: van «!•■ inM-wi-il.i-i'i ni.nxMli in tiiwrt'' aanwf/ii^; 

6, f>iulir/i>>-kiiiL'i'ii \a:i dr }>iMnli*ii[ii \ji!i :ii-t d>tnkl M.idia, 
r*-*. ^'i.t-rilmii . f-n , \:ni \\.-r\x'\]^ \;im d'li !■• r^' l5'-^^i, in tit- af- 
df«-|'.ni: T.iiKili IViiar. n*^. I'.ni i* u'*'!.«* !"'\riil;j:i.l»Mi ; 

f \a?i di'n iiiMitd-iMir'jii'ur U. liwiwipi, ii-rii- Slaat van vor- 
lf»-l::k::i-' tn^-i-'i-'n »!»• I)ni:ii%«>!r'i \;iii Li-hak , i»-.*. iS.inlani , \uvX 
\ir*i':i;ii» :jd«' liiidi'P' k«»l«'iiM»iijiiMi. 

(!tH{N*. 1>K (inniiT. 



Kkn AAl{l»I{l.lK'*iKlMilii TI.M>srni{I> r. Orjft 

JIi',/iir lift. Ih' ii't. }r';ii',t<-,ii H'^'^rd. 

/ ■" .'i'.'i! il»' lii-l v.jri nil nil I": 1- .::!*! dat *• 'ii-rt «i-riiL'' n 
I .t Ti- L"i"d»;t 'I»i"r ( Imih!;!* \\ M.irkii.ini. in i/r'Mit ku irln- 
!■ ■ . \\\, Ml dru- k'ii<iniiMi*n L''ilrnkt . Mnrill u'.ti;? i/r-st »». |)'/f* 
:; 1 i»j. ill ' I": r-«'i.i-n t«' L''"dfn ki.iiik u|i !i«'i ::•■'.'• il tii-r a.irllrl:k«■- 
k•i . i' . Hilt \\\ wij /iiiidi-n tnii;.'! [i \i'r()nilci>N ..111 , d:it di* arli- 
ki.* n . \\\ i\\\\ niaand^t'iirifi in«T dit ondt'rwt r|» cijo niimin , nirt 



2:24 l.KKSTAFKI.. 

van goede en degelijke gehatte Koadeu wezen; doch liet is iiiet 
uitsluitend aau aardri jkskuiide gewi jd. Ook andere onderwerpen , 
van lioog belang voor de beoefeuaren der Tndische taal-, land- 
en volkenkunde, wordcn daariu behandeld. Wij wijzen slechts 
op enkele nurnmers van den voor ons liggenden jaargang 
1872. Dtiarin viuden wij o. a. de volgende artikelen : Renewal 
of Arctic Discovery ; Geograpliy of Cahul , and our Maps of 
it; Livingstone, met een kaart betreftende de reis van 
Livingstone, 1866 tot 1872; The Passage between India and 
Ceylon; Early Discoveries of Australia; Animadversions of M. 
Khanikofl' on Anglo-Indian Travellers; Communications with 
Netherlands India ; The Mohammedan rebellion in North-Westeni 
China; On the distribution of forests in India; Public works 
in Japan. 

Voor de Reviews of Roekbeschouwingen wordt eene niet on- 
belangrijke plaats ingeruimd. Zoo treffen wij er beoordeelingen 
of overzichten aan van W. \V. Hunter's Orissa, van de Be^u- 
voir's reis naar Peking, Jeddo en San Francisco, van Major's 
uitgave, in de werken van de llakluyt Society, van The Canarian, 
or Book of the conquest and conversion of tlie Caiiarians in tlie 
year 1402. Ook Nederlandsche werken worden er niet vergeteu. 
Naar aanleidiiig van de .longe's Nova Zembla is er sprake van 
H the Barents Relicts , » terwijl evenzeer de belangstellende aau- 
dacht gewijd wordt aan de geschriften van het Kon. Ned. 
meteorologisch Instituut. 

Een voornaam deel bevat de mededeoling van de jongste 
berichten op aardrijkskundig gebied in de verscliilltmde werehl- 
deelen, met de Proceedings of Geographical Societies. Eindelijk 
wordt, nevens dit alles, voor verscheidenheid gezorgd door stuk- 
ken van verschillenden aard , zooals : Mr. Fairweather's Yach- 
ting; The threshold of tlie unknown region (The Pioneers of 
Polar discovery); Modern national anthems aud patriotic songs; 
My note book in China, enz. 

Ook worden er een gr(X)t aantal advertentien van allerlei 
aard daarin opgenomoii , alsmerfe eene oj)gave der reizigers in 
verschillende hotels (Hotels re\sfister) in onderscheidene steden 
van het Vercenigd Kouinkrijk , dat natuurlijk allccn voor den 
Engelschen lezer van eenig belang kan ziju 

Over het geheel geuomen, twijfelen wij er niet aan of men 
zal, ook voor het doel, dat het Instituut beoogt, het verv(»lg 
der uitgave van dit maandsolirift met belaugstelling tegemoet zien. 



I.EF.STAFI.L. i25 

Bij het lezen van de Proceedings of Ueographical Societies 
▼•n Lnndfn, Parijs, Bcrlijn, Petersburg, Dresden, Frankfort, 
Lriping, Florence enz. koiiden wij den wen.^Oi nict oiuler- 
dmkken, dat er toch ecna eene dcrgelijke vereiMii^npr in 
000 vaderland inocht tot stand koinen ; in een land , waaraan 
men de keiinis der a:iniri|kskunde van zoo vele landcn in ver- 
•chiliende werelddeelen , gedua^udc de 16^, I7« en 18«eeuw, te 
danken hecfl. 

P. A. LEtrc. 



V A R I A. 



DE KOEBOES. 

{Fragment van een brief,) 

22 October 1872. 



De Koeboes bewouen de aaii elkander grenzende streken van 
Djambi, de Baiijoeasin, Moesi llir eu de Rawas, vooral die 
ged(*elteu waardoor de Soengies Kapas eii Dangkoe (iieven- 
riviertjes van de Batang Lekoli) en de S. Berou en Lalang 
(takken van de Banjoeasin) stroonien. Ilun getal bedraagt hoog- 
stens 2000 zielen, doch wel verre van toe te nemen, schijnt dit 
nog met den dag bijna te verininderen. Tn den onbeschaafden 
maatscliappelijken toestand, waarin de Koeboes verkeerden, is 
in de laatste jaren inerkbare verbctering te bespeuren. Ze drijven 
handel met de Palcuibangers , hebben vaste woonplaalsen, log- 
gen ladangs aan etc. 

De handel is veelal ruilliandel , waarbij boi«chj)rodact€n tegen 
lijnwaden, rijst of zout worden ingernild, doch ook 't geld is 
lang geen onbckende zaak moer onder hen, getuige de land- 
rente die in gold wordt opgebraclit; maar ook vooral de lian- 
delaren zelf, die er over klagen, dat de winsten, welke zij 
vroeger beliaalden veel aiinzionlijkcr waron dan tlians, nu de 
KOeboe zij no producten nieer op waarde wect te houden en daar- 
voor geld vraagt. 

Do pliiats in de Moosi llir, waar gewoonlijk de transactiiiu 
worden ge^^loten is de nionding van de S. Dangkoe. Daar koniru 
koo|>ers en verkoopers bijeen. Kene zekere vrees voor H water 
belet de Koeboes Imnne waren zelf ter markt te Palembang te 
breugen, maar ook op dozen regel worden de uitzouderingen 
hoe lauger hoe talrijker. 



VAi:i.\. 22/ 

Ik «rhrpef zoci rvrn, flat de Kooboos vhn1(» w()onpI:iat.<«('ii 
hrblMMi. AlIrcMi flf^ '/.(Kir^cnn.iinde Koi'boo. Djiunbi liebbfii liiiii 
xwervpiiil IfVfii ii<»*f iiiet ali:<*lr^il. .\frt de aiitloron is ilit irn»o- 
u-iiilrTi.s wcl *t ifcval en ik zou (U^ liiri^iiii; on natiini dor doo- 
Mtriia kiiinion ()|),i;pvon, waiinopr ik ocniir nut daarin /air. NVcl 
ii« waar bistaaii dio d<N'.<r)pns vnor ^t inocrrnilccl iiit cllrndiiro 
hutjt*-^ van lirMMiiscliors on atap. inaar oon onkolo \Mini>ii; \aTi 
mi hnofd ot iiiiu(i<'roM rnan was Iin-Ii iilwat bcd-r iiiiri'i'lolit il.in 
de o\ori;Lr'*. Zolls hocrscliii^ daar wu /okoro \wi'ld«' in Imisraad. 

lift aariloiriroii van ladaiiirs ir''>oIii('(ll oiidtT do kiH-biios in 
di* M(M>i llir oorst .Miits dit jaar. ()|) liooirm tra|) van iMitwik- 
kelin;: staat d<^ landbouw diis bij Iumi nitt. KvniNvcl 'tis ocii 
be;riii on ot-n VfTbrtrrin*; in lain torstaiid. \vil ik lioo|M'n. Mot 
lHMi:riT''n(MMi , dio vnioiror wol o»mis oiuNt iu-n ln'-rsrliif, zai *t 
trn uiinsto moI «/cd:tan wo/on on dit i.N al vo>-l irrWDiinon. 



ERRATA 

IN DE STUKKEN BETREFFENDE 

TRANSSCRIPTIE VAN INLANDSCHE PLAATSNAMEN, 

opgenomen in Deel VI, biz. 7 volgg. 



Blz. 7, r. 14 V. o. ng, dj lees: ng^ dj {en zoo vetvolgena allena" 

men van letlers^ ale oak 
inlandsche plaatanamen 
enz. cursief). 
11 /r ^ worde ^ worden. 
1 ff o eeniger mate /. eenigermate. 

8, 4 // b. 4 /. a. 

20 >/ o. 6 door h I, door S of d. 

9, 1 // b. BSnS aobS I. ITdnosSbS 

Bbyb n Bbgir. 

9 ff ff van werken » aan werken. 
1 7 // o. uitteleggen v uit te leggen {en zoo vervol- 

gens in eoorigelijke gevallen). 

10, 1 z' b. NgojSgya karia I, NgajSgya-kdrta. 

11, 8 // iy kleine vakken I, kleine vakkeii. 

14, 12 ^ /^ dieu overeenkomstig L dienovereenkoinstig. 
17 // o P^lSm, Sewoe /. B^Iim-sewoe. 

Augsa-angsa /. Angsa-angm. 
16 // ^ sSla ;. ma. 

>t H met eeu woord I. met e<^n woord. 

15, \ n \s, geger I, geger. 

5 >f O. fiYKEJIHIl /. •HV1(tJim\ 

A Q , Q 

O 

1 f tf «4viVif|ini3f /. iKiii]niiif\ 
oinnfn /. cnnoninx 



KKIl\T\. 2i*i 

■ 

Dl/. lis, r. 1 V. b. i&iKiTi /. iH*ii-vi\ 

17 » o. oiiiniddolijk /. oniniddHlJjk. 
17, S « « 't /. /. 

\ f* " en eUtrn I* Kxc. Z. T. Exr. 

IS, 3 */ " in ^. ^ \ 

20, 4 " b. a in il /. a on ii. 

S " " ft uilfffruUfn hft wnttrti wt'dorirf*i;ov(*n. 
ITi » CI. II tf nj h^huurt <•<•// /yww/ «?« nietttctf r<f^^/. 

U " /' Z, III H.. /. /; in H 

■ • • • 

i.'s " " //, / (if //, /.../.*/, ^ of /y, i. ,. . 

■ • 
ixiN asvi d(M)r ti, /, xa \ ip door /f , ^ . • . 

:!!, 7 " I). Siithjar f. natigar. 

I Ti « « v:iii II "11 v»»iJr ... /. van rrn wrnini Viwir . . . 
l(i '■ " fthtjitr , v\\ jindrn*... /. "f M^i/r) ; aridcn? . . . 
If) '• n. ^ /. } 

II " " Siirihttrung ^ Kopal /. sari ^ barang ^ kapaL 
in " " ^■:1j:i!)»">: /. .«<vI1:i)m*s. 

7 '■ " lu.iki-n [ftuHilan , , . , f. rnakrii : httntlan.,, 

I 

V\ ♦■ " hiththt I, 6'iHt/a, 

'i '■ •• jH'i^fa f miirfti. 

I • " utigora L Nugurtt. 

22, 3 U. } L } 

•t • " . U- xchrappew^ 

S •• " fii't'u'tf'tiiue ^ iinfiling-Miiti . , . /. HnetHi- 
aj'tf ^ /itiNft*Hg-Mn(t . . . 

'.» *■ •■ pr em S'*/rue I. Veh'm-nfH'oe. 

Miink'*t-SagaraH /. Mankoe-Hagaran, 
l.'i « • l^itrrivuriitfii /, l^ttenr^trrtljo, 
hi " •• lij'>J'i'S''ntikttH I. lijnjti-Mrnflkiin. 
17 •• " Am^jrl-amht'f " Amhif-amhU, 
I '.I « n v\\:%-\\ nsuiii ^ ('ii:f'iiiia.irii. 
« I " •■ Kfiititfi L Ki*!oel 
17 - CI. KfiLifl ** - 
l:i • " kt'fiiN^I " kiiloff. 
1 *• - A^qiH Qfigin I. .'l/igiii-ntig'H» 



23(» RliltATA. 

Blz. 22, r. S // o. Inlandsch 1. iiilandscli. 

2^3, ;3 V. b. /. Ta-soeifni , it. van Ta-soeta. 

17 " " oomeii /. vornieu. 

IS // // Khioon I. Kllicon. 

13 // 0. Mn'ijafJoatl . . . mre/jawati 1. Mregatrati . . . 

Mntjaivaii. 
7 " " po en ka /. /?tf pti ka. 
21', 3 V. b. Knuleman , . . Karuflfulenvan . . . L Krade- 

nan . . . A<irui/t'fn/u// .... 

14 '/ '' al* ecu wooni /. als rJii woord. 



Tot iiader toelichtiiiir op do bedo(^lde stiikken moge nog dioneii, 
dat de bij mijn schrijven van 26 October 18 -54 (blz. IS) ge- 
vmagde madititriHg verloond is bij missive van den Ko^^teu 
(ionvoruemonts-secrotaris van 18 IVbr. 1S65 n». 315; en dat 
de /'Kegels van transscrij)ti(; '/ (blz. l\) volgg.), op grond van 
die maclitiging eerst door niij voor eigon gebruik oiitworpeu 
en aau dezen en genen modegedeeld , later, op daartoe , bij 
missive van den Eersten Gonv.secretaris van 29 Sept. 18(39 
no. 1834, b, outvangen nitnoodiging, bij mijn wedersclirijvon 
van 15 Oct. 1869 u^. 18, ter kenuis van de Regeering gebraclit 
werden. 

Overigens kau ik het sleciits aan misverstand toesciirijveu , 
wanneer in 't verslag van den heer van Linibnrg l3rou\ver, 
uitgebracht in de vergadering van 17 Juni 1870, eu aangc- 
liaaid op blz. 1 van deel VI dezer Bijdragen ^ gt*sproken woidt 
van njijn' wensch , om de transscriptie der plaatsnamen op Java 
zelf ontworpen eu vaslgesteld te zien ; aangezien ik mij iiiet 
herinner, mij ooit in dien zin uitgelaten ol* djiarioe aaideidiug 
geliad t<^ liebben. 't Was buiten eenig toedoen van mijnczijde, 
dat die vaststelliiig, voor zooveel eigenlijk Java betieft, mij bij 
besluit van den (jouv.-Ol. van 29 Jnli 1863 no. 31 word op- 
gedragen ; en ook wat de regels atmgant , bij die transscriptie 
in aclit te nemcn , is er nooit spraak geweest van de vraag, 
of zij in Nederland of op Java moesteu worden ontworpen , 
maar alleen van de eisclien, waaraan zij dienden te beaiitwnorden. 

Uit dit oogpunt meen ik nog eenig antwoord seliuldig to 
zijn op eene bedenking, die in 't zell'de versing voorkomt, eu 
ook elders steuu gevondeu liceft. /ij betreft de voor oificieel 
eu daErpbjksph (iiiet weteuschappelijk) gebniik op miju vooT?<trl 



n:niir('iiniiH*n .«cliriif\vij-/c van o /.niulrr oiulersclicid v«i(»r dc Jii- 
vjuinTV'hr ('iL^'nlijkf' o n\ viHir dcii ir^'nM'nirilcn kliiiik, die jiii>trr 
«lo(>r d wcinlt iiit^cdriikt. Mat dt* ()vcr\li)('d \aii f/s, dii* /no 
<fii€'iMir* dr .l:i\. wnordtu in oris srlirit'l kcniiirrkt , allrs brlinlir 
fniai Ntaat , sti>ni ik iraarnc Uw: tMi nict iiiiiulcr, dat liH \n:\\- 
i*ii;('(i . ill friiiirs/iiis niiiin'ii /iii nptrcvat . met lift ch>l' onk op 
\iT\i;«iiti' t.'tii-M . /ifli vi*i'l luii'i' \rnlr:irci;t iiM't lift ir<-lmiik \:»ii 
a, <Hik d:i:ir. \i:i:ir /ij i»{) .l;iva als /> wordt iiitifr^prnkni. Kv<'M- 
/riT fC'iiifr als ik , tih*T il«'U \i'isl:ii:irrvfr. dir l:tat>|fr' M-Iirijl- 
ui;/(-. I.tl/i| d:in iiiii of /oridrr oiid(TM-liridi]i>; van u en r/ . 
als dc f'i'iiiL'i' u:in-, m die iiii-t '> als voKtrckt oiidiilill):i:ir 
Um'I.ou'.i ill w'^riM'ii.ipjiclijkc ir»"*«!iri!'lrii , \^aariii df |il:iaT*rlijk'' 
iiit*|»r:iik »'J*iii- /a.ik van oniirrL'''^«"hikt ln'i;iii;^ is , /jmi/i'it .sr!ii|i»f 
liii; oiiiL'' '..'■••ril d«- -iji:".|tA i;/<' Mil-! f'likrir (I iiiis|>l:iii(>t o|i r»*ii 
and»'r l''1»1'-iI, \i;i.jr lU- ini^i'Mik /WMitnlrr In-lioiirt tr \\ii:«-n 
d:iii ali<- l> •«< i niivi iiiL'rii \.in bioot \M'triisf!i;i|i|ic|i)k('Ii :i:(rd. M>iL'f* 
mill IMI cok :il llll'I irlML'i'M lToIuI klMilM'll bl'Ui'P'n. ilnl di' WUT*' 

li l.-|ir;i:ik \d\ it \\*-^\\'j: <it' iiii-t njrir \;in // il:tii van «> XfT^j'idl. 
/iNiM-«i i* i..i I .f-k'T, d:it , ill iinfl in Miinninrc iiiiMii ri \:in l;*-- 
\ii*trii III :iin'|iij.i.i.i;-i-ii , als ./#/rj/, .N'ii''{///7«i . S-^'ruktiffti ^ 
Jttf,'i'ti , il»' M.i.iiM.M- M:i^jir;i;ik iti« ? »/ l»;| on> ln't bniL'J'iriint 
%• :kr» lT* 'I . '.'t i;Mii:/'W !:'l jinbin-k «'|- •' i'. i ;iI1»-.mi i.- rjki'iil ai* 

%\*- MiMlilS. ".' Nilill IJhklML,' \.»!l «l''n !■■ Ji'-I-I'M kli'l'k. rll Hi 
.-! • :il!iir''li ;»:'. S-ihi, Ptii/ttru.f,t , tuiuJ : r i^,i vunr ii»| iH'kt'lHif 

>'"''. pMrnttfti i . H-utl.'ift.\it iiiHiit \v\^ iiiiJtT- /.il kniiiifMi /n*n 
il.m r Ml 1 1- n . «'■ "fji /.jn in-^t uitviiM-i>» i^ \.iii l'»!»ipIi" iM-fucti-n; : 
l«r\t.- VriTi 't 'I ! I...IU.III <l:u' |>liijlli-k \\\ li'lroii.i. n? il iliks a!ii' 
U.i.ir^ .liM:'!L'. Il k\^llll dlf nok ii diT nriiji-i tie iKi.'iri, Ui'i \\\*'\ 
.ttidi'l^ \i rM:ii .1 Mill \«i>l'iii-li. d:iri d«- n:ini(-li \\\\ U- ^jin-ki-lJ. /ini :ii« 
/■; ii:»' L'-'-' .r»\''i /■.•!. hf r»-Lfti^ Tnrii , ijir b'jt.il»n , mi Vifik** 
iff't.i:.!]! ii> u' ti« ii lunifii n.<» T . /i-n it|> M-n-t wa nict /mi 
t t-ii viiijihj . ill* II' < .'«• III. I. II • I' 'n:* h /iiij bf.iM'VHn tr >|iHiri s 

irf Tf il ,■• '. . If I /I .1:1, d i.l.il i".» ■ Tmi Tj- ii;!**!-!!. 

IM .t..i-:< ii..Iir il.iirLfi iiti'i . • '! ?k Iii''m • . d iT !.if hut-"!!' 

rif •.■r fj-; !»,, Wi_'».i iiM /im -«:■ ;lit r^*^ f. :t -iKildinvU .1.11 

?•«'•:! t .>.«'■ ii'-i 'I jt li/u'k Villi */ mI ./ ij'-ir dr 'I \ir*l:iLr_''"vr 
I. ■ t n i .^ ii» jr ••;.•■•'. Tf "pi. nl MM»»*f ik lif*x»*'i''.»*!! ' »iii Ji.iT 
f t li- li'-;,': i • M , .\i '•tr III 111/. 2 #1 i:^ • !)•• i»li,'i*k« I ' •■■J 
• iNik MMiT' ' l» i'!-,-! I. II. . «:iM 'Ai i»f ii«' 'ii-tT y . S .\»?i»iT 
r lt-i»# '111., t t- '.'"III "I . m! «• :k»" 'i •■' ll'lfiTllMtf Sr.H -I Ti- u« ! 

. » ■■i'- .* . • " lixiit /. •'.»■ Mm T .iiiji 'II..* \'%. JiiMitrr** ljri»«'T»r ililU 



2:V2 F.ttUATA. 

zij was, xeker iii«t; wuiit wat ik voorst^lde, was cenvondigh 
bftlioiid van wat tot liedeu alj^fMiieen gebruikelijk was. Oroot 
dau bij 't gebruik van a? Ja, dat zal wel uitkomen ; mai 
daarop kau de uitdrukking: //nog veel grooter worden/s' ixK 
bezwaarlijk terugzicji ; en iioi; minder op de nu eerst aangi 
prezen, schoon ook niet gelieel nieuwe, sclirijfwijze met enkele i 
Iloe 't zij , mijn voorj«tel had niet ten doel , aan eene ouzeke 
lieid oiiitreiit de nitsjiraak tegemoet te komen of die t« ontgaai 
niaar int^g(ni(l(^el oin de verplirliting te ontgnan van op goc 
geluk te beslissen in eene onzekerlieid , die ook voor mij h 
stond. Had ik b. v. de spelling te bepalen van namen of deele 
van iiamcn, die mij werden o])gegeven als loro, roivo, en ka 
ik voor mij — zoo als niaar al te dikwijLs plaatf had — geen 
voldoende zekerheid eHangen, of die us in 't Jav. ak o i 
als a luidden (of dus in casv bedoeld was lara ^ ziek, of lore 
twee; rawa , m o e r a s , of roif^u , w ij d) , dan verlangde i 
geen stelseJ, dat mij noodzaakte, aan anderen, natuurlijk g< 
heel willekeurig, eene zekerheid te geven, die ik zelf ni( 
had, maar gaf de voorkenr aan een, dat mij althans op d: 
punt verzekerde tegen "t gevaar van nieuwe fouten in de were! 
te brengeu, en dat overigens alle gelegenheid liet, om in ee 
daartoe beslemd register de nadere inlichtingen te verschatfen 
waarti>e ik mij in staat zou vinden. 

Dat (Ins de aan het iustitnut overgel(»gde lijsten van plants 
namen, wajirin trouwens nog alleen de of ficieele spelling wi 
aangednid, //de taalge'lcerden hier te Ian de nog niet genoegzaai 
//in staat zouden stellen, eene eigene transscri])tie van al d 
//daarin voorkonirnde namen te ontwerpen // , is een noodwendi 
•revolg van de omstandiirheden , die ook den samensteller va 
die lijslen in vele gevalleji verhinderden , die transscriptic nil 
zekerheid en nauwkeurighi'id te bepalen, (^n kan op zicli ze 
niet.s tegrri de daarbij aangenonu^n regels bewijzen. 

Leiden, k u ^^ o 

l;3 November 1872. 




If lrj>t voorkuiiiciiiii* liij liaflli'S li 



hi/.. Si. 



lilz. Si, 



fis 



uilolo 
i)vcr- 

)i»vnl- 

ef»uw 

il tot 

rliier- 



itavi:i 

> tij>- 

•liir. 

i»rrk : 

'Mtlrr- 

flijkr» 
lavor- 



mi 

* • 

beh« 
dad. 
daix: 
be7S"i 
pr«a 
Hoc 
lieid 

maa 

prelu 

stoti" 

vail 

ik V 

void 

Ills I 

twe 
geen 
heel 
had , 
jmnt 
te t 
djiari 
waar 
D; 
uani€ 
iiani^ 
/'in 
// da a 
i^evol 
(lie * 
/eker 
iiiets 

13 



i:k\ twkktal hmdkacjkn tot di- kkxms 

vanhalmaiikua. 



lii't ^friMitc i'il:iii(l ll;iini;ilicr:i , n:i.ir lift vrnfyrrf* rijkjt* Djailulu 

\i-tl;il (iiloin LTfiifrtcM, iM-iintirt . Iinr/rt-r ifclrLTfji jn ii{> onillitl- 

(irllijki- ii:il)i|ltfiil (ii-r /no V.iw^ n-ciU iltHir lif Kiiro|it*:in('ii nv(T- 
Ijirrilf SptnTi) KihiMilfn , iio^ Miri'iU niiiKr ilir iIitIimi v:iii Xrrr- 
l:inilM-ii-lth[i«*, met witT :i:inlrijk>kiiMili;:i' irotfldlirid t*ii Im^voI- 
kiiiir ui| /nr oMMtllt liiu' l)<-ki'ii<i /MM. A1 VI :it in tlc/c tfuw 
i<\iT <li( f-il:iiiii iii-t iii'lit /:ii;. lit)':i:ilt /it'll l>i|n:i iiit>lni(riiil tut 
iif't aaii ln'l 'ri'rii:it;.:MiM'lii' i;]k (>ii(l«'r\\or}HM iiiu»rilt*li]k striiirr* 
rilaiiil. 

h:t:inHitlt'r Ii"hii(ir1 \n(»i(Tr>l rt'ii lM'l:iiii;ri|k npstfl \a\\ wijlrii 
11)1111 vrii'ni T. .1. \\ ilji I /h' //ti''/*'frt'n r,iH .S'ntnl- llah/iahera ^ 
«l:il iiH'l t:» li|lv-«M»rliL'i' njiNirllin M\(r ilr AIliMrt-n van \<«»ril- 
Ci-rain cii 'iit iMl.-tiul l^m-riM- L;i'[>la:it:*t wml IM lift \v Matavia 
iMlt:fLr'"\«ii lipl^flii iti /fii/l\f/i ./'■f'^/V/ fii liaariKi Wfilfr in i)j>- 
ir«'iHiii)f-ii ill lift iltmi \\ iiiti I'll ilfii iiiiil-raail \aii liMiii* Jiir. 
( 4<Mifi> lif (iriMit van Kraai;«-iiliurL' \fr\aar(lii.'iif \fr/aiiiflwi*rk 
Jirf '-i littti li"*rr e'H lA ii'-uiMif/r §H .\ r'i/frfiitii/.<ii-A- ffniit'. 
W il!»r \fr/flili' m \^^1 ilrii nMiiiiii''^.iri'* \\ nMik iip ilifH!« 
Im-'it li'Hir il'-ii Mi'lnis^'riit-n An'ujifi. ua.iiltij lifiii ffii dikIit- 
7«»i*k »a- njiifi ill i_'iii iia If li'" ii.^'»"ilmL''ii «ifr iMir'«'|irnMkfii)ki* 
U-iMikiiiL' \.iii 'l:f iitiL'«-^tr»kti- L:'Mi\iTiifirn lit. Vn|ij\friL' iiuvnr* 
•€:;fr ja |iu!/ti aU .'ii| wa-, iifift !ii| mi^ i»\fr ilf /i-dt'il 

r:i L'»'W'»«»iit*'ii iliT AltiMTin \:iM NiHirii- 1 laliiiaiif ra \ffl WflPiis- 
» i,ir«l;:.'- imiii '.'••i|« iM . tfiMfjl 'nj aaii il:l ff i.iiuL'r.ill-* ii iMitlfr- 
/i.»k rtuf )M-khit|fti' .iar«li .Ivkmiihi'i- lM'-i-!irij\iiiu' >:»ii ln'l ii«»«»r- 
tlrjiik -4 Mt-r*-ii.iiiii ii'i I (i< iiii|f ii:i!L' Mi tifM ilittriktfii tlft'il 
%«M»nr:^.i:iii. 

I lU'iv'ntft-r iiilii litiiiu' (»Vfr lif fiL'ihli)kr {•laat:<>)M"««-iiri)\in^ 
%ftii N<Kiril-ll.iiiit-ilifr.« viiiiit iiifii Ml lif Aant''fkif999^ijen gekvU' 
3« \ 'L' VII. *2-i 



beh 

dan 

daa: 

be75i 

pre a 

Hoc 

lieid 

ma J* 

gelu 

stori' 

van 

ik y 

void 
als I 
twe 
geen 
heel 
had, 
puiit 
te k 
daarl 
waiir 
1> 
Dain€ 
aaiigi 
//in 
// daa 
i'cvol 
din 1 



iiieti* 



13 



KKN TWKKTAL HI.II)KA(JI;N TOT DK KKXNIS 

VANHAh.MAUKKA. 



lift L'riMitf I'ihiiiil ll;iliii:iliiT:i , nn.tr lift \nir'u'frf rijkjf Djiiilulo 
\f«'iul (iilniii u'f'ifftfii, hrliiHirt . Iiof'/ffr iTflfiffii in dt* (iiiiniii- 
ili-lli|kf n:i))i]liriil ilfi /4H) liint; r*'vi\> liimr (if Kurupfanni over- 
iifinli- SpfiiTij I'liijihlfM , luiL' >tri'(U utnliT ilif «|ff lfii van XitT- 
i:iiiiiM-ii Imiif, nii-t xiicr a:iii[n|k>kuihli<:f L'ftt-liihfid en lirvnl- 

kuiL' UN /('IT Oll\nliiiiiir lirkfiul /\U\. AI Mat in lll'/t* (fUW 

(•ii-r lilt i-iiaMti !ifl inht /air. Iifjiaalt /irii iii|na iiitNlintfiiii tut 
iif't aaii lift 'ri-riiat:iaMM'lir r'.|k liMtif rwurjif M iM>iirii«*ii|k M-liit*r- 

t-l|;iliil. 

Paap'Milfr iMlinnrt \(init<'r>t ffh iH'Ian^rijk ii};stf| \an wijlrn 
in;|ri \nf'nl I". .1. \\ ill« i . /V //ti'/'t't'rrn riin \"tril-llulftnihvra^ 
«lat Mill L'«li|k-i»««rtiL'f "ji^iflJfn n\i-r lif Alfufrfn van .\in)nl- 
("icuii «!i -If I fihtml I'liM-nM- i:fl'la:it>t winl in ln't ti* hat.'i\Ki 
iniL'' -''Vi-n I i;ii-«;ii :t'l /«. //*•■// Arrk'tt-f \-\\ liaarn.i WfiiiT i?* i»j»- 
jv'iiniiii ii in l.fl liiMit W Ml r fh (ifh iiiniraaii \an imlic Jiir. 
riMiiil" ill- (irii'ii \;in K raai fiilinPL' \fr\aanii::ilf MT/ainflwrrk : 
lift »'t ,tnil li'>*r-.f fu *!' {''•utMifir in .\ t'tlf*r!tin*l'i*'h IntUt'. 
\\ ili'f wr/'hl'- in \^V1 ilfn foninii'^H.iri^ \N I'lldik nji ilirrij* 
\**'\\ liiHir •!• M Mi»iiik-« ifii Ari:;ijn|. w;i.iilnj !ifin f lU omlfr- 
/«H k \*.i- iij If' -Ir u'l n \:A.\v lit- ii.*iriiini:i!i lii-r iMir^|»riMikfirjkt^ 
U-\-»;ki'i_' \.ii! «i;l ii'.li't -Ipkti- L'<>uviTrifiiii-nt. Viilij\iTii; navnr- 
*r"'.* r J.I |'i»ii/ii :iU )ii; wa*, lift It iiij «i!i-» ii\rr lif /I'llrii 

9<!i 'ji'^iMititii: iliT AU'w'ifn \.in NiNiTil ilaiMiahfra Wfl \iftf'iM- 
Wiifilj* nM ill jt'liilii . If IV 'I 'ill .lali il;t f!:inni;r.ill*rii MFiiliT- 

/ii»k • • li' li»k'injit» ;iar«lr .h"«kniiil!;/»- lM"«rfjri|\in:; \an ln'l nmir- 
ii»-iiik ^1 'iii-i< :..iiiii ii:i I lif inii*-ii;ML' in tifn lii^triktcn tifnl 
% t(i*r it.'. I. III. 

I ilMi*-nL''r ifilii litiiiLT '»\«"r <lf fiirfniiikf |ilaal?»lH*"*riiri|\ini» 
\t\\ .Ni'i'iit ll.tiiHilifia \iniit iiM*n Ml lif Aant'*rk^i§i^gfn gekuU" 
\U: \ .1.' VII. n 



den op eene rets aan de noord- en wesihiii van Halmafteta^ 
geplaatst in het Tijdsckrift voor Ned. Indw^ 1856, D. 11, 
biz. 209 — 228, waarin van de hier hoofdzakelijk alleeu be- 
handelde distrikten Djailolo en Salioe op de west-, Galela, 
Tabello eu Kaoe op de oostkust de namen der verschillende 
negorijen op^egeven en een aantal topografische bijzonderhedeu 
medegedeeld worden. (^ngelukkig versclieen dit opstel in het 
tweede tijdvak van het Tijd^chrift voor Ned, Indie ^ dat men 
voor de daarin vervatte wetenschappelijke mededeelingeii de 
oncritische periode zou kunnen noemen. De aan het opstel ge- 
geven titel is reeds sleclit gekozen. Wat toch moet men ouder 
de noordkust van Halmahera verstaan, vooral hier, waar alleen 
van het noordelijk schiereiland sprake is? Vele eigennameii 
zijn door drukfouten bijna onkenbaar. De naam van den schrij- 
ver wordt niet medegedeeld, evenmin het jaar, waarin de reis 
plaats had. Zou de redactie dit gelaten hebben , omdat de 
regeering destijds onze kostbare fndische bezittingen zooveel 
mogelijk achter mat glas verborg? Ik kan dit niet denken. De 
nimmer door het kultuurstelsel bezochte Molukken behoorden 
toch tot die buitenbezittingen , waarvoor men het licht niet 
schuwde. Bovendien let^st men op biz. 224, dat het afloopen 
van Baweau door Tabelloreesche zeeroovers een jaar te voren 
geschiedde, waaruit blijkt, dat deze reis omstreeks 1852 moet 
hebben plaate gehad. De reiziger eindelijk, die hier en daar 
uitvoerig de bevolkingsstatistieken opgeeil, moet een ambtenaar 
geweest zijn, zoodat de regeering, wanneer zij dit bege4^rde, 
zijn naam gemakkelijk had kunnen uitvorschen. Dit ontbreken 
van den naam des schrijvers is dus mijns inziens geeu reden , om 
met den heer de Hollander {Land en Volkenk, van Ned. Indie ^ 
D. 11, bl. iJ55) aan dit opstel minder vertrouwen teschenken; 
alleen moet men het wegcns de vele fouten in de eigen namen 
met voorzichtigheid en critiek gebruiken. 

Eenige jaren later werd Halmahera door twee natuunmder- 
zoekers bezucht , den beroemden Wallace en den te vroeg over- 
leden Dr. Bernstein. De eerste braclit in 185S eukele korte 
bezoeken aan de door de onmiddellijkc nabijheid van Teruate 
het meest bekeude plaatsen Dodiuga, Djailolo en 8ahoe, terwijl 
hij in 1860 op zijn terugreis van Waigeoe ook Uane op het 
onder Temataansch beheer staaude Zuid-Halmahera aandeed. 
Hoeveel Wallace ook tot de venneerderiiig van ouze kennis 
der fauna van Halmahera hebbe bijgedragen , voor de eigenlijke 



tOT nr. RF.VNMS VAN HAT.I1AHF.RA. !iS5 

land- en volkpiikunde v»i) (lit cilniid gprft hij wciiiig nipuws, 
terwijl 7.ijne ethiiugratisclio Ix'srliouwiiii^ii over dp tociindering 
dar hevolking vnn llalnialiera tot dr Paiux's (xik uiijny iiizicii^, 
pvenala reeds Prof. Velli in zijne vertaliiij; van Wallace's werk 
opmerkt , ten li(KK;stc iiadtTt* lii'vcstiirin^' vrn'ischen. 

Vnu vei'l j^nK)ter ifrwirht zijii Hi*rii>tc'ins i^nitrratisrhe ondrr- 
inekiugrn op llulmaiieru, waaro\er on^'lukki*; van zijne reizcn 
in 18AI^ 1S62 en 186'i alleen zijiie V4M>ri(M)|)i«;r niededeelingiMi 
geplaatst zijii in liet Tijd»chrifl van hel Hataviaaxch (ienooUckap^ 
D. XIV, tiTWJjl van zijn laatste rt'i:« in lSi;4 door zijn over- 
lijden slecht.** zeer kortr op n*is ^Mnaakte aantf^ekeninifen liet 
licht zajren (in trfwiiMMnd tijds<'lirifl 1). XVII). Ware hij in liet 
leven {rt'simard iffbleveii , oni^c'twiireid had zijne le verwarhten 
uitvoeri^c n'i!*lM*schrijvini; vi*el nifiT jrelevrnl. Van Mei— <)etol)er 
1H61 onder/iK'ht hij vooral hct dir«trikt (iah'la. waar liij den 
vuurlier;; (i(M*ntini; Api of 'i'nlo v\\ \\v\\ uitp'hnindfn vulkuan 
llaniiMMa bt'kloni, vtHirts Av eihuidcti Kan en Monitai. Van 
November 1^62 tnt April van lift vcilu'J-ndf jaar UviK-ht hij 
At fiiMriktefi Karx* en Tahrlln v\\ wijddi' ihmi ineer nanwkeurig 
oiider/Of*k aan het tot dn^^ver niei'Mal vnnr tmhewnond trt'hoiiden 
Monitai. Op zijne irniotf n-is luiar df Piipot'.-i lit- Kilunden in 
ISfiS irinu' hii eer*«t van I'aiahi* ovit laM«l naar Wcda v\\ vrrder 
Xr skrhet'p lanifs \\v ynidkuM van hrt /uiduo'.li'lijk !H'hienMland ; 
op zijn ternLTtiH'iit nam hij t-frnt drn/elfdrn uc;;, iiiaar /.eilde 
nu Zuit|-ll:iliiiaiti'ra din rn &:;tf tcifiiT* reniu'e' In'richtrn over het 
7uid«*li|ke en i-enlralr ^^Mlerilf \\vt wi'>fkn>l. t)ok op yijn twetnle 
rris naar de PajMM-xlii' Kihtridfii in IStJ-l- voleili- hij dezen 
wetf, wiiarliii hii i»\it i\v /uiilkn^Jt van hct zuidtHislelijk sH'hier- 
riland nieiiwr* liij/oiidrrhi'drn iiicdtNlcfJilr. Op dfv<' bcide laatste 
ir\a'\\ he/(M'ht H»'rii^t»*iTi i*\i*M\\rl alltM-ii in hrt viH^rhiivaren 
pvkele piaatM'ii v:in /niil- en ( )o-t-ll:iiin:iiit'ni . /.(HuLit iNik hi) 
eiijenlijk ^'dlrrn ht-t inM»rd«-li|k Miiirnihiiiil ifnnulii: (Uidrrz«M-ht. 

Behiilve hi't Wfiniir*', dat Waiian* v\\ WvrwAvxw wwx Ai* 
di^rikten (iane, Wftia t-n I'ataiii iiiiMi('<li«lcn , lK'|ia:ilt zirh dus 
ofize keniiijt \an llalniahm tnt hit iuHird»'li|k Mriiifn-ilnnd, zoo- 
■U cwk uitdnikkf'lijk «hM)r Pn»f. ilr llt»lla!nl»'r {lunu! rn Vulk. 
IF, bl. Ii5i) wordt tipifnurki. Kn-iU \«M>r j.-in-ii viT!:iTiL''h' !i»*t 
iDntitmit -in Av iltior li»f h#>iniir iiiitfr-srlip-M-n vniri'ii rfiu* ln- 
aciinjvins; der drie omtil'*' >thitTiii:ind«'n, \tHtr.il v:in Tidtinrsrh- 
Halmahem, waanrndi-r nicfi Av \w\Av (Ni:<trlijkr >rhif*riMlandt'n 
hrt ceiilrair L'»'»li'elli' «lfii riland:- VfrMaan nniel. 'IV vnrmder 



53(5 EK\ TWEETAl. BIJt>RAOKN 

mocht deze geheele onbekeudheid inei (lit deel van Halinahera 
lieeteu , daar de gouvenieur-gpiieraal van d(*r (Japelleu in 1 824 
oj) ziJTie inspectie-reis jloor de Molukken ov.u post vestigile iu 
het onistreeks Iiet b(»gin dezor reuw vo(»l door vre(Miule wal- 
vischvaarders be^zoclite Hitjoli , welke vTstiging eerst e(»nige 
jaren daarna ondcr dv. be/uinigiiii^sinaatreg^^lon van du l^us 
weder werd ingetrokken. Tchmi dan ook onzc^ tegenwoordige 
voorzitter, dft heer IJloeker, under hrt oj)stellen van zijn be^Iang- 
rijk werk over de Alolnkken beinerkte, dat wij van driu scliier- 
eilanden van Halrnaliera nauwelijks den juisten omtrek kennen, 
•zocht liii iu de irouverneinents-arcliieven le Batavia naar de 
dienstverslagen over deze vesstiging te Bitjoli , niaar vond die 
tot zijn leedwezen niet. {Jteis door ih Minahaftna en dan Mo- 
lukschen Archipel^ 1). 1, bl, 258). 

Tocli was de later als re.sident van Manado overleden 
Joan Pieter Cornells (Jacnbier, dieTi van der C/a])ellen onder 
den titel van assistent-^e^5ident tot gecoinniitteerdt^ voor Ti- 
doreesch-Ilalinahera benoemd had, de man niet, oni geeii be- 
hoorlijk rapport over zijiK^ verricliting(iU te gevcui. Ilc^t bestaan 
van zulk een verslag vernioedde ik liet eei-st in 18(53, toen 
de oud-gouverneur der Molukken .Hir. F. V. ^. Ridder ile 
Stuers aan liet Instituut eenige beknopte aanteekeningen over 
dit gouvernement ten ge.«*clienke gaf. Uaarin toeh vond ik 
onder anderen eene indeeling van Tidoreesch-llalmahera iu 
distrikten met meer andere bijzonderheden , blijkbaar uittreksels 
uit een uitvoerig dienstrapport. Fjen onderzoek naar dit stuk 
zelf bij den welwillenden gever leidde aanvankelijk tot geen 
resultaat. Kerst eenigen tijd daarna ontdekte ik op de auctie van 
M'ijlen den heer Lauts h(^t oorsj)ronkeli|ke rapport van (Jambier 
over Tidoreeseh-llalinaluTa, dat met andere handseliriften over 
de Molukken op mijn voorst(d voor de bibliotheek van het 
Jnstitiiut werd aangekoeht. 

liet verslag van Candner, hoe belangrijk ook w«^gens onze 
geheele onlM'kendheid met Tidorei'seh-Halmahera , handelt even- 
wel over een tijdvak, dat nn ireds bijna een halve eeuw aehter 
o\\^ ligt en waarin deze ge\ve!<t(Mi d(K)r volksverhuizingen bijna 
ontvolkt waren. Daar nu s<'dert deze streken , Inwwel zij weder 
gelieel buiten den rechtytnM^ksehen iiivloed van het Nederlandsch 
gezag 8taan, toch iia het eindigen der voortdurende onlus«ien, 
die het rijk van Tidore van omstreeks 1790 tot 1820 ver- 

• 

woestteo, tot eenige grootere rust eu welvaart gekomeu zijn, 



TOT nr. KV.NMS VAN IIAlMAIirNA. 5JJ7 

w:i« het Mil (l«-M >iniik(Mi|i Viiii ilit liMiitl.srliiift t-tTst \VfMiH*hr|ijtc 
af tt* w.'irliti'ii . \v:it f>\rr FVnistfiiis fiii(Irr/(M*kiMi^r>ii op Haliiiillirr.'i 
iiH lii'lit /fill ^'icii n\ \(>(ii't> na ti* ummm , \i:it in miili' ilnru- 
liii'iitiMi utvj lH*l;iiiLrri)k> i»v«'r dil t-ihnni ii- \in<l«'ii vi:i> 

111 <le vvr<\v |»l;i.i1s kwiiiii <l:i:ii'V«Mir rt-Iii* liHiTf ka.irt \:in 
Hnltiialwrii in :i:iiiiiifM-kini.'. Sfilfil lul iiii'it«l \n\\ Ii«t Nfilrr- 
laiifUrli jl'i-/:il; in dfii liKiJMiiin An-lii]H-l i^ oti« iM-itirr :i:in/ii'n- 
iilk iiitL't'iHf'id oMT en (hi.-inliiiM nnk •iii/i- kf-iiiii" :i:i!iiiMTk('litk 
v#*rin»MTili-r«l \jiii Hnriu-n imi Stirii,-iii:i. \.iii /iiiil-( 'ilt'l)<'<« m ilii 

Mitiai:;i>«<:i, lll.i.ll \:ill \r\r i\rr\r\\ Mill In! uilp'-'-tirkli- ir<'UVlT- 

npiiH-iit (Irr Mnliikki fi wt'lf'ii \\]\ t]i:iii>> \i'r| iiiihilfr dm on/'* 

V(Hir^:if)t>P'1l in «l»' tl.l'^rn il^-r ('nill| ;r.Mlir. ||«t illlii)rl';kNtl' Itlljkt 

lilt \)\\ \i rL'flilkinir MM/rr nimwi- kinriiii , /•m;il- ilir in Mil\ ili's 
AH:i* »'n ( iri'Lr"r\'«« kjni dii Mnlnkkj-n mil tlr iiilvoi'riL'*' 
k.tirh-n nil di-n nndt-n .iil.i^ in !!:i'hU< 'iiiCi . ili'- tic k.iinrr \;in 
.\iii*'(f-iiiiini in i'.rt ))i-L'in ili r v -liu'i miw liiMip ilm Iti-kuiiini'ii 
ka:itf*-nin:ik«T l-;i;ii ill (Ii.citr »liMi| vfi v.iiinl-u'"' !i rn lii.ni'* i»|) 
hri lkrk>.iii-!iii t' ''iWM.trii wimlin. 'I'm-n il.m m.k iii-l lii*>tiniut 

111 lS*i.*i «lr /tr't.s.- tfft h el i/i- i//l/f ' ''•//#; h'-'rut'i " v;in il'-n 

■ • » 

'yt'vr \nn Uii^i'hlii'ii; iiMiT-jI. kon ln-i \iinr \:r\ liinni'ni:<-ii<'i'|tt» 

lU'T LTi'oll' ( ii'lf \jn 'liiinllil L'it ri In Irp- k.' ill LTrM-fi iliMl itIII' 
r^-JToiliir'li" ill r iMlilr k.s .11 li:l ilivrjl .ill.!.-. V.iH 'ii I U ijk^.iri'llli T. 

H\»-n»-i'|i* livift 1:1 1 Pi ;• iilr.i;i 111 \.t!i Ki«i"M'im I'll i.iii" (i;i.irn;i 
t'Ti d^'n**!!' \.iM I.i!i-i»" •'Mitl- ki niir-t'H'''!iii f III \uurt (inini-:i tip 

ni^nw n:lLr» U'' ^''ll di iHmIi k i hi \.ri ii« li'.M.Ir ( ii-i'I\|!rk!).i:il . 
\.il; \li iiW ( if|!l;iM - \iiiir<;Ki,.| i j. \ ili lii- |';i[ oi *r!;i' Kd-indrli 

<^«k \,in l|.iln.:i .1 r.i !' tu ■ m il'' M" 1:11 mUn' j!l'- 1 ki nt l"-k«'nil 
il.i'i ilii- nil l»i'\i :iL'i '.M sii'ii !i .iil.i- !•; i.« I Ik- k-.iri'i:i r Hi' wa-* 

I 

i|tl* \:ill liii.tHL'. 'Til L'tlhMIW ill -!llil!r li.l.ilVJri inl1rL'»'\»M fM 
f»'1 ;:r! r.ij j"»rl \.iM ( ;iiIi! i f h \iiiji?i. 

Y'Hl] \\f} lilt L" l'«'"r ■ !.• Ml'. i!:il \ Ili I'll Hi^tr!r:«» H> Illif* 

m«fr if \\ n' I1 :i w.i" d.ri /■ i» Vii-u ,i..i|.: ji* tin d«iii 1 jM'lT'M . 
«iiii!i 'i!' '•"» ■« I '. t •■!''. k ill L''i«"M;i dii k.Mri \\u M«l\'.;l 

4i»ilii;*I /li ■» ;i. 7n /»• '*r. /.',.'. litu,. \\\.\u l""ii. In-iiiiil 

'•|f| |*iot||||| \.,; ))ri |'h|';iiiI |.|. V"i:^!»-'| VJ'i iI'"; I'frnlir'Ml 

I 

• n "M • i|i-.l nil !•■ klirl ^ ri II I. M! r:l Ti .Imt. i.':i\*f|ii. 

«%.i'i-'. ik ill I.J ik II- m:. ! ;iit, , I- \»!,.iii!i.« . .''l'''! !k n:l 
^•n|i;i- tiiph lifii" "1 •! ji.ii (I I 11 • : f.ii'i ii'''«: • i|i 'I 1 'r d.»I Int 
\tm\,t\\*'J f • ! r...i'1 il- \.i'i < .■ I *■■• :>■ Vt--*..,:/ km, -I rt-kkcil. 

!>•.•■ k.i.irl ff '. ;^ . !.i'i- uMV'^;i'_' nnk, w.il dc- m'H iiih- drr 
V.i**i'; •■ : -!■ iii:i;l. ■'.»..,.•■. ;•''.::_'■. I"'!-''?. If • ikkiliik 



238 EE.V TWEKTAL BIJDEAGEN 

schaars voorzien van iiilaudsche plaat^immen. Het was dus 
wenschelijk, dezezeekaart te vergelijkcD met eene in 1720 ver- 
vaardigde landkaart der limietsclieiding tussclieu het Ternataansch 
en Tidoreesch gcbied op Noord-Halmahera uit de verzaineliiig 
van het Rijksarcliief en o}) te zoeken, wnt men in oude docu- 
nienten der Coinpagnie en in Spaausche of Portugcesche werken 
over dit eiland vindcn kon. De Poi-tugeezen en vooral de S})an- 
jaarden waren toch met het thans zoo onbekende Ilahnahera, 
door hen meestal Batoe China, Moro of Gilolo genoerad, be- 
trekkelijk beter bekeud, dan met meiiig audcr deel van den 
Indischeu Arcliipel. Zoo vindt men reeds op oude Port.ugee.sche 
kaarten, waar Manado en Makassar nog als klcine afzonderlijke 
eilandjes zijn voorgesteld , de eigenaardige vorm van Gilolo met 
zijne vier schiereilanden behoorlijk aangegeven en bevat de door 
Navarrete uitgegeven , maar ongelukkig onvoltooid gebleveu reis- 
verzameling in liet laatste deel het beknoj)t verslag, hoe dit 
eiland reeds omstreeks 1525 door ecn Spaanschen stuurman 
werd omzeild. 

Hoewel ik nu voor dit doel veel had bijeenverzamcld , wat 
zoo voor de plaatsbeschrijving als de oudcregeschiedenis van Ilal- 
mahera niet onbelangrijk mocht heetcn, was het mij nog niet 
gelukt , dit tot een voor mij zelf bevredigend gelieel te vereeni- 
gen , toen ik van dezen arbeid werd afgeroepen door de ontvaugst 
van het reeds lang uit Indie verwachte handschrift van den 
heer von Rosenberg over zijne laatste reizen in de Geelvinkbaai. 
Ik had den schrijver belcx)fd, zijn arbeid voor de j)ers na te 
zien en waar mij zulks noodig voorkwam , daarbij aardrijkskun- 
dige aanteekeningen te voegeu. Dit nioe^t voorgaan, opdat 
deze belangrijke reisbeschrijving zoo spo<jdig mogelijk het licht 
kan'zien, hetgeen te weuscliclijker is, nu men in het. buiten- 
land meer en me<ir op Nieuw-Guinoa de aandacht vestigt, om 
ook op wetenscliappelijk gebied Nederlands j)rioriteit in dcze 
streken te hand haven, voorts omdat juistnu in Neerlandsch-lndie 
telkens van nieuwe expcditirii najir deze lerra incognita sprake 
is. Om nu de uitgave der reeds gograveerde kaart niet langer 
te vertragen, ziet die thans het lirht met het rapport van 
Cambier en deze beknopte toelichting over het gewicht en de 
herkomst dezer twee te, lang reeds mui het ])ubliek onthoudeu 
documenten. Later hoop ik gelegenheid te vinden tot verdere 
mededeelingen over de historische topografie van Halmahera 
CU dau of in ecn afzondcrlijk upsti'I voor gocd een cinde te 



TOT D£ KENMM VAN HAI.MAHEKA. 239 

makeu aaii de tut jiiist vers«tauil van do gejicliiedeuis der 
Molukkeii wn) hinderlijkt* vcrwurriii^ tusM;lion Portu^eozcu pn 
SpttUJB«mlrii, die uwn voond in den laatstfMi tijd tdkeiisi bij 
onze Vuurmmnisti* M'tiriivrrs over IntliM'lir tre.'icliicdf'iiusaaiitrfft. ' 
Tilt wrrin^ \an verticr niisvrr.*<taiid vo()rl(Hi|)i^ :il(rlit(: dr/e 
o|iinrrkiiip. Xa Vrrluii^rlicn.s vrrovrrini; van AiidM>ii en Tidnre 
iu ifiO.'i zijii dc Portu^f'c/ni voor altijd uit dr Molokkcii vit- 
dn*ven. Nnlcrt Vdcrdfii dr \('dfrlaiidtT> daar en in Niiord- 
C!ch*bf*s p'dnrondr nirrr dan cm halve* rniw vvu imni'^vhroVvh 
vrdntnjtL, nii*t met dc i'(irtu>;cr/cn nit Malakka. iniiar met dc 
Spanjaanlru uit Manilla^ cm stnjd, die /ich tclkiMis vrr buitcu 
df ^mum vaTi lict t(\i;cn\i(inrdi;; NfiTlandM-li-lnilic tnt naar 
liindanau en dc Phili))|)i|M<'M, ja tot naiir l'onnt).si en (^amb<Hija 
uitbrriddf. 

'sHtifffi, 2H Sept. Is72. KtiKiDK van dkr Aa. 

* Wallirt* vn Ainli-rr ••rhnjMro viTiurlil'-n ii|i llMtin.iliira ilik«iijl*i uuilr Pullu- 
f(vr«rhr furlrn. /i*iiil*'r i:ailrr iniii' rztN k /mi ik tliir\>'ii binri-rni , tiat liil uvrr* 
blijf«rU VAn S|iiian^rlM- furtrti /ijn. I*ri<f. Vith Iitnt Jit in /ijiM- /ihi hi'Un^ryke 
IADtn-kriiiii(ri'n i>p \\ .'illnri^'i /nx'tftH'/t uhViTAiiili nl , rti Haar hij trrrrht brt 
oBflrr«cbriil tii»»rhrM (tainiiialaiiitiir rii MalfUi, ilf u'lJi' rii niriivrr houfil|ilMiU 
van TrriiHtc, nitn ii/.<-t, hiHi-i-ri lif/r llil^u■k^lllll- i;t'.'»chu-ti\uri"'Lrr in rvn uubc- 
«i«kt iiiip'iililik, ilil' (i:iiiiiii.ii:iiiiitti- iin.- ti.l ici ilni Muii^ti-r^rhrii \rrJr aao 
dr P'trtiierr/rn k*-hi>'>riii'. Ouk ill- lii-'-r tif Jiiiii;r iinrtnt in zijn in \rlr up* 
xirbirn zoo iiilmiintrn>i(* wrrk iivrr ili- ii]ik<im«t v.in tiv iiri\£ iii Inilir il^nzrlfilrn 
vioiitviinpl. hrtzrlfilt' furl nf !>rlii|i iiiiar willi-kmr I'nrtiik'i'r^rh uf SpairiArh, aU 
«4rrn lilt twrt- »vniini' nn-ii . iIk nun, lot-ii I'urtUt;:*! t n .Spunji- uinlrr rrii kuning 
■tiiniirn, ('it ^lijlafwi^o' I'li^ ilt»«ir rlkaar k:iti phriuktn Zi-lf- in die liicrn «m b«*t 
Whrrr o\rr Kt-hli" rijk«-'i ri; \iiiriil il.it t.vir liMHii- Vt-I'»n'rn -rhirp «fkr»"*rhriilfn. 
Waar bndr niili<*n ni \iu\\v l-t irwrriiie ^-tn il>-ii i;<-riii-i •i«i-ha}i|iilijki n \ijanil Iq 
xamrn aiiT'Tilrik . iiti»!>iktt-ri .ir/i fiiK-ililifn .;i W'mi.lijk lim'r K-iti iiiiiirrlinkT^n nayvrr, 
r\e:i al* ilr isirciiilniif i-nli >cIm • [i<Ii>rlili m lit r Kii,:<-Ur)ii-ii rn Nnii rlaiirlrr* in lie 
f Itiifir^rht /i-i-rn Hji /•i.l/.iiin -i.lv-.iiijf riii^< i. ij IimiiJih ili nii-ii ^tiikkm, iiok 
%'ilr>itijii . t .in Kan'.|4U ' 'r l.i:T«, Ji- TViii ■ i _'••-.'• ii rn I '.i^rl.irii-ii ji.fx\ uil rlkaar 
|)r %rr».'%rrin»r •Isiitu k* -il nr*! \an •!• n l;iTi-n'!i lij.l tri hnT^rht wiIt jn'i ••trrk 
IB hr( iinlarijr" \rr<('h*-iii n mrk \.iii ili n hii-r Miiii«tna. lUt hrl in'«-r ilan tijil 
• nr<ii, ir ten* 'rnti ^' i<;:>ii !■ w.ur<f'li !»• n 



238 GEN TWKETAL BIJDBAOEN 

schaftrs voorzien van inlandsche plaatsnamen. Het was dus 
wenschelijk, dezezeekaart te vergelijkcD met eene in 1720 ver- 
vaardigde laiidkaart der liinietsclieidiiig tiisschen het Ternataansch 
eu Tidoreesch gebied op Noord-Halinahera uit de verzaineling 
van het Ri jksarchief en oj) te zoeken , wat men in oude docu- 
menten der Compagnic en in Spaansche of Portugeesche werken 
over dit eiland viuden kon. De Portugeezen en vooral de Span- 
jaarden waren toch met het tlians zoo onbekende Ilalmahera, 
door hen meestal Batoe China, Moro of Gilolo genoemd, be- 
trekkelijk beter bekend, dan met meiiig ander deel van den 
Indischen Arcliipel. Zoo vindt men reeds op oude Portugeesche 
kaarten, waar Manado en Makassar nog als kleinc afzonderlijke 
eilandjes zijn voorgesteld , de eigcnaardige vorm van Gilolo met 
zijne vier schiereilanden behoorlijk aangegevcn en bevat de door 
Navarrete uitgegeven , maar ongelukkig onvoltooid gebleveu reis- 
verzameling in liet laatstc deel het beknopt verslag, hoe dit 
eiland reeds omstreeks 1525 door ecu Spaanschen stuurmaii 
werd omzeild. 

Hoewel ik nu voor dit doel veel had bijeenverzameld , wat 
zoo voor de plaatsbeschrijving als de oudere geschiedenis van Ilal- 
mahera niet onbelangrijk mocht lieeten, was het mij nog niet 
gelukt , dit tot een voor mij zelf bevredigend geheel te vereeni- 
gen , toen ik van dezen arbcid werd afgeroe[)en door de ontvangst 
van het reeds laug uit indie ver^'achte handschrift van den 
heer von Rosenberg over zijne laatste reizen in de Geelvinkbaai. 
Ik had den schrijver beloofd, zijn arbeid voor de ])ers na te 
zien en waar mij zulks noodig voorkwam , daarbij aardrijkskun- 
dige aanteekeningen te voegen. Dit moe^t voorgaan, opdat 
dcze belangrijke reisbrschrijving zoo spoedig mogelijk het liclit 
kan'zien, hetgeen to wenschclijker is, nu men in het buiten- 
land meer en mecr op Nieuw-Ouiiiea de aandaclit vrstigt-, om 
ook op wetensclmpijclijk gebied Nederlands prioriteit in dezc 
streken te handhaven , voorts omdat juist nu in Neerlandsch-Indie 
telkens van nieuwe ex|)editien naiir dcze terra incognita sprake 
is. Om nu de uitgavc der reeds gegraveerde kaart niet langer 
te vertragcn , ziet die thans het licht met h(»t rapjjort van 
Cambier en dcze beknopte toelichting over het gewicht eu de 
herkomst dezer twee te lang reeds aan het publiek onthoudeu 
documenten. Later hoop ik gelegenheid te vindeii tot verdere 
mededeelingen over de historisclie to|)ografie van Ilalmahera 
eu d^U of in ecu ufzouderlijk opstel voor gocd <!cn cinde \fy 



TOT DE KEN.MS VAN HAI.MAHEKA. 230 

makeu aan dc tut jiiist verstauii van dv geschiedeuis der 
Molukkoii /cK) hiiidnrlijkr vrrwarriiif^ tus.^lK*ii I\)rtu^H*%('ii rn 
8|uiujaard(*ii , dir iiicii votiral in Avn ItmMvn tijd telkeius bij 
on7^ VuornannKsU* M'tiriivcrs nvrr IiuliM'lir tfCM-hii-denis aaiitn'ft. ' 
T(it wrriiif; \.in vrrilrr inisvcrstund viN)rl(M)|)i^ slfrlilt: dv/J*. 
opiuc*rkin{;. Xa Vcrliai^iirns vcrovrriiii; van Aiiilioii vn Tidorc 
iu iHtirj '/A]n dv VurWvj^'v/.ou Vdor altijd uit tic Moliikkcii vrr- 
drt'vcn. {ScdtTt ViMTdcii dt* .\rdtTlaiid('r> daar ni in Niiord- 
CVMk*:) ^'dnrcndf nn-rr dan trn halve t'ciiw rcn onafgi'limkcu 
vedsitrijd, ni^'t mt't dr Portniccc/fn nit Malakka. niaar nit't tic 
8|)anjuardfu iiit Manilla^ rt*n tiitrijd, dit* /ich triken.** vrr buitcii 
dv ^ri*n/f'ii van iit'l tcifiMiuoordii; Nfrrlandscli-lndii' tot iiaar 
Mindanan en dc l'hili|)|)i|n<'n, ja tut naar FurnuKsi en (.'anibudja 
uitbrritltlf. 

*9Htige, 28 iSi'|it. IS72. UnifihR van DER Aa. 

' VVallirr III -iiriiliTi' crlinjviT'* Vrniirlil'-n ii|i IlaliiMlirra ilikwyU iiinlr IWtu- 
fCrrM<hr fdrtt-n /oiiili-r tiiuicr midi r/i<rk /mi ik ilnrvni bi wiTi n . lUt till ovrr- 
K!ijf«rl» \M\ S|iiinii<tr|ir f-rtiii /ijn. Ppif Vitli I.tnl tiit ill /ijm- /•!•> )ii-Un{rrijke 
AanTrt ki'iiniL'<'n up Wnllncr*^ Insnltittir iiiiM'r.iii>i> nl , rn waar liij tiT^ht heC 
nDilrr*chriil tiiftM'hrn (taiiiinMlaiiiiiir rii Miili-\i>. lii uinli' rii iiimvrr huufil|ilMiU 
T«n 'iVriLitr , ititrfii/i't. bi«nri i!i"/i- «<ii!»lt-kriiili jrM-hu»lvur!"'LiT in «*n uiibc- 
«a»kt iiiiirriiMik, lia- li;iiiJiniiiaiiiiiir nnj tut iia ili-n MuMitrr^rhrii \tr\\r mo 
df l'"rfr:^r/i'n bth'i"r!i". <»i'k Av \\v*t \W Jiiiijr iwi'-mt m /ijn in %rlr cip- 
/irhtrn iihi >iiliiiinilrn<]^ wi-rk i>vrr ili- diikfin*! van <iti» t:i'/a^ in Imlir ilrnrrlfJfD 
Tlo<<tvi»n|;il . hrtzclfilr furl nf ^cliip nnar Willi kfiir PnrtUkTrfirh nf Spain»rh, al« 
marrii itit iii*-f ^vnnni'mru, <Iii int-n , lui-n l'i>rtu»;al i n S|ianji- uiidfr i-rn kuninif 
•tiMiiiiti, (I't •li_,l.kf«ii»«' i'lii; •liinr ilknar Vi\\\ *; -fjrMikt'ii Zi-I^ in dn- iii^frn «u hrt 
l> h'Tf ni»r U'n!i njki »i rn iin-ral •!»! «'V»t Iimhi* kjil'-rurn •rhrrp aftf»"»rhriijrn, 
Watr hf'ilr nuiirn m Imli- li>t nfwi-riiie i.ir •!'■■« tfi-inn 'i^rhaiiiMlijki n vijaml te 
famru ajririii-n. iiii«! ikli-ri tN /r ('1|m -lilifn .*' »' •''•lijk itmir hiin ■•nilrriintrrn nujvcr, 
f^**:! ai« •!• cii'<>nil>ni'« rili «>cli' • [xli^flili n >li r Kii,:i Im'Iimi rn NnKTlai.ilrr^ in lie 

1 1> k!i r«r!ii /fi I'll < i|. /I ii'/.i'i.i I. '.' 'i.if ri'. ji ii la hi< i-l> n il cii «tnkki'n. ook 

Vu»'-ii!N. \ \u Kiiii')"ii • '! l.iM*. il'- IV-rt (-'■•■/••M I'll r.ii.iil'itii-M ii'rri! uit ^Ikaar 
Ifc- %>r».irrini: •t^k't'i k''>t n-r^t v.i!i >\»\\ l.iJi ri-i tij 1 •■!! hr«T*«'ht •••irr 7i«u itrrk 
I'l h* t I'MianiT* \rr-rliri,i n mrk v:iii <1' n hi-«r Miin^ina. tUt \\r\ iiH-rr ilan tijii 
«i^r;l, ir n m irn^li: »■ ^' :i U n.ur-<r{i<.M> u 



RAPPORT 



OVER 



TIDOREESCH-HALMAHERA. 



Hahnaliera of het groote land, clat dezen naam draagt, wegens 
de grootere uitgcistrektheid boveii dc nabij liggpiide eilaiulen , 
werd voor eeii reeks vau jaren aohti^reeTivolgeiis door de destijds 
machtige vorsten van Ternatc en Tidore ienondergebracht, daar de 
eerste zicli van het geheele noordelijke schiereiland en vau het 
uit^rste gedeelte van het zuidelijke, die van Tidore zich van 
het overige meester niaakte. 

Welke de oorspronkelijke regeeringsvorni van dit land was, 
of het aan vorsten onderworjwn dan wel eenc of nieer repu- 
blieken uitmaakte, is iets, waaromtrent , wat het Tidoreesehe 
gedeelte aangaat, geene overlevering best^iat, tenvijl de Tido- 
reesche boeken, die hierover niogelijk eenig licht zouden kunnen 
verspreiden, verloren geraakt zijn. Ook is het der bevolking 
oubekend, hoewel het de algeineene gedachte is, of het land 
verdeeld was in die landsehappen , waarvan nu de benaining en 
kennis der greusscheidingen nog bestaan, niettegenstaande de 
meeste thaus nagenoeg geheel ontvolkt zijn. 

Huune namen en ligging zijn als volgt. Langs de noordknst van 
het iioordooster-sohiereiland strekt iStf;/it6;//a zich van Tafongo * ten 
zuidoosten van de pas van Dodinga tot Wassilee nit , welke plaatsen 
40 a 50 palen van elkander gelegcMi zijn. HUjoli niaakt het 
geheele landschap uit van Wassilee aan de noord- tot de lioes- 
boesoe aaii de zuidzijde van dit schiereiland; ik bereken, dat 
het 130 palen in den onitrek heefl. Aan dit distrikt grenst Maha^ 



I Ttfongo heet op de kaart van Melvill rcrkrardel^k Jofongo, op de hicr- 
ncrers seyoegde oude kaart Taanngu. Ri A. 



UAPFORT OVKK TlUnK ' KSrir-HAI M AllKRA. 2U 

dat ilf UflM-elf* nfiMtiTL'"!! «'ii ri'iirn ai'^tiiml v:iri ^^ ;\ W \ui\n\ 

lanc^i fit* ku*it liol.-rit tnt ii:tll Dnl.-ilrj oji ilc hnnnikll^^t \;ill 
hrt fMi5>t-/iiitl f)(i>lt'li)Li' ^fliiircihiMil. Opilt* |miii1 v.tii Jit hi:it*«tf 
iisrt tlf |tri)viMrit' /'ii/tmi ^ \\r\\,r tt-u imunlin i-ii tcti /iiidfii 
dfMir Dolafi-i l)r)iiTkt \\(»hlt rn Uii:irv:iii ik (if kii^fli|n fiji fiH 

a 70 |i:ilrM M'li.lt. \ .'III lii'f /lijililjjki' i)i)i:irrl tut ii:ill \\*' np lift 
Zilifl<'li|k M'liicnilaMil L't'lcircn llm-k rtui:! ' MiriiK-n i\f/r lifiilt' 

*t'hifri-!l:ilrfll-H I'l'M lnM-llt . (Ill' i)|> rt'lir llit^'i'-t H'kt lic'il \:iM '.Ml 

palfM I:iml;s dr kii>t iici himUi li;i]i //'#•/./ iiiiin.-iaki. I)i' kii-t 

V;ill T.llliljnli:; Knijii :mii iIc iiii-t- lul ;i;iii |).ii|iMin .i.til il*' 
iif'>t/ii«|i> \:iM ii«'t /iiiili-r MiMiTfihi'ii , il:i- i-i-ii tiriiv;iiii: /al liililirri 
van l.'tO |i:ili-h . iii}ii>«<it iiinliT T< iiKitc. \ .III |).ii|.iii|n tilt a. til 

hrl tni IliHinirll \.in <li /»■ jiLliIn i.'ilrl.'rjl K.i\;i— -.i. wlk l.unl- 
wh.'i|» •■f'lu" iiitLr»-^tH"kl;iinl \;iii •»'» j:iii-ri liW'j" lii- kii-i Kr^I:i.it . 
li^ M't .»-'li' L'm1«i-!|i \.iI| Tuitilii'-t'ii II i.lll iliCt.i . il.il iriiliT 
Cri'll Si'liu';nl|l-^<"Vi|» /iMi ai- ill- ^ijt' n\iT«L'«' \\.i>. iM.i.ir .«lli|«l 
miiirr oMilrr-rVi iilrin- irm.Mlrrr 'nKit'ilrii '_'• sf.i ilj ■•iM. 

Ik \iiitl iiuj \<-r|ili< !il , iiii-rlMi i>|i li- iii* rki-ii . ilat il*- Imvi n 

,ifi«Pfi^i-\i-|l I;iIiiUu:Il:''"I " kl 'uliI 'lit rr «■• !!i "i:.,!!! ! rii.' Jn \li'i.'i||> 

'i«-t niiii(H-nili|k p-tai i>iH-.jiri. ilir \\f ^|^.i^lll>l hi-)i)i'-ri i-ii ilaar 
rr i;i'»iM' weifiii lii-^i i.ui . ilii ri J t^Hii-k^ \.iii «lc inir jil.i.ii- 
fiaiir ill' aiiiliTi- >••■ hm , a!*i"»k I'lml.rl «|f i;i''i-'i '.fiilmL'* m 

■I'T h:'iUi'H'.| t'hU ril .i'l'l'-r l.lr.liili' ill*! •'l! T, i , '^ Mlln. 

\\ ••ila . Smiiilla. ''H- ::i|'ihl,' :i iii ihi- . iii 'i l-«j-.ii'i| ..,n. ••sn 

• h»- rMJiMirli . /!•:.» ik . I" ■ I I 1:1- I III iji 1 'k . il. 'I n'n\ iiii; iriit iln* 
'LiiTil kMiriL':' 111 iiji ti '_'■ VI " . .s- "k .I'lilfT'* 'M \ -J' \^* li-*! iI /nili|i- 

•ifJilMll 

|)i»iir •!»■ IT" ijiinji '•trtM.jii I ■ .1 'i i|i r ln-.mtui^ v. in 'I'lr'. iI.iim-i ': ■ 
M li'ii lit ra • M \ \*-\ •!'■ 1 1 I •■ I* r,» '1 . « Im* /.i ji m ili- n Lft/i ii»ii n 

\.tU S.I !i I . :ii, /• M-ii-i ■.,..! . 1,1, ili^lf'kl !■■ \'!ill»M ••M 

l»--t!J'i»': /■\ , !i . iiji -t -J I..' .!•_'! >■ I -I \ \t \\ I .! . 

0'»l^ ill "I'Jt • !i ■ • M \.,'i jilJii' W.ifili i|""' ''t i|i«.!ii! f :i'-J 

• *'• • • ' • HI /« . I| I'.!. 1.. I II |.i|n . \| ., il":i 'iMI '11 \ Miif li i.ri *'•■ 

' H«» !• !■ <!■ <■ !i I i.irl • \i ' .1 . * ■ M. \ I ' 1 1 •: r • ■ Y \ \ I 1' -il ■ J 
Tmi. il'- '1. II r -•.!■ I« \|\ '■ l.l • I. Wit ' l.ii 1- ik Mil. I- /.;.i 
#*^ ir •' ! I' .". . I .-.» ' • I ; ;....-. I . r i' . f. 'i .. '• . .1 | / 

1 1 I — i' ■ ■. . ■ : I ■' . Nl . I . ■. » I I •■ • . r I I : . I • , . \ I \ r _. . M _ 

".#» .I- :: k.i." _■ : ik • \ •'.- • . t NI M ..■ I . .1 .•..•.■. 

-n^r i»' I .". ■ _• \ \ \ ' ■ ■ *■ •■ ■ '■• .,'fc «■'. 1 1' •'.■'• ' 'I . . I _ 

• air ♦. I I i\ I ^•^''• li't ■■«,.?. .^ 1 1 J. '". /. r ^t. • K.. i ' i, i I'l.' -r I'li. ■■■},. 
•%f JVr-..'. I I ■ . . I» ,.. .; Ji \|\ 1. I'.'.' M- • «*. 1.. »..f r.r!. 



242 BAFPORT OVER TIDOR£B8CH-HALMAH£ftA. 

negorij gebouwd was en waarbij meuschen, huizen en vee in 
een oogenblik tijds een prooi der golven werdeu, niet langer 
in 8taat, de gedurigc aanvalleu hunner overbureu van Galela 
eu Tobello te wederstaan. Nadat zij zich gedurende eenige jaren 
dan liier en dau daar opgelioudeu hadden, verzocliieu zij den 
Seiigadji van Muba, hun eene plaats op ziju gebied in te 
ruimen, waarop deze hun toestond, zich bij het kleine riviertje 
Woaso te vestigen, waar zij zich thans nog bevinden '. 

In later tijdeu liebben er onder den Tidoreeschen Sultan 
Djin-al-Abdiu » toen de heer Wieliug gouverneur van Ternat« 
was , naderliand onder den uaar Batavia verbannen Sultan Moeda 
en eindelijk ten gevolgc der door kapitein Teunisz in deze 
streken gedane expeditie ^ zoo vele verhuizingen en weder ver- 



^ Op de oude kaart vindt men Bitjoli in de vroegere ligf^Qg ^Q ^^t uiteinde 
van hct noordooster-schiereilaod; op de kaarten van Gregory en Melvill bjj 
Woiso op de noordknst van het zuidooster-schiereiland. R. A. 

< Wieling was Gouverneur van Ternatc van 1803—1808 {Tijdiehrijt Ned. 
Jndit, 1856, I). I, bl. 254). Sultan I)jaiu-al-Abdin , zoon van den in 1779 
naar Ccilon verbannen Sultan Djamalocdin , o\'erIced in 1811 en wcrd toen op- 
gpvolgd door z\jn onderen broeder Prins Mossel onder den naam van Snltan 
Mohamad Tahir. Een andere broeder, Radja Moeda, die den vader in zijne bal- 
lingfchap gevolgd was, wilde zich bij die gelegenheid op den troon van Tidore 
plaatsen. I)e Engclsche resident wist dit t« beletten en zond hem naar Ambon 
op. In 1815 sloten dc Engelschen — misschien wel, om Nedcrland nadeterug« 
gave dor Molukken in moeielijkheden te wikkelen — een kontrakt met Rat^a 
Moeda, waarby hem onder den titel van Sultan het beheer over de distrikten 
Maba, Weda en Patani afgestaan en de opvolging op den troon van Tidore 
vcrzekerd werd. Sultan Moeda resideerde scdert te Bi^'oli, waar hg zich reeds 
in December 1817 tegen het Nederlandsch gezag verzettc. I)e opstand werd 
spoedig ondrrdriikt en Sultan Moeda in Mci 1818 naar Java gczondcn (zie do 
lijst der Tidorccschc Sultans bg van der (.*rab, Molnkaeke Eilanden, bl. 31ft 
en dc Mcniurie over het Goiivernement der Molukken van den aftredcnden gon- 
vernnir dc Kock aan zyn opvolgcr Tileuius Kruythoff d.d. 1 Januari 1819, in 
handsrhrift op de bibliotheek van het I nstituut). I)e expeditie van kapitein Tenniu 
had in 1820 en 1821 plaats en wrrd ondernonien, om het gezag van den 
Sultan van Tidore over zijne oproerige ondcrdanen op llalmahera te handhaven. 
I)e haat der bewouers van llalmahera tegen het drukkend Tidoruesch bestuur 
was destijds zoo groot, dat 244 inland8che hoofdcn den kapitein Teunisz ver- 
zorhten , ondor het rechtstrecksch bestuur van Nederland te komen. {TiJdscAr. Ned, 
fndie , D. I , bl 359) Toen daarentcgen deze expeditie het gezag van den snltan 
hersteld had , ontweken diiizciiden zoo nit de Tidoreesche distrikten Maba , Wedt 
en Patani als nit - dc Tcmataansche landcn Tabello en Galela hun vaderland 
rn begavcn zieh naar Noord-Ceram , vanwaar zy onder aanvoering van Ra^ja 
Djailolo — afstammeling van een Tidoreeschen prins van dien naam , die nt 
Saltan Djamaloedina verbanmng in 1799 zich het gezag over de Ternataanache 
Alfoeren van pjailolo had aangematigd — den Molukschen Arrhipel door hunne 
TOortdttfVDdc fecrogver^ea TcrvAtnuttea. In 1823 wvA de ^ouyerneur der Mo« 



KAPPOPT UVER I'lIMiREEHCH-liAI.MAHKRA. Hi'i 

haiziDgen plaat8 grliHii , diit men /eggen kitii , liat trf^'iiwcnirciiK 

bijmi geene iiogDrij iiipit np dun vcK)rvH(lerIiJkf'n gniiitl staat. 

Dit zai blijkcii uit Av \\\vr vol^Midt* opiuxMiiiuf; dor diider dc 

opfee|seveii diKtriktcii bclKKin'iidf ii(*;ri)ri|cii, met bijvtM'giug der 

plaatsrn, waar df*/.c* tliHUii p'vestii^tl /.ijii. 

Dist rikt Suiiiol la. 

Df* huofdiiogiirij SainoUa , ondfr friicii Sciipidji. 

" ni'p)rij " « /' Kiiiit'lalia. 

f V Sawiiai " « «r 

DisI ri kt Pal an i. 

I)p lioordiiCLrnrij I'alani , niidcr ccrirn SrnLrailji. 

" iif'^>rij Ki|iaiii . 

" " WailiKi f 

f|. I .. ^ " Kiin»'lalia\«*. 

" « ll'lKMMl I 

" " (iiiinija ) 

|)i>t rikt W Ilia. 
IV luHifdiU';;i)ri| Wi-da und»T rrnm Si-fii^mlji. 

• nrpiri) Scwttini* 

Ki'a 



*f 



t§ 



Willi 



« Ki'Im' 

\V.i>!iMT.i ■• Kimflali.i^ 

« Fiijr 

\V.i\alMirlaui; 

" Mi'-a 



lakkrfi Mrrku* pt'iir rtf«flitip naAr Nnnnl ( tTAin . tli** ifr«t on^rrnrhtrr /nke 
■K>r>t aftrrkkt'ii . niuir ■■ i h«-ki>iiii ii \f r^trrkiiii: ll-ililnih:, ilni n 'rl «iiii K«ilji 
lijAiI-ilu \i nn»«-^li-rili rri t>- San.i.ii nii N< ili rU'uNr'n- hi/itim,: n<-htrr-ii i K4«ij» 
l>]ailiilti tiKiriili /irh ipi S> rriii , m ••riiii r«ii-r|-iiij li k >ri.< m . iri'« hij Mil i>>i>|tr 
Wt ftAs %4'i 'I'hiori irrntrkt-fTiir In IS'J.S ^N-/i«rht ^1rrk•l> /• If .ir nni.r<{k'i*t 
T«ti rmni inrt t«n- ■'•irliii:M'lip|it n m •'.••••t iiirt K^hIm hMilnlii n-ii kiMilrakt. 
va*rbij dim* oiiiirrr . \ruijrr ua^r Ja«a vrriiai.nrit Kr<>«'iirr. l*r>ii« A»kar, •iii<li'r 
Nr^ruii>l«rh ••piMTkTr'xa^ ai« >iiluii «4ii I f-Min hrt ki-»iuJ ^rrkrrr-.: ••t'T tlr 
•»>HiM.i»tkii»t «tii '111 ril inii \an llalilinc t>it ^Wr-M- Ilk- nii--iw>- S>i1t«n m* 
rHiIrr V'M^r lijnr lank itirl i;r»rhtk{ fiinr onilrrii:inrM liltrn huii iwrr^cn*! 
Irvrn vm<r1 . trrmj) ilf Nultan . mii tr littrr /ijnr /•nrrun^rryrii ti- kutiTirn ti>url- 
jrtlcn, lirh up .Ir uiitwuiMiuilr fPn Kiiainl'*!! \t-9tiirr:i wilili. t>iii iit ir \u'rk<i- 
■ir« . wTil 111 I^IJ li'-t !•»• •■|ijrrirht>- rijk %4ti C t ram »rilrr ii|»,;ih> «pn , ,ir 
Htt2tAii ('li nit-uM '.AMt Java \rrkaiiiirti ru lirt iiviT*rh<it liiT tiit,;rMrkriirn ^ai 
H«ltuAhf*ra . i>ii.'rvr«r IHiMi man. iiaar hunnr i»iii4p wrmiiplaata'*!! .Ma^a. WhIi 
•• I'aUui irruh'ef lira* hi rt.Hn-hr i\tn \rd Indie. Jaare 7 . D II. kl. &lli 
CB T*j4icr.,. Hut. Ur«. WU bl. AbV;. K. A. 



244 &APPOHT OVEK tidorbesch-halmauera. 

Alle deze uegorijen zijii thaus op last van den Sultan verplaatst 
naar de westkust van Halinahera tegenover Tidore. ^ Verder 
liggen dnar de altijd aldaar gevestigde negorijen : 

Maidi | , , i- i ,• , 

T» . I i under eenen ambteuaar Kolandi ffenaamd, 
rajalie \ " 

Aki majora 

Aki lamo 

Wamo 

Pajahe 

Loko 

Taba 



onder Kimelaha's. 



T» , • } onder Ngottamaniera's. 

Taoeno ) 

Dislrikt Maba. 
De hoofdnegorij Maba onder eenen Sengadji en 
// "f*gorij '/ '/ '/ Kinielalia te Panga. ^ 

" '/ Jiolobata 



Laipo ( onder Kimelalia's 
WaUrlii ( te Wassihn 
Ptitelei * 



" '/ VA aurlii i le vvassiiee. ^ 



// // 

'/ '/ Maba onder eenen Kimelalia en 

" " Ingli ^ '/ " " bij Wosso (Bitjoli). 

^ " Ciotowassi onder eenen Kinielaha is nog op hare 

onde plaats aan een water van dien naani zeveu palen ten 
iioordwesten van Wosso. 

Distrikt Bitjoli. 

De hoofdnegorij Bitjoli onder eenen Sengadji en 

" ii^n^^^ij Saniatib '/ '/ Kimelalia te Wosso. 

" " I^oeli // " '/ liut ten 

noorden van Wosso aan eene uit watering (iainesang; ook de 

meeste tot de negorij Wajanili onder eenen Kiinelaha behoorende 

* De kaart van Mclvill plaatM op de znidkiisl van het ziiidooxter srhicreiland 
\'an oost naar weal de npporijon Kobie, Koyi*. Wally, Maissa pu Dote. Daar 
nn Bcnistpin al drzp plaat^on op zijnp reis lanj^R dip kuJit vormpldt (I). XIV, 
hi. \bl^) blijkt danruil, dat dezo ondpr Wi^a bfboonmdp npgorijcn , evpnala 
AVpda zplf. Da ( 'amblers rapiKirt weder van llalmahpra's westkust naar hiiiinc 
onde woonplnatben zijn tcriifrgi'kci'rd. R. A. 

' Panga en Was»ilce H^gen beidc op do west knot van het nonrdooiitHijk 
spbiereiland , ziKulat de bcvolkinj; van het distrikt of jiiintpr dc stam van Maba 
zich grootcndeels naar de hier boven opgcgcven grpnzen van het landschap 
Samolla begeven had. R. A. 

' Pit Ingli is zeker het Jc^li dcr oude kaart booosteo Goticwasaie. - H. A. 



tUPPOHT nWll TII>f>KKK!«ril-HAl.MAIIF.KA. '215 

iiif'iiiMrlieu wniifii \v \\ii\\\\vv, wnv jihiats hciuHinlfMi ilrn IIiM'k 
van W:ij:mili. ' 

ilct is mi) iiit't iiio<;t'|jjk i^'\in'>t , dr riL^riilijkc licifrkciiis 
\:ili ilf iKiiiicii i|«vrr )il:i:it'<(i-n U' \\v\ru \v kdiiirli. niihlrit 
in»-ii . liH'ii ik (t:i:irii:i:ir inf'oriiticnli' , i>'ii Hiitwoonl lmI, ii:it /\\ iiift 
tMHifi'Mc'ii . lit' iiuiiMi' viMirv:iilrM-ii liMiitlf'ii liiniiic ii'ilmt'ii l^'c'ChI. 
oiii it'll ffiii'ii of :iii(lfii M ii:i:tiM :i:tri rt'iir- )i]:i;its, licii: nfriviiT 
tf :^'\fii, nm.'ir il:it il:i:ir\:iM ifcMi' n\frlc\rriiiL' Ihi in'ii 
lii'Miiiiil. \\\\ lie l)f\(i]kiiiL; /ill! NcrsciiilN'ihif t:ilcii in Lrcliruik; 
taiiilf'iirir. (lir ti* Uitjdli i;r>)ir()krii ^lonlcn . l:i:i( ik iiirniclitiT 
i-ftiip* \iiN>r(lrii lin-t IiuiiiK* lii'tcrkcni^ \iilL't'it. 

|)t' iurlitL'i'>ti'i(lli<iil \:ili Hitjnli , i-ii , /iMi:i « ik iiniir, imk illc 
S'AU lift !;fiii'r!i- rihiliil i> u'r/oiul , )>rii:i)\f liil dr kflitrrJliL' 
il»T llifM*N.Miii> ill |il:i;it'<'cl| , WAiir /iril LTuntr •*JlL'«'-l>»i''M'!ifll I'll 
Imj LTcVdli; lll(L.'i->tirkti' innfi:iS'<('n licMlidi'ii, /iH);ii> Im} Miiir- 
li**t*lil 111 lir nrifiinjt'n \:im .M:ili:i I'll W i'ti:i . w.-i.-ir ili' iMi'iixlirii 
ill li'fii tijd \rri :i:in \\:i;iiir kiMtrtM'ii nMtirrlii'Mu' /i,|ii. 

Ill' ;i:ini \:ili ilfii iMnlfin i^ nii'r>t iH-iLMi'iiHL'. iiiii.ir iliclit Im| ilr 
•1 r.ilJilf'li . ll:i:ir /u\\ iLill (mk «t«' Ilin-Nlt' <«:iifM-li<iH«i iic'i lii'V liiilrli . 
\tNirul in ilr /«Mi i-\i'|j iTi'lidinnlr ili^-lrikl'ii . XcrLii IihmT;i*-ii; 
Ml lif-t.i;it il:i:ir iiit riMf /I'lT \i'lti* V I iK'iil Imic klri lanii . Siiniiiii;^!- 
b»'rirrii /Mil \ri| iintii; m lii-iuiUr I'l'mLr*' k:ile* nil-*!!! iih'i'MjI 

iml inMii; ifi'lMHiliitr lii\\;i>^i'li. Ilni'wri lii.lh" ifi-i-IH' il.iar- 

v.iii Ijramit en lii' iMi«l'>ir nil.-iiiilrr> /« LrL'''ii . iii* i tr i'.f-lilM'n 
if>-:iiMiriI . ii:it /!• mill L'''lir.iinl :ii-I>Imii . li-'-liii! ik ml r'-in' ;ils 

lJ't;;i linilii'- >!t'fliknii'h \ mil kiMii'Ililr *Ii'iI;««iiiirt . t\',r 111 l/pMoIr 
■.r»#-^rfili«'lil iij) ill- lii'iii'- i"»''l«'li)ki' Miilrfi'il.i!irli-n l'i'V mnii'li 
■ ■H'lt, ii.it Ml iji/e iini-Inki !l ^I'lki- llill».ir-Ii»iL"Il I'hi.ll- 
;/t ;:.nl iii'|j|ji-n. \ iii;/e-ii^ i|i' n'lT \ :iM'_'f?i In-"!-!, rr |\ JUL' 'l'*r Ii'-Il''*"!! 
iiji .'.t! /iisiirr >r:iiiii li.ifnl fu^^i i.in \N • i|;i tii IVij.i.f. li.i- liixir 
il'- i hlori'i'/rii (nMjun'iiL' K.il;iji:i 'I'llTu'iii. K iinri •h Sv'i.tt 
MiiiiffiM.i - L'i'ii:i;itiiii uiiriji-ii, iKHiii ik i->'k ili/i ^<»iii \nvj 

• \V--:i 111 \\j\iiiji, i.fc.'..:. ;i .• ! ii,i,.-i, ,j. .j |. . r- 1 ■• -i * m f.- ? i 'tnll 
|i.l^.-.i 4^1 .ir /-.i.l -'-..yl,- \.,i, hi! ii. ■ r.!'- .'■ r - ' iM.:.i..1. /i.liii ,: .- 
fc-tt . J«I IIi'Ih- "It .!> ...i.ji k.nr! I I hrl I'.- i.-ii-'i Pi Ii.i h t ...i-jn ri \| I'.-a %-u 

' H»r..«tiiii :i-.t.i.l ill /• ii li. rj s. |j.. \1 ,i,..:r.i iji M\ '. 4 iH !!•! i* 
k'««ti.a ?.• II. ill |.i«i.-«ti '■ r« !.---lj" I \\f :, i> I'djAJ.i . >li' «\fi«.'. ;iiii«i|ijk* 
^,mm k - • .. r- K\ I'lir J- /• i.i' : .i <;i.|fr. i II- r h • r ini.'-'i. \%i \ .,'k.tii.**\i* •• 
AATtJ m***. iiii.ihl. /.•! iiii-'i livt «•■! Mi<jr-I« 'I lau I Jiiifji* r . jiifi •■ «!( i.:i'-iid -iii 
4ff ^i'!<ii^« •.' \ \.. 1 1 1 r • ft u ,jit > If r v-.ik4iir'i lo-i.jrii /ij'i ii-^ifTrfi «rr- 
««r|ra K A. 



iti(\ tKVV6m OVKTt TtDORfSKl^ntt-TtAt.litAtttBftA. 

ongeoj}eitcle vulkanen, wnarvan de ten zuidwesten van Wassilce 
op het uoordooster schiereiland gelegeu berg Wato-Wato ook 
al het aanzien heoft. 

Aau de bosschen heeft men hier geene bijzondere uamen 
gegeven. Dit zou ook moeielljk zijn, dewijl met uitzondering 
van de weiiiige boven opgenoemde bewoonde plaatsen het 
geheele laud niets dan een bosch of wildernis is. De daar- 
in voorkomende houtwerken zijn zeer meuigvuldig en tot 
onderscheiden einden te gebruiken. Het Gowaya, Morotala, 
Koef koefoe , Sabujale , Solamo , Tutuhu petche , Djodjanni , 
Nangkagora, Bosfoea, Tofiri uaka, Uossehe kaai, Tofiri niha, 
Tutuhu bula, ijzerhout, Motoa, Kaporatja, Posie-j)09ie , Dauw, 
Gofassabatu en Gofassababa zijn alle voor den bouw van 
liuizeu, prauwen en sommige voor den scheepsbouw zeer ge- 
schikt, terwiji de Gofassabatu en Kajwratja de schocmste knie- 
en kromhouten voor de zwaarste schepeu verschaft. ITet Tako- 
banga, ook liiiitangor genaamd, is zeer ges^hikt voor masten , 
daar dit ligt en aterk hout eene aanzieulijke lioogte bereikt. De 
boom, genaamd Towabi, wordt op Celebes door de Boegineezen 
eii in uavolging daarvan ook somtijds hier voor anker gebruikt. 
Het rood en vrii Lingoewa, bruin en rood Salimoeli en het Buwa 
kira-kira zijn zeer fraaie meubelhouten , zooals ook vooral het 
Botolino, dat een donker bruiiie kleur heeft, echter door den 
tijd of door het gedureiide 6 a 7 dag<ui in moddergrond te 
l>egraven , gitzwart wordt ; het is zeer iiju van draad. Tk voeg 
liierbij een kistje met een monster van ieder dezer verschilleude 
houtsoorteu. 

Het geheele land is rijkelijk met rivieren doorsneden, waarvan 
de meeste niet veel meer dan den naam van beken verdienen. 
Hun loop, oorspnnig en richting is door de weinige bekend* 
heid van den inlander met het land, dat hij bewoont, onmo- 
gelijk op te geven. Ten westen van Bitjoli zijn de viM)niaam8te 
uitwateringen die van Watchi , Gotowassi , Tewel , Ayer 
Kimelaha, Ayer Sengadji, Gamesang, Gauw, Smcen, liowan, 
Sien , Boesboe^oe ; voorbij den Hoek van Waijamli die van Walelee 
en Akilamo en beoosteu Bitjoli die van Wosso, Guimjawi, 
lugli en nog verschillende andere, welke zcker wel tot de 
vruchtbaarheid van den gnmd bijdragen, echter door hunne 
kleinheid niet noeuienswaardig zijn. Volgens de door mij inge- 
wonnen berichten is de geheele Bocht van Weda, alsook het 
Euiderschiereiland evenzoo bewaterd; omtrent de nauien der 



RAfPOKT ovm TtnofiCfiRriinATMAitrnA. ill 

rivierpn aldRar werd ik rrhter zoo verstohilleiul nndrrrirlit . ciat 
ik , otn iiict br/ijilr'n do wnnrheid to spn^kcii . inijnc liirnuntroiit 
TPrkro^Mi iiilirhtinircn licvor iiiot iiil iiii'dfilcfloii. Kr /ijii liifr 
ttriip monMi , oi*ii bij Wodu i*ii wii hij WjiNsiln*, hnde sliH'lits 
van ooiio Lrorin<;o iiitL^'stn'kthoid. 

Hitjnli liooft /okor do bosto ro«'tlo vmii iti'IutI ll:iliu:ilii'ni . w;i;ir 
mrn iio<:eii nf tioii vmlfinon /ofT ^'ocdni aiikorifnuid lioiTt : in 
bet tfoiziM*!! dor lUNirdoiiwiiidoii , dio liior wiN*dfiid >tork vi.'i.'iiiMi 
kanneii. is hot orhtor 7Jiak , o|) diepor wator irii kal)«*lloii<rto imdor 
het nonniwaarts ('oU'i^'ii oilnnd Waaur to nnkoron . waar nieii 
nch viNir alios voilit; achton kan. ViK)r Wcda is iM)k i^io<i(* 
aukonrrond, inuar liot daarvcMir liinroinb' rilaiid KtM*litto irortt 

■ ■ ■ « 

imnff- hesichuttiiii; to^rii do /uid(M)>trnwiiidi'n , ikmj trLft'ii dr in 
iitu nifiosMin aldnar staamir lioinol iMMiirr 7.rv, Oitk l)ii tiita 
kan inon ankon'ii. 

Waiorloitliiiifori . dainnion ni watorkprriiiirrM /iin or, z<mi vcfl 
ik to wct«'n lifb knnnon koinrii , in lirt i;i*liffl tiirt : /v\U inaar 
rrer woinii^Mi van lien, dio ik daarnaar vn)t-<r, lM-i,'n*|ion . wat 
dit /f'lo^on wildo. 

Woi^-n /oiido nion Irttcrliilv kniiTitMi /vif'jm , dat liirr nii-t 
be!d;uin. ti'ii iiiinMo indicn mm divt'ii naam uciL'i'rt aan do 
ntninilon , dio ilaartot* u'diniikt kiinnfir unnli'n en aan padcn , 
dir van (If ovrriu'o uildrrni** nii't tr ninlorM lii-jilfn /i)ii, dan 
aan ka|)p«'n in do iMinnifii en andcff ticn inhiridiT allt-rii Iji*- 
krnib' tt— kt-n*. Al> bt'wlis /nl ik itth- korti* bi'sclinivinLr u'fvon 
van do r^i/.m, dir ik zrif irt^laan lii-li. 

Van Hitjnti iH'L'at' ik nii| jut pranw naar hinli , dat n'lL'^'Voor 
H uur n^'ion* \:in da*ir liirt m viilL'di* t«M'n tui-f palon vor 
ho! Mrind. Daanip lhiilimi y^\\ ln-l iMi-irli in imi li-irdfu diM»r <io 
nMififliikliiMil v:in ilfMi wv'j df-n atVlafid van ra. M pali'n , dif 
Hiieli dix»r ill' s/nHiir oiiiMcLriMi \aii \\ a*:«il«'i' >riithlt , ••••r*'! in 
dnr (i.'ii^Mi af Drii' \iiTili-n \:in «lr/i'n uri; l«M)j»t dmir d»- ri\ifn-n 
(i.iine?>an^ , (Jaiivi i-n TiK'tiifLrai . uaarin int-n nioc^tal tot ovor 
do kniorn tiM' intN-t wndcn m van den criirn :*{rvu o|i dtMi 
aiidrrru >|iriniron. l)(Nir dr ir«*ilunVt* ?»|iiN'Iini; van lift watrr/ijii 
driM- .»to«'noii /(mi irhiti Lr*'M'>rdi-n , dat men. wil nirn tiiot irdiT 
ontfonblik srt'vaar ItMijuMi \an nit U' iriiidfn rn {*• vfnlnnkrn . 
^Tfiiwid/aaLt i*« , /ijiic -riitHiifn nit tc tn'kkf'ii en df rvi'> ftp 
Kijur bl«Mito MMtcii tc diM'M. !)«' ui-l;. dso iiii't d<Nir li»-t «at«"r 
Ifjiifit, %<K'rt Iht^' tip. Int;; af door dirht Ixim-'h , \i;iar. /tN>il« 
bovni \gr/vfi\\ wrrd . iirt viN'lpud %an iiot nvrritfr kf>-il»^lto dor 



Sil^ RAPPORT OVER TtDOKKKSCH-HALMAHERA. 

wilderuis niet dan aau kappen in de boomen te erkennen is. 
Van \Vas:sil(^e begjif ik niij met een prauw over Dodin^a naar 
Teniate. 

Kenige dagru later ging ik van Ternat/^ naar het znidwestwaart.s 
van Pangji mm de rivier Soot gelegen Be^a. Vandaar gingen wij 
ren afstand van 30 palen te vo(?t door een bosch , voordat wij 
de rivier Aki Stnigadji bereikten, die wij doorwaadden, totdat 
wij aan de pla:its kwanitm, waar zij bevaarbaar wordt voor de 
daarop gebruikelijke vaartuigen , nainelijk baniboezim vlotten ter 
lengte van c^. 16 voet op eeiie breedte van 5 voet. Daar het 
land liier vri j hoog is , heeft men bi jna alti jd , zooals ik het 
ook twee dagen ondervond, aanlioudende reg(»ns, dat zeer 
oiiaangeuaam is, dewijl de n^ziger op den gelieelcn tocht 
daaraan bloot gesteld is. Wegens de over de rivier hangende 
rotsen , die op sommige plaatsen bijna het water rakeu , is men 
genoodzaakt , plat oj) de vlotten te liggen , wil men niet tegen 
deze enorme steenklomi)en verbrijzold wordcMi. Ook is het vooral 
in de menigvuhlige bochten, die de rivier maakt, nic^t mogelijk , 
de vaart der vlott(;n tegen te houden, dan door de vereenigdc, 
meest ingespannen kracht van 7 a S wel gespierde personen , 
die, wanneer het ongeluk wil, dat er een banj(*r plaats heeft, 
niet in staat zonden zijn, al waren zij zes malen hterker 
in g(!tal , de kraclit van den stroom Ui wederstaan, daar zij 
zelven, omdat zij in de rivier staan, door den stroom we^ge- 
sleept zonden worden ; vvu verschrikkelijke dood , van t4*gen deu 
50 a (50 voet hoogen rot soever verphateid te worden, zou alsdan 
onvermijdelijk zijn. De plaats, daar wij de vlotten maakten, is 
door de menigvuldige kronkelingen , die de rivier heefl , nagenoeg 
40 palen van den mond ten noordwesten van Hitjoli verwi jderd , 
vanwaar wij in 7 uren naar deze plaats overstaken. 

Den weg van Rantu aan de noordkust van het zuidooster 
schiereiland, ongeveer 25 palen ten noordwesten van Patani , 
naar .laba aan ht^t zuiderstrand , heb ik in twee nnr afgelegd; 
d«^ze is oneindig beter en gemakkelijker dan de twe(^ vorige, 
omdat men daar ge(>n andere hind(Tpalen ontmo<>t dan het dichte 
hout, wjiarmede de weg bewiissen is. 

Hehalve deze drie wegen , die ik zelf onderzoeht heb, zijn er 
nog op laiitstg«*noemd schiereiland de drie volgende : die van 
Watchi '\ a I j)alen noonlwestelijk van Bitjoli naar Sepo in 
de Bogt van Weda, een afstand , dien de inlander gewoonlijk 
in anderhalven dag^ gedeeltelijk in een prauir op de rivier 



RAI'IHIUT IIVKK TIIHMIKKM'N-IULMAIIKKA. HW 

\Vatchi, i^Mli'fltelijk t(^ viN*t. :il1f'i;t ; dif vnii T:i|)|H-lio :t:iii dc 
mMinlkust imar (liiiiiMiciii'i :i:in dr /iiiilknst , viilt;fiis «;r|ii(ij'- 
nuanlii^' bfriclitcii 4*t'n at'Maiul van 1 1 palcii en clir van lii't 
aaii lift lit KirilcrM rami i^clcircii DttlaCri tot ilr aan iiv '/uiil/iiilt* 
p'Irp'ii plaats van diiMi iiaaiii, i'I'M at'*<taiiil \:iii IS iialcn. 

l)i' laatMirciMH'iiiilt* \ii'r wrifiwi difiMlni in xtiriu'f tijdiMi ailmi, 
o|jclat int'ii iiict van Maba of Hitjdli dm oiiiucir nm dt-it IliH'k 
van i'atani /cm niakrri , nni nicl \\ Cda of di* lu-i^nnicn in 
(Jr IStM'ht van dirn naani ti- vctkccrfn. ()i)k \va> df>ti|ds Av 
fn*n>ivn.'«('iia{) tussrlifii «ltvr plaatsm rn Tidnrc irt'inakkclijkrr, 
ouulat t<M*n (ivcral nnir nicnsrlifn WMondcn en mm dns vaarini- 
fprii V(*rkri|t;m kiin , uaarnirr men van Si'|h), Moiafri, .lalia tif 
liani!HN-nfri«* naar \\ fda tivrrstak. Van \\ fd.i Micrt wu wci;. 
ziKi ik wri iindfrrirlit i>rn , in In nrcn uMan> naar di* tm 
zuidiMhMi'h \an Titlort- aan dv \\t*<>lkn>t van llalniaiicra Lrdrui-n 
nn<iirij i'ajaitc, uaar aitijd Lr^'lcLcf-nhcid i>, om naar Tiilon* 
uvtr Ir :«t('km. " 

|)it /iin di* V(Mirnaan)>tr' /(i<ii:i'iniaMid«- wi Ljm \an TidurcfM-li 
llaiiiialicni. \\ i'L'»'ns dr p'riiiirlnul iltr lM-\nikirii5 \> \\*\ nii-i 
d«N'nli|k , y.v \v Vfrlifti'mi , ln«'Wi*l /.ij, /imi.iI> mi lic t:»L''>iMi 
br9Ciirij\in^ hli|kt , daar wcl \(Hir vatlciar /ijn /dudm, /(mi iMik 
^(Mir ftMic aannicrkrliikf- vcrkorlini;. \^aiit /ii /mm infotal aU 
•luiin'r|Ki4lm aaniri'lf^^l. 

\an dr >t(Tkt(' tirr Itrxolkini; kan ik tut niijn lirduf/m 
iprriH" /.IK) \«illrdiifi' l»f ri<'lite'n i:i-\i'n. aU ik i^.i.iriit' u'''w«'n>rljt 
Latl y daar ik ^fm<- \(ilk>«ti'lliiiL' kon li«-iifrk*>ti-llini:i-n. Ik im-tMi 
dit t*' iiKH'trn tiN'M'hrijVi'n aan firt ^tantmnum lii'r 'ridDrcf/m. 
:.(ir«r) df liiNit'dm u|i nnin i^nlnii:; aaiiimndm ini| allrcii tm 
silit««Miril i;a\fn . dat /ulks u*yj niinnii-r L'<'da.iii Ma« m dat 
<*j d'Tiiulif Ixdurlit \iarm , dat d«- iMAnlkin:; (i:i:iiiiit ift'* kwaail'* 
irrMiiit'ili'n m /irii nit di mijiiiiii n \t-i\ii|iliTfii /ouilr. Ik 
tnichtt*' lien tiNii iivtT \r h.dm . nn{ t-iiit> wt u'i'iih" -di* /mi 
Lauwki-urii; iiini;rli|k hjilmm' tr lint >i \:in !irt u'fial diT ondtr 
jAlf-r liunntT alaandi* nifiiM-itf-ii . d<M ii \rnrlitrliio>. t Kik dit /rnliMi 
zij . hii't tf knnnt'n iliwn . nu-ttrLri'M^t-iaiidc /i| li'-k«'ndm . dat 
fi', /.ulk>* wiMi'u; /I) L:■^^»'n l«»t P-ili-n \iM»r «lt/i* wisji'iin-j . d.it 
Ij'. iiidii'n liunni' nridfriiiKiriiri'n /ulV^ ti- urtfii kManitii, lift- 



■ |ir •*»• *aii I'ajalii* ii.i.\r Wiil.i m *rijfrt ii»Jir U*«rlinvMi i!.«i.r }V'r?i«trtn 
fb il^. bl 4lVli Mftar •If/i- rr>/t.'>r ••■•k I'lji^i- r<. .1. •..! I. k.«iir1 I'l.'^*!* 
Hslt, M ic vuriii I'ajjiu- (mj MrUII i. ki F «'rkrtl>l K. A 

S<^ VwL- VJI '. 



450 RAPPORT OVER TIOORF.E<rH-|f Al MAHERA. 

fteen zeker 7ou ffeb^nrpii, alles van hunne wniak te vreezen 
haddpn. Ik zie mij dus vpq)lirlit , Ae beviilkiiii? sleclits bij l>e- 
iiaderiii^ o|) le tfpvfii. Het gi'tal zal dun wpI niet juist zijii, 
(locli frijtpr fH>k iiict veel van hot ware verschillen , vooral wat 
de plautscii b«*tn^ft, die ik zolf bezocht heb , zooals die van den 
lltyt'li van Patnni om de noord naar Dodinira. op welke uitt^- 
j*trpktlipid ik n!iir*Miopf^ ijeene plaats. ten rniiLste irwno bewoonde, 
onbfv/o^-ht ^'laton heb. Te Bit j oil , (iotowassi , Boeli , Panga , 
Wassilee rfchat ik de bevolkini; trezainenliik met de hier en daar 
ver.««j)n*id(j huizen , op 2300 zielen . en voleens jjreloofwaardicre 
berichten ^eloof ik , dat die d<'r we'^tkust van Tidoreesch Halma- 
heini zal bedraireji 2500 zielen. Iridien men aan de dfwr mij 
iiif^wonnen berichten, zoords ik vertrouw, inaif sreloof he»chten , 
bel<M»pt het trtttnl zielen op^ het zuidelijke aan Ternate beiuN)- 
rende srliien-iland ineer dan 1000 zielen. L'it deze ziki nauir- 
kenrif^ inofrelijke berekenine blijkt . dat de bevt)lkins; «)p de drie 
s*chiereilanden v;in Lelexri, Patani en r.il)<)ba verspreid . niet 
nieer dan 5.800 zielen l)e(lraairt. waarbii dan noirkoint, ilnt de 
onevenrediffheid tns*»ehen het i?etal niannen en vnmwen zeer 
proot is. ik iicb mij ten niinste op de p1aat>en, waar ik /elf 
geweest ben , overt uitfd , dat er zeker een vierde meer vnmwen 
dan mannen sevonden worden. ' 

Men zal bej^rijpen , dat het bij znlk een ruwe schatting niet 
mogelijk i.«* , de vrije lieden en de slaven afzonderli jk op te geven , 
vooral H'anneer ik zeg, dat men bijna geen of althans slecht* 
een zeer gering onderscheid tu.'*.'*chen deze twee, anders zoi) ver- 
whillende Manden opmerkt. daar zij meestal gezameidijk alle 
werk/^aniheden verrichteu, eten en gehuisvest zijn. 

De inlander is verzekerd , dat dit land in vorige tijden sterk 
bevolkt was, hoewel hij daarvoor geen an<ler bewijs kan aan* 
VfHTen dan het op geene gronden steunend Iiooren zeggen dat 
vn)eger al de binnenlanden bewoond waren, die thans geheel 
van bt'volkinij ontbhK)t zijn, met nitzcmdering van eenige weinige 
Tobellort^sche huisgezinnen , die hnnne haardsteden ontvlucht 
zijn, om zich aan de Ternataausche lieerHchappij teonttrekken cu 
daard(M)r van heere- of negorij-diensten ont$*lagen te zijn. 



> Cambier benui'iiit hier de srhiireilatiden uaar de kaiwn , n-aariaede zy eindi- 
gen Na het tcrugkeeren der uitgewekenen under Ra^ja Djailolo ii de beTol- 
king van Tidoreesch- Halmahera weder ieta toegenomea. Althans Tan der Crab 
achat die in I860 op ongevecr 8000 lielen. daareotcgen die Tan bet ondor 
Tcrnata b«boorcude Zuid-flalmahara slechti op 600. R. A. 



ftAPPORT OVRK TtDORFFSCII 1IAI.MAIIRRA. ih\ 

Voor twin tig rii morr jnrrn hrbboii zicli rrrtls vrle iiiPiisrhen 
v«n hier op Ccrnin eii onk \v«»l oj) «li' Papnesrhr Kilaiiiini iicdfT- 
^pzet , toeii zij flpn^'aarts «rf*vof'ril zijii il<Mir dr altijcl riiiid/wrrvt'iiili' 
eii lie V(H)nnali<^* (.*oin))agiiir bconrlo^ri'iulc Sultans \fM-l.(N> 
«•!! Djiii-al-alMiiii. \)v vunruivnuMv vnlksviTliiii/iiiL' lif^'ft n-htiT 
ffivl viMir vijf a Zfs jan*n |ilaals i:rlia«l , ItMMi iiicrr ilan 'JfllHI 
>trij(lharr> inanncii, vrlc met Imiiiir vroiiurii fii kiiiiltTf-n , drii 
Zf)0^*i]ix*iml(*ii Kadja Djilolti vnjwilli;; irrvfili^d licblicn nf d(H>r 
hem met tft-wfld (i{)i;riii'lit '/ijii. I )(■/.(• Idiivnidr \i'stii;in^ in ci'ii 
vrpem<l land, waarlurn zij iint hiniiir vor^trn sIitIiIs L:**wfkrii 
warpii. tMii bii dr i*<'rstki»!n»'inli' truustiu'^' Lr»'l«'tr«'Mlii*id wi-ilrr riaar 
lie |ilant.s liunnor Lr»"l»M>r(i' ttTiit^ tr kfrnn cii dr i^trMdrifl, ilit- it 
dr^tijds iM'stoiid , oin ilcii /niti'viii <;iMiiM-iiid«'ii Uailja Djiliitii tc vol 
ifeii -- want iinlicn zij nift i:«'**tiiit wan-n, ZJUidrn waarsclnjidijk 
hijna 'illfii iiniiiic )iaardstrdi-n lirld)fii vrrlatdi /ijn allmi tiM' 
t#* sfljrijvrii :uiri Iniii vi'rl:iMi;»'n , <nn /i«'ii aaii dr ridt)rf'i*>i hr 
ilwinifflaiidi) vu iiirdiTiliiikkiMi; d* niittnkkf-ii l)r/v uan-ii /ij 
iiKifdp, rn iffrn woiulfr, want Inmnr ;:i»»-deri'!i , liui/.rii, >laVf'M , 
in fiMi wiMinl alli-s, iniiiiif vrmiwrii rn kin«lfii'n /rlt'-* nii*t iiit- 
fP^ZfMnli'rd , ki»n«l»'n /i] 'jwu iMnri-nblik vi-iii;: a<'itrn ; nift.-* diirf- 
ilen /ij viifir iniinr ktMii«.t , /«'lf'* aan di-n L'''?ii'»'ii*!r van dit \iilk, 
wt'iirfn-ii , vfM)ral \^aiiiif*(T liii nit naam di-^ Sultan^ kwani. Ik 
/•'if liitT inrt oj»/it {*' vnrrn . daar ik niij L't'tlun'Mdi' inijn 
^prbli)!" ti' Hitjnli ni«-i'rni:ilt'M nn't ui-nnt'iri-n uM-rtuipl ln-li, dat 
de ti'L'ffjwtMirdiL'.M'id van ftMi L'<>u\rrn''ini-nt^-.iMd>t('naar lit-n inp'- 
7#*t#Mirn lii- niiifd i^vrU , /u\\ \r>jv\\ diT'jt'Iijkf luiri-t'litv aanli^iit'drn 
It- viT/*'ttfn 

I)^ niluniliT'' \an ilil L'''d*»ltr \:in ll.i!niali«Ta scliijnt'n «Tn 
^t»'rk li'/rh iain'«L'«*'«t»'l t«* Invitti'ii. l)in L.'»wi»nfn iiiiilcntoMi, ilirn 
/ij Iwn'ikt-n , ^c'rit ik <»j' .'jO jarf-M. Mi-n tn-ft i-i-iitt-r <i««k /wr 
iind»- lit'drii M'lii . /» Ifn ilif in«lii*n z^, uivX \\r n'irfiTiTiL'»'n van 
•^n jiaar Snltan*. uiMrnaar /i| Ininni- jan-fi UTt-kfiu-n . l»' \t'*\ 
ii|iniK'n)t'ii \olir«''i- 'innrif fii»i'?jr npiraM- mt omt ili* i.nnijrrti 

jan-n /iin /niiil»'n /jj /i]U :ia»i viTM'InlN-ndr /irkl«'i: omitThi'vi;:. 
7»»i»aK lii'fti kiiiirtM-n , InTrir InTrir . vi'niTiJ*('lif kwal^n ni dr 
hMid/i»'kt«'. L'''ii;riiiM| r:i*i«' tdii . iii»' ln»T /i-i-r alL'»'!ii»"«'n I". Jl«'t i^ 
!j1»'! liaTj irni iiuwitf. iiiit ik »-«'ii ji.iar linnniT L'»i,»'»'*niidd»'H'n 
Xr wt-tfi. \fii ;/#'k«Mji»'ii . iiir.ilat /;j 'l.i.irMM'df /••» r j» 'i» Mii /i in n:l 
\r»-»-, /'"iitN /!; /• L'L'rn . iiat diMir *\r h»'kf ndmakmu' iiunin* 
krM.'il /nu viTiMrf-n iraati Tf^rn !irit»' kjMirt.M-n ^-brnikcii /!| 
lie biadf'ii ^.i>i itni )hmiiii liiini . in kimd w.-itrr nitifi'wrongfn, 



Z!)i KAPPORT OVEH TtDORl^lSSCH-HAtMAYtllRA. 

uit- eu iuwendig eu driuken daarbij het hout als thee op warm 
wut<^r getrokken. Ilet middel, dat zij tegeii do berrie-berrie 
neinen, is de gedroogde eu tot pocder gestampte bast van de 
boomeii Lelaka eu Tjeuri met het uat van uitge|)erste kokos- 
noten (santang kahipa), dat ook uit- en inweudig gebruikt wordt. 
Tegen de gonorrliea neinen zij een afkookscl van den bast des 
sainee-boonis , met een ander bhul vermengd, waarvan men mij 
den naam niet he^ft willen zeggen. Voor ingewortelde venerische 
ziekten, geloof ik niet, dat hun medicijnen bekend zijn; dit 
inaak ik op uit liet groot aantal menschen en vooral kleine 
kinderen , dat men oiitmoet, nvier geheele lijf met zweren eu wonden 
bedekt is, ook uit de onder de laat«teu zoo algemeeu heer- 
schende ziekte, die hier Bobuto, op Java zoo ik meen ifoba| 
heet, welke zij door eene zeer onzachte inwrijving van ijzer- 
roest met een soort van welriekende citroen, Limou Swaugi, 
genezen. De in water uitgeperstc bast van den gemelden samee- 
boom met het sap van limou swaiigie en een weiuig zout wordt 
in het algemeeu als zeer goed bloedzuivereud middel aaugeprezeu. 

Met de heilzame uitwerking der koepokiuentiug zijn de be- 
woners van dit gedeelte van Halmahera geheel oubekeud. Ik 
heb hun het groote nut dezer kunstbewerkiug onder het oog 
gebracht eu al mijn overrediugskracht in het werk gesteld, om 
hen over te halen, daarmede een proef te nemeu, doch vruch- 
teloos. De hoofdeu, die ik daarover sprak^ zelfs die, welke 
den meesteu iuvloed op huuue ouderhoorigeu hebbeu , gaveu mij 
eeuparig te kenueu , dat deze nimmer daartoe over te haleu zijn 
zoudeu, eu besloten huuue rede met de Mahomedaausche stel- 
ling, dat als God goedvindt, hen te bczoekeu, daartegen geene 
voorbehoedmiddeleu zijn en zij zulks geduldig moeten afwachten, 
zouder te trachtcu dit te outwijken. luderdaad schijuen zij hier- 
van echter maar half overtuigd, waut zij vliedeu, zoodra de 
pokken zich opeubareu, uit hunue negorijeu eu lateu delijders^ 
al zijn het huuue dierbaarste bloedverwauteu , aau hun onge- 
lukkig lot over. ludieu de Sultau vau Tidore daartoe nvilde 
medewerkeu, twijfel ik niet, of de bewouers dezer iaudstreek 
zouden even goed als de ingezetenen van Tidore, Teniate eu 
Teniataausch-Hahnahera vau het nut dezer weldadige uitvinding 
deelachtig kuuueu wordeu. 

Omtreut de algemeenc geestgesteldheid , de zedelijkheid eti 
het karakter der bevolking zijn mijno opmerkiugen de vol- 
gende. De iulauder is niet mitideeld van verstandelijke ver* 



KAVFORT OVKK TIDUKKKsriMIAI.IIAMKKA. ibA 

mngpii^, intes^riKicf*! Iiij i^« zpor vliii< v.iij iN'^rip. He lanp- 
diiripp oiidRrdnikkin^, WHamndcr liij l<*rfl , hrcft /ijiieii mn(*d 
en tmts iioir |ii(>f i/(>lir(>| kiiiiiHMi iiildtiovcii ; in dt'ii (M)rlotr 
i.« liij da|)|MT, daarlij) rclitcr iiict van wrrrd!i«Md vrij it' pli^itrii. 
Ilijjaai^in don Mtrijd of fiji aiulcn* (tN'litcii /.ijii dni'l met t'i*niMi 
ijver na, di«* /(Uidcrlintr afslii-kl l)i| /ijiM*, ik nia^ m-l /fi:L''*n, 
ifpwiini' liiiii' l('Vf•M^*wii^*, naarvaii ]\v\ V(il::i'iid«* vvwr wan* vn 
iT'tnmwf «'lirt»* is. 

|)f' inwiMicr van l^itjnlj, dif van dc andcrr iirLr«irijrn vidi^t. 
dr7#*lf«l<* IfViMiswiis - slaat oniraamr 's!n<»r:;i'n.»* \iMtr /rvrn cif 

■I • 1^ 

half sirlit unr dp, cct daTi vt-w stnk drnoi; i;cl)akkrn sa;;n ru 
f^iat naar lift strand, waar i\v nianmn en vronwi'n /icli in dn 
Tiarmr /(in l)ak(*n>n, tciwijl df kindrn-n en Nlnvt-n op dr viHtr 
do plants hiri^'iidr l)ank M'lti'lpvixli /orki'n. \:t /icIi aldus 
iiair*'iHH*i; ri*n nnr iri-kor^ti-rd tr hrldxn . ln-u'^'Vin /ii /ic-Ii iiaar 
liiinnr vtoninL'fMi trrni;. ctrn wrdi-nun dhMiiri' nii;o nirt ili' •;«'- 
voiidcn sclirlpviM'li , dikwijN r.niw , doili inrrstal in lict \nnr 
tfi-hakkr'n nf irrlinnd. Pa.'irna lt'i;i;i'ii y\] /i('l> «'p <'('n midiT f-rn 
.ifilak v«'r\aardii:d»' I«'L:iT>ti dr \an (i:il)a (i;d);i of Wok a en 
-••luiiiMTrn , dtHir «lrn viTfii-iH'lifnili-n zrrwimi in >laap iri'wir^d. 
X(Mi wis^f'Icn /ij irnHiti-ndcfls ;inntM-n tijd nn-t ^lajH'n en ctm 
af. KitM i^anncrr /i) d«v»- liunm* vonrniiani'-ti' Ixviu'ln'd'Mi miK-ili* 
/i|n, v<'rvaardi;,''iMi ilr xmnwi-n kahila's rii kukuja'^j, waarvan ik 
fiadcr ?>prck('Ti /a1 . rw l>rc'ni;cii dc mnnMrn 'nninc |tnin\ii'n , 
/rlN-n . visrlinrttt'Ti . liinm ♦n/. . /im /ij ili*- iifldn-n , in nnli'. 
DaaraaTi i> (nr!i altijil !«•»'• !»• \i'i-trlle-n . :hm-\h-1 /ij /r niaar 
wfinii; L'»'l)rnikrTj . want nift ust/nndi-riiiLT \:in t»'ni::i* wi'iniiji*n 
vori^MM»«"Lr»'n /ij /irli !i«\iT met dr Imxt-n i;i*nii-lili' klrint* 
•M'*!»'lp\iHi-li , ilic \rr|;il VMii e'jMi liitlrHMj •«inaak i> . daii dat zij 
i|*' iniM'itr /Dmli'ii nriniM , it-mmIi* viM-li \e iraan vanir»'Ji, nii'ttf- 
;r'tJ»'faandi' kIv/v iiIit /iit nii-niL'MiIilii: i> i-n zij daaraan \»t 
d*' v<M»rkt'ur vr''^''n. /."•» li'\»'n /'i nnlMViirL'd vimrt, lotdat il'* 
t\rn*T li'ii Lr*'ina.ikli' \«HirrM:nl \aii -ijl'h «»p i*. ja ir»'!n'* I «'n 
/rlf^ njfiT il.tn lip i"*: I't' ist , ij.pbt /ij nut hniini- ypMittt-n 
••n kiniifnii ••mi'jf ilaL'»*n i;M"n<' hiM»nivrn<iit<'n \an <"<*n «»n- 
.-iini:i liainrii 7»iniak . dii- o!iLr»/<»rnl»* \«T*Nip|iinL'» ii vin»i»r/akiii , 
\fMini.iri;« li:k di«- van di-n Ihhuh IViiiw . L'»'L'«l*'n Iwldn-n . L'"a.iM 
/M »T tni- ii\i'r, "III ti- M.dia il lar tr ti- nitj<»li irt-fiii' L''"di' 
•iaL'<'l>'*'nii» M Ml L;i-iMN';.r/aint' !HM-\rcliiiii| /ijn) "^a^'D U' ifikin 
Lln|i|H'n. 

|)f A!f«« r»M van 'I'- n.il»nriir«- n»'i:«»rij l^n-li /ijn iniudri 



25 !• RAPPOKT OV£1L TIDOREESCH-HALMAHEBA. 

aan luiheid overge^veii en verledigen zich meer met het 
visschen van schildpad, het jagen op hartebeesten , wilde var- 
kens enz. ' Ook in andere opzichten geef ik aan hen de voor- 
keur boven de Mahoinedauen. Op hun woord kau men veel 
meer vertrouwen; voor vreemdeu zijn zij gastvrijer, en onder- 
ling minder afgunstig van elkander dan in de Mahoniedaansche 
negorijen. Daar wordt zulks echler ook minder bij den ge- 
meenen man aaugetroflen, dan wel onder de hoofden, die deze 
ondeugd in liooge mate bezitten , hetwelk mij gedurende mijd on- 
derzoek van groot nut is geweest, daar ik door deze drift op 
te wekken , de individueele opinie van ieder hoofd of gemeeneu 
man, wanneer ik zulks verlangde, te weten kviam.- Van den 
anderen kant moest ik echter voorzichtig zijn, in het openbaar 
niet de minste voorkeur aan den cen boven den ander te 
verleenen. 

Van diefstai Iioort men zeer zelden ; zij la ten hunne huizeu 
open staam , wanneer zij buiten bezigheden hebben , zx^nder de 
minste ongerustheid , dat het weinige, dat daarin is, hun ont- 
vreemd zal worden. 

De kinder- en ouderiiefde, die zij aan den dag leggen , doet 
hun hart eer aan. Onderwerping en gehoorzaamheid aan hunne 
hoofden kunnen niet onder hunne deugden gerangscliikt worden ; 
wanneer deze een bevel niet verscheidene malen herhalen, wordt 
daaraan ook niet void aan. 

Wat hun voorheen in het dagelijksch leven te pas kwam, 
zooals: sago, djagong, visch enz., vroeg en gaf de een aan 
den ander onder de stilzwijgende voorwaarde, dat hij bij voor- 
komende gele^nheid ook zoo zoude handelen. Sedert mijne 
koinst op te Bitjoli is deze gewoonte echter allengs in onbruik 
geraakt en bij mijn vertrek van daar was de beschaving reeds 
zoo ver gevorderd, dat de een maar zelden den ander iets gaf 
dan voor gereed geld of althans de waarde in ander goed 
tcrug verlangde. Op verder van Bitjoli gelegen plaatsen , waar 
geld nog even zeldzaam als te voren is, blijft de oude ?er- 
trouwelijke gewoonte in stand. 

Behalve in de negorijen Boeli en liolobata belijden de inlan- 
ders den Mahomedaanschen godsdienst. In werkelijkheid zijn ze 
echter nog sterk aan hunne oude heidensche gebruiken gehecht, 

1 Ook Cambier gebrnikt hier het woord Alfoer, looali too dikwQls in de 
Molakken gescbiedt, oiet ter aanduiding Tao een bepaald mentefaenraa , maar 
eeoTOudig Toor dea heidea»chea, nog niet tot den Iilnm bekeerden inboorling. 



RAPFORT OVKK TIliOKKESCII-HALMAtliiiKA. 255 

rii xpldfii ziilltMt /jj ifMs van liflaiiir niulf^nir'uiPii, /nnili*r vciorjif 
huniiPii DjicMi of iiep>\ U' rHarlplri^n. Dv/.v iMcitit nlti|(l ilt* 
vnnr/or^. viM-inlut hi) /ijn oraki'l uitljnMii;t , iwiar den ^cnsrii 
van (ifn consultant in di* nndfiii.-ivi;^ /.a:ik \v vi-riicini'M , trn 
riDfif daHriiaar /.ijnt' uitH|)r:iak li* rif-litcii , die dan nui; altijd 
70(1 inp'wikkcid is, dat iliv.c df> mimhN \(N)r imi ti'L'f'n kan 
wordcn iiiti;r|i*^d. Iliinnc p'ohMi vcrf-cn-n dv niidiTHrlifidcni' 
iif^)ri|f'n cHiiliT vfT^'iiiili'iidc L^'daaiitcn , al> jaar\i)L'i'!>, iiaai)rii , 
sriiildpaddcn. dc vInmIicii ;«'fnaaiiid 'Ijakalaii;^ en Tuli'lia rn di' 
hij Pan^a •^'h'P'H Imti: \\ alu-W aln, \taarvnnr di- Iii'\hiii»t> van 
Aw plaats fn die van \\a»iicf ccin- irinntfii niliitd l>i't«Mint*n. 
Zii notMn«'n niHiit /iincri naaiii (if wii/rrr iuv\ d*'ii viniifr 

9' ii •■ 

naar hem, m t(H*n tfii ti|dr tier \iMiriii:dii;f ( )nM-iridi'«riM' 
( 4impai;nit' df f'«»iMini»ir tir vi'rwiM'««ij!(;,' iIit «]>i'riTi|hiMiiiifii 
ahlaar kuaiii. lif-hlHii /i| .dtijd iri'^raiiit. 'ti t lit-khiiHitfii van 
df*n ht'Ti* trj;t»n tr traaii. Waimt-i-r y.\\ .iliiu^ 111 lir i;i'1i(Miiii 11 ih-r 
ti.irk«iiiiM driMLTi'ii wilh'ii. Im i^ntiifu /i\ ii.t-i n-uiL' ♦■t«'n if«*n'«-«l 
|p Miaken. firlirt't-n I«ii vimrdi-i-if i-* van li»iM . \i;iainil tie- ui-i'^l 
.••jtrfkrii /al . /«Mia|s ik /ill l:»/"m li'*h 

T«' RiK'li /iMidc /i-id«' ik van th-it hjU'ii tr uilifn wi-lf-n, 
«uniif*(*r *-i'u*' i('fd> iaiiu' vnuaiiiti ktiria-kinia /niid'- aankoiiii-ii , 
«aan»p ih-LTf**)! . die in ih' ri*-L'«i(i| >ii t hcKHMmi^T dtHir /i|iic ua.tr- 
/rffirnnft'ii via^^. i:< r()C|irii urnl. I In )i( ifim Hici ^imr itu kh'iit 
:;ni*if . waarni VfTT'iiiii-iiih' iiivu umiiiMi .it lMt|.h!ii;i n v.iti iii*ii 
jiiarvfiLTt'l I'M ih'ii vi^i-:t T|,tkal.iiiir u:iri'i. \\i'-iiH)k If- i>iaridf|i. 
liirMiit'dr lniiHiklr 'i.| /U'.i iit'l i.'riiiiir ii|t, ««imi «'?i ila.irii|> /.»'»'r 
••Urkf /fiiuvilrrkkini;'-!! le- kr.iu'i-ii. wa.iiiii| -..i /i|ii iir.i.i.irn ni 
%i*r*i'liiii»MnJ»' Im»i'IiH*?i wmni/ i»j.«.jiriii,i.' . nin.iilr.i.iiiic . i-n/. . imii 
!ii| vriM't: UM-l fi'U viiM:,rikkfl:ik viTvi lidird ntr^' I'll » f-rii' /•■'•r lijiu" 
vrouu«Mi>tfin . ^Aat ik in ilh ii li;d van m^i *'n vpdi v.tii ln-ni 
iljif-n viTi.inLjd'' . w.tirnj' ik ;.i-in in; "u n vii-n'*^ '1 Ji k»:ifi»Mi L:;if. 
llHamii kn*':: 'j.' .intl'nn.ial "UiMif i« KKiiiL'«'n . i-im- .?• frii kiirn 
/if'wati-f . iifn /i|"«": din-t l« ;iN.,i :;i h 1 n ;/.i|" iiMi aiil'i\'Hiiil . d'lt 
i«rl v.iditiii::, iitilii n ".i-t ii|i dfji dour inn Inn k' n>li'n h|d v« itrnkki-n 
«.i«. hniiii-n drir d.iLr*-ti /'hi aaiikiMntii. Ilii-rn.i viri .M] in ninn.Hlit , 
Wiftiiruit 11 /ti-r aL'i Mi.it «'n vi-riMMi-id ^-i';**-'! ))i| ti- k«»in«''i. I •' 
ii|i:.fiilfnriL' initi-l ik Mi-rii.t vn'jt'ii. dit ri,' vaii (ni-run n..:iii<i 
•«i.rii ••■iiiivrr /'IT '.ainhi: iinil tt«?i*n nit'ivurM '.rn , il.ii mipii- 
^],*M L'»M «iintr»'!:t .it vntii-k di-r kMriik"ria niijii>t nii""«ti!i 
/i}ii ,, d»rt i-l ik Im rii-iti-n i.id , d.it lilt ^ ;.i|i i:irir'ii- tii'»-i':ii'ii 



250 KA?PURT UVKR TIBORKFSCH-HAI.MAHRKA. 

Bij de geboorte van kinderen, vooral van een eersien zoon, 
voor gedaue geloflen eu bij het. ondernemen eener zaak van 
eenig gewicht, zooals een huwelijk of een groote reis, geven de 
Alfoereu, om den l^jieu te winneu, kleine feesten, waarbij 
degeen, die het prie^terainbt waarneemt, /ooals overal gebrui- 
kelijk is, de bcste stukken bekoint. De Mahomedanen geven bij 
besnijdenis en liuwelijk ook kleine gastmalen. 

Bij sterfgevallen vereenigen zich de naastbestaanden en vriendea 
van den overledene , oin met een luid inisbaar , door de geheele 
negorij hoorbaar, den lof van den overledene te verkondigen. 
Bij de begrafcnis hebben zij niots bijzonders, dan dat zij het 
graf met bogen bezetten, waaraan kleine stukje«i lijuwaad, hoe 
bontfr hoe fraaier, gehecht zijn. Deze lapjes dienen tot s|)eel- 
tuig voor den duivel, waard(X)r hij verhinderd wordt , den doode 
eenig leed te do(*n. De Alfoeren hebben, om dus de levenden 
Ui bp.schutt<3n , hunne huizen van binnen met bladen van den 
seho-boom franjesgewijze behangen. De Alfoeren begraven hunue 
dooden in kisten , of ook wel in matten ingenaaid , onder de aarde 
of boven den grond in kleine Imisjes ; ook leggen zij de kisteu 
in een grooten boom. De waj)ens en het voomaamst^ huisraad 
wordeu mede begraven. De nalatenschap deelen de kinderen 
bijua altijd golijk onder elkander. 

De Alfoeren genieten geen onderricht als in het gebruik hunuer 
wapens, pijl en boog, werpspies en klewang, zoowel voor den 
oorlog als voor de jacht. De Mohamedanen voegen hierbij , althans 
voor de kinderen van hoofden of anderen, die de hoop kunnen 
voeden, eens in ambt^betrekking te komen^ eenig onderwijs uit 
den Anibischen Alkoran (dien de leermeesters zelve niet begrij- 
pen) en een weinig Tidoreesch spreken, lezen en schrijven met 
Arabische karakters. Tot het g^\en van dit onderwijs zonderen 
de meeste dicr hoofden, die diiartoe in staat zijn (want het 
is er ver af, dat zij alle z(H) geleerd zondeJi zijn) eenige uren 
daags af; vooral houden zich t*.chter de priest<^rs daarmede 
onledig , waardoor zij , indien zij knap waren , natuurlijk een 
zeer grooten invloed op de bevolking koiiden uitoefenen. 

Met uitzondering van eenige weinigc weten de meeste priesters 
echter van de hun door honnen profeet gegeven voorschrillen niet 
vcel meer, dan dat hij hun verbiedt, varkeusvleesoh en arak te 
gebruiken. Sagoweer, wiju, bier en andere Kuro})ee8che sterke 
dranken achijnen zij niet onder het verbod te begrij|)en , althans ik 
weetbij ondervinding, dat zij hiervan niet af keerig zijn. Tot het 



BAPPOIIT OVER Tin<)KKr.sril-lf.\I.MAMKKA *2'l7 

iioiiilffi iif*r il;itn:Hl;iii>rli(* vastiMi vinnlt lift vnik strikt i;rTi(M»<l/n:ikt. 
Inriifii 7ij ilp/(* (Irio diiiiffii nakoinon cii w.'inni'cr /Ij oiiil nf/iokolijk 
bpsniiiieii ti* wonliMi , «1<* viHjri'«*sflin'vi*ii (l:ii^»liiksclu* tri*lMM|fii en 
rriiii^iiif^'ii vtTrirhtf^ii, twijfi'lrii zij ifi'iMis/iii.««, *»f /ij /iilli'ii lu»( 
liiin fiiMir MnluHiird iM-liMtfiic |iariiilij.*« ilri'l;ir)itii; uorilni. ()\frii^'ns 
i.H het volk on /.ijii /rifs ilc hrHifflcn vw pricstrrs iiift /imt iiaiiw- 
s^Tvt in hct lu'trarhtrii Iniiiiirr i;<i(|s(liriist|)lirlitfii : lirt •rf'^X'iirt. 
Twr ilikwiji.s, flat /ij lxM'ti*n iiuN'tfii lirtalfii rii ivaiiiHiT /.ij 
oiiveriiiop'nd zijn, dvvf \v vi»hliH'ii , inrt rMttinir>laLr»'ii «j«*''trafl 
wnnif'ii viK)r ve'rziiim oiii ilrs Vrijilau's «I<mi o|H'nl»arrn iroilsilit-yist 
bij t4* wiHHMi. IliiTvan i> dt* kiiiidalia van I>iii-li {rvwv AifiMTM-lii* 
iiPlfrij , i\\v di* Mali«iHM'daaiisrlH' li'i-r zi'trt tf hrlijiicii) iioi^liiikiMMl 
Vf*rsrhcMind y di\t jjl liij vi rklaart. dal trlkrns.als Iiij naar dr \fa«i:rit 
iriii!^ of andi'n* n|M'iil)arc LriMNdii'ii'«t)ilir!itiMi Maariiain, hij /elf 
of erij van yijn vnlk /ii'k wi-nlfM of di* nru'nrij nirt lirand of 
renitr anilrr luiirrlnk dixir t\r In'itli-nsrhf iri-i^^trn Im*/iu'!i! \ierd. 
I|i»#' wfinitr /ij cvrnwrl i\v vonr-cljrifti-n liniinrr rrlitrii* «»|»voliriMi, 
7niid('n 71] I'vnrwi'l naar niiini* L'«"d:irhtr d:iar /««'r niocirliiL van 
af tf lin'nir»'ii /ijn. |)MairntrL'*'M isv\\n\f ik . d it iirt vrvr i:»'niak- 
krlijk "/fiutlr ziin, indiiMi hrt i:'»n\rmrMii'nl ynlk^s in«M'!it vrrlanu'^'n , 
uin df Alf'MTiMi ?n«'rr aan nns tr vcrhinili-n . !i«'n in dm 
('hri^t»'Iiik<Mi L't'dsdii-n.^t tr oiiilrrwii/rn. Kiii Itimfd van L'''niiMp 
»M'i:iin|, /ii'ndi' , dat ik cM-nals Inj \arkt'n>\ li'i'H'h vu *i«*liild|iad 
at. /ru\v nil) , dat Mi) . imlirri ilf Ma^nin»da:tnM'!ir Irrr ImI i^i'hrnik 
\.iM dat \iM'i|-rl iMik t«M".|o?id . «li'/f rf»'d.* \:wj /n\\i\v aan- 
i:»'niMn«*n lifl)hi'ii : tij> L'rund lii»r\an ninndi- mm, dat df (.'liri*"- 
trm-n I'li .\lf«M'rcn /irr wfinJL' in i:«l<»"f' \a!i i Ik.tndiT Vfrsrliildfii. 
I^' ?»!a\i'fi'handil lii-^taat l.i»r ?u»l: fVi-n :tU o|i Tidiirf. Zij 
wi*l<'n ni«'t fi'ii-* , dat rr cm \'TlM»d i|:i;irti ..'iMi wa-; aU Im-wi)-* 
ilaar\.iii ^trrkt. il it /?) nni viT/iM-vtin . wui'inr df w«'rk/aain- 
M»il«ii :i:iii !u'! furl I'M ili* i:« ^>"M'.\ 'Mi /tind«*j l" •'ii'diL'd /spi . naar 
d»' l*a|MM-».i'iii' r.i|.ii!di-n II- mi»i.'rj l'.i.ih, mn -lavrM tr ii.diMi , ni* t 
l»f|i»f!i'^ dat /I) «r ni:] /«Mi\itl nudi' /*>\u\r]\ liri'iii:i'n . :iN ik 
tirlanu'df. \U-/f uniri inkkiircn V'rkrPLi-n /i) il>H»r rnilini: l«'u'«"n 
kl»'Miivi'H"d'-n i)f iiH-i'Ht diHir i»jMH!iTiri^ mi ilc .nii iirt •^ti.-iml 
:;»'l»ifi'n n»sjiiri)iMi . ili- vnUi.i-^^r'im nn't u'lWild i-n ii«' kindfri-n 
%iMirai dtMif iict iM di-rii'iri:i'n van m-?i !iik;i.i^ . ilat nit |ii<ii>k?, 
•a^fu *»f .iiidiTf i'«t\i.irin In '»t:i;it '. 



l<f *■.■.•■'• *«i III 'iif.-l « !i !.•• I'lj'-'i-h* ta* ■ yu' i\k\> U A. 



258 BAPPORT OV£A TIOOR£B8CH-H4LMAHKBA. 

Ook het pandelingschap is hier nog in zwaug. Als iemand 
een ander geld of goed scholdig is en dit niet kan betalen, 
verpandt hij zicli zelf , des uoods met zlju gausche gezin , voor 
eenen zekereu naar de grootte der schuld bepaalden tijd aan 
zijneu schuldeischer. Tot. huuuen lof moet ik echter getuigeUi 
dat zij hunne dieustbodeii meer als kinderen dan als slaven be- 
handeleu. 

Tegenwoordig ziju deze sirekeu zeer rustig en de inlanders 
zijn bijzonder tevredeu met de vestiging van een post te Bitjoli 
door het gouverueinent en zij zouden gewis niets liever verlangen , 
dan dat zij onmiddellijk onder ons weldadig bestuur gepiaatst 
werden, waartoe zij reeds indertijd aan kapitein Teunisz het 
verzoek gedaan hebben. 

Zooals hierboven gezegd werd, is in ieder district een sen- 
gadji. Deze wordt dikwijls, wauneer hi] oud, zwak of niet be- 
kwaam is , door eenen tweeden , sengadji-moeda genaamd , bij- 
gestaan. Hij hecfl het gezag over eene n^orij even als de 
kimelaha's en wordt door deze alleen als eenen ouderen bree- 
der beschouwd; aan hem richt de sultan zij ne be velen , welke hij 
dan aan de kimelaha's me^edeelt, die weder, voorzooveel han 
aangaat, deswege orders aan hunne onderhoorigen geven. Na 
den sengadji of kimelaha volgen in de negorijen de hoekoems, 
die echter niet, zooals de beteekenis van het woord aanduidt, den 
post vaii tiskaal waarnemen , maar alleen voor de nakoming der 
bevelen van de sengadji's of kimelaha's waken , of hen bij ziekte 
of afwezigheid in hunnen posit vervangen. Nog onmiddeliijker 
zorgen de ambtenaren , ngoft'auianiera*s genaamd , dat de gege- 
ven l)evelen worden nagekomeu. Behalve deze hoofden heeft ieder 
negorij nog eenen kapitein , die alleen in tijd van oorlog iu 
aanmerking komt, wanneer hij het bevel voert; met het civiele 
gezag bemoeit hij zich zelden. 

In kleine zaken straft de sengadji^ of kimelaha den mis- 
dadiger mee.stal met boeten ten zijnen v(X)rdeele. Zaken van 
meer aanbelang , zooals diefstal , enz. die zelden voorkomen , bei-echt 
de raad van sengadji en kimelaha's. welke op dezeifde wijze 
straf oplegt. Eindelijk wanneer de misdaad van emstigen aard is , 
zoodat zij meenen, dai de oordeelvelling buiten hunne bevocgdheid 
gaat, stellen zij den misdadiger in hauden van den Sultan, 
in welk geval meestal met opluiting in het blok gestraft wordt ; 
zelden gebeurt het, dat deze goedviudt, hem ter straffing aan 
bet gouveraement uit te leveieu. 



BAPPORl OVLK llDOKbESCH-HAIMAHERA. 259 

l)f betolkiuj; keiit aaii den Sultan van Tidurr ttx' lict voile 
b^/it VHii lien gmnd rMi lirt^^ct'ii (laaro|) i.*«, imi ^ct'ii aiitlfr kiiii 
iiaarop de ^riiif^^te aan>{)raak iiiakoii ; ook wnrdt ilit ni'lit titmr 
frneu inenM*li in twi)f<*l ;(t'tn)kkfn. 

De iiilaiidM'hr iKxifdrii hrblxMi ^vvu aiidtT rtrlit dan iinnnt* 
uodt*rhoorigi'ii tr hfvclni en dit intN'tni /.i| nn^ met iiin/irli- 
tighfid uit(M'f<Mii'n y \i'illi*n /ij daarin ^rt-ni* Ir^'cnkaiitin^ onl- 
mopten. Waumrr /ij p'udd p liruikrn \iildi-ii. /nii /iilk> ni'-t 
volkdOplo(i|> of iiK't liiiii ri^i'ii dun«l cjnilip'ii . indiiMi liij, 
die daartiN* tic niai'tit \\fv{\ , daanri iiict voiir/ict , diMir /.ulk 
een iMxifd uit /ijii |'(ist tc /t-tti-n nf iirin rcii aiidiT lor te 
voqren. 

IV sr*n^iiljr<« I'll kiiiiclaiia s , o(»k t't'int;!- iKH-kncrns cii ka|iiti*in> 
voideii diMir dm Sultan Iji'noi'ind , al>nii'i|r ilrp'iM'ii , tin* ln( 
de |)ri(\st4*rii)kt' \iaardii;lt('di-ii van kalit-j' t-ii imam l)t'\iirilt'rd 
vorden. hij tlw* ^t-lcifciiiicid x'ircitkt tie Suliaii hnn fi-n >lt'l >it>fii 
klefdin)iC'*'tukkt II . viaaiiiUMJc /\] Ihj iiinnn' li-niirkdni^l van Tiiiurt* 
hiinncn intiHtit iii •!(' ih'i^^ui) d<Mn en dii /ij ilaania /nru'viildi^ 
«egU*ri;f'n , nm /r met dan l)l) ;^'|iHiti' trr-trii ir ^^rliniikm. IV 
o\eni^* li(N»fdi'n vninii-n diMir ilfii Mii^r;i,|j| ,,f kini«-iaiia. H'llcr 
in /ijni' nfp)»"i| iHiuwiiitl. I5i| iji- lii-iiiii-miM:; vmnlt iriittT t-iiii* 
erfo|i\ni;rill^ in iirl unu' i^ciliHidi-il . liHt l)i'|i:iali|t'il|k vaii vadrr 
lip Z4HH1 . maar ifdrr \»*^\ i> a.t<i t-ni nf iimT iiin/.i-n vf-iknuclil , 
vaar hiiitrn dit' nid Im-u'iviii wimlt, il.m nm irc^n-jti^pf p-ilt'iifn. 
Zii'Mrn wnrdl nil u'liii^l •»! t<H-:;i ni L'f'M.ifid van ilil LTi'liniik af 
fphlTaan. Hnk Uniiit lti| di- ki i</i' dt-r iinutd' M Vrci ifrlft n|} i|i* 
inf^'iiinLT van d«-n L'''itirriit-n m.in . ijaar ini-n viMirln't'liji-n hrt-ft , 
d»f rfii tf'U'i'ii dm /iM ili-r lit vti.fviti;; a.iii^'i">ti-lil iiiNifd . ai^ ijit 
vrr/nimd Ma>, dimr liaii iin't '-rKt-nd ui-nl . /<mi;iU ik ui-rt, dat 
nwl i-f-niii kiiiH'i.tii.i !iil LT' val j» w»-i-»i 1.".. nm wim !»• dinu 
rrk»-nni'ii . ilr Siiii.tn :;■ iiiMHJ/.i.-iki vtrd, Mm i-th .miii-r iiaar df 

kl'U'* van iii-l Vnlk Iih- U- Vin-^ti >,. 

\*Mir iiuuiM- «iiiiiii«lii('iii|ki- i!iiii!i|i-ii L-|i nit'n /i-l"J*-ii . d;tt iIp 

inUndiT" Vnl^lri'kl U'l-iui- MnTi-iln-'l^l'Ml iiiM:i. /.iMi df/»' ir»*t'll •»LlVi'Il 

rifhhf-n . /.;ii /i\ u'l-iitNNJ/a.ikl . iiunin' nniifiiiiMiriLffii \ri»'Md«-li|k 
nm hiil|i li- viT/'M-ki'ii . nf vki'I allr* /r|t" If i|imii lliihni' v»T 
MoiidinL' *•'! di»i Sjiilari \-^ n ::ii-r ir»'ii'i 1 aiiil* r** \N.i:iitt»r »1«" 
Sultan k<irra kiirra " vt-iiaii;;( . iikh ii n /.,\ :.'fm.takl «'i> imt in.in- 
*r/ia|i|»«-n i"n Wiiju-Mfii l'»"I'"VitiI wirilt-ii. W .inhi*i-r *i\\ *aL'«» niHMJiLj 
r.wit . k:iii II) V in d' M'U^.iiiji** liaji|>«n Mdn, liitjtiii . \\ fij.i 

Cil SaiJi lit.! ' .^< ..< it 



260 RAFPORT OVER TIDOREESCH-HALIUHERA 

de patMamo, eene hoeveelheid vau 1000 timans of 
de kelomahoedi y // // ^ 500 »» 

De iiman is eeii van bladen gemaakt pak ter lengie van 
omtrent 3 voet op eene breedte van 10 a 12 duim. Dit geschenk 
inoet aliijd verzeld zijn van pijlen , bogeu en werpspiesen , tiffa's 
(een soort van irommen), tolo's (regen- en zonne^chermen), linnen, 
zijden stoff'en en slaven. De kwautiteit dezer laatste artikelen 
werd evenwel niet bepaald , maar hing van den goeden wil der 
bevolking af. Van Patani werden alleen slaven geeischt. Indien 
de Sultans liot verlangden , moesten deze gescheuken mecrmalen 
's jaars gegeven worden ; in de laatste veertig jaren herinnerdo 
men zich echter niet, dat zij gevorderd zijn behalve de keloma- 
hoedie en deze in al dien tijd maar drie malen. 

Alle transporten van goederen , enz. moeten om niet gedaan 
worden; dit zijn diensten, waaraau door het volk der gewone 
negorijen voldaau inoet worden. Buitendien heeft men negori jen , 
die Roema dapor zijn, dat is tot de kombuis van den Sultan 
behooren ; deze moeten al het partikulier werk voor hem verrichten , 
zooals zijn huis schoon en in orde houden, voor zijne kokos-, pinang^ 
en andere tuinen zorg dragen, enz. Iloewel ik de nameu van 
deze negorijen hierboven gezamenlijk met de andere heb op- 
gegeven , geloof ik, dat liet het niet overtollig zijn zal , ze hier 
nog eens afzonderlijk te laten volgen. Het zijn: lx)lobataf 
Petelei, Watchi, Laipo, Maidi, Pajahe, Guimja, Wayaboelaug, 
Doti , Mesa en Sawaai ; ook de volgende negorijen verrichten 
de diensten van Roema-dapor, niettegenstaaude zij eigenlijk 
daartoe niet behooren, als Aki-majora, Aki-lamo, Wamo, 
Loko, Taba, Baai en Taoeno. 

Van geregelde belastingen ten voordeele van den lande heeft 
de inlander geen deukbeeld. Ook de hoofden genieten geen 
ander voonleel dan de boeten , de vrijwillige giften van huune 
onderlioorigen , wanneer deze in den handel of andere winst- 
gcvende zaken iets verdiend hebben , en eene kleinigheid , die 
liun gegeven wordt boven hun wettig aandeel van de recognitie- 
l)cnningrn, dat gelijk aan dat der overigen is. 

In het algemeeu is Halmahera zeer vruchtbanr, daar men 
er zoowel voor rijst, koffij en suiker als andere kultures de 
geschikste grondeu aautreft en ik zelfs ecnige indigo-struiken 
zeer weelderig heb zieu staan. Daarom kau men niet nalaten, 
het te betreuren, dat daarvan zoo weinig partij getrokken wordt, 
want behalve cenige in d^ nabaarschap der neg^orijen aangelegde 



KAPIHIRT OVr.R TIDOREKSf II-IIAI.MAIIRRA. ilTil 

kleitu* tuiiKMi , waarin ini wciiii^ ^nx'titcii , siiikcrrirt , bataU'ii , 
lijuiroii*; vn |)ir<:ini; t;i*])laiit is, vw lH*lialvi* \\\vr vu daar c'li kiriii 
tlnMHT rijstvclil , is lirt i^-lirclr land tfii volsiairiMi uililniiiN. 

\U' laiiillNiiiw i> hirr iini; in /ijiit* i*iTstr kiii(l>lii'iiL vianl 
van ii(Mi |)I«K'^ of aiiiliTc l)(M*ri'iii;rn>iMlsi'li:i|)|K*n lichln'ii 'Ir irilaii- 
ii«*rs piMi tlcnklirrlil. WaniiciT xij lict I'cii of ainliT plaiiti n 
villeii , >iiii(lfii /i j ccrst \\v\ liout v\i !mm>P' i^ras (alanir-alani;) af, 
%erl)niii(ii'ii (lit cii krahlicii dr .-lanic iiii-t <'«'ii >t4)k ot' iiicl Imiiiie 
baiiilf'ii (M'li wciiiii; nin; liicnia /aaii'ii rri |hiIimi /.ij In dm 
tfriHid /.ondcr vrrdiTc vnnrlHTi'iiliiii; en /(iiidtT «'r nailfiliand 
vnlcr iiaar niu \v /icn , Vdordat /.i| ili* \riu'lit(*n van iiniincn 
irtM-id |dnkk('n knnncn. /rldcii viTiuMiiiri-h /iili Vfrsclicidcni! 
liedcn VfM)r dr liflHiiiuini; van trn sink Lrmnd: hijiia iiicinniid, 
dir prn >la\<-ii iirt't't , \v\r\ tniiicn aari , of iirt inortfii kii'ini' 
.itiikjcs /ijii tnt viirr lirarhridini; liij ailcfii \oIdnrnili' is. Land- 
niftin*; (if iandvcrdccliMt; i> iiict Ix'ki'nd /ij liclilicn indcrdaad , 
Z4MI als /li /elf /('Lru'cii . W \rr] iniU'lHiiix^d land, oni dit ti' 
int'tcn (if tc di'drn. Allccn hniidrn yi| iljt li;i hiiiiiii* landiTiifn 
in acitt , dat di-i^ccn , dir ii>n akkrr mitu^iMiiifii \u'vf\ , dirn als 
7i|n ('i(;rri(l<Hii iM'st-liuuut, en 'jrru andcr daanij) vruiii nritt 
ht*«*ft . v(Nirdat lii) dii'ii \crl:itt'n lircft. 

\(Mir lirt nicti-n van iijnuadrn rn dt'rir^'li.ikcn irrhruikm zi) 
drn vadciii (if i\v >|ian , v<Hir dat van ninlirf wanMi l)(vii;t 
int*n ri'n ^rwonc kuni \an (^liinccN-)) aardcucrk (niankd na;ra) , 
omtrrnt wicr •rnNitc men ViMir dc >liii(inL; van den kiNip iivcr- 
fv-nkdUit. he ( liini'CH'lif datjimi; i*< viwir iict wi';;('n in L^'hruik. 
AIU'S Miirdt liicr jut |»raiiu of met nicnx-iicn virviHTd 

|)i' <«au'i»-)HMMn . ilii- iiicr in LTiniti' iiiH-^i-fllit-id L'fvoTitlcn wurdt, 
nMN'l (iiii^'tM i|f(*ld als iirt liiNifd|ir(Mln('t \an dit dlind iN'ociinuwd 
«ord«ii , d.iar die liit alu't'im-cni' en ini-n ma:; hijna 7vji:vM 
f^iiik''' viii-iIm'! \an ibii iniaitdtT (»|iliv»*it . 1»twi)I rijst , lipMid , 
\ruirit<'ii, lutatriiy I'll/. tiiMir In-ni nn-cr i\U Ickkcrnij iH-M-iinnwd 
wtirilfii. \N aniit'iT in) irccn siu'^, (i{i dc (*i'n(* nf :ind<'n- «i|/i' klaar 
^'-niaakt , diK'ii H>i'i-**t:d dnNii; als iM'M'linit L'fli.-ikkcn . iri'ndtcii 
hwft , /cut iiii. dal ill) nict i^cifctcn hccl'l. 

()\rr iict u'ciicclc land is dc n(itcniii>kaatlKMiin \<T>|)rcid. 
M»'ii Ircft tliiirvan /c« MMirtcn aan * 1" dc irnHitc mmic M(N»t : 
i« dc klcinc nuidc n(Mil ; ."J" dc irnHitc lanLnicrpiirc n«M»t: W dc 
klfinc ianirMiT|iiLfc n<Mit : dc t«cc nvcri^c /ijn wdd en /.(indcr 
•ninnk of ircnr. In ilc nal)niir«rlia|) \an Mitjoli kcnt mm alltvn 
Jf Uiiii- ccr-'it -imrfcn, ilic /ij daar nict van clkamlcr wHimi 



2fl? RAPPORT OVER TrnoUEESrH-HAT.M AKKRA. 

te onderscheiden , daar men , zooals zij zegnyen , groote en kleine 
noten aan denzelfden boom vindt. Hiervan heb ik mij zelf over- 
tuisrd . door van cen boom de rijpe vruchten Ut nemen, die 
wezenlijk zeer veel in grootte van elkander verschilden. Volgens 
de monsters, die ik van de langwerjnge soorten gezien heb, 
welke men op het schiereiland van Liboba aantreft, zijn zij, en 
vooral de kleine, olierijk en dus, zooals het mij voorkomt, voor 
liet makeu van notenzeep of muskaatolie boven de Raudasche 
te verkiezen. De twee eerste soorten daarentegen bevatten meer 
hout- als olieileeleu, De sassafras is in de omstreken van BitjoK 
zeer algemeen. (lok de gomoeto wordt te Boeli veel gevouden. 

Te Bitjoli en omliggende plaatsen was ik de eenige, die 
eenige koeijen , s<^ia])en , enz. hiehl : behalve eenige geiten op de 
westknst bestaat er geen veeteelt op Halmahera. 

Omtrent <le visscherij zijn geene bej)erkingen. Door de onver- 
schilligheid van den inlander wordt, zooals Iwven gezegd is, van 
deze vrijheid weinic sebruik jremaakt, lioewel de zee hier zeer 
vischriik is. De schild] ad en tripang, die men tracht meester 
te worden . is van niet veel aanbelang ; de waarde de7x»r twee 
artikf i»*n . die in elf maanden van Bitjoli zijn witgevoerd , schat 
ik op / 1.500 a /IfiOO, eene som , niet noemenswaard , hij 
den ffrooten overvloed , waarin deze dieren hier ^vonden worden. 

De walvissi*hen , die hier te voren zeer nienigvuldig geweert 
moeten zijn, schijnen doze omstreken verlaten te liebben. 

Men zegt , dat er een parelbank bij het eiland Roni , dicht 
bij Panga. schnins over Kanw, gelegen is *; er wordt echter 
niet op gevischt. De in dezeeen, waar de Tidoreezen bezittingen 
hebben , gevonden amber nuH»t op zware straf aan den Sultan 
gelevertl worden: men heeft mij verhaald, dat voor vljf eu twintig 
jaar bij Fatani een stnk is aangesjweld , dat de grootte en 
geiiaante had van een mens<*li van gewone lengle. 

BiJ7X)ndere mark ten en handelplaatse?! worden hier niet aan- 
getrotfen. De geringe handel, die niettegenstnande de kneveiarij 

I Kauw is het diitrikt kaoe op d« oostkutt van Nuord- Halmahera. ToMcheo 
dexe plaatu eu dcu uit het iioonltHistelyk srhiereilauil vuuruit«priugeuileu lloek 
tau Lolobata li^t een eilantl. dat by MelviU (ceeu naaio hecfl, op Je oudc 
kaart Lage Eglandt. by Gregory Raljli of Haleh, bij tod Derfelden Babily, 
maar bij Bernitrin (I). .\1Y, bl. 420) Bobale beet. Zoidwaarta ligt op de oad« 
kaart langa de kuat van bet noordooster schiereiland Pueloe Ron^. Ook bat 
Aardfyktk. H'ihfrdenki/ek van Xtd. Indie veniieldt hier een eiland Runiri. Uit 
u het eiland Roui van Tambier en too tinden wfj terent de Ugging van het 
Tolgeoi myn weten op geene kaart aangednide Panga R. A. 



UAPPORT OVRtt TtDORCTSrit-HAI.MATrcnA. id^ 

en oinlprdrukkinp. waaronder Ae menschrii levrn, nog jjedrevcii 
wfirdt. !p»!wIii«Mlt fnr«Mtjil hij ruilin&r ti*i»f»n lijiiwailpn, Jiardo- en 
ij7i»rwfTk. IV/<» liaii(it*l hopaalt zicli erlitrr itoIutI en a I tot ilf 
v«MirtbrfMipM*|pn van <l«*n irnmcl. Tranj«ifo-li:in«l«*l mi't Ambon, 
Knniia n\ tli* Pa|MM*.Hrhp Kilan^lcli, waarvoor hitjoli /<m> i»o«I 
|fp|p*ppn wapi', liiM*n inr!i in liH £ri»lif»el nif*t ; nii*t ir«»n»* diver 
|ilaat.Hi*n is «t (^eniire ir«Mn(»iMisrliap , daar ih* pninuvn van l*a|H>ea 
op la^t. van den Snitan onniiddellijk naar de luMifdneirorij van 
Tidore stevenen. 

Uit <ieii >taat <l('s handels is liirt op (t* niaken , dat de 
!*rheepvaai1 slechts van weiniir heteekfnis kan /ijn. KelialviMie aan 
de netforijen tiM'b«»luM)nMnle korni-korni's , «lie niei dan in den 
fM>r)o^ of \oor nei;«)ri|-diens1en ^ri'hrnikt witrden , lie)>lM*n eeniire 
injrezetiMifn kieine |»raiiwen . die zij ter vissriierij en afv«>er van 
liunne Ininpnuinkten ifehrniken. I)e pniuwen, die op iialniahern, 
en vtKiral te \V:il:d«T, iffMnaakt wonleii , /ijn t»p Teniate en 
Tidiire 7eer ifi'/iK'ht en /iin, Inn-wel /ii /elilen aiidere werktuiifen 
clan een parnntr ilaarliij irebrniken. yi'er netje?* en troed lH»werkt. 
\\ anneer men er i-en weiiiiir /orif v«M»r ilraaift , kan men ze /es 
B /e\en jaar irebniikeii I let daartiN* lN•n(N»di<^le hoot wordt 
ovenil op een kleinen afstaiid van het strand ifi^vondeii , /cmi iM»k 
tie (foiii(»etn of nittinif, oni de planken aan elkander te bimien ; 
de Imhm* , die tot bre<*uwen ifi'bruikt Mordt , vindt men op alle 
plaatM'n. 

Heli:il\t' mf*t de iMiveniTiMnelde takken \aii ni|verlieid hondt de 
inlaiitliT 7\r\\ \u\\r Ih'/ii; met liet vervaardiL'i'n /iiner viscliliinen 
rn visciinetten nit den liast i\vs iranemon-lxNMii<4 , het !*laan van 
bet \oor /i]ne iietten imi vaartiiiu'jes b«'nr^Nlii;de tonw \an ifonioeto, 
het iii.iken van 7ij»ie |)rauw-/eilen van boom))laderfn . U>eroe. 
iHHTtK* Lfrnaaiiiil. en met liet \ervaardiifi*n van /i|ne «a|M'neri« lM»ifi'n, 
pt|l#Mi ''n wrrpHpjeM*n van wnka, bamlnHven van d'*n s<-ho-b<Mmi 
en ««vlnli|en v:in djiNljami-liont Van (*en and«-re fijner MNirt \an 
liinTiH-lMH'nii* , et-ii iffwa-*, dut mii viMirkomt tot de altw-Miorten 
tf brIiiNircM, inaken di* vniuwen k(ikoju*s (niattrii\ kiibila'^ i'diMi7»*n; 
eii tullii o t'li vol^en hierin de modellen , dii* men Inur op^een. 

Ik eiiidi^ dit rap^iort niel de ixNip en \er«a( litinif , dat 
flaaruit bliiken /a! . boe7eer ik mijn Ik'M ii(***t| , nan d«' mij 
bi) Ik- I Hit v;ifi Z K. »l*Mi (iniiviTneiir tifneraiil dil tl Mei 
\hZ\ . u" I. ^t'^'rveii in<»trn<'tie te \tildiM'n. en mrt den \uriiren 
wntM .1 , ilat i\v nit-eriiere ki'niiiT<, die ik ifetradit heb, daardiNir 
\nu IhliiDiNfra te ^even, Mrrkken moge tot wei/ipi \tku de 



&(il< ttAPPORT OVelt TiD0tt£^SClt-ltAt.kA1l£)tA. 

bewouers, wier hoofdgebrek alleeii luiheid is, welke ondeugil 
iiiet iu huuiien aard iigi, mnar uit de oinsiaudighedeii voort- 
Bpruit. Alleeii de oubeschaamdheid en onrechtvaardigheid, waar- 
mede de Tidoreezen de inlanders van het door lien met groote 
moeite verkregene oiitrooven, is oorzaak, dat zij ceu afschrik 
van werkeu hebben. Tk geloof zeker, dat zij van eenen anderen 
geest bezield zullen worden , zoodra zij , bevrijd van de Tido- 
reesche ouderdrukking , onder de weldadige bescherming van 
het Nederlandsch gouvenieinent overtuigd zullen zijn, dat zij 
zelve de vruchten van hunnen arbeid genieten. Men onderwijze 
hen in den aanleg van geregelde notenboomenperken , waardoor 
de/e vruchten zeker verbeteren zouden en men ze evenals op 
Banda dagelijks zou kunnen inzamelen, daar men nu door den 
afstaud, waarin de boomen van elkander staau, rijp en onrijp 
plukt. Ook geve men onderricht in de verscliillende kultures, 
waarvoor het eiland vaibaar is. Dit alles zoude zeker kosten 
na zich sleeixin , waarvoor men door de geringheid der bevolking 
geene schadeloosstelling zou kunnen verwachten. Ook deze zwa- 
righeid zou echter uit den weg te ruimeu zijn door de terug- 
komst van hen, die den Radja DjUolo gevolgd zijn en vooral 
door de overplaatsing , indien zij daartoe over te haleu wareu, 
van de bewcmers van naburige eilanden, als bij voorbeeld de 
Sangi- en de Pajmesche Eilanden, waarvau het gouveniemeut 
thans volstrekt geen voordeel trekt. 

Indien deze voorstellen in aanmerking kunnen komen , twijfel 
ik geenszins, of dit schoone vruchtbare land zal na verloop van 
eenige jaren het gouvernement niet alleen schadeloos stelleu, 
maar zelfs de daaraan be^teede kosten en moeite ruim beloouen. 
De namen van hen , die door hun aanzien en invloed in de 
gelegenheid zijn, de bevolking tot die hoogte te brengen en 
alzoo tot de menschelijke bestemming, om tot welziju dermaat- 
schappjj te leven, op te voeren , zullen eeuwig met dankbaarheid 
in hunne harten gegriflb staan. 

Man ado, De getoezen MmtetU-rendent ^ gecommitiefrde 

20 October 1825. voor Halnuthera te Bitjoli, 

J. P. U. Cambier. 



ftAPPOliT OVCK THKlRKRsni 1IAI.MAIIERA. 



2A5 



BBKNOPTB WOORDENLIJST VAN TALGN OP TID0RBB8CH. 

HALMAHERA. 






KCDEKUl'ITSCH. 


MAHA. (SltTUWVSSI 


Bon.l. WAIJAMI.I, 
lilTJOl.l. 


■NUM. 


MClKh 


mat 


' sinat 


iiiiat 


■M 


mown 


iiiaan 


inuwn 


vmw 


mpivii 


iiiajiieD 


iii|iicn 


kiid 


Willi 


wawaai 


Willi 


bur 


uctui» 


ueta 


iK*tor 


•ofen 


into 


iiituw 


iiitu 


BtOI 


f(UWOU 


' git)!uwuii 


K»«?g»*<' 


ourro 


tauK 


kaiijuu 


taiiK 


UpiMD 


iiiculii|ii'ru 


»iliur[MTu 


nituluprre 


mund 


IiKulii 


MllliNT 


ngulu 


haoden 


' kuiiiu 


kakaiiiu 


kuiiiu 


Wint 


wilutl 


»ilfe.l 


wluJ 


bulk 


<«iai| 


aujau 


kiaai 


Wcnrn 


Aur 


fiaar 


Aiir 


vuctrn 


pitjurr 


tjitjitjurriA- 


frurtruer 


liriurl 


lan^rit 


iaii|ril 


laoiral 


irulkea 


iitirt 


iiiift 


luirt 


sun 


WlK'l 


Wurfiiir! 


wilwiicl 


muD 


Dtfii 


»»r» 


li^u 


■trrnrn 


Kaab 


iraK>vf 


leaab 


water 


w.i}o 


Wii)l 


Wuyu 


vuur 


ijaaii 


J"F 


jaap 


■toru 


ki|>.l 


paat 


lai 


huut 


aai 


uai 


aai 


bu«'IU 


iiiitlii* 


{HIT 


imJir 


Mad 


uriur 


urlu 


uvlu« 


UtpiTlj 


|n*iiih: 


pruuc 


puuc 


aardc 


bitbit 


rakrak 


bitbrt 


huif 


jibri 


jfbiAi 


jrUri 


tUtD 


bit 


birt 


bit 


lyoWMil 


iirliit 


ubaal 


ueluct 


kimlrrru 


imki- 


|iakr 


fiakc 


|Mj(tru 


urluii 


(K-iaau 


uriueo 


brrn 


luluk 


Uu 


iuluet 


vifrh 


irii 


gaau 


irn 


•■{r«'-twuiii 


i'»r •>*' 


l^icjiic a}o 


F'H aya 


vbiCrLskk lAfCu lurit 


1.1 i.i 


piic-|iie 


pipic 


Ifcbakkru ••rfu 


• llic 


(lira 


citrc 


tadriii 


.u.f 


l^/-f 


lurf 


lirti %ftjriiiiii 


l«l||i<ljU 


taualja 


tuDutjo 


■pau 


li*U|(ii« 


•an|C»a 


•wn|(tu 


gvtru 


iuu|tu 


luupv 


llll|iW 


•VIACU 


tuUi 


uiial 


mial 


> \.jI.-i. VI! 






i4 



266 



ItAPPOTlT OVBR TI]>0Rt:XSCH-HA1.MAnT.BA. 



NEDERDUITSCH. 


MABA, GOTOWASSI. 


BOELI, WAIJAHLI, 
BITJOLI. 


INOLI. 


litten 


untjalang 


tetolang 


untjolong 


liggen 


memtelunpo 


mantelinap 


mimtelenepap 


hooren 


loogo 


longa 


loQJo 


zien 


tew 


miew 


njau 


eea 


iSAW 


isa 


isav 


twee 


siloe 


siloe 


siloe 


drie 


setiil 


sitoel 


setul 


vier 


sifot 


sifat 


sifot 


vyf 


siliem 


siliem 


siliem 


xes 


siwonom 


si won am 


siwonoem 


zevea 


sifiet 


sifiet 


sifiet 


acht 


siwal 


siwaai 


siwat 


negen 


siwee 


issiwee 


siwee 


tien 


yofosso 


ijafassa 


ijofosso 


▼yftieu 


yofosso resilom 


' yafassa resliiem 


ijofosso resiliem 


twintig 


ijofoloc 


! ijafaloe 


' ijofoloe 


▼ijftig 


■ ijofoliem 


1 ijafaliem 


yofoliem 


honderd 


sliebiesso 


sloebiessa 


sliebiesso 


drie honderd 


sleebietiel 

1 


slocbietoel 


sliebietiel 


doizend 


, ^'alantjow 


' lalao^'a 


tjalantjow 




YLICIITKJK ()P.MKKKI\(1I:N OVKK I)K talkn 

DKK IlALMAIIKItA-fiKOKl'. 



!ii| vruv o|i|HTvl:ikkii^' wv/ivjv v:iii ]\v\ V(M)r^:i:iutit' W(xmlrii> 
lijMj«* s|jri!iLt tiTsljiml in luM ikji:, ():it dt* wnnnlt'Ti cirr irrsto 
fii ilcnic knlmii ()|i wuv rnkflt* int/.ninlfriiiir ii:i of v(»]nuiakt 
«l«*zelfili» zijn uf slrclit> niTniir*' viTschilljMi npli'wn'ii , /(Mxlat 
int'ii lii«'r twrr wi-init: atwijkt'iulj- ilialrklfii iliT/flfJi* t:i.'il V(Hir 
7\v]\ liti'ft. ilif \:iii lirt (iistrikt M:il):i, \i:i.irt<it* inik viilp'iis 
C'liiihit-r ill- iWL'uni hiL'li lidinort. lit /ijii rappnrt lilijkt diii- 
<lp|iik , il:it inert ii|t ll.-iluialitTa , rvtMiiiiin aU vntcffiT in Ac 
Minaha.'«si, oMilrr 4li>!rikt ni«*t \iTstaarj inoi't i-i'ii of amlor 
iKiiiukciirii; oin'«i'!irfvrn L'i'oi;nilisr!i £:i'l)ii'(i . niaar lif ix'vnikin^ 
\:ifi ilcii/flfilcn <«tatn . ilji- ilnnr latt'n' vrrlini/ini;i'Ti >onis V(t 
vm|»nMtl i"* L'»'raakl ♦•!! Iii^m-Iu'm anili'n* >taiiiiniMi inwiN>iit. Dr 
t«#-»-iii- kulinn iSirW ni\^ dm il*- t.i.il van lift di^trikl nfli»*viT van 
il«*n stain \:in Hitjuli. 'rii-^i-lirri i\v/r kiiloni vn «lf h«Mi|i» aniliTP 
7IMI *!«• af\u|kiiiL''-n irnMitt-r t-n nn-niu'vnlili:rt'r, niaar is nni; allijd 
fie iivrri'r-!iknni>t il'T wiinnlf'n L'roiit L'tMKH'LT. uni ilc talfn van 
Malta I'll Itiljnli ai** /n-r na vi-rwanf aan U* ni«*rki'ii. Van ilr 
i)fii»r lit'in }NTMMinh)k niit iMvucirtf liistrikltMt I'atani , \N nla , 
Sainiilla »n il*- ui-^tkiist van ridorii-Mii-Ilalnia'uTa lurft Canibicr 
^fi\9' vKiMirilfii fi|iL't'li-i'kfrii). Ht«' tlf taliMi ilfZir Maniiiifn t«»t 
(ilr \an M.il>a tii Kirjnii ^taan . i^ liii- \iMirl<M)|iii; noi; t^n 
riailM'l . liat wi'ir'H** nu/r 'jrr\)vjr l)»"tr»kkinL'«*n in«'t i»*t Tnlo- 
rff^chr L'idrtlii- \an llalinalitTa wa;ir««rh:|iili|k nii'l /«h» !«|MH*dit; 
im\ witnlf'ii ii]iL:ckiaar(i 

DaaP rit«'L'<'n i-« iHi/r laaii\iMini*« \an iii-t hxitil''' llaliiuilifra 
in •!•■ ia.iisfi' jMrt-n nif! ntiaan/ii'tihik \i'niif»'nl«Tii. 'I'lM-n t\v 
b<iiJtfii-»T.iar \rt!i in fir^ fSih \an I **t»4 /ijn lit'lanirrijk ovit- 
iich( ••iiirff iiMT iritu'cfn van ili- talni van dfn ln«li^ii«*n 
Archi^ifi lj(-k>-ijil ua>, vrrnii-ldili' iiij ^1). I, hi. ITiy^ van il« 



268 VtlTCHTIOE OPMEttKINQEy OVBft DE TAI.E^T 

Halmahera-Groep — waaronder ik hier hehalve het groote 
eiland ook de zoo nabij de westkust gelegen eigeiilijke Molukkeii 
van Ternate tot Batjan versta — alleen etm woordenlijstje van 
liet Ternataansch bij Raffles. Waniieer men nagaat , welke nauwe 
betrekkingen wij Nederlanders sedert ruim twee en een halve 
eeuw, zoo al niet met Halniahera zelf, dan toch met de Mo- 
lukken onderhielden , is het waarii jk beschamend , dat wij omtrent 
de talen dezer eilanden zoo bitter slecht onderricht ziju. Te 
verblijdender is daarom de voorloopige aanvuUiug dezer leemte 
in van der Crabs werk over de Moluksche Eilanden. Daarachter 
vindt men eene uitvoerige lijst van ruim vier honderd woorden 
in eenige talen van Ambon, Boeroe en de in dit opzicht zoo 
veel beter bekende Minahassa ; maar ook , wat de Halmahera- 
Groep betrcft, in de talen van Ternate, Tidore, Sahoe en 
Gamoekoenora op de westkust van N(K)rd-lIalmahera en van het 
distrikt CJane op Zuid-Ilalmahera, welke laatste taal volgens 
van der Crab ook op de Kajoa Eilanden ge^proken wordt ; voorts 
nog in twee talen van Makjan , d\v, tier strnnd- en bergbewoners 
of, zoo- als er uitdrukkelijk wordt bijgevoegd , van Makjan di 
loe.ar en di dalem. Deze beide woorden beteekenen echter niet 
strand en berg^ maar buiten en binnen; daar bovendien de 
negorijen van Makjan alle aan strand liggen , moet men ze hier 
opvatten als de naar Halmahera gekeerde zuidoost- of binnen- 
kust en de naar de open zee gekeerdtj noorwest- of buitenkust, 
evenals op Zuid-Halmahera het op de oostkust aan de voile zee 
gelegen Gane Buiten-Gane of Gane di loear en dat op de west- 
kust tegenover Batjan Binnen-Gane of (iane di dalem heet. Ook 
Wallace geefl in de achter zijn Malay Archipelago gevoegde lijst 
van 117 woorden in 83 talen van Nederlandsch-lndii? de talen 
van Tidore, Gane en Galela op de oostkust van Noord- Halmahera. 
Eene vergelijking zijner Tidoreesche woorden met die bij van 
der Crab doet op de juistheid van beider opgaven vertrouweu, 
daar zij bt^houdens kleine afwijkingen , die uit drukfouteu of uit 
de voor vreemde talen z(K) ongeot»fendc Engelsche ooren kuuuen 
voortvloeien , goed overeeiikomen. Daarentegen is er tusscheu 
hetgeen beiden als de taal van Gane opgeven wel overeenkomst, 
maar toch het verschil {e. groot, om dit voor dezelfde taal te 
houdeu. Ik geloof daarom, dat Wallace ons de taal van het 
distrikt Gane op Zuid-Halmahera doet kennen, van der Crab 
het ua verwaute dialekt van Kajoa, en zulks te eer, omdat 
ouder de door een ongelukkig toeval verloreu geraakie woordeu- 



PRR llAr«MAHr.KA-GRUEP. 260 

liist«-n van WHliarp cmiIc die dor Kiijon Kilniidrii wa:». Daamnrlpr 
beliDorHr'n nn&f ilc fulfil van 'IVriiato eii Sahof*, wpike men bij 
van (Icr Cral) vindt; iii.iar lit'tg<-«*n viNiral tc hctn^un'ii t.s. nnidat 
wij omtrfMit di* taal van dit rilmid in vols|ii*rr*n duiMrr vrrkef*- 
Ten , de taal van hatjaii. 

0|} lirt tiop'iildik ))c/ittt'n uij dn> van llalnialirra fn (»ndi,i^- 
^rnde rilandrn niffr uf niin ^^nintc wtMirdridijMrn in ren tunalftal 
lalen «*ri tontrvallfn: nU tlric van Nodrd-llalnialiiTa, drie \au 
Tidon*f*srli- llalnialirra, f'fn \an /iiid-Ilalniahrra , 'IVrnatc, Tidore 
rn Knjoa v\\ Iwtf talni van Makjan. I it iriif iiVfrii^iMiN /err 
verklaarharc viM»rliclilt' \iMir dr s]iraakkuii>t /.'wit vv\v iin/rr 
Vdomaiinistc hmi'trnaars drr MaidM-lir talcn nnin> iii/icn.s viat 
al tr laai; un*r np dr nit dm aard diT /aak ^rlirrkkii^t* wcMir- 
(|pniij:«lt'n. Kno /(••:t prnf. Vrth oji dc itnvt'ii aaiiL'cliaaldc piaatM, 
dat rr (»\i'r lict \frl)a/t'iid |>()ivi;l(»ttiM'ii ^^'liiid \an lict ^h>- 
Vf*rneni«'nt drr Mnlnkkt-n \va:ir>rliijnii|k noi; nift'r lHHi\iMntr«*n 
in ill' vfTsrhillrndr lijdM'iiriftf'n «'n ri'i>lM'^4'liriiviM':i'n ()|i irs|Mi- 
n'li /ijn. niaar dat iiij 'ti- wrinii; (^I'viiciit iiirlit aan dii* rnkcir* 
" wfMirfif'niiisti'n , nni ln>t tot df/i* taak ti* i;r^\iM']i'n. ' I it (*rnr 
]irii7('nswaardii;i* /ui'lit naar lict volrnaakti* iH-riMift uwu /ii*)i dns 
zcmdrr v(ild<M'ndi'n irnmiL van lirtiri't-n rrtMis nu*t y.iilkr "jrhrfk- 
kip' Iinl|iniidil4'lf'n ti* vfrkrijp'n /nn /ijn. |)aar holt p'on on/iT 
iin^ui?<t(*n di'/c taak 4i|i /.icii nam, wil ik nn, Ikw/i'it i.t'liccd en 
al iti'k (»|i taalknndit; ;;fl)ii'il, V(N)rI(Ni|iiir iitt nndrr/nck he- 
pnN'vrMi . \iat ilt- viMirli'indcn lij^tt'ii dtT II;itinalit'ra-(inH*|i ons 
omtrt'iit df nndrrlinu'i' vrrwantM-haji dcr iLur i;f'>|)r(»ki-n talt'n 
Ircn*!!. Ik >lnit niij daarl)i) aan bij tfiic snorti;i-ii|kr lerkon- 
uit>|>attini; nvrr dr Mrla!n*>i>rln- trlwtHirdi-ii , dii- ik mft do d(M>r 
von KosciiImte; vrr/anirldr W(H»rd»'n!i]M van vi]f talrn van Niruw- 
(ininca rn dr Pa|)<»fM'!i(' Kilandcn achtfr dit'iis n*i/on naar dr 
(irrlvinkbaai liiNip tr plaatMwi. Ik tniciit daarin tr lirtoo^n , 
dat nirn . zi| In-! iNik n-n /jit vi*rwiiil»'rdf , tiK'li iN)r>|inmkt*li)kt* 
vrniiant."*rlia|i tii>M'Iii'n tir Mrlarirsi.MJjt' fii Mal«*iMli-l*nlvn«*j*i'*riit» 
taltMi miM't aaniicmtMi , tt-rivijl ik vtNirts ii|i )it>t inrrkviaardiLT v(t- 
M•lIi)n^4i viijs, dat dr trlwiMirdni tlt-r l*a|HH-'-. v«Mif /tHivcr d«v*' 
wiliii- Vdlkt'ii t<it tiiMi tclicii , vi-i'l iiiiiiiliT iivi-n-t-MkiMiiM hfldtfii 
niH ill' tftwuonii-n iif*r /rrvari'iidi- Mairi;i r^ dan iii«-t dif v.iii 
liet l«aaL'-«lavaan>( !i. 

Hi'/it-n wi| '111 df frhwMirdfii van iifi ii|«>tjr van Cinnhirr. 
Van tvirc f<it arlii iH-iriniu-n allr nn-i tli* l#'ttrrirn'«*|i *i nf *<. 
Waiinrrr mm dit viHirviK'trM-i , wat daarvan nok d«' «H«r>iinmk'' 



270 VL13CHTI0E OPMERKINGBN OVIB D£ Till.EK 

lijke beteekenis zijn inoge, als lets aan al deze telwoorden 
gemeenschappelijks afkappen, dan vindea wij in het overschie- 
tende even als in eeu, isa of isaWj terstond de LaagJavaan- 
sche telwoorden temg. Negen, sitoee of issiwee, verschilt 
daarentegen aanmerkelijk van het Mai. simbilan of het Jav. 
sanga^ maar is hetzelfde woord, dat ouder de vormen siwa^ 
sia , sio of sioe ook op sommige Zuidoostereilanden , de Ceram- 
Groep, de Papoe^che en de Moluksche Eilanden en in de Mina- 
hassa voor negen gebruikt wordt. Voor het distrikt Gane 
geeft Wallace deze telwoorden, waarbij ik naar zijue opgaven 
zijne transscriptie door de Nederlandsche vervaug: 1 lepsoj 
2 leploey 3 leptol^ 4 l^pfoot, 5 lepUer/ij 6 lepwonan, 7 lep- 
Jiety 8 lepwal en 9 lepsioe^ dus na afkappiug van het aan 
alle gemeenschappelijke voorvoegsel lep weder van 1 — 8 de 
Javaansche telwoorden en voor 9 de in het geheele goeveme- 
inent der Molukken voorkomende woord vorin. Van oer Crab 
noemt voor Gane, wat ik, zoo als boven reeds werd opgemerkt , 
eerder voor het dialekt der Kajoa Eilanden houd, deze tel- 
woorden: 1 p90y 2 plocy 3 toly 4 pohoty 5 plieniy 6 pawo- 
nam J 7 pAiel, 8 loaal en 9 psiwo. Het voorvoegsel lep is 
hier tot p afgesleten en soins geheel weggelaten; overigens 
springt de groote gelijkvormigheid met den door Wallace opge- 
teekenden tougval dadelijk in het oog. Ook de telwoorden der 
Biunenkust van Makjan J /^a, 2 loploe^ 3 tol^ 4 pahai^ 5 
plinty 6 pwofiamy 7 piety 8 pwaal en 9 psiwo komen met de 
vorige bijna geheel overeen. Voor zoover wij dus thans met de 
talen in de beide oostelijke en het zuidelijke schiereiland van 
Halmahera bekend zi jn , zien wij , dat daar en op een deel van 
Makjan telwoorden in gebrnik zijn, die van 1 — 8 op de Ja- 
vaansche gelijken en voor 9 met sioe overeenkomen , hetgieen 
deze talen gemeen hebbeu niet alleen met die van vele 
eilanden der residentien Bauda, Ambon en Timor en met die 
der Papoesche Eilanden, maar ook met die van Noord-Celebes, 
de Sangi en Talaur-Eilauden , Mindanau en de Filippijnen, ja 
zeifs met die van Polynesie en Madagaskar. 

Des te opmerkelijker is het, dat de talen van Ternate, 
Tidore en Noord- Halmahera, die wij uit een linguistisch oog- 
punt de Ternataausche taalgroep zullen noemen, bijna geheel 
andere telwoorden bezitten, dan die van al de omringende 
landstreken, hoewel deze sedert eeuwen voor een gioot deel 
aan het gezag der sultiina van Ternate eu Tidore onderworpeu 



DER HALMAHKKA-nuUEl'. 271 

warfn. De Tornataaiisrhe tclwnonlfii liiideii : 1 rimuoi ^ 2 
romadidi^ 3 rathji ^ 4 raha ^ 5 rvnwtoha ^ fi rara , 7 tumodi^ 
^ iofkangie. 9 siufi v\\ 11) njatjuHoei. Nr^iMi, niue^ is hirr 
de eeiii^ verbiiuliiii^srhakt'l riii'l ilr trhumnlfii drr /.(m) e\rn 
besprokcn talen; in iil di* iiiidiTf* l)i'>|H>iirt iik ii volstri'kt ift't-n 
ovf*rpf*nkom.Nt. Hli|k('iis Av wodnlciilii^tcii ImJ \:iti lirr ('nili i< 
hel Ticlon*rj*rIi ovrr lirt alirriiii'fn wj-iiiiLT \iTscliill«'iMl \:in li*t 
Tpniataaiisrh . /•hi Ih'IiIm-m iIi- riiltm r/m <ii»k liijn:! d»'/rlfclr 
t«*IwfK)r(lf*ii f'li L'rhruikfii .illrrii vunr twj'i- tTii L'''iit'i'l amlt-r 
iriNinl mah^fti v\\ vonr /is \\\\ slii'iit> ili:ilrkti'«i'li \:iti tara 
venichilli'iKlf rura. Dt-zr 'l'rrii;it;i;inM!w' Ii'IwimihIi-ii viinlt iiitMj 
onk U'niir ill dii' v;iii Salun*; I utIiHi-**! ^ '2 T"i,i,uUtl\ ^ W ro*" 
waMge ^ % rafa, 5 rot/m/tni , tl raramii ^ 7 tt*nnnlimj ^ S (nftut 
gari , 1> .f^f fii I'' iija'jimin'i. Kwrt/on in ilr Irhvtmnli'ri van 
(laiiinrkcwMnra 1 lii/f'tn ^ i! Inm;litii , \\ fotitujf , 1 //i//<. Ti 
foMi'foa^ti, Ti fa^an^ 7 inwitlni ^ S fuitft^/\ '.* v/i./,. m 1 /,y,/. 
cimoti, waarlni ln't I'TsInrnl iii In I »»«•:: ^iMii;v:t . liat il« Trriia- 
taaiiM-Jn- r >taiHlvasli:: in / srrainliTt. \rtl i^iimirr arxuikiiiLfcn 
\**r1(«>i:i'n lie <lcMir \\ aitacr nii-iit -:_nt|riii|t- ii-UuMinliri van ( iairia 

7 fmmit/tfitf'l , S if"* fniMtjt f i» .v/.^ en l(» /tmji , |)r/»- >l;ini 
M'Vilifit Vtinr I \* r !• rn /I" LT' -i''! riL'iIi;i:ililiL'<' w<"inli-n 1r lu'li 

h»Ti : 111 i\v oNrrii:'' I'lunnnli n ihrkt-nl nun. /i; ':n-l nii-t /mnifr 
ni<>*'il«*, \«TWanl>i'".a}) nn-t ln't 'ririja!;i;m*i': 

( )nili'r \\*- t:ili-n iIit llahii.i.M'i.i-* irtii-ji liik;'i-«li rinili-li)k \\\c 
tlt-r Makjaii^ii I' nniiijikn^t •m /n i h ;/'i!u|i-ii- j.l.i:iN. Iliinnr 
iflwimr«li-n /i.n I ftnitnt , 2 ///i/»A '/./■• . 'l /"•/';', I /tifti , 

."» M:tf"t f t'l /!;./////»• , 7 ^,r j,* •itfi'l>* . ** fo' .khii.'t'Jf • Ml I* JttU't, 

lift !aa!>t»' i^ «!•' MUT iivrLil aiL'« iiu-i in winli'l . ^ ii-riiint-rt aan 
M*l 'ririiMlajiiM :i , I i^ •'»ii il' r T;»!.i"«.'i' Mrvrirriiifiji-n van ii«-t 
.lavri^iii*« :■.»• //'i/.ii^ . I'l.iHr ilf /i > t«\i r.jr N iwih'nIi-ii kdnnn nr« I 
'J*-*U iliT linvi'ii ••j-iT' ?:•»» Hull- nvrrrrii M i-t:. :• 'i i-* tii/i' laal iln* 
lif-r i"»f*j'rM|ikfl.'il.»- lii-Vi'lkwiL' ^-JM Makj.lll rU /.•]{ dr Im-'AiiiiiT'* 

ilt'F hiii'.M iiku-l . « :» I IriWtHinli h wn ninli r di- n t*li- •ju»-\i aU 
nil v«rw i>|t .i.i!i d-i v.iM K.tji<:i rri (lain- njiiTiVMi, ''T-t :ri lal'T 
!i;d»-!i 111' /.'iiil- 1 1 111.:!' • la iiaar il'! •■iJiiid Vt r ii!>il. l''-l»Tdjnl 
Vllid*!: 'A-l :M t\t •liJtNIi lii-iM . .\ 'iI.LT* !i iliT MtKilk k» i| V,«li 
Al">i."l:""l- ?^i .I'l* I?. Jiliif- /••\-^ i /it n» til I ■ 't'ltilfjh d» r 

n. / f tfifu h il. ai-iilir lit- ri :• v.in \ tr :i.«vifi . hi lii*l 
• •! 1 ** 1 Mi»ilrjk!-.« . k vi'iimld, d it Si .lit! . di- itr«'t«- Nrdt-r- 
..iii'i-' ..• i.« •,«... M,i I V 111 M.ikja:i. \\i l»iM'.» iji- !H\%im»r* \a\ 



272 VLUCHTIOE OPMEEKINGEN OVBB DE TALEN 

Kajoa uaar Tabillola op Makjans zuidkust overbracht Met te 
meer recht raogen wij dus de geheel alleeu staande taal der 
Buitenkust als die der oorapronkelijke bewoners van Makjan 
aannierken. 

Til het bovenstaande bepaalde ik mij tot eeiie vergelijking 
der telwoorden van de verschillende ons bekeude taleu der 
Halmahera-Groep. Ik be^on daarmede, omdat men zich bij de 
opteekening van telwoorden het minst vergissen kan, en deze 
soort van woorden in het algeineen als de oudste en minst 
veranderlijke bestanddeelen eener taal kunnen aangemerkt vror- 
den, daar hunne beuamingen niet zoo licht als die van andere 
begrippen door verloop van tijd met andere woorden van gelijke 
beteekenis vemdsseld worden. Uit de aanwezige woordenlijsten 
blijkt evenwel, dat het boven aangetoonde verschil tussohen de 
talen van Ternate, Tidore en Noord-Halmahera en die der drie 
overige schiereilanden van het groote eiland evenze^r bi] andere 
woorden voorkomt. Enkele voorbeelden ten bewijze dezer stel- 
liug. Man heet in Ternate en Tidore uonau^ in Sahoe «flOtf, 
in Gamoekoenora nanaoedoe en in Galela anomo^ maar in Maba 
moton^ Bitjoli tnaan^ Gane 7non^ Kajoa moon en op de Bin- 
nenkust van Makjan maan. Daarentegen heeft de Buitenkust 
weder de geheel verschillende wortel aod. Hand is in Tern, 
en Tid. gia^ in Sa. giam^ in Gamk. giamga en in Gal. weder 
gia^ maar in Ma. komo^ in Bitj. iakanw, in Gane komoed^ in 
Kajoa komOy op Binuk. Mak. kamo; daarentegen op de Buitenk. 
de aan het Temataansch verwaute vorm ia, Mond is Tern. 
tnada , Tid. moda^ Sa. en Gamk. madanga en Buit. Makj. 
mada^ maar Bitj. smoe^ Gane en Kajoa soemoed en Binnenk. 
Makj. soemo. Oog is Tern, lako^ Tid. lakoy Sa. en Gamk. 
loo, Gal. lakoy maar Ma. mlo ^ Biiy mtow ^ Qsiue oemlood , K&joB. 
meiood en Binnenk. Makj. mataad^ welke vormen zeer verwant 
zijn aan het Mai. mata en Jav. tnoic. Oor is Teni. en Tid. 
ngawoe^ Sa. en Gramk. vgaoe^ Gal. nangow en Buit. Makj. 
nakameoe , maar Ma. tang , Gaiie, tinged en Kajoa tenged, Y i s c h 
is in Tern., Tid., Sa. en Gamk. njau^ Gal. nau^ en Buit. 
Makj. jau^ maar Ma. ien^ Bitj. ijaan^ Gane en Kajoa ian en 
Binnenk. Makj. tak ian, Uit deze voorbeelden ziet men ook, 
dat de taal der oorspronkelijke bevolking van Makjan in ieder 
gevat nader verwant is aan de Ternataansche taalgroep dan aan 
de talen van (lost- en Zaid-Halmahera. 

Bij het opteekenen dezer vlachtige opmerkingen wilde ik er 



DKR HAI.UAHKRA-OROEP. 273 

Tonral op wi jzpn, hoezpor rle taleu van Ternate , Tidore en \oord- 
Halmahera van die van rlrn ovorif^n Arrhipel afwijken. Daar- 
merie wildo ik volstrnkt niet betoofjfpn , dat dr/p talen niet 
behoorpn tot den pnxitPii s|)raakNtani , die /id) van Madaga9kar 
tot Waihoe of hct Pa:u(rhfiland , van FornioMa tot Nieuw- 
Zeeland uitstrfkt. I)ip|)pr indrinpMi in dpn Imuiw dpzer talen 
uil ook liifT wnarst'hijnlijk df* (M)rs|)ninkrlijkr vprwantsrhap aan- 
wiJ7^n. Torli gfloof ik , dat nw'n iiit hi*t bovenstaandr lict vrr- 
moeden mn^ o|i|N*rpn , dat dtv.r talrn t«' niiddrn van dit irroote 
gehwl pfMi ziH»r Hj^'najirdij:!' ^n)r|» v(»rmi*ii , waamin hot to 
wpujwhrlijkpr is, dat zr rindi'lijk rrns Lrnmditr b<»o<*fpn<l wonlpn, 
en duM epue hplanirrijkr Ipfriitr in dr* ('thnoi;ralic vi\ linguist ipk 
van NH'rland.'trh-Indiv wordc anrifrpvuld. II(*I)Immi onzp ambtp- 
nan'n op Tpriiatr. , zrlfs zij di«' tt* D^'lft ppnr wptpn.Hrhap|)plijke 
opleidinfT E^'uotrn , tnt dnsvrr dc/r taak niet l)ppn)pfd , mrt te 
merr irroiid moirf*n wij hnjN'n , dat dp tliarrs op Noord-ilalmahera 
grvpMipdp zrndclinpTfn dir op zirh zullrn npnjpn. 

KoRini: van pkr Aa. 



\ 



''Bieel it B 



*'rf^ 



1 




kiiriifii na^.t:iii , in MiM-vcr ilf \v/\us( of ^\r vrrtjihnt;, en wflkf 
tf-rtaliri:;. ii.i:ir:ian >rhiilil liit'ft 

/^M\ii] io /ikfT, <1at lii-t in (If* nns niriif*p'il(*«'l(if' vrrtalin^n , 
iii/iijj'I'T' ♦ r-I :ri lii- MjilfM-^-'.r, ni»'t t)htl)ri*«'kt aim iiiin of iiwfr 
iluhii :.,! • -|<>Ms. . /rif.i i-.iki-l«- (intwijfi'ilMrt' blijkcn; \:ui jui^te 



I \ S CRIP T 1 K 

OP ERN* STEBN IN 8RIJKS MaSEFM VAN OUDHKDBN TB LBIDRN. 

(iKMK»KT I , a. 'il. 



IV liirrhi) in f!U>imilf* WfM|rr^'j^*viMi Mrrii U'vcind zirh in>p 
i>|i Java, t(M>ii liij , in lS2r», hrkfmi witiI litMir dc iH'srhrijvin^ 
van II. J. UiiiniH, in |)<m*I \ van do rerkuHttfiingen van kei 
/itiiuriau^r/i h'e/iooiM'Aup ruM KhnMan en H'etrH»c happen , 
hi/. l*2n villi:::., vrrp'ZrM van ronr ruw*' afl)Ocldini; v\\ zimjn'- 
naaindr Vfrlwlarini:. 

tit (If hcM-linivini: vt-rncfnit mm, dat d(* !«t<Tn d(H>r drii 
S4;liri|\rr iri>\(in(|iMi is. \rr van andrn* (indhcilcii , nabij de dpiiii 
AtioMJH, t« II (H)>tcn iif aan dr (Nistclijkr licllin^ van dfMi berg 
Mrr*jttf,>f, III van daar DVf-r^'fhrirlit naar Sxilatiga, 

Kt-n af-riirifi \an dc ins4Ti|>ti(> liMiLTi'lnkkii; nift im*<lep*«lefld) 
diHtr dcii IhmuHtj van Siihitijti^ ygiihfhi IL'iNu l>l PoERa, die* 
't >i-hrifl Sautii Ki't'iia (/. v. a. ll«H-di*itiM*li ;^'lirinisrhnn j niwiiide 
pti wrl ii'/fii ki»n. in:ur ilc taal ni(*t V(T>tt)nd , wcnl t<T \crU- 
iin^ ill *t Javaan<i<*ii o|ii^*7(indt'n :ian drn iN'kfndi'ii Sultan van 
S*Jt'mintp: /i]\\v •la\aanM'lH* vcTtalin^ vrrvolt^nsi in *t Malri»ch 
♦-n (ilf/r w«'di*rr) in 'l llnJIaiidM-ii ovi'i^'hnu'lit ; rn *l /ijn drz« 
In-idc ( Mali'iM'iir i-n llnllandM'hr) vrrtalinifiMi . die on» t. a. |)L 
wiifilfn aanu'' ^iHlf'!!. 

S '.<M»it dns dir \('rklanni: blijkliaiir al rvrn wrini^ waanir 
U/it aN lit- nitt'.«tr andcn* van trndf inMTi|)tie>, lanp* Mwirt- 
p*|i|kiii u**i; :iaii inlandi'is untltfiiii . luat /.icii Mc-rlit:* nnvnl- 
konicn lla^^l:lIl , in liiN'Vrr tir Ir/iiij? of de verUlin^, en welke 
%rr1alinu. daaraan >rhuld lieeft. 

7>Mivff*l I!* /«k(T, dat iirt in de uus ineilefreiltTlde vertalinfren , 
inznnderiicid in de MalriM*:ie, niet iinthreekt aan niin of ineer 
duidrltjkc <»ji4iri'u . /elf:> enkele untwijfellMrt* blijkeU| van juiste 



276 iNscaipTiE. 

lezing en opvatting ^ , en dat wie zooveel van die inscriptie 
lezen kon, geene buitengewone scheq)2dnnigheid behoefde, om 
ook het overige, althaus grootendeels, naar behooren te out- 
cijferen, waarin ieder Javaan, en zeker de Sultan van Soemhi^p^ 
nog verscheiden bekende woorden had moeten aantreffen. 

Zoo wij niettemin vele van die woorden in de vertaling niet 
teragviuden , mag dit , buiten den invloed der dubbele overzet- 
ting, die in 't verschil tusschen H Maleisch en H HoUandsch 
reeds merkbaar genoeg is, wel voor een deel hieraan te wijten 
zijn, dat den Sultan, even als ous, door onbekendheid met de 
beteekenis van andere woorden, de algemeene samenhang en de 
ware meening der inscriptie duister bleef , en hij — waarin wij 
hem niet wenschen te volgen — zich nochtans verplicht achtte , 
er, zoo goed en zoo kwaad als het ging, een' zin van ie. 
maken. Dat daarbij echter ook het afechrift van UaNa di 
PoERa, waarvan hij zich bedieuen moest, ver van nauwkeurig 
zal geweest zijn , laat zich reeds met grond afleiden nit het 
jaartal, dat op den steen volkomen duidelijk 1871, en in de 
vertaling 427 luidt! 

Al kunnen wij dus voor die vertaling nog geene betere in 
de plaata geven, het ligt toch op den weg, die, naar wij 
meenen, tot beter verstand, ook van andere inscripties, leiden 
moet, rekenschap te geven van onze lezing, en van 'tweinige, 
wat wij van den inhoud meenen te verstaau of vermoeden. 

Het eerst geschiedt, in verband met het onder de inscriptie 
gegeven alphabet , doorde volgende transscriptie , waarbij dezelfde 
regelen gevolgd zijn als in 't opstel over eenige // Beschreven 
steenen op Java^ in het Tijdschrift voor Ind. taal-^ land- en 
volkeniunde, Deel XVIII, biz. 89 volgg. De schriftregels zijn 
dus naar het oorspronkelijke afgedeeld en genommerd, ook de 
enkele zinscheidingen daaraan ontleend , maar de woordscheiding , 
die in H oorspronkelijke ontbreekt, geheel op onze opvatting of 
gissing gegrond. 



■ Buiten de namen van son en maan, die, ait r. 3, tot in de Holl. 
vertaling z\jn bewaard gebleven, herkeiit men, met min of meer zeker- 
heid, in 't Mai. oran^ njang ioeroot het mamtaa yamff hanut en in hekoM 
pakirdjan t^ang toedah di djalanie het iapak Utn^u kabahka van r. 4, in 
njang maiUi het sang iumon van r. 5, in apa f^'mng djmdie larangan het 
iU-'iU, en in pmmgnga^mran t^ang Moot het iwiur iiffati van r. 6, en in 
foHffoe het piinng van r. 7. Over *t geheel schyut veeleer eene vrye om- 
schryvtog beoogd te xyo, dan wat wg eeue vertaling noeroen. 



rvurRiPTti!. 277 

Df plaat wAji rreds nfgedrukt , toon tfclirijver Aezts door de 
wolwillfiHlhrid van Frofpssor Krrii mot eeiiigp opmerkiiigiMi 
vrrplirlit wrril , waarvan inrii in dr vt>l|j;f*nd(* rfgt*U*n molding 
xul jffMnaakt vindrii , fii dir, f(elijk iiifri duarliij /icii zal , op 
t-nkoli* puiitrii (Mik tot wij/if^iiig van lift ulpliabrt^tafeltje zou- 
di'ii iniM*teM Iridcii. 

T r a II s M c r i p t i r. 

1. Oiii^ (?) sri Sara>oti kivta, vukir iiadi daiiialuii^ (equina* 
luii^r:'*) ii(iV-;ri- 

2. pini; biiliana liaiijakni iiiiirusa patirtaii pairinaruii liapaii \aiig 
•S. vidi liariidi-ni ^?) \aii^ raditva vaiig viilaii lianule i liala hayu 

4. II i dcva inaiiusi \aii^ liainit va(iii;!''; Iia^vt* badjaran 
tapak taii^'tii kabalilia 

5. driii d«*va nianu>a inuvah san«; tiiiiKiii suiii; ii^iinaiia {f) 
ha ri* 1 1. ire In put a 

a. r\u^ lia-ila pa da kadrlaiia tutiir djati Vfiiaiia ii^ibali ta- 
7. npa brkclapatik voriani; taii|Ki baktalia histri pitunghadja- 

mataiivava 
H. doiiava>tu , !<ri >)'ati !<akavanm l*i7J. 



In sc'hrift n\ s\to\\i\\ii van d(*/f* in?*iTipti(> i<t in *t (Mi^alleud 
lict ^niis van tlf aiidrrs ^'bruikrlijkc af/nndcrlijk** tn^kfiis voor 
d(* 8an!*krit!frli«* f/k (in b^kana viNir bkuvaHu ^ r. £), c (in Mri 
viM>r ffi', r. 1 tMi 8, iMi Maka ^ r. S) , */ (in murvjta viM>r *'#/a!'' 
r. i , manuxa , r. \ rii 5 . varna , r. ^) , tk (in pat ir Ian viKir 
palirtkan of hrviT ^'lAa/i , r. :i}, «*n \(Nir iangi* ^ rn i' (in di* 
I'VrnpMiiH'niilr rii andcn* wiNirdrn;; als iNik dr ttH'iiadrrini; tot 
df jiiciiMrrt' rtrhnjfwii/r in tic !«luitcnd(* r of /.(H>^*ii<N*indi*n 
lajar , du- in oiid Kaui. rvcn al?» in 'tSan.ikrit, zijnr plaatd 
bt-4'fl )M»\f'n dm \ o 1 1; v n d <* n incdfkliukrr , liiiT daanMitrgtru , 
al.- ill nicuH Jav:i:iiiM-!i , Imaimi tlrn vorii;rn, of altlianj« met 
%crdiT nxlit.^ tlaarvan afMijkt'nd, dan met andcn* l)i>\cntirkeiu 
piaat> licffl. 

lit' ikffT Krrn tffkcnt hicrbij aan : * Taal en :i|if lliiig zijn 
" \rv\ unt'T iiicuvk Jav. dan kawi. O. a. Iicb ik in *l Kw. 
'' n«if»it anilt'r.H );c\(iiidi'ii dan apan en dpam^ Lat, quuH ^ "Oiudat, 
' df wijl ^ ; rcip. •iianl, iuiincni'-. Hagate ru dgl • , uaui. 
ntrt k, - ktiiiifii in *t kw , /oover ik wnH , uiterit zeldrii 



278 tNSCKItTlB. 

^yoot; vaker treft men in 't begin van stamwoorden afwisse- 
//ling van A en spir. lenis aan. Daarentegen hebben de gedichten 
// steeds Aurip ; zoowel de gedichten als de koperplaten steeds hyang^ 
/'door de maat verzekerd. Histri voor stri is ook joug. Yang^ 
//zonder twijfel terecht door u met Mai. yang gelijk gesteld,'/ — 
zie beneden , bij r. 4 — /' is mij nooit voorgekomeu ; in 't Kw 
ff zou het wezen sang , ika , Hang, // 

De moeilijkheid van eene juiste greusbepaling tusschen Kawi 
en Javaansch (n i e u w Jav. , zoo men wil , in tegenstelling van 
't Kawi, maar altijd nog oud-Jav. in vergelijking met het 
hedendaagsche) zal waarschijnlijk niet geringer worden, wan- 
neer meerdere overblijfselen uit het overgangstijdperk bekend 
worden. Dat onze inscriptie juist tot dat tijdperk behoort of er 
althans niet ver van verwijderd is, lijdt wel geen twijfel; maar 
ik zou toch eer geneigd zijn, ze er v66r dan er na tc stellen; 
en schoon ik voorzichtigheidshalve uit het opschrift van dit 
opstel het woord Kawi maar weder geschrapt heb, kan ik 
aan de bijzonderhedon van spelling, waarop de heer Kern 
wijst, niet zoove^J gewicht hechten, als hij doet. Wat het 
gebruik van de A aangaat,' vind ik in de alleroudste van 
de inscripties op metalen platen, door de zorg van "t Batav, 
Genootschap v. Kunsten en Wetenschappen op sieen , maar nog 
niet in den handel gebracht, nam. in Inscr. II, van 'tjaar van 
Qaka 762, al dadelijk Aawaguta payung (pi. 6 a, r. 3; vgl. 
ib. r. 4 maguia payung), en acht fiet, op grond van meerdere 
ervaringeu van dezen aard, verkieslijk alle gevolgtrekkingen 
uit hetgeen in die inscripties niet of z e 1 d e n voorkomen zou 
zooveel mogelijk ter zijde te laten, tot het in bewerking zijnde 
glossarium ons in staat zal stellen, daarover met meer zeker- 
heid te oordeelen. 

Wat verder over sommige bijzonderheden nog op te merkeu 
valt, vinde zijne plaats onder de volgende 

Proeve van woordverklaring, 

l,Ong? Skr. Om: het bekeude aanhefswoordje , waaraau 
eene mystische ziuspeling op de Ind. drieiienheid wordt 
toegeschreven. Wat wij hier daarvoor aanzien, iseensamen- 
gesteld letterteeken , waarvan het hoofdbestanddeel beant- 
woordt a. d. Jav. ^ , die thans (althans bij Europ. schriU 

vers) als hoofdletter voor u {oe) geldt, maar in 't Km 



rVSCRTFTTI. 279 

cx)k of nllpen voor o. Zoo zal niPii 't hv. viiiden in Ae repds 
lUiiii^lianldc \\\scr. II, pi. 8a, r. *\ , w:iar rfiir aaiirtN*- 
piii^ van g«Mi(Mi hrjfiiit iiirt c] , dus inct hd stip of nnnina , 

fiat i\v Ind. anunvdra vrrtci^Miwmirdiixt , inaar in 't Jav. 
mcfr bf*|mal(lf*lijk dr shiitrndf* ng aanduidt. In dc* liier be- 
hiindeldr inx'nptic is dait trekrntjc viTvanfjiMi dcwr irene 
krul, dir tcvnis dinist dort al^ !ajar (slnitcMidc r), en, 
in rept'l 8, bovrn do t\%\ om lift cijfrr 7 to vonnen. 

m,Skr. ^r», '^ voorsjxx'd , g<*lnk ; sclioonlicid " ; (x>k ^fwoon 
voorvoeifsel viicJr nanicn van vrn^erdr person en v\\ zaken. 

Sara9oli ^ Skr. Sarujfvait, rii;n. v. d. ^rnialin v. d. (iinI 
KkaiimA, L^ulin drr rrdi* en/.; in nicuu ^lav. verbastt^ni 
U»t Kakas-ati. - l)v vcrwissflinp van va nirt o («oii 
voor jfrafi) is in jonu'JT Kawi zi'it p*wiH»n. 

i'r«'/a , Skr. " u'lMiiasikt , irrilaan " , rnz. : »lii'*, met liH vorif^*: 
•■ iltHiT Sarasvjiti ^'fniaakt " Y 

mi'ir, Kw. .lav. "ImtlT". 

4d#/i. Sk. fl//i , ''hfirin : I'crsti*, uitni'Mirnilsir", rnz. : in 'l .lav. 
vpflvuldiir. viMiral(H>k in ciLrrnnanien , in dc iaatstr iM'trrkcnis. 

Jama/nnp :' nf vMu/untf' t'lvrfi. v. <l. htTiry lift i'fr>li' tPt'krn 
^rliilt viilkonirn dp diw/, /(ki als die onniidtldliik daarvinir 
en eldtTs in dr/c inscriptir viNirkOnit , ni:iar ook rv»Mizt*t*r 
op di* uit andtTi' iiisrriptu's hrkcndr u ais aaiivanif^k linker. 
ViTifflijk iii't voltriMidc wtNird. Dr litvr K. vi-rkiaart zicli 

be|iaaid viNir tit* n-rstc Ir/.inir. dtM'li viw;.^ cr bij : '^ Zou r/a 
"CKik ifni' minder jniste s**hri|fwi)/.r zijn \iMir fia •=. ra^" 
nam lift VfrriTendi' of sn|MTlatirvi* ni, Ix'diN'Id in zijnt* 
Kairi-jitui/itn ^\t\/.. :i,7 , " /oodat de cii^n. t'lircniijk Malung 
"^viTv'f Is er ."ionif ymi'ii lirrtr':' " Mij nirt iM'kmd, en in 'l 
Aartlrijk^k W(M»rd<*nlMM'k v. Neii.-intiie riiet te vniden , evrn- 
min aN Ramaluug. /famti/ung uf lif^, /h*» of L'rna^ [Orm'*). 

mrip u( 9r*f .l;iv. " levi'ii '• ; vcrkondt-ii ni«*t ing • liel leven 
van ...'. lift a.'in van ir^itn'ken het-ft liet vtNirktirnen \an eent* 
dubbete «)f lan;^' m (it') , maar kan t<H'ii 4N>k e\«'n Lr«N*d de 
enk*'lf' H /i)n; en lian zon 't V(Nir:if;;aaiide uiKini wel nieC 
lTjd«*r« dan ffamti'ttng kunnen ^ele/.en uorden. 
2 bmidma , Skr. ffkuv>tna , "wen'ld". In uriping bukana ver- 
nifi'rdt d«' lieer K f*«>ne benaniinir van den Int^ of livr^wt. 

iAff/ciira (yi Ml iiet tweede ti*eken tenrht als nj ^'le/en wtirdt), 
Jav. verliale \orm v. Skr. (jakra ^ ''knn^, rud, nerpaclujf^i 



280 tKsCRimt. 

enz., i. d. beteekenis v.: //met de scliijf of deu radpijl 
werpen; omvatten, inaluiteii // , enz. Zoowel dit werkwooid 
als het grondwoord komt in H Jav. in samenstellingen voor, 
als in tjakravati of nja^ (Skr. Ijakravarlf) , //wereldheer- 
scher//, en in eigennauen v. vorsten, als IIanjakra-koesoema. 
Misschien is hier ook aau zulk . eene samenstelling met het 
volgende murusa te denkeu , waaraan ik echter geen' gezonden 
zin weet te hechten. 

Prof K. doet hierbij terecht opmerken, dat njakra in 
't Kw. ook beteekent: //als een wiel, in wieliug, in de 
rondte//, bv. kombak way ing tasik anjakra, (//golvend 
wielt het water der zee'/), eu onderstelt, dat het ook hier 
ff rondom // of // rond // beteekeiien zal. 

murusa^ Jav. verbale vorm v. Skr. purusja^ '/man, mensch'/? 
In 't Jav. schijnt dit woord verward te worden met Skr. 
parusja,v hard, ruw, wreed //, van waar Jav. »*arw*a , /I'dwin- 
gen, geweld aandoen//. 

paiirlan, Jav. //water- of badplaats // , v. S)lt, itrtha^ //water; 
/f heilige badplaats. // — De heer Kern vat het op als samen- 
gesteld met het voorafgaande woord, enzegt: // Skr. /?Mrw*;a 
//is ook //geest//. V. d. samenstelling /^wrM^^a patirthdn^ 
// // de geest der heilige badplaats // , kan heel wel komeu 
ft muTusja-pa^ ^ // als bezielende geest der badplaats//. Zoo 
//goed als de berg, of, wil men, de berggeest hutip ing 
// bhuoana heet , kan hij ook als de purusja der badplaats 
//beschouwd worden//. 

palitnaran, Jav. locatief naamwoord v. lemar^ volgcns 't Jav. 
Woordenboek //een uitgekauwde **>j4-pruim als genees- 
middel >/•, volgens Winter's Jav, ZamensprakeUy Deel II, 
biz. 213, no. 363, z. v. a. limar^ " A//<?f -bladen als ge- 
neesmiddel/'. Ligt hier dus het begrip v. " geneesmiddel ^ 
aan ten grondslag , wellicht kan dan palernaran beteekeneu : 
(een water) //met gcnezend vermogen ff ? 

kapaHy Jav. partikel: //toch, inderdaad, want//, enz. 

yang (gewoonlijk kyang)^ Jav. titel v. goddelijke of vereerde 
wezens of voorwerpen. 
Z.vidi, Skr. vidhi^ //regel, noodlot^ [beter: ^'de Voorzie- 
uigheid/', K.] ; ook // de Schepper//; Jav. >/de Godheid. // 

kanidenif zou een Jav. transitieve vorm zijn v. Miy Skr. 
siddkiy //voltooiing, vervuUing, volmaking^, enz., en be- 
teekenen; //voltooien^ enz.; wellicht ook ^i^tot stand of te 



iNSCRIPIiC. 2^1 

veeg hrt'iigrn. " l)c twe^ letten, liier aU ii geW^D, hebben 
eclit«*r oiulorliiig al zecr wt*iiii(^ oven^enkoinsl , en beide wijkeu 
laiiielijk sttTk uf van dv. uuilere 11*11 in doe iiiiicriptie. Ik 
bad dan (M)k (*(*r9t kamideni willen l(*3U*n , dat ab traiiait. 
vorm van vidi^ Skr. vidAi (zir lioveii), verklaard wurdt 
d(M)r " htIiI iiiaktMi »* r\\ " nat4*llfMi f , iiiuar zicli uok even 
^M*d iaat opvatten in den '/.in van » venmleneu '^ , die hier 
zekrr uitncinend |MU<.sen zdu. Nadat ik die lezin^f weder 
verwfirpen Inid , werd zij (M)k diMir Prof. K. uit eigeu be- 
we^n^ V(K>r^.'<teld : doch bij vernieuwd ondcrzoek van den 
steen zelf zijn wij tot de overt ui^in{{ {^'komen , dat er 
^telliy ||:ef*ne m st:iat , al ukm'IiI dit* iH>k betiu<*ld zijn. Van 
't ontbrekend ^det*lle is ^*en s|NNir te iM'kennen; en wat 
er te vcrl uan is, l)el!(N>rt tot de duidelijkste tn*kken vau 
de gi'liri'Ie inM*ri|)tie. 

radiiya ^ Kw. .hi v. = Skr. ddiljfa ^ " de Zon^'. 

pufdit , Jiiv. " de Maun". 

4tfiic/c , ofverlNinden met het vol^Mide i vcMir AantiiAi, Kw. 
o b«'M*liijnen , \erlicliten ", \un /it it A, verklaard dnor surot ^ 
" liehtstraal " , en buiteii twijfrl eeu bijvorin van 't uieuw 
Jav. jiue/urA , " lielit , fakkel " , enz. 

I , Kw. V(N)r/etsel : " van, in " , enz. ; iHik acbtervoe^*! v. transi- 
tieve vornien; zie 'l vorij^. 

Aala , Juv. , f kwaad, li*eli)k ^ , enz. 

Aajm ^ Jav., " i^^ied , scIknmi , gi^lukkig'*, enz. 
4. vi, Kw. viN>rzetM*l: "van, in *• , en/. 

dera , Skr. .lav. " ^Nllieid " , inz. v. niindenMi rau^. 

mannia, Skr. ^'^/'d , " men.Hch «• . 

jatii^ : zie bt»ven. Hier sw'liijnl echter de aid. beduelde betee- 
keni> volstn'kt niet te psoen , en /ou men veeleer denken 
;ian t Mai. rt'I:itir\e jriiivy , '-die, tiat, wrike «. 

Aammt , Jav. • voliri'n, p'li<Mir/ain»'n " , van 't frnmdwoord iui, 

jrj(iiy^l lift M-hr:i|)je, liat de ng /ou ni(N*ten aaiiduiden , in 
iiirr i)]i den !«ttt'n Z(n> tlauw , dat ik niet met z«*kerlieid 
bf|ialrn durf , of het al> /ahhI'auxu bedoeld, of wrl aU eene 
t(H'\ailis;c oiirtlriilii'id ti* Im .<*rhouweii is. Het \erband is 
overifc(rnii iN)^Mi(K:lujnlijk ;;ehi-fl liHzeifde ai:* ilat van 't vuur- 
afj^aande yamg. 

kofate^ itLS. "makeUi dueu «> , van *tgnindw. gare 

kadjaram^ onbekend ; niaar bamdjaran^ Jav. " nj ^ , iox. v. 

boumrn, planten euz. Het verwaarlmizeu van n (uf nj) v6ur 
'> V(»ltsr. VII ^ 



cnz., i. d. beteekenis v.: nmet de achijf of deu ndpijl 
«'<>r]>i?ii ; omvatteii, insluiten v, enz. Zonwel dit werkwoord 
ah lift ^TDiidwoord komt in 't Jav. in sameastelliiigen voor, 
ills ill Ijukracali of nja" (Skr, Ijakravartt) , " wereldheer- 
sclier",e3 in eigenaamen v.vorsten, aUHANJAKRA-KuEsoBMA. 
Mi!<.«c)iiea is hier ook aau ziUk.eene samenstelling met het 
volgende vmnua te denken , waaraau ik echter geen' gezonden 
zin weet te hechten. 

Prof K. doet hierbij terecht opmerken, dat njatra in 
't Kw. ook beteekent: wals een wiel, in vieling, in de 
rQ]idte",bv. kumbak Kay ing lank anjakra, (cgolvand 
wielt liet water der zee), eu ouderstelt, dat het ook hier 
-miidoni'' of Tond" beteekenen zal. 

, .hv. verbale voriii v. Skr. punuja, "man, menschv? 
Ill "t Jfiv. achijnt dit Toord verward te worden met Skr. 
paranja,'/ hard, raw, wreedv, vanwaar Jav. MurMii, wdwin- 
geij, gptfeld aaudoen/'. 

palirlan, Jav, " water- of badplaatsn, v. Skr. ^frjia, cwater; 
" lieilige badplaats. « — De heer Keni vat het op als samen- 
gtsteld net het voorafgaande woord, euzegt: "Skr. /juMw/a 
"is ook "geest". V. d. aamenstelliiig purusja palirthdn, 
"i-ile, geest der heilige badplaats », kan heel wel komen 
" munifja-pa'* , « als bezielende geest der badplaats*. Zoo 
"gofd als de berg, of, wil meu, de berggeest Aurip ing 
tilihuvaiia heet, kau hij ook als de purusja der badplaats 
" beacbouwd worden ». 

pa/^maran , Jav. locatief naamwoord v. l^mar, volgens 't Jav. 
WoorJfiiiboek "een uitgekauwde «rM-praim als genees- 
middel ■/; volgens Winter's Jav. ZamenipraieH , Deel II, 
bh. aiS, no. 363, z. v. a. limar, " ic'for-bladen als ge- 
net's mi diJel". Ligt hier dus liet begrip v. « geneesmiddel * 
aim teti ^ondslag, wellicht kan dan pal^^maran beteekenen: 
{er.n waler) "met geiiezend vermogeuwp 

hapan, Jar. partikel: "tocli, inderdaad, want", enz. 

yang (gewoonlijk kyang), Jav. titel v. goddelijke of veieerde 
wTzeus tf voorwerpen. 

vidi, Skr. vidhi, »r^l, noodlot* [heter: "de Voorzie- 
nigheid", K.j; ook "de Schepper"; Jav. »de Godheid. « 

hanidejii? zou een Jav. transitieve vorm ziju v. tidi, Skr, 
aidMi, 'voltooiing, vervulling, volmakingH, enz., en be- 
Leueu; » voltooieu » euz.; wellicht ook " tot atand of t« 



rVSTRlPTI!!. 2H3 

'*lU'Ua^ ffiAX (Aorisit.) vrijkoinpii van (ouUnappen aan) 
'Tsirlinndr (of wiiet, bezcMMleling)''''. 

paffa, J:iv. ''f^lijk; saniPii''; (Mtk liet |{ifwone woord tot aAU- 
duidini; v. iiiiTrvoud. Ilel twecde Ictterterkeii , liieraU rfgr- 
if*/<'ii. I'M dat ill df*zr iiijioriptie sWiits reiimoAl viNirkumt, 
/f>u (Hik v(M)r Skr. M kuiiiien staan : iiiaar die schijnt hifT 
vkifl nii-l b(*<UM'ld if kuniieii zijiu 

katViJana lifH^ft dm vomi van hmi optatief v. kaiKlan (of 
katPillan), v\\ dit v. een pa9.sief v. ngailtlli^ dat de transii- 
ti(*vr vorin /oil /.ijn v. <m*ii irroiidw(M>nI iltl of a/A7, waar- 
\vk\\ kiulvUan myV oniniddplijk, als naamwoord| zou kuiiiien 
^«'vornid /ijn; of ook ia^ftfaH faw) van tit la. Ueen van 
die ^rn>ndw(M>rdiMi , tl^f , atW of //t-/a, is* on» ochter be- 
kfnd. iiiaar wM, wnt, bij de vr<*Ivuldigf* verwaarlooziiig 
V. M v(^>r //, n»p*noe^ even goed voldoet, anJitI ^ ''ver- 
tniuwrii, of voorwerp v. vcrtrouwpn" , en vandaar ngan- 
tit/U. "(jp (iiMiul. of ipts) vprtn>uwen.'' Kandif/lan (than:* 
nif'<*r in trf'bruik sils lM*naming van *t "nictalen ovprtrek v. 
iM'iip krisM'lH'*|p" , van pi'ii andiT^nmdw. ta/id^t , "dik*' , afge- 
Ifid) /on dus kuniipn trPZP^d wonlen v. d. prnioon of zaak, 
waarop of the vertmuwd wonlt ; rn katlitlana dus betee- 
kenen : "wordp vertrouwd*'? 

fulur, Jav. "P»/.p[?iIp; (inz.) vennaning, zeileleai*'. 

djaii ^ Jav. "waar, (*rlit''. k. : "Kawi tijdti lief ft den ziu 
"V. Skr. djdfya^ "pcht", en dnarenboven dipu v. *oprPclit» ; 
"kortoni liet beantwcM>nit a. Jav. t^meu ; in B. J. 512: 
'•aprih djdti (=: djdd i) kankan is het "Opreclithrid , opreclit 
"iHrwij.*.-" 

yenana Jav. r=r yen ana ^ "indien er is (of zijn)", waarbij liet 
rrlatirvi' -die- of "dat* 'onderveriitaan kau zijn. 

ngahtik -= ngamhah ^ Jav. "brtreiitMi . beifaan«i' 

lanpn, Jiiv, 'WJndrr-. 
7 />c'i('c f'tpafik , nit //i i(« / , Jav. ''dorp.H)i(N)fd", en apafik v. paiik , 
Ju\ tlipnaar". du:* »do^p^lioofd met (of en) dieiiaar (of 
dienuiir**^*' !'' De p is bier (viMiral op den >teen) roo nauw 
iiM-t tl«- / \erlionden , dat ik aiinvankelijk ^Mieiird way; 
/v \<M>r pa^angan ann te zien , en An^^X^Xoyrw hikH patik ; 
ui:uir met bH ooff op het in dezeii rep*l tweeniaal voor- 
k«iiiitiide tanpa^ met pasangan p oiider de vwirgaande 
lettfT. nifN't ik den brer k. ^lijk geven , dat die twijfei 
vt^fw' \oidoendi'ii |(mnd breft. 



1 282 iyBCRTPT«. 

dj is iu 't Jav. eoo gewoon, dat iadjaran eenvoud!^ a! 
Pine nndere spelling van bandj" kan beschouwd wordeD. D 
lieer K. echter houdt het voor 't Jav. vadjaran , dat volger 
"t Woordenboek beteekeiit : » op de gewone wijze » , mat 
tjijkens zijn' vorm, zoo niet thans, dan vroeger ook ka 
beteekend hehben: » gewoonte '/. 

la/jai, Jav. " spoor " V. hand of voet; fig. ffvoortbrengsel, uii 
nerkael » , enz. Volgens den heer K. zon 't bier te verstaa 
zjn als eene verkorte oitdnikking voor * 't voetspoor d( 
luden. /' 

tanitoe ■= Jav. tamtoe of tanloe, "zeker, vast"? 

kahikia voor kambahha , Jav. " worde betreden "P Omtrent d 
uitlating van m v66r b geldt geheel hetzelfde als van di 
van n v66r d of dj; en waar ^ne uitlating v. dies aar 
plaats heeft (ondersteld dat dit bier het geval is) , kan een 
tireede te minder bevreemden. 
I. ileTi'i, of, zoo men vil, in twee woorden (/« «it, %.w. irim 
of daad van", d. i. "door." 

devi inaniua , ala baven, r. 4. 

mwraA, Kw. "weder, op nieaw; nog, ook, en.» 

■lanf, Kw. Jav, aanwiJ7«ud voomaam- of lidwoord, enz. Y6i 
iiamen en titels v. aanzienlijken ; ook wel als betrekkelij 
voomaamwoord \66t werkwoorden of gez^den , zoo als he 
hier schljnt te moeten zijn. 

tuiiion , Jav. (gw. (iMi), ivzien". 

■favingatitanakaringe , denkelyk voot ta»g amanai arhiff, «di 
bedenken en (of) hooren. « Manah (waariu eChter de fi doc 
s.ijting min duidelijk), Skr. Jav. weratand, geest*, eos. 
vsnwaar Jav. a(of ka)maMah, "deDken, bedetiken»; i^g 
of arfngi, Kw. = Jav. ntwj/u, "hooren." 

fvfsla, Jav. optatieve vorm v. lupni, "Vrij , los, vr^ blljve 
or komen , outgaan. " 
■ 6, riwi;, Kw. Jav. praep. »vaa, aan", enz. 

i/a-lla, Jav. "zedewet, gebod, verbod", enz. — Kern: Kw 
hila-kila, "schaode"; B. J. KO-S : Aila-AUa Ung nira 
"foei ! zeide hij"; kila-hildng , conj. *het zou sohand 
"zijn",ib. 123 en elders. Sommige. befeekenissen , door d 
"Javanen aan 't woord gehecht, lijken zeer verdacht; war 
"Ook in 't Batakscb (en Saaaksch , volgene van Avr Tool 
"is ila "BchfHide*; maila wzich scham^i , beleedigd gevoelen 
'^op 't hooren v. onbetamelijke woordeu: dns Wpmta fin 



KROE TJAKRA. 



I'it liH verslair van di»n hwr .1. A. R Wisoliiis over cIp 
/(¥>«priinani(lr pnifHii't*!! van Dj aj a • Daj a ftp 1)1/. 17£ volirg. 
van Alt doiA is )M>veii.staaii(l(' nanin iN'kpiid als liii* van ff^n* 
jirie^tiTVorst . ilic frnniaal Av fi]«l UDnlt vrr>cliillrrul opgt*- 

jfPVPii ' ovrr Java liriTsrhrn i*n lift tof fPii' nnp^keiHlni 

trap van wclvaart en ^rtNitlirid VDPn'n /on. 

I)p h^'^w'llolIl^int^l'n van <li*n whriivrr <)Vpr iIpii iNirsprong pri 
aarii van dir V(Mtrs|M*llin(; /ondrn wrllirht ppnipt/ins nndppi iiit- 
^fvallpii /ijn, intlirn liij hcdarlit wa.*« irr*wiTst op dp, torli gp- 
nnr|r/aani ))«>kf*ndf' oniManili^^lipid , dat i|p/p|ft|p naani - tM*)i(Kin 
hij Knro|»fr?«rlir srIirijMTs op vpr*rhillrndp «ijzrn p*!*t*hn*vpn 
pu \prklaard ' — ifr\iM*rd is d«M>r drn opstandplin^ Dipi 
\p^ara. die \u'u\ tpf;p|i|k nirt dt-n titid van 8nltan aannam. 

Ill) /on dit /rir* nit dr l)t>t niojrrlijkp hn»n ^^I'HPtni ht'ld>pn , 
7<M) hi] dr plaat-* nit lift "pfi;iN*-liands(*hrift ovrr dpn opstami 
van l^'Z'i :M\-, in /i)n(' aantprk«>ninL' (27) op hi/. 21 •( aan- 
Kpl«aald , lM*tpr h**t:rr|M'n had \ Dal liandsrhrift t4K*li was zoo 
aU nil) tiM'valliir Iw^kiMid i> — j-^mi irptn»uw ufsriirift van 't 
pitfPniiandiL; \i'rliaal \aii Dipa Xi^ara /I'lf, dir iTlitpr, van 
/ich /plf s|ii'«l> in drn drrdm j)pr>04in , ondfr vprsc-hillpiidp 
oniM^iiripiii^n , sprpkpiid . /irii daar trr plaatsp (/.ins; Will, 

' Vnl^rai t«r* IfCinprn , iloor 'Iro hrrr W i«rll«i« mrdrgrtWId, IB 't Jiv 
jur l^'M) ( ^ l». |h7I 72* i>r l*JO| 1 A l» IVAV 70> . in rrn anil^r 
haa4«rbhft . ilat ik umirr ilr Ofiir^n ^hail brh. w«* hrt A J l7o<l t A |). 

1774 7'm. 

> Zk <• • HAirrman. Oorl.uj ,»^ ./«r«. Ml IJA. m dr aMMr Mn|Krh»»J«lc 
•rhnjvrr* >>n liMriAn. Kfunla % \\y%\mh JnJt^ . III. "I 2, bU SOHi. 
ImvA I bairor Tjukm. maar dr r i»i ran t frr^t^ wminl fw-niKisini 
WM'b*ii|:d . rn Tindaar by llagrniatt Cbajfof Tjukm' 

* IV biUykbriJ vurdcrl. birrby airt uavrnncU U Uua. d«t de hatr W. 
•IcckU M-n pMr bladeo ait brt mlddfo vaa «Ut bap«bchrift t>n4er 4t oofea 



286 EROB TJAKRA. 

VS. 33; want dat het iu dichtinaat is, behoeft wel uauwelijks 
gezegd) noemt sang moerti-ning joeda^ d. i. letterlijk: "het 
lichaam'/ (of de iucarnatie; wij zoudeu zeggeu : de ziel) '^van 
den oorlog'/. Het is dus ook van zicli zelf, dat D. N. daar 
verhaalt, hoe hij , door zijue aanhangeis gedrongen om de vor- 
stelijke waardigheid aan te uemen, zich ter rechter tijd eea' 
droom heriunerde, waarin hem geopenbaard was, dat hij over 
Java heerscheu zou ouder den naam van Sultan A b d o e 1 
Humid Eroe (of beter Chairoe) Tjakra, Kabiroel- 
moe'min, Sajida, Pauata Agama Djawa (Regelaar 
van den godsdienst op Java), Kalifatoel Uasoeloellah 
(Stedehouder van Gods Gezaut). 

Ten naaste bij woordelijk dezelfde namen en titels worden hem 
ook door ziyi palih^ RadenAbdoellahAdipati Dauoe- 
redja, gegeveu in een brief van 9 Moeloed 1756 (= 19 Sep- 
tember 1828), in Roorda's Jaoaansche brieven op biz. 273 
opgenomen. Hij heet daar IngkangSinoehoen KangdjSng 
Soeltan Ngabdoel Kamid, C heroe-tj akra^ Kabi- 
roelmoeminina, Kalifatoel Basoeloellahi, Am^ngkoe 
Boewana, Senapati Ingalaga Sabiloellah ing tanah 
Djawi, d. i. ongeveer: Z. M. (of letterlijk: de aangebedeue 
of vereerde) de Sultan Abdoel Hamid (dienaar des Geloof- 
den, d. i. Gods), Chai roe Tjakra, Opperste der geloovigen , 
Stedehouder van Gods Gezant, Beheerscher der Wereld, Aan- 
voerder in den Heiligen strijd. De naam Chairoe Tjakra 
zelf schijut voor geene gezonde vertaliug vatbaar. Het eerste 
deel, schoon in D. N.'s eigen handschrift, dat trouwens door 
verregaande slordigheid van spelling uitmunt, ^j^ geschrcven, 
is wel buiten twijfel het Arabische J^ chair ^ chairoen of 
chairoe f ^goed^ , zoowel bijvoegelijk als zclfst^ndig gebruikt^ 
ook in den zin van /^geluk^ ; want de verklariug van eroe 

in de nieuwe uitgaaf van ""t Jav, IVoordenboek door 



("I"" 3)) 



Kw. = sosotya (^juweelA^) zal wel eene mislukte gissing ziju , 
als zooveel, wat iu dat woordeuboek als Kw. (Kawi) gemerkt 
is. Vandaar waarschijnlijk ook de verklaring van de samenstel- 
ling eroe-tjakra door ^juweele(n) pijl's die door den heer W. 
terecht verworpen wordt — of hij ze elders gevonden heeft, blijkt 
mij niet — ; maar de zijne door i^bekwame lausv is al even 
weinig aannemelijk, al kunnen wij er geeiie betere voor geven. 
Trouwens zoo is het dikwijls met Javaansche nameu, die uit 



CKUk TJAKAA. S87 

mill of Hirer brkriide wnonieii /ijii saiiif^n^jtleld, waarvan pohter 
dr vprbiiifliiif; fff^f^ii' ^^zfiiidfTi /in achijiit n|i ie It^vereu, eii die 
men dim (miL lM*>t doft iiiet lot Hkfii priji* to willcn verLIareii. 

l)i- fciiif^e wun* iM'tifkfiii.H van dfii iiaain Kroe Tjakrais 
vnor OI19 p*lr^ii ill di* ^nNitr verwarlitingrii , die er dutir de 
voor>|irlIin^ aaii vrrlMiiidfii /ijii. IV'.stoiideii dir vcrwaclitiii^eii , 
bevtond dir \(Kir>|N'llin^ rerd.s. loen l>. \. /ich ids Sultan E. T. 
iipwiiT|)? of nuiet riirii aannfiiicii, 'uw aU dr lierr \V. het vuor- 
»lrh , dat lirtprn in ilir V(N)rs|H'lli!i}< o|j I). N. ^rliijnt te 
dnelen , rrrM iia /.ijii nptrrdcii, rii iiiH hrt (hi^ tltmnip. is hij- 
^rvor^dy Wij vtxir oiis aclitfii lirt (MTstt* nauwrlijk^f (Hiifrlarhti^, 
al wun* 't sli*(*lit>, niiidat ilr \(N)ni|M«llin^*n b«'tn'kk('li)k K. T., 
inyoiidrriirid in ti|d>* rn plaat.sh<-|):ili!i^r. if p-hrrkki^ u|i D. N. 
|la^!krn . om dtwir cen tiidLTfiiiMit U- /ijiirr ^niiistt* vcr/oiiiipn (i* 
zijn. |):it lirt/clt'df ^rlirrk van ti\ci-rriiMrninuni; lirm iiift vrr- 
hindrrtl lie-ift . \:in t hotaandc vnlk>p'UN»t' partij ti- trfkkcn, 
oin /if'li viMir den l)f>lotil<ili ii Mr>sja> nit U' ^'i'\<>!i, iM-luM'ft ft* 
miniirr U- bci rccnidi'n , daar lirt /icli 7(f*r Hrl driik«'!i laat, ilat 
hij nirl flrii jni^trn iiilitiiitl \aii I) j aj a - liaj a ' > viMi|>i|M'llin^Mi 
nif't iinnukrurii; Ix'Lriid uas. Andrr.'* Iiad liij /i<'li ucl iiitdnik- 
kelijk ilaartt|) l)iTtM'|H'n « vn m llirlit iiti^ nirrr aanlridin^ iTfioudrn, 
oni 7irli 'randjdrni; I* or i ill tr n(MMnt*n; viant uat ua^i vaii 
dr/rn tr inakrn, al> /ijn oj)\ul^'rr K. T. n*id."* vrrM'lirnrn i^? 

Wat den niidrr>trl(i('n iMtr<<|>n>ii^ ni (Hidfrdoni dirr \tNir>|Nd* 
liiijurrn in *t aliri'iiH-iM iM-irrfi, Imd mi^ viTincIditi;^ vrrdu'iid , 
dat Mdi^i'ii.-* \Viiitir*s Jar. /antfH.\j,ta.xt h ^ I. 'M\\\ ^ lift In irk 
lijuja-f*ajti , hi-valtrntlt' "/.inK]N'iini:<'n (itriifumhang) o|i dr 
-iiiitl»*rM!it'jdi'n njkeh lan Jaia" ;1»1/. 'Jt*?;, iitt iiT>t /nu /ijn 
ii|>^'»trld d<iiir f-rii' tijdLrt lioot van dicii \\\xA (lii/. •*i7»J, met 
nain^ Kni {ini- Salorkai . «-ii later oiiiL'i'Wt'rLl . f'tT<it dinir Sum an 
liiri II. vrr\i>lL^';» diHir I^aiiu'^'ran A d i I a n irur van A'cir/ii- 
it/*»rj. hat dan »fiii' lixlindiNiH- »«aMi»-n*ti llmi: ai> tir naaiii K. T. 
«f| nifi antliT'* d:iii van frnt* dit-r 'tniHrrkiitu't n nf van rrne 
\\\i\l latrrr daLMfrkriifii kan , >|)n'f'kl Mf'l van /rit. IIim* uriiiit; 
naardr HHir '\ nvrrij^c aan dt- aaii::t*>.a ildr upu'-ivrn Ir !irf'iit«*n 
/i|. /•• pvrn ti"ii tti'i riniiji'ii *»!»Mii :i:iii 'l vrrnHN-iifii , tiat d»' 
\iMir'*|M'liiiiLr*'n . oviT t p'iirf-j ^f -(.iinit-n , nndi-r /ijn itjii \«'rrr 
dff* nti-r^ti- u't'hfurti-iii^M'n . waantp /i) tindfT>t«*!d wiinlrn tr diir- 
Irii, al niair i-r M-drrt Inrr rn daar uat in p'Wij/iirii of bijpp- 
\(ic^ii /ijn. oin xr daarinnlr in ovrrv'rnMeininin^ tr breiigrn. 
liidtrditad is dio uvrrt.x'iu'leuiiiiiug u\er *t aigvuioru uuk ucj 



288 tBOE TJAKEA. 

ZOO zwak en oubeduidend , en de zin, of liever onssin, der 
^^allegorieen/' zoo oubestemd, dat men er al licht* even goed 
elke andere geschiedenia als die van Java in zou kunnen 
teragvinden. 

Van verdere aanmerkingen op de bijzonderheden dergegeven 
verklaringen , waartoe het anders niet aan stof ontbreken zon, 
meen ik mij te mogen onthouden. Alleeu zou ik nog willen 
vragen, of in den naam Oengkarang Bajoe (biz. 188) wellicht 
eene mislezing of schrijflbut schuilen kau voor Karang-baja ^ 
zoo als de zetel van het hier bedoelde rijk en bij Raffles hn 
in een der mij bekende HSS. luidt. De door den heer W. bij- 
gevoegde parenthesis //(Oengarang?)'/ zal wel berusten op de 
bij ons zoo algemeene wanspelling voor Oengaran, den waren 
inlandschen naam van den berg en het district in Samarang. 

Leiden, 26 Febr. 1873. A. B. Cohen Stuart. 



T OPS( IIRIFT VAX BATOK BKRACJONG 

or SIMATRA. 



Hot was iii(lf>rti|(l oi'u /«fr vrnlirnstrlijk work van den herr 
R. Fn>«lrricli , <l:it hi) Jr fipsrliriftrn %aii Hafoe IWra^'on^ en 
pAffgpr Rofjnii;^ oMtn|frnlf», iiitiraf I'li met t^'ur pnM'vt* van ver- 
Uliiif; viN)r]ra;r '■ !'<* taal inanrin lM'i(|fMi|hr)irirtrii op^fosteld zijn, 
werA (i(M)r Ikmh SniiNkril ircniN'Mitl* n\ inilrnlaad /al nicmand 
hrtvisttMi (lat i\v viTvaanlij^T drr inMTiptir van l^at4N* IVrapmg 
7.\c\\ verlnflil \\vv{\ vrn Mnk in iSaiirikrit tr Irvrn-n. Ki^'nlijk 
w hrt vow Mxtrt van hrahU'ltaal. Van 't andrn' ojisrhrift in 
hH op 't I'orMr ir»'7icht nii*t /«k) p'niakkf'lijk t<» lM*:ilis.H4Mi i>f ilr 
maker /ijn LTflu'rlr Mf*rk v<Nir Sanskrit liirltl , <)an wri of hij 
mrt Ix'wnstht'id <*f*n oiiTinati;; p'liruik van inin nf infer vrr- 
kofiridr Sanskni-vitNirdcn c^Mnaakt lirrft . tf^ruiil do /invrrbin- 
drndr viNtrdjoH «'ii LrraniniatiM'lii' vonnni i;r(N)iciidf*r'N inlmMnHrli, 
laat fins /oirirm Ond Mcnaiii^kaliansrh Mal('i»M^)i, wariMi. ()f>k 
7ondpr (tvrnd den /in dirr Ond-Mrnantrkahaiisrlw wrM>rd»*n tr 
ver^taan, nint^'ii wo trrrnst b«'wi*n'n dat rrm* nicniiftr daarvan 
in '( stuk viMirkfMncn; n. a. matftrauatiirii/a in r. 1 is ^c-fn 
SaniKkrit , al is *t ;rr<indw«i<>ril rfii vrrkiUMMd Skr. wcMini : maii^- 
mthikarawii in ^. mtirakshartta "Uflvitf'Lrrlijklifiii In'warrn'* in 
I A: mafigaHUiiiinhimi "hi'liartiiri'ii" in li; dr/.(> /ijn allr klaar- 
hliikf'li|k iiift df Ix'krnilc vtN)rvo«>i;M'ls ma en Mnify g«*vorind. 
Telkrns kf>nit vtMir inuM ^ duidflijk i'«-n \<N>rnH:imwiM»nl in dm 
7.in \nn -Anv ^ tiit'», nui: uvrr in *t MiMiaiiirkalmnsrlir tli Minau 
•aldajir- >. In de /inoni-fii* httfuia ya maHganumotlana tikarm- 
m^nan (d. i. HAarmma + inan) inair hutmla riMi ninjunrlief 
«r7fn \an Malfi^^li hUul of iiirt, in ififn iri'val }i«*«*fl hel iftia 
mH Sannkrit ^1•m^f•ll, ovriunin als fa; ya »*. , rnz. hi*t, -'din 

* Id \ rrbaoiirlinirni vin hrt lUtav ri«QfK)Urhft|i . !> :!6 

* l»r V il iiiuk bff«ft brm«ii in lyne Tub. Spr. M 244, mrt i^ie 
KWq>iiBnigbrid , ml tfi «ia<i« 't Toormalic brttun tm iim^ op^nwktt 



290 *T OPSCHRIFT VAN BATOE BCRAOONG OF SUMATRA. 

deze wet behartigt/^. Naast inan treffen we aan ind in IS; 
balw ind qa- (beter so) sdsanenau (cL i. Skr. qdsana -f- inan) 
'^deze steen met dit edict//. Maleisch is bdrang in 12; di 
parbtoatkan in 9; sak nyang in 12 zal wel overeeukomen met 
een Oudjavaansch iek (of sok) nyang '/de vollieid van, veel'^; 
punydld is althans eene naar Polyneaische accentregelen ver- 
vormde uitspraak van een 8kr. woord, en 't daarop volgende 
yang ngurang > geheel en al inkndsch. In dngd tishihtUiy 
r. 8, viudt men eene verbinding van een zuiveren Skr.-vorm 
met niiigd (of sing en dan dlishihati)\ in 't eerste woord 
herkent men 't betr. vnmw. = Jav. , en 't tweede zal wel de 
letterlijke vertaling zijn van een inlieemsch woord = Jav. 
matKg , zoodat Hng dL beteekent //welke regeert". Woordeu als 
mpu ki (of kaif) laten we nog geheel ter zijde, en van audere 
als dAak of dkal^ rentak^ euz. stippen we slechts aan dat ze 
niets met Skr. gemeen liebben. Ook merken we in 't voorbiigaan 
op dat de drie eerste regels eene strophe in fjard^llawikri^ita 
bcvatten, beginnende met awasiy aslu (zoo is te lezen) prabku 
(een vocatief) mculwayddwaja mpd (vocatief!) ddityawarmma 
qriyd (vennoedelijk een conjunctief). Dit is de eerste van de 
vier regek der stroplie. 

£lke poging om een stuk dat, in spijt van kwistig inge- 
strooide Skr.-woorden, geen Skr. is» uit die taal te gaan ver- 
klaren, moet onvermiidelijk mislukken. Nochtans komt er een 
kleiu gedeeltc in 't edict voor , dat Skr. verbeeldeu moet en in 
zooverre op dien uaam aanspraak heeft , en wel de Anush^ubh aan 
't slot waarin de datum van ^t stuk vervat is. Om dien datum 
is het ons hier te doen, want hij staat in onafscheidelijk ver- 
band met de dagt«ekening van 't stuk te Batoe Jkragoiig. We 
zuUen aantoonen dat beide iiiscripties 700 jaar jonger zijn dan 
de heer Friederich meeiule. Alleen de eerste, die in brabbel- 
Sanskrit, zullen we volledig behaiidelen , daar de lezing van 't 
opsclirift te Pagger Roejong op te veel plaatsen onzeker is en 
de noodige kennis van *t Menangkabausch Maleisch ons ontbreekt. 

Alvorens 't stuk van Batoe l^ragong in zijn geheel te laleu 
volgen, moeten we ojimorken dat het niet weiiiig fouten ver- 
toont, welke volstrekt niet den vervaardiger te wijten zijn, maar 
ten laste des steeiihouwers komen. Iloe gebrekkig de kennis des 

* llier en elderi 1m de keer Friederieh uden, aitgiaade vm de veronder- 
ateUing dtt het itok Skr. moeit weien; we verwyiea voor onie leiingen naar 
*t liM#iiiiiile. 



*T OPSrilRIPT VAN BATOE BERAOONO Of ffrMATHA. 291 

up«teller8 cmk wan, kcuile iiij iacli df lioofdregelrii der ven- 
kuntt. het^erru iiioniiiiifl iM^vn^iudfU 7m\ die wcrl AjuX ook dfl 
Kawi-f(tHlirht<^ii in Indinrlir versniatciii /ijii , t*ii fr i« fpreii reden 
dfiikbaar wsiiin)iii iikmi u]} Suiiiatra dr iiidiM;)if* verskuiiat minder 
nagevol^l -miu hi'blM*ii dan op ilava. Kr komeii in *t sink fuut«ii 
voor, <lit* onnujp'lijk 't werk /ijn van ilcn anders jaininrirlijkpu 
dichter. Hij andrrt^ fduteii, tc^Mi .H|iraakkun!«t of K|N*llini(, in 
iiet iDoriWijkrr U* lM*>liH.ifMi , «i(> M'liultl licfft. IIin* lift y.i|« het 
i» lioofdzakflijk drn sti*fniiouwrr le wi|trn dat rnkelr w(N>rdeu 
vnl^trrkl oiiVf*r>taaMliaar of vr*riiiinkl /iin. 

't ()|).s<'l)rirt van WiiUu* Wvrii^iup: lM*»taat uil drio »trn|)lirn : 
dc (*<'ntr vn dcnlf in Anu>li^ul)l> , do twei'dc in (/rinlillawikn- 
Ata. JamintT dat /nlk> di' aandadit van den llnT Krietierirh ont- 
suapl i:i, U'lialvi* in 'l p>val tier •{*'*' .<«tru|ilH'. Di* vprsmaat tocli ii( 
'I allrrkrai'iilii^Mr middcl oin twiifflat'litip* If/.in^'n \v lirri«ti*llfn 
of 7.pkrrli«*id tr p*Vfn nnitn'ni tic wan* living. |{illi|k(*rvii)/<' zijn 
ve verplii'ht ti* crkcniirn dal du'iitt'r v\\ .Ht<fiilionm(T in dit o|i- 
ziclit ic<*li'*('l ^ri) '/.\]u van hlaani: /ij lifbht-n zor^vuldi;;, nauw- 
kriiri;? rn dnitlflijk df vrr^.ifdiTliiii;!'!! a.in^(*p-vt*n. Dal rr van 
dr If/in^ ni viiNirilv<*ril*rlini; van drn Hrrr Kricdprirli naffpnu(*||( 
niet> o\iTl)li|fi . i> ff'h iKitnnrlijk p'^uli; vmi dt* oni.*(tandi^lirid 
dat lit'in dt> \fr>rnaat unhrktMiil Im p>l)l<-vt'n. Wnw i\v juistlifid 
on/rr rikTrni* <intiiiffrini: viTwij/rn ^^r dfii Irzi-r naar t far»i- 
inilf, \iM)rktini<>hdf' in Vrrli. Halav. (irn., I>. *iti« arhtrr bl. '.*!(. 

\a 't t;i'))ruik<'li|k(' Om\ iiivtt dr insfTiptif dr vtdp'iiiip 
Auusli/uhli . vij.irvan lir paJas lM'li<N)rIi|k tliNir If-cM^^fknift af- 
ISrdt'fM /I in 

dwarf r:i**iia liiuijc 11*^1 h- i;a(nn war>liar ra kartikr ' »nkla4 
(lanralitlii*^ «i)nir liajriMidnidi >nl)h:iin 1 11 ^al || 

llirnn /ipi ri'M jiaar af'M'iinjvrr^ftinUfii tli* an in yd/fin , nit- 
|p-dnikt il<N»r I t«*t'kt>n di-r laiiip' a ariiii-r. v\\ dat d«*r ai \iior 
den ni«-«lfklinkf*r , koiiiI iiiiT \o|Mtn*kt nii'l W pai>. Nu nHcn «r 
uii tit't riuii-ja%:ian4r[) , dat ai fn r \an lie\rrlrd«* vf*rvard 
wrrdcn , rn /rif** in d** HaliniTM-iir af^H'iirtftcn ai aN ^ unrdt 
iiitirp2*priikpn ; in nn/i* in^^rriplif /riir /ulU'n wr /.i¥> ^trakn di 
ill •\v\\v \'M\ r L^«<*iirfVfn \ind('n. W .-lar ai \\\r\ ^ ^wnrnsiAx ^ 
\\r^i\ iN>k uM dt* waardc van o trv«kn';«vn : diisi ^aiau vrrtegfn- 
vminiiirt <wik 5(i/'». <)t)k till is r\rn«i'l de warr vorm nirt op 
onxp |tl:iat!«. want hi) *t nirrrvimd rnr«iriV heli(M»rde ook *l mv. 
gaid If !«ta:in. Wat dr li'ttrrvormrn IjetreH , dif door den f*e»tcii 
utitrijffi:iar vf-rktfrd gi*lf/rn /ijn , vrrgrhjke niru in regrl 19 



292 't opschrift tan batoe beraoono op Sumatra. 

van 't opschrift te Pagger Roejong den eersten jD^//ader strophe! 
subAam (of: *ugam) astu gate qdke\ over dit laat.ste straks 
meer. De ti^eede afschrijversfout is bajrendradi; lees: hajrendrddi. 

De fouten des dichters ten opzichte van spraakkunst. , spelling 
en woordvoeging zijn meer in getal. Dat ranha gespeld wordt 
in stede van raj<a is eeue kleinigheid , en des te verklaarbaarder 
dewijl rasha ook in 't Kawi de gewone schrijfwijze is. Suifah 
en nuhham moe.st.en beide met q worden uitgesproken en gespeld; 
doch hier zou de steenhouwer schuld kunnen hebben. De fonten 
tegen 't taalgebruik van 't Skr. zijn te menigvnldig om ze 
afzonderlijk op te sommen ; in dragelijk Sanskrit zou men de 
gehe^le strophe — welkor zin nndcrs volkomen diiidelijk is — 
aldus kunnen uitdrukken : dwdrarasabhujarupawarsheshu ga- 
teshu , kdrtiike , t^uJcle (in ])ro/a : kdrilikafukle) pancama- 
tithau^ somawdre^ wajraindrddini ca qubhe sali. De va //en, 
ook" achter loarshdq is een stoplap. "i Tietterteeken voor slui- 
tende t keert in 't stuk zelve niet terug, doch komt overeen 
met wat daarvoor in BengJili-schrifL gebruikelijk is. — De ver- 
taling in barbaarsch Hollandscli , eenigermate een denkbeeld 
gevende van 't soort- Sanskrit door den dicliter gebezigd, is: 

"Tn negen, zes, twee, een, jaren voorbi jgegaan , in (de maand) 
KArttika, lichte helft, de vijf dag, op Maandag, (de Yoga) 
JTaJra, (de Karawa van) Indra, enz., gunstig nu zijnde.'" 

Voor hen die van Skr. ^en hoofdvak gemaakt hebben, zijn 
de volgendc aanteekeningen misseliieii niet onwelkom. Dujdra^ 
opening, duidt 9 aan, naar de 9 openingen des lichaams; rasa^ 
smaak , zes , naar de 6 soorten van smaak ; bkuja , arm , drukt 
twee uit; en rupa ^ o. a. "enkel exemplaar, een stuks (vee, 
koopwaar)" een. De datum is derhalve 1269, riatuurlijk C^dka, 
overeenkomende met \*V\-7 na Clir. — Wajra, naar slechte uit- 
spraak : bajra , is de naam van een yoga , en wel de 1 5<Jc in 
de rij volgens de 27 maanhuizen, doch de 9^? in de reeks 
volgens de 2S maanhuizen '. Welke rij hier gevolgd is, !aat 
zich uit de gegevens in 't opsehrift. niet ojimaken. Met endra^ 
d. i. aindra^ is bedoeld de '/ondcr Indra staande"' Karafra 
Bawa *. Dit laat zich wel vaststdlen; want de Kara;/a Bawa 
komt o. a. overeen met de eerste helft. der 5*le Tithi. Nu valt 
de datum van 't stuk juist op de 5<Je Tithi. Onder ddi zijn 
andcre tijdsbepalingen be4jfre|>en, die in de opschriftcn niet zeldeii 



f Zie Colebrooke, Mi«c. Eways. II, 868. 
1 Zie Bfli»t-SanhitA, 99, 4. 



*T (IPsniKin' VAN HATOi: BKRAnUNU CIP SrUATRA. 293 

nwiln o]»^^fveii wordfii, uU un*ii {utuAilrta)^ e. ilgl. We vcr- 
mj/rn rinar liiMTiptii* II oikUt tit* Kawi-ourkoiMlni. 

I)f* b(*i>uii(l('l(lf (lii^ttV'kcMiiii^ is I)lijk)m»r die* v:iii <l(* lM*kriid- 
makiiif; van 't Mtik. In 't rrrstt* vrr> tirr vnl^tMulr stnipht* tn'tl'di 
wr wfdiT vvu (latum nan, en wrl van vrn ilai; lairr. Duiiniit 
Iridfii we af, (Lit die tm'cdt' datum den da^ aanduidt «»ar(j|j 
i\v hmp'lijkr •rclicurtfriis d(H)r dt* ins('ri|jti(* \v vrnruwigi*n, 
mtit-^t plaats hcl)lM*n. l)v twirdc .stn>|)Iir, in (/ardiilawikri/lita, 
i> diHir den wcrkman /jn) dfrrlijk viTknocid dat rnkt'lc W(Nirdrn 
VdlMn'kt onxTstaaiiljaar, «r(*dccltclnk /.cIlV onlrobaar ^'wordeu 
yijn. vi\ (lit ^'\(m'i;(1 bij *t oiivrrmo^fcn df> dirlitcr^ /ijne ((r- 
darhti'n in 't Sanskrit l)«'li(Nirli|k uit \v drukkrn, maakt li<*t V(Xir 
ons /.(IT iiHN'icliik die trrdaclitcn (i\cral tc radcn. 

Kr ^tuat, bt-lioudcns ccn {Kiar (»nl(r:<l>im* l('tt('r> die wc met 
rrn vraairtirkcn willcn aaiidiiidcn : 

bhu^karifurc nawaijanxanc ^iiY ^ tnv >\\tv (/ai.-i mani^LT^dai 
Bukl[^ij<' >)iaNh/iii tiwir nr|Mittama^'unairr «'dit_\avitarmma ur\i&A \ 
k!»hi'ttniJTia4 tcr avohadliarawinam biiaMirfivifK/iiwan < 
hav^'ihu iirjta asiiM»ttnma>ad aradvam |iraua(;tas >ab)i:'i || 

l)t*/(* >trit|i!i(' ucmcit \an vcr,iri»in^'rn van (b-n kant van 
i»chrii\rr ru atM-lirijUT. liAnhJitinwie \* «*fn /inlcdii;r klunk; dc 
dicbtfr nuH-t irrM-hn-vi-Ti licbbcn hAti'Ukirwufi v('rm<N*drlMk M'linff 
ilr wcrkmaii \olir('n!<i dictaat. rn \cri>MdcrMi*bl dat lan^'i* </ rffn.*d(i 
tuf'n, i;i-li]k thans nnu' in 't M(Miani;kai>auM-!i en in 't JavaHnM*!! 
aU a Mi-rd uitift'.oprokm, en in aanmcrkini; i^^-nomcn dut dc m 
(Kictr \Vi!«:ir>:a i;i'\(»lL'd nanHcli)k> \aii dc » \v ondtTschcidru 
ma^. ;^'iijk ici^'n\i(K)nlii; ten miiiMc in 't •lavaauM'li 't ^*vai is, 
dan laat /icii dt- >|N'ilini: ^>^r'!i ^<N)r ftAu'ii IktI wri vcrklan'U; 
lift tf'i'kf'n V(Ntr t\v I is (i*M\oud!^ vcru'cti'n of ddur den tijd 
uittff'WiM-lil. 'rn>>r|irii 111 I'll /#•/> >!aat itiic onlrfnluin* 

lHt«*rvrrbnidMiL' in i-lk irt-val vcrkt-i-rd . want rr wordiMi twnf 
ktirti* l»il<TL'n'|HMi \i*n'is4'it ; m»i'iidi'rwij/i' \ull('n Ht* in 4i/r 
(%iMir trilr) Trja , :iis *>t.iMi. in jiiaat^ \an (rja\\^ 1:« slei'ht 
Skr. , (bK'li litffi nirio brvn'iiii(b'nds daar let (Nik in Kami de 
yfWiMir \()rm i>. ^-Ijf^tu, uaarvan df liK-aticf d(N)r dJtkXe wonlt 
\(N}rj/«*M*'ld , in den /in \Hn unkXama « uciitstc* " U^tiiat lu *t 
Kkr. eiffintin als fniura in di-n /ui van piinruma, Ikn-vpI df 
Sum:iir:i.ihM li(> }iof|NH*ct uii dc viiiiicid /ijncr marlit iu de 
rt-ntt' ilniiiiir uan pane a *\ karaktrr van cni ran^rlvrfMjrd heeft 
tijf-^ki*nii. {''c*. f^*!! iKUiiinHtiff, \* erne toalfdut vuor drn 
IcKatif-f ^a^ini Matgt^alai is Ofiir waus|)€'iliM(( viiur Hiung^alt. 



294 't OPSCHRtFT VAV BATOli BKttAGOVO OP SUHATEA. 

over de verwarring vau ai en e is hierboveu reeds gesprokeii. 
In suilie staat eene i te veel. Shashihi is eene taalfout voor 
shanhihU de maat wij^t uit dat hier de dichter schuld heeft. 
Tiwir is eene schrij flout voor tilhir^ of 't dwarsstreepje in de 
letter is uitgeslet^n. Tn guwairr is er eene r te vPi^l. ddiij/aW' 
tarmma is eene vergissing voor dditiyawarmmd^ en dit laat49t« 
wanspelling voor ddityawarmmd, Kshettra is wanspelliug voor 
kihetra. Wat er v66r ter staat, is onleesbaar; er worden twee 
korte lettei^repen vereischt, wellicht sami^ dat de werkman 
hoorde uitspreken simiy waarop hij nmi griftelde; intusschen 
lijken de karakters meer op pti dan op ftmi. In dqesha is de 
lange d H werk des afschrijvers. Haqdno is een monster; de 
dichter had zeker geschreven ^dfio\ de steenliouwer heeft de i 
vergeten, tenzij die uitgesleten is, en schreef eene stomme h 
als draagster van den klinker. dqddyam^ %q& als het er staat, 
is in 't geheel niets; ik gis dat diddydm bedoeld is, slaande 
op aabhdy schrijf- of taalfout voor aahhdca {sabhdm), Prawcujtas 
is niets; de afschrijver heeft wederom eenen klinker vergeten, 
en eene slechte uitspraak gehoord of zelf slecht gehoord; er is 
gemeend pramsh\an, De caesuur in de verzen is niet overal 
volgens de regelen der Tndische verskunst aangebracht, doch 
juist hetzelfde geldt ook van de Q&rdftla-verzen in de Oudja- 
vaansche gedichten. Wij laten de strophe nu nogmaals volgen , 
gezuiverd van zuike fouten als den afschrijver te wijten zijn : 
bh&^ktrff«e nawadar^^ane 8a(bitr) teje 'sAte 989! manggale 
9ukle shash^hi tithir nrpottamagunair adityawarmmll nrpaA 
kshetrajnah (sami) ter a9edhadhara;ihiftm bh&surftw4saw&u 
tcftno nrpa ftsanottamasad 6s&dyi\m (?) prawish^as sabh^lm. 

Dit laat zich ten naastenbij vertolken met: 

/^ Als met stralen bezet pas zichtbaar is de (zonne) glans , in 
de achtste maand (d. i. K&rttika), op Dinsdng, in de lichte 
helft, de zesde dag, heeft koning Ad ityawarman, met uitstekeude 
koninklijke deugden (nl. begaafd), goed thuis in de (zeden en 
gebruiken) aller landen, bezitter eener praehtige woning, als 
heerschend vorst op den verhevenen zetel tronende, in het te 
betrekken (P) hof zijne intrede gedaan./^ 

Uit vergelijking van de twee behandelde strophen blijkt, 
dunkt me, zooveel, dat de inscriptie onthuld is, om z^K) te 
zeggen, des Maandags, en dient, zoowel om de heugelijke ge- 
bearteuis van den volgenden dag te verkondigeu, als om die 
te vereeuwigen. Die gebeurtenis was de intrede van Aditjawar- 



't (iPSTIftlPT VAV batot: BKRAOnyO OP srVATftA. 295 

man in xijii palpiM. Of daarin o|)f^.slntf'n ]i^ tint hij toen eerst 
Ar n»«;periii;r naiivaanlHe, voljjt ni<»t nirl trpwisheid , d<>ch is 
licNii;yt wuiir5i*lii)nlijk . (iiiHint trano urpah nmlrrs i»t*h(y| ovpr- 
tdlli.u wan*, on ¥.v\\'n Av t;nN)t;<to pniidichtor dtMikt tiirh ietn kij 
iietippfii lu) !<c*liri)ft. 

Bij 7.ulk 1*1*11 pltrhtiif fecit ino^ii iiMirrs iiift ontbrekrii, en 
auii dr vrniieldint; I'li verhecrlijkin^ liierviiii Ik de dente stmplie 
gevijd, luidoiidi-: 

pu^hpako^isiilinvruni i teitlium ifRitdhain prat hat -Mliat | 
AdittvAVunninablin p:\la — | huniHifaiidho sauu) bliawet || 

III *t ef*rM(* HaiiieMLrcMeiili* wiMini lijkt eerdrr Mi dun koii \e 
Mann; ^I'liikki^ dtN*! liet n\v\> trr zake, want tint de dichti-r 
iiiti ^HC'lirevtMi lurfl , Ih niet twijft'lnchtii;; ^tf^arrrin ' Im* vat twee 
*ppl- en uiti4praakfouten , nnM«:*t we/en MuAajtrdui. — *l Onzijdi^ 
gandkam \s Sanskrit op de/elfde nij/e aU <• liet fT^ur* Netier- 
iandM'h. Vmir Ulkaf ^ dat niets is, le/e men praikai, Oni 

ten denk)N'(*ld W p*vi'n van tH;il en ^tijl , willen we de verzen 
in overeenkt mistily barbaarsrh NederlundjH'ii (»verbren^n. 

'-Dui/endeii inilliuenen ' vun bloenien haur ^eur dat zicli uveral 
verspreidt . /al de ^-ur van knning Adit\awarnuin'a otterunde 
nreuanMi." \)v InhIih'Iiii^ i!« lirhl ^i'Ikn-i; te vattrn. 

't OpiH'iirit'l van I'af^^iT Ktiejon^, inik afkuniMig van Koning 
Aditvawarinan , dtNir den I leer FruHleru*)i tip (invrrklaarbare wij/e 
iu Adit\adliurnui tiinifitliNipt. i» van iei> laten* duf^e«'keuin^. I>f 
strophe, wuanii tie tlaluni venal 1st ^r. Itf, \^.) luidt: 
si^miu a.'itu \ii\U' v«'^ke , wajiur uiniuni biiuju !itliala(iiij | 
vaivakapaiicadavake >i(e baddliav \J) ca ranjvalu || 

t>f IT intyam lN'diM*lil is id Mubkam (1 t^ubkam) is niet t« 
CNideivcheitlen : iMMde kunien up hetzelfde nixT. \hr j \\\ bkujd 
sUttit er eipMilijk met; mi^ vrel minder bkuta ^ tfelijk de eerstr 
ontffiifeniur wilde, want dat la viilMrekt tinuiiiiri*lijk wf^iMm de 
venuiuat. t Kik Maat er nn*t puHvatiarake ^ niaiir pancadatake^ 

ai 14 buiten kijf *t it*r»le lM*di)eitl. \tNjr battdka^ ca schijnt 
e)|feuiijk (tatUikak iif Oaddkal va vejrriiteld ti* wtv.eii. lie lieer 
tTiederich \t*rautlt*rt viNirtjt dt* a in a, rn vut iiuddka^ ca 
funjyatu up aN Hutldlia /ai ^of nitige) i^riiejp*n f^'inuakt vordrn 
lletxij iiieii tic ^isTtini; van F. aaunenioiijk ai'hte en met hem 
Uj rmnjjfulu vv\\v tajilftiul /le \tiur ranjyaidm ^ of vel iiunierle 
dftt bnltifid i?i rajnalH , in beide L^ei alien biijft er eeui* taalfout 



' fcnt Is ci^e ticn iniUiuco. 



Si96 ^T O^SCHttlFT VAN BAtOfi BKRAGONG 0^ SITMaTRA. 

niet weg te cijfereu. Om uiet ineer veraiideriugen te inakeu dan 
strikt noodzakelijk is, zullen we 't baddha van deu tekst maar 
oQveranderd laten, want onvertaalbaar is baddhag ca rajyatu 
(ongrainmatisch : ranjyaiu) niet. l)e vertaling is als volgt : 

//Er zij geluk ! in 't jaar van (^aka verloopen : acht , zeven , 
twee, e^n; op deu vijftienden dag van (de maand) Wai^&kha, 
in de lichte helft; ook de gevangene moge genoegen hebben!^ 

Waau is de benaming van zekere lichtgeesten , en als zoodauig 
een term voor 't getal 8; muni duidt zeven aan, naar de 7 
muni's of rshi's, de st«rren van den Grooten Beer; bhujd^ eeu 
bijvorm van hhuja, arm, drukt twee uit; sthala, vaste groud, 
't land, drukt gelijk elk woord voor aarde, H getal een uit. — 
't Enkelvoud '/de gevangene/' in stede van //de gevangenen// zal 
wel een otter wezeu aan de on verbid del ijke eischeu der versmaat. 
Bij heugelijke gebeurtenissen , als inhuldiging , enz. is de koning 
verplicht de gevangenen op vrije voeten te stellen K 

De dagteekening van 't opschrift te Pagger Roejong is der- 
halve 15 Wai9akha 127S Cjlka, overeenkomende met 1356 ua 
Chr., en 9 jaar jonger dan ^t vorige stuk van denzelfden koning 
Adityawarman. 

We besluiten ons opstel met eenige opmerkingeu aangaande 
den vorm der op beide inscriptie^ gebruikte letterteekens. 

De karakters onderscheiden zich weinig van die welke meu 
in gelijktijdige of iets oudere Oudjavaansche opschriften aau- 
treft. Het verdient ecliter bijzondere opmerkiug, dat de twee 
schriftvormen van H Javaansch die men thans loopend en liggend 
schrift mag noemen , in de Sumatraansche stukken door elkander 
gebruikt worden, met dit onderscheid dat de letters nog uiet 
schuinsch staan. Met andere woorden , de opliaal welke in de 
eerste schriftsoort , overeenkomende met Jav. staand schrift, 
achter deu nedrliaal , en cvenwijdig daarmue, getrokken is, wordt 
in de tweede soort. door den neerhaal he(»n weer naar boveu 
getrokken of valt daarmee samen , torwijl dan meestal de laatste 
haal een hoorntje heeft. Ten eiude de overeenkomst dier twee 
lettersoorten met de Javaansclie H gemakkelijkst te bespuren, 
heeft men den laatsten haal der Javaansche lett^^rs, welke 
eigenlijk het teeken der lange a is, wegtedenken. WatdeJava- 
neu bijv. de aksarli ka noemen ^ is 't letterteeken , niet van ita^ 



* De woorden die onmiddellyk de strophe volgen zijn te leun kriir if am 
niet ktUr Mfam; de i'l xiju door don werkinsn vergeteo, of uitgeileten. 



't OPsnilUlKT VAN RaT«>K BKHAIJONiS i\V SI'MATKA. 207 

maar van ttt^ thans in de heenclientir nttspraak klinkendf ala 
ta. Dit belet niet dat de Javanen de eir^*nlijke waarde van hun 
karaktrni vorg«*teii zijn , en id indenlaad als een nict-samcnge- 
ntf Id tcekm Ix-j^cluMiwrn , pn als zoodanig tnepa:»8en. Iletzelfde 
grldt van de l)aliiiec»;n , en dewiji de Raliucesche Ila^. der 
C)udjavaan9rhe lotterkundifre gewrochten dez(*lfde eigenaaniigheid 
vrrtociiien, uioet de vcrvorming der f)ude schrijfwijze en dr 
vafUitelling der liedendaagsclie eenigc eeuwen oud zijn^ al valt 
die nok na den val van 'i rijk van Madja|>ahit. 

Van de twee achriflsoorten, de lno|)riide en de staande, ia 
de eerste *t dicht^t bij den oonipronkelijken \orin gehleven, 
daarpelaten 't Iiellende er van. 

/jeukn, li Maart 72. II. Ki:k\. 



Mr Viilijr. VII. til 



WirXKM .lANSZ. VAN AMSTKRDAM. 

ADMIKAAL 



t:N 



VVITiLKM JANSZ. VAN AMERSFOOKT, 

vick-<^:ommani)Ki:k i>er O. I. C. 
IN I)K KEUSTE llELFT DER 17de EEUW. 



VVaiineor de uaam van eeii j)ersoon door het verrichtfiii 
CURIUM' bijzoudere dand tot ous is gekoiueu, dan wen!»cht men 
alliclil fraariie uieer bijzouderliedeii uit diens leveiisloop te ver- 
TH^incii , 't geeu juist iiiet altijd eene even gemakkelijke tank is, 
lielzij door gebrek aaii de uoodige bronnen , vau wier bestaan 
of iumwezigheid men dikwerf oukundig is, of wcl dat deze 
viH>r den onderzoeker niet beschikbaar zijn. Moeielijker wordt 
(lit onderzoek, al zijn die bronnen aanwezig cu toc^nkelijk, 
M'anneer het iemand geldt, wiens naain door zoovele anderen 
vau zijne tijdgenooteu werd gedragen, en waarvan er soinmige 
irelijke betrekkingen in de maatschappij bekleedden: dan loopt 
men gevaar aan den «*n toe te schrijven wat door een ander 
werd vorricht. 

In dit geval bevinden wij ons ten aanzieu van eenige })ersoneii, 
die den naam van Willom Jansz. dragen , alien in dienst der 
Oost-lndisohe Compagnie, en waaronder ten minste er zich twee 
bevinden die zich meer bijzimder hebben ondersclieiden , namelijk 
de :ian het hoofd dezer regelen genoemde Willem Jansz. van 
Ainiiterdam en Willem 'lanstz. van Amersfoort. Wij hebben 
jn^tnielit hunne verriclitiugen uit d«^ pa])ieren der voormalige 
0. I. C. bijeen te breng(»n, wanniit men zal ontwareu dat zij 
aan dit handelslicliaam vele en daaronder nitstekende diensteu 
licbbcMi bewezen, z(H)dat hunne namen wel verdienen voor de 
gfsr!ii«*denis bewaard te blijven. 

iJe tank, dcmr ons opgcwat, was ei^hter ver Tan gpmakkelijk. 



WII.I.KM JANS/.. VAN AMSTKRIIaM KN/. 20!* 

Slft*ht« zf Ideii viiidt men de naiiwijziiiir dor f|TlMN)rte)ilHat.s arhf er 
huune iiamen vi*rmold ; vpflal ziju zi) op hetzelfde t«rr«iii, in 
ptlijke betrrkking, — vooral in de wr>tc jjin-n — wcrk/aam; 
alleen dan , wan not* r wij floor hen uiidf rtet'kf nde bricven of rap- 
porti^n vondfn , was hot (noircli jk den recliten |)erstoon aan iv iluidcn. 
Kn wat betrrfl do frolijkluidonde nainen , een paar damn'an 
kwamrn on.^ bij de behanflelin<; van oiisi ondorwrrp voor, 
waarvan hrt o. i. niet met zekerhcid in uit tr maken in 
hoeverre zij lot d(^ hior bedorlde in betrekkiii^ :»taan. 

I>e eerjttr, dim wij aantroH'tMi , l>evond /irh op de vhmt die 
in 1598, ondor lievfl van den Admiraal Jacob Cnrnrli.sz. van 
Nerk . nasir Indir strvende. Onder (*en«i verklnrint; afirrlrird en 
ri8i*iiliandi<r ondert<*rkfMid dixir de kooplifden , Hrhip|N*n , ondiT- 
kcM)|ilieden , Muurlieden en onderstunrhrdeu zijiier .«ohe|)en , 
waarbi) zij brl(K)Vrn« " dat 5y alle jouniaeleii , r:ier(en, srliriflrn , 
ame\rkeniiiiriMi v:in Ijaiideii , Stedeii eiiz. .Milieu ovrrlevrren in 
kandeii van den A<liuirael ofte IWwiufiieblM'n'n , en/** , |«fj*t men 
ook ile/en re^^*l : «r|('k aly nivn Mrlii|)|NT Willem Jansz". Ilij «a!> 
vrrmftedejiik Mtnirinan op de IlolUndia, waarrtp si*}iip{ter wa:* 
Pieter ('laes/.. van NiN-k ; op dit scliip was hij het vnlirende jaar 
op|ier^tuuin]aii en \i(init hij aldaar p'n<ienid Willem Jam*/, van 
AmMenlam '. Aan IkhipI van het srhip (rouda int drzelfde 
viont l)eh<M)reiiil«' rii i;i'V<»erd dtxir srhip|H»r ( iae^ Oimelj-^/. 
bp^'ond 7\c\\ merle eni Willein Jans/, van Aiiistenlain alji 
staurman in ItiOn. 

In de vl«)ot in \i\0\ nndrr S|iiii)fiL'«-n n:<»r Inflie \rrtn>Lken , 
wrrd het Lnm d«M)r een Willem JaII^/. nl.« schipjier yeviierd *. 
CHider de Mtnkkeii die aan den Adiiiinuil Steven vnn der llairi'n 
bij zijn vertn'k iiaar Irxlii* in iHO.'i mi nieii ter hand ifi M«ld , 
trvflien wi] fi'iH' /.r!l:i;in\n;/iii>; of /(H)«*i-;.aamde leeskaart aan \an 
Bantam niiar de Malfisrhe kn>t , weike geiichrrven en ei^^en- 
haiMlip omh'rtefkend is dtnir "Wiilem Jutisz. van Ara.xteln'dain", 
die deze knst iiad be/eijd in de iii.i.iTiden S»*ptember en Ortolier 
10(1:2: het ?«ehip wordt dtMir hfin nii-t i»j"j»'i:«'^en. 



* Mnt.iirrpl laii ill- ll..i:.i-..lu i:i9'J. Ur: III .Irr uu.lr rrurn M S |{ A 
I*'!. ».;j I Ir l». I. )• 4.. 



^00 



1. WiM.BM Jansz. van Amsterdam. 

§ 1. Tot dp vloot, die oiidrr den adiniraal Steven van der 
IIag(m in December lGO;i naar Indiii stevende, behuorde ook 
het jacht, het Duijfken, waarover het bevel gevoerd ward door. 
schipper Willem Jansz. van Amsterdam. Het jacht nam ded 
aan de verrichtingen der vloot op de kust van Mosambiqae, 
Malabaar enz., toen den 25"^° Januari 1605 de admiraal met 
zijne schepen van Bantam naar Amboina zeilde, waar hij den 
2l8tcn Februari ten anker kwam; ook hier nam het Duijfken 
deel in hetgeen aldaar door de vloot werd verricht *. 

In het najaar van 1605 had de reis plaat!<, die den naam 
van Willem Jansz. voor het eerst tot ous heeft overgebracht. 
Vele nasporingen hebben er omtrent die reis reeds plaat^gehad, 
en laatstelijk inzonderheid door den schrijver van het standaard- 
werk , in de noot liierouder aangehaald ^ ; wat wij daaraan 
hebben kunnen toevoegen, leest men in de reizen der Neder- 
hindei*s naar het Zuidland of Nieuw-IIolland in de 17« en 
1 8« eeuw ^ , en berustte op aanteekeninge'n , nagelaten door 
wijh^i den heer Lauts. 

Het zal wel ounoodig kunnen geacht worden, hier alios 
breedvoerig te herhalen ; wij kunnen , dunkt ons , volstaan , 
met slcdhts in herinnering te brengen, dat, volgens de instructie 
in Kin door (iouvemeur-Generaal en Raden van Indie, aan den 
sicliipper-commandeur Abel Jansz. Tasman en den schipper-piloot ' 
Fraris Jacobsz. Vissclier medegegeven, blijkt dat het Duijfken 
{\v onb(^kende zuid- en westkusten van Nieuw-Guinea van 5 tot 
i;ij graden zuiderbroedte ontdekt en de Kei- en Aroe-eilauden 
in 't vooorbijgaan had l)ezocht , terwi jl het daarentegen volgens 
de nagelaten aanteekeningen van den heer Lauts, langs de westkust 
van Nieuw-Hollaud van 29^ Zbr. af, hadgezeild, de noordkusfc 
omgesteveud, de golf van Carpeuturia ingeloopeu tot op 18* 
Zbr., van daar t^ruggekeerd was, en langs de zuidkustvan Nieuw* 
(iuine^i, de Kei- en Aroe-eilanden naar Banda koers had gesteld, 
v\i den ;Jl9teii JJei 1606 voor Amboina het anker weder liet vollen. 



^ Jlir. Mr. J. K. J. dc Jong:c» Dc opkouitt van het Nederl. gezag in O. L 
1595- IfilO. 3e decl, biz. 30 cii vlg. 
* AN vortMi , bU. 42 eu v. v. 
■^ VrrliuiideliiiKtMi en HeriKteu bctR>kkclyk het Zeewexeu ens. 18C7. Ook afsoB- 

■Jerlijk in ilen huiul«l. 



Wll I.KM J\NS/.. VAN" \MSIKKIMM. -WM 

Morlit iiH later noi^ ef^iis blijkoii . dat dr Itv.intr (l(M»r (l«'n 
hriT Laiit,- (i|iiri't<'*»kpii(l , (l«* ware is «^'weest , ilaii kan nir'i 
aaiinemen dat van de kusteii van dat irnKite rilatid, d<' ^^'''•l- 

1 

ktHt fltM^r dt' Nrderlaiitlers \(Vir Kilt) \s oiitdekt ', dr iiiMtrd- 
kiiM door dr i'i)rtiii;e/en in lf{Ol ', de (Nvstkust dtnir dc Njiaii- 
jaarden in llJ'K") ^ en een iredndte der /uidkust d<H)r de NnU'r- 
lander? in 1(»22. 

W eltlr.i z«m«le Willem Jannz. het Dnijfken verlateii, daar lii) aN 
^^hiJ)|HT werd f>v«'ri;e|)laatst op liet ^cliip W r>!frirsland (ini daar- 
iiit-ile naar het vndi'rland teniu' te ket-ren ; diK'li op welken ilai; ilie 
oveqilaatsj]!!; j)laats |j;nl, /nrliten wij te verireelV in dr |»a|ii»*i*n 
«ler (.'oin|ia2;nie. .liiiNt van dejaren ](><)'>, \iMUi en l^M^l iintlin-ken 
vele be?«rlieiden L< cms vernioeden niet cniL^efrrond , dan 7«iud»Mi 
wij yijne (iverplaatsiiii: nj» ili* Wrstfrir^'laiid al.'j erne lirlouriiii'; 
willi-n l)e><*lu»nv'e!i \<Mir /ijne dii*nsten met lirt Dnijfken Iwwe/fn ; 
«fr>f;feii(M*nide wa> een >r!iij» van 33'', lirt laat^te "ili'i-hts van 
M la.-trii In (|r laat-^le daifi-n van ( )rt()bir (»f in liet iM'i^in van 
Xovendier H>or» vntnik dr WiMfrHv^ianil n»rt eriii* ri]ki' ladrii: 
%an Hantani , dtxh iit-t inmltt /nnr In'Meiinnniir nirt lM*reikrri : 
hrt leiMJ liij Manrilin'* M-'injilirrnk . Iiil v«ilk werd p*n*il , «I«m1i 
i\r k(^«tl)an- l:«diti'j irintf \ril«»n-ri; bii/ontlrrln-di-n iM'trrllrnilr 
dil i)ni:f*\a! ontlirfktii * 

TiK»n dr adniiraal Malrljrf 0|) den 24-**^" .\n\r!id)rr ll»*»7 n-rt 
Jirt jwiiiji Orai:jr \oi»r Hatit lui k\tarn, voiid \\] it njidi'r ;iri<liTr!i 
llrU !*«'Im|.|iit W illrni tlaii^/. rii «lrn i»|'j»»*lk»Mi|irn:i:j I |r«rtjr Oltf: i^. 
vjn iiet 111] Mauritius LTi-hlrvrn >rl.i|> W «'^ilnf*laiid, iIh- iu«I 
•-iliijijirr .Ian Fran>/. rn dm o]i]irrktMij.iiiah ( 'l;ir> SiiiMin*./ Mn- 
bael in rrn jmlit, d'Nir di* ia.it«(.'r!iiiritidrn in MadaiTa'^kar oji- 



' In lAKi trerd hrt Kra<iriirhtjilaD«l iliMf richi|i|H*r Ihrck Hart<K*li*i. mrt li**t 
■rkip lir t>ii.iraclit uDTiiikt 

' \-li:»'i« "Til kAarTj** v'>(>rkii!iifit(ii- lu h'M wt-rk van dvn birr K. li. Mjj-r. 
Thr l.fr ■ I Prirri llriin nf r<ir1<ua! , lUriiBiiir.l liir Na^i^^tur rtc L«>nii>fii. l*«i•^ 

' l^r.% \ \w*« tn Trrra A<i*trAh«, iin« r^lli-ii Australia rtr h\ K. II Miij>>r 
l^u4\iu IhIi'J, ^u VrrhafI van irtckfr iii<-inuiiaAi k;<*|irr« aru Syur Ma) tl'xir •!• n 
(ajit#\.i I'lt. r \ ruaiitiit ilr <^-.ir (^-.iro- , ■>]• «lf bi «•• iinn^r rinli- i/iiUlt^:ki .^i- 
t*u Lrt « rrrii-1'rl i|tr«rrrM Ai.ptia. 4 Irr _'i.it4 riix. '^it.illirij 16P> M S K. \ 

♦ \'A Xlr faSiiJar '.f Stat- Tj;- rv I -I itii.i! •r-rl-* . Ki<t I'i.li"« . IjI:* liVJrt. 
l«(>i'ii \*^f'J , '.ri II «ig ijii hit. IJJ li'i >T April aiMh llaiitaiii (ia^hrl innrf. 
• B t'. hi« \.\-i:j If'l'T ' Hi* '.A«f »■• iif !>ir iAth <M Ifin6 bv (br l^r«t- 
Fr^lanrJ. ••r.r*- tthrk tirif ■ ■ IIm"^ \\a\ h4|<)ii-iirii frt«rtb% the «ritinic,> rn aan 

t '•« Sa-jti-N.4u! bikn..' «.if I ji. ;biir nia-.i Ij-M .ii.i uf iK'ir .•' '• • 



*302 Wn.T.KM JAVSZ. VAN AMSTERDAM. 

gemaakt, en door hen mede Madagaskar genoemd, te Bantam 
wareu aangekomen '. 

Te Bantam lag ook eeu Engelsch jacht dat in zeven maan- 
den uit £ngelatid was gekomen; Matelief vernam dat hot 
nabij de Kaap twee groote schepeu had gelaten die weldra 
mede te Bantam verwacht werden, om van daar vermoedelijk 
naar B:inda te /eilen. Dewijl zij der Compagnie veel schade 
zouden kunnen veroorzaken , hesloot Matelief hnn voor te komen. 
Hij gebruikte hiertoe het jacht Madagaskar en stelde daarop als 
schipper Willem Jansz. ; maar daar hij de reis van dit jacht voor 
de Eugelschen geheim wenschte te houden, dnrfde hij er in 
den Raad geeu oi)ening van te doen, uit vrees dat het mocht 
uitlekkeu. Hij stelde derhalve den Knad eenvoudig voor , om het 
jacht met lijnwadeu en geld aan den fiskaal Maerten Aep 
naar Johor te zenden, die aan den koning moest te kennen 
geven, dat er twaalf Hollandsche sche]>en op reis naar Indie 
waren, en dat hij — Matelief — het voornemen had hem tegeu 
de Portugezen te ondersteunen en intusschen zijne stad moest 
versterkeu enz. De Raad nam hierin genocgen en het jacht 
werd zeilvaardig geniaakt; maar behalve de gewoue brieven 
ontving Willem Jansz. van den admiraal Matelief eene geheime 
missive die hij, eerst vier of vijf mijlen van Bantam verwijderd , 
mocht o[)eneu, en waarin hem gelast werd, dat hij zich zoo 
spoedig doenlijk, en zonder ergens aantcloopen, iiaar Amboina 
moest begcven, de voor den gouveruenr IToutman bestemde 
brieven overgeven en aldajir hoogstens een dag vertoeven, ten 
einde het geld of goederon die de gouverneur Houtman mocht 
noodig hebben , te lossen, waaniaar hij onverwijld naar Banda moest 
zeilen en er verrichten wat hem zoude worden voorgeschreven. 

Den 4den December 1607 ging Willem Jansz. met het jacht 
Madagaskar van Bantam onder zeil. De zending van dit jacht 
met voorsrhreven doel , wordt door enkele brieven bevestigd. Zoo 
schrijft Jacques niermite den 268teD Januari 1608 aan de Be- 
windhebbers: ffUei jacht Madagascar heeft geladen enz. en is 
dm 4<i«u December 't seij I gegaen naer Amboina ende Banda, om 
kennis te geven van ''t aencomen van twee Engelsche schepen 
te Bantam ; daerop is voor schip|)cr gestelt Will em Jannz, eerCijU 



* Ifct varen de schipper eu upjierkoopman van di; ('araak door Warwick 
Teruverd eu duur hem naar het vadcrlarid ^ezuiiJcu. Zy kwiimcn te Bantam om 
■chiiiMMi eu volk to hahin , om de lading van de ("araak in uver te schepco dowyi 
<lrz« uufTCkchikt wai bevoaden om lan^i-r kcv te bunwen. 



WII.I.KM JANS/.. VAN am^itkiiham, W^ 

scAipper op H'^eHvrieitfamU eiuie Jan .XfiierttfS.i^ Dc gouvenifur 
liaatmaii bpricht (lanreiiti*^n op den 2<'«n .laniiari W>(>H van Com- 
brilo aan Hemlrick van l^iyf I , kcMtpman, m^iderfnclc te liaiulii: 
«riat hij van don admiraol Matelirff ren briof Iir<*ft ontfuii^^Mi, 
oomende met liet jarht Mndaf(»srar, waanip «rliip|N*r is H'illeni 
Jansg. eertijln nckipper op kei Duij/'i^H," S<*lnjnbaar \i^ in 
beider ]M-hri|ven ecMie tesren.^trijdi^lieid , ilie zirli echter pemak- 
keli)k laat verklnn^n. l/llennite n(N'M)t het lHat!«te srhip waamviT 
Willrm Jan.v.. het b<;vp| liad ^rvfierd ; lloutmaii daarentep'n 
het Ihiijfken , niiarop lii j en (Nik van Her^>| \wm <^'kend lieblx'M. 
Den fi^n Jnnuari ITiOS kwum het jaeht te Handu, vertiM'fde 
er sli^hta wrinii^* da^^*ii , waarna het naar Ainlxuna terii^- 
kernie, diieh t(WMi hrt daar aankwam werd het in /iilk (*<'M 
alerhten ntaat bcvnnden, dat het onirej'cliikt (re«N»nleeM wrrd 
lan^r /ee te bouwfii en \(M>r wrak verkhianl. 

|)e ailminial INm^el.< van Caerden, de.Mijds daar aaiiwr/ii!, 
ii:im met den ilaad iinitrt'iit Hrhip|M*r en vulk van p-niN'tnil 
jai'ht op den IVt^'^ April ISOS aanvaiikehjk het lM*:(|uit, dat nini 
op het jarht Madairaskar, WilltMn thins/, die .<«i'hip|N'r ^'WceM i.<^ , 
•eafirne t^^stehl sonde hebhcn als sehip)HT ende Muunnun op de 
(Jhal(m|)e dir van *t !»ehip Walehcreu opi^ezet wordt om da»-r- 
mede naar China ti* vaerni , alsNi Ini datT i!r*wee>t i.n, on\f'r- 
nindert >ijne ira^ie, ovi*rniits ffi'rn anden^ phiet.n viKirininh'n 
«i hebhen." Willrni Jans/, wan daartiw \oUirrkt iiii'l pM.i-iri-M 
^■rhteiide dat hem liuerhij i^roote kh'ijtiarhtiiiirt* M»ude ;;i*-i'tiii' 
drn ende tot .<<i)n nadeel wr/en op eciii* riiahMi|H* als sehipp-r 
It varen." Teiiireviiliri' hiervan werd op d»'n 2t)«ten April iUnn 
den ailmirial en Kaad In^^loten, hem \(N)rloopi^ te strlliMi 
»!.<• w*hip])er op *t jaeht l)p|ft, dat naar Teriiate /on vsirrn . 
en waanip iilechtJi een stnnrnian was, daar lU* .M'itip|N*r op Tmui** 
w irebleven. ]\\] /ijne komst in Ternate /ou men . "^naer dt* 
Sflei^'idieijt voorvalt, hem in andereii difMi>t mokfen ^'brnijrkrn.- 
Keniipi-n tijd later vertmk van (aenh-ii met de linn trr 
bmrhikkinir ataande 9che|»en naar Tfniate, waar iiij drn lsJ<-ii 
Mei ipn anker kwam. Aan *t ifirn hicr dtnir van Car-rdfii wf-rd 
vrrrif'ht, o. a. Iiet vcrovrmi v:in iict filaiid Mut>jiun op ih* 
S}iiiMJa:irdf*n . op den 21***:° Jnni, Uiim l?ct jariit hfifl ti'n wf-ik- 
zoiiin aaTid**!'} ' . 



• Jlir •!• J m^t . .li- J .| ' I 'I J. -•«*•; W4if h'f *j I lilt j* ' 1 l» .U : •« 



301 WII.LKM JANSZ, VAN AM8TF.RDAM. 

De diensttijd van Willem Jansz. zou weldra geexpireert zijn. 
Hij weigerde echter in dienst te blijveii , ook in de overtuiging, 
dat er genoeg personen overbleveu 4^om de open plaetsen te 
mogen becleedeii n ^ ; overeeukomstig zijn verzoek gaf men hem 
ziJn ontslag. In zijiie plaats kwam op het schip Delft als schipper 
en koopinan Jan Dirckz. Lam, een man die mede uitstekende 
diensteu aan de Oost-Indische , en later aan de West-Indische 
(3ompaguie bewezen lieeft. 

Ten gevolge van dit besluit vertrok hij met het schip Bantam 
op den 3(ien Augustus naar Bantam , met de schepen Gelderland 
en de Cleijne Son. De admiraal van Caerden was over zijne 
diensteu gedurende ziju verblijf in de Molukken zeer tevreden 
geweest blijkens een brief aan L'Hermite van den 3den Augustus, 
waarin hij o. a. schrijft : // De schipi)er W. J. die van het jacht 
Madagascar op Delft in Amboina bij provisie gestelt was, heeft 
hem seer wel bij ons gedragen, seer naerstich ende sorchvuldich 
geweest dewijle bij ons geweest is, soo dat ick hem seer daer- 
over bedancke, ende alsoo den voorn. W. J. van den Admirael 
MateliefT, maer voor een jaer is aeugenomen geweest, soo 
seijndcn hem mede over, alsoo hij niet genegen is hier iu H 
lant langer te blijveu als sijn verbonden tijd >/. 

Het scliip Bantam kwam den 5den October ter reede van Ban- 
tam ^, waar deuzelfden dag het schip de Eeudracht, van de 
kust van Coromandel, mede liet anker liet vallen. Niet on- 
waarschijnlijk is het, d^t de goede berichten die Lllermite 
door van Caerden over Willem Jansz. had bekomen , hem genoopt 
hebben onzen schipper over te halen zich nog voor eenigeii 
tijd in dienst der Comp. in Tndie te verbinden, waarin hij 
slaagde; want hem werd in kwaliteit van koopman en schipper 
het bevel over de Eeudracht toevertrouwd, en wel met bestem- 
ming om te Grissee of M.ikasser rijst te laden en die lading 
naar de Molukken over te voercn. Hij verliet daartoe de reede 
van Bantam den ?A^^ December 1G08, en van deze reis iu den 
loop van het volgendc jaar tcruggekomen , werd aan hem en deu 

* 1)c sc1iei)en Walcheren en Chiua wareo kort te vorcn vcrongelukt, doeh 
lift volk werd gered. 

^ De schepen Gelderland en (Me^iic Son kwamen ecntt op den 20strn Nuvcuiber 
tK liantam ; deze schepen warun {;cnoodzaakt gewec«t , daar zc niet buiiuurden 
(Glebes hadden ktinneu xeilen , bvnounlen Morneo oro tc laui)cn , waar zc met 
vtile gevareu te worsteleu hadden gchad. Driirf van dcu sehipjier Arent Martst. 
up de Cleljue Son, aan den kapiteln Wontersz. op het fort Orange te Teriiate 
▼an den lutcu December 1608. 



Il'll.l.i:\l JANSZ. VAV AMSTKUDAM. WTt 

iirlii|>|ier Arm! M»rt.HZ. de eervolle en vert nniwelijlcp /ending op- 
grdni^ii iiuHF Atjiliy oiii er met den k(M)|infinii Albert Willeinsz. 
te overleg^u, op wrlke wijze men o|i liei ^voegrlijk.st een 
contract met den Kniiing zoiide kunnen »luiten, tot welk einde 
huD de |>atenten van zijne I'rincelijke Excellentie, brieven en 
ini«tructien van de I)ewindliebber9 wenlen ter hand sre^teld. 

ft 

Nb zirli van dien la.^t gekwetcn te hebben /oudeii ze inoireTi 
zrilen naar (^'ilon, en op Mntiralo of elders nanUniiN^n en 
naar den stand van y.akrn vernemen , om , daar de brieviMi 
van de bewindliebbrrs en den admininl Wittert melding niaakten 
vail het aanpnin van een contrart met den koning vaii(Vilon« 
later daarnaar te kunnen handelen. Van (^*iIon nux'strn /ij 
uaar T<*^nnp:itnam op de kust van Coroniandel ovrrMekrn , 
nok da:ir een nadrr contrart aantnian tot nit^Iiiitinir van d(* 
Portu^/en of tfu ininste hrt rnntrart, dcmr Hitter irtMnaakt , 
veniiruwfn. V(T\oIl^('ll^ /iinilc cm ilcr hfidr jaclitcn naar lt(*n- 
Ijralen en Arnikaii vertrrkkm, aldaar d«'n liandrl \(*r/(M'kcn fi\ 
almede met dc vorMeii dcs hind.** , volj^'ns de onlors van bc- 
windlicblMT*, ciiiitrM'tcn aaniraan, trniijt het andcn* te IVta- 
pcM-li rn Ma/iilipatiiam , dr vt^ir die plaatM'ii inin'laden pM*drn'n 
ltM:;en en de klirdcn en vrrdcre koopniansr}iap|NMi , dir aldaar 
muchten /ijn in^'rk(K*ht naar Dantam overbreniffn *. Van Atjih 
uaar Cci Ion /cilrndc, wcrd dixir Willcni Jans/, op de ku^t van 
dat cilaiid i-en i'urtnireeseli scliij) in'nomcn , f^'iiaamd \fw<»a 
Siirnora d'Airnila. lift was eiMi nicnw sriitp, even irnNit als 
de F^-ndrac-!it . kwani van KciiLrdt'n en had meest snikrr 
p-ladrn. Willrni tlan>/. /ond dit sehip, viaarvan men den naam 
in dirn van 'Iftnatt- hfrdiMijjte en waarop men drn stnurman 
IJ«briiid Cornell"*/, als .-rliipj)#»r aan>t»*ldr, den IS'***" .Iniil llJIO 
naar liantam , ten einde versla^ te L^'veii van *t treen tot dien 
datum /rMiwel fi<Nir hem als An'nt Marts/., vol^rens de bij 
hem insfrki linen brie\ en \an laat.*«ti:i*n(M-nide, was verrieht : Areiit 
Mart>/. viiL'iif* kurt ilaania tnei de Clenne Son: de eer>te kuani 
tip den iret<'n September, t\r hiat>te oj) den l*^» (MoImt ter 
rei*(le \an M.mtani. 

U "• Ml .I:!'-.' \rrbhi'f noir op rie kn*t van ('nrt>mandel en 

* >|rii,iir.r To'ir Sr* U iMrm J4*i»y rn Afri.t Mart-i iraAiidr taii birr naar 
Alrhiri 'u ilr rii»* vnii ('h'»r>iiiiaii-l< 1. il.iiitaiii 15 (>rti>firr IfiOg Wy fuihlra te 
r.iti'^n.' «i<r4*n / >u mj mi >.ir.«tai liv irir«la«r wiM'-n i{r\rn \mn buiioe var- 
r>i-&tin^-i -iij Jcir r--i« . KruMlr-rnln It nunlrn at ifrmrM iij hrt vicrk Jca bccffta 
•ir ^^'.^ , I I. ji ;ic ilct'l, hit. 51, :i:i'J rn V. V. 



I WriJ.KM JAVSZ. VAN AMSTERDAM. 

naakt, en door hen mede Madagaskar genoemd, te Bautam 
reu aaiigekomen *. 

Fe Bantam lag ook een Engelsch jacht dat in zeven maan- 
uit £ngeland was gekomen; Matelief vernam dat het 
lij de Kaap twee groote schepeu had gelaten die weldn 
le te Bantam verwacht werdeu, cm van daar vennoedelijk 
r Ban da te zeilen. Dewijl zij der Compagnie veel schade 
len kunnen veroorzaken , hesloot Matelief hnn voor te komen. 
I gebruikte hiertoe het jacht Madagaskar en stelde daarop als 
ipper Willem Jansz. ; maar daar hij de reis Van dit jacht voor 

Engelschen geheim wenschte te houden, durfde bij er in i 
I Raad geen opening van te doen, uit vrees dat het mocht 
lekkeu. Hij stelde derhalve den Rnad eenvondig voor , cm hei 
ht met lijnwadeu en geld aan den fiskaal Maerten Aep 
r Johor te zenden, die aan den koning moest te kennen 
^en, dat er twaalf HoUandsche schepen op reis naar Indie 
•en, en dat hij — Matelief — het voomemen had hem tegen 

Portugezen te ondersteunen en intusschen zijne stad moest 
sterken enz. De Raad nam hierin genoegen en het jacht 
d zeilvaardig gemaakt; maar behalve de gewone brieven 
;ving Willem Jansz. van den admiraal Matelief eene geheime 
jsivedie hij, eerst vier of vijf mijlen van Bantam verwijderd, 
cht openen, en waarin hem gelast werd, dat hij zich zoo 
)edig doenlijk, en zonder ergens aanteloopen, naar Amboina 
est begeven, de voor den gouverneur IToutman bestemde 
even overgeven en aldaar hoogstens ^en dag vertoeven, ten 
le het geld of goederen die de gouverneur Houtmau mocht 
)dig hebben , te lossen, waaniaar hij onverwijld naar Banda moeat 
en en er verrichten wat hem zoude wordeu voorgeschreven. 
Den 4den December 1607 ging Willem Jansz. met het jacht 
dagaskar van Bantam onder zeil. De zeuding van dit jacht 
t voorschreven doel , wordt door enkele brieven bevestigd. Zoo 
rijft Jacques THermite den 268ten Januari 1608 aan de Be- 
idhebbers: ^Het jacht Madagascar heeft geladen enz. en is 
I 4den December 't seijl gegaen naer Amboina ende Banda , om 
mis te geven van 't aencomen van twee Engelsche schepen 
Bantam ; daerop is voor schipper gestelt Willem Jansz, eerUjU 



Het vftren de schipper eu opperkoopman van dc Caraak door Warwyek 
verd ea door hem naar het vadcrland gezuudeu. Zg kwninen te Bantam om 
ipcu en volk te halen , om de lading: van de Caraak in over te schepen dewyi 
: on^schikt wai bevonden om langer kcc te bouwen. 



WII.I.RM JAVH/. VAN AMsTIRPAM. 'Ml 

Vrifiiilaiidt vrnlirnt. ^f Bij hunne rewilutie van dm l^**" N«»- 
vemhrr weni lievolen ^Ani meu hem sijn gagie van het flclii|i 
Wert-VrieiKlant m1 betaeleu, mits iulioudende eeu derde part 
tot sijn wfdem)in]>iite hier te laiide, omme aladan daerinne ge- 
desponofit te wurden, uaerdat bevonden sal worden hem tot 
dienat van dc C()m|)c gequeteu te hebben.^r 

TenrijI intuitdichen het schip Orangie verder voor den dieiiM. gereed 
werd grmaakt, ontviiig VVillem Jausz. van de Kniiier van /ir«*land 
bij cen schriiveii den 17<l" November (*en ver/.i)ek oni xijn vertrek 
naar Zeeland niet ait te stellen en tevens oin nog een twintig 
a twee-en-twiutig kloeke mannen aan te nrmen , ^aangeyien er zirh 
Teel rabauwen onder het volk dat aangeiioinen is, bevinden ende 
die haer ontjiien te werken.«' I)e 8cho|)en Ornngio en Zeelaudia 
van de Z<*enw:«<'hp Kaiiifr zouden een dee) uitiniikcn van dv vIcnU, 
die onder liet In^lfid van dm conini:iiidt*ur AdriHrn IM<M*k 
Maertenm. van Alkmuar, wtJdru naar Indie zuude stcvenen. 
Willein Jan9Z, nam lirt bevel over eer8tgf*n()<*nid M*hip op zich, 
vaarop de iiclie{)en op den 2U*ten Deremlicr uit de verachillende 
haventf in zee sitaken. 

lie vioot had etMie langilnrige uitnMs, waarop weinig mehlinga- 
vaardig vcwrviel, ofrKrhoon men bij ven^rhillende !<chnjvers ge- 
boekt vindt, dat er op de hoogte van de Zoute en Kaap- 
veniiiiche eilaiidrn een allerlielangrijkMt gevecht zoude heblNin 
plaatji geliad tumclien acht iirhf*|ien van ileze vloot en drrtien 
f|iaanM*lie, /rM> dnt er van deze laiatsitr ]«lei-htji vier wareii ont- 
ktinien oni in S|ianje hun gi-le(h*n vorlieH bekend te maken *. 
Op de hiM)t;ti* van Madaga^kar zeilende, liet de nmunandeur liet 
jarht lift Duvfken naar lUntam Vfxjruit /eilen , dat den 14^" 
Juli l(M2 zirh van de vliNit acheidde. Toen ilr roniniandenr drn 
5^" AiigiiMUH vermeende bij het eiland Mauritinn te zijn, be- 
merklc* men dnt men bij het eiland Mascarrnhaa (Dour bon) was, 
en wiur dr vl(Nit op den (\^^ AugustUii aan de noonlvt-stzijde in 
ec-ne zifr ruiine buai ten ankt* r kv^am , en gelegi-nheid vond 
zii'h niiniM*li(Nitii van allerlei vervfrKrhingiMi niet alleen, maar 
ook van drink water — waaiaan in dt: whcprn groote behoefle 



' /i' birrTurni blaJi. ;{fM. 

I V^ y vrrin-jolru liit dr trhryven dir tbii dil gVTrckf 4r*»mc oukm ttrk «»r> 
»'!•■«■& . rii bei fnt vrrwirniQ met icU drrirrlykt dat lo 16*tl net de uilvtMidc 
• ..<t o:il-r Jar«ti van llrrmikrrek plut« had. Zie dit ailvurria uiterftgcKi m 
ir \%%^r^lri H70, Nu 1 bli I a. 




;?n«i wii.i.KM Jans/, van amstkkdam. 

Ikugaleu tot den 23Bten November, toen hij met het jacht Cleyn 
Middelburg almede de reis naar Bantam aaunam; hij was genood- 
zaakt geweest de Eendracht op de kust van Coromandei achter 
te lateu, waar het tengevolge van een bekomen lek moest vei^ 
dubbeld worden. In het laatst van de maand December (1610) 
kwam hij met het jacht voor Bantam, waar hij aau dea 
gonvem.-gen. Both , die iutusschen uit het vaderland was ge- 
komeu, verslag deed van zijn wedervaren. 

De lust om naar het vaderland terug te keeren had intusachen 
de overhand bekomen ; hij deed daartoe aanzoek en slechts weinige 
dagen na zijne aankomst te Bantam , ging hij over o]) het achip 
Orangie > van de Kamer van Zeeland, ten eindeop dieu bodem, 
die naar het vaderland be^temd was, de betrekking van opper- 
koopman waar te nemen. In het laatst van Januari 1611 liep 
dit schip van Bantam in zee en kwam den 2'3ston Augustus in 
Zeeland binnen. 

§ 2. Den l»t«n September 1611 vertrok Willem Jausz. van 
Middelburg nnar Amsterdam , die tevens belast was geworden 
met een brief van de bewindhebbers van de Kamer van Zeeland 
aan die van Amsterdam over te brengen. Hoe hoog de bewind- 
hebbers waren ingenomen met zijne in Indie bewezen dienaten , 
blijkt uit dat schrijven, waarin zij hem noemen een ^^een seer 
bequaem ende nuchteren man, die ons groot coutentemeut heeft 
ge^even van /ijn relaes over den handel in de Oost Indien, en 
het waer te wenschen dat de Comp^ velen sulcken dienaen in 
India hadden ; sou den vertrouwen daer beter gouvemement sonde 
weesen ais wij somwijlen wel hooren ^,ff 

Nadat het schip Orangie gelost was, bleek het dat het op 
zijne Indische reis zeer weinig had geleden, zoodat de Kaoier 
besloot het weder voor eeue uitreize zeeklaar te makeu. Op 
denzelfden dag waarop Willem Jansz. naar Amsterdam vertrok, 
was hij voor de genoemde Kamer opnieuw aan de Compagnie 
verbonden geworden, en wel voor den tijd van drie jareu, en 
voor honderd gulden in de maand, gelijk blijkt uit hunne 
resolutien op den !•*•>» September genomen. 

Gedurende zijn verblijf te Amsterdam , vervoe^e hij rich tot 
de vergadering van de zeventienen aldaar, ten einde te mogen 
ontvaiigen ft betaelinge van sijne maentgelden op het schip Wedt- 

* Ileaol. Guiiv. Gimi. en Kadisn van Iiid. van 2S December IGlOi 

* L'apie Bricvuubourk C'uiiier MitlUclbiirg 1611 etc. 



H'lM.RU JAN'S/. VAN iM'^TIItDA M. 'Ml 

\TirA*\nlt vrnlient. * " Bij hunne rfM)luti(; van <len I V*^ No- 
vember weni iM^voleu «^dat men hem sijn K"fnc van het M:lii|i 
Wevt-Vriedilant ral betaeleii , mita iulioudende een dcrde part 
tot aijn woderctiin]>iite hier te lande, omme aladaii daerinne ^e- 
desponeert te worden, naerdat bevoiiden aai worden hem tot 
dieiut van d(* (\)m|)c gequeteu te hebben.^^ 

Terwijl intusischen het MrliipOranf^e verder vuor den dien^t ^reed 
werd gemuukt, ontving Willem Jau9Z. van de Kniner van 2(e<»lund 
bij een schrii veil ilen 17<l" November r(*n ver/(»ek oni xijn vert rek 
uaar Zeeland niet uit te stellcn en tevciiii om nog een twintig 
a twee-en-twiutig kloekc mannen ami te nenien , »aange:iien er zirh 
veel rabauwen ontler het volk dat aangenoinen is, bevinden euiie 
die haer ont.nien te werken.*' I)e schqien Omngie en Zeelandia 
van de /44^uw>(*hp Kanier /ouden een def^l uitiiiHkm van dr vIinU, 
die onder lict l>f'lrid van den comnimidrnr Adri:irn Ht<N*k 
Maerten^x. v:in Alkmuar, weldru nuar Indie zoudr stevenen. 
\Villein Jan9/, nam het bevel over eenctgenoc^nid 9chip op zirh, 
«aarop de srlie])eii op den 29BteB DcvtMnlier uit de verschillende 
hnveufl in Z4*i* stake ii. 

lie vl(N>t had et'np langilurige uitreis, waarop weinig mehlingw- 
vaardig voorviel, of^^hoon men bij ver!«rhillende Mclirijvers ge- 
boekt vindt, dat er op de lioogte van de Zonte en Kanp- 
▼erdiiiche eihinden een allerlM*langrijk!(t gi*verht zoude heblM*n 
plaatj< g<*had tUMrlien acht iirhe|)en van de/^ vioot en dertieii 
a|iaanM-he, mm dnt er van deze hiati«te itlerhti^ vier varen oiit- 
komen <>m in S|)anje hnn geleden verlies b(*kiMid te maken *• 
Op de h<M»g(e van MadugH!«kar zeilende, lift de amimandeur het 
jariit lift Duvfkrn naar lUntam vcxiruit /eiliMi , dat den 11^" 
Juii I'll 2 zic'li van dr vhMit nrheidde 'IWn d(* ronunandf nr den 
5^" Augustus vennceude bij het eiland Muuritiu9 te zijn, be- 
nicrkte men dat men bij het eilanil MajtcsiriMiliasi (Kourhon) was, 
en w;uir di* vluot op drn tW«B Augustus aan de noordvi*!«t/ijde in 
ei'he /INT ruinif lisiai t4Mi anker kwarn, fii gt*lf^*nhfid voiid 
zirii rniniM'htNits van allrrlri vervcnu'liingf n niet aileen , maar 
ook \an drink water — wnaiaan in dc !«chf{iirn groote behoefle 



' /■•- hiiTTori n bUilf MlA. 

' Mg vr-rin K^iru dat Jr «rhryvrn Ji' rin dii ferrclif /i>«mK dukm iich %rr- 
rfi**r:i. rn het fr.i vrrwirKB iiict icU ilrfirrlykt dat io 16*il net de uitf ■ndr 
• . . it If. I i-r Jar ib van Hcriuikrrek plaat« had. Zir dit uilvufTiK uitoraiinrt ia 
ir \aTur*rh,i I*t7n. Nu 1 bli. 1 R. 



;i08 Wn.l.KM JA\S7.. VAX AMSTKllDAM. 

befiitoud — te kuunen voor/ien ^ . Deu ^Ssten Augiutua verliel de 
vloot deze baai om hare reis naar Bautam voorttezetten , waar- 
over ziji gelijk de commandeur schreef, eeu geruimen tijd b»- 
steedden, daar zij «^onitrent de leiigte vau de eilanden, droochtcn 
eude clippen van Maldivia ende vorder oostwaerts, door laiig- 
durige calmpte en contrarie winden cleijuen voorspoet hadden.* 
Ilet was dientengevolge dan ook iiiet voor deu 22»tcn November, 
dat men het hooge land van Sumatra in hetgezicht kree^; langs 
de westkust zeilende Hep de vloot op deu 27«*«° Strant Soenda in 
en kwam den volgenden dag voor Bautam ten auker. Het jacht 
het Duijfken, dat door deu commandeur op den 14^eii JuJi f^ 
voren , met brieveu voor deu Gouv.-Geu. Both , uit de vloot 
was verzonden, was niim een maand vroeger, en wel op den 
248ten October, te Bantam aangekomen. 

Met oveileg van deu Raad te Bantam werd de verdere be- 
stemming der schepen geregeld , waarbi j besloten wcrd dat de 
commandeur Block met de vijf kloekste en be:?t bezeilcUte 
scheiKMi naar Jakatra zou vertrekken, er arak, rijst, boonen 
euz. innemen en van daar naar de Molukken steveuen , werwaarts de 
i>cliepen Orangie en Gelderland hem zoude volgen, na alvorens 
te Grissee en Makasser rijst te hebben geladen. 

J)en 1**8" April iCiiS kwamen de beide laatstgenoemde schepen 
te Amboina aau, vau waar de Orangie al spoedig naar Teniate 
zoilde, en met de aldaar aanwezige schepen deel nam aan 
verschillende kruistochten op den vijaud. Bij een dier tochten 
— in het laatst van 1613 en het begin van 1614 — raakte 
in lV,bruari de Omngic masteloos; het moest daarop van de 
vloot scheiden en de steven naar Amboina wenden. Ilier werd 
het schip weder gemast en verder voor zee gereed genniakt, 
M'aarua het op verschillende plaat^eu op de kust,nagelen innain 
en vervolgeus naar Banda vertrok, om het met nooten vol te 
laden en die lading naar Ikntam over te voereii , waar het 
eenige wekeu later ter reede kwam. 

Intusschen waren er bij den (i0uvenienr-(ienpraal Both hongst 
onrustbarende tijdingen van Solor gekomen , welk eiland eenigi^n 
tijd tc voren d(X)r Apoh)nius Scot * op de Portugezen in bozit 



* In den brief iloor den (.ominaiideur aan de bewindhebbors, nit Bantam den 
6 December 1612 fco*<'bfeven , somt hy uitvocrif^ de voordeclon oji die dexr bani 
bovcn die van Mauritiiii voor orn tchip of vloot oplcvordr, wasirbij hij ecu 
jkiiiirt van die biiui uver zuud. 

^ ZjJH naam wordl ook wul Scliot cu Scbnttc p:i-»rbrt'\cn' 



Wn.l.rM JANS/.. VAX AMSTKICDAN. •Wli» 

%'t\» i^nninf*ii, oin tien liniidel op Timor in haiidon tc krij^ii, 
I'll «iif, Uhtu liij van diiar veiimk, het benfuur in handen liet 
van AdriHon van de Vpldo als farouvcrneur, benevnis het 
nrNNli^r crarnizorn *. Weldra iNintttc rr vow o|).s1aiid op pen der 
df)r|M*M uit, on wrl door den invloed van twpp dnminikanrr 
iiioiinikrn die or met bewillifriug van Scot ^hlrven wnn*n. I>e 
;fi»iivenieur slaaple er aanvankelijk in het doqi in nndenn-er- 
liiiii; te kreiigen , niaar de !(ohlaten , die aan het plunderen 
ifin^M. hnrhteii diianloor te veel tijd M)ek en raakten utl 
elkander , helt!t»en den vi jand gelegiMiheid i»af /ich wrtler te ver- 
7^melen, /.ij jof^iren de onzen naar het ntnind en temrijl de/e 
al zwemnicntle eiMi hnniier vaartnii^*n trarhten te b(*reiken , weni 
de irunveriiiMir, hnmI** tot de knieeii in het water .<itn:inde, met 
jiijleii diM»rsi*hoten ; mrt hem jtnenvehlen noif de sirhipper Mel is 
Andrie.H/. en vijf ^lohlaten , de overijren l>ereikten , hoewel nit^ 
niiLTekwetst . het srlii]), waaroiider de luitenant Jan Jaiisz. van 
Thiele Ix'lioonle. Met den meeMen s|NM*d ueni het jarht de Halve 
Maen iKiar Hantani ire/onden, da! er den 17^b Aufcn^tus \it\i 
aankwaiii om dit onin'lukkif? vtMtrval ter keiini.** van den (iou- 
\eriieiir-(ienenial te bn*n^Mi *. 

De (ioii\(*rn('ur-(ie]iera:d b«»dneht voor venlere oniieilen , liet 
Diet den meesten 9|)oe<i het jacht de Haesewint ffpreed niaken , ten 
einde peniffe veniterkini^ van Mildaten naar Soli ir over te brent^en, 
henevens eenip- kt mi plied en en a ^si^ ten ten , voor die aldaar waren 
o\iTlfHlen, terwijl hij up den 29»**» Septeml)er '•tot Gouvemeur 
en Si]|)<'r-Intriideiit van den liandel en alles* wat dai'raen de|)en- 
th-erdf, niet.** uitpvoiiderd , promove«'rde en eommitteerde , den 
K W lilem Jans/., uvlifevanMi V(Mir op])ereoopman en {>chip|ierop 
hi't M-iiip nriiitfie," Yinir deze onirrtwijfeld buiieni^'wone be- 
MiN-iiiiiiL' 'Sif ^i| ;i:in ll«'windheblM'r!i aU retlen op, "dat het 
jailit iii' llit-^rwiiit /eijlni- l.-uf en hij ;rfen fjelegiMiheid had 
If -11 tf"uvirneiir diTwjirnU te ronmiitten-n en hii daarmed** l>e- 
;r;ifii /i|iid»*, diiiTliM' \\ illfin Jans/, had JM-iMNMiid; want -- !«rhrijft 
ijM \»T«liT - -ilfM* v*NirM*hr. Wijleni J an;*/, is van natuen*n 
Ifi" r.ifniii'ij . nmile-t . endi* ziilirh, die hem iretluiinMide /iinrii 
!i til <)|i t *i-liip Oraiijjfie iiaer Ix'hooren hifft p'«|urt(*n , ende iu 



' r.r-i \^-i .1.11 (i. a V Kiilh wn iltu 2h Nu«. Kill Nu 1 mu «lr Re- 

I" • - %■■ Ja*;>ir Jjkiti li. Jiiiiifi . icuiirrriirur van Aiubutiia. v*u J»u 24 
Ju.. I>.i4 



.^10 WII.I.BM JANS^Z. VAN AMSTBUDAM. 

't ininste geen fastidieu met ZLJn volck gehadt ende altijdt goeli 
ordre op sijn schip geobserveert (heeft); alsoo dat ik niet 
twijffele, sullen (wij) van den voorschreveu gouvemeur goeda 
dieust hebben te verwachten. Hij is verbonden aldaer te blijvm 
twee jaeren geduijrende; sijn verbetering (van gagie) sal ataoi 
tot discretie van U£. naer expiratie van sijn verbonden tijdt ^ . jr 

Onmiddellijk vertrok Willem Jansz. u^r de plaats ujnfl 
besteinming, waar hij de zaken zoo spoedig dit mogelijk vas, 
regelde en op een goeden voet bracht. Zijn verblijf aldaar vai 
echter niet van langen duur, daar reeds in het volgeude jaar 
besloten werd het kantoor te verlaten, niet om van den handd 
op Timor aftezieu , maar dezen van Amboina of fiauda te doen 
plaats hebben. Den IS^^ea December 1615 werd door den direc- 
tcur-geuenial Jan Pietersz. Coeu , het besluit daartoe genomen , en 
het schip, de £ngely van Delft naar Solor gezonden , met brieven 
van Coen aan den gouverneur, om zich met het gamizoeu au 
boord van den Engel inteschepeu , alle amunitie , geschut , koop- 
mauschappen, enz. aan boord te breugeu, en het fort Henricos 
te demolieren en raseren; waarua hij met geuoemden bodem 
zich naar Amboina moest begeveu en zich ter beschikking stellen 
van den commandeur Jan Dirkc:$z. Lam, die van Bantam met 
eenige schepen naar Amboina was vertrokken, ten einde aldaar 
eene macht bijeeu te brengen en daarmede een aanval op Poeloe 
Aij te doen ^. Na aankomst van de Eugel op Solor , gaf Willem 
Jansz. onverwLJld gevolg aan de van Coen ontvaugen bevelen], en 
zoodra het fort gesleclit was, zeilde hij met den Engel naar 
Amboina , waar 'hij zicli bij den commandeur Lam vervoegde ^, 
terwijl de soldaten, van het fort Hen ricusafkomstig, met eenige 
Solorezeu , die dit eilaud vrijwillig hadden verlateu , op Poeloe 
Aij in bezetting werden gelegd *. 

In de maand Juni van 16 i 6 bevoud Willem Jansz. zich te 
Ternate, waar hij de gelegeiiheid afwachte om naar Bantam eu 
van daar naar het vaderland terug tc keeren , daar zijn dieuat- 
tijd wederom was verstreken. De gouvern. gener. Laurens Reael 
venneende echter dat hij nog wel zou over te haleii zijn langer 
in Indie te blijven. '/De gouvemeur Willem Jansz. — schrijft 



* Ala voren. 

* Kriuf vau Coou als voren , van 18 December 1615. 
^ Uriel* VMii ('ucii van 10 October 1616. 

* Zi*» ovrr deze verovmng di? Bij'lrnsrnn tot de T., L. rn Vk vhii \. I. 
11c llci'l, l8.Vi, bU. »ii4 en vlg. 



Wll.r.vM JANS7. VAN AySTi:R|iAM. -Hi 

hij ■All iAynn > — ''Khijilt ouH mn be(|uaein man te wexeii om 
n|i M'liii^ t4)rl)t«*ii , priiicipalijck ie waiHer gebniijckt te moftrn 
wonlfii; (It^rlialven ingevalle UK. zijii van doen nK)chti; hebbftn, 
mij (lunckt dat hij met retlpiijcke vorbelering wel in 't lant 
tr liouwpu zal %\^n,» Doch Willem Jausz. , die eenigr woken 
latf*r t<' HanUiii kwaiii, benloctt aan zijii vooruemen gfvolg Ui 
^v(Mi, y^xint hij op den 4^b November 1616, door den 
Dinrt. (jm. aaii lKN)rd van hel schip Zieelaudia werdgrplaatrtt, 
om op dicn bodein gcdurende de reis uaar het vaderland de 
brtrrkkiiif; v:in opix^rkoopman waar te nemen. Weldra nam 
hi| df tenii^rei/e aan, en kwain op den SO>t«> Juni 1617 in 
K«*eland aan, waar hij door de Kumer Middelburg, van hunnen 
buik'iii uit '5 Com p. dienvt werd onUlagen. 

^ 3. Ditrh liet Mchf*en wel dai \\vi vaderland niet veel aan- 
trekkeli)k!( v(Nir hem lie»it ; want hij watf noggeeu twM* maanden 
buitrii 'ii (*oiiip. dieust , of hij w«*rd door de bewindhebbera ter 
verpcHdcriiii; van dm l?***" op den il^*^^ Augustua op voor hein 
itr«*r ven*(*n*iide vo4>r)A aarden wedentm in harrn dien»t aangenomen. 
Ill fir notuh^i van dieii dag lezen wij, dat Willem Jaiiaz. 
»vnc)r deiten ;^^wr!«en conininndeur ' in Solor is aangenomeii 
online dr (!i)nip. ala opiierc^omniis ende coopman te dieuen, 
V4M>r lioiidert vi)fti(*l) giihlens ter maent; uiidts dat men hem 
brievei) van n*c(Mnniandatip aen den (Jouvemeur (lenerael ende 
Kodeii van liidir ^al gi'veu om in de eemte vacante plaetue 
aU Vice (icmviTiieur otf ala roinmandeur te water geemploveeri 
te worden ; dies* dat hi) gehouden tMil weaien de (Jomp. vierjaren 
int luiidl te dirneii , gsicii ende k(*eren daeriu lie niet grreeckeiit.4r 

1*^*11 iiuiaiid te \(irrii, op drn £7**^0 Juli, had de Kamer Am- 
Hrrdiini :^H*flp>\oiMlrii , iieni voor liet jaar dat hij op Solor had 
dtriirirehruriit, \iiTii;; giildriia* |>er niaand lioven aeijn gagie toe te 
It-gm-M ; (iTWijl ill I trviMis wenl geniachtigd om de re«terende 
gi'itlrii . dif hf'in \:ui lift ><*hi|) \Ve>tfrief(laiiri iiogte gued kwamrn 
bii lie KniiMT Kiikliui/cii te mugrn ontvaiigeu *. 

Yam} «»•« Willt'in Jan.**/. ilan wederum aan den dieui(l der 
( nnip. \filH>ii(lrii. Ilij n.'uii evfnwel rentt den V^ Januari Jl>IS 
iiiri iirt sitip Mfiurilins, gevoerd duor !(i*hip|ier I^eeudert Jaailu«z. 



* ii I «..<i.I (i •■:!• riH-ur ift liiHir^haalil m ('•iniiiianJrdr in Jr plAAU crttrld. 

* / •■ ■ i ..•••1. 



•512 Wn.r.BM JANS7. VAN AMSTGRDAlf. 

uit Texel de reis naar Javaaan, enkwam op den &2**BaA 
daaraanvolgende voor Bantam ten anker. Het is te beja 
dat het jouriiaal dezer reis niet meer aanwezig is, daar Iq; 
volgens een schrijven van den 6dcii October, waarbij hij 
bewindhebbers zijne aankomst meldt, hen tevens bericht, dat 
op den 31^^° Juli op 22^ Zbr. een eiland haddeu ontdekt en'i 
land wareu geweest ; dat eiland lag 240 mijlen Z.Z.O. en N.N.W, 
van den zuidhoek van straat Soenda > . Wellicht had men daaiii 
zoowel ointrent dat eiland als over zijne vroegere reis met id 
Duijfken eenige meerdere bijzonderheden veruomen. 

Weldra werd Willem Jansz. in zijne betrekking ovei^plaatlt 
aan boord van het schip 't Wapen van Amsterdam, en door 
den Gouvenieur-Generaal Jan Pietersz. Coeu in den Raid 
geroepeu, om de/eu met zijne kennis en ervarenheid ter zijde 
te staan. Toen Coen het noodig achtte in eene algemeene ver- 
gadering van alle de aanwezige opperkooplieden , schippers en 
krijgsofficieren, scliriftelijk advijs in te winnen *, wat er ten 
aauzieu van Jakatra — na hetgeen aldaar plaats vond behooide 
gedaan te worden , vindt men in de resolutie van laatstgenoemde 
dagteekeniug , het door Willem Jansz. gegeven advijs het eent 
gemeld, en wel op deze wijze: ^^ Willem Jansz., oppercoopman, 
te^enwoordich op 't schip 't wa{)en van Amsterdam, advijseert 
dat men de plaetse van Jaccatra sal versterken ende het be- 
gonnen werck naer gelegentheijt voltrecken. ^ 

Is het in het algemeen waar, zoo als een Hollandsch spreek- 
woord zegt : goed voorgaan doet wel volgen , dan heeft mogelijk 
het voorbeeld door Willem Jansz. gegeven, anderen genoopt in 
denzelfden geest te adviseren en bleek dit de meerderheid uitte- 
maken. 

Willem Jansz. nam deel in alle beraadslagingen , die er in dezen 
voor de Nederlanders zoo moeielijken tijd , zoo ten aanzien van 
J akatra en ]3autam , als ten opzichte der Kngelschen gevoeid 
werden. Ook nam hij deel aan het gevecht door Coen op den 
gdeii Jan. 1619 tegen deze laatsten geleverd en vergezelde hij 
hem naar AmlKiina, toen er besloteu was van daar versterkiug 
tc haleu en Jakatra te ontzetten '. 

Door de gunstige moesson had men eene vrij voorsj)oedige 



I Zie (lien brief in de reizen dcr NedcrUiiden enz. aangchaald biz. 26. 
' Kvdulutieu vau 31 Auguitiia , 19 en 22 October 1618. 
' Zic Jhr. de Joiigc iu zyu iiiccniialeu aanp.>h.in1d mTk, ir ilrrl , vmirrrdf 
bU. WWII eui. 



W|f.1.r.N JAVnZ VAN AM!«TrRD4M. ^il H 

rpi.4. Tf* Ainhoina aaiif^komeu , wenl drtor (Joen en den Raad op 
den 6<l» Frhriiari lieslotcn, dat de coiiinmiideur Willrin Jnnro. 
met iiet M^lii]) de Engel iiaar Bunda zou sftrvriirn, met bevel, 
oin , zoo WilliMu van Ant/en — • die door d(Mi (jouv.-Ciener. Read 
tot Luitenunt-Ciouverneur van dezc eilandcn benttenid wu« — 
reeiU in Kaiuin ;^*konien wa.i of viNir lict vertn*k der M:lie|)eu 
aldaar a:iiikwam, hi*m in zipie betrekkin^ te l>evf>Mi^n, den 
ka|iitein lifctveld ru andereu , wier dieuMtijd verstn^ken was^ 
afti'lit^Mien en op alios ^)ede order te st«*llen, voIi;i*n9 de in- 
strurtie linn d(N)r (!oen medetc^nen, en tit* Kii;?i*l met de vcNir- 
hnndeu /ijnde noutrn en foelic te Wladi'n , en 7«m) ii|MM*dig 
niu^(*lijk terusT te /endeu. Moclit van A lit /en M(»i; iiiet aaiifrekomen 
zijn , dun zouile Willeni .lan.«(z. nU Lnitenant-Ciouvenieur het 
bewiud vo«*n*ii over de forlen Nassau, Heli^ica en Revenge in 
de nlandrMi van Handu * . 

Nadat de Luitf'naut-(i<invrTnrur van Aiitzen te Kanda aange- 
koinrn wa.«t, vt*r\(N>L'ile Willi-in Jans/.., die niiddrlerwi jl , gt*- 
dnrenile 7\\nv iifMr/itrtiiMd , den 2o»t«B Maart tot Kaad van Indie 
%ifi aanp'.-lrld ' , zirli (»|) d«*n 1 !«*" Mei weder bij de vloot 
onder ('(mmi, die 7\c\\ up dt* ajiii^ewtvcn plaatji, het ve-st-einde 
Van lift f'ilaiid M.-nlnra, bij Malirnianr^-eilaiHl opliield , om aldaar 
de !tciK'jN'n te vrr/anirli-'i. Vi'r\ol::i'its lichtle de vloot het 
anker vi\ vrrsrliefii dm 23*tcD Mei viwir Jaimra; 4110 man warden 
uit de .*>riif|ifii nan land ^/tniden om /irh van deze plaatsi meester 
te makeii . rn hot-wrl /ij vrij wel ver^terkt W!i>, urn! /ij edit it 
stonnfUilfriiai-d ini;i'iii)inen en verluand '. 

Iloe lif \lo<it weiiiiiff (liuTfii latiT \(Mir Jakatni versrheen, het 
fort ont/rt n\ tie >t:id \iTuvfrd werd, hienniitrpiit VfriH|/iMi 
mi li'-n ir/ff r aar dt-ii a;tiji;<'haaldrii biii f \an Oorn, Mcike <iok 
in lift wi'rk van ilcn iii-f*r de Joiipr is o]ti^*n«Mnen *. 

Op lift ;;(iU(*!it «iat (Nwri met vrr>tfTkiiiif nit de Molukken 
voiir J.iN.itr.i in aaiit«H'iit was, wareu «lf' Kiiirdx'iie M*ht'|M'ii tiiider 
aw'il ifL'iaii ; tm lii.df iriiiifi* /»'krriw'id te iieblM'ii weike koers 
div;r 'i«':i via:* Lrt*nr)in('M , iicrd het jai'lit *t lii-rt mar de Straat 
Stjf'ihlM i;('/ondf*n , met laM de nlanden en de ifv-heele kuat 



* Itr iii«tri;rti^ en dr twrr rumm:«*irii ryn van dm 7 IVlrutfi. 

* Mrt Lrni mrrif.i 'ut due brirekkin^ U oucnid Tirtir d* (arjieiitirr, Arrnl 
)l«nt«. ru Addr.rfl Sourj. 

' tin f «i-i ('urn ftAo dr Kc«i idh van j A>i,;. ICltf 

* Z }..* l\r dr.l. Ux. 177. 

.4 1. ; :, . \II. S7 



SI 4* W[LI.KM JA.VSZ. VAX AMSTERDAM. 

wel te onder/oeken eu berichten omtreut hen in te 
Uet gevolg hiervan was dat men te weten kwam, dai 
Eugelsclic vloot, best:aaiide uit elf schepen, deu 2den Jimi 
Poeloe Bessie, in Straat Soenda, wareu vertrokken en om 
west zeewaarts geloopeu waren , 't geeu bevestigd word door 
volk vau de Swarte Leeuw * , die van de £ngelsc}ien 
weggelooi)eD , en die men aan de Waterplaats had gevondoki 

Iloewel Coen en de llaad het ondienstig achtten de £ii|9^ 
sclien te gaim opzoeken en slag te leveren, maar in de eenk 
plaats zijiie sclieepsmacht dienstbaar te maken aau de beschermiBg 
vau de belangen der Comp. op de kust van Java en tot k- 
vordoring van den liandel op onderscheidene kantoren van Indifi 'i 
sloot dit echter niet uit, dat de bevelliebbers der schejien in 
last kregen hunne vijanden /ooveel inogelijk afbreuk te doen. 

Waren er reeds ilrie scliepeu naar de Maleische kust vo^ 
trokken, in den Raad van Indiif, van IS September, werdba* 
sloten, om zes schepen : 't Wapen van Zeeland , Nieuw Zeelandj 
llarrlem, de Engelsclie Slerre, het Postpaert en de Neptunnii 
onder het he\v\ van den commandeur \Villem Jansz. naar de wes^ 
ku2it van Sumatra , zoo naar Tikoe , Priaman als Atjih te zenden 
//omme den handel in die kwartieren te bevorderen , en omiiN 
op de Engelsche cenige advantagie te soecken , tot reveugie van 
geleden schade, verseeckeringe van den Staet der (jenerak 
Comp. , maer insonderheijt om het boos en groot voornemen 
der liugolsclie legen den staet te breccken en prevenicren *.» 

Den l^ton October zeilde Willem Jansz. met de 8chei}en onder 
zijn bevel uit Straat Soenda naar de we.«<tkust van Sumatra; bij 
zijne komst te Kota tengah vemam hij dat er vier Eugelsche 
schepen voor Tikoe lagen; zonder vcrzuim werd de reis laiigs 
de kust om de noord voortgezet, en op den 1 1 den October nabij 
gonoemde j)laats komendc, vond liij de scheiHJii de Dnigon, de 
IJeor, de Expeditie en de Rose, /'waer op bij d'onsen * geresol- 
veert wierde haer datol. twee ende twee te abordcren. De son 
was tegen den avondt maor omtrent 1} ure hooch, doen bij 
don anderen quamen. De commandeur Willem Jansz. smeet datel. 



* Als vorcQ biz. 181. 

* Dit schip was den EngcUchcn door list in haiiden g«!vn11(Mi. nricfvau Coen, 
aU vorcn» van 13 Janiiaii lAlU. bh. 117- IIU. 

' Mc Jontri!. IV'dn-l: alb vufen Mx. CXVIII. 

4 liripf van (^oeu. ul» vuvimi , van 22 Juniiai-i 1020, al^* vnrtn bl/. lU-t. 

A AN vureu bl lUl 



W II. I. KM .'A\S%. VAV AMSTRIMMM. 315 

vnrt iif*t Wii|N>ii van Zdandt rloii {;n)t4?ii Dniiroii op Ae vriiitveriii^h 
afli IxMtrt. I lid .s<*Iii|) llarrltMii ' Ifijti hriii urn d'aiuirr /ijdf! 
o|i firii liiiU acn IkniH cn(i<' IndihiMi aUUis si^it f(i*wi*lilicii luvi 
gn^ti' p'M'iiut nidt' niiis(|iu*tUMi tr^iMi nialrandi^nMi iffviN-litrn. 
N it'll w ZLt'laiidt was ^itmluiiiitM'rt iiift dr Nf'|jtunii:i dvn IWr te 
alN»rdcriMi , dan als<Mi ilrn Dra^nni (d(* Hn'r!'') vol |)i'|N>r ^'lud(*a 
vt-MMidi', difii srlvrn tlarli van dc /ijnrii t' MrwaiTl p'lo|H'n 
was fiiili^ \icvt /I'rhiiidt d'al)<ird('rini;lii* nJK nvvr mh'IiU^, n'MiU 
vtvnK' ill' \i'j»tnnns i-ndi* di* Kn^i-lsi' Sirrrt' dm Wovr te alM)r- 
diTiMi . diN'ii iiUcMi dm hniifiMi ovfrwoimrii wi<*rd, ctT di*/<* sch('|)en 
bi| nialraiulfri'ii (|ii:iiiii'n, iravcn dr 2(rlH'|>tMi den lictT, d*Kx|M'ditie 
riult' lit* K(i>r ii:ii*r nii'di* dp, cnilc dat s>iMidi'r *t ^rvkclt win 
li'iMiM' tr viTwai'litrji. *t Wapcn van /claudt rude Ilaerlrm 
vcliaiTs I'i'ii urt' ti'u'cM den Drairon fir*'^tH'liti-n lirhbcmli!, ^^'nirrkte 
lie hrant in dt- •ralli-nii' \an dc Drairtiri. ^laaruvcr dc Kiii^elsciien 
liatT M'liip aliaiulitiiiifcrdi'it I'ridr in llai'rliMn o\iTlii'}i<Mi , bid- 
(icndf tini Ii ll>u'( n:i(ii-, dtN-li uirrdrn Mcdcr (ivriycjairiit um de 
liraiit rvr^i U- iiMirii. Aldus zijii t\v vtMirsclir. vi«T M'lu'iien dtmr 
(ii>dt> iri'Ladf iivcruiitiiirii . dai'ril«ioi \\\\ hH|M'n Itrt tl('.<iM'yu vun 
(I'KhiTi'Ucn MKi lani;!' vcrtruckiMi wunli'U .sd , dat tiiC .^ullen 
lieblun oiniiit' onxii *itarl ikk-Ii nit-cr i-ndr Ix'tiT tr:;»'n allfr 
p*\i('lt tr \rrstr(kfrfn. IH' V(H)r:*clir. I>r.iu'"n liaildi* op ImJ/jit 
citKTke inaniifh, tc \irlrn 150 \un ^:,n iMjifvn volrk , eiidr M 
vun d'aiidiTi' M-!iiprii dii' den Draifnn t' »«*e liaddr i;''!iol|N'n ; 
m:ty triuKMiti-fTi met 'M) situckcn ^'f>c;iiir. In dif-n >tri|t sijihitT 
van d'K:ii;r'iM-n ^i) inaiiiifn doot ;;<*l)irvi-:i . iloviT.**!!* ('ciiiiniaiiil''iir 
HantHT i> (IimhIi ivrk ^fi'ijuot , van n'oiix' iu-ldH-n \ii| \rriiin-ii 
\i\t\ niaiJiifii. lilt M-iiip ilat-rlt-ni i> iii /i;ri ^pil'Jf'l ifcliirki* \«;it«'i 

ai>«|t» L'»'ll»'lt , tiiit lul \H"i]Muil L'i'Mi.i I'll !n I II lilt Mili»li .11 I. ill-.-. 

llrj^fiMi.-^ Mjdr L'i'Minrktn l.rlibt-M , aiMMi np lul irariiji ririi; \;iii' 
voit»-ij waiff'' *>(<iii«lr!i i-iT iii'l L'«*vi;»fr wii-riliii." 

Zi'-«i.i:ir di' nit^i;iLr van ci-ii ::('\t'tiit. w.i.irin in't nic-ri'.'idt t i 
dt-r );«'>'-i::f)<hr'r> toiiiiili'i li.il / I lirii Viiand uci dniltim irnii-r 
li*' imL^ri t»' zirn, *n waardmir a:iii liiTi ifn ifi'ViM-iii; \t'rii#*> wi-iu 
Uif-i^ lirai .'it *. 

Al :.• f Volk \aM dr Vl»T "»i !i» j «ir . w aariMidrr Ihil; i-i-Ii'l;*' 
KhL't Im'.i 1. , dif nji i:i'i \:tu i.iiM l''Ihhihm "ifiip di >I' rn M.irv-n. 

' HtTwlT T'N-r.lf Krt »-\.'. ill- Sr»,i|.|.r V. ill III J.i-.«. %j'l A.r.i r-i- I' 

' M k «i> irir vhi |tf-n . t.44r •(• ^fjii •)••■> <i _•>.•.. I ■■ ' • i • • 'in t-« " 



^v 



816 WILLEU JANSZ. VAN AllSTRRDAM. 

oiigeveer 300 iu getal, werden te Tikoe aan laud gezet, tenrgl 
liu)i op hun ver/oek het schip de Rose werd teruggegeven , 
met ceuige provisie >yoin van daer elders bij de hare te uiogen 
vertreckeu //; de aiidere drie werden door de ouzen bemaud en 
kwameu met de HoUandsche schepen weiuig tijds daarna voor 
Jakatra ten anker. 

Ter belooning van het heldhaftig gedrag van den Gommandeur 
Willem Jansz. vereerden Gouverueur-Generaal en Baad van 
Indie, bij resolutie van den 20'^° December 1619, hem met 
cen gouden kettiug ter waarde van duixend gulden; ook de 
overige schippers , kooplieden , die zich tegenover den vijaud goed 
hadden gekweten, werden beloond '. 

§ 4. De vijandelijkheden tegen de £ngelschen werden eerlang 
geschorst, ten gevolge der bekonieu tijding, op den 27"*«" Maart 
1620 met de Bull uit Engelaud onlvangen, waarbij men ver- 
iiam dat de Nederlandsche Compe. in Europa met die der 
Eugolschcn een verbond hjuiden gesloteu *. Bij een der artikelen 
van dat verdi-ag werd bepa^ild , dat er zoude worden ingesteld eeu 
Raad van Defeutie bestaande uit vier leden van elke parti j , ter 
wif^r b&jciiikkiiig zoude worden ge:»teld een getal van twintig 
sch(ipen , en die be^temd waren alle bescherming aan den handel 
te verleenen. 

Hoe weiuig Coen ook hiermede was ingenomeu, werd echter 
auu den bekomen last voldaan , en werd er reeds op den 28*t*>^ 
Mei, door deii gecombiueerdeu Kaad besloteu, tot het afzendeu 
van eene vloot van ticn kloeke schepen naar de wateren van Japan 
en van daar naar Manilha , ter besclienning van den handel en 
om aan den vijaud afbreuk te doen. 

De HoUandsche schepen, die tot deze expeditie zouden wonlen 
bestemd, waren Haerlem, de Hope, Nieuw Bantam en (te Trouw; 
nh vijfde schip zou de £ugel of St. Michiel volgen; de Kn* 
^elsche schepen waren : de Elisabeth , de Bull , de Engelsche 
IIu}>e, de Engelsche Swaen en de Paltsgraef. 

Volgens liet gc:>I()ten verdrag zouden de Engelschen de vlag 
voeren. Hoe grievend dit voor onze zeelieden moest zijn, zal 
men kunnen nagaan, wanneer, zooals hicr, een schipper boven 
een comnuuideur, die tevens Ujiad van Unliv. was, werd ge- 

1 Zie W. J. van Aincrafuort hier achtcr. 

' Zit Lieruver iiitvucritr Jhr. iIp Joiiisr bis. CMX i-ns. 



Wll.l.rM JA^H7. VAN AMHTKRIIAM. Stl7 

jtteld. Hof Coen or over dacht, kan bitjkpn, waar hij nclirijft *: 
''Vcilgrnn acccMirt door UE. gcinaeckt sullen d*£ngplHrii ^- 
duymide voor^chr. voyage dc vlatjfge op de gnM)te f<t<'ii^r 
Vi^rreii eiide d'ouse oj) de voorsteiige. Ecu srliipiicr Robl)rrt 
Adams gt-iiaonit, hrbbfii d*Kii|jr^lseii al5 (>pj)crliooft over hnrr 
vijfl* srliP|»eTi nidn als Adminiel van dr VI«N)te gfstelt. Kndr. 
vij als corninnndeur van on^e vijif srhepru Piide als Wee* 
Admirael van de VIoote den E. Willem Jans.'wn « Raodt van 
Indien, in vougen dai mintUr meerfter Comma ntier en »at ^ wetek 
niel wel en pant. d'Engelse schepen sijn gruot, srluM)u ende 
wel ppmontoert, maer licver suuden d'onse met 7 Xederlaiidsclie 
sche|jen een t(x*ht tegi'n den vij ant doen , dan met de vcxirst'lir. 
treffelijke vI(K)te van liun f«clie|)en, ende gi^iooven (Kick diit se 
den vijandt nu.^scliieu meerder affbrcuck souilen doen ; want 
d'ouse crKngidiie sooveol als ons eijgt'n vulck niet niogen ver- 
trouwen*. 

Ern gfdeelte der genoeinde 9che|ien vertrok den 1 1<^|> Mei 
vouraf naar Japan uin akhiar op de kui«t en bijgelegen v:uir- 
water« te kruisen ; de <»vrrigen volgilen ruim veertien dagi-n 
later. Volgrns de inMrurtit\ aan de vlootviKjgden medi^g'^gt-vrn , 
moest de vloot in Firaiido /irli vcr/auielen ; onitrent Jan uari 1*^21 
van daar naur M anil ha /filen , /.(mi tot afhreuk van de S|)an- 
jaarden , als oni de (JhiM<t*!ic'he jonken te belettcn die baai inte- 
loo|NMi , maar te traclitiMi hen te be«'egen met liunne ladingrn 
naar J:ikatr» te /ciien; op welke wijze dit liet best kon ge- 
•chicdcn , wrnl aan hun hf*leid overgeiaten. |)e vloot zxiu verder 
tot lift rindt* van Jniii v(M)r die baai xirh oplicmden. of 7.oov(i*l 
i.'inger vlU ntMtdig wrrd giMcht, al zou de vliiot daama Ja|Min 
nii't nifiT kuniirn bf/.rilen , in welk gi'v:d men naar Patani kou 
ln(i|»eii , nm van daar n:uir Java terug te kcreren. Verder wonien 
daarin nog brp.tliiigf'n gi'iii:i:ikt , uit uclkf |M'r>onen de srheep:«- 
mail /nil l)c>Ui.in en Imm* er tf'Ii'inili'ld moest wonlen mH de 
veniverd*' !»eiiej en imi de daarin gevonden wordende goedeien. 
Niii: wrnl vaot:.^'sfi>lil . dat, jcMMlra de vlmit voor de baai van 
Miiiiiiii:i \(*rscli«Tn , \vv voorkoming , zcNiveel mogi*lijk van ver- 
sriiilien« eeini:i* Nederlanders op ile Kiigel»chc, en omgeke4*rd 
eeniire Kngi>l.Hc!ien op de Xederlanil!»che srlie|ien nniesten worden 
gepl.'iJitM , "(inline te legist reercn al !*ulcLe gocnlereu als b.j d^vn 
i»(r d';ifiilf*r venivert t-ndi' nvergeniniicn /(uide ningt-ii worden >.• 

' J«»iUa \ru l.Uru Juni l(jJU. 



818 wili.i:m jansz. van amstkrdam. 

Behalve deze instnictie was Willero Jansz. nog van eene 
particuliere voorzieu , die met hetgeen er in voorkomt betreffende 
ons kantoor te Firando en eenige daarop betrekking hebbende 
zaken , nog het volgende bevat : '/ UE. zij gerecommandeert met 
d'Eiigelschen natie goede vnintschap eude eenicheyt te houden 
ende haerlieden (soo iemant in noot geraeckte) na uytewte 
vermogen t' assisteren. Doch suit oock goede sorge dragen, dat 
de gerechticheijt van de Compe., haer eer ende reputatie niet 
vercort worde. Gehjck mede dat d'Erigelschen UE. noch d'onse in 
geenige saecke ende vercloecken; het gemeene spreeckwoort taeesl 
trouw ende vertroutot niemant^ suit alsoo niet verstaen als of 
d'Engelschen niet soudeu mogen vertrouwen , maer brengt mede 
dat men altoos trouw moet wesen ende uiemaut dan met een groot 
ommesien ende goede circonspectie vertrouwen sal. Allequestien 
ende querellen sullen UE. na uytterste vernioghen vermijden, 
ende insonderheijt voorcomen , dat door d'ouse geen redenen van 
misnopgen aen d'Engelschen gegeven worden, ende datter van 
onse syde geen feijl tegeus t'accoort door de Heeren Maijores met 
d'Engelsclien gemaeckt, begaen worden >.// 

De uitslag dezer expeditie lict veel te wensclien over; wel 
werd de baai van Manilha gedurende eenige maandeu ingesloten, 
op de kust van China en Japan gekruist en naar meer ver- 
wijderde pnnten eenige sche|)en gczoudon ; wel werden eenige 
jonkeu genomen , waarvan de waarde , voor het aandeel onzer 
schepeu, slechts y^ 6381 7- -10 — 4 bedroeg, zoodat gelijk Willem 
Jansz. schreef a, //men merckelijck siet dat de Cliiuezen verarmen;*' 
uiaar daarentegeu was het zilverscln'p van Nieuw Spanje naav 
Manillia bestemd, niet in huune haiiden gevallen. Op den 26«t« 
Juni 1620 hadden drie hunner schepen, de St. Michiel, de 
Swaen en de Expeditie onder het eiland Tandaija, wel schut- 
gevaarte met dat galjoeu gehouden , en was de lioop verlevendigd 
dat zij het zouden vermcestcren , had niet een plotseling o[^e- 
komeu storm de schepen uit elkander doen stuiven, niet zonder 
gevaar opom de kust van dit eiland te stranden; de St. Michiel 
bleef echt^r in den storm, want men vernam sedert niets meer 
van (le/en bodem , en daar men ook van het galjoen evenmin 
icts vernam , geloofdo men dat ook dat schip den storm niet 
oiitkomen was. De Swaen en de Expeditie kw.imen eiudelijk nog 



1 Datum aU vorcn. 

' Firando, auii deu Gouvern.-Gencrnalf 12 OrtoWr 16:21. 



Wd.l.KM JAN'SZ. VAN AMSrr.ROAM. 3]0 

in de baai van Firando, doch laatstgenoeind achip aloeg door 
harden wind oin en ging mede voor de vlooi verloren ; de 
overige schepen waren op den [)^^ Juli 1(^21 alien in de baai 
van Firando. 

Onder de redencn , die opgegeven wonlen voor den minder 
gnn!«tigen afloop dezer ex|)cditie, wees men op demindere be- 
Keildheid der groote schepen, zoo dat de Portugeesrhe navetten hun 
mcestal konden ontzeilen , en oonleelde men dat welbezeilde fluiten 
met lijzeilen van beteren dienst zouden gewecst zijn «. Een andcre 
reden lag hierin dat souimige schippere weinig ont/ag onder hun 
volk hadden ; vooral was dit het geval op de Kngelsche w*he|)en; 
in zijn anngehaalde brief schrijfl Willcm Jansz. o. a.: ^dcKn- 
gelM*hen hebben geen gebiet over hun volck, 900 dat het in de 
twee laetstc jonckcn > al wat grofT is toegegaeii, daer den 
admirael Adams autheur van is, blijckende bij nevensgaende 
attestatie. » 

In sterker bewoordingen lict Jacfjueii Tie Febvrc, die het 
bevel voerde over het schip de Trouw, zich hierover »it •, 
die o. a. mededeelt, dat men sedert het vcrblijf voor Manilha ^'vier 
Chineesche joncken ontrent ende voor debaY(had) ven»vert, van 
dewelke de twee prinri|)ale joncken seer onordentelijck ende 
achandelijck ^plondcrt sijn, eer men tot lossinge van deselve 
Tour de twt»e ('omp. conden geraecken. De faute daer\'an is 
ecr^l bij de overhoofden gecommitteert, die d'onlre ende resolutie 
op *t acnhnelen van deselve geraempt eerst gebroocken ende 
gevijolerrt hebben; 't is wel afftemeten wat daerop bij 't gemeene 
volck gtrvoK'ht is, jae 't quam soo venle, dat de merckt op 't 
ho(K*hste was ende gescha|)en st^mdt groote revolte en de bhM»t- 
stortingen tnsschen l)eij(le iiatini ontstaeu soudc hebben, *t ver- 
trwk van do cust hr<»ft 't selvo ff<*ces.srrt.* 

Schre<*f ile (iouv.-Cicn. ( <M*n in zijiumi brief aan de zeventionm 
van dm .Sl*^n Jnli 1620, hierln»\fMi aangehaald •: "Liever 
sontirn d onsi* met 7 Niulrrlandsclie >che|)en een tocht t»wn den 
vi.iM (liMMi d.iti mrl de v(K»rschr. trefFrlijcke vUxite van tien 
s<ii«|rf'n , rndr ^e|o\<n oock djit:*e tIen vijandt mis!«cliien nurnlrr 
an)rf'uck soudiMi doen, want (rt»nM» d*Kngel!»e MH)v«'el aU nn?* 

* Writf van ilr IU«irD %ad Intl. Ihilrl ru Cariirtitirr aAti Brwindbrbbrrf . van 

* \>iur ilf taai vau MaiulL-i v -ru^iT*! 

' \*n il«*Q Guuvrrn.'Gfuer. C'ocu . Ftraii<l<> 14 fMutt-r Itiil 
« lili al7. 



320 WIU.EM JANSZ. VAN AMSTKRDAM. 

eijgen volck niet mogen vertrouwen \n Le Febvre was van hct- 
zelfde gevoelen, waar hij in zijn genoemdeu brief vervolgt: 
^Twaere te wenscheu den tocht bij onse schepen alleene 
mochte volvoerd werden, vermits nu altijts een achterdeure 
open moeten houden, alsoo d'Engelsen wel dorven openbaer- 
lijck te seggen, sij luijden niet aengenomen sijn om ten 
oorloge gebruijckt te worden , ende niet begeereu voor een ander 
te steelen liever teg en ons als den Spaengtaeri vechten willen. 
Sij hebben geen gouverne over haer volck, doen geen ofte 
weijnich justitie aen misbruijckeu , een ider doet schier wat hij 
wil , bethoouen haer seer traech ende onwillich m\ besichtigen 
van den vijandt voor Gavita i, maer extra ordinaris vlijtich 
ende rap in 't plunderen van de Chiueese joncken , dat met oog- 
Inijckinge van haer overhooffden geschiet, die daemaer hen 
portie van 't volck wel weten te crijgen, dat alles tot groote 
nadeel van d'onse streckt. Invougen hier inne by hunne principalen 
beter ordre dient gestelt, ende d'overhooflUen van haerschepeu, 
waerop sij haer quanswijs beroepen, met soodanige artijckelen 
als d'onse te versien; opdat het volck in beter disciplina, gelijck 
sulcx onder een vloote vereijst, gehouden mach werden, ende 
de niisbruijckers naer behooren sondersiniulatiegestraft worden. ^r 

Met het oog op dit een en ander zal het wel geen verder 
betoog behoeven , waardoor liet kwam dat de expeditie zoo weinig 
goede vruchten voor de beide Comj)agnien had afgeworpen. 

Intusschen was er in den Raad van Defeutie besloten om 
andermaal een toclit naar Manilha te ondernemen; als admiraal 
zon nu de vlag worden gevoerd door Willem Jansz. , die van 
vice-admiraal door Eobert Adams. Met de schepen Muijden en 
Pepi)ercorn, die teveus ter versterking van de vloot naar Japan 
vertrokken, kwam deze tijding op den 5d«n en 6^«> Augustus 
1621 te Firando. Dientengevolge werd Willem Jansz. op den 
igden daaraanvolgeude als admiraal van de vloot, met de ge- 
bruikelijke eerbewijzingen geifnstalleerd en tevens door hem 
bevel gegeven de schepen van het benoodigde te voorzien en 
zeevaardig te makeu. 

Het scheen eerst twijfelachtig of de Engelsclien wel gen^en 
waren aan dezen tweeden Manilhascheu tocht deel te nemen , doch 
tegeu het gemeeu gevoelen liad dit toch pinats. Dat de onzen 
gewenscht haddeu dat zij zich hadden teruggehouden , leest men in 



* Ju de baai vau Munilha. 



WI1.LBM JA^/. VAN AMSTERDAM. o21 

iftlrr woord van den aangehaalden brief van Jjc Febvre. Volgenn 
bciJait van den scheepsraad vertrokken Muijden en Pepijerairn 
op den 28>ten ()cU)ber 1621 vooraf naar Chincheo, om aldnar 
op de jonken te kruisen, die met het begin van den moesMn 
naar Maniiha varen; doch daar zij het door het ruwe weder 
op de kust niet lunger konden honden , liepen sij over naar de 
Pbilippijnen om zich aldaar bij de vlag te vo^en. 

De Mhepen Bantam, de Trouw, Haerlem, de Hoop, de 
Engeldche Swaeu, de Paltagraef, de Elizabeth en de Ball, 
vertrokken den 8^^ December uit de baai van Firando recht- 
atreeks naar Maniiha. Zoodra deze achepen op de kust van Ln^on 
verscheen , werd er bij Pangasinaon een rijk geladene Chineesche 
jouk genomen, die het vorige jaar uit vrees voor den vijand 
overgebleven was. Bij de komst voor de baai van Maniiha werden 
er nog eenige genomen , waania de baai ingesloten werd. Eenige 
andere, voor Maniiha bestemd, en die benoorden de baai 
warrn, wenlen door de Spanjaarden gewaarachuwd ; sij liepen 
toen be/niden de baai, losten daar hunne lading die in 
kleine samiMns naar Maniiha gebracht werden. Deze bait 
ontging dp vloot, gedeeltelijk door verzuiro, daar zij gewaar- 
schuwd waren, want toen eenige 8che])en om de znid langs 
de ku.tt wenleii gezonden, voiiden zij op verschillende plaaUen 
zes groote jonken, die echter reeds gelost en nu met brand- 
hout werden geladen; met een aantal kleinere jonken liet 
de viootvoogd ze alien verbranden. In het laaUt van Mei 1622 
werd de Trouw, de Hope, de Bull en de Paltsgraef naar 
Macao ge7X)nden, waar zij een Portugeesch fregat, met zijde 
grladen en naar Maniiha bestemd, namen, waama deze achefien 
naar Firando vertrokken. De overige schepen verlieten de baai 
van Maniiha in het beinn van Juni; in Juli waren alle tot de 
vlrmt behoorende 9che|)en in Firando terug; de laatntgenoemde 
•rhe|>rn hadden nog twee jonken genomen, diich belangrijke 
waanlo wrnl er niet in gevonden >. De uitslag van dezen tocht 
wan pln^til^r dan de eerste; het aandeel der verkregen bnit 
voc»r dr NV<|prl. C«mp. be<iroeg / 262912-12-5. 

(V>k weni ditmanl dr orde beter gehandhaafd. ^Desen tocht 
— Hihrijft Coeii I — i!< redelijckeu vredirh gegaen, 't ifchijnt 
d.it 't peiie niesi H audere in de schede gebouden heeft ; d*eerKte 

' iirirf Ta« (Va sad dc ITaca, mb boord fM 4c MMrillita foor 81. 
Ilri. !•. .Ictt 3KJ Jam IGJS. 
' AU vurru. 



3:12 Wi I.I.EM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 

reijs dreeif d'een d'ander met gewelt uijt de jonken. In Einnib 1 
wapende hun d'een tegen d^auder, vochten niet weinich, endi 
eenige bleven doodt, waerop den Raedt eick over de sijneredt 
deedt, maer dese reijs is 't Godt lofl' beter gegaen i./r 

Tot een derden tocht naar Mauilha waren echter de Enget 
scheii niet genegen, zoodat VVillem Jansz. gelast werd, oa 
wanneer zij van de Eugelscheu gesclieiden waren, asich mflt 
zijne schepen ten spoedigste naar de Piscadores te begeven ei 
zich te vereenigen met die, welke ouder den commandeur Cai^ 
nelis Reijersz. aldaar aanwezig waren, om dan gezamenlijk dn 
handel der Chiuezen op Mai)ilha te verhinderen en die ▼ooi 
de Nederl. Comp. te verzekeren, op eene wijze als dit met de 
order en instructie met elkauder zouden overeenkomen. Na de 
vereeniging der schepen moest de commandeur Reijeraz. eljiw 
vlag iuhalen, en het bevel over alle schepen door Willem JansL 
doen voeren *. 

Ingevolge dezen last vertrok Willem Jansz. den 1 8^«i Septem- 
ber 1622 nit Japan naar Pehoe. Door een hevigen storm op den 
25**en daaraanvolgende , verkeerden zijne schepen in greet gevaar; 
Bantam, de Trouw en Cleijn Tholen, liepen, na belangrijke 
schade aan romp en tuig te hebben geleden, naar Firando 
terug. St. Cruz, bleef achter, en was vermoedelijk in den stonn 
gebleven. Na de schade zooveel mogelijk herst«ld te hebben., liepen 
deze schepen in het laatstvan October en begin van November 
andermaal in zee ; doch waren niet veel gelukkiger ; deer onstoi- 
mig weder raakten zij van elkander en vervielen beneden de 
Piscadores, en daar ze het niet konden opwerken en reeds vek 
ankers en touwen hadden verloren, liepen zij achtereeuvolgens 
naar Batavia, waar de een na de ander aaukwam. Dese 
uitslag trof Coen zeer; want daar hem aan het bekomen van 
den Chineeschen handel zooveel gelegen lag, had hi) op de 
vereeniging der schepen van Willem Jansz, en Reijersz. geie- 
kend, om daarin te zullen slageu; //d'oorsaecke dat alle dese 
schepen tot groot nadeel van de Comp. soo misdreven sijn 
— schrijft hij * — verstaeu wij bij te comen, vermits de 
custe van China van d'onse noch niet wel bekendt sijnde, te 



I In x^n hiervoren aaagehnalden brief. 

* De commanileiir Reijers was reeds io dc mnand April 1622, met 16 tebepet 
beinand met 1300 kupjieu naar Macau cu de (.'hiuet'sche kiist gcxoudeii; sync 
verrichtingen aldaar behoorcu niet tut uns onderwerp. 

' Brief als vureu. 



WIM.KM JAVS7. VAN* AMSTKKDAM. :J23 

9e^T grew^hout wf rt. Lanx de wal loopt de strooin heen en wwler 
dacr iiijii vecl schoiie havens, ende hoe hert dat hct in see oock 
warijt, \b 't genieenlijck onder den wal (gelijrk Haerlem be- 
vondt) vrij wat luwer, de (3hine9en connen I'pehecle jacr door 
lanx de wal heen en weder comen; mettertijt sullen d'onsen 
mede beter leeren. Oiidertosschen is deze vloot in dier vougcn 
van den commandeur Reijersz. gesepareert gebleven, welck om 
ver9oheijden consideratien seer qualijck compt; insonderheijt 
verinit« apparent is, (dewijle de macht van den commandeur 
Rrijentz. gelijck voren geseijt is, seer vcrdeelt ende vcle onge- 
vallen overoomen was) dat den vijandt daer door *t vaerwater 
van Mncao op Maniiha vrij gecr^en sullen hebben; of het de 
('hine^rn mede al beleth sal werden, sal den tijdt leeren.«^ 

Willem Jansz nam na zijne terugkomst te lUitavia weder fitting 
in den Raud van Indie, en hoewel hij waarschijnlijk eerst het 
voonu'nipn heed gehad naar het vaderland terug te keeren * , 
kwani hij dnarvan terug, want in de resolutie van Gouvem. 
(jfii. en Hand van den 2*^^ Januari 1628 leest men: ^Item alsoo 
drn verbonden tijt van d*tleer Willem Jansz. volgens d'acte van 
7i|np arnnrminge ten vollen geexpireert is, ende zijne Ed. g©- 
n«^^n is , noch langer in Comji* dien^t te continueren , is goet- 
gevoiidf'u , verniits de ()equaemheijt ende suffisance sijns persoons, 
dat \nv\\ zijn Ed. de novo voor drie jaren il twee honderd 
vijftich guldens ter maent zal aannemen , omme als Raedt van 
Indien, ende wanneer der eenigc bijzondere exploicten ter xee 
V(K>rvallen, als Admirael over de vloote ge bniickt te worden , den 
tijt iiiiipgarnde van primo deser ende staende gagie tot hujs toe.4^ 

§ 5. Tot in de maand October van dit jaar nam hij deel 
aan dr werkzaamhedrn der Hor^ tafel, toen hij tot andere 
wprk/aaii)lirtl(>n werd bestemd, en wel om den (touvemeur 
Martiiiiis Soiick , die /ich op eenige zaken moest verantwoorden 
en tf (lir*n rinde van Handa was onthiMlen, te vervangen ^. 
lli'X M-hijnt dat vtMiml zijn k(to«tbaar bestuur daartoe aanleiding 
hail L'''L^*vrn ; zck> j*rhref'f ()oen reeds aan de Kewindhebhers in 



^ 1 k'li* '-'ir <i|i lirtrii t«K*ht oa<r Maailba — jprpmerrt it, tal I'K rmm 
ilrn ll'fr \<linira«-i U. J. tlir Dirr cofltv tnrt dr«e icbrpea vrrtrrrkt . in *t brrtilr 
riMtv'n \*r*tifi Itriif vau Jftrqttrt L« F. ill Kebr. IM de Bewtodbebbcn , vaa 
iA l» cfi Vr \ft2'2 

^ I •>«•'- k lir ltri.ijrir mm% %^n AtiilKiiDa nirt Hrn tiUl van Prvauleul gcsoadea 
irtn bij Af»r/tt:hriil vau Sourk hrt brniitd te vurn»«. 



tyZ2 WII.I.KM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 

reijs dreefl' d'een d'ander met gewelt uijt de jonken. In FirandQ 
wapende hun d'een tegen d^ander, vochteu niet weinich, endi 
eenige bleven doodt , waerop den Raedt elck over de sijne red! \ 
deedt, maer dese reijs is 't Godt loff beter gegaen i./r 

Tot een derden tocht naar Mauilha waren echter de Enget 
scheu uiet genegeu, zoodat Willem Jansz. gelast werd, oa 
wanneer zij van de Eugelschen gescheiden waren, zich mflt 
zijne scliepen ten spoedigste naar de Piscadores te begeven en 
zich te vereenigeu met die, weike onder den commandeur Cai^ 
nelis Reijersz. aldanr aanwezig waren, om dan gezamenlijk dn 
handel der Chiuezen op Manilha te verhinderen en die voor 
de Nederl. Com p. te verzekeren, op eene wijze als dit met de 
order en instructie met elkauder zouden overeenkomen. Na de 
vereeniging der schepen moest de commandeur Reijersz. zijne 
vlag iuhalen, en het bevel over alle schepen door Willem JaniL 
doen voeren *. 

Ingevolge dezen last vertrok Willem Jausz. den 1 8<l«n Septem- 
ber 1622 nit Japan naar Pehoe. Door een hevigen storm op den 
25**e>» daaraanvolgeiide, verkeerden zijne schepen in groot gevaar; 
Bantam, de Trouw en Cleijn Tholen, liejmn, na belaugrijke 
schade aan romp en tuig te hebben geleden, naar Firaado 
terug. St. Cruz, bleef achter, en was vennoedelijk in den storm 
gebleven. Na de schade zooveel mogelijk hersteld te hebben., liepen 
deze schepen in het laatstvan October en begin van November 
andermaal in zee ; doch waren niet veel gelukkiger ; door onstoi- 
mig weder raakten zij van elkander en vervielen beneden de 
Piscadores, en daar ze het niet konden opwerken en reeds veb 
ankers en touwen hadden verloren, liepen zij achtereenvolgene 
naar Batavia, waar de een na de ander aaukwam. Den 
uitslag trof Coen zeer; want daar hem aan het bekomen van 
den Chineeschen handel zooveel gelegen lag, had hij op de 
vereeniging der schepen van Willem Jansz. en Reijersz. gere- 
kend, om daarin te zullen slagen; //d'oorsaecke dat alle dese 
schepen tot groot nadeel van de Coinp. soo misdreven sijn 
— schrijft hij * — verstaen wij bij te comen, vermits de 
custe van China van d'onse noch niet wel bekendt sijnde, te 



' In zij n hiervoreo aanguhanlden brief. 

* I>e commaodeur Reijcrs was reeds io de maand April 1622, met 16 tebepei 
bvinand met 1300 kupjieu uaar Macao cu de Chiueeache kust giueoodeQ; syne 
verrichtingen aldaar behoorea uiet tot oiis onderwerp. 

' Brief als voreu. 



WIM.KM JAVR7. VAN AM8TKKDAM. oiS 

9e^r gre^choat wert. Lanx dc wal loopt de strooin hwn en wwlcr 
daer sijn vecl schntie havens, eude hoe hert dat het in see oock 
waeijt, i» 't gnmeenlijck ondfr den wal (gelijrk Haerlem be- 
voiult) vrij wat luwer, de (3hine9en connen fpehecle jacr door 
lanx de wal heen en weder comen; mettertijt sullen d^onnen 
medo beter lecren. Ondertasachen is dezc vioot in dier vougen 
\'an den commandeur Reijersz. gesepareert gebleven, welck cm 
ventclieijden cousideratien seer qualijck compt; insonderheijt 
vennit* apparent is, (dewijle de macht van den commandeur 
Rrijernz. g^Iijck voren geseijt is, seer vcrdeelt ende vele onge- 
vallen overoomen was) dat den vijandt daer door *t vaerwater 
van Mncao op Manilha vrij gecr^en sullen hebben; of het de 
Chinesrn mode al beleth sal werden, sal den tijdt lecren. «^ 

Willem Jansx nam na zijne temgkomst te lUitavia weder xitting 
in den Rand van Indie, en hoewel hij waarschijnlijk eentt het 
voonienif'n heefl gehad naar het vaderland terug te keeren i , 
kwani hi) daurvan terug, want in de resolutie van Gonvem. 
(jfTi. rn Kaad van den 2^^ Jan uari 1628 leest men : ^I tern alsoo 
dfMi vrrlKindrn tijt van d'tleer Willem Jansz. volgens d'acte vaq 
7i|n(' acnnrminge ten vollen geexpireert is, ende ztjne Ed. go> 
negpn is« , nooh ianger in Com|)« dienst te continueren , is goet- 
gevonden , vermit^ de bequaemheijt ende suffisance sijns persoons, 
dat nini zijn Kd. de novo voor drie jaren il twee honderd 
vijftirh giildiMis ter maent zal aannemen, omme als Raedt van 
Indien, ende wanneer der eenige bijxondere exploicten ter zee 
v<N>rval|pn, aU Adniirnol over de vloote gf bniickt te worden , den 
ttjt iiinegarnde van primo deser ende staeude gagie tot hujs toe.^^ 

^ 5. Tot in de maand October van dit jaar nam hij deel 
aan de werk7.aamhe<irn der Ho(^ tafei, toen hij tot andere 
wprkyjiuinhrdrn werd bc^stcmd, en wel om den (iouvemeur 
Martiiiii> Soiick , die /ich op eenige zaken moestt verantwoorden 
Ml Xr dim rindf* van Handa was ontbo<len , te vervangen ^. 
I('*t >rhi)nt dut vooral zijn k()i«tbaar bcstuur daartoe aanleiding 
hail ir''tr»*vrii ; zoo .*rhiTpf (x^en reeds aan de Kewindhebhers in 



I 1 k'liffir if|i ilrtrn ti«rht naar Mftailbs -- irjwMerrt it, tal I'R tb« 
<irti ll«>rr \tlinirarl W. J ilir oarr cotty mrt dr«e ichepea vrrtrrrkt.id *t brtr^ 
rxtifit \«r«tarii llriif rau Jarqtm Le K. 20 Kebr. um de Bewiodbcbbcr* , va« 
tf4 l»oii,Vr Ifri-i 

* l«a«rk Ar Hniijiir n%% «aD AnilKiina turt ilro tiUl tab Prttideiil grioadro 
uta Lij «if«»r#i(theiil van Suork hrt Wniiiii te vurrra. 



821- WII.I.RH JAN8Z. VAN AMSTERDAM. 

zijnen meei^uoemden brief van £0 Juni 1623: ^Voor ds 
taeffel van den Gouverneor Sonck wert in rekening gebradit 
/SI ende voor 't geheele garnisoen van Banday*45 vy ; hoe 
dit toegaet verstaeu ick niet. Hoe seer de goede mesnage gereoom- 
mandeert hebbe, conuen de Heeren per copie van onse advijoea 
sien. TMs verre van daer dat ijemant om spaersaem te mesiia- 
geren de gewaeude reputatie vercorten sonde ; elck verheucht hem 
als oocasie ora veel te spenderen becomt. Dese occasie wert niefc 
vermijdt maer gesocht; want die meest spendeert te beter voor 
een groot meester aengesien wert, dewijl hierinne eer ende 
glorie geschept wert , ende met rechte, na de gemeene loop vin 
de werelt, voor een neuswijs, sot, gierigaert oft* andersins ver- 
oordeelt sonde mogen werden, die hem onderstoude tegen de 
gemeene opinie te stellen; wie isser die sulcx sonde derven 
doen! enz,ff 

Sonck schijnt zich echter te hebben kunuen verantwoorden , 
zoodat hij weder na;ir zijn gonvemement rooest vertrekken, doch 
hij was er niet toe genegen en verzocht daarvan verschoond te 
blijveu. Men besloot daarop om «^met geene onwillige persoonen 
den dienst van de Comp« te verachteren, de saecke hier bij 
te laeten bernsten./i^ Met eenparigheid van steoimen werd Willem 
Jansz. als gouvemeur beuoemd en vertrok hij met het jacht 
Woerden naar Banda, gelijk blijkt nit de resolntie van den 
Gonv.-Gen. en R. v. T. van 22 October 1623. 

Dat de zaken op Bauda — ook na het vertrek van Sonck -^ 
in een toestand verkeerden die een spoedig herstel noodzakelijk 
maakte, blijkt ons nit de genoemde resolntie, waarin onder 
anderen wordt geze^gd , /i^dat de heer Generael op gisteren avondt 
geiuformeert geweest is, van verscheijde desordres ende grove 
faulten die onder de principaele hooflden aldaer desolntelijck 
gepleecht ende begaen worden;»^ terwijl in de memorie, die 
aan Willem Jansz. werd mede^geven, wordt te ken nengesreven, 
^dat den President de Bruijne, alle de cooplieden ende andere 
ofiScieren van de meeste tot de minste, een ergerlijck ende gede- 
baucheert leven souden leijden, waarover hooch nodich geacht 
hebben om tijtelijck tegeus disordres ende nalaeticheijt van 
onse ordre te voorsien, U£. met volcomen macht ende autho- 
riteijt derwaerts te conimitteren./r Ten einde hem met goeden 
raad bij te staan, waren op denzelfden dag dat hij tot gouvcr- 
neur werd benoemd, de opperkooplieden Jan Jansz. Vischer 
en Geraerd Velincx verkozen om met hem naar lianda te ver- 



WII.1.KM JAN9/.. VAN AMMTKROAU. :i:lo 

trckkfn, wclk verirek reeds den volgenden dag, den 24»^*^ 
October , plaata had. Hi), deed op zijne reis Gria^^ aau , waar 
hij deu 8>t«n November aankwam , jonge koeieu en padi kucht 
en den 16^b de reis naar Amboina voortzette^ op den 2^"^ 
December liet het jacht Woerdeu het anker voor het kaateel 
vallen. Na hier een 20 lasteu rijst ge lost te liebben, werd op den 
6^» des avonds het anker gelicht, koers op J)auda gesteld, 
waar men den 9^<b aaukwanu Twee dagen later nam Willem 
Jansz. van den President de Bruijne het gouvemement over, 
terwijl op denzelfden en eenige volgende dagen zijne commisaie 
aan de bevolking der verschillende etlauden, onder Banda be- 
hoorende, werd voorgelezen. 

Van dit tijdstip begon de gonvemear bezninigingen in te 
voereii i, de kultuur te bevorderen, school en kerk op een 
vaxten vnet te brengen , het recht te handhaven enz. , waarmeA 
hij gedtireiule ruim drie jaren zich onafgebroken bezig liield. 
In de aan hem medcgegeven memorie komt befreffende de kal- 
tnur het volgende voor: ^Draecht sonderlinge aorge dat de 
bw<9chen in percken ende onder H volck behoorlijck uijtgege- 
ven elide schoon gehoudeu wenlen; geefl* se nijt bij maniere 
van l('4*ueii, op dezelve conditie gelijck hier op Batavia ge- 
schiety gelijk UE. uijt nevensgieude extract van leeninge sien 

Xuar aanleiding hienran schreef hij reeds aan de Hooge 
Rfffeering den 11^» April 1624: ^Op Nera hebben mede 5 
prrcken uijtgedf^lt, vermits niet verpacht conde wonleti, sal 
nu jaerlijcx opbrengen 60 real, wel te verstaen de fruijtboomen 
en/. . aeiigarnde de verdeelinge van de |iercken op Lonthoor 
zijn in 1 4 afT^edeelt , xijn ontrent voor iOO sieleu ' « d*overge- 
blevene aeii d*oo*(t%ijde can noch niet verdeelt werden« vermidta 
t liof)^ i;eb«*rcht«» ende moet van langer hant geschieden.^ Een 
jaar later, op ilen 9<^b September, kon hij reeds schrijven: i^I)e 

* In hiinnen AlfprnccBea brief mb 4t llrm tclirtfm G. G. t« R. 4tm IS 
October 1C25 recdt: *t voorledra JMr b«bbes UE vtrttara Ikm BuiaA 4611 
buv<>D ftllc vinat itoch SO vs/ R. Ira trhtcrra quuB; mmtr ottM t/bhtU ordn 
•ode huufc rrcommmodmttc, mitJgsdert it torthvaldigv ■rgBifff ▼•• dea Qomwrn* 
•car W J. bebbcB tedert too vccl tc wm^ gtbrwht, dat Bwids ▲• IftM bof«a 
allr UaUb omtrrot S4 vs/ R ovcrwiait inbmgt* 

< Op velke wyic dit gnebMdt kaa mm urin ia Wt ««k vm Mr. dt 
JuutLi. 4c U«cl. bli 22a en 8i9 de soot. 

* lu A^b JuaniBftl !rc»t mea of 1 April liid- Ady PriflM, M^eudaeb t^u wf 
l.^ut!. >r Ml) tiikcrtcLr lUirictrB vuvr lOSl HeWa Si fartkea Tiiimcifevra. 



1 



326 WILLKM JaNSZ. van AMiJTEIlDAM. 



pieckeu (perkeii) iu de eijlauden Bauda ziju meest verdeelt, 
uijtgesondert iu H geberchte, soo op Poulourous (Poeloe Ban) 
als andersints.// 

Hij nam de kultuur-aangelegenheden zeer ter harte, zoo zelfii 
dat hij aan de overkomende Chinezen de gelegenheid verschafie, 
zich daarmede bezig te houden. //Eenige der Chinezea met 
Amsterdam gekomen, hebben parti] clappusboomen verguut om 
towack te twijffereu, daer verhoope wel bij vaereii zuUen; de 
reste, te weten 81 alsmede eenige Borgerije sijn op Ourij om 
aldaer de vruchten te irinen ende aen te coltiveren ende planten ; 
verhoopende haer daer wel bij bevinden zullen «.// 

Uit het hier medegedeelde , en dat wij met andere aaii-. 
halingen uit zijne brieveu of uit het door hem aangehoaden 
journaal zouden kunnen vermeerderen , blijkt ons ten dni- 
delijkste dat Valentijn zich vergist, als hij van Dr. Pieter 
Ylack, zijn opvolger in het bestuur van Banda, ze^ >: //Hij is 
H geweest , die allereerst de perken of stukken lands bij kleine 
perceelen uitgedeelt , de straten afgeroijd , den Raad des gerichts 
ingestelt en het voornaamste tot het ordentelijk bestier van deze 
nieuw Landvoogdij verzorgt heeft.// Integendeel, aan den voor- 
ganger van Willem Jansz., aan Martinus Sonck was reeds door 
Coen last gegeven, om met het uitgeven van landen een aan- 
vang te maken, en toen Sonck eens hierover schreef, ant- 
woordde hem de H. R. ': ^'Aengaende d'uytdeijliuge van 't 
lant en boomen, niet wel can daer over als noch van hier 
goede precise ordre gegeven worden. Hoe sulcx op verscheijde 
conditie in Europa geschiet, hebbe ten deele verstaen; niet 
wel mogen ons daeruae reguleeren, alsoo sulcx nae de gele- 
gentheijt van de landen, tijden ende volckeren gedaen dient. 
Hoe 't in Banda ten besten dienst van de Comp«. vereijst te 
weesen, sal den tijt aldaer best leeren; ondertusschen sal 
UE. met de provisionele uijtdeijliuge tot onse naerder oxdre 
voortvaren, geliick begost heeft. /s^ 

Welke bepalingen Willem Jansz. vaststelde met betrekkiug 
tot de kerk en school, ziet men het best uit de brieven door 
den kerkeraad aldaar aan dien van Bntavia gericht 4; met het 



I Brief aaa de H. R. 11 Meij 1626. 
s 8 deel 8e ttuk, UandMche Zakea i 89. 
* 28 December 1622. 

« Zie 0. a. zjjne brioYen Ttn 20 Aug. 1624. 10 Mei 1625. 30 \\\^. 1625, 
10 Mei 1626, 10 Aug. 1626. 16 April 1627. 



WI1.1.F.M JANSZ. VAN AMSTERDAM. *M7 

oog daarop koii de Hooge Kecpeering in haren brief van den 
l;jdco December 16:J6 naar het vaclerland achrijven : "De ker- 
kelijken dienst in Banda nam wel toe, insonderheiji mede de 
9choolen, welcke op onfie hooge recommandatie dapper en met 
ijver, na verxtaen, over de eijlaudeu gevorderf wierden, aulcz met 
den tijt wat goeU daervan te wachten ataet.'r 

Ten einde de belangstelling in de aehool ie vermeerderen en 
teven^ daarvoor de beuoodigde fondmn te verkrijgen, maakte 
hij reeds gebruik van de dezer dagen zoo aan de orde zijnde 
loterijen. In zijn jouniael schrijft hij op den 8«*^ Mci 
1625: ^Adij 8 Dondcrdach : Begonnen de loterije vuijttetrec- 
ken, welcke voor de schoolen in d'eijlanden Iknda is op- 
gerecht, wnervan eeu soldaet op Denner^ genaemt Guillamme 
Comineville den hoochsten prijs (sijnde een vergulden cop.) be- 
cointMi hpfft." 

In i\e hem medrgegeven memorie komt mede de la^t voor: 
«'(lout de burgerije in politique discipline ; remedieert met nacht- 
heijt endf daer H van nooden is met hardicheijt , alle ingecroo- 
pen nii>bruijcken ; weeM den goeden vriendeliick ende den quaden 
tftnitf; d(N*t ifder goet ende cort recht.'^ Dat hij daaraan de hand 
geiuuidcn hrcft , zal men wel mogen aannemen ; vooral wat het 
laat.^te betn*ft, zijn de bewijzen in xijn jouniaal en copie 
aententien te vindeii. Het kon ook wel niet anders ol er 
m<M\Ht — vooral in den eenten tijd van xijn bestuur — onder 
eene zoo hetcroir«»ne bevolking, aU die waaruit de Randa-eilan- 
df*n b(*!*tond , nog al eena zaken voor den reehter gebracht wor- 
den. KldcK teekenden wij ree<la op: ^Uaer is qualijck een 
plartst vail dr ('aep liona tUiieransu tot de aittervte ofte ()oate- 
lijrk>ti* (Mjlaiidf'ii van lianda, of! de natie van Kanda sijn daer 
af trt*!'|>n>tiMi, aL** van catfers van Mousambique^ Arabiaenen , 
IVr^iafiini , van (yambaija , Cormaudel , B(*ngalen , Pegu , At- 

chillll'TH VU7. If 

\)v triHivtTiicur mtiedigfle bij dat alles nog den handel op de 
Kf'i- (Ml ArcH'-eilandon diNir de vrije bevolking aan, en deze 
wrrd v<M)ral viTlevendigd , nadat de blaven van die eilanden , die 
nog op Handa en Amboina aanwe7ig waren « met Munnickendam 
drnia«Tt.s wanMi teniggebracht ,• "''t weick hacr tot den voorsi. 
haiidci gt*aiiiineert hceft , ende dienvolgeus oock beloften gedaen 



• In de KruDuk rtn ln-t Hitt -GcauotMbap. 1S&4 Uaii. 354 «i v.v. De vtr- 

otrfiii/ ilrr liuhJa Kilauiiru lAJJ. 



328 WILl.EM JAXSZ. VAX AMSTERDAM. 

liebbeu, dat biuuei) 5 a (5 maeuden ous iu Bauda aLs vrieiidoi 
zullen comen versoeckea ende handeleii >.^ 

Intusschen was de tijd, waarop hij zich aau de Comp. ver- 
boiiden had verschenen, zoodat hij een en andermaal vensocht 
te mogcn worden vervangen >. Maar de Hooge Begeering, die 
met zijn dienst aldaar zoo te vredeu was, kon daartoe maar 
niet zoo dadelijk overgaan, totdat zij eindelijk op den 6^ 
Februari 1627 aan hein schreef: «0p UEd. serieuse gedaene 
instantie wegens sijne verlossinge , hebben wij goetgevondea U£d. 
billijck versoeck blj desen toetestaen.v Als zijn opvolger be- 
iioemde de Rjiad van Indie Dr. Pieter Vlack , die op den 7^» 
Eebruari 1627 met de Cameel naar Banda vertrok en daar aan- 
gekomen, uit handen van Willem Jansz. het bestuur ovemanit 
waarna deze met dezelfden bodem naar Batavia terogkeerde ai 
den 23^^ Juui aankwam. 



§ 6. Het verblijf van Willem Jansz. te Batavia was 
korten duur. Had hij nu eenige jaren aan wal als gouvemear 
nit een fort zijue beveleii gegeven, weldra werd hij weder go- 
roepen om als vlootvoogd zijn commando van uit de kajoit 
of campagne te voeren. Er werden namelijk eenige schepen nit- 
gerust, om naar de vaste kust van Indie en wel naar Goeaoe- 
ratte en Fersie gezonden te worden /^tot vervoich en diffentia 
van 'sComp. handel, mitsgaders tot afbreuck van den alga- 
meenen vijand ^.v Het bevel hierover werd aan Willem Janflk 
toevertrouwd , en hem tevens opgedragen om den opperkoopman 
Dirck van der Lee, die als commissaris de kantoren aldaar 
zoude visiteren, zooveel mogelijk in zijn commissie behalpzaam 
te wezen. 

De schepen waaruit zijne vloot bestond , waren : Groot Man-. 
ritius, Dordrecht, Noord-Holland , 't Guide Zeepaert, 's Lauti 
Mauritius, Rommel, Weesp en eene chaloup. Den 4d«n Auguatui 
verliet men de reede van Batavia. Over die reis, waarop mecr 
belaugrijks voor den commissaris van der Lee dan voor den 
vlootvoogd plaats had , kunnen wij hier zeer kort zijn. Wij tee- 
kenen slechts aan dat de vloot door stilte en bijkomende om* 
staiidi^lu'deu niet voor 6 Novembcu* voor Suhaly's koin (Soeratfce) 



I Brief aau den H. R. deii 11 Mei 1625. 
* AlsTuruQ 9 Sept 1625 1 Sept. 1626. 

' lu^ractie voor WtUem Jaii«x. , Haad van Iodic, ond Adiiiiraal uii gewezoi 
Guuvernuur van Bauda. 



.^M 



WI1.I.RM JANRZ. VAN AMSTRRDAM. 529 

trn anker kwam , aldaar tot 19 Dorember bleef, toeo de rem 
werd voortgezet. Den 8«*«n Januari 1628 daar aangekoineu, 
vrrtfM*fd(»n de schei)on tot deu 27**«n Febniari op dejsc ircde als 
wnnn(*(*r df tenigreize over Soeratte werd aangevaogcn ; de vloot 
kwain er op den 7<^ Haart ten anker; de commisdaris ging 
aan land tot het visiteren der kantoreu Brotchia, Ahnie- 
dulmd en Cambaija, en keerde den 29*t«n dier maand aau 
b(K)rtl terug. De schepen Boinniel en Weeap ackeiddeu hier van 
de vloot oin uaar Moclia en van daar naar Gamron te zeilen; 
de N(K)rtl- Holland werd gcsloopt en de overige schepen atelden 
den 17<*«» April koers naar Java. Op 14^ XBr. en 80 mijlen 
bezuiden (loa gekomeu en geene vijanden meer verwachteude , 
liet de Adniiranl de 8clie|)en 'a Ijanta Mauritius en 't Gulden 
Kt*i*|)arrt — waarop de commiasaria was iuge9clieept — ala de 
hvMe Kcih^rs vcmruit gaan. Ilij zeif kwam met zijne achepen op 
denzelfdfn dn^, namelijk deu 2S*^«o Juni, met den oouimiaiMuia 
ter reede van Batavia aan. 

Nog slcclitii weinige niaaudeu bleef Willom Janaz. te Batavia , 
daar hij Wloton had met de eerstvolgende retourachepen naar het 
vaderland terug te keeren, maar gedurende dien tijd bewcea 
h\] dfT ('oni|)«. nog belangrijke diensten. Twee maanden na zijne 
t4Tugkoni2it van 8(M*ratte en Persie, zond de Mataram een h'ger 
af ter Ix^Ieirrring van het zich nog in een zeer onvoldoenden staat 
van vrrdediging bevindend kanteel en utad Batavia. 

(irtlurpnde die l)elegering * fitond hij, met zijne ambtgenoot^ in 
den Uaad . d(Mi (iouvenieur-Cieneraal ()oen truuw met raad en daad 
ter zijdr, en olVcluwn het hem door zijne vergevortlenle jaren 
uiet meer vergnnd werd, zich evenals de Kaden Le Febvre 
en van (iorrum, aan het hoofd der !roe|>rn tegenover den 
vijand te stellcn , maakte hij zich op eene andere wijze ver- 
dienstclijk. Zoo werd hem ond^r anderen op den 25«*«n Au<?U!(tU!« 
opgedragin di* jmnt de Diamant in een verdedigl>arrn toesitand 
te breuu'cn > ; op den 22«*«" September , toen van (aorrum , tlie 
grzcmdcn wa.** om dc n*duit llollandia te ont/etten , onvemachts 
op /uuriglieden stuitti*, waanloor hij aar/elde den vijand aan 
te vallfti, en aan den (itmv.-Cien. ver/iK*ht dat hem eenige 
Raden niochten worden ge/onden, om met hem te bernadalngen 



* Zir fro kort uvrrxicht deter beleftrisg in *Ur Hgdrages tot dt T. L. ca 
V. K Tfto N.-I .V rfrrl 1<35. bUdi. 3^9-2^9. 

* Am 1^ Frhvn , il« S^iihiT . vtn fforruin . d» rarrl , van Dieses, it 

Mr Voli;!. VIL 28 



3*30 WII.LEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 

wat hem te doen stond, werdeii Willem Jausz. en Jje.ti 
tot hem gezonden , en na gemeen overleg besloten , om het gewic 
der zaak, den vijand aan te tasten, hetgeen met zalk 
gunstigen uitslag geschiedde, dat, zoo men had kunuen 
sluiten den volgenden dag het bekomen voordeel te verv< 
//men sonde met Uodes hulp^)e des viants gants leger op en 
deroutte gestagen hebben; dan eenige swaerhooffdige ooni 
daartoe niet resolveeren , soo dattet voor die tijt noch 
most worden// *. Het had eerst een maaud later plaats, 
on der het opperbevel en beleid van LeTebvre, alles wat becNshib] 
baar was on der zijne orders werd gesteld, en hij op den 21' 
October , bij een uitval het geluk had een belangrijk voordeel <f | 
deu vijand te behalen. Daar de Gouvem.-Gener. met den BmI 
van Indie van Gorcum en eenige andere gekwalificeerde per80Mi| 
zich tot een raad hadden vereenigd //om bij de wercken 
outrendt t'exploict te sijn , om in 't voorvallende des te tijddelij<tei 
met goede ordre ende advijs den veldoversten te connen did* 
nen/' ^, werden tot het bewaken van het kasteel — gedurende 
deu uitval — gecommitteerd Willem Jausz. , Vlack en vai 
Dieincu, benevens vier opperkooplieden voor de bolwerken van 
liet kasteel. 

§ 7. Toch gingen er nog weken voorbij , eer de vijand gehed 
was afgetrokken , maar daar middelerwijl de retourschepen * g©* 
laden waren en zeilree lagen, en de tijd aanbrak waarop d( 
schepen gewooultjk de reis naar het vaderland aannamen, moeit 
de Gouvem.-Gen. er wel toe overgaan, de opperhoofden daar- 
over te bcnoeraen. 

liehalve Willem Jausz. hadden ook lie Febvre en vsB 
Gorcum, hun vooniemeu te kennen gegeven naar het vaderland. 
terug te keeren, en hoewel zoo iu als buiten den Raad al hflt 
mogelijke werd aangeweud , om hen te bewegen hun verblijf in 
Indie nog voor eenigeu tijd te verleugen, vooral ook met het 
oog op de moeielijke omstandighedeu , waarin men zich tb 
liatavia en elders bevoud, waren zij echter niet van het door 
hen opgevat voornemeu terug te breugen, en werd op den 



1 Annotatie vant principaclste t*gccnc op Batavia t'sedert ont aenwesen aldMr 
in 5 inoenden is Toorgcvalleii , begiuaende van priino JuniJ tot 4 NoTembcr 
A. 1G2S. 

^ Al« voren. 

' Prins WiUem, Nassau. Vlisstugen, I)cr Veer, Delfshaven. 



VUl.I.KM JAN'SZ. VAN AMSTRRDAM. 3HL 

jttrn Xovrmber, by <le liirronder medf jrcdeelde resolutie , be])aald 
eii va>if;ostrl(l , dat Willem Jaiit!>x. zijnc vlag op ;de[;Priii8 
\Vil!nn, Le Febvre op Xaasau eu van Uorcam op dclf^haven 
xoudru hij:«clien. i 

Den vokpuden dag gaf de GoovernearGeneraal Coen een 
inaultijdy ''ulwaer alle de princi|>ael8te ofiiciereii en bargemen ge- 
rue|)(>n wart^i tot een foeij ende afwheijt van dc voorachr. Kaden 
van India. 'I' In den vroegen uiorgen van den 4^^ voer de Uoav.- 
(jcnrr. met de gewezen Uouverneors van Ainboina en Ibnda 
I^e tVbvrc en van (iorcum, aan boord van de Prins Willem, 
alwuur alio de ofticieren, soldaten en booti»gezeUen van de Thuis 
van'nde t»clu'|KMi bijeen warcn , en hun door den Uouv.-Gener. 
bunne opixThoofdcn werden voorg^teld , en in den eed genomen 
om hen daarv(M)r te erkennen, geinmw te ziju en zich in allea 
volfrenjt den artikelbrief te zullen gedragen , enz. ; de achippers 
ontvintren liet l)evel allcD gereed te uiaken om het anker tc 
lirhten en nnder zeil te kunnen gaan, waania de Uouv.-Ciener. 
met Willrni Jansz., lie Febvre en van Uorcum zich weder 



I \\ort»lach pm. N'lvrmber 1G3R. AUoo *t fcriofrk BOpeDile t'Tertreck om 
t I'dtrift lir K ICaJiii vtii India DaniroU. d'Heer Willen Jtofs. , JArquc* Le 
Ft Ion- cii Jati vail (forciim, by juD(r*te retolutie dato 3U pMMtii in bedenrkcn b 
giLltiru. rudi- ilt> ^ciiirldc liirrru Diet jq^enaUcodr Tan ayn VA andrmuirl tot 
rubti.ti-.atir orii^ititariit »yridr , bg harr veraoerk blgvrn |itr*iaterrn , endo Toor 
r-drti irr Willie dnt huiitien rrqtlichteo t^t al rerdr 2 ende S jaren geripinrrt 
it, mitfiTjdrr* dat hun |>crticuliere affaire int Vadcrlaodt by lao>rer tardance 
ltroctrIir\ vorarhUTt wurdcn. 800 iH dat den Kardt in eunaidmtie nriornde, 
*t «rr»orrk \au il'licrr NVillmi Jauai. ten aenaico Tan ryn I'M. ondrrdom . brm 
ayu «ir«iM'ck t«r«tait, endf »al tich dieuTulic^ndc opt »rhi|i rrina WiUcni Tenro<^n« 

Wat ariikrart il'lirn |^ Krbvre ende Gorenm, den Kaedt kadde wel iiraenie 
Itraicu ttat bun hid. nocb gtlieffde te cuntinuerrn. te mier den dtenat «aii de 
Grnrrali- ( unip^n 'ImtIt e in drtr co^junrtiire op 't koocbtte Tereyacbt , ala ayode 
tr^(*tjii.':irilirh alhirr uuitrrtit Haltavia met een macbtigen vyant gevjuelt. Ikeo 
Trruatai.rn iu«-t »rer qiiailr deaM-ynrn ende gro*ite concepten tot ruync Tan 
( tMiil*- Mart ill dr M«ilucru« eude de qiiartirren «4u Ambuyna a»an|srr, niitj* 
^ilrr* dat ailiitT bij bun vrrtn-ck acer an ark van crvarea Raet«i>rr»ooiien ftullea 
teritrti ljlij%tii Ma'f drwijlr bun K>i. ('ir^ all '« nirttr^rn^taeiidri airt en btbbrn 
ctawii br«(;:Mi lateii, bn'ft den Raedt harr vertri'ek ttie)et*ataen , oiumr aaiiientl. 
d'llerr 1^ hrbvrr met *t irbip .Na«a«iU». ende d'll«-er Gorcnm met Delftakavcn Ba 
*t I'atna tc %arrn. 

Kbdr u|i dattrr tcrdiirrndi* dr wnleruoi nijM' onder deae na kuyi iraende 
arbf|M'u k'u'-ii'* tiTxlrr einlr refiirbryt inacb wordeii uBderboodro, wort by dea 
K«^t ifi/#'.«*r\.indru. dat dr bb«c»p*iuelle Kaden van Ind.a by britrt, luaest OS 
ma nl d* ^la^'^;** • illrti v^irrm, euile in den Kanlt preaiderrii . be^Kinaendc d* 
^*it*f %.i') <l llf<r \^ liUiii Janvj . •>••«» «(f«ir!'> up d llrcr Le Kcbvre tol d'll 
(furrum. 



332 WILLEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 

zich weiler aan wal begaven, oin van de overige Radeu van 
ludie, alsmede vau den Gouv.-Gener. afscheid te nemen. 

Des avonds tegen elf ure begaven zij zich ieder aan boord 
van hun schip, lieten het anker lichten en gingeu met den 
laud wind van Batavia's reede onderzeil. 

Den 88t«n werd de seinbrief vastgesteld , waarnaar de schepen 
zich by onverhoopt afdwalen zouden hebben te regelen. Door 
stilte en andere oor/aken Hep het tot bijna het einde dier maand, 
eer de schepen buiten Straat Soenda waren. Op den 23«*«n 
wareu bij de Prinseii-eilanden slechts de Nassau, Der 'Veer en 
Delfshaven bijeen , Vlissingen zag men de Straat weder inzeilen , 
terwijl van de Prins Willem in het geheel niets werd vernomeu. 

De drie eerstgenoemde schepen zetten nu de reis voort * naar 
de Kaap de Goede Hoop, als de plaats voor het rendez-vous 
bepaald ; maar daar het aantal zieken ^ dagelijks op de schepen 
toenam, deed Le Febvre op den 8*ten December het besluit 

• 

nemen, het eiland Mauritius aan te doen, en te trachten de 
Z. O. haven of baai — waar een goede reede was en de beste 
ververscliingen te bekomen waren — binnen te loopen. Den 
24steu dier maand kreeg men dit eiland in het gezicht en 
kwamen de schepen in de Z. O. haven ten anker. Zij vonden 
liier ververschingen in overvloed, zoodat de zieken weldra her- 
stelden en de reis naar de Kaap op den 16^^ Januari 1629 
kon worden voortgezct ^^ nadat Le Febvre een brief aan land 
had gelaten, waarin hun wedervareu tot den dag van vertrek 
vermeld stond, voor het geval dat de andere schepen na hem 
die haven mochten aandoen. 

Bij het aanbreken van den dag op den 2,2*^^ Februari miste 
men Der 'Veer en Delfshaven, zoodat de Nassau op den 8^«> 
Mnart alleen de Tafelbaai inzeilde; schepen vond men er niety 
daarentegen wel brieven van naar Indie bestemde Ilollandsche 
schepen, Ilet scliip werd van water voorzien, doch met de 



1 Dc byzonderheden betreffende dc terugreis i(jii getrokken nit het joomaal , 
(Tchouden aan boord van de Nassau. 

' Op de dric 8chei)en had men reeds 54 dooden, als: op de Nassau 28, Der 
Veer 13, Delfshaven 18. 

' 16 dito (Jan. 1629). Op Maiiritins hnddcn goede verversingen bccomcu van 
bocken, schildtpadden, velUiocndcrs , dodners en verckens, palmydt, coockes- 
iioutfti ende groute aboudaiitie van scboone delycaten visch, daarvau tvolk veel 
droochden eu mcde in zee uaiue n , gelyck oock iu de 70 bocken levendich in tschip 
haddeu. 



WII.I.KM JANS/. VAN AM^TCROAM. 3.TS 

vrrvprsrhiiig was het sc>lx»r p^steld, zoodat Ijf Febvre op ileu 
1(>^«> Maari besloot de row iinar St. Helena ta vervolgrn, in 
df hoop er de overige 9clie])en te zulleii aantreffen. Doch jiiist 
tofu xij aati 't flr(*ii(>mrii besdait gevolg wilden geveii, zagpn zij 
drie 9cheppn de bnai inzrileii , die op do reede trachtten te koineii , 
en die men 9|K)cdifr voor Holland^che schepen herkende. Hei 
was Willein Jansz. met de schepen Prin? Willem, Vlimngen 
en de Leeuwin, die aan !/». Febvre mededeelde, dat hij den 
26«^n December in Ae XcK)rdwester-haven van het eiland Mau- 
ritius* wa5« binnengeloopn , aidaar vervenM*liinp:en had ingenomen 
en den 30«ten Januari die haven had verlaten en de koera op 
de Kaap ge^^teld. De I^eeuwin had lUitavia op den 1 7<^ Novem- 
ber verlaten , met la5t van den Oouv.-Gener. om de scheften te 
achterhalen en zich daarbij te voegen, hetgeen gelukt was; de 
zea w*hepen lagen du9 tegelijkertijd in de liaven.^ of baaien van 
Mauritius zonder van eikander af te weten. Den \^^^ Maart 
liet l*e Febvre — wiena beurt het was de vlag te voereu — 
den Raad aan boord van de Nas5au beroe|)en, waarin bo- 
paald werd , dat de sNrhepen den I 6^b do baai verlaten en naar 
St. Helena 7X)uden zeilen. Nadat ook hier brieven aan land waren 
gelaten ^ werd oj) den 1 6^b aan het genomen bct^luit gevolg go- 
geven ». Op den avond van den 5^«> April , Hep men St. Helena 
in het gezicht en kwam men den volgenden dag vtmr de kerk- 
vallei ten anker, maar men mede ter reede vond van (lorrum 
met de !iche|ien Delf;«haven en Der Veer. -rSv hadden ('abo 
de Bcma E!«j)eranse (alhoewel het tegen de getrocken rejiolulie was) 
niet aangedaen, maer soo 't schyndt om ons een vordecl afte<«ien , 
en de l^moenen voor ouse com|>8te aileen te hebben, tVilt met 
beter gemack op te vangen, na St. Helena geloopen, alwaer ae 
den 19 Maert verleeden arrivecrdeu", schrijil de jouniaalhouder 
van de Na.<tHau. Z^^lfs had van (iorcum besloten om, zouder op 
de overitre M'hej>en te warhten, den 8»*«» April de rcis naar 
het va(h*rland voort te zetten , uf^^'luion dit geheel in strijd 
wx^ met de instructie hem door den (lOUV.-Ciener. gegeven; 
Willrm Jan:»z. en I^e Febvre wan*n hiemver dan ook zeer on- 
levre<len. 

Van (lorcunif wien!« beurt het wa5 drn Raad te pre<idf'n'n , 
rifp drzi'u op den i H'b April yamen, waarin werd b(*])aald dat 



* ll«-t jqutdaaI !■ Ill doe iUgvo o|ti:vvHltl mrt kUeht''ti uvrr «lcii luunlvU (Ur 
•cL.:pf Hdj^B is Jr %luut. 



834 WIT.LEM JANSZ. VAN AMSTERDAM. 

men den 14<ien de reis naar Europa zoude vervolgen, terwijl 
tevens de koers daarvoor werd aangegeven *. De schepen ver- 
lieten op den daarvoor bepaalden dag de reede van St. Helena; 
den 308*«'» werden bij de linie de schepen gepraaid , die onder hek 
opperbevel van Jacques Specs naar Batavia bestemd waren; na 
over en weder eenige brieven te hebben overgegeven, zette 
beide vloten den volgenden morgen de reis voort. 

Op 42° NBr. gekomen, nam het volk op de verschillende 
schepen een zeer oproerige bonding aau; de meeste namelijk 
waren ongezind om met de schepen benoorden Schotland te 
loopen, en dit niettegenstaande den eed hun door den Gouv.- 
Gener. voor het vertrek van Batavia afgenomen: zij ver- 
kozen daarentegen door het kanaal te gaan. Le Febvre, wiena 
taak het was den Raad samen te roepen, liet dezen op den 
14deii Juni aan boord komen, waarin na vele overwegingen 
werd besloten, dat, ter voldoening aan de hun medegegeven 
instructie, men van dien dag af met een N. O. koers zoude 
sturen om achter Schotland om te zeilen; en bijaldien eenig 
schip of schepen — gelijk men wel veronderstelde — dien 
koers niet wilde volgen, men dan, om de vloot niet te ver- 
strooien, die zoude volgen die het kanaal zoude inloopen. 

Den 19den Juni op 49° NBr. zijnde, gaf tegen den avond 
het schip Vlissingen het voorbeeld; het heesch een Prinsenvlag 
van de kampagne, wimrmede het te kennen gaf: die volgen 
toilde^ die mochi het^ dat gaat voor ^ waama het onmiddellijk 
over den anderen boeg ging liggen, en met een Z. O. koers naar het 
kanaal zeilde. Delfshaven volgde dadelijk het voorbeeld van 
Ylissingen; het volk riep in liet voorbijzeilen aan dat van de 
Nassau toe : weuden ! wenden ! ; de overige schepen waren nu 
wel genoodzaakt mede van koers te veranderen en het hun go- 
geven voorbeeld te volgen ». 

Den 6deii Juli zag men de Engelsche wal en verkende zich 
aan Lezard; ze praaiden aldaar eenige schepen van de W. I. 
Compagnie, die onder de vlag van den commandeur Hnndrik Tjonck 
naar Brazilie bestemd waren, en hun mededeelde dat er onder 
Poortland twee Hollandsche oorlogschepen op hen kruisten. 
Den volgenden dag onder Qoudataart werden zij gepraaid door 
drie 2ieeuwsche schepen van oorlog, onder bevel van den com^ 



* Ook op het tehip Delfahafen gedroeg lich de equipage oproerig. 

' Men net, men htd in dien t^jd met janmaat ook vrQ wat te itellen. 



WII.IEM JANS7. TAN AM^TRRWm. 8H5 

inaiulrur .Inn KvrrtMZ., die huii brieven van de Benindliebbcrs 
uit de KaiiKT Zceland ovciptven, en onder wieiis convooi do 
Mrhepn, noar de verschillendc havens bestemd, zouden zcmIcu: 
ua rcnige vencRichintrtMi uit die sche])en te licbbeu ove rgenomcu >, 
Hep men den \i^^ de Ilcxtfden uit en weinige dagcn latir be* 
reikte men de vaderlandsche havens. 

Den 1 6<>eo Juli wonl de Kewindhebber Tholincx uit de Kamer 
AmMtertlam /'geconimittrert , om beneflens de heereu VVillem 
Jan!«7.. en Jacques i^e Febvre nae *s Hnpre ende voorts nae 't 
leger te reysen , om mpport van den standt van India soo aen 
de Heeren Staten-denerael , aU svne Prificelvoke Excellentie te 
dcieu'', en hiermede wh9 de loopbaan van VVillem Jansz. in dienst 
der (). I. Compagnie gesloten. 

Gedurende bijnn dertig jaren had hij haar onafgebroken \^ 
diend« en waren hem voorml in de Inat^te tien jaren, aller- 
belangrijkKte betn'kkingen opcedragen gemorden, waarin hij 
de gewichtigste diensten had bewezen. In haar dic-nst in l<i03 
voor hot eerst aU !«rhipi)er naar Indie vertrokken >, kwam hij 
in 1^29, als Kaad van Indie*, oud admiraal en gouvenieur van 
Ban da in het vadcrlnnd terug. 

Hiermede zouden vij kunnen eindigen, ware het niet dat 
Valrntijn in xijne I^ndasehe zaken ' ons over Willcm Jansz. 
eenige anekdoten ten l>este gtvft, die wij meenen voor rekening 
van d«»n schrijver te moeten lateu; een er van vinden wij ons 
ecliter genoopt te releveren en wel deze, dat NVillem Jaii>/. , 
AdmiraaU evn Amsterdamftche vondeling zou zijn, en dat hij hij 
zijne komst te Amsterdam twee vrouwen ontnio<'tte« wiuirvan 
de eene voorgaf zijne moeder, en de anderc zijne miniMMiKMfr 
of zoogMter gewiTst te zijn , en die hij het op fol. SSI iv h-wu 
antwoord zou heblx'n gf*L'»voii. 

lift i;i ons <rhtrr uit het Kopiihof^k der uitgaamle brieven 



* I>«Q 7 Jnli »fr«lrii virr mtn nit hrt •chip iVlfihaven — vftarooiirr ilc 
»/'hi'tnan — isrboHiI <i|i rrn drr Oirl t^^tchrpcn uTtrijrrbrecbt , (q hadtlrn hrt 
voorLrtiirQ (*i-hiiil , (tp iiru 2i*(">Jiltii hrt vrhiiiaftr luojicii , rn ilr lloiii^bui'UinA-.s- 
IUAAt o%cr boitrJ t« wrrpvo • om dat h} il'ovrrichr\t tuc>irl rode hhvr m 't 
•rj%i riirt &%*iitrrra Mtldt- • 

' Hij «a* ovk dr vfrTaardtpT vmu erce I'MigrnaapMie hwakaart vuor fcr- 
trh;Iii :ii;r |j!aatM-a in luiif. 

Zir oiider aodin-n dr llgdr hirrvurrn fcooctiid 111 I)HrI. bU. K^O. 

» .V I>rcl. ir %tuk. ful Is ru SU. 



386 » wiijIm jansz. van Amsterdam. 

van de Kamer Zeeland gebleken , dat Willein Jansz. geen von- 
deling was. In een brief door de Bewindhebbers nit die Kamer 
aan die van Amsterdam op 28 Januari 1616 geschreven, 
leest men het volgende: ^rDat UE. schrijven van de moeder, 
van Willem Jansz., schipper op 't schip Orangie geweest, 
versouckt de gagie van hare voorschr. soone^ omme te heb- 
ben betalinge van 't geene op 't schip Orangie voorschr. heeft 
verdiendt < , daervan sal UE. naer daer opgeledt hebbende, 
worden geschreven, opdat 't selve met goede ordre mach ge- 
8chieden.>y Een paar maanden later werden deze gelden uitbe- 
taald aan zijn broeder, die hiervoor door de Kamer Zeeland 
was aangewezen, hetgeen blijkt uit een schrijven dier Kamer aan 
die van Amsterdam , op den 21"*«» Maart 1 616 , van den volgenden 
inhoud : //Elisabeth Claesseu , huijsvrouwe van Volckert Jansz. , 
met de missive en afrekening van Willem Jansz. , schipper ende 
coopman geweest op 't schip Orangie, bij onse camer geequi- 
peert , ende een missive van den heer Pieter Dircxz. Hasselaer , 
om de betaling te bevorderen en zich borg stclt voor alle aan- 
maning, wordt UEd. versocht omme den voom. Volckert Jansz. 
te willen betalen 525 L. 5 Schell. Yl., als saldo van verdiende 
gagie enz. van Willem Jansz. op 't schip Orangie.^ 

Den 288t«n Maart 1616 leest men in de notulen van de 
Kamer Amsterdam: //Op 't versoeck van de huijsvronw van 
"Volckert Jansz., is verstaen dat men haer sal betalen, naer 
cours van wissel over twee maenden, de maentgelden bij harea 
man verdiend// , ten bewijze dat ook hij in dienst was der O. L 
Compagnie, ofschoon wij tot dnsver geene bijzonherheden om- 
treut hem hebben aangetroii'en. 



II. Wiij.BM Jansz. van Amersfoort. 

Er zijn ons twee Willem Jansz. van Amersfoort bekend, die 
in dienst der O. I. Comp. waren; den eerste trofiei] wij aan in 
de monsterrol van het jacht Delft, schipper Willem Cornelisz. 



f Zit bl. 306 hienroren. 



WILI.KM JANSZ. VAN AMKUSl-fHIKT. .'587 

Schouton *, in de vloot van van der Hagen (1603) als boot9inun 
k fO 'smaamlff >. Van dit schip ging hij den 29>ten April 1607 
ala hoogboot«ninn8maat over op de Swarte Tieeaw, te Bantam, 
en daar (lit schip den 15^*b October de tenigreis naar het 
vaderlund aannani, zoo is het te vermoeden dat hij daarmede 
te huis kwam; dit schip viel op den S^tea Augustus 1608 in 
Texel binnen. 

De tweede van dien naam en gcboorteplaats , vertrok naar 
Indie aan boord van het schip Delft , schipper Simon Martsz. , in 
de vloot van Pieter Willemsz. Verhoeven (1607); in welke 
kwaliteit wonlt niet opgegeven, maar dnar zijue gagie f 12 
V maand^ bedroeg, zal hij eveneens in eene ondergeschikte be- 
trekking /ijn uit^evaren; in 1609 kwam hij in het vaderland 
tfrug met hrt schip Veerc, schipper Willem Jacobsz. Coster ». 

Beide verlie/eu wij nu eenige jaren uit het oog, en het is 
niet V(N)r 16l;i, dat wij wa;irschijulijk den eemtgenoemde als 
schip|x?r van het jaclit Jacatra terugvinden; mogelijk is hij, 
na zijne terugkomst in het vaderland in 1609, spoedig weder 
naar Indie vertrokken, en daar hij de kwaliteit van hoogboot- 
mansmaat of wel die van hoogbootsman bezat , in dien rang of 
wei van ondemtuurman uitgevaren^ maar wanneer en met welk 
schip dit heeft plaats gehad, bleef ons tot dusvere duister. 

$ 1. Hot jacht de Hope kwam den IS^b December 161S 
voor Kantam ten anker, aan boord hebbende den koopman 
Hendrik Jansz., aan wien het kantoor te Fataiii was toevertrouwd 
geweept , en wiens diensttijd op het punt stond te ? erschijnen ; 
doch daar de Gouvem.-Uen. Pieter Both hem wist te bewegeu 
zich opnieuw aan den dienst der Comp. te verbinden, en in 
zijnp vorifTo l)etrekking naar Patani terug te keeren, zoude hij 
nift het jacht Jacatra derwaarts gebracht wonlen, tcrwijl gc- 
niMird vaartuig ter zijner beschikking werd gesteld om in de 
vaart tll^^^*hpn Patani en Siam en Japan gebniikt te worden. 

Hrt jacht Jacatra werd gevoerd door den schipper Willem 
Jtlust. vnn Amencfoort ; het jacht ging in het voorjaar van 1614 
van Bantam naar Patani onder zeil, waar het den 17^» Met 
voor hrt kantoor aldaar het anker Het vallen. Al spoedig vertrok 

' I)ri^]fJe, wient BtAin Uler beroemd U gewoHcs door lyat nu lact liC Maire. 
> BoAMhirtrr. IS Kebr. 1604 flO); koogboofiiinimaat 11 Nof. lftO&flS|; 
vrrbrtrnl 4 Nuf 10O6 fU}. 

< Koiigbuck kumu ZwUiul, \W9, 14 Aigiita*. 



342 WILLEM JANSZ. VAN AMEKSFOORT. 

geveu, inaar bij het straud te blijven; en zoo men eenige inwo- 
ners oiitmoette, zou men ze met vriendschap bejegenen. 

De stuurmau kwam des namiddags aau boord terug met het 
bericlit dat hij de waterplaats had gevouden , doch dat het halen 
van water moeielijk zou ziju; zij hadden twee BiazUianengezien, 
doch deze waren voor hen weggeloopen. Des anderen daags wer^ 
den de booten wederbemand, en met denzelfden last en onder 
het bevel van denzelfden stuurman , naar de wal gezondeii , daar 
hij gezegd had dat hij meende eene betere waterplaats te zullen 
vinden. I'Aan lant comende is ditto stuerman met het volck wel 
1^ mijlle in H lant gegaen, en op den middag weder op strant 
geconien, omtrent een mijlle van die plaetse daerse uijt waren 
gegaen, daer de boots laegen. Ditto persoonen zijn alsoo de 
strand langs gemarcheert sender ordre, de boots haer siende 
sijn naer haer toegecomen, den stuerman weuckt dat se weder 
op haer oude plaets soude vaeren; d'onse aldus voortgaende 
sender erch te dencken, alsoo sij geen volck hadden vemomen 
maer wel voetstappen, soo ons verclaerden 4 persoonen die H 
ontswommen. Nu bij de boots comende om daer in te gaeu» 
800 ist geschiet datter achter een hoogen berch, die dicht op 
strant ligt, wel 200 Brasilianen te voorschijn gecomen (ziju) 
ons volck daer naer toetredende om haer te spreecken, soo 
hebben de Brasilianen soo snel met pijllen geschooteu, ende 
ons volck die moede eiide mat waeren, den eenen zijn lent 
uijt, den anderen niet claer wesende, soo dat se een h t mael 
haer musquetten losten ; doch door de menichte van pijllen mosten 
ons volck de vlucht nemen , en 1 3 man van ons volck doot- 
geschooten , en eenige in zee verdroncken die naer de boots wilden 
swemmen, waeronder den stierman en een assistent > was, 2 
zijnder gevangen gebleeven *. Deze tijdinge bedroefde mij te 
hooren , doch de Heere regeert alles naer zijneu wille. Dit aldus 
geschiet zijnde hebben goedgevonden te vertrecken, ende onse 
gevangens daer aen lant geset op 7 nae, souden der meer ge- 

* Dirck Pieterss. Kc\jser en Jan Mattuesen. 

3 Van deze twee gcvangenen, Hartcl, Tuenisz. bootsman en Sybrant Fredricksi. 
soldaat, is nog een brief voorhanden waariu z^ van hnn ongeink kcnnis geven 
aaii de Bcwindhebbers. Zy waren beide zwaar gewond en gevaukeiyk overgebrtcht 
naar llescuier (Kio Janeiro) wuar zc 6 wekeu hadden gczcten , toen ze naar de 
Baai? wcrden getrantiporteerd en alwaar by bet afzenden van hunnen brief — die 
geen dagteekeuing draagt — nog waren. Uuitcn op den brief stant, beimlve het 
adres van de Bcwindh. : van 2 gevangene uyt het tchip liaerlcin uijt de baya 
van Brazil, ontf. den Jfieratcu Juuie (1619?) 



IVll.l.KM JANHZ. WAS AMRR8F(X)RT. S4**i 

li<Mi(lt>n licbiMM), (Ian Je doberheijt viii H water en oondt niet 
li)<ltTi, .sicriilc (Int daer voor ons geen qaartier was. Hebbeii de 
prijj* van alios pn) rato van water ver^ien voor 1} maend en 
van fntualij viK)r 5 i\ maendcn, en sijn den S^» September 
't scijl ^ofrapn nae de Caep de bonne Esperance, Godt ver- 
trnuwiMulf op eon s»|K)e<lige rrijs; ons volck begon weder door 
(MMJts i^^naden te beteren, hadden 2 man in rieckten yer- 

Xa iMMie rois van tjos weken, sedert het vertrek uit de voor 
hiin /(>o noodlottifTo baai, kwameu de 8che[)en den 1S<^ October 
nan dr Kaap. Op hunne n*izc derwaarts hadden zij voel stilte en 
v*'ranci<Tli|kf winden gehad. In de Tafelbaai lagen geen 9che|ien , 
inaar /ij vondcn lum wal eenige berichten van de 8chei)en *t Ilert 
en Delft > , Aiv op hunnc reis naar Bantam al mede deze baai 
liAiidcn aanp^inan. I)e watervaten werden gevuld en trachtte 
nirn z«H)vrol niogelijk verver!<chingcu voor het volk tc bekomen , 
waarvan vr opnieuw een 40tal aan de scheurboik lagen; doch 
b«-l)alvr (rn paar niagerc koeien konden zij van de inboorlingen 
nift«i knjjrf'n. (iewoonlijk werden de ververschingen door ruil- 
handrl vrrkrrjron , waartoe vooniamelijk het koper strekte; maar 
daar luin k()])or te dnn en het gee! koper niet b^eerd werd, 
rlaairdcn 7.ij minder good in hunnen handel dan de Engelschen, 
dir lift voor hen bcrdierven , daar zij armringen van rood 
ko|xT en hal!«banden van nx)d ko|x^rdnuid gevlochten mede- 
brariit<*n. »S\i wij behol|)en on» met het gecn best conden, 
eii littfM) nn» volck alien aan lant gaeu, daerse van de wilde 
rnn|tl»'n wanncMv** C(K)kten; dan hoe het smaeckten kont TE. wel 
dnikt'n : n<M*htaii9 gaff (icmU zijn zeegiMi daertoe, dat onm* sleeken 
dir stijtV van scheurbuijck waeren weder begonnen te ven]uicken, 
lit hrL'ttTtf tot viTsche cost dede ons het warmoes wel smaecken; 
vo!»:ji'ii altf'inet I'en ziKxle vis*. Den 29«*«» October werd de 
n i> v«Mirtir«v.«-t. ffSxi ons volck een weijnich verquickt sijude, 
en iiiidtT-* gi'fMi raet was* ajs onse reijse te vervonleren, sijn 
gtrf>«>ivtiTt dm 28«*«n Ortob^T t' seijl te gaen nae liantham. 
Ml LnML^'U dm 2y»*" ditto t' immjI en lie|)en op tS? ik 38 graden 
!*uinlrii|''k<T brefdte, alwacr ons de westrwiud outmoete met 
d<H»rLMmd»* cindtr, wk) nijt den Z. \V. als N. \V. mm dat wij 
altrim t inrt f'i'n f<M'k gf'noech te doen hadden, en alle dagen rout 
n*L'»*nw'ti«'r, MXNJat dit nae mijn gevoflen een tpoedige wech 



• lirlft xrildc uit llulUuJ 1 April, *t llrrt 1 iuai 161S. 



:34j4j wiij.em jaxsz. van amersfoort. 

is, eii oock gesont voor het volck en goet voor de ▼yvewt 
ten aensien van de gestadige winden en coelte van weder. 
liepen 700 mijlen Oost aan, doeu stelden onsen coers N. 0.ai 
vervielen op het eljlant Eugano , liggende voor de Straete Sanda 
op de hoochte van 5 graden 20 minuten , omtreut 18 mijki 
van de oust van Sumatra. Wij arriveerden op de leede vu 
Bantham onder 't eylaut Panjang den 12^^^ Januarij Ao 1618| 
soodat wij Godt lofl' onze voijagie hebben gedaen in 8 oiaendei 
en 8 dagen, en tot noch toe niet meer als 2 man in sieckte 
verlooren.// 

Nauwelijks lagen zij ten anker , of zij outvingen een- brief 
van Hendrick Jausz. i en Abraham van Ufielen, waarin sij 
werdeu gewaarschuwd niet voor Bantam teloopen; verdergaven 
ze hun kennis van den stand der zakeu , de macht der Engelschen, 
hun voomemen, het gebeurde te Jakatra, het vertrek Yan 
Coeu naar Amboina; in het kort al hetgeen er tot op banne 
komst te Bantam als te Jakatra' was voorgevallen. 

Er wer'^ dientengevolge scheepsraad belegd, waarin weid 
besloten ^^^** naar Amboina te zeilen, en zich bij de achepen 
onder Coei?^S® oegen; maar dewijl zij groote behoefte hadden 
aan ververscrJ^"^ » wilden zij eerst naar de Waterplaats in 
Straat Soenda loojy^*^" en zich daarvan voorzien. Den 16^« 
Januari aldaar aangekl^ ^bn, vonden ze ruimschoots gelegenheid 
voor de equipage vruchten, hoenders enz. voor een redelijken 
prijs te kunneu aankoopen , terwijl tevens de watervaten warden 
aangevuld. 

Ueu 20"te° Januari kwam bij hen ten anker het jacht 't 
Hert, met den oppercoopman Jacques te Febvre aan boord , die 
vier dagen na hun vertrek van Bantam, op die reede was ge- 
komeu, waar hij vemomen had dat ze naar de Waterplaats 
waren gezeild, werwaarts hij hun gevolgd was. Le Febvre was 
den 5den Januari van Coeu gescheiden met het fregat Ceijlon, 
met order in Straat Soenda te kruisen op de verwacht wordende 
vaderlandsche schepen, zoo ook op de ZeewoifT, die van Tikoe 
en Priamau, de Tijger van Indragiri en het door het schip 
Delft veroverde scheepje dat van Jambi stond te komen, ten 
einde ze voor de Engelsclien te waarschuwen. Het mag be- 
vreemding bareu dat de Engelschen hunne geheelc scheepsmacht 
voor Jakatra hielden,^ want — zegt onze schrijver — hadden 



* Met de Swartc Leeuw door list van de Sogelschen gcDomen. Zie hicrvorca. 



WII I.KM JANSZ VAV AMI ILSF(N)KT. .^45 

de Kiif?pl.'*chen inaer twee schqien iu de Stract geliondcn om 
ie (TuijaMi, wij (Haerlcm) en 't Hert en den /icewolff waen*n 
in haer handen gi^vallen, 't welk eeu groot abuijs van haer 
gi'weest '\».f 

Van liO Febvre, die zich aan boord van de Oude Sonne 
had l)f*von(lrn, tocn het gevecht met de Engelischen op den 
2«^^i> Jaiiunri plaatj» had gehad * , veniumeu zij nog eenigc 
bij/onderluMlen betreflende dit gevecht, ouder anderen dat het 
Kni^trUrh adiniraid- en vice-adminial;»chip zoo waren gctrolfen 
dat zij v(M)r d(*u wind hadden inoeten alloopc^n om hunne lekken te 
sttop|M*n, terwiji ook de vijand wel in de dertig dooden had. 
Hij guf hun de retlen op die Coen had bewogen naar Aniboina 
te loopen, om van daar in het begin van Mei met versterkiug 
terug te keeren en den Engelschen het hoofd te bieden. 

Di* konist van l^e Febvre bracht eenige verandeiing in het 
door hen eenige dagen te voren genomen be^luit om naar Am- 
boina te zeilen. Kr werd nu be{)aald dat de prijs — die den 
nuiim bekwam van (/leijn Amstterdam — iu de^i^Stniat zoa 
kruiM-n op de aankomende acheix-n, tenriji Ilaerl^Yec) '- 't Hert 
tot den l*<«n Maart aan de Waterplaata zoudej d^n^^^ Icgg<^'i« 

I>en 27«^B .lanuari werd hun een praow,ii]^gt^«antam gezon- 
den, die hun brieven bracht van J akatra \ ^,vjen 20*<«b te voren, 
waaiin geincld werd het acc(X)rd door^r«'cter van den Kroerke 
met den vor5t van Ikintam aang(*gaan ^ , maar drie dageu 
later , dfu «50*<cn , kregeu zij een bericht van Bantam dat geheel 
andrrs luidde, uamelijk het verraad aan van den Broerke ge- 
pleegtl, die op nitnoodiging van den vonit — om met hem als 
broeden» te lianien de rivier op te varen , tot eeu bewij!* dat alles 
weder in vrede wiu* en met goedvinden van den raad van liet 
fort /.irh met een g(*volg van zeven personen na^ir Bantam 

begf\«*n had. "Bij den ctminek romeude heeft (hij) so met 
grnotr M'hijn van vrient:»rhap o*itfangen, en sijn ylach waur- 
nrniriide, hf«Tt zijn dienaery bevolen haerlieden het ge«e«»r afte- 
nemt-ii en ^nrhaiidrhjrk gi*trackt<'(*rt met »laen, binden en mm) 
gt*vuii^a-ii gi'nonien, daer et*nigi! Kngel^ehen biJ9tonden en aacifrnt 
ai'ii -. d^ kouinck nu meenende het fort hem te wcfvu , heeft 
g«-4*\«t dat men de cattr en punten louden slechten en lOOOU 
rf-alifi dafrliovfn« m>o wihle hij van den Broerke weiler Imlatcn , 

' Atx 'ifirf %«ii r ,*>n \nn 13 Jsti<.Ari JftlO. «!»♦ Jonirr .il« * 'r»»i Mji IM, 187. 
* /. r !itt ji>irn.<«l tan h<*t brlejZ. h\g 110 rii 111 

Ul. VmI^,. VII ill 



346 WILLEM JANSZ. VAN AMKRSFOOKT. 

docli (lit is afgeslagen//. Onze briefschrijver voegt hier by : Ajj 
te verwouderen dat van den Broecke soo haest de U 
Mooreu gelooft, soo cort nae het accoort hem uyt het 
heeft begeven; nu evenwel het fort is noch aen onse sijde 
bleven , en den coopman Pieter Bay heeft de saecke bij de 
genomen , doch heeft geen goede ordre gehouden als hier 
suit hooren *. 

Den Sl^ten Januari eer de dag aanbrak, kwam han 
Gleyn Amsterdam bij hen aan de Waterplaats, met het 
richt dat zes Eugelsche schepen van Bantam op hen af] 
men. Des namiddags kregen zij die schepen in het gezic 
doch daar zij zich te zwak oordeelden de Engelschen met 
gevolg wefirstand te kunnen bieden — Haarlem was slechts 
wapend met 24, 't Hert met 14 en de prijs met 10 si 
geschut, terwijl volgens Le Tebvre de meeste schepen 80 i^ 
stukken hadden en het admiraalschip zelfs met 52 si 
gewapend was — besloot men hun te ontzeilen, Straatwaarts uitij 
//dat ons leet genoech was wij voor haer mosten wicken, maor 
het wasyoojr dien tijt best.// Hun vooraemen gelukte; da 
anderen c^^gi , waren de Engelschen nit *t gezicht. Buiten de{ 
Straat kiuisW^ . outmoette men den 21 "^^^ Februari de Zeewolfi, 



schipper HavicP^h^^esz., die van Tikoe en Priaman , geladen mei J 
pei)er, kwam. Met ch^^chip versterkt liepen zij de Straat weder 
in, en kwamen den 238tc^ voor de Waterplaats ten anker, waar 
zij vernamen dat de vijandelijke schepen twee dagen te vorea 
naar Bantam waren teruggeloopen. Er werd nu een boot naar 
Bantam gezonden, om te zien of de Engelschen daar nog lagen, 
want de mocsson begou te verloopen, en zij geloofden niet dat 
zij — de Engelschen — den geheelen moesson voor Bantam 
y.ouden ziju, de boot kwam den 25»*e^ terug met het bericht 
dat er 14 Engelsche schepen voor Bantam lagen. 

Tot den llden Maart bleven onze schepen in de Straat 
kruisen, waarop weder 4 Engelsche schepen op hen af kwamen i 
waaronder een was dat met lading naar Engeland vertrok, 
terwijl een ander het uitgeleide zou doen. //Soo is den scheeps- 
raet van onse schei)en vergadert, en hehbeu eenstemmich ge- 
resolveert de Engelschen 't hooft te bieden^ alsoo wij nu 
soo stcrck scheencn als sij ; dan dicht bij haer comcnde , 
sagen dat wij bij haer luijden in gnK)te van scheepen en 



* Zie het juuruaal , aU voreu , bladz. 1 46. 



WHICH JANStZ. VAN AMF.R8F()ORT. 347 

Qt vprrc ip cort qunomen, doch de corasie onder ous 
(Icde ous aenpifMi. Op deu middach bij den auderen 
ode, lie|)on wij naor deu Adinirael toe, daer wij op telden 
e 50 stuckeu gciK^hut; oiider malcandera geachut sijude, 
)tc*ii wi) een^t, waarop hij dadelijck weder vier gaff. Dit 
ht duenle omtrent ii li 3 uijren; aoo iat geachiet dat hei 

*t Kert in *t wendeii op ons zij quaem eu stiet sijn galioen 
[>echt8priet atT, waer door genootaaeckt waa voor den wint 
liudeii cm zijn focke inaat niet te verlieaen. De ZeewoIH 

hem bug ten schools als mede onae prija, aoodat wij en 
srt <le heetste stoot moaten keeren; eijndelijk aiende dat de 
!pen 800 vcrstrooijt waren en geen aventaaie en aageu , aijn 
! geiioot^aeckt voor den wint te houden om H Hert te 
*n. En al8oo wij de Engelachen te cloeck in H aeijlen waren , 
en omt op den avont verlaten, en wij liepen ten mucker 
r Sumatra; hadden drie dooden en drie gequesten; heb 
naer vrn^taeu dat den Admirael van onae eerate achoot 6 
esten (had) en een doot waa.'v De achepen warden weder 
*d ffemaokt, want ook Haerlem had in het gevecht veel 
len ; toeu /.ij hionnede klaar waren , werd in den acheepa- 

bei(h)toii, buit^'n de eilanden om, naar Jakatra te loopen 
e zien of ze die van het fort eenig out7«t kouden toebrengen , 

het Imn bekend waji, dat zij ahhiar weinig van kruid voor- 

wan*n en tevena te beproeven om ^^de coatelijcke cargaaoena 
chten rnilc in de schepen te nemen/' Den 18^ Maart 
nen /i) in hrt f*ezicht van Jakatra, maar daar sij Mven 
*l9oiie HcheiKMi voor het fort zagen leggen, konden zij aan 

v(K)rnenitMi gecn gevolg geven. Zij hielden zich nu tua- 
n de eilanden op vi\ kwamen des nachta ten anker, o|Klat 
KnLr«l>rh('ii bi) dag niet zouden zien waar zij *a uurhta 
kf-nl laiTi-ii. Maar '^deu 20"^^ df« morgena vroech aoo haeat 
dai'ii hr'j^nu tr lichtrn, hebben ge»ien 7 acheejien, die harr 
HIT (M-rtiiti tiaddrn venleijlt, op on« alTquaemen en waeren 
nariit^ uiultT .MM)1 ifp^riien om on? te beaetteu, doch (iodt 
^i*h><)lt, 8ijn harr ont\ia«*r gfworden, en alvoo wij haer te 
:k in t m'ijlfn wacri'n — hebben ona evenwel den gantachen 
I gpvoiriit - ziju (h\H andf*rc*n daet^ha haer uijt *t geaichtr 
men Nu >itnde dat de Kngel.Hchen niet van meeninge 
TU iniifwarrt » a^n te ^.len ; maer on.- yiior deea tijt van 

(ha tie 0>*«t Ir loopn 



346 W1L1.EM JANSZ. VAN AMKRSFOORT. 

doch dit is afgeslagen/'/. Onze briefschrijver voegt hier bij : ^'t is 
te verwouderen dat van den Broecke soo haest de troulooze 
Mooren gelooft, soo cort nae het accoort hem uyt het fort 
heeft begeven; nu evenwel het fort is noch aen onse sijde ge- 
bleven , en den coopman Fieter Bay heeft de saecke bij de handt 
genomen , doch heeft geen goede ordre gehouden als hier na 
suit hooren *. 

Den Sl^^en Janaari eer de dag aanbrak, kwam hun prijs 
Cleyn Amsterdam bij hen aan de Waterplaats, met het be- 
richt dat zes Eugelsche schepen van Bantam op hen afkwa- 
men. Des namiddags kregen zij die schepen in het gezicht, 
doch daar zij zich te zwak oordeelden de Engelschen met goed 
gevolg wefirstand te kunnen bieden — Haarlem was slechts ge- 
wapend met 24, 'i Hert met 14 en de prijs met 10 stukken 
geschut, terwijl volgens Le Tebvre de meeste schepen 80 k 40 
stukken hadden en het admiraalschip zelfs met 52 stukken 
gewapend was — besloot men hun te ontzeilen, Straatwaarts uit, 
//dat ons leet genoech was wij voor haer mosten wicken , maer 
het was^Qo ;r dien tijt best.// Hun voomemen gelukte ; dea 
anderen t^es . waren de Engelschen uit 't gezicht. Bui ten de 
Straat kiuis».<je outmoette men den 2\^^^ Februari de Zeewolfi , 
schipper Haviclr^i^^^esz., die van Tikoe en Priamau , geladeu met 
pei)er, kwam. Met d*.^>chip versterkt liepen zij de Straat weder 
in , en kwamen den 238**^ voor de Waterplaats ten anker , waar 
zij vernamen dat de vijandelijke schepen twee dagen te voreu 
naar Ikntam waren teruggeloopen. £r werd nu een boot naar 
Bantam gezonden , om te zien of de Engelschen daar nog lagen , 
want de moesson begou te verloopen, en zij geloofden uiet dat 
zij — de Engelschen — den geheelen moesson voor Bantam 
zouden zijn, de boot kwam den 25»t«i* tenig met het bericht 
dat er 14 Engelsche schepen voor Bantam lagen. 

Tot den 11 den Maart bleven onze schepen in de Straat 
kruisen, waarop weder 4 Engelsche schepen op hen af kwamen, 
waaronder een was dat met lading naar Engeland vcrtrok, 
terwijl een ander het uitgeleide zou doen. //Soo is den scheeps- 
raet van onse schei)en vergadert, en hehben eenstemmich ge- 
resolveert de Engelschen 't hooft te bieden, alsoo wij nu 
soo stcrck sclieenen als sij ; dan dicht bij haer comcnde , 
sagen dat wij bij haer luijden in groote van scheepen en 



* Zie het juuruaal, aU voreu, bladz. 146. 



WIM.KM JANSZ. VAN AMF.K8P()ORT. 847 

ge!«rlmt verrc te cort quaeinen, doch de conune onder ons 
vohrk dede ons acn^eii. Op den middach bij den anderen 
coiiieude, Iie|)CLi wij uaer den Aduiirael toe, daer wij op telden 
in de 50 stucken ge9chut; onder malcandera geachut aijnde, 
8chooten wij cerst, waarop hij dadelijck weder vier gaff. Dit 
gt>vecht duerde ointrent i h ^ uijren; aoo iat geachiet dat hei 
jnrht H Hert in 't weuden op ons zy quaem en stietsijn galioen 
en boechtspriet aff, waer door genootaaeckt was voor den wint 
ie houdeu om zijn focke mast niet te verliesen. De ZeewoIH 
hielt hem buijten schoots als mede onse prijs, soodat wij en 
H Hert de heetste stoot motten keeren; eijndelijk siende dat de 
»chcepen soo verstrooijt waren en geen aventasie en sagen , aijn 
niede geuootiiaeckt voor den wint te hoaden om H Hert te 
voli^n. £n alsoo wij de Engelachen tecloeckin H seijien waren, 
hebben ons op den avont verbten, en wij liepen ten aiicker 
ouder Sumatra; hadden drie dooden en drie gequeateu; heb 
hier iiaer verstaen dat den Admirael van onse eerate achoot 6 
gequesten (had) en een doot was.^^ De achepen werden weder 
gereed geniaakt, want ook Haerlem bad in hei gevecht veel 
geleden ; toen 7.ij hiennede klaar waren, werd in den acheepe- 
niad besloten, buiteu de eilandeu om, naar Jakatra te loopen 
en te zien of ze die van het fort eenig outzet konden toebrengen , 
daar het huu bekeud was, dat zij aldiiar weinig van kruid voor- 
zien waren en teveiis te beproeven om ^^de costelijcke cargasoens 
tr lichteu ende in de schepen te nemen/* Den 18^ Maart 
kwameu zij in het gezicht van Jakatra, maar daar sij zeven 
Kni^flstche 9chepeu voor bet fort zagen leggen, konden sij aan 
hun voorneinen geen gevolg geveu. Zij hidden sich nn tua- 
tKriicn de eilundrn op en kwamen des nachts ten anker, o|Mlat 
dp Knir(l!<ch(*ti bij dag niet zouden zien waar zij *s uuchts 
gruiikcrd laf^n. Maar ^'den 20«<ca dee morgens vroech soo haeat 
(l(*n (lai'ii )x*<^>ii te lichten , bebben genien 7 schee|ien , die harr 
iu tucf' (Mil it'll bailden verdeijlt, op ons aflquaemeu en waeren 
deii nu(*lit> (iiider im*i)I ge^en om ons te besetten, doch (iodt 
zij f^'liM>lt , siju huer outi^aer geworden, en alsoo wij haer te 
clrnvk in *t seijlen waeren — hebben ons evenwel den gantachen 
iiarh iTPvoicht ^ zijii Avs anderen daechs haer uijt *t geaichie 
gfi^uncii. Nu siende dat de Kngel^chen niet van meeninge 
«ii«nn iniiewai^rt • ai-n te gaeu ; niaer ons* yiwr dees tijt van 

' Oia lie ihfi if loufica. 



848 WriEM JANSZ. VAN' AMERSFOOllT. 

lie custe van Bantham eu Jacatra te houden; eu dat wij oosk 
geeu rechte tijdiuge coiide becomen, hoe het te Bantham 
Jacatra stondt ende de inousou begost lie verloopen, hebbod 
resolveert om naer Ainboijua na te seijleu met ons 4 sche; 
om aldaer den Ed. Heer Generael vindende, zijn vloot te 
stercken en ons schip Haerlem van zijn voile geschut te versiWt 
alsoo wij mede alsdan een van de gemonteerste scheepen solkti 
weseu.v 

Den 21»ten April kwamen de schepen voor het kasteel k 
Amboiua ten anker, waar zij vernamen dat de Gbuvemenr' 
Generaal Coen den 6<l«n te voren met elf schepen naar Jan 
was vertrokken en het bevel had achtergelaten , hen bij hunw 
komst te Ainboina onmiddellijk naar Java terng te zenden , waar 
zij hem op de reede van Griss^e zouden vinden , waar hij M 
voomemen had tot de helft van Mei te vertoeven. Zoo ras doenlgk 
werden de schepen van water voorzien , eenige benoodighedet 
afgegeven en andere weder ingenomen , zoodat zij den Ed"** 
onder zeil konden gaan, met uitzondering van ban' pry 
Cleijn Amsterdam, die daar moest blijven, om sago te ladoi 
voor Temate, bij gebrek aan rijst, die men van Japaranietkon 
bekomen. 

Den 9^^^ Mei kwamen zij ter reede van Griss^e, waar q 
Coen vonden met 8 schepen , de anderen waren van hem afgeraaktj 
doch den 1 6<leii weder bij de vloot terug gekomen. Groote vrengda 
was er op de vloot bij de komst van Haerlem en 't Heft, 
want zij hadden in 5 ^ 6 maanden noch arak noch wIjnrantMMp 
genoten, i^en alsoo wij en 'tHert elck een prijs met wijn'hadda 
verovert, hebben alle de schepen weder met wijn voonciea, 
soodat inatroos weder weder een mutsgen des daechs kre^.jr 

Schipi)er en koopman van Haerlem, Willem Jausz. en CJomeKs 
Gerritsz. Verloren Arbeijt, gaven na aan Coen hnnne uit hot 
vaderland medegebrachte brieven over , en deden hem rapport y«B 
hetgeen zij sedert het vertrek uit Texel hadden ondervonden. Daaf 
Haerlem voor een jacht van advijs was uitgezonden, om met 
de eerste gelegenheid weder terug keeren, werd ook dit pant 
besproken, maar de beslissing tot later verschoven. ^'Toen vioag ^ 
Coen met hoeveel stukken geschut het jacht gewapend was, en i 
daerop ge^ntwoord werd, met 24, zeide hij : t is wonder data 
(le Meesters sulcke oorlochschepen niet met haer voile geschat I 
nijtmaecken, sij moeten meenen hier altijd vrede sal blijven.» 1 
llij gzif nu hovel dat van de andere schepen, die hun geschut 



Wlt.l.KM JAN8Z. VAN AMERSfrltORT. 3 !•$> 

nirt xoo wcl konden voereii om daarvan tegeu den vijaud gc- 
bruik t4* makcn, 14 5tukkeu zoudcn wonleu afgciiomen en die 
ann Hnerlem fregi'veu, zoodat deze qu 3S stukkeu voerde. Tcnmi 
alles gereed wan, "{» deu 20«^» Meij (21) den generaei «eijl 
grgucn met 14 ^eijlen, met resolutie de Engelfichen nnch te 
Jacjitni of Rantham vondeu, haer met gewelt aen te tasteu, 
waertoe hij alie cMopluijdeu en achippera oock vermaende, by 
wilde selff:) voorgaen, die hem oock niet en volchden metier 
doot ^traflen, eu die haer wel quiteu met de eerate avanceren 
en pen vrreeringe vereercn; waarop een ider antwoorde, sulcx 
te willen doen , nac den schuldigen eet de Ileercn Meesters en 
den (ieuerael gedaeu.'" 

Deu m^^ kwam de vloot voor Japara; hoc dit genomen 
rn vei'brand, Jakatra ontxet en de utad veroverd word , hiervoor 
verwijzen wij onze lezer^ naar den brief van Coen in bet werk 
van den heer de Jonge of^nomen. 

De vloot werd nu voor Bantam gebruikt en kwam onder 
aiideren Ilaerleni deu 2r)*t«B Juni voor Jakatra, waar het volk 
werd gebezigd tot het niakeu van zes kalkovena , tot liei brandcn 
van kalk voor het nieuw te bouwen fort. 

Reeds hebl)en wij vcrmeld, dat de Kngelschen op bet 
veniemen van de aankomst van C<ieii , straatwaarti iugelooiM*n 
mareu. Onze koopman Verloren Arbeijt maakt in ztjueu brief 
hiervan op deze wijze melding: ''Oock veratonden van de 
(yhinezei) (2H Mei) dat wnj hae!>t de Engel:j>chen tijdinge crcgrn 
dat de (jenerael te Jaratra was gecomen, dadelijck haer anckrrs 
hebben gi*Iicht en de Straet Sonda zijn uijtgeloopen , met haer 
elfT Mrhe|)en, ftijnde twi5tich onder malcander, aI»oo den ouden 
admirael Perijn in de aengevangen oorloch van den admirael 
Thomas Dael geen behagen hadde; en sijn alaoo geticheijden 
niet wetende waer se henen sijn, vennoeden nae het Koode 
Meir en de Cust om een goeden buijt. (Jodt zij geloofl nu 
me<'de in(>»teu vluchten en dorsten ons niet verwac-hten , eu haer 
h^Hichinoedicii rocmen met schando is gedaelt, dat de Muoren 
aelfn \rniondert sijn en den Pangoran tot liautham, die se 
hadflen diets gemaeckt, datter noch een vloot van 14 k 15 
irheepen haer cortehjck souden volgen en ons met die nuicht 
van Java houden , waerdoor ditto Pangoran met recht in zijue 
m«'i)tiinge IxMlrogen is,* 

/^^r mrrkwanrdig is de opmerkiug, dat de Engelschen 
^tMi^^tirh under malcanderen warenir; wie wret of de /aken niet 



850 WIIJ.EM JAN8Z. VAN AMERSFOORT. 

eene andere wending zonden hebben genoineu, wanneer dit 
dere geweest ware. 

Toen op den IS^en September in Kade van Indie, het 
werd genomen om zes schepen onder bevel van den Raad 
Tndie Willem Jansz. van Amsterdam, naar de Westkust ym] 
Sumatra te zenden, was Haerlem een van deze. De koopi 
Verloren Arbeijt was van gedachten, dat de commandear i^^ 
vlag van het schip Haerlem zou laten waaien , daar hij 8chn}ftr. 
ffSLchte de oommandeur op ons schip weder zal comeD, alioi 
wij de beste gemonteert zijn// <, doch dit had geen plaata* db 
commandear ging aan boord van het Wapen van Zealand, m 
zeilde met de schepen onder zijn bevel den !•*«» October nit 
Straat Soenda. Dat op den li^ien daaraanvolgende het gevecht. 
met vier Engelsche schepen onder Tikoe plaats had, en hoe 
dapper zich de schipper van Haerlem Willem Jansz. met si]B ' 
scheepsvolk gedroeg, hebben wij reeds hiervoren vermeld. Bq ' 
de terugkomst der schepen werden schipper en koopman van da 
Haerlem elk vereerd met eene som van 1 00 realen van aohten K 

De tijd waarvoor Willem Jansz. zich aan den dienst der 
Comp. verbonden had^ was t^n het einde van het volgeude 
jaar (1620) verschenen, maar toen in Mei van dat jaar eene 
gecombiueerde expeditie naar Japan en Manilha werd gereed 
gemaakt, verbond hij zich deze reis nog mede te maken. Wirii 
er op dien tocht voorviel, hebben wij reeds med^edeeld. 

Aan de tweede expeditie nam hij echter geen deel; toen het 
bericht hiervan in Augustus 1621 te Firando kwam, stond de 
Admiraal Willem Jansz. toe — daar zijn diensttijd nn reeds bijna 
een jaar was verstreken — zich met de Swaen naar Jakatra te 
begeven, waar hij in de maand December aankwam met deae 
getuigenis, //dat hij zich in alles naer behooren gekweten had >«, 
Nog in dezelfde maand werd hij als schipper op de Weet- 
friesland geplaatst oro daarmede de terugreis naar het vaderland 
aan te nemen *• Den 22«^>^ Januari 1622 van de reede van 
fiatavia vertrokken, Hep dit schip den 26steA September 1622 
in Zeeland binnen. 



§ S. Vermoedelijk bleef Willem Jansz. nn eenige jaren 



1 Zie xyn Brief Ttn deQ lOden October Toor Btntam. 

* Resol. O. O. ea R. ▼. Indio Ttn 20 Deeember 1619. 

s Brief Ttn Lo Ythwn aan de Bewindh. Tin U Oetober 1621 ult Firaado. 

« Reiol. G. O. en R. vaa 80 Dto. 1681. 



WIIXKM JAV8Z. VAN AM F.R9F(M)1tT. 351 

wal I, want het is niet v66r den 29*^ Jaatiari 1A26 dat wij 
in de rRj>olutie van de Kamer Amsterdam lesen: 'i^Wi Hem J aiisz. 
van Aniersfoort, wert weder omme als schipper aangenomen tot 
hondeK en tien golden ter maent, mita dat sijn hoijsvroawe 
mede sal gacn; eude hem sullen medegegeveu werden brieven 
van dese Cainer aen den G. G. en de R. van Indian i omme 
gereoommandeert te sijn voor Equipagemeester te Batavia, de 
plaats vacant sijnde, ofte beter bij hem bedient oonnende 
werden.^ Ingevolge deze resolutie werd hij gcplaatM op het schip 
IToilandia« dat bestemd was als admiraalaohip de vlag tevoeren 
van de srhe pen , die onder bevel van den oommandeur Wijbrant 
Srhram, — tevens als Raad van Indie aangesteld — naar 
Hatavia /ouden stevenen, de overige schepen waren 't Guide 
Z^paert, * de jachten Uomburch en Gmotebroeck. 

Den £2«t«B Mei lie])en de drie eerstgenoemde schepen uit 
Krelaiid in zee, het jacht Grootebroeck een dag vroeger uit 
TrxrI. Den 24*^n in het kanaal Eijude werd dit jacht gepnuiid, 
en daar Schram /ich op dit jacht had ingescheept, seinde hij 
fiat de srhe|)en bijeen souden blijven, om den volgenden 
morgi-n op de llollandia over te gaan. Dit had echter eenit 
e«*n dag later plaats op 47° 40' NBr. ; nadat hij Kijn vlag op 
de Hoilandia had geheschen, beriep hij den breedcn raad aan 
b(M)rd , en waarin onder mcer de koers werd bepaald , dieii de 
•rhe]MMi zouden volgen , namelijk Z. \V. ten Z. tot op 40^ 
daama Z^ om de Kanarische eilanden in het gezicht te loo]Mm. 

Den 3(l>^o Mei werd men op de Hoilandia een lek gewaar 
voor in den boeg, dat van binuen niet te stop|)en was, en 
daar men dagelijks tot 6000 steken water pompte, werd er 
den li^^ Juni besloten naar Sierra Leona ailehonden en daar 
het lek te stop{)en ; het jacht Grootebroeck sou bij de Hoilandia 
blijven om des noods van dienst te kunnen wezen, het Zeeimert 
en Doinhurg daarentegen xouden ten spoedigste honne reis na 
Indii* vervolgi>n. Eerstgenoemde twn* sche|)en kwamen den 
liUo Jul] onder de kust, en zagen het hooge land van Sierra 



I Wel wordt in ccB M. S. N» 1467 •Rc«ckr^TiBg fta de euttcB fan Brmtil 
etc.* Cat. de U liibl. Rnscbed^. p 1&3. frr«i>rukrB raa W. J ran Amrnf., 
•ehtppcr. 162-1. d<ich vermoeden wy dat dit it W. J. t. Aneraf. vmntU op hL 
337 hiarrorro. 

* Aan boord vau dit ichip befoadt licli dt biiitMf. R. t. 1. Pirlcr Na^, 
aaa brin bccfl cca frrdccllc van d« Suidk. van Nteaw-lloUaad lya aaam la daakca. 
Z-r dr reiien der N(.-dcrl. bear hrt Kaidlaod eux., bU. &S, Aintt. 180S. 



852 WILT.BM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 

Leona, en den volgenden dag des avonds onder den wal ten 
anker; door tegenwind verhinderd bleven zij den 3d«» ten ankeri 
den 4<len Hchtte men weder het anker , de reis langs de kost 
werd vervolgd, echter met weinig voortgang, zoodat het anker 
weldra weder in den grond viel. 

Met het aanbreken van den dag van den b^^^ werden zi] in 
zee vier schepen gewaar , die rechtstreeks op hen koers stelden ; 
oogenblikkelijk gingen zij onder zeil en maakten zich gereed om, 
zoo het vijanden waren, hun rooedig onder de oogen te zien. 
Het dek werd opgeredderd , de stukken klaargemaakt en te boord 
gezet; de soldaten op de loopplanken in het gelid gesteld, kruid 
en lood uitgegeven en de lonten gereed gehouden. Onderzeil 
zijnde staken zij bij en wachtten met korte slagboegen de schepen 
in, die nader komende de prinsenvla^en lieten waaien, waar 
door zij in de meening verkeerden dat het Hollandsche schepen 
waren. Doch binneu schoots komende zagen zij, dat ze vol geschnt 
waren, //ende quaemen treflelijck met roode schanskleeden op one 
afiteijlen ende haren Admirael vooruijt, soo dicht dat hij ons 
verpreijde ende vraechde van waer ous schip was, seijde van 
Amsterdam; vraechde waer wij been wilden; seijde in de Serra 
Lionesj ick mede seijde hij. Wij vraechdeu, waer sijn schepen 
van daen waren ; autwoorde uijter see , vraeclide oock wie dat 
de vrient was; seijde Compaen./i' Hel was niemand anders dan 
de beruchte zeeschuimer Claes Gerritsz. Compaen , van wiens leven 
en daden zoo menige beschrijving het licht heeft gezien^ en 
waarin ook de ontmoeting met de Hollandia voorkomt, dat 
wij vermeeuen te kunnen volstaan met onze lezers daaroaar 
te verwijzen >. Behalve het jouniaal van Willem Jansz. is nog 
bowaard gebleven een ander, vermoedelijk van den opperkoop- 
man van de Hollandia, Gilles Seijs, waarin ook de brieveD 
met Compaen gewisseld , worden gevonden ; deze wijken in enkele 
bijzonderheden, zooookwat de verdere ontmoeting met Compaen 
betreft, eenigszins af met hetgeen men daarover in de verschil- 
lende uitgaven leest. 

Nadat op den IZ^en JuH Je schepen van Compaen nit het 
gozicht waren, als mede het jacht Groot^bmeck, besloot de 
sclieopsraad de reis te vervolgen; want in Sierra Leona had 
men goode gelegenheid gevonden het bekomen lek te slopj)e.n. 



* Zir 0. ft. M^m. Bibliogr. lur les joiirucaiix de^i Davijj:at<>iir.i SvvtX, etc. p. 
24i - 249, wftarin tieo vcrKLillcmlc uitgtvcu bcHclireveii en nog ceuige uodere 
opgcgevcii w'urdcn. 



Wn.l.RM JANS/. VAN A1ICR!«F(NIKT. 35**^ 

trrwijl men er tevrns water en cen overvloed van vcrverwhin- 
^(*n had kuunen liekomen. IVhalve dat op den 4^b (X*tober, 
op 40^ ZBr. en omtrent 140 mijien van de Kaap« een zee recht 
van voren inkwarn, ^900 dat one schip achier recht overcnt 
stondt'' en die het galjoen aaii stuurboordszijde wegnam en 
hft voor^chip zoo diep in zee dompelde dat de blinde ra op 
de zee midden door bnik > , en daama nog eenige atormachtige 
dafren op de breedte van de eilanden St. Panlus en Amsterdam, 
kwam de Hollandia den li^n December voor Batavia ten anker 
na rene reis van 6 maanden en 24 dagen; en hoewel het be- 
hoorde onder de laatste der tot deze equipagie behoorcnde 
Qit£^hK)|)en scbepen, was het de eerste die daarvan te Batavia 
aankwam. Op de reis had men 25 personen verloren, waar- 
van er 4 waren doodgeschoten en 2 verdronken , zoodat men te 
Batavia nog overhracht 319 personen , waaronder 24 zoo 
vrouwen , jonge doc-hten als kindercn. Toen de Hollandia ter 
rpcde van Batavia kwam, was het equipagemeesterschap aldaar 
in handen van Claes Pietersz., zoodat er nog geen gevolg kon 
worden grgeven aan de aanbevelingsbrieven hem door de Kamer 
Am^teixlam, ten opzichte van deze betrekking aan 0. 0. en R. 
V. I. medrgrgeven. Negen maanden bleef hij nog aan boord 
van de Ilollundia, mnakte het weder zeeklaar en nam de retour- 
lading over, toen de (lOUvemeur-Gen. Carpentier goed vond 
hem aan land tc plaatsen, en bij provisie \e belasten met het 
opzif'ht ovf»r al de Coni|)S. werken ; »het welcke, gelijk hij in 
zijnrii brief aan de Ik'windhebbers van de Kamer Amsterdam 
sclirijft ', wri t'en niwijelijcke bedicningis, want al die voor mijn 
dit Dtirir hebben bedient , sijn seer in den haet van alle man geweest 
ende jiai met mijn oock niet beter wesen.'^ Maar het onaan- 
gtnnaniste voor hem was, dat Carpentier, zooilra hij vemam 
dat do (iouvem.-Gen. (Joen - - die hem in zijn bestnor zou 
opvoliffii __ iiubij het eiland Onrust was, de eqai]wgiemeester 
(lafs Pirten*/. wetler voor drie jaren in zijne bediening hid 
a;4ni:»-!ioiiH»?i. Niet zonder re<len was hij hoogstt gevoelig over 
Av#- tflrurstelliiig: "irk en weet niet door wat oorsaecke — 
•rhnift In) verdiT — diMicke door de quade arte mijn me<legege\en ; 
wiint irk hel)b(* den I leer (ienermel wel hooren seggen dat het 



' M«-!i wrnl hirnlfMir irroootliAAkt hrt offriftr itnirrlto Tta brt ir^joca tm 4t 
II tV?^r •<iAtrrnt tiri'- vort vu<ir «le worliag vaa dea bocgtprirt af te tafrs ca 4t 
1^' « u b^r^rn . want rr «»• |(pbrck aan hout tot 4e reparatie. 

« IS No««uibrj ini7. 



1 



354 WII.LEII JANSZ. VAN AMERSFOORT. 

tnaer eeu recommandatie was, waerdoor ick seer verwondert ben 
dat de Heereu sulcke ouden dienaer van 27 jaren soo leelijck 
hebbeu bedrogen; die op ^t toese^en van miju Heereu het 
eqnipagiemeesterschap in Tndien comende sonde bedienen, bij 
800 verde het ledich was ofte soo haest het vacant sonde wesen. 
Waerdoor ick door aanraden van de heeren een jonge dochter 
heb getront, ^ mijn hnijs vercocht ende veel binnen de waerde 
hebben moeten geven; waerdoor ick niet wel te vrede ben; 
sonde nn versocht hebben om weder met mijn huijsvroaw naer 
hnijs te keeren, hadde ick het niet gelaten om schade van de 
Compagnie te verhoeden ende om andere huijsgesinne geen onlnat 
te geven.v Terwijl hij zich op reis naar Indie tevond, waren 
hem nit Japan eenige geschenken gezonden^ doch men had die 
te Amsterdam komeiide, voor de Compe. aangeslagen en ver- 
benrd verklaard: ook dit stuitte den ouden dienaar tegen de 
borst, want hij laat zich hierover dus nit: //Mijne Heeren, mijn 
verwondert seer dat UE. een snick gerijnen » dinck van een 
nest coffers ende een cantoortien aen mijn gesonden aengeslagen , 
hebt, daerick U£. soo menigen goeden dienst heb gedaen, ende 
hadt ick gewilt, ick mocht mijn selven wel verrijckt hebben 
gelijck veele van de Corapangies dienaers hebben gedaen , het 
welcke door sulcke vodderijen is heen comende; maar het en 
leijt de Compagnie daer niet; maar het is al wat anders; ende 
alsoo ick hiervoren geseijt hebbe, om niemant onlust te geven ^ 
derhalven sal het noch een jaer aensieu, hoe 't hem met mijn 
wil schicken , oudertusschen Godt bidden dat het de Compagnie 
ende mijn mede mach wel gaen.^r 

Intusschen bleef hij belast met zijne moeielijke en tevens 
zeer werkzame betrekking, die vooral niet verminderde, toen de 
Mataram het volgende jaar (1628) zijn leger voor Batavia 
zond K Hij moest nu als het ware zijne krachten verdubbelen; 
er was toch zoo veel gereed te maken om den vijand te kuniieu 
ontvangen en de door hem aan muren en walleu toegebrachte 
schade te herstellen , dat hij bijna dag en uacht geen rust had. 
Maar ook tegen den vijand werd hij gebruikt; toen er op de^ 
igdcn October bepaald werd, dat er met het beschikbaar volk 
een uitval op het leger van den vijand zoude wordeu gedaan 
onder het op|)erbevel van Le Febvre, lezen wij ten zijnen aan- 

I Zyn eente Troaw wu derhalve OTarleden. 

> GeriDgen. 

* Zie It gedeelte bU. 880. 



WI.I.Ell JAN'SZ. VAN AIIBR8POORT. .*355 

f ien : "Willpin Jaii^z. op<ieuder vaii de ^ueriMfle wrrckeii. Mil 
oiidcr syn gebiedt uitvoeren 260 Oomp*. liifleijgTiicn, vcmeu 
met ren picck , biji olT houweel , om tc^ii den vijandt gebraijckt 
t<^ wenlrn daer 't van noode aal sijn , en sal tot mjn amstentie 
mede jieinen Jau Silveraagel ende Jan Caldero.'^ Met welk gevolg 
df'/e uitval werd oudeniomen, hebben wij hiervoren reeda ge- 
meld. I In daze zijne belanfrrijke betrekking bleef hi) werkzaam 
tot den 11^0 Jnni 16£9, toen hem door O. G. en Raad eene 
eervolle oommissie naar Japan werd o|^^ragen. 

Dc aanleiding tot deze xending was deze. In 1627 was de 
buitengewoon R. v. I. Pieter Naijta door den Gouv.-Gen. Car- 
))entier bcnoemd tot gouvemeur van Tayonan op Formosa, 
terwiji hem tevens wa^ 0[^|[edragRn zich van daar naar het hof 
van Jedo te begeven, om als ambasmdeur van wege de Comp. 
oenigf zaken betreffende onze veatiging op Formosa te regelen. 
In deze zending niet ge^laagd, keerde hij naar Tayouan terug 
en gnf , door zijne ondoordachta handelwijze tegenover de aldaar 
ten handel komende Japannezen en de naar Japan gewecst 
zijnde Sinkanders, aanleiding, dat de eerrtgenoemden op weer- 
wnink bednrht, hem in zijn hnis — want, vreemd genoeg, 
hij hield zijn vcrblijf niet in de vesting Zeelandia, maar daar- 
buiteii — gevangen namen en niet eerder ontsloegen , dan nadat 
hij een arroonl met hen had getroflen, waarin onder anderen 
l)epaald werd , dat hij een aanzienlijk losigeld zou betalen, de vesting 
Zeelandia ulechten, de Japannezen onverhinderd bten handelen 
en/. Tot nakoming hiervan eischten de Japannezen , dat eenige 
van de voornaaniste leden van den Raad, alsmede zijn zoontje 
alft gijzeiaars naar Firando zonden worden overgebracht ; de 
Japannezen zonden van hunne sijde mede eenige personen als 
gij/elaars benoemen. 

I'oen de tijding van hetgeen op Tayouan had plaata gehad 
bij de Ilooge Kegeering bekend werd, had Coen reeds de tengels 
van het bewind uit handen van Carpentier overgenomen ; en hij, 
die altijd een zoo groot belang in den J a|ianschen handel stelde, 
wa.« hien>ver zoo ontevredeu , dat Nuijts van Tayonan naar 
Hatavia werd ontlxxlen en door Putmans vcrvangeif. Idaar 
noft altijd bleef men te Hatavia van rechtstreekM*he berichten ait 
Jaimn verstoken ; hiervoor bestonden echter afdoende redenen; 
torn dr gij/jelaars in Jaimii kwameu en het gebeurde te Tayonan 



* AU furcci bit. S30. 



J556 WII.1.RM JANSZ. VAN AMERSFOORT. 

ruchtbaar werd, namen de Rijksgrooten de zaak zoo hoog op, 
dat de gijzelaars eerst te Nangasaki , later te Oeraera (Omra) in de 
gevangenis gebracht werden ; aan de Hollanders ^^erd alle handel 
ODtzegd, hunne schepen afgetuigd, het volk aan wal in ver- 
zekerde bewaring geiiomen en het kantoor te Firando scherp 
bewaakt. Van daar dat er geen nadere bericht^n van Japan te 
Batavia kwamen, en daar men het van overwegend belang 
achtte met den stand der zaken aldaar bekend te ziju, en om 
zoo mogelijk alles weder op den vorigen voet te bVengen , werd 
in R. V. I. besloten Willem Jausz. naar Firando te zenden. 
A^Eijndelijck dat men tot dese besendiughe sal gebruijcken den 
E. Willem Jansz. oj)sieuder van de generaele werken , als sijnde 
naer resumptie van de presente Comp. dienaers de bequaemste 
geoordeelt, ten aeusieu van sijn lang voor desene becoroen 
experientie, wesende hem 't landt en de humeuren der Japanders 
best bekent, ende dat conform onse medegegeven instructie sal 
trachten de saeckeu in Japan met advijs van den raedt teu 
besten van de Comp. te dirigeren, de questien ende versclnllen 
bij aldien op siJD aencomste noch ongedediceert (ongedecideert) 
waeren, op 't gevoegelijckste faccomoderen ende te verdraegen. 
Sooveel van de Comp. middelen uijt Japan te trekken ende 
naer Tayouan ende Batavia te retoumeren als immer doenelijck 
wert, de commertie ende alle goede correspondentie met Japan 
in alle manieren te conserveren, ten eijnde de Comp®. den profijt 
gevenden handel aldaer niet comt te derven. Nog in dezelfde 
maand Jonij vertrok Willem Jansz. met het jacht den Swarten 
Arent naar Japan, en kwam den 4s^^^ October te Firando. > 

Doch ook hij vermocht evenmin als het opperhoofd aldaar, 
Comelisvan Nijenrode, de zaken tot een goed einde te brengen. 
De Rijksgrooten bleven volhouden in hunne onbillijke eisschen 
tegen de Comp«. Zij haddeu zelfs het vooniemen, om buiten den 
Raad te Firando om, eenige der HoUandsche gijzelaars , den koop- 
man Abraham de Monrcourt, benevens den onderkoopmnn eu 
tolk Fran9ois Caron, met een jonk nmt Batavia te zenden met 
brieven aan de H. R., waarin hunne grieven tegen de Hollanders 
wegens hetgeen op Tayouan had plaats gehad, uiteen werden 
gezet en die zij vermeenden dat den Gouvem.-Gen. nog onbekend 
waren. De Raad kwam tegen deze bezending ernstig op, tot 

^ By Vftleutyn, 5o deel, 2e stak, fol. 83 komt W. J. voor als opperhoofd; 
dat dit niet xoo is, net men in den ttkst. £r lyn mecr foaten in de opgave 
door hem fan de opperhoofden gedaan. 



WII.I.KM JANSZ. VAN AMRRSKtMIBT. •*i57 

flat vr ovrrcon weni gi^komen, dat Willem Jaiisz., dc opper- 
Loopinuii Joliainie5 van der Hageii en Caron, zich inetdejouk 
Nieuw Z<*(^lnndi» nonr Batavia zouden begeven, ten einde de 
II. K. van tiWva te onderrichtcn en de bricven van de Kijka- 
pnwten ovrr ie breng:eii. Urn 14**" Maart lOJJO verliet dc 
JDiik de recdf van Nanpisaki en ankerde den !••«» Mci ter 
revulo van Batavia \a vele en langdari*^ beraadslafj^ugen werd 
ill R. V. I. eindchjk be.<«luien Willem Janaz. anderinaal naar 
Japan af te v:uinlip:t*n , met naderen last en inatructie hem tc 
dim (*iii(l(* mede tc gcven ; zoodat liij den 28*^a Jy]i met de 
Keniphacn van liatavia*? reede vertrok en den 21 'ten October 
wrdtT \v Firaiido teriig was. Weinige dagen later vertrok hij 
naar Jedo, doch ook nu m<Kht zijiie komat uiet veei gocda 
uitwrrktMi ; e<*rst werd hij ge|)aaid dat de zaken op het 
ptiiit ^toiidrn tot genoegeu van de Comp. geregeld te worden, 
terwijl renifrcn tijd later, door de behandeling die zij van het 
Japan^rh bestiiur moesten onderviuden, het ten duidelijkate 
hlrck dat men daartoe het vooniemen niet had. Eerat nadat 
PictiT Niiijt5, de gcwezen gouvemeur van Tayouan, op deu 
l^dro September 1682, met de flait Wannont in Firando 
vt'r>c!irfMi , I om zijne handelingen in (leraoon voor het Ilof te 
vrnnit\i(M)rdrn, kwaui hierin weldra eene guustige verandering. 
TviiT maanden later, op den 12<*«» November, wenlen dc 
llollaiidtT> uit hun arrest ontslagen, met uitzondcring vaii 
Nmjts, irrwijl hun dc handel even als vroeger werd toegc- 
^taall. Wijjrm Jaim. schrcef dit heurhelijkc nieuwa nog den- 
/i-lfdrri flat: aan van Xijenrode te Firando. Dezc gaf oogeu- 
blikkt'lijk hu^tt , de no<Nlige maatr^'len te ncmen om de achepeu 
\«M»r iminio tv\» naar liatavia in gereedheid te brengen; terwijl 
III} tcvrn:* i^'u vaartuig huurde, dat onmiddellijk vertrok om 
(If'/f tijdiiip; aan drn gimvfrneur Putman« te Tayouan over te 
bniitrfn. PntniaiiM /ond bij aankoni5t van dit vaartuig dadelijk 
nil aiHJtT naar IVutavia, om het goede nieuw9 aan de Ilooge 
K-ir»-«Tiii^' ovfT ic hrengf'n. llw die tijding bij hen werd ojige- 
iiiMiifii , l(-/.t*ii wij in iiuiinen brief aan de IWwindht*bber« van 

' /.i< Kruugk vmii hrt llUt (friiiM*t«. 9tf ru liide jaargang, waat aieo t^a 
ftrbriff- lijL niitwiMini vinJt uvrr fgnr «i|aro.liug BkAT Japan in 16SS. bci 4ovr 
dru K»**l vATi Jii«titir Of* HaUviA Vegrn hrm uitfKei|irokra roaaM op 4»a ITdca 
N-j.trmrM-r ITiifl aUiiK^Ur rrnipcv bgcondrrfacJen ben WcrcflraJe, aa i^aa tmi{;- 
k ri*t «.iM Ja|>a*i tr lU(««ii iu 163i>. M«ar behalfc dcu tya er ac»g aaa»rn|C 
rrt. Mil '.4 1 •tukkrti rii t'nr\rn . too lan ftU amo hrtn , «lir net lync kaDdeliDKra 
a.t ii>.u\rrt,tiiT \Mi l^ki'iiiau ru /ijiir gt«jii|;;ru»cfaap ia Japan in fcrVaad ilj 



358 WILl.EM JANSZ. VAN AMERSPOORT. 

den SstenFebruari 1683, waarin zij schrijven : //Nae dat wij desen 
inorgeu onse uevensgaende missive aeu U£. hadden afgezonden , 
met ous Bantams convoij jacht Negepatnam, om door d'^heer 
Mr. Hoar, president van de Eerw. Engelsche Comp. UE. door 
handen van de HH. zijne Meesters toegezonden te werdeu , soo 
is Qodsloofi' ons desen achtemoen, met een Chinees vaertuijch 
daertoe expres oijt Tayouan door den gouverneur Futmans af- 
gesouden, de Blijde Bootschap genoemf, toegecomen, de aen- 
gename tijdinge van de volcomen relaxatie ende vrijgevinge onser 
schepen , middelen ende volckeren in Japan , dat in des Coniucxs 
hofl' tot Edo is geresolveert den 22 (12) November lestleden; 
met dees loflelijcke verclaringe, dat de onschuldige Nedejrlan- 
ders, over de begane faulte van den Gouverneur Nuijts vrijge- 
laten wierden; waervan het gewenschte effect tot Pirando is 
gevolcht den 6 December passado, sulcxs dat d'onse doende 
waren met de goederen afteschepen, ende wareu den 22 Decem- 
ber in onse jachten den Areut, Heusden en de Kemphaen ge- 
laden 1900 picol coper, ende verscheijde geeijschte timmerhout 
soo van daer outboden was; sulcxs dat met haer drieen meest 
zeijlreet lagen om te vertrecken , alleen wachtende naer de comste 
des Commandeurs Willem Jansz. , die al op comende wege was; 
ende stouden in de logic gepact ecu ende tseventich casgies, 
ijder met 2000 realen in waerden aeu Japans Soma, datisge« 
raRineert silver, daerbij noch thien duijsent realen souden ge* 
voecht werden, die voor de hant wareu, enz. 

ffDe handel wert ons vrijgestelt als voor desen, hetblijct dat 
de gedurige patientie ende resolute toesendinge van Sr. Fieter 

Nuijts persoon , overwounen heeft alien iugeuomeu < ende 

ougenegeutheijt, soo de Japanderen tegen UE. volckeren ende midde- 
len iugeuomeu hadden, ende door die beleefdiieijt overwounen 
zijn; wordende enz.>/ 

Den 3den Januari 1633 kwam Willem JaDsz. uit Jedo te 
Firaudoy waar hij met deze woordeu zijn gehouden dagregister 
eindigt: //Op den middach siju in Firaudo voor de trap van 
de logic ten anker gecomeu, Godt almachtich sij loff, prijs, 
ende danckbaerheijt , die ons soo geuadelijck wt dese leetwesige, 
langdurige smart ende ellende veriest, ende e^n wtcompste tot 
welstant van de H^^ M*" verleent heeft. Amen, Amen, Amen.* 

Veertien dagen later, den ITt^e** Januari, ging hij met de 



' (iulcesbaar, vermocdel^k : iujfeiiomeuheU 



WII.I.EM JANSZ. VAN AMKRStFOORT. 350 

hiervorrn geiiormde drie schepen van Firando onderzeil, kwam 
deu 27*<^ dier maaiid op Formosa aan, vau waar liij met de 
ArtMid allcon de reis naar Ratavia voortzette en den 2£s^«n 
Ff^bruari ten anker kwam. 

Wij liebben gcmeend ons te moeten bepalen bij het hier 
voren opf?e^vcue betrekkclijk zijn vcrblijf in Japan; want 
haddrn wij moeten mcdedeelen wat er dag aan dag met de 
Kijk9^n)oten verhandeld werd, zoo mede zijue brief wiaMling met 
vnn XijennHle, dan zouden wij al te uitvoerig zijn geworden, 
te iiit*<*r (lanr het o. i. eigenaardiger te huis behoort in eene 
verliiindeling over Pieter Nuijts, als gewezen gouvemeur van 
Tavouan. 

TiTwijl hij zich in 1680 in Japan bevond, was hij bij res. 
van (iouvem. (ien. en B. van I. van 25 Maart, beuoemd tot 
fqui[mgiemee:»ter > in plaats van Claes Pietersz. die bij den 
Kuad van Jui^titie over ^rseeckere begane foate gesuspendeert 
werd van aijue bedieningc ^, maar daar Willem Jansz. afwezig 
wan , verzocht Pietersz. die betrekking nog tot zijne terugkomst 
te uio^n blijven waameroen, hetgeen hem, daar men hoopte 
dat Willem .lansz. weldra uit Japan zoade terugkomen, werd 
toeire^taari. Doch zoo als wij hebben gezien, was zijn verblijl 
te Hatavia van korten duur en giug hij andermaal naar 
Ja|)an, waard<x)r zijne bcnoeming verviel. Daarentegen werd 
hij op den 28*^n Mei 1633 aangesteld tot President van 
8rh(!iK'neii , welke betrekking hij echter slechU tot het einde 
van dat jaar b(*kh*edde, daar hij besloten had naar het vader- 
luiidjteruif te ke<*ren« Aan zijn wensch werd voldaan. ^^Willem 
Jans/., van Amersfoort hebben wij > ten respecte van zijne goede 
dicnMen in Japan gedaen, het vice-oonimandeurschap gedefereert, 
eiuh* hern ooc^k over verscheijdc gerechtige pretentien van ver- 
lxt«'riiifrt*, den £1) September lestleden twee dnijsend guldens 
ttM'^tlii)t , a!;* UE. sullen cunnen sien bij de notulen onser 
nsoiutini op dien dach gereifiJ^treert , daervoren hij ons op primo 
()ri«>lMT iH'daiirkt lurft , jkk) dat met geen pretentien voor UE. 
iKil lointMi.'' liet op|)crbevel over de n*tourvloot was opgedragen 

* I* .: >rtj?rvun<lrB in frrmelte vacmntr plMtie tc •arrogertn, iIcb ftnoom vu 
V^:i!rni Juri«i (>ruear)eem , by «1'K lleviutfarblMnvD tcr ('amert Aoutenlafli im 
Air !{.«■ f Tyrant •yoJ«i Mu((vouiuen ixie bU 351>. Dit it dt ceai|cit0 mMaX 
dit «ij int ntN«rJ (frucurgrus achler iqd dujo vrrmrld vindea. 

* \Uu{ \xn it G. Uruuwer fan de Bewiodb. trr vcrg. vaa da 17*^ ait ktt 
trbip W'-'^l trr bovgtc %aM 4c l*ha«ca KiUadca daa i6 Iteeoaber IWL 



'■*3 



360 WILLEM JANSZ. VAN AMEKSFOOBT. 

aan den Raad van Indie en gewezen Gouverneur van Amboina 
Pliilips Lucasz., die reeds den 16dcn te voren met de schepen 
Nieuw Amsterdam en Leeuwardeu de reede van Batavia had 
verlaten, ora over Soeratte de reis naar de Kaap te makeiit 
waar hij de schepen Wesel, Middelburch en Nassau zoadfl 
invvachten en daarmede gezamenlijk de reis naar het vaderland 
voort te zetten. 

De Vice-commandeur Willem Jansz. had zijn vlag op het 
scliip Wesel geheschen; den 278*«»* Juni 1634 liep de vloot 
de vaderlandsche havens biunen den 30»*«n dier maand ver- 
schenen Philips Lucasz. en Willem Jansz. in de vergadeiing 
der Bewiudhebbers van de Kamer Amsterdam, waar ze een 
summier rapport deden van huune reis ; //na gedane welcomat — 
werden zij — bij de vergaderinge versocht, om met d'*Heer 
Tholiucx haere reijse naer 's Hage te voorderen , ende H, H. 
Mog. en zijne Excell. naer gewoonte mede rapport te doen, ab 
mede te presenteren de geschenckeu van den Coninck van Chianuir 

Den 3<len JuJi verschenen zij in de vergadering van !!• H. 
Mog. en nadat zij ook daar mondeliug rapport over hunne reis 
hadden uitgebracht, werd Philips Lucasz. verzocht het in go- 
schrift te stellen en het aan H. H. Mog. over te leveren. 

Hiermede was de loopbaan van Willem Jansz. van Amers« 
foort bij de O. I. Compe. gesloten ; bijna hel derde eener eeuw 
had hij in haar dienst doorgebracht en zich door ijver, konde 
en regtschapenheid de achting van zijne heeren en meestets vef* 
worven, zoodat hij trapsgewijze in rang opklimmende in veii- 
schillende betrekkingen gebruikt , der Comp^. de belangrijkata 
diensten bewees. Niet lang echter mocht hij van zijn verkregen 
rust genieten, want het bleek ons uit de minuut octroijen van 
de Staten van Holland en Westfriesland , van den 14den Mei 1668, 
dat hij zich met der woon te Alkmaar had gevestigd en aldaar 
in de maand April 1636 overleden was. 

1872. P. A. Leupb. 



LKFSTAFEL. 



R. C. Childbrs , A Dietiotuuy 0/ tk$ Pali ImptM^. 
Part. L London, Triibner k Co. 1879. 

In de laatate 20 jaren hecfl zich zeker niemaud, met uit- 

zofidering van den Dcenwhrn gflrerdc Fausboll, 166 verdien- 

9tplijk gemaakt t^n opzichte der studie van 't PAH als de Herr 

Chihiers. Door de zorgvuldige en kritiache uitgave van eenige 

wrinigi^ dorh /per bcliiiigrijke tekaten , en door verhandelingen 

over onderwerpen uit de Ictterkande der zuidelijke Ruddhiaten 

maakte hij zich bekend ala een geleerde, van wiena ijver en 

bekwaamhoid veel te verwachteu waa. Die verwachting ia niet 

be^fohaaind : *t Pikli-woordenboek , waarvan onlanga de eerate 

helA in *t licht verachenen ia, kan de vergelijking met debeate 

aoortgelijke werken doowtaan. 't Woordenboek munt vooral 

daarin uit , dat de vervaardiger bij de vertolking in 't Engelacb 

zirh vrij heeft gehouden van ateUelzucht. De vraag ia niet of 

mag niet zijn, hoe Europeearhe geleenieii de woorden eener 

taal die ze gehrekkig verataan opvatten , maar hoe de aprekera« 

achrijvera en hoordera van zoo'n taal die begrepen. DaarmeA 

hangt samen de groote zorg die hij beateed heeft aan de keuze 

der Flngelsrhe woonlen. Het ia een ijdel vertoon van geleerd- 

heid in een woonienhoek zoogenaamd etymologi^che beteekeniMen 

op te gf'vrn ; nieta is gemakkelijker en tevensi bedrif^lijker 

dan dat , terwijl het hoogstt mMrielijk ia alto<ia \ aecjuivalent of 

de naaj*tbijkomende uitdrukking te vinden. Door uaar *t laatj«te 

te 5tn*ven, hceft (yhihiera getoond een philoloog, niet een 

doinnatirun, te wezen. We zullen niet beweren dat hij overal 

ge«l:iag(l i:*, want /ulk9 zon gelijk ^taan met de verklaring dat hij 

i\v volfiiaaktlifid bereikt heeft. Bijv. in de vertolking van dkammm 

Dp bl. 120 is hij o. i. met grlukkig gealaagd. De i<ewone be- 

teekenis van dkarma in de philo»ophi«che werken ia »eigenachapi^, 

\n trgt'iiovemtellinir van ''hoedani;rheid'',^Mna. Het ia een dk&rmm 
3« Voiirr VII. ao 



»362 LEESTAFFJ.. 

van deii meusch dat hi] sterfelijk is, doch een guna^ dat hij 
brain of blond , groot of kleiu , enz. is. Yan den mensch is hei 
een ffuna dat hij blank of zwart is, inaar van den Neger ia 
het een Marma, zwart te wezen. Uit den aard der zaak gaan 
de begrippen dharma //eigeuschap// en hhdva //eigenaardigheid , 
wezen,// en //bepaalde toestand^/ in elkauder over. TemeermoesI 
bij de Buddhisten dharma in de opvattiiig van ^foogenblikkelljke 
toestand// genomen worden, omdat volgeus hun grondstellingen 
va)i geen eigenlijk wezen des menschen sprakeis, 't menschelijk 
leven slechts als eene schijnbare eenheid geldt, eene reeks Tan 
oogenblikkelijk op elkander volgende toestanden. Kortom, dkammt^ 
als wijsgeerige term, is naar gelang van omstandigheden we£r ' 
te geven met //eigenschap , wezen, bepaalde toestand.// 

Een ander voorbeeld. Op bl. 56 wordt ariyasaceam (Skr. 
dryasatyam) vertaald met i^sublime truth.// Dat nu is zeer 
twijfelachtig. Skr. drya beduidt niet //sublime j/)' noch /reerbied- 
waardig//, noch //heiligv, behalve in de woordenboeken. 't Adj. 
drya is //edel//, in al de opvattiugen van 't Nederlandsche woord ; 
subst. drya is //Heer, Mijnheer, Meester,// ook we6r in al de 
toepassingen die deze Nederlandsche woorden toelaten. Wanneer 
iemand van ziju grootvader sprekende drya , en van zijne groot- 
moeder dryd bezigt, dan is dit te vergelijken met de Engelsche 
uitdrukking grandam^ waariu dam \ Eransche dame is. Op 
zich zelf is drya eenvoudig Mijnheer, dryd Mevrouw, gelijk 
passim in de tooneelspelen voorkomt. Hoe weinig heiligheid| 
cerbiedwaardigheid of verhevenheid aan dien titel verbonden iSi 
zal iedereen beseffeu als hij weet dat met drye zelfs hoerewaar- 

1 H Woord dria , klassiek Skr. drya , is afgeleid van ari en bet. «yan hel- 
deuafkomst, van adel," zoowel als, 8ch\)abaar xeer afwijkend, «tot de mannaa^ 
tot bet volk beboorend.* Ari nam. bet. *beld, man," en collectief »de liedaa, . 

't volk, een ieder;*. AU beld, manbaftig, cn'dQSToi komt het voor o. ■• 
JSgveda 5, 54, 12; man, str^der, 1, 78, 5, 6, 25, 7, e. e. Ck>lleetief •jan m 
alleman,* is bet byv. 6, 51 , 2; waar van de Zon, Pboebua Apollo, gexegd wordi: 

fJQ marteabn vijin& ca pa9yan 

abhi casbte s&ro (1. tdi'io) arya ev&n 
d. i. *t recbt en onrecbt onder de stervelingen nende besehouwt (s. t. a all 
opzicbter en opperste beoordeelaar) de Zon de gangen (d. i. bandel en wandel , dm 
bandelingen, earitdni) der lieden (al. van alien). 

Het is met ari juist zoo gegaan als met ons mum. In de Middeleenwen wordt 
man gewoonl^k in zeer edelen zin genomen; zoodat bet baron, edelman bediddt; 
inderdaad ia baro niets anders dan de Romaansobe vertaling van aum, en in H 
Spaanacb it paroM ook nog in den zin van manneiyk wezen in zwang. Ook 
ons ItUden werd vaak in edelen zin genomen; vandaar dat de Frankisebe edelMi 
iauJes beaten , en eene vrouw ait den fatsoenl\)ken stand Undinia, £venwel luiika 



.t 



MCFSTAFFI.. SftS 

fliiinen wonleii aaiifjrosproken , wnar wij in onze taal ons Mevroow 
ie gned v(X)r arhti^n en \ Fransch Madam hooren toepaiisen. 
't Verklrinwoord ajjukd (eip^. reeds PrAkrit) '"juffertjc* is de 
gewone titel voor jonge dame? van de demi monde. Hoe aan 
lien andcren kant de begrip|)cn Mijnheer en Mee^tcr met hct- 
xelfde w(Mml plegen uitfi^drukt te worden, blijkt iiit tal Tan 
talen ; o. a. h(*et in Srhutland de achoolmeester Dominie. Vol- 
maakt zoo in Indie. De woorden drya^ y^«a« bkagaviU^ arkai^ 



en Tolk kondra ook wel den tUnJ der vryea in tegcniteUing tut vont et adol 
•AodtrideD, looftla nog thaus. Dit allei wat vaa mmm co luidtm gexegd u, grldt 
▼■a «n. Alt YAska mri 0BMchq}ft net ifvmrm •beer», dao XowiX h() iimt op- 
vatting Tan *t woord goed te begr^pen, want lield en beer koaen, de toea- 
malige ledeo in aantnerkiDg genomen, op *t iclfde neAr. Maar mri it aiet alleea 
held, mau, maar ook vulk^ vaudaar dat tfry* iu 't Skr. brt. ecn /'aiyya, ua* 
luurlyk, vulk i» vif, eo vi^ ^ art; dfrhaWe vmifym =: mrym : en drym it ge- 
woonlgk iniiand tot dm ttaod der leude«, der edrlen bckoorrode; too iiok in 
*t Oud|M-ri(i»ch ; Dariut crgt van tick xcWcn dat by irympnthrm en irymeiikrm \% ^ 
d. i. -reo rdflmmnt soon* en -van adrllyken bloede*. — Krn grbeel andrr mri, 
•cbynbaar ton iiiiu»tr. it an -ecn vreenide, een vyaud*. Uat dit «rt t Latyoarhe 
mlit t,^ oHms) , Germ. «/•', sljm it, lal wel ieder toettcmmen die dr brtreke- 
niawn vsn 't Skr. pmra kent, want ffmrm bet. in 't I«atyn •aliut. alii*nua, bottit*; 
Tgl o<>k Uara V«q dit art komt Skr. mitJkm «Taltcb- en 9jfmiikmt mlikmm beL 

ouk een ongrluk; tgl. Gr. titnov en Skr. iimrmm. Of nu dit «n *cen Tiecaide*, 
by tlut van rrkeoing niet nit denielfden wortcl grtpruteu it alt mri 'Dian. 
brld." durvrn wr niet brtluten. Venuoedeiyk ayn beide mri'g in den grondee'n; 
want Germ, ah, I^at. mliui •aader* tebgnt wel lael Germ. «/ (utam aim) ver- 
want te «eien , en dit ml it in elk ^eal cen andere vorm tleebta ran mri •vnlk, 
licden. een ifder ; man.- Vfrl. ook Skr. n>« (voor rtrm, en dit voor rt^ne , geiyk 
firm voor tira , tvra ; ptirm voor pmrm , pi^rm ; dkirm voor iiAirm^ dZkrm, eai. 
cm I Ijit rir, (m«(. rnir, met 't tf^rleide rmiram Mgandftehap*. - Ue grtoa 
totteben mrya 'irmand van 't volk^, drym -ienand van ont volk», en 'vaa 
omie belden. iemand van den berrenttanJ- it moeirlgk te trekkfn: *t Baetr. 
murti^aua, i« et*Dvuiidifr r=: Germ, mlm-mmmt^ of liever mUmmmauk ; en Almmmm 
kumt up brtiflMe ntkr mlt DmiitcM ^ want ook dui , tkiud , it -vulk* ; in dc« 
gruuil rru It wcl trmtmtiwi , cnx. . Got. Mrmmmm'rttJks, wat men in IVdeeenwtcb 
son kitnriiii vrrtalrn D>«t -llerr»eber der Ihut^ehera-; vrnno<-<lrlyk it ir nil 
«n , dti* Hijvurni vaa aU {arm) iretproten llet Bactr ArifQtfi:jfmm!''m komt dan 
ovcrr^rn uirt Alamaunia. Hetirlfde denkbeeld ligt uitgedrukt in de v«ilk*namen 

hUrm, MatrJmui, .WovVn^ en f.A/Of, /lAAl^ff^*, vaarvan Slawu en tilo^ 

rrr tarra \$aira -al. ir«ier. 't al(rrmeen- lyn, en Slawina en Al/Zl^l' gevorsd 
met tuAii ama . grlyk Anymmo, RvmJmut , eni. en mm. Slawrn , llellenen be- 
trekfia duB Kel^rlfJr alt .\laman, Arier, van mrt, mtm — - iartm. Hue de be* 
irn;'(>*'0 *tl- m ^-ulk- tamri.hao|trn, eel. lat tu4m» -al* met t)«kiteb lowtm 
'fiwxxitthX'' , vulk- — Grrm. ihimd: iomtuo •publirot- ^- Germ. iktmSitk. Mta 
HMf veru uJfritfll<ni dat in t oiiile Indogermaanteb. rredt vour de aplttMif , 4t 
•vof.Bi^mrn Arui (Alainan). Tautikm en Saivm . S«lv4iia iw\ in India beet m 
volk hAI»a. Bajt«t riknader britoadtn 



S64 tBRSTAFRfi. 

beteekenen Mijnheer, en Meester, schoolmeesteT of andere I 
zonder iets wat naar heiligheid zweemt , dan bij gevolgt 
Om tot ariyasaccam terug te koinen het is niet aan een ui 
kenmerk te zien, of iu de samenstelling 't eerste lid adj., 
wel eeu subst. is. De nataurlijkste opvatting is toch wel k 
ariyaaaccdni die waarheden te zien welke de Buddhistische kok 
aan de lessen haars Meesters te dauken heeft. Uitdrukkelgk 
wordt dan ook in den Sarvadar9ana-sangraha, bl. 28 ^ blijkbor 
op gezag van eenen J^uddhistischen commentator, de term aoa 
verklaard als wij gedaan hebben. Daar lezen we: 

ata evoktam : // duhkhasamud&yanirodham&rg^i^ca ff , Aijasja 
Buddhdbhimatdni f (satyftni) tailvdni. Het ware geenszins on* 
mogelijk dat deze of gene commentator de samenstelling aadea 
oploste, en dan zou t« onderzoeken wezen, welke opvatting db 
oadste is, maar tot nog toe is mij geene andere omscbrijyiiig 
bekend. Ook iu ariyadhanam heeft 'i eerste lid den zins eras 
genitiefs pi., want in Lalitavist. 146 heet het: dhanam dryS- 
nrfm sapiavidham, 

Kdpnriso , Skr. kdpurusha beduidt niet v ei'.n slecht TnenschM^, 
maar //een lafaard, iemand zonder mannelijkheid./' Het is niet 
te verwarren met kupurusha //een gemeen, slecht mensch^^, ea 
kimpuruxha //klein manneke, dwerg.// 

Bij elk Pali-woord waarvan de overeenkomstige Sanskritvorm 
op te sporen was, is de laatste er bijgevoegd. Voor zooverrs 
wij het hebben nagegaan, heeft de bewerker in zijne vergelij- 
kingen hoogst zelden misgetast. Onjuist is psdta als Skr. van 
chdt.o //mager//; het moest wezen Skr. chdta //afgesnedeu, dan^, 
en '/mager//. — De vogel karuviko of kuraniko zal wel dezelfde 
wezen als die in 't Skr. kardyikd heet en in de leer der vooi^ 
teekens nog al eene rol speelt. Ik moet echter bekennen dat ik een 
mann. kardyika nooit heb aangctroffen. Wat verwisseling (zoo dit 
hetjuiste woord is) van y en v aaugaat, w^\. kasdtw ^n katdgo; 
doudkam^ en dyudham; dvuso^ in vorm = Skr. dyushya^ in 
bet. = dyufihmai\ enz. Strikt geuomen is de y niet in « 
overgogaan, maar ingelascht tusschen de twee klinkers nadat de 
y was uitgevallen. Een merkwaardig voorbeeld van eene v die- 
nende tot vermijding van hiaat levert de ons bekende tekst 
van den j^gveda. Herhaalde malen vindt men daarin geschreven 
vatinan voor varias of variyan *. Tn 't Prdkrit zijn er zeer op- 
merkelijke voorbeelden van ingelaschte v; bijv. in Prabodha- 
caudrodaya 28 is kkavijjadi = Skr. kkedyate. Soma is v ouder 



1.EF.81AFEI*. SB.I 

dan y , %\» in Hva , SeA. kioai , Skr. kitfat (ijr ^=-t); d»t 9 in (c;tf/ 
enz. 't ouibte is, bllikt uit tdoai^ enz. Ken auder niiddel (un 
gaping? to voorkoinen ifl i, die zeker wel gehoord werd, altlian8 
in den inond van mminigrn. Zulk eene ingrlawhte i vindt men 
in alle Prakrits, met inbegrip van *t F}\li. JNakuiau^ bijv. is 
zonder twijfel 't Skr. najnlam^ dat 100,000 millioen aandaidt, 
Hnranx kan noode uit iet^ anders ontstaan xijn dan uit auram , 
dit uit avaramj dit uit 8kr. aparam (niet te verwarren met 
Skr. araram) ; kurdhnram is Skr. aparaparam^ aparasparam. 
In *t Hindi is aura '^ander^ Skr. apara; anrd "tw' = Skr. 
aparam, (iplijk in *t I'&li iatram, is uit Skr. apavdriia in 
Avanti-iVilkrit geworden oAdrio, voor odrio; zie Mrcchaka/f 
bl. 100; v(K)r *t afvallen van a, vgl. Idbu = Skr. a/if^. Wat 
de Kngrlschen cocknevisim noemen , vindt men in schier alle 
oude en hedendiuigschc Prikkrits , zoogoed als in alle (lennaansche 
talen en \ Lutijii terug. V(K)ral in 't eclite MAgadht uit Av(>ka'8 
tijd konit liet meerniulen vuor, zooals in kevam^ kida, Ook 
in *t IVdi , dat in 't g«'he<;l geen Mi\gadh( is ^ ^VomX keta voor, 
hoeze<*r h(N)gst zeld/jtam: zoo ook kalam = alam. In 't Sindhi 
zegt nini hiku = Skr. eka. Of die k in t midden deswoords 
staat dan wfl nan *t begin, doet niet^i ter zake, want woonien 
staan ook in den volzin , en als zoodanig b(»zitten ze niet ineer 
zi'lfntandi^heid dan lettergre|)on. Derlialve, bestaat er niMging 
erne k te (Ummi hooren tus^sclien de klinken* van twee op eikan- 
der volgYMide lettergre|)en in eeu woonl , dan bestaat ze ook om 
het te doeii tn den volzin. Van de menigte voorheelden wauruit 
blijkt dat k bij gaping ingela.srht wonlt willen we ersiechtseen 
|iaar uit 't Prakrit aanlialen. Uit Skr. virdraya in ge^pniten 
vidraka^ vtwr vidrad ; Mrcch. 100. Lit Skr, /cira, of liever 
nit f*eiie andere en ouderc uit:*praak : fana^ is geworden tva. 



I Id t Prtrrtb Wdb. vordt Mrimg frekoodrn voor eene afleidinit «H Mr. 
•rn*- vulttrrVtr oninoirrlykhrid Tu^^hrn r«h<r>4ij kr rn mru ir u er frc«n on<' r* 
•chrij . limn ilat 't <Tr*t« dr rumparatirf ii tiq *t laatfttc l^o fprbivl mndtt 
voord !• rartratyf^ f^noiiiem Tftfi frrJ. 

> \U' {* iv',fi^s{r\dr br«rhii|C dcr SiD|(h«lerxeo Vordt dnof de Criten nfl «i|f rB« 
•trmft. rii it van t irlfje gehAltr alt dr audcrr, dat t VkVt dc uortpruo|r »ller 
talrn i* Van daar dat lootrrl funtrn btnraan xyti b|| *t I'lliteereo vaD echt« 
!M4fB«n>I «'»<irdrfi Bijr. mitm <icr«|icld mls\ »a* <oo«rl ::= Skr Jtmm , alt 
m4ra i»r falrikantrn van 't l*ali brbbro mi mitaje •fooD-. omfpract ia mlrmio* 
It. I MfJ^dAjtJ, d I. m^ '^ d. if grtnaakt mppdkddAmid, WMha C. !•■ wa- 
tr^hXr €ipm ii»^kt , Mil. 



366 I.EESTAFEl.. 

Daar ]ange kliukers voor eeu kliiiker staaude lichtelljk overgan 
iu korte , bijv. Skr. pard rddhAi in para rddAih ; kumdrt aim 
in kutndri atra^ enz. , om van de Yedische metrieke rq^els te 
zwijgen, giug toa over in tua. Dit uu met ingelasehte h of 
met zich van zelf iu de uitspraak ontwikkelende o, vordt^nifai 
en iuva, Beide vormen worden door elkander gebroikt. Zeer 
zonderliug op 't eerste gezicht is de h in palhaitka =r Skr. 
paryaata, Mdlatf-Miidh. , uitg. Calc. 1866, bl. 49, Dit pa^ 
kaiiha moet outstaan zijn uit palikaiiha^ paliattka, \ 

De Heer Childers heeft 't eerste deel verrijkt met eene Ije- I 
langrijke verhandeliug over H Nirvd»a. Ofschoon het aan de 
Indische scholastische theologen zeer wel bekeud was J dat *i 
Nirv^xta, voor den rechtzinnigen Buddhist altoos, eenvoadig \ 
Niet is, blijft het betoog van Childers zijne voUe waarde b^ 
houden. Van onzen kant willen we een tekst aanhaleu, die in 
duidelijkheid niets te wenschen overlaat, en wel uit den boTW 
vermelden Sarvadar9ana-Sangraha , een werk dat ons in 18 
bladzijden meer leert omtreut de Buddhistische philosophisdM. 
dogmatiek dan veel boeken door Europeanen daarover geschreYiB 
te gader. Op bl. 15 staat: 

//tad evam bhftvau^tush^ayava^ftn nikhilav&san&nivrttau paia* ' 
nirv&na^z ^{injariipa^ setsyati//. 

D. i. /s^Zoodoende zal, wanneer alle voorstellingen desgeestei | 
krachtens de 4 overtuigingen (d. i. ten gevolge der volkomflB 
overtuiging van de waarheid der 4 grondstellingen) ophoudeni i 
HhoogsteNirvd,»a, "t welk iu H Niet bestaat, bereikt worden.^ 
Paranucdn^ hier is mogelijk eene minder goede lezing ?oor 
parinirvdna, bedoelt in alien gevalle 't zelfde. Wat dd 4 
grondwaarheden zijn waarvau ieder naar verlossing strevenda 
Buddhist zich doordringen moet, kan men vinden Sarvad. bL 9. 

We behoeven hier niets mcer bij te voegen om te toonfli 
hoe hoog wij de verdiensten der P^i-Dictionary schatten, qb 
indien deze aankondiging van 't werk strekken mocht om voor 
de beoefcuaars van 't Sanskrit hier te laude dc waarde en vaa 
't woordenboek en van de studie van H Pdli eeuigszins te does 
uitkomeu, zal ons doel volkomen bercikt zijn. 

Leiden, 23 Pebr. 78. II. Kern. 



J 



T.KEKTAFRI.. ^(^7 

Dr. E. Tbvmpp, Oramwutr of the Sindki lanffuagt^ 
compared with the SanMkrii ^ Prakrit and the cognate 
Indian wmacmlart. 8*, L eo 540 bll. — London » 
Trubner A O. 

I let is eeu verblijdend teeken dat de studie der hedendafig- 
ache Prftkrit-talen , welke tot Sanskrit in ongeveer dexelfde ver- 
houding staan als de Romaansche tot I^atiju , de belangatelling 
trekt waarop ze aanspmak mogen maken. Vergfleken met de 
moeder, (of eigenlijk : overgrootmoeder) , ^t Sanskrit, geven de 
tegenwoordige PrAkrits den indnik van crge verbastering, on- 
vergelijkelijk meer dan zulks H geval is met de Romaansche 
dochters van H I^tijn, en ze kunnen uiet bogen, gelijk de 
laattften, op eene Ictterkunde welke die der moeder evenaart of 
overtreft. I let is dus wel verklaarbaar dat Sanskritisten met 
leker gevoel van walking zich van den aanblik dier zoo ver- 
wilderde loten hrbben afgewend. En toch is het niet te ont- 
kennen dat de booefciiing der hedendaagschf Pr{kkrit» niet zonder 
belang '}» voor 't Sanskrit zelve, en van nog grooter nut voor 
de kennis van *t oudere Prftkrit. Volstrekt onmisbaar zijn se 
als besitanddef^Icn van een volledig stelsel der vergelijkende en 
hiftorisrhe studio der Indogermaansche talen. 

De Sindhi Urammar van Dr. Trumpp onderscheidt zich door 
▼olledigheid en grondi^heid. In eene voortreflelijke Inleiding, 
Tooral be^temd vuor beoefcnaars drr venrelijkende taaLntudie, 
spreekt hij allcreerst over de verhouding waarin 't Sindhi staai 
lot de levende Pr&krita en tot de f^meenschappelijke bmn, 
^1 Sanskrit. Zijn onderzoek heeft geleid tot de slotsom, dat \ 
Sindhi over 't algemcen ieta dichter bij 't oorspronkelijke staai 
dan hare zusters , een slot^iom die /err wel stniokt met het niet 
door Trumpp vermelde feit , dat on«ler de ouditte Pr&kriU die 
wij kmiH-n : van 250 vcVir Chr, de westelijke en noonlweste- 
lijko ajininrrkolijk nailer bij *t Sanskrit staan dan de meer ooMe- 
lijkr. "While all the modem (nl. Arische) vernaculars of India 
■re alri'Sily in a state <»f complete decom|x>sition , the Sindhi 
has pn'«*Tved most im|)ortant fragmentu [of the mother tongue] 
and f*r«Tti*(l for it«ielf a grammatical structure which surjias^iM 
in b<Mut\ of execution and internal harmony by far the looae 
1111(1 h'veliiiir (*on*it ruction of its sisters • 

Of-M-hiM)!! in dt'/e stchihlering licht en schaduw wel ietwat te 
nrlif rp uit^'V'V.illen zijn , mag men *t (xirdeel in de hoofdzaak 
juist achteii , ten min«te als men uitsluiiend let op wat wc, bij 



868 I.HESTAPKl.. 

gebrek aan beter, officieel Hindi, HindustaDi, ens. vilklj 
noemen. Blijkbaar heeft Dr. Trnmpp alleen den blik geraC^] 
gehad op dat officieele Hindi, enz., hetgeen we opmerken 
der hem eeii verwijt er van te maken. Bijv. bl. XXXII wordt abj 
Hindi opgegeven dg //vunr^/. Dat is volkomen juist , wat de mod^ 
taal aangaat, doch onder H geringe yolk in Benares hoort 
dgi, gelijk in 't Sindhi en ouder Prdkrit. ^Vuur brengeo' 
heet onder 't volk dgi le-dnd^ terwijl \ Hindustani, eene eebtt 
brabbeltaal, dg Idnd heeft. Van daar wordt in de leerboekoi 
Idnd als eeu werkwoord beschonwd, hoewel het niets anden ii 
dan eene samensmelting van le{=^ le-karke) '/genomen hebbendevf i 
en dnd //komen.^i' Agi le dnd^ verbasterd dg Idnd ^ is dg. 
vuur geuomen hebbende komen, d. i. met vunr komen. Dit ii , 
maar een enkel staaltje cm te doeu zien hoeveel er nog nit de 
volkstaal , vooral van 't landvolk , te leeren valt. Men overtnige 
zich daarvan door kennis te maken met den door Beames b^ 
handelden tongval van Bhojpur en met de Braj Bh&kb&s en 
men zal , geloof ik , oordeelen dat 't onderscheid tusschen Sindln 
en haar zusters met inbegrip der tongvallen niet 7,66 groot if 
als men geneigd zou wezen nit de boven aangehaalde wordflB 
opte maken. In 't algemeen gesproken, blijft de bewering vaB 
Dr. T. waar. 

Ook is het niet nauwkeurig uitgedrukt, als de 8chr. op bL 
82, noot, zegt dat in 't Hindi de slot-a in de uitspraak ver- 
dwenen is. Yooreerst spelt men in ^t Hindi steeds gkara e. 
dgl., en niet ghar; ten andere is een woord als gkara in de 
versmaat tweelettergrepig. Al is het waar dat de slot-a, even 
als elke andere a in volstrekt toonlooze lettergrepen , zeer flanWi 
en in den mond van sommige in \ gebeel niet hoorbaar is, 
dan mag men toch niet beweren dat gkara een eenlettergrepig 
woord zpu wezen 4 evenmin als bijv. in ^t Fransch quaire een- 
lettergrepig mag heeten omdat veel Franschen quat zeggen, 
zonder of de « of de r te Inten hooren. Wei degelijk is in 't 
Fransch een woord als ckant^e twee-, een als awie drieletter- 
grepig, vooral in de verzen. Zoo ook gkara {sjir, gkar^. Gelijk 
in H Fransch parlera als drielettergrepig geldt, zoo ook karamd 
in 't Hindi. \ Onderscheid tnssehen beide talen te dezen op- 
zichte bestaat daarin, dat de dofle ^-klank in de eene met a, 
in de andere met e wordt aangednid; beide spellingen zijn on- 
nauwkearig, de eene al niet beter of slechier dan de andere. 
De uitspraak der dofle Hindi ^, en der Fransche ^, is vol- 



i.EKsTArr.i.. S8P 

xuaakt derelfde. Men moet dus zeggen, *t Hindi gkara i» ecu 
0tap verder van de oude uitspraak afgeweken dan *t Sindhi 
gkartt , en ntnat tot hot laat«te in ongevefr dereltit verhouding 
al9 *t Fmnsche pettpU tot Spaansch pmebh^ ItaK popofo, 

Bij *t aauhnlen van woorden en vormen ait ^t ouder PrAkrit 
lieeft T)r. Tnimpp zich achier uit^laitend bepaald tot den tong- 
val die door de Indische taalkundigeu als de normale beM^houwd 
werd. In redelijkhind mochten we dan ook niet meer Tan den 
kundigrn schrijver eisclieu , want de Inleiding is niet hoofdzaak. 
Xiettemin inogen we als ons gevoelen te keiinen geven dat zij 
die zich hopnnldelijk de verfn^lijkiiig der Iieilendaag9che Prftkrits 
ten <i()el .stellen, zoowei de tongvallen in de tooneelspelen en 
't PAli, tkh de dialecten van A^ka's o|ischrifleu , behooren te 
I)e5*tutl(vren. Hot is bijv. niet van belang ontbloot, te weten 
dat reeds in Kfllidd.vi's stukken, in de Mfrchaka/ik&, e. a. 
\ormen als gkaru niet ongewoon zijn. In de zjingstrophen van 
't 5<*« b<Hlrijf in Killidiba's Urva^f, welke atle op rijin zijn, 
ziet men zelf:* de vonnen op o en u afwisselen in eeu en H 
zelfde liedje. ZiTr nuttig, om niet te zeggeu oninisbaar, hij 
iedfre posting ter verklnring van de wording der nieuwe PHVkrits 
i!« de taal dor Zigeunore, want die verti^nwoordigt , in de 
h(Kifdzakc»!i , f»oii oud dialect zooals dat , naar eene ruwe bereke- 
ning, vail 800 — 1200 na Chr. in Indio in zwang moet geweesi 
zijii. Wo willon hier met een voorbeeld aantoonen dat de taal 
dor Rdin (d. i. rama •vrijoni, kerels, jongens") of Rom&iiftcel 
(lliruli ramanare/a ^jongens, Hoogd. Rurscheu) • den sleutel 
lovort tor ontraadsoling van de spraakkunstige ver9chijn«»len der 
lio«lo!ulaacrs<'he Prakrits. Xemon we tot voorbeeld de vorming 
do,H giiiiiirf'*, wolke door den Schr. o. i. niet bevredigend ver- 
klaanl w<»nlt. Hi] zogt op biz. 119: 

"Tho Sanskrit gonitive-case termination jya, in PiUi en 
Pnikrit M^a >, haj* been Iwt in all mcHlem tongues, with the 
ex<»'|.tio!i of the HangAl?, where ms has been hanlenwl to f. 

Van do/e b<»woringon zai blijken niets houdbaar te wezen. 
\Vr«nt lo do gonitiofuitgang Mfa is wel bowaanl grbleven , doch 
nift al.'»^ ztMHlanig en vorscholen; 2o de r (beter grzogd iVei, arS) 
v.'ifi 't lioTii:aal>ch hoefl niets met ssa te maken en de veronder- 
stf'lhiig dat Msa in H B. in r overgnat, door niet4 grwettigd. 

( Pali mtfr even pttd Prftkrit Weten aU eike Aotec ih *t Skr. ajieieiat 

i. 

' lir nr.«lritt uutmuu licb uuk K4io r0\jm) •mirtc kcivU.* 



370 1.EBSTAFE1.* 

Alvorens onze eerste stelling te bewijzen, herintieren we 
H feit dat Skr. gen. sya zeer vaak ook den datief uitdrokti 
dat bij de persoonlijke voorn. me, te de voor dat en gen. g^ 
meenschappelijke vorm is en dat reeds in oud Pr&krit regflt 
matig de datief door 99a = Skr, st/a wordt aitgedrakt. Pftkrit 
diulassa is zoowel gen. als datief, nl. die soort datief wdkn 
men in onze taal met //aan^ kan omschrijveu. In de taal der 
Zigeuners is deities (bij Pott, Zig. I, 192: dewlu) uitsluitend 
datief geworden en tevens drukt het in die gevallen waar ook ii 
H Hindi de datief op ko met ouzen accusatief moet vertaald worden 
een bepaald soort van accosatief uit. Prof. Pott meende de 
bronnen waaruit hij putte en waarin denies eenvoudig als datief 
opg^even was te mogen minachten en schonk den datief den 
titel van accusatief. Die veraudering mag geen verbetering heeten. 
Terwijl assa, Zig. es oorspronkehjk de gen. enkelvoud van '% 
Skr. is, Inidt de als datief en in zeker opzicht als accusatief 
dienst doende gen. meervoud : deulen (bij Pott dewlin) = Pr&krit 
diuldvia. Evenzoo komt van nom. gdjo de dat enk. gdjes , meenr. 
gdjen, Om deu nieuweren genitief te vormeu, voegt men achter 
den onden geuitief 't woordje iero , en na eene n : gero, Aldus : 
enk. gdjes kero; meerv. gdjen gero. Het is duidelijk dat dezelfde 
oude genitief, dn van 't enk., en van 'i meerv., bewaard is 
gebleven in 't Hindi, en wel in ettelijke voomaamwoorden in 
beide getallen , en in de overige naamwoorden alleen in ^t meer- 
voud. Yan yaha of yiha 1 , toahd of wuha (uit , dit uit aiou, 
dit uit amu)y joy ko komen: isd^ usd, jisdy kisa; meerv. inH^ 
undy jind. Achter deze genitieven die niet meer afzonderlijk 
als zoodanig in zwang zijn, voegt men de vormwoordjes to 
voor den nieuwen datief en bepaald soort van accusatief; td^ 
kty key kirn voor den nieuwen geuitief; en zoo verder. Aldus: 
isd ko /i^ten behoeve van dezen// enz. Isd beantwoordt aan Skr. 
as^a, maar is niet rechtstreeks daaruit gesproten; het moet 
eene verkorting zijn van e — wa, zelfstaudig in 't Prakrit ge- 
vormd uit tf + de genitief-uitgang ; essa moet, volgens de 
klankwetten aller Pr&krits, de lange e verkorten, want geen 



* Ta en jrt zyn Toranderde oitaprMk tad e, Zelfs b\f *t tprek^p en 1( 
Tan Sanskrit wordt door de Brahmanen Tan onderscheiden atreken in Hindaataii 
# ali jr« en jri (of elg. yi) nitgesproken. Die uitapraak moet betrekkeiyk oud 
wesen, want aUeen daaruit ii te Terklaren hoe uit Skr. eva in ond Prftkrit 
f09m, jgwwti kon ontataan. £p£ werd geweatelfjk uitgesprokeu y^pva, en de y 
deelde daarop in *t lot Tan de jr dea Skr., ging OTer in ;'. Op overeenkomatigQ 
wyxe klinkt all m of ru (eig. «^. 



I.KK9TAPBL. S7l 

▼an nature laugr klinker mag er blijven in rene l«ti«rgreep 
die door sitelliiig (poeitione) lang is. Het is volmaakt hetzelfde 
of men in *t Prikkrit z^ ay^t of d^i, maar een Agffi is on- 
inogelijk. Ziet men geschreveu jobbauam , drwam , eUo , e. dgl. , 
dan weet men terstond dat de korte o en bedoeld is. Hit deze 
korte e ontwikkelde zich i, bijv. eHo luidt in \ Sindhi kiiu^ 
nit kikkn^ dit uit kekko. 'Loo 00k is Hindi m^, eig. m«^ oni- 
ataan uit es9a, Ina is verkort uit ena^ d. i. « + Tenninkten 
g<*n. der subt^t.-verbuiging ndm. Usa is uit a#M, avnssa ^ 
Pr4kr. amunaa^ Skr. amuskya; jUa uit jhsa, gewestdijke nit- 
ifpraak van Jassa^ Skr. yajfya. En zoo verder. De froowelijke 
zijn venlwenen of versmolten. 

\ Vonnwoonlje ter aanduidiug van den nieuwen geniiief is, 
in *t Hindi, id^ ki, enz.; bij een paar voomaamwoorden ard 
(fx>k ara) , art (ook ari). Zien we welke verklaring Dr. Trumpp 
geeft: 

»The 8indlii employs for this purpose (d. i. den nieuwen 
genitief) the affix Jo^ fern. j(^ corres|ionding to the common 
adjective affix to = Skr ta)». 

Uit dm samenhang moet men opmaken dat de Schr. met 
^aftix'' *t zelfde bedoelt als ^suffiz^', want hij noemt Skr. ta 
een bijvoefrcltjk ^'aflix^ , en ia is een suffix. Jo uu is in 'i 
geheel f^eeii .suffix, maar een adjectief zonder meer, dat hier 
dient oni (*«*iie zekere betrekking tusschcn twee voorwerpen, 
tuK^luMi l)ezitter en *t be/eten wordende, aan te duiden, en in 
zoovfTH' nia^ dat adj(%tief jo^ vrouw. y'« een affix, een toe- 
Toec^'l h<M*ten, maar men moet dat niet verwarreu met suffix. 
Met SLr. suffix ka heeft *t adjectief ^0 niets te maken, even- 
min als in *t Hindi 't adjectief Id, ki. De omstandigheid dat 
Sindhi Ju, Hindi Jrd^ enz. achter een verborgen vurm staat, 
had op zirh zelf voldoende moeten wezen om te bewijzen dat 
jo rn id af/.onderlijke woorden waren. Al wiii men niet dat 
Ud erii ^'iiitief was , dan had men niet de oogen moeten sluiten 
v<M>r *t frit dat ima, gkaruna^ enz. meer\'ouden waren, en 
bepahicliiL t^iiitieven. Met struisvogeltaktiek of beniep op 
auiontf*it«*ii kouit men niet verder. De onhoudhaarheid van alle 
ti>t Tio^ tiH* gi*gifven verklaringen venier te bewijzen, ware 
doelhM):*, en i«e willen liever, volgens de historische methode 
\ati ilni on>terft*Ii)ken (trimm zoeken, en zondoende den oorsprong 
Villi HiiHii kd, Sindhi y&, o|>s{x)ren. De sleutel is te vinden in de 
taal der Zigiruner:* , vcrgelcken met 't oudere Pr4krit. *t Adjectief 



372 liKKSTABEli. 

dat in ^t Zig. de geuiiiefbetrekking aanduidt, luidt kHro^ 
men terstond H iara van 't Bhojpuri Hindi i herkeut. Yerder is bij 
ontniskenbaar H zelfde woord, in gewestelijken vorm, als in ood 
Vr^krit ieraio , d. i. iera^ met pleoDastik suffix ia. Naast kerah 
staat keraoy Mudr&r. 26 keriko^ en in Mftgadht natunrlijk 
kelake, Ziehier een paar plaatsen uit de Mrcchaka^ik^ ; biz. 100: 
kas9a kerakam edam pavahanam «^van wieu is dit voertuig«r , Skr. 
kasjaitat pravalianam ; bl. 4 : mama kerakena bhattaparibbatSM 
^te mijuen koste^, Skr. madiyena bhaktaparivyayeua ; bl. IS: 
altawa kelakekim pddekim /s^bij mijne voeten/r; bl. 40 : FisfM- 
iaqendkelake duqiahaUhi ^/de kwade olifant van YasantasenA.^ 
Men ziet dat 't adj. nu eens acliter den stam, dan wefir achter 
den genitief gevoegd wordt; bij voornaamwoorden 't laatste. 
Yergelijkeu we, alvorens de verhouding van Zig. Kiro M 
kerako op te makeu, de zeer verbasterde vonnen waarin *t 
woordje in Hind, en Bengaalsch zich vertoont. Yan ghara is 
de zoogenaamde gen. gkara kd (- H, enz.); vanyi^a, of yaU 
ts die isa kd; meerv. ina kd; enz. Ook hier st^at id achtar 
den stam van substantieven in H enkelvoud; d. i. maakt het 
H laatste lid eener sameustelliug uit waarvan gkard ^t voonte 
lid is. Bij voornaamwoorden en meerv. substantieven, volgt id 
op den ouden genitiefvorm. Bij de vergelijking van 't Hindi 
met Zig. en oud Pr&krit, ontwaart men liclit dat kd eene vei^ 
bastering moet wezen van kara^ kard ^ = Zig. k^ro, Dit is 
niet slechts eene onvermijdelijke gevolgtrekking , het wordt ook 
door de feiten ten voile bevestigd. Want waar t gewone Hindi 
isd kd heeft, vertoont de tongval van Bhojpur e-kara^ van 
Sliahabad i-kard (zie Beames t. a. p.). Aan H. usa kd beant- 
woordt Bhoj. u-kara^ Shah, o-kard, WaarmeS bewezen is wat 
we te bewijzen hadden. 

Eene andere verbastering van kard (en kerd) is ard^ dat in 
't Hindi onder bepaalde omstandigheden voorkoint, docli in ^t 
Bengaalsch algemeen is, want ir&y bij v. in u;varer& moet uit 
(^oarakera ontstaan wezen. In H Hindi viudt men dit ard 
enkel bij de ])ersoonlijke voornaamwoorden; dus merdy mer%; 
hamdra; ierd; tumkdra. Hammdra heeft zich op dezelfde wijze 
ontwikkeld als bijv. Hindi cdmdrd uit PHkkr. cammadroy cam- 

1 Zie BeAines, Jonrn. Roy. A§. Soo., jaarg. 1868, bl. 489. 

* De ^ in *t Hiodi U in toortgeiyke gevtllcD ontsttan uit de Skr. ah; b^T. 
paiah :sz H. ^«yJ; gaio = Piik. ^mth. Seuen rcgel in 't toepaaten vau een 
Tin beide rerrnag ik niet te outdekken. 



I-KKSTAFF.!.. l]7:\ 

mdro^ Skr. carmaidra; MlndrH uit ^vannairo^ invamaidra. 
Me^ let (ini^^chicn Aama^ \aieT immka) warm genitievfti, doch 
het /ij nan venier ondef7.ock overge.laten te beslisiiftn of me^ U 
ircht9tnM*k9 Skr. me^ l^ ziJD, of latere PrAkrit-ODtwikkelmgen 
en ffnineni^trokkeii nil maki^ laki^ enz. 

Het komt er nu op aan, uit te maken aan welk Skr. woord 
kara^ kerako beantwoordt. Skr. karya "it doen, te maken «r, 
enz. h(N*n in \ Prftkrit allerlei vormen aangenomen. Vooreerat 
kaira , in 't P&li ge^peld kayira; dat kaira de ware en oode 
!t|M-lIlnif iff, woten we uit 't opschrifl van Koning Mahi- 
MeifhnvAhniia, een van wiens titels 19 airo = drjra >. Ijater 
irinir kaira over in kera^ en dit, voorzien met pleonantiach 
rufTix ka^ it* kerako, wnarvan we boven ge^proken hebben. Op 
p*li)ke wij/e iff nit Skr. par^ania PrAk. p^ania geworden, 
o. a. M(Vlnti-M., hi. 54 (uitg. Calc. 1866). Een tweede vonn 
is kaijtt. kdjo; een derde kayyo; een vienle karyo. In 't P4li 
9{H*lt men in een gcval alff H laatste ar/jro, onnaawkeurig; want 
ariyo = Skr. dryo is mrest tweelettergrepig ; rie bijv. Joam. 
Roy. Aff. Sot. jaarg. 1870, bl. S16. Dit arjfo, rtrjro , e. dgl. = 
Skr. ffVjfa, rtrjra, heeft Kijn ontstaan te danken aan de alge- 
meene klannkwet van 't Prukrit, dat in lettergrepon , langdoor 
Ptellini;, creen van nature lange klinker atand houdt; Skr. 
kdrya, rtrya e. df^l. kunnen alff zoodanig niet blijven, want de 
eer!«te letteri;reej» \» door stelling lang, hetgeen verkorting van 
d, • na 7.i(*h 8l(^ept. Uit de apeliing ariyo ^ viriyam van 't Pilli 
koTuie men tlit niet opmaken ; gelukkig daarom dat de metriek 
on?* 't middel verffchaft de verkeerdheid dier spelling te bewij- 
wn. Tit een PrAkr. karya is vermoedelijk karra en hiemit 
kara , Zitf. kiro vcMirtire^proten. Wat id betreft, dit zou eveu- 
giMfi nit kayya af te ieiden zijn , als uit kara, indien het op 
zirh 7rive stond , {\i)c\\ 't irewesleiijk Hindi kara en Zig. kiro^ 
en hattfdra , en/, in aanmerking irenomen zouden we eerder ge- 
neii/(l 7\}\\ het voor verba?*terinj^ van \ laat^te te houden. Uit- 
dnikkintren in *t Skr. aN kim mama ima kdryam •^wat heb 
ik (i:i:inne(* te maken, wat gaat mij dit aan?* /ijn de ver- 
nj«»*'<i«-l:ike aanleiding geweest dat men kdrya hecft opgevat ala 
• 'irmaml) aangaande.^ PnVkr. mama kerako gkaro is dus eigenlijk 



I Joarn At. Sot. Beag. VI. 1090. Tta oarvdito gitte Priawp ^ aM 
Prikrit mtro = Skr miU wat; gvea Skr. mi klyft ta *t Prikrit. Waar mm 
4u* 10 't Trak . ra dao aog wel ia *t iIlrnHMbte, mi viadl. kccft 4ic IvaeUaak 
•rata awlfrrB oortproag. 100 in tAmtro, ziz tlkmnrm; mir0 ^z dtfm 



374 I.EESTAFEL. 

ff''i mij aaugaande hais^, waarmede te vergelijk'en is de wgn 
waarop de genitief van bezit door de Iiidische comnnentatonft 
pleegt omschreveu te worden , namelijk met behulp van «a«AiM» 
dkin ^in verbaiid staande^/; mama sambandhi pUd of maisath 
bandhi pita is de gewone omschrijving van mama pUd ^rmiji 
vader^'. Passen we 't gevondene toe op \ Sindhi. Gelijk nit 
Skr. carmakdra iu ^t Prdkr. cammdro wordt, zoo ait gthakdFi/a 
Fr. gharadjjo , gharajjo. T)it is juist de omschrevene vonn des 
genitiefs in \ Sindhi. Waarom de nomin. luidt giaru, dock de 
genitief gkarajo , en niet gharujo , is meteen duidelijk. De loo- 
genaamde Formatief van Dr. Trunipp vervalt daardoor. 't Eenigste 
wat onvcrklaard blijft is dit, dat in ^tmeervoud bepaaldelijk de 
oude genitief v66r jo staat, en men dus verwachten zou ook 
in 't enkelv. een overblijfsel van dien genitief terug te vinden. 
Doch in 't Hindi vinden we dezelfde willekenr in de kease 
van samenstelling of naamval. Men zal zich hebben laten Icidoa 
door de zucht om verstaanbaar te spreken; immers enk. en 
meerv. zouden niet te onderscheiden zijn , als men den etam- 
vorm gebruikte ; om 'i meerv. te doen kennen , was de naamvel 
onmisbaar, terwijl die in 't enk. kon achterwege blijven. Taal- 
kundig zijn samenstelling en oplossing even goed, en het is 
ook in ^t Skr. volmaakt onverschillig of men zegt gihasya joflh- 
bandhi dvdram of grhaaambafidhi dvdram, 

*t Ingestelde onderzoek heeft geleid tot de even verrassende 
als natuurlijke en, naar ik meeu, met deugdelijke bewijzen 
gestaafde uitkomst, dat de adjectieven id en ard in Hindi » 
ira in Beugaalsch, iara in Bhojpuri, i^ro in Z\g.,jo in Siudbi^ 
kerakoy kelake in ouder Pnlkrit, in oorsprong ^^u zijn. Ook 
^t cd der Mahratten is in den grond hetzelfde. Het is niet 
juist kdrya^ maar krtya, van gelijke beteekenis. Aan kUyaht' 
antwoordt PHlk. kicco , kacco. Naast den uitgang op o is die 
op ^, uit Skr. ak^ overgecrfd, gelijk met een enkel woord 
reexls gezegd is; uit gay ah Hindi gayd; uit kxla\\: kiyd; uit 
dgalah: dyd; enz. Dienovereenkomstig is uit grAakriyah woort- 
gekomen gAarakaccd , gAaradccd, gAardcd. 

Op de Proteusachtige gedaanteverwisseliugen van *t Skn 
kHe ^teu belioeve van// heeft Dr. Trumpp zelf gewezen , bl. 
115. Het is bekend dat met behulp hiervan de nieuwe datief, 
en in bepaalde gevallen accusatief, wordt uitgedrukt. Uit kHe 
is Beng. ke gekomen; zoo ook Zig. ke; Sindhi khe. Of Hindi 
ko^ ouder kuuy kaum^ en andere vornien, met kiie identisch 



I.KKHTAKRI.. AJTi 

ziju, zooals de Sclir. aaiiueemt, valt zeer te betwijfelen» en 
z<M»lang men uiet in staat is de oudere vormen op te sporen of 
ie herstellcii , druischt eeue afleiding van to uit hU te zeer in 
tefrn bekciule n^gelen vau klankverandering dan dat men de 
gisksiiig aaiincmelijk mag achten. Stellig is to^ enz. een woordje 
dttt bf^tzelfdc beieekend heefl ala hie en van denzelfden atam, 
maar gehoel idcntisch daarmte kan het bezwaarlijk weseu« en 
iu alien grvalle is het den Schr. niet gelukt een eukel bewijs 
er vuor bij te brengen. 

Er 7.IJU in de Sindhi grammar wel meer punten waarofar 
we met den Schr. van gevoelen zouden verachillen. O. a. bo* 
vreenidde het ons zelfs dat hij omtrent het ontataan en de go- 
M*lnedenis der linguulen (bl. XX) zich tot tolk maakt van eene 
nit^Miing, (lie door Dr. (i. Biihler jaren geleden bondig is 
wederlcpi. I)iihler*8 onwederlegri en grondig betoog is in uit- 
trek!«'l o<)k af^ednikt in Ferraris Comparative Grammar, zoodat 
het K*'"*'*'J? verspreid i». 

Dan dit alleit uwmi niet w^ dat het ons een genoegen ia 
de Sindhi Grammar te mogen roemeu en bij alien die hier te 
lande belang in Indische studien atellen aan te bcvelen. Wij 
hebl)en ti^veni* ^tracht een deukbeeld te geven van de niet 
onbtMangnjke vnuig!<tukken weike de beoefenaara der vergelij- 
kende taal!«tudie nog bij *t onderzoek op *t gebied der oudere 
en nieuwen* Prakrits hebben op te lossen. 

Leiden, 10 Febr. 187S. H. Keen. 



Die Patau Imtrlm im SfilUm Ocean, JUUeerMmsm 
ran K. Semper, Prof, der Zootogie mmd Amaiomit 
zu Wurtlmrg, Leipzig, 1873. Met eene kmarC 

Dr hier genoenide eilanden /.ijn door het verk van kapitein 
\Yil:<on, die er in 1783 itchipbn*uk leed, meer algemeen bekeod 
onder den naam van Pelew-Kilanden. De letterkunde over deze 
gpH'p ist niet njk , zoodat het Ixiek van S. , in ween 11 van de 
aannirtkin^^en die er op te mnken zijn, eene velkome bijdrage 
nhi^ hccteii. One geregelde geugrafi^che en ethnografijche 
UmaryvHi^^ wurdt ons hier niet gegeven; het gesehrift bevai 
de pcrMM>nli|ke ontmoetingen en avonturen van den achhjvw 
Ujcicua ijju langdurig verblijf op de eilauden. Zijn verhaaltrani 
i» breed en diki»»ji» langdradig, ztNKlat dc lettuur hier en daar 



376 I.GKSTAFEL. 

tainelijk vermoeieiid is te noemen, terwijl het nltijd zeer i$ 
vi-aag blijfb of liij de taal geuoeg inachtig was als hi) de woor- 
deu vau inlanders vertolkt. Het is te betreuren dat hij aan xija 
werk niet een dergelijken vorm gegeven heeft als aan zijn in 
1869 verscheuen boek: ^^Die Philippinen und ihre Bewohner**, ■ 
dat vrij wat belangrijker is dan het hier aangekondigde. 

Hoewel het dus niet beaut woordt aan de verwachting van 
hem, die het opgevat heefl in de hoop veel nieuwe bijzonder* 
heden te zullen opdoen, die hij niet reeds nit Wilson heeft 
leeren kennen , ontbreekt het toch niet aan liier en daar ref 
strooide mededeelingen , meest van ethuografischen aard, die 
niet onbelangrijk genoemd mogen worden, zooals die omtient 
de zoogenaamde clobbergoll of vereenigingen van manneu of 
knapeu, omtreut de vangst van ruly eene soort van groote rog 
met scherpen stekel aan den staart; over het recht dat een vont 
somtijds aan dezeu of genen toekent de kliH, een der halt- 
wervelen van de doejong, te mogen dragen (eene eer, die ook 
aan Wilson te beurt viel) enz. ; tneermalen vindeu wij ook een 
aanscliouwelijk geschetst naiuurtafereel. Ook over de taal ver* 
nemen wij een en ander op biz. 204 vvg. en aan het einde 
der tweede bijlage, dat eveuwel zeer oppervlakkig en fragmea- 
tarisch is. Het doet vermoeden, eeuigszins ook in verband met 
hetgeen men in Wilson's woordenlijst kan opmerkeu, dat dB 
taal met de Maleiscli-Polynesische verwant is , maar met eenigeu 
graad van zekerheid of waarschijnlijklieid kan men bij zoo weiaig 
gegevens niet oordeelen. Bl. 316 — 818 bevatten een vrij onbe- 
duideud lied met vertaling. 

De Bijlageu zijn het belangrijkste gedeelte van het werk; de 
eerste handelt over het uitsterven der eilanders; de verklaring 
die de schrijver daarvan geeft, schijut alleszius raiioneel, schoon 
latere nasporingen misschien zullen leeren dat ook nog audere 
oorzaken dan de hier genoemde daartoe hebben medegewerkt. 
In de tweede Bijlage bespreekt hij naam en stamverwantschap 
der Palau-eilanders; het daar aangeroerde punt omtreut over- 
eenstemming van enkele gebruiken met die der Papoes van 
Nieuw-Guinea verdient alleszius uader onder/oek. 

Op biz. 334 geeft de S. eenig uitzicht op een « rein wis9en* 
schaftliches Werk^ van zijue hand over deze eilauden, en met 
af beeldingen geillustreerd. Het is te hopen dat dit uitziclit spoedig 
vcrwezeulijkt moge worden. 

RoUenluM, April, 1873. 0. K. Niemann. 



l.F.FSTAKEI.. I 

Iji langne ei la liiUraiure kindcmdaniei m a 
Rerme annuelle par M, Oarcin de TWtiy, w^eimifx 
de VIn4iUut^ prt^euemr a VicoU tpkiaU d€$ langmei 
orientalei vivamtet, etc, PariB, 1873. 

Dc heer Garcin de Taswy pleegt janrlijks eeu overzicht t« 
gvvrn van dc lettcrkuiidige beweging op hot terreiii van het 
IlindoiiUini, waaraan hij veelal mededoelingen omtreut allerlei 
wetenswaardigc bijzonderhedcii toevocgt, die iu meer of minder 
rechtstreeksch verband staan tot zijn onderwerp. Hij weet gelakkige 
grf*l)en te doen uit den rijken voorra^d van stof en is daarbij 
duidelijk en onderhoudend , zoodat elk die er belang in Melt kcunis 
te neincu van de toestanden in Britsch-Indie en vooral van den 
vooruitgang op intellcctuecl gebied aldaar die overr.ichten met 
genoegen zal lezen. Onder Hindostani vendaat G. de T. hier 
zoowel het zoogenaamde Oerdoe, dat dikwijls bij uitj»luiting 
Hindostani gi'iuK^md wordt, als het Hindi en Hindoewi. In 
den aanvang venneldt hij ecn verzoekschrift , door eenige Hindoes, 
bewouere der noordwesdelijke provincien , aan de regeering te Cal- 
cutta gericht, dat het DevandgariMihrift, het meest gewone 
karakter voor het Saui^krit, voortaan in oflSriet^le »tukken ook 
gebi'zigd mm'ht wonlen voor het Hindo^ani Oerdoe, dat meevtal 
mK arabi!«(*hc letters ge5chreven wonlt; er iff niet veel kans 
dat dit ver/<M»k ingewilligd zal worden. De voorkeur, die het 
HiudoKtani boven het Bngelsrh verdient, als taal bij onderwijs 
en examens te grbruiken, kuint vervolgens ter 9prake. Op biz. 
15-20 vindt men den woordelijken inhoud van <vn besluit 
(Miiait«' on the teaching of the veniaciilnr langungesi) van 4 
IKwmber 1871, uitgevaardigd door G. Campbell, Luitenant- 
Gouvenieur van Bengalen. Het Hindostani-Oerdoe, dat ook in 
Bengalen in venn^heidene streken de heerschende taal is, wordt 
daarbj) in alle scholen en bij alle onderwijn in dat gewe:it af- 
ge3<haft (j«ic). Verder wordt aan alle beambten de strirte last 
gegeven in hun bun*aux geen andere dan de werkelijk gebniikelijke 
taal te jaten lK*/.igf>n , met uitzoudering van het Kugeliich daar 
waar dit gebniikt wordt In de considerntie^ btj dit besluit 
gevoi*gd ijvert de heer ('amp()ell zeer trgen verbastering van 
taaK maar drukt zich ongelukkigerwijze al te onl)epaald en 
ooduidrhjk uit, hetgeen aan (i. d. T. stof tot vele scherpe 
aatiUierkingcn geeA. Hetgeen verder gezegd wordt over de trmna- 
chptie van oo^tersche eigeunamen , die het goavernement offidael 
wenM-hi iu te viieren, gaan i»ij met stilzwijgen vucrbtj. Over 



;37S LEESTAFEI.. 

den invlood van hot Engelsch op het Hindostani deelt G. d$ 
T. eenige, naar zijn oordeel zeer verstandige , opmerkingen tu 
eeii inlaudsch schrijver mede. Deze zegt: ffer zijn thana in 
werkelijkheid twee soorten van Oerdoe. De eeue is het Oerdoe 
van het laud (de laudtaal) en de andere het Engelsch Oesrdoe 
Het Oerdoe van het land is de taal die door de sjert&y emtn 
en bewoners der steden gesproken wordt. Deze taal is xoo 
regelinatig, zoo eenvoudig en natuurlijk, dat het onnoodig ii 
veel woorden te bezigen om verstaan te worden, maar Iwt 
Engelsch Oerdoe is eene buitengewone en bijzondere taal dia 
in onzen tijd ontstaan is. Dit uieuwe Oerdoe is dat van da 
vertalers der ordonnantien en reglementen en van de redactenn 
van dagbladen'\ Hij geeft vervolgens eene karakteristiek van 
dit laatste, die ik hier niet overneem en wil dat men, cm de 
taal te verrijken en te volmaken, liever de toevlucht neme tot 
het Ferzisch , Arabisch en Sanskrit dan tot het Engelsch , ^revenalt 
men zich voor het Eransch tot het Grieksch en Latijn wendt^, 
voegt G. de T. er bij. Men ziet hier op grooter schaal em 
dergelijk verscliijnsel als ook in Nederl. Indie is waaigenomea; 
klachten van dien aard , door verschil van toestanden en van het 
karakter der talen natuurlijk anders gewijzigd, zijn immersook 
nu en dan tegeu sommige maleische bladen en andere geschnften 
opgegaan, schoou zeker wel wat overdreven. 

Van de vele, in het een of anderopzichtbelangrijke, nieuwste 
geschriften in het Hindostani, die G. d. T. venneldt, knnuen 
hier slechts enkele genoemd worden. Eene uieuwe uitgave van 
den Koran in het Arabisch, met interlineaire vertaKug in het 
Hindostaui-Oerdoe en Perzisch en bijgevoegden commentaar van 
Djalala'in verscheen te Mirtah in Oude. //De Mohammedanen 
in Indie, zegt G. de T. elders, ^ keurenniet, zooals de Turken, 
vertalingen van hnu heilig boek in de volkstaal af, deiudische 
dames lezen den Koran op Yrijdag^ zoo als de Engelschen dea 
Zondags den bijbeU. Krisliandas gaf onder den titel : //Sairist&n* 
i-Eng]und /' eene beschrijving van zijne reis naai Eugelaud in 
lict licht, waarin hij den indruk mededeelt, dien zijn verblijf 
in dat land op hem gemaakt heeft. Yroeger zijn reeds meer 
dergelijke geschriften verschenen. Yan de reis van Forsyth naar 
Yarkand, eeu der nieuwste reizen naar die streek, is teLah(»e 



^ Let auteun hindoukUuis et leun ouvrages, d*ipr^s let biographies origioAlet, 
Ptrii, 18C8, bU. 103. 



I.EFSTAFEL. 'MU 

rpfMis ooiir vo.Haliiiff in 0<»r(loe uitpekomen. Va*\\ tot hot Cliri'*- 
tondom be.krord Mohainmedaan , Iindil oecrdtn te Amritsir t^f 
(MTir ''(ifsrliimlfiiis van Mohammcii^ uit; "'dit i», zegt (i. de 
T. , naar ik in«»en , dc eerste keer (lat ecu leven van MolminnKnl 
door i*en pi^wr/m Mohammodaan in zijne mo(*dertaal i.n nitpe- 
povcn." D«* sclinjvor tnaakt daarin voonil opinrrkzjiam op d« 
U^iriMispnmk tus!J<*lirn den Koran , dip de wonderrn vfn»<Tj>t aU 
van jr«*«'n imt om de wimrheid te bewijzen en de Imdts , (woorden 
van Moliaiiimrd, door de overlevering bewaard), die aan Mo- 
hamuied eon aafital belachelijke wonderen toekennen. Iindd 
o<Mrdin zal op dit jre^ohrift een ander laten volgen over de le<»r 
van den profrrt, naar de Iwwte inlandschc bronnen. In scherj)© 
togenstelling met dit boek staat het zeer onlangs ver:M!)ieneu 
gesohrift van den geleerden, uit Britsch-Indie afkomstiiren 
M(>l):iinro('4l;ian ''Syed Ameer Ali , Moulvi, M. A., L. L. li., 
of the Inner temple, barrister at law^r, dat getiteld \n: "A cri- 
timl examination of the life and teachings of Mo!iiiinmed«y vn 
dat uel fen opmerkelijk ver»<ilji)n!«el mag heeten. Met d«iel 
van lien j<chrijver is, zooals hij in zijne vwirrwle zegt , 
de v(M>rnaam>te trekken van het leven en de leer van d^n 
ar.ibiMli(Mi proft^et in ])opulaireii vorm te klceden, de gf*m(>e- 
den-n van vele lexers van verkeerde iudrukken en v«K>nM)r- 
d»*eien terug te bn*njren en te traehten het l)ewijs te lew»n»n , 
dat (if i>l;im een we/pnlijke zeg*»n voor het menschdom is ge- 
vree5t, dat hij ook hei»ft bijgiMlragen om het t«»t een hoogen 
trap van In'srhaving te verhelfen , zcM)al.'* het (/hristendom vnx'ger 
ten di'f Ir had gedaan , dat hij feitelijk een van die o|ienbaringi*n 
der gtHJdeJjjke wij.sheid is gcweest, waardoor de vnder van allc 
mcnschen ons tot het einddoel van ons bestaan geleidt.'^ Ilrt 
letterkundig genoot'*rhap te Dehli is met den druk eener ver- 
tttling van de Rigvfda bpg«mn«Mi, doch wat vreemd 15, zij is 
do<»r inlanders l)e\ierkt niet naar 't sanskrit!*eh origin«*<»l, manr 
naar dr fnirel?*rhe vertaling. Ook eeniire dtK>r Kun^K-anen nit- 
grgevrn** givHcliriften worden door Uarrin de Ta^sy ter ••prikr 
grbrarl.t, o. a. eene pn)eve van eene vertalinp van bet Adi 
Cf rartth , het v^Mirnaamste heilige boek van de iiecte der Sikhs, 
door Dr. K. Trumpp onlangs in het Journal of the Royal 
A-^iatir StK-irty verschenen , de (rnimmar of the Sindhi lantruage 
van dfn/firden M^hnjver, waarvan het Institaut door de welwitlend- 
heid van liet Ministerie van Kolonien in Engeland . onlangs 
ern evMoplaar morht ontvangm, i*ene nieuwe spruakkanst van 



880 LEESTAFKL. 

het Hindostani door J. Vowson, volgens G. de T., die xdf 
ook eene spraakkanst van die taal gaf , de voUedigate die tot 
dusverre het licht zag. 

Naar gewoonte bespreekt O. de T. ook de periodieke lettae^ 
kunde. Het aantal dagbladen in Hindostani bedraagt voor de 
vier gouvernementen van de Pandjdb, de Noordwestelijke pio- 
vincien, Oude en de Central Provinces niet minder dan zeatig. 
Zij reproduceren natuurlijk dikwijls artikelen van EngeHache 
bladen , maar bevatten toch ook een goed aantal oorspronkelijke 
stakken van betrekkelijke waarde; men vindt er beschouwingeiL 
in over opvoeding, maatschappelijke vraagstakken enz. en sg 
blijven niet in gebreke vrijmoedig de grieven der inlandscba 
bevolking tegen het goevernement bloot te leggen. Ook verschijnt 
eene menigte tijdschriften van verschillenden aard, waarvan 
G. de T. eenige der voomaamste met name vermeldt. 

In de vierde plaats wordt een en ander medegedeeld over 
onder^iijs en scholen, voomamelijk met betrekking tot de Mo* 
hammedanen en de alom in Indie onder hen ontwaakte belang- 
stelling in hanne godsdienst en in vermeerdering van kennis. 
In het nieuwste geschrift van Palgrave (/s^Eastem qae8tion84r) 
vinden wij omtrent eerstgenoemd punt onder den titel 4Pthe 
Mohammadan revival^/ een merkwaardig hoofdstuk, waaruit wij 
zien dat die herleving zich sedert eenige jaren ook in hefc 
grootste gedeelte van het Turksche rijk vertoont. G. de T. laat 
liierop eenige bijzonderheden volgen over den mohammedaanschen 
staat in Yunan in Z. W. China, die nog van jongen datnm 
is^ maar zich krachtig schijnt te ontwikkelen en over de Moham- 
medanen elders in China. 

Tn de vijfde afdeeliug komen de letterkundige en wetenschap- 
pelijke genootschappen ter sprake, die in bijna alle voomame 
steden van Indie bestaan en voorts de verschillende genoot- 
schappen tot maatschappelijke en godsdienstige hervorming; de 
voomaamste zijn de Brahma Samadj , de British Indian association 
enz. De genootschappen zijn zoo talrijk, hunne werkzaamheden 
zoo uitgebreid en meereudeels in Europa zoo weiuig bekend dat 
het onmogelijk is een eenigszins geregeld overzicht daarvan te 
geven; G. de T. bepaalt zich dan ook tot de vermelding van 
enkele bijzonderheden. Van reformatorischen aard is ook de pas 
ontstane secte der Koeka^s , van wier wezen en karakter wij nog 
zeer weinig weten , doch waarover hier mede een en ander wordt 
medegedeeld , dat echter nog wel nader onderzoek zal vereischeu. 



LCESTAFKL. 3Sl 

Daaraan ^luiteii zich eetiigr^ korte medederlingen over dr Roomsrh- 
katholijke ax ProU^stantsche 7<ending. De bckende z^ndeling Long 
gaf in 1871 ie Calcutta eeu werk uit, getitcld: ^Scriptural 
truth in oriental Aress^ , wuariu hij zeden en gewoouten , spreek- 
woorden en spreekwijzen die in de H. 8. venneld zijn, met 
dergrlijke in verschillende Ooetersche landen, vooral in IndiS, 
vergelijkt; O. de T. geefl eenige uit dit boek die niet ouaardig 
zijn, hoewel ten deele reeds lang bekend. 

6. de T. besluit zijne zoo belangrijke ReTue met enkele 
necrologische aanteekeningen omtrent mannen, in 1871 en 1872 
overlfden , die als indische notabiliteiten bekend zijn of zich op 
het gebied van oofttenche talen, voomamelijk echter op dat 
van indische wetenschap, in eenig opzicht verdienstelijk hebben 
gemaakt, zooala de rechter Norman, Lord Mayo, Th. Gold- 
atiicker, Edwin Norri?, I brat, een dichter van naam in het 
Hindostani en anderen. 

Rotterdam, April, 1873. G. K. Nil 



Ferkandtlingen mm ket Batariiuuek O ea ootsekmp nm 
kumitm en wetetudkappeu. Deal XXXVL BataviA, 
1872. 

Het hier aangekondigde deel dezer Verhandelingen bevat een 
riertal stukken , waarop wij kortelijk de aandarht wenacheu te 
▼estigen. Het eerste is getiteld: ''Bijdrage tot de kennis van 
taak, land en volk op het eiland Soemba, door S. Boos, oon- 
troleur aldaar.* Men vindt hier een achat van zeer belangrijke 
medeileelingen van geografiachen en ethnografischen aard, ge- 
volgd door eene woordenlijst en eenige geaprekken en eene kaaK 
▼an het eiUnd. Men zou in dit opstei wel is vaar een weinig 
meer orde en geleidelijkheid gewenacht hebben, maar dit neemt 
niet weg dat de arbeid van den heer R. zeer verdienatelijk ia 
te noemen en dat elk , die belang stelt in de land- en volken- 
kundc van Nederlandach-Indie, het ongetwijfeld met groot ge- 
noegen zal lezen. Het weinige, dat wij vroeger van dit eiland 
wi.sten, hadden wij te danken aan ambtenaarsi die alechta een 
vlurlitig bezoek aan Soemba konden brengen ; voor het eent 
ontvangen wij hier berichten van iemand , die daar reeda lang 
i.« geveytigd en niet oubekend ia met de taal der bewouera. De 
hfidfm van het eiland wordt ons in het algemeen ab 



382 LEESTAFEli. 

vruchtbaar geschilderd ; hij wordt door talrijke beken en livioHjcfe 
bevochtigd, zoodat hij zeer geschikt is voor den landboQw; et: 
is geeu gebrek aan schoone graslanden, bet paardenras is zeker 
eeji der beste van Nederlandsch -Indie , zoodat Soemba , Yolgem 
deu schrijver, bij uituetnendheid het land is voor paardenfokkeiQ. 
Doch de bevolking wordt door hare hoofden en door vreondfi- 
liugen (Eudeuezeu) ouderdrukt en uitgezogen; niets is veQig 
voor de hebzucht van een radja; zelfs wanneer hij sterft, moeltt 
somtijds eenige persouen hem in den dood volgen. De prijs Tia 
vrouwen is zoo hoog dat huwelijken schaarsch zijn en grove on* 
zedelijkheid niet achterwege blijft. 

De godsdieust is een feticisine dat den vooruitgang van wdr 
vaart en beschaviug belemmert. Het sandelhout , aan welk vooifr 
brengsel het eiland een van zijn namen heeft ontleend, duift 
nieinand te kappen; het wordt ai ȣ/{>^ (geestenhout) genoemd '. 
Uitvoer van slaven , schoon thaus wel minder dan vroegev , ii 
nog verre van zeldzaam. Op Soemba geldt slechts het recht van 
den sterkste. Waarlijk een bedroeveud tafereel van den tod- 
stand der bevolking , dat ons hier wordt opgehangen ! Men mag 
zich dus van harte verblijden, dat het Nederlandsch g^sag, 
schoon slechts sedert eukele jaren daar gevestigd , van lieverlede 
meer en meer zijn weldadigen invloed doet gevoelen, waarom 
het ook alleszins te hopen is , dat de wensch van den schriJTer 
vervuld moge worden , dat namelijk het personeel der ambtenaan 
op dit eiland zoo versterkt worde als de behoefte schijnt te 
vorderen. Aan een anderen wensch van den heer R., dien naar 
scholen en zeudelingen , is , naar wij onlangs vemamen , roedf 
in zooverre voldaan dat Boomsch-katholijke zendelingen sdoh 
thaus op Soemba een arbeidsveld hebben gekozen. 

Hoe ongelukkig de toestand op Soemba, die ons hier wordt 
geschetst, in het algemeen ook moge zijn, het blijkt toch nit 
de berichten van den schrijver, dat het in enkele streken die 
hij bezocht, minder trenrig gesteld is, in het landschap Laura 
bv. nam hij zelfs eene betrekkelijke welvaart waar. Daarbij is 
ook vooral niet te vergeten dat wij Soemba nog slechts gedeel- 
telijk keunen; een groot gedeelte toch van liet eiland kon de 
heer B. nog niet bezoekeil; inzonderheid is Iiet jammer dat hij 



^ Volgeni de woordenmtt beteekent at hoat; niioe is zekcr hetzelfde woord 
dit in sooTde talen Ttn den IndiMhen Arehipel Toorkomt en mgm\i^)L fteit van 
€/fmtorwen4» beteekent. 



I.F.F.STAFn.. 3^3 

nict in Ae gf*lf»gpn)iei(l crewerst is hft Iniul^rhap Aimkala {et 
xieu , wanr ecn meer moet zijn , waarvaii hij vol^r^ns f^erurlit 
gewag maakt, welks water men in venM'hillonde richtingrn hwft 
gelcid, zoodat het w»nc onaf/ionbarp uitgwtrekthcid van rijst- 
velden WpnMMt '. Mogr die leeinte in onzc krnnis H|)oedig 
worden aangevuld ! 

De woordenlijst bevat woorden die te Kamb^ra en over het 
pnx)U<te i^deeltc van het eiland worden jje^proken, daartrelaten 
de versrhillende dialerten in '•ommij^e negorijen. Vermelding 
verdient nog de bijzonderlirid dat velen de h met de s en om- 
grekeerd verwisselen , zoodat men bv. voor Soemba Ifoemha en 
voor lelier User zegt. Hetzelfde ven^chijnael wordt in de taal 
van het eiland Savoe opgemerkt *. 

Het twcM'de j»tuk in dezen bnudel is een opstel van den heer 
J. (1. S. (iraniberfr, petiteld: ^Eene maand in de binnenlanden 
van Timor.'' Het is in twee afdwiingen pr'*»plit»t: de eerste, 
onder het op*H'hrift : ^de zending'^ behelj«t het verslap van de 
zendiiig eener commiswie, die in 1870 belast is gpweest met 
de bemidtleling van een fi^schil tnsschen de voniten van Son- 
nebait en Amfoeang ; de tweedc afdeeling heeft tot opschrift : 
-'het volk.*" Met het eerste gedeeltc hcbben wij reeds vrw»ger 
met genoe^^n kennis gemaakt, namelijk in het tijd.<chnft 
-^Netlerland" , 1872, n® 10, waar het onder den titel : •'Ki-ne 
maand onder de koppensnellers van Timi»r'* in eenig^zins ge- 
wijzigden vonn voorkomt. Het stnk van den heer (iramberg 
IB eene Iwlangrijke bijdrage tot vermeenl^ring onzer kennis 
van f*en ginleelte van Timor, van zetien en gewoonten en 
go^i^dicnst der Timorezen en zeer onderhoudend gi'schreven. 
AVat de godsdienst betreft, deze is bij zix) weinig U-schaafde 
vol ken als de Timorezen altijd een van Av moeifhjkste punten 
en men mag het waarschijnhjk achten dat latere nai<poringen 
nog wel znllen aantoonen dat hetgeen dienaangaande hier is 
medfgedf*el»l , in enkele opzichten wijziging behoeft. Eene aange- 
name tcM-gift is de srhetjtk:iart van den togt door de genoemde 
commivi** ginlaan. 

I)f* iK'ich* Dvrrii^^ Htnkken in dit dee! ziin van linLniistischen 
aard , het eene heeft tot titel : 8inico-Arvaca ou n-cherrhes sur 



* VuliroA van drr I)»D|ceB Gronoviui (Tu«brbr. v. K. I. 185(, Dl I, U 278.) 

* Vul,;rot l>uo«rlaAr to dr Mcdc^erliagva ran h<t NcdtrUadtch Z«adeliag- 
CCH^K/tvrhap. Ikvl 16. bl S94. 



f384 1.F.ESTAFEL. 

]es racines primitives daiis les langues chinoises et aijeniNi^i 
^tude philologique par Gustave Schlegel. Het zij genoeg Al 
aileszins grondig en degelijk geschrift hier bloot te verrnddoh-^ 
Wij zoudeu er zelfs geen gewag van maken, indien het nkft 
juist in dit deel der Yerhandelingen ware opgenomen t^ielijk 
met stukken die bepaaldelijk op Nederlandsch-Indie betrekkiif 
hebben. Het vereischt, om op zijne waarde gescliat te worden, 
eene uitvoerige afzouderlijke beschouwing, die wij aan hen 
moeten overlaten die de chinesche taal tot haune hoofdstndk 
hebben gemaakt en tevens geen vrecmdelingen zijn op het ge- 
bied van vergelijkeude taalkunde. Yeel dat nieuw is vindt men 
hier bijeengebracht , dat zeker tot nader onderzoek zal uitlokkeD, 
zoodat men veilig zeggen mag dat de arbeid van Dr. S. , schoon 
hij wel op sommige punten tegenspraak zal ontmoeten, legt 
vruchtbaar zal wezen tot bevordering der weteuschap. Wij kunnfiB 
hier nog bijvoegen dat men ook buitenslauds reeds met belang- 
stelling kennis heeft genomen van dien arbeid. 

De vierde en laatste bijdrage is eene //Woordenlijst der Sam- 
pitsche en Katingansche taal, door K. W. Tiedtke, civiel ge- 
zaghebber in de Zuider- en Oosterafdeeling van Bomeo^^; onder 
dit opschrift staat het jaartal 1857. Zij beslaat 93 bladzijden, 
maar kon zouder schade minder dan de helft van dit aantal 
bedragen. Vorm en bewerking laten veel te wenschen. Het 
arabisch-maleisch alphabet is tot grondslag der volgorde van de 
maleische woordeu genomen, hoewel ons letterschrift gebruikt 
is; men vindt hier namelijk de woorden in het Maleisch , Sam- 
pitsch, Katingansch en Nederlandsch. Bij een groot aantal 
maleische woorden staat geen beteekenis in een der dajaksche 
dialecten opgegeven; eene groote menigte andere maleische 
woorden, alsook arabische, perzische enz. , die in het maleisch 
het burgerrecht hebben , zijn in genoemde dialecten geheel dezelfde 
als die maleische , zoodat men wel mag vragen of het niet doel- 
matiger geweest ware al die woorden weg te laten. Bovendieii 
ontbreekt het niet aan spel- en schrijffouten , die spoedig in 
liet oog vallen ; zoo vindt men bv. rabi-rahbi (sic) Samp, rabi^ 
Nederl. de heer; maerid wordt in de Daj. Ainlecien door moerid 
en goeroe weergegeven , terwijl s. v. goeroe de beide Dajaksche 
woorden eveneens luiden, vgl. ook liugkar, baginanan, salokh 
en salakh, loear, sida enz. enz. Maar wij mo^'on ook niet ver- 
geten dat wij hier eene eerste proeve voor ons hebben; over 
iiet Dnjaksch van die streken is tot nog toe niets anders in 



MKBTAFIU SS5 

hct licht venchenen. Men kan ait dese woordenlijst , mits met 
groote omzichtigheid gebruikt, nog wel iets leeren en o. a. 
opmr rken dat zeer vele woorden overeenstemmen met het da- 
jaksch dialect, dat in Hardeland's spraakkunat en wooidenboek 
is behaudeld. 

BoUerdam, April, 1873. O. K. Niimann. 



Simeo-Aryaea <m reekerekm mt Ui rmckm pfiwnihm 
dam Ui langnei Ckimom% H Aryemmn, 80 181 bla. 

(Oftrgvdnikt ait IM XXXVl te VerlModdiBgn fn Wt 
BfttiTiaatek OfliooUclMp tui Kautea ta WttcBMhappn.) 

In dit werk betoogt de Schrijver, Dr. Schlegel, tolk voor 
de chiuesche taal te Batavia, thans met verlof hier te lande, 
dat er ceoe nauwe verwantachap bestaat tuaschen de wortela 
der chinrsche en arische talen en hare trapsgevijse nntwikkeliog 
in beidc tnalgroP])en ; eene verwantachap tot nog toe door alle 
grlfenlen betwijfeld, en die door de verken van Chalmers en 
Edkinst, wel is waar aangeduid, maar niet met genoegzame 
bewijzi*n ^^taafd werd. Keide de werken dezer heeren verden 
dan 00k clfKir bevorgde beoordeelaars atreng grgiapt; het eeMe 
dfMir Dr. Plalh , pni&ssor der chinesche taal te Miinchen in het 
/rLitrnirischrs Crntralblatt f&r Deutachland,^ 1868, N« 26; het 
antlorr in de /irSaturdnv Review.«r 

\)x. Srhlegt>rs ^^Siuico-Aiyaca^ ondenrond daarrategen eene 
zeer puTi5tii?e opname. De Saturday Revieir van 24 Auguatua 
1S72 midde aan de beoordeeling er van een uitgebreid artikel, 
waaruit wij het navolirende trekken. 

''Dr. (iu^tave Schle^l, zegt de atelier van genoemd artikel, 
\» m^U nl<« !«iiiolf)og i^n!»tig bekend door zijne vertalingen en 
mrrkcn over chineMrhe onderwerpen die ait zijne pen zijn ge- 
\l<>«itl; f*n in de thans voor ona liggende verhandeling heeft 
liij LTftmrht , om met toepassiug der strenge methode van de 
duitM'lir |)hilo|ngi!«ohe school, de verwantachap tnsschen de 
rhin<'*M'hf en ariMrht* wortelklanken aan te toonen*^ Na behan- 
drliiii; \an het eerste gedeelte van Dr. Schlegel's arbeid, gut 
df ^iflltT van het artikel voort : j^Van dit elementair gedeelte 
v.iu ztjn onderwer]) a&tappende, vinden wij dat Dr. Schlegel, 
in /ijn 'l^-nif* hoofiUtuk, onder den titel Semaatologie of i^Yer^ 



384 1.EESTAFEI«. 

]es racines primitives daiis les langues chiuoises et aryeunes, 
^tude philologiqae par Gustave Schlegel. Het zij genoeg dit 
alleszins grondig en degelijk geschrift hier bloot te vermelden, 
Wij zoudeu er zelfs geen gewag van maken, indien het niet 
juist in dit deel der Verhandelingen ware opgenomen tegelijk 
met stukken die bepaaldelijk op Nederlandsch-Indie betrekking 
hebben. Het vereischt, om op zijne waarde gescliat te worden, 
eene uitvoerige afzonderlijke beschouwing, die wij aan hen 
moeten overlateu die de chinesche taal tot huune hoofdstadie 
hebben gemaakt en tevens geen vreemdelingen zijn op het ge- 
bied van vergelijkeude taalkunde. Veel dat nieuw is vindt men 
hier bijeengebracht , dat zeker tot nader onderzoek zal uitlokken , 
zoodat men veilig zeggen mag dat de arbeid van Dr. S. , schoon 
hij wel op sommige punten tegenspraak zal ontmoeten, regt 
vruchtbaar zal wezen tot bevordering der wetenschap. Wij kunnen 
hier nog bijvoegen dat men ook buitenslands reeds met belang- 
stelling kennis heeft genomen van dien arbeid. 

De vierde en laatste bijdrage is eene //Woordenlijst der Sam- 
pit^che en Katingansche taal, door K. W. Tiedtke, civiel ge- 
zaghebber in de Zuider- en Oosterafdeeling van Bomeo/s^; onder 
dit opschrift staat het jaartal 1857. Zij beslaat 93 bladzijden, 
maar kon zonder schade minder dan de helft van dit aantal 
bedragen. Vorm en bewerking laten veel te wenschen. Het 
arabisch-maieisch alphabet is tot grondslag der volgorde van de 
maleische woordeu genomen, hoewel ons letterschrift gebruikt 
is ; men vijidt hier namelijk de woorden in het Maleisch , Sam- 
pitsch, Katingansch en Nederlandsch. Bij een gniot aantal 
maleische woorden staat geen beteekenis in een der dajaksche 
dialecten opgegeven; eene groote menigte andere maleische 
woordeu, alsook arabische, perzische enz.^ die in het maleisch 
het burgerrecht hebbcii , zijn in genoemde dialecten geheel dezelfde 
ais die maleische , zoodat men wel mag vragen of het niet doel- 
matiger geweest ware al die woorden weg te laten. Bovendien 
ontbreekt het niet aan spel- en schrijffouten , die spoedig in 
het oog vallen; zoo vindt men bv. rabi-rabbi (sic) Samp. raAf , 
Nederl. de heer; moerid wordt in de Daj. dialecten door wo^W 
en goeroe weergegeven , terwijl s. v. goeroe de beide Dajaksche 
woordeu eveneeus luiden, vgl. ook liugkar, baginanan, salokh 
en saiakh, loear, sida enz. enz. Maar wij mogen ook niet ver- 
geten dat wij hier eene eerste proeve voor ons hebben; over 
het Dnjnksch van die streken is tot nog toe niets anders in 



LKK8TAPIU 8S5 

het licht venchenen. Men kan ait deie woordenlijsi , mits met 
groote omzichtigheid gebmikt, nog wel ieti leeren en o. a. 
opmerken dat zeer vele woorden overeenstemmen met het da- 
jakach dialect, dat in Hardeland's apraakkunat en woordenboek 
ia behandeld. 

RoUerdam, April, 1873. O. K. Nibmann. 



SimeO'Jryaca ou rtekerckm nr Um rmcm^ friwMm 
dans Us languei CkmoUes ei Jrfetmet. 80 181 Ua. 

(Ovtrgedrakt ait Deel XXXVI der VerhaBd^liiigcB ▼■• ktl 
BAtiTiaaieh OtaooUehAp tui Knattcii en WeUotehappm.) 

In dit werk betoogt de Schrijver, Dr. Schlegel, tolk voor 
de chiueache taal te Batavia, thana met verlof hier te lande, 
dat er eeoe nauwe verwantachap bestaat tuaschen de wortela 
der chinesche en arische talen en haie trapsgewijze ontwikkeling 
in beide taalgroepen; eene verwantachap tot nog toe door alle 
geleerden betwijfeld, en die door de werken van Chalmera en 
Edkina, wel is waar aangednid, maar niet met genoegzame 
bewijzen ge»taafd werd. Beide de werken dezer heeren werden 
dan 00k door bevoegde beoordeelaara atreng gegispt; het eeMe 
door Dr. Plalh , professor der chinesche taal te Miinchen in het 
^Literarisches Centralblatt Hir Deutschland,<y 1868, N« 26; het 
andere in de ''Saturday Review.«r 

Dr. Schlegel's i^Siuico-Aryaca^ ondervond daarentegen eene 
arer gunstige opuame. De Saturday Review van 24 Augustus 
1872 wijdde aan de beoordeeling er van een uitgebreid artikel, 
waaruit wij het navolgende trekken. 

"Dr. Gu5tave Schlegel, zegt de steller van genoemd artikel, 
is reeds als siuoloog i^nstig bekend door zijne vertalingen en 
werken over chinesche onderwerpen die uit aijne pen zijn ge- 
vioeid; en in de thans voor ous liggende verhandeling heeft 
hij iretracht, om met toepassing der strenge methode van de 
duit.Mrhe philolngische school , de verwanischap tusschen de 
rhiiiesrfae en arische wortelklanken aan te toonen.^^ Na behan- 
df'ling van het eerste gedeelte van Dr. Schlrgel's arbeid, gaat 
de steller van het artikel voort: ^^Van dit elementair gedeelte 
van zijn onderwerp aistappende, vinden wij dat Dr. Schlegel, 
in zijn derde hoofdstuk, ouder den titel Semaaiologie of i^Ver* 






386 LEE8TAFEL. 

wantschap van begrippen/i^, eene hooge mate van scherpzimug^ 
heid vereenigd met oorspronkelijken onderzoekingsgeest aan den 
dag legt in het vergelijken van de beteekenissen als ook van 
de klanken der chinesche en arische wortels//. De schrijver bo* 
sluit met de woorden : //.... er kan geen twijfel bestaan of 
Dr. Schlegel's meesterlijk en leerrijk werk zal tot onderaoek 
in dit belangrijk onderwerp prikkelen.^ 

Dr. Plath, professor der chinesche taal in Miincheni gaf^ 
in No 47 van het ^Literarisches Centralblatt fur Deutschland^ 
van 1872, eveneens een oitgebreid verslag van Dr. Schlegel's 
werk I hetwelk hij een vlijtigen arbeid noemt, die wel mag 
worden vermeld, daar de schrijver, die met de werken van 
Pott, Curtius, Bopp, Benfey e. a. bekend is, en zich beijveid 
heeft de streuge methode der duitsche philologische school toe 
te passen, bijzondere belangstelling verdient. 

Het werk werd bovendien zeer ganstig aangekondigd in 
Triibner^s Becord, en in het Bulletin bibliographique de la 
Bevue des deux Mondes van 1 October 1872. 



J 



VARIA. 



TEAN80EIPTII. 

In /r Nature'!' No 172, Febroarij 18, 1878, overgenomen 
ait «r Abstract of the Reports of the Surveys tnd other Qeogra- 
phical Oi)crations in India for 1870 — 71^, Irest men: 
''The Goveniment has finally adopted Mr. Hunter's plan for 
the spelling of Indian names; it is as near on approach to 
what is known as the A'Scieutific Sjstem^r, or the public in the 
present state of education are able to endure. The ''Scientific 
Sjytem'i' consists in scrupulouslj rendering letter for letter, 
without any particular care to preserve the pronunciation. Uni- 
formity in the spelling of geographical names is a great matter, 
DO matter on what principle it may be based.i' 



ERRATA. 



Biz. 283, r. 11 van boven: oiimiddel\jk, lees: onmiddeimk. 



INHOUD. 



Bit. 

Kaamlgtft der leden T 

Algemeene Tergadering, gehouden 80 Maart 1872 • * xi 

Yenlag fan den ttaat en de werksaamheden over 1871 xrr 

140it« Bestuurtfergadering, 18 April 1872 .... XTin 
141*te Bettuursfergadering, 20 Juni 1872 . • • • xxi 

142st« BestuursTergadering, 18 Juli 1872 xxra 

143«tc Bestuursfergadering, 21 September 1872. • • 

14iitc BeBtuurtrergadering, 19 October 1872. . • • 

145ita Bestuursrergadering, 21 December 1872 • . • XL 

146tte Bestuursrergaderiiig, 8 Februari 1878 • • • XLT 

Eenige opmerkingen omtrent en naar aanleiding fan 

dat gedeelte van Dr. J. J. de Hollander's handleiding 

bg de beoi^fening der land- en rolkenkunde Tan Ne* 

derlandnch Ooet-Indie, hetwelk handell orer bet 

gouTernement van Celebee en onderhoorigheden. Door 

B. F. MATTBia 1 

Bco Engelschman en een Noord-Amerikaan in Neder- 

laod«ch Oost- Indie. Door J. J. db Hollabdbb 08' 

Ofer de keonis, die de Arabieren Toor de komtt der 
Fortugeexen fan den lodiacben archipel beiaten. Door 

J. Pijhappbl 186 

Enkele aanm«rkingen op Wallace's Intulinde (ait bet 
Eiigelsch fertaald en fan aanteekeningen f oorsien door 

Prof, P. J. Veth). Door J. Pmbappbi. 159 

Djfj& Bij&. ZiJD lefen en profetieen. Door J. A. B. 

WuxLirs. Met aanteekeningen 172 

Errata in de ttukken betreffende trantecriptie fan in- 
land«che plaatanaroen, opi^enomen in deel YI, bit. 7 

f olgg. Door A. B. Cohbh Stuabt 228 

Ben tveetal bgdragen tot de kennia fan Halmaberm. 

Door BoBiDi t. d. Aa 288 

Bapport Ofer Tidoreeech^almahera , fan J. P. C. Cambier 240 
Beknopttf woordenlgtt fan talen op Tidoreeecb-Halma- 
bera 266 



I N H O U D. 

Bb. 

Vluchtige opmerkingen over de talen der Halmahera- 

G^roep. Door 'RoBiot v. d. Aa 267 

Inscriptie op een' steea in 'srijks museum te Leiden, 

gemerkt I, a, 51. Door A. B. ConsN Stuabt . . 275 

Eroe Tjakra. Door A. B. Cohen Stuabt 286 

't Opschrift van Batoe Beragong op Sumatra. Door 

H. Keen 289 

Willem Jansz. van Amsterdam, admiraal en Willem 

Janz. van Aroersfoort, vice-commandeur der O.-I.-G. 

in de eerste helft der 17de eeuw. Door P. A. Lsupb 298 

Varia 133, 226, 387.- 

Madagascar. — Nieaw Guinea, 138. — De Koeboea. 225. — Tnaa* 
Griptie 387. 

Leestafel 218, 867 

MiJirwszBN. Jaarboek van het Mijnwezen in Nederlandseh Oost-Indil, 
Eerste Jaargang, Eerste deel 1872. Door Corns, db 6 boot. 218. — Ebk 
AABDBiJKSKUNDio TiJoscBBiFT. Ocean Highways. The Geographical Record. 
Door P. A. Lkupb. 223. — R. C. Childers , A Dictionary of the PiK 
language. Door H. Kebn. 361. — Dr. E. Trnmpp, Grammar of theSfndlii 
language, compared with the Sanskrit, Prakrit and the cognate ladiaa. 
Tcmaculars. Door H. Kebn. 367. — Die Palau Inseln im Stillea Ooean^ 
Reiseerlebnisse van K. Semper , Prof, der Zoologie und Anatomic la Wfixs- 
burg. Door G. K. Nikmann. 375. — La Langue et la litteratore bindoiii* 
tanies en 1872. Revue annuelle par M. Garcin de Tassy. Door G. K. Nie- 
mann. 377. — Verhandelingen van bet Bataviaasch Geuootschap van Kaoatea 
en wetenschappen. Deel XXXVI. Door G. K. Niemajcn. 881. — Sinioo- 
Aryaca on recherches sor les racines primitives dans lee langnea Chiaoiaafe 
et Aiyennes. 886. 



t 1 




lU.IDIfAriKN 



TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE 



NKDKULANDSCn.INDIIi. 

I irri^KIISVEN IHJUII IIKT lll1)Ct«l,klJII IKtITITVlIT 

r^Ai. f.\sth. tot v>»IJ(KSKn(IIK VAN !ricUIIIU,A9lltu.1l-ll>lll 
• lUI f IllUllt. 

Al IITSTB IIEEI. - !■ »ri7t 



M « tl r I N U S HUH I Jitt 
l«73. 




'14T>ic nttKTUiiiuiVKHatUKiitKo. 15 itAiRt 18ZI ... X-?UX- 

ii8i» t>nnru«ftveuaADeAi«a. If *riia 1873 . . . . XIX-KXn. 

U'J«* CBaTUimsvtnBAORiiilio , 3 nm i>iTA X.\U~XSV. 

ALanreBNK veno*DKei«i, M xpmu idTA .... XXVi— IXVII. ' 

VCI19LA» VANOKXnaAIIWUK WeilKZAAMIItSCK OVKR 1873. XXVIII— XXXVI 

;. vsiwwo tiEB ooMMtsmc . - . 

^^HM IRTS 0«RA OE Ot'SCuOirrEN MK UrMASflKABAK OP 
^^'f WKAVRA. Olian t. Bi eOHKN BTUADT. (WW n««ArIfl1 . 
f MLOHliK nVKCR*. RAAD VAN IHmf UMl.DOOR r. A. tltta-K. 

iriTNudiiiaiKii' TIT iiKT t. 
> Een hutorucb ondoiiiMfc uiu* ili'c nidlig v*n dp iinKingtu h 
• vAw mt\ Sur«pc«n«ii in ohm Ou>t> fo Wni-lndUn trin uAaf* b 

VTAFKL 

Een twwtsl bytri^;*!) aver h*t t 
^ GUil.*ci>. (IT. VnU, On Vortbnn SmuNtn *aJ Hpudill]' Athiii. - 
Mofaiukr, SuDiUn uud die .Vtalerkndu.) 

T 

fitT«oii>tiDiTl>-«n(^iittiDg e{i Iicl tilunil FUniikft. ilvor (toNii. »k Gwwi, ' 
Hal ilUfld AaciiiKiinl (Ruttiatinii) d«r Hauilajfrinp, iluwr P. A. I.IUtb. 




Vv hlbltathfifb inn b«( UtllUvl (Ijian- PiNiIra X*. 41) 
nor dc Ipilrn turraitUlUk dv* XMnaaf* *■■ >" tut n nor. 



Ilnrtn ledtti Hordcn TorMrbl, bl] TFrtindrrlair lan KwinplnaM 
of bU al't (crivKi-ldt oDttSkpt der SUdmern pd ft" pi 
dKiirT«« Lt-nnl» U t«**" MUi deft Umf J. II«u4c«|Jaa 



BIJDRAGKN 



tor 01 



TAAL- LAND. EN VOLKENKUNDE 



WAU 



NEDERLANDSCH'IMDIK. 



IHJDRAGEN 



TOT Ol 



TAAL- LAND- EN VOLKENKUNDE 



« AH 



NKDKRLANDSCH-INDIR. 



UITGKGEVKN 



l>IM>| 



HEX KONI^KLIJK INSTITUUT 



«OOB OK 



TAAL- LAND RN VOLKKNKUNDK VAN NEDRRLANDSCH-INDIB 



DliOI fOUiUIS. 
ACHTSTE DEBL. 



'8 GEATKNHAQfi, 
MARTINUS NIJHOFF. 

1873. 

OKDRUKT BIJ II L SMUb. 



NAAMLIJST DEB LBDBN 



VAN HET 



INSTITUUT. 

(1 Mbi 1873.) 



^#^ 



geUl lodcn Ix'draagt 231 ^ waarTin in Nederland 6 Donat^ars en 125 g«- 
letlcn. on in do Kolonien 103 gewone Men. Met 35 welen^chappelyke 
ingon staat hot Instituut in betrekking en het telt 12 huitenUndsche leden. 



BESCHERMHEER: 
Z. M. DB KONINO. 



BESTUUR: 

BUF.KKR. roorxUitr 1875. 

A. i. w haion si.«»KT VAN l)K BKELE, Omdfr-r^QrsiHer 1876. 

. CM. I. wiiNMAl.EN, Strrfimris 1H76. 

fKS [>FR Go.N MlTSCHKR. Penmimfm§0titr 1877. 

L. C. R<»nir»l>'^ VAN DER AA 1877. 

II.OMHfSMI 1874. 

H. 'sj4Ci)R 1875. 

I. HERN 1876. 

ClNhMA 1H75u 

juu 1874- 

mcMANN 1874. 

fCllLEOEl 1877. 



i. Borue WUNSC , Adfmmei-s^erHsriM, 



VI 



NAAMIJJST. 



CONTRIBUEERENDE INSTELLINGEN. 

Het Nederlandsch Bijbelgenootschap. 
Het Nederlandsch Zendelinggenootschap. 



WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN, WAARMEDE HET INSTITUU 

IN BETREKKING STAAT. 



Koninkiyke Akademie van Wetenschappen 

te Amsterdam. 
Vereeniging van Statistiek te Amsterdam. 
Indisch Genootschap te 's Gravenhage. 
Maatschappij tot bevordering van Nijver- 

heid te Haarlem. 
Koninklijk Instituut van Ingenieurs te 

's Gravenhage. 
Maatschappij der Nederlandsche Letter- 

kunde te Leiden. 
Historisch Genootschap te Utrecht. 
De Koninkl. Bibliotheek te 's Gravenhage. 
Statistisch en Historisch Bureau te Bata v ia. 
Genootschap van Kunsten en Weten- 
schappen te Batavia. 
Maatschappij van Nijverheid in Ned. Indie. 
Royal Asiatic Society. Londen. 
Royal Geographical Society. Londen. 
Het tijdschrift Ocean Highways. Redacteur 

de heer Clements R. Markham. Londen. 
Soci^t^ de Geographic. Parijs. 
Commission des monuments et documents 

historiques et des batiments civils. 

Bordeaux. 
Museum d'histoire naturelle. Parijs. 
Gesellschaft fiir allgemeine Erdkunde. 

Beriyn. 



Konigl. Academie der Wissenschi 

Berlijn. 
Deutsche Morgenlandische Geselisc 

Leipzig. 
Academie der Wissenschaften. Mun 
Kaiserl. Academie der Wissenschi 

Weenen. 
La Society anthropologique. Weene 
L*Universite roy. de Norv^e. Christi 
Reale instituo Lombardo di Sciei 

Lettere. Mitaan. 
Le real Academia de Ciencias. LifW 
Academic royale des Sciences, desLi 

et des beaux Arts. Brussel. 
Academic imp^riale des Sciencei 

Petersburg. 
La Soci^te imp^riale g^ographiqu 

Russie. St. Petersburg. 
Smithsonian Institution. Washingtoi 
The american Academy of Arts 

Sciences. Boston. 
Ceylon bransch of the Royal Asiatic Soi 

Ceylon. 
Asiatic Society of Bengal. 
Public library. Melbourne. 
Royal Society of Victoria. Melbooni 



BUITENLANDSCHE LEDEN. 



ED. DULAURIER, Parijs. 

H. a VON DER OABELENTz, Altenburg. 

Prof. CHR. LASSEN, Bonn. 

L. ▲. SEDILLOT, Parys. 

Dr. REiNHOLD ROST, Londen. 

Dr. H. O. DALTON, Demerary. 



J. w. PLOOS VAN AMSTEL, Melbourne, 
w. w. HUNTER, Calcutta. 
Prof. MARTIN HAUO, Munchen. 

Prof. ANOELO DE GUBERNATIS, Florei 

T. J. HOvELL THURLOW, Londen. 
Dr. J. MUIR. Edinburg. 



NEDERLAND. 

bONATEURS. 
II. Puns iit.NURii der Nedrrlanilrn. I Ur. H: J. van auUH, Rotterdam. 
1. Prtiii rHKDKKtK Jpr N'pdirlsndrn. Mr. a. j. duthae* *an twist, Iffv^ntcr. 
tertftiiJv-lic lliiidi'lmiMt-chapp^. | Mr. c. vibschek, Arnhem. 



OEWONE LEDEN. 
tA.'iOravenlMge. IcoMi.. Dl MtOOT. >araienha««. 



lOftKHK, 's raven h»Kc. 




NEIK IIA.NTin.HAAKiCHAfnj. fiMafW, All- 


E. BA 


NCE, 'sdravonhaftc. 




•l«rdani. 


AUll. 


■> (irai<-iiliat;e. 






RAI'U 


■IN. '^ (iravt-nhagp. 




1. J. HASMLBAK. Tifl. 


BKTI 






Jhr. Ur. D. A. JUNIUS VAN HIHtnn. 


t»>CI 


II' OlaVKIJNK. th'irt. 




'•Cii-a>ei<baK«-. 


P<IT 


.^mMrnliiiii 






BI.fl 


KK, '"(•raK'iihaitr 






Loaa 


siiAL, -.OravrnhaKP. 






I ti.< 


m>. MlraveiihaB^. 




H. HIEMNK. Voont bq Zutf«n. 


s. >.« 




Prof. J. HorrMUtH, Leiden. 


a >• 


thu. BEIUKH, 'iGrava 


nha««. 


Prof. 1. 1. DE HUIXAKUU, Breda. 


1. VAN 




Jhr. U k. HOLIIBCBO HE UCKn.LT, 


jnr I.I 


fM-'TsciiAi-, Amjiterdain. 


'sGntvrnhaffe. 


». E. 


lir.nf v»N Bvusrrr. ' 


Hag'. 


0. 1. J, VAN on KUatT, Haarlem. 


t- A. 


Cur VAX BTtJtKDT, 


sNagp. 


Jhr.Ur. J. „iY,>IOIl'FKVAIIIIA*«MBVEEH, 


«UJ 






Haaruevaen. 


ICIItl 


s. H.j,w,jl, 






,.•« <'< 


KM.fihEV. Lriileii. 




C *. Itf.AKl. U'<T.I«'ll. 


L. O 


l»N. Amst«rdam. 




A. W. T. JlINDOLl. ll-Hu 


1. tw 


■EHS, (Iromngrn. 




Prof. a. «M. Leid«n. 


N. 


FMf:. 




Jhr. Sir. r. L. w.iiBioc«.'»Gravenha4«. 


A G 


nrwiiNTirR, 's Grave nliagp. 


o, c. J. WLTF. Leiden. 


K^HM 


ii.K, ■■..ir^vr.ihapp. 




H. T. KlUBBE. 'AGra-enhage. 


, r. 


J VtMV»[s<ii.L<vuv.anlen. 


I lUTPEB utN., 'a Unifenhaite 


rci>, 


M.i..r,s,.ii. 




Prof. J. P. N. LAKO, l.eide<i. 


I'RI 


- rKii.tNib:. HonaUMF 






t liA 


¥ l.>HTM*t, Lei.li-n 




J. r. W. A. LANOE. 


f. w 


T. ..nm-s ntrMmr, 


Mlrt- 


W. BE LANOT. 

R. r. VAN LANSBEBOt, 'lOraicnhaC'. 
Ur. p. A. VAN tiu Lira, Leiden. 


t«M 


I, 






r. 


.>>a<iHlil'. tlrJA 






OKU 


t.>l Vt.S PRIHkTKUa, 


iGra- 


Ur. M.. BvoD XAGUt TAN unuon, 



vin 



NAAMLIJST. 



Mr. D. J. Baron mackay, 's Gravenhage. 

Dr. B. F. MATTHES, Kampen. 

Mr. w. G. MEES, Amsterdam. 

J. J. MEINSMA, Delft. 

J. MILLARD, Amsterdam. 

Mr. G. J. F. MIRANDOLLE, Haarlem. 

E. P. DE MONCHY, Amsterdam. 
Mr. P. MiJER, Utrecht. 

J. MiJNSSEN, Amsterdam. 
H. MULLER SZN. , Rotterdam. 

A. D. VAN DER QON NETSCHER, *S Hage. 

0. K. NIEMANN, Rotterdam. 

J. L. NIERSTRASZ, *s Gravenhage. 

M. NIJHOFF, 's Gravenhage. 

J. M. OBREEN, 's Gravenhage. 

w. H. VON OVEN, 's Gravenhage. 

Bir. F. M. C. PELS RiJCKEN, Arnhem. 

N. o. PiERSON, Amsterdam. 

Dr. J. PIJNAPPEL GZN., Leiden. 

L. PiNCOFFS, Rotterdam. 

Mr. w. A. P. VERKERK PiSTORius, 'sHage. 

FRANgois p. L. POLLEN, Scheveningen. 

w. POOLMAN, 's Gravenhage. 

yr. VAN PREHN, *s Gravenhage. 

J. FRANSEN VAN DE PUTTE, GoeS. 

1. D. FRANSEN VAN DE PUTTE, *s Gravenhage. 
Jhr. Mr. j. k. w. quarles van ufford, 

's Gravenhage. 
Mr. o. c. J. van reenen, 's Gravenhage. 
o. VAN REES, 's Gravenhage. 
Jhr. 0. RENDORP, 's Gravenhage. 
w. A. ROEST, 's Gravenhage. 
Prof. T. ROORDA, Leiden. 
O. f. c. ROSE, 's Gravenhage. 

F. 0. ROSE, *s Gravenhage. 

a B. H. VON ROSENBERG, Darmstadt. 
0. RUEB cz., Rotterdam. 



J. M. c. K. LE KiJTTE, *s Gravenhagt. 

D. SCHELTEMA. Haarlem. 

Dr. o. SCHLEOEL, Leiden. 

Prof. H. SCHLEOKL, Loiden. 

Mr. L. A. J. w. Baron sloet van oe 

Arnhem. 
Mr. u. J. SMiT, Haarlem. 
J. SPANJAARD, Delft. 
A. B. COHEN STUART, Leiden. 

A. SWAYING. 

J. H. TOBIAS, 's Gravenhage. 
N. TRARAANEN, Huize Evefsberg b^ 
verdal. 

Mr. A. J. DUYMAER VAN TWIST, DOHMitm^ 

Deventer. 
Professor J. J. P. valeton, Groningen. 
w. c. veenstra, Leiden, 
w. F. verstekg, Amsterdam. 
Prof. p. J. veth, Leiden, 
w. A. viRULY verbrugoe, Rotterdam. 
Mr. c. visscHER, DoHoieur, Arnhem. 
joosT VAN VOLLENUOVEN, Rotterdam. 

I 

J. M. VAN VLEUTEN, *s Gravenhage. 
A. c. VREEDE, Leiden. 
Dr. A. VROLIK, 's Gravenhage. 
A. w. p. WEiTZEL, Groningen. 
G. F. WESTERMAN, Amsterdam. 

C. F. W. WIGGERS VAN KERCHBM, LetdM» 

w. wiJT, Rotterdam. 
J. woLBERS, Utrecht. 
Jhr. Mr. H. 0. van der wuck, 'sGravMh 

hage. 
Mr. J. 0. wiJNMALEN, Leiden. 
Dr. TH. CH. L. WIJNMALEN, *s Graven hugft. 

NEDERLANDSCH ZENDEUNG-GENOOTSOHAP9 

Rotte