Skip to main content

Full text of "Bijdragen voor de geschiedenis van het Bisdom van Haarlem"

See other formats


Bi^». Hollandicse. ' 



Armarium ^ 







PURCHASED FOR THE 

UNIVERSITY OF TORONTO UBRARY 

FROM THE 

HUMANITIES RESEARCH COUNCIL 

SPECIAL GRANT 

FOR 

ARTS OF THE LOW COUNTRIES AND 

THE GERMANYS, 1600 - 1850 



m 



BIJDRAGEN 



GESCHIEDENIS VAN HET BISDOM 



HAARLEM. 



VEERTIENDE DEEL 



HAARLEM, 

^V. IC ü r» P E K s. 

1887. 




AUG 2 5 m .. ^ 



SELPEBS-DUUKKERIJ SINT JACOBS-GODSHUIS TE BAARLEM. 



INHOUD. 



Blatlz. 
Uit de Akten van het Haarlemsche Kapittel (Vervolg van 
blz. 265, X*^ Deel). J. J. graaf 1 

Brieven van Baljiuwen enz. ten antwoord op een aanschrij- 
ven of eene missive der Edel Mogende Gec. Raden van 
Zuid-Holland. 1730. a. v. lommel, S. J 41 

Limmen. (Vervolg en slot van Deel X-JIT-, blz. 352). 

L. SCHOLTE, Pastoor. 99 

Pastoors van Schagen. (Vervolg van blz. 410, Deel Xllf.) 

CHR. PHILIPPONA. '123 

Naamlijst der Roomsche Priesters te Amsterdam door den 
stedelijken Raad toegelaten tusschen 1730 en 1794. 

A. V. LOMMEL, S. J. 177 

Naamlijst der Oud-Roomsche Priesters te Amsterdam door 
den stedelijken Raad toegelaten tusschen 1730 en 1794. 

A. V. LOMMEL, S. .1. 195 

Zedenspiegel c. J. gunnet 199 

Geschiedkundige schets van Wassenaar, a. v. lommel, S. J. 225 

Bijdragen voor de kerkelijke geschiedenis van Oudevv'ater 
uit de 16'^ en 17*^ eeuwen , in het Stedelijk Archief verza- 
meld (Vervolg van Deel XIII, bladz. 251). J. putman. 247 



IV INHOUD. 

Blz. 
Uit de //Handelingen der particuliere Synodi van Noord- 
Holland" 1657— 1G7I. CHR. PHTLIPPOKA 268 

Mededeelingen 286 

Uit de Acten Classis Amstelodamensis. 1646 — 1656. 

CHR, PHILIPPONA. 288 

Uit de Annales Belgici van Franciscus van Dusseldorp. 

j. H. HOFMAN , Pastoor. 334 

De kerk der Eoomsch Katholieken //op de Cingel" en die 
der Jansenisten //op de Nieuwe Zyts Agterburgwal bij de 
Korte Lvnbaensteeg" te Amsterdam, bernard j. m. de bont. 450 

Alphabetisch Eegister. J. J. thunnissen, Eector. . . . 458 



UIT DE AKTEN 
VAN HET HIARLEMSCHE KAPITTEL. 



(Vervolg vaQ bladz. 2G5, X"^* Deel). 

Capitulum Extraordinarium, 

A° D'. 1632, die 29 Julij. Amp. D. Decanus convo- p;,g. :'9. 
cavit Capitulares Harlemi residentes cum Amp. D. Prae- 
posito, adfueruntque RR. DD. Buggaeus, Blommertius 
et Bannius , in causa vacantis curae et Archipresbyteratus 
Alcmariani per obitum Adm. R. D. M. Qlirini Costeki, 
25 hujus defuncti. 

1° Exposuit Amp. D. Praepositus acta a se cum col- 
lega D° Buggaeo in esequiis R. D. defuncti supradicti 
Alcviariae, die 28; enz. (Deel III, bl. 308-310). 

5° Exhibuit Amp° D° Decano idem D. Pauwius ') v-^<z,. 40. 
translationem Notarum Spongiae Eximii D. Janssenii *) 
in linguam Belgicam, quam D. Decanus tradidit confra- 
tribus examinandam ut prelo committi posset. Partes 
legendas assumpserunt Amp. D. Praepositus, DD. BuG- 
GAEUS, Blommertius et Bannius, cui insuper commis- 
sum, ut transferret ea quae adhuc desiderarentur. ^) 

6°-7° Alkmaar. (D. III, bl. 310). 

8° Schagen. (D. VII, bl. 177). 

9° Denique oblati sunt hac Congregatione per Amp. 
Decanum, catalogi recenter impressi de Testis et Jejuniis 
Dioecesis Nostrae et Ultrajectensis, secundum ordinatio- 
nem Capituli correcti et jam Amstelodami impressi ex 
directione Amp. D. Praepositi nostri. Extant 5000 , ex 

1) Pauw. Kapelaan van Pastoor Coster te Alkmaar. 

2) Vergelijk: De Katholiek D. LX (1871) bl. 62. 

3) Later is ter zijde bijgeschreven : Defensionem scilicet Janseiiii contra 
Rivetum. 

Bydra^en Qescli . Bisd. v. Haarlem XIVc Heel. 1 



quibus tria recepit D. Decanus confratribus destinata 
tam sacerdotibus saecularibus et regularibus quara laicis. 
Item Decreta lUustrissimi pro Dioecesi nostra suppleta 
prelo rursum commissa Archipresbyteris et sacerdotibus 
distribuenda exhibita. 

Capitulum Extraordinarium. 

Pag. 41. A° D'. 1632, die 23 Aug. excurrente Harlemum Amp. 
D. Praeposito Mario , convocavit residentes confratres 
Amp. D. Decanus, actaque sequentia. Art. 1-2. Alkmaar 
(D. III, bl. 311). ') Art. 3. Schagen (D. VII, bl. 177-79). 

Pag. 42. Art. 4. Exposuit Capitulo D. Praepositus querelas Dni 
Ebbii et quorumdam fidelium contra P. Laürentiüm , 
Societatis J. Amstelodami res,\^Qwien\ , de casula Dno Ebbio 
extorta, de testamento Christinae Joannes, annorum 14, 
quod ipsa manu propria confecerat; et legata aliquot 
milliura florenorum ipse a legatariis repetebat scriptis 
chyrographis quasi illis esset satisfactum ; de ficto matri- 
monio quod instillaverat cuidam virgini, ut materteram 
suam inquietaret vel tali astu sibi devinciret ; de consilio 
eidera dato ut mutato nomine alio se transferret, ne redire 
cogeretur ; de quibus aliisque instructiones a partlbus 
scriptas praelegebat D. Praepositus. Et saepius in fide 
sacerdotii affirmaverat P% se nihil plane istorum conscium 
esse. Denique quod dixerat magistrae cuidam, Amstelo- 
damum a se evocatae ex Breda, et volenti uti consilio 
D. Praepositi , et ludum communem omnibus filiabus 
Catholicis aperire, se in hoc nolle consentire. 

Et haec est il la matertera , cui legata facta et cujus 
neptem jure vel injuria ad supradicta consilia instigavit 
P', quae pariter querelas suas D. Praeposito attulerunt. 
Art. 5. AUcmaar (D. III, bl. 311). 

1) ^Tij maken hier van de gelegenheid gebruik, om een woord dat ons 
indertijd onleesbaar voorkwam, in de Noot op bl. 311, thans aan te vullen. 
Er staat: ad evitandam inquisitionem, negotium finxit. 



3 

Capitulum ordinarium. 

A° D'. 1632, die 12 Octob. Convocati ab Amp. D. 
Decano CatziO , convenerunt Dni Capitulares omnes, 
excepto Amp. D. Praeposito Mario, qui Trajectum ex- 
currerat pro advocando ad Capituluin Illustrissimo D. Vicario 
Apostolico ; deditque hodie Trajecto litteras excusatorias 
ad Decanum et confratres , quae postridie lectae sunt. 

Et 1° relectis iis quae tribus Capitulis, uno ordinario 
aliis extraordinariis conclusa erant, casus Persinae ') com- 
missus est examini R. D. Cateri, Pastoris Alcmariani, 
qui ab Amp. D. Decano hoc tempore evocatus fuerat; et 
intellectum, eam proh dolor, in apostasiam prolapsara esse 
et maritum haereticum sequi , cura quo coram ministro 
haeretico juncta erat, cum tarnen haberet viventem matrem 
Catholicam , sub intersignio Aethiopis Alcmariae. 

Art. 2. Libellus D De Sales ^) necdum recusus, sed 
continuo invigilat D. Blommerus. 

Art. 3. De Streek (D. IV, bl. 449). 

Art. 4. Catechismus compendiatus a D. Buggaeo et 
Amp. Decano traditus necdum repertus , fuerat ; (later 
bijgeschreven) sed 1 5 Oct. repertus examinatus est ab 
Illustrissimo V. A. qui taliter edi posse censuit. 

Art. 5. Translatio Spongiae D'. Janssenii revisa erat 
per D. BuGGEN quantum ad decem sex terniones, alios 
sex nuper hinc D. Pauwius secum assumpsit a D. Bannio, 
revisurus eos et correcturus. 

Art. 6. Catalogi festorum etc, ^) item supplementa de- 
cretorum Illustrissimi jam impressa , praesentata sunt a 
D. Decano Dominis Capitularibus et maxime Archipre- 

Ij Zie D. X, bl. 261. 

2) Zie D. X, bl. 258. 

3) Later is bijgeschreven: Scedulae pro mortuis sacerdotibus, Imagines 
8 patronorum nostrorum. Van deze plaatjes is nog een exemplaar in het 
bisschoppelijk Museum vooi handen. 



sbyteris, ut ea tempestive confratribus communicareiit et 
fidelibus. Supplendus erit catalogus festorum de jejuniis 
praeoccupandis quando in Dominicas incidunt. 

Art. 7. Ab Urbe nihil rescriptum fuit, neque ad eain 
adhuc scripserat Amp. D. Decanus; quod propediera facere 
proposuit, inquisiturus , 1"" quid scripti receperit lUustris- 
simus D. et egerit cum D" Meysio et "Wolfgango 
GraviO ') in honorariis assignandis. 
Pag. 43. Art. 8. Pro Gradualibus et Antiphonariis recudendis, 
ad petitionem Capituli composuit R. D. CoSTERüS p. m. 
tractatum de musica, in cujus parte tertia late explicat ea 
quae ad cantum Gregorianum pertinent. Hunc ex domo 
mortuaria accepit D. BuGGAEUS, et partem tertiam tra- 
didit D. Bannio , ut ex eo utilia edendis cantualibus 
insererentur Egregiam certe hac in parte operam praesti- 
terat D. Costerus, et ad ultimum vitae suae isti labori 
insudaverat, propriaque manu ad nitorem descripserat , 
ut isti operi quasi immortuus fuisse videatur. Deus omni- 
potens sit ipsi merces. — Tjpographus Borcelo in Graduali 
pervenerat ad propria sanctorum, et partes imprimendas a 
D. Bannio expectabat. Visumque fuit confratribus ut Missae 
Sanctorum Archidioecesis Trajectensis et nostrae Harle- 
mensis ad calcem libri apponerentur , ne turbaretur ordo 
Romanus et liber iste aliis etiam dioecesibus commodiori 
usui esse posset. 

Art. 9. De Visitatione P"^ Boüteri facta A" 1628, Amp. 
D. Decanus egit cum Illustrissimo Nuncio, qui significavit 
nihil secum de ea comraunicatum ; sed petivit, ut nota- 
bilia ex illa describerentur et ad ipsum destinarentur , 
omnem operam addicens pro tuendo ordine nostro Hierar- 
chico. ]Multa circa illam jam conscripserat D. Confrater 
BlommertiüS ^), quae Amp. D. Decanus suscepit sup- 

1) De agenten te Rome. 2) Medegedeeld ia D. X, bl. 272—81. 



plere et ex iis Illustrissimum D. Xuncium informare. Et 
reliqua de Sociis qui novit addat. 

Arx. 10. Alkmaar (D. III, bl. 312). Art. 11. Hoog- 
woud (D. I, bl. 442). Art. 12. de Rijp (D, VII, bl. 161). 
Art. 13. Alhnaar (D. III, bl, 312). 

Art. 14-. Ad Carthabellam pro sequenti anno conficien- 
dam, vota data sunt a Capitulo D=- J. A. Baxnio tam- 
quam magistro caeremoniarum (cui istud quasi ex officio 
competat). Et escusanti se suggestum , ut istud efficiat 
per sacellanum suum D. Wijhe , qui illius conficiendi 
peritus aestimabatur. 

Art 15. Statutum, ut Exiraio 0"^° H. Paridaxo ') 
praesidi Seminarii transcribatur status Ecclesiae nosti-ae, 
ut desuper studiosos informet ad petitionem ejus : proinde 
mittantur ei per D. Decanum Bulla Apostolica concorda- 
torum, Decreta Illustrissimi, casuum resolutie ex praxi 
nostra, mappa terminorum Dioecesis nostrae et Archipres- 
bvterorum (a D. Baxxio conficienda) item concordata 
cum lllustrissirao a Capitulo nostro. 

Art. 16. Waterland (D. VII, bl. 161). Art. 3 7. TFer- Pag. -i4. 
fertslioef en Ursem (D, I, bl. 443). 

Art. 18. Petitum fuit a consultissimo D. J. A. Banxio , 
ut placeat Amp. D. Decano et confratribus curare effigies 
suas pingi pro memoria ; ad quod consenserunt praesentes. 

Art. 19. Petitum fuit a D. confratre Blommero, ut 
placeat describere pro archivo ea quae circa ipsum acta 
sunt a Patribus Societatis , unde petierit dimissioneni a 
Generali ejusdera, et quatenus eandem Romae obtinuerit; 
denique quae gesta fuerint in nupera hujus anni capti- 
vitate Expertissimi D. Plassii, in cujus examine multa 
permixta sunt quae pertinent ad molimina Patrum Capu- 



1) President van het HoUandsche Collegia of Pulcheria te Leuven. Zie 
D. TUI bl. 263. 



ö 

cinorum in nostris partibus ; quae praestare suscepit D. 
Blommerus. 

Art. 20. Occasione libelli precationum , editi Amstelo- 
dami anno 1628 a P. Augustino Teylingio Societatis, 
et approbato ab Eximio D. G. Fabritio Lovanii, disputa- 
tum fuit: an non sit necessaria approbatie alicujus faciil- 
tatem habentis in his partibus , quando liber aliquis de 
novo hic excuditur? Et responsum fuit, quod sic; vel 
saltem si alibi approbatio obtenta sit, debeat alicui hic 
facultatem habenti insinuari , ut et ipse manum apponere 
debeat. ') 

Art. 21, Intellectum quoque fuit, Patres Discalceatos 
conqueri, quod ex partibus nostris excludantur, et jam 
nuper emisisse principis Portugalliae filium, qui ejusdem 
ordinis est , ut modum inquirat quomodo huc admitti pos- 
sint , vel favorem fidelium ad ingressum obtinere. 

Art. 22. A. Disputatum quoque fuit, an Religiosi in 
partibus nostris pro tempore absentes possint socium ali- 
quem sibi substituere sine consensu ordinarii, qui eodem 
in loco residet? Et responsum fuit, non licere religiosis 
ubi duo resident, sed tum ordinarius loei vel alius ejus 
socius vices absentis supplere debeat, et pro tertio etiam 
in his partibus approbato consensus ordinarii vel superioris 
accedere debeat. Si autem unus tantum ejusdem ordinis 
residet, posse per Superiorem missionis ordinis in absentia 
provideri de altero, ut habet BuUa Apostolica concorda- 
torura ad § 3. Quandocumque, art. 6. 

1) Bij dit Artikel is ter zijde eene noot aangeteekeud, blijkbaar in de 
baast en daardoor onvolledig. Indien ik goed lees, staat er het volgende: 

Idem curavit iraprimi post obitum Spitholdii (?) cum ejus approba- 

tione, Ptl. Laurijfz Sjnngd. Spitboldius of Spithout was kauuunik en ple- 
baan der kathedraal van Antwerpen en heeft ook een paar godvruchtige 
werkjes uitgegeven nam.: Pia precationum et contemplationum Exercitia, 
Antv. 1604, 16" en: Meditationes in passionem et resurrectionem J. Ch. 
Autv. 1612. 16". 



B. Item ventilatum fuit, an Religiosi possint passim Pag. 45. 
dispensare in festis et jejuniis sine scitu ordinarii ? Et 
responsum fuit, non licere, sed istud ad ordinarios facul- 
tatem habentes pertinere, uti habet praxis partium Catho- 
licarum. [Later is bijgeschreven] nisi in casu necessitatis, 
quod postea referant ad Vicarium. 

Art. 23. Intellecto consensii Illustrissimi Domini de 
assnmptione M. Joannes Cateri ad numerum confratrum 
Capituli nostri Graduatorum per Amp. D. Decanum, pro- 
cessum fuit ad electionem ejus; et omnes pariter elege- 
runt eumdem in locum M. QuiRiNi Costeri p. m. pe- 
tentes ut intra annum promoveatur ad gradum Licentiae 
in S. Tlieologia. Introductionem vero ipsius distulerunt in 
aliud tempus , quando plenior consensus Illustrissimi 
Vicarii Apostolici intellectus fuerit , ad quem denuo de 
hoc scripserat Amp. D. Decanus. 

Art. 24. Agitatum quoque fuit, an non expediret sta- 
tuni Ecclesiae nostrae Harlemensis insinuare regiae maje- 
stati , ut nobis propitius in Ecclesiasticis negotiis esse 
velit; idque eo magis quod per Religiosos de Societate 
et alios , in sinistram partem multa de nostris rebus et 
personis perscribantur? Et visum fuit quod sic, si per- 
sona extra provincias nestras idonea ad hoc inveniri posset. 
[Later bijgeschreven] v. g. Exim. D. Janssenius. ') 

Art. 25. Alkmaar. (D. III, bl. 313). 

Art. 26. Lectae quoque sunt binae litterae Amp. D. 
LüDOLPHi Brdnesii, Decani Daventriensis, quibus mittit 
ad D. Buggaeum pro Capitulo nostro notata sua et reperta 
in Eicclesia Aldenzaliensi, de Sanctis patriae nostrae, pro- 
mittens bibliothecam patrui ^) sui, p. m. Daventriae perqui- 



1) Aan den kant is later ook bijgeschreven : Ultrajecti uegalum fuit 
expedire. 

2) Hier is later een naam tusschengevoegd , doch voor mij onleesbaar. 



rere, et ea quae de Antiquitatibus Ecclesiasticis reperire 
possit etiam transmittere. 

Art. 27. Lecta quoque fuit ab Amp. D. Decano series 
visitationis districtus sui Kenemariensis hoc anno factae 
cum confratre Blommero. Et quia raptim scripta fuerat, 
retinuit chartas, ut nitidius describeret et quaedam prae- 
termissa de Asseyidelpho suppleret. 

Art. 28. Indiculus pro Archipresbyteris a D. Bannio 
iiecdum perfectus erat, sid addixit propediem absolvere 
et tradere, [later bijgeschreven] uti nee mappa terminorum. 

Art. 29. Propositum quoque fuit , an non conveniret 
sacrum ununi de Sanctissimo in congregatione capitulari 
coram confratribus celebrare; itemque unum de Defunctis 
pro animabus praedecessorum. Et visum fuit istud prae- 
termittere ad evitandum conspectum et rumores fideliura 
curiosorum et pericula inde forte nascitura. Et statutum, 
ut saltein in Introductione novi alicujus capitularis priinum 
fiat et post obitum confratris secundum. 

Art. SO. Propositum item fuit, proxima congregatione 
agere de dispensatione, quae dicitur facta Amsteledami in 
jejunio vigiliae S. Matthaei propter tempus dedicationis , 
in quod incidit hoc anno et fere semper solet cum eo 
concurrere. Et visum fuit , istud propter novitatem et 
consequentias aliorum locorum iuconvenienter factumfuisse. 
[Later bijgeschreven] Respondit D. Vicarius, D. SiXTiUM 
semper ita fecisse Amsteledami et Abcoude. 

Art. '31. Denique propositum fuit sequenti Capitulo 
tractare materiam jurisdictionis Capituli Ecclesiae Cathe- 
dralis sedis vacantis, ut quisque ex confratribus interea 
isti materiae studeat , et quae opportuna erunt in medium 
adferat. 

Art. 32. Ventilatus quoque fuit casus iste, an expe- 
diret bona quaedam feudalia hactenus ignota aperire cum 
innotuerint. Et responsum fuit absolute, quod non liceret 



9 

propter speciem proditionis et difficultates verosimiliter 
orituras contra eos qui innocenter iis usi fuissent. 

Art. 33. Venit ad Capitulum R. P. Aknoldus, die 
13 Octobris, acturus de reliquiis S. Bonifacii et sociorum, 
de quibus habetur supra 7 Julii N. 23, p 38 '), instructus 
desuper litteris hoc anno die 8 Aug. ad ipsum datis, a 
P, R. Berxardixo Wetweijs, Provinciali suo ordinis Pa-. 46. 
S. Francisci de Observantia in districtu Coloniensi, ad 
olivas Coloniae residente , sic habentes: //quoad casulam 
v(S Bonifacii) attinet, libenter consentio ut R V. concedat 
«illam D. Decano , et Capitulo (Harlemensi) offerat eo- 
/r/rumque fidei et custodiae commendet." Et obtulit idem 
P^ Arnoldus, supradictas reliqnias cum adjunctis Anip. 
D. Decano et Capitulo nostro , quas etiam gratanter ac- 
ceptavimus secundum eandem formam ad custodiam. Et 
suscepit in se Ainp. D. Decanus satisfacere P" Arnoldo 
pro molestiis et sumptibus impensis in acquisitione earum. 

2*^ Idem P"^ Arnoldus [rogavit] ut placeret Amp. D. 
Decano et Capitulo nostro dare ipsi litteras de traditione 
et acceptatione reliquiarum supradictarum , ad conventum 
S. Francisci Coloniensem supradictum , quibus posset se 
defendere apud eos , quibus ipse ti'adidit litteras promissae 
restitutionis, quando ab eo repetentur per illos qui con- 
ventui tradiderunt Tradidit autem P" Arnoldo pro con- 
ventu supradicto nobilis Domicella van der Meulen, uxor 
generosi viri Peijma habitantis in Dongerdeel , municipio 
prope Dockum sito inFiisia, anno D. circiter 1612; cui 
P'. Arnoldus supradictas dederat chyrographum nianus 
suae nomine conventus praedicti ; illudque dicta Domicella 
dedit in manus Amp. D. Praepositi Marii, apud quem 
adhue modo existat. Et promisit Amp. D. Decanus et 



1) Zie Deel X, bl. 264. 



10 

Capitulum litteras tales ad conventum saepedictum scri- 
bere, ') 

Nota, Et quia Anip. D. Decanus negotiis impeditus 
orationem ad confratres non habuerat , petebat idem ut 
ea haberetur ex scripto et componeretur ad utilitatem et 
custodiam in Archivo. 

Capitulum extraordinarium. 

A° D' 1632, die 26 Oct. Praesentibus Harlemi Illustris- 
simo D. RoVENiO, Vicario Apostolico et Amp. D. Prae- 
posito Mario, convocavit Amp. D. Decanus confratres 
Harlemi residentes et R. D. Magistrum J. Caterum, 
pastorem Alcmarianum, ad instituendum eundem in Cano- 
nicatum Graduatum Ecclesiae nostrae. 

Art. 1. Primo itaque Illustrissimus Dominus hora cir- 
citer decima ante meridiem, in sacello Amp. D. Decani, 
accepta fidei et fidelitatis professione a D. Catero, assistente 
Amp. D. Decano itidemque librum ex quo legebatur 
tenente, investivit eundem per impositionem byrreti, tra- 
ditionemque almutii, praesentibus confratribus supradictis 
et testibus ad hunc actum specialiter vocatis spectabilibus 
viris Florentio van Dijck et Gisberto Nicolai van Kampen, 
civibus Harlemensibus. 

Art. 2. In loco capituli ordinario, ad petitionem Amp. 
D. Praepositi, Illustrissimus Dominus constituit D. Caterum 
Archipresbyterum districtus Alcmariani , loco D. Costeri 
defuncti et praedecessoris ejus in Pastoratu et addixit 
desuper eidem ti^adire litteras manus suae. 

Art. 3. Purmerend etc. (D. VII, bl. 161-163). 
Pag. 48. Nota. Art. 8. Illustrissimus D. Rovenius, Vicarius 
Apostolicus Ilarlemum excurrens, ad petitionem D. Decaui 
concessit, ut Facultates Amp. D. Decano extraordinarie da- 

1) Aan den voet der bladzijde is later aaogeteekeud ; Factum est anno 
1633, 25 Febr. Vide Arcliivum. 



11 

tae communicentur, in absentia ejus acivitate Harlemensi, 
canonico seniori residente; sicut etiam Visarii Generalis 
Harlemensis Facultates cedant in potestatem Decani, illo 
absente. Ita declaratum 8 Nov, 1632. Vide Archivum. 



Capitulum ordinarium. 

A'' D' 1633, die 26 Januarii, ad evocationem Amp. 
D. Decani J[udoci] C[atzii3 convenerunt Harlemi Amp. 
Domini Decanus, et RR. DD. Marius, Buggaeus , Blom- 
MARTius, Caterus, absentlbus clarissimo D. Alkemadio 
seniore, clarissimo D. Bannio, (qui serius advenit et 
mulctam solvit) Adin. R. D. Wolffio (qui se excusari 
curaverat, eo quod a cura sua abesse non posset) et R. D. 
Benio (qui valetudinis causa Hagham excurrerat et lit- 
teras citationis non acceperat). R. D. senior, quia excusa- 
tionem non fecerat, mulctam incurrisse judicabatur. Deinde 
praelecta sunt acta ultimae Congregationis tam ordinariae 
quam extraordinariae; ex quibus haec notabilia acta sunt. 

Art. 1, De lihello Sales necdum excuso curat adhuc 
D. Blommertius. 

Art. 2. De Streek. (D. IV, bl. 450). 

Art. 3, De quarto articulo Catechismi compendiati, 
retulit D. Buggaeus, illum datum Henrico Bernardi. 
Curabit Amp. D. Marius ut quamprimum imprimatur, 
uti et de Spongia Eximii D. Jayissenii, quam Ampl. D. 
tradidit Jac. Carpenterio tjpographo, curaturus ut cor- 
recte prelo edatur; petitque scire numerum exemplarium 
imprimendarum , quot numero quisque ex confratribus 
desideret, ut de pretio cura typographo transigatur. 

Art. 4. Notata articulo sexto impleta sunt. Curandum 
erit Amp. Decano et Archipresbyteris, ut Catalogi festo- 
rum ad sacerdotes et laicos quam primum destinentur. 
Imagines quoque 24 Patronorum Ecclesiae nostrae excusae 



12 

sunt ; et petitur quo pretio illae sacerdotibus aliisque 
requirentibus sint communicandae. 

Art. 5. De articulo septimo respondit D. Decanus, quod 
Illustrissimus D. Nuncius Htteras a Capitulo nostro desi- 
deret, offerens consilia et auxilia sua pro ordine Hierarchico, 
et norninatim ut ei transscribantur notata nostra contra Visi- 
tationem Bouterianam, de qua in actis ültrajectensibus 
anno superiori. Scribet ad eum Amp. D. Decanus , uti et 
ad WoLFGANGUM Gravium de quo in iisdem actis. 

Art. 6. In Graduali pergit typographus Borceloo et 
expectat addenda per Olarissimum D. Bannium. ') 
Pa?. 49. Art. 7. In nono, qui concernit relationes Visitationis 
Bauterianae , renovatum est , ut post Decani relectionem 
singulis confratribus exemplar exhibeatur, et ipsi addant 
pro experientia sua quae judicant pertinere ad causam. 

Art. H en 11. Alkmaar (D III, bl. 313-14. Art. 9. 
Hoogwoud (D. II, bl. 140-U). Art. 10. de Rijp (D. VII, 
bl. 163). 

Art. 12. Articulmn 15: scribendi ad Eximium D. 
Paridanum curabit Amp D. Decanus, raissurus eidem 
niappam inajorem Hollandiae, 
Pag. 50. Art. 13, 14. WerfertshoeJ en Ursem (D. II, bl. 141). 

Art. 15. Articulus 18 de picturis confratrum, tacite 
tune admissus, jam reclamatus fuit. 

Art. 16. Articulus 19 quantum ad scriptuni contra 
Visitationem Bouterianam a Clarissimo D. Blommero 
iinpletus est ; pro altera parte quoad captivitatem D. Plassii 
implebitur per eundem. Similiter acta fratris ejusdem 
Capucini describet Amp. D. Marius. 

Art. 17. Articulus 20: placuit ut indicetur typographis 
Catholicis ne ullum libellum imprimant sine approbatione 
dioecesana. 

1) Later is in margiue bijgevoegd : Carpenterius editlit in Majo. 



13 

Narratum quoque fuit, quod P^ TeylingiüS, Amstele- 

dami curaverit imprimi libellum ') sub approbatione 

D. Spitholdii, cum is aliquot annis jam esset mortuus, 
ex relatione Petri Laureiitii Spiegel. 

Art. 18. In articulo 21 responderunt Domini Ultra- 
jectenses, se indulsisse Discalceatis habitationem Leyden- 
sem et operationem in duobus pagis vicinis, non in civi- 
tate; et narraverunt conversationem Patris Emmanuelis 
Portugalli periculosam. 

Art. 19. Ad articulum 22. B. Narratum fuit, Religio- 
sos in casibus dispensationis raro superiores consulere, 
sed sibi fere arrogare, nisi cum notorii sunt vel tales 
quibus occurri non possit. 

Art. 20. Articulus 24 negatus est, et quod expediens 
videbitur transigendum erit Hagaecomitis vel Bruxellae 
apud Serenissimam Isabellam. De quo vide acta Ultra- 
jecti hoc mense, an. 5. 

Art. 21. Articulus 28 de Indiculo pro Archipresbyteris 
impletus est per Clarissimum D. Bannium, datus scilicet 
Domino VVolffio et Archivo ; dabit quoque Amp. D. 
Mario, Decano et Catlro , et supplebitur. 

Art. 22. Ad articulum öO respondit Amp. D. Marius 
qui tune aberat, Amp. D. SiXTiUM dispensasse Amstelo- 
dami et Abcoude in jejuniis incidentibus tempore dedica- 
tionis et fori publici. Quaeritur ulterius, si alia loca simi- 
liter requirant, an etiam dispensandum erit? 

Art. 23. Articulus 31 ob temporis brevitatem impletus 
non fuit, sed praestari debet de jure Capituli sede vacante. 
Huic studio servit Praxis Zerolci , Barthol. Quaranta , 
Paulus Piaserius, L. Zecchius et Rebuffus. ^) 

1) De titel is niet genoemd. Er staan slechts puntjes. Deze plaats heldert 
echter eenigszins het vroeger vermelde duistere nootje op. Zie boven, bl. 6. 

2) Er volgen nog een paar tittels; eu er is blijkbaar plaats opengelaten, 
om nog endere caoonisteu in te voegen. 



14 

(Artt. 24--27. Schagen, Purmerend, de Streek y vroeger 
medegedeeld). Die 27 haec infrascripta tractata sunt. 
Pag. 51. Art. 28. Occasione Bogardorum Trajecto ad Mosam 
excurrentium per dioecesim nostram sine venia, passim 
audacter mentita venia per aliquot menses eraendicantium, 
conclusum fuit, ut per DD. Vicarium et Archipresbyteros 
moneantur sacerdotes omnes secundum decreta Illustris- 
simi Vicarii Apost., ne ullos deinceps extraneos admittant 
ad eleemosynas colligendas nisi visa manu et approbatione 
D. Vicarii. In quo, ex relatione Pastores Schagensis, nar- 
ratum est deliquisse subditos ipsius, qui eosdem Bogardos 
admiserunt ad sacrum et eleemosynas colligendas sine 
scientia et consensu pastoris. 

(Art. 29. Hoorn, enz.; Art, 30. Wieringen en Ilpeyi- 
dam; Art, 31. Enkhuizen, vroeger vermeld). 

Art, 32, Circa exorcismos energumenorum relati sunt 
abusus religiosorum : 1° quod P, Plempius eos adhi- 
bnerit sine debita inquisitione vel insinuatione apud Vica- 
rium vel Archipresbyterum aliosque sacerdotes peritiores; 
ita factum ut et ipse postea dixerit se dubitare, an habita 
persona pro energumena revera talis esset; de quo mo- 
nendus est in Visitatione per Vicarium ; 2° P, Joaxxes 
Tijras, Minorita Amstelodami , in exorcisme proposuit 
diabolo energumenum obsidenti ut putabat: num in eum 
ingressus sit cum culpa aut sine culpa energumeni. Hi 
boni viri et alii in casibus similibus remittendi sunt ad 
regulas Ritualis Romani, quibus tales praxes improbantur. 

Art. 33. Petitum fuit ab Amp. D. Vicario, ut placeat 
ipsi describere acta nuper cum P, Laurentio de quibus 
supra p, 42 '), aliaque pro memoria in Archivum referre. 
Quod suscepit Amp. D. Vicarius. 

Art. 34, Propositum quoque fuit, an non expediret 

1) Zie boven, bl. 2. Ait. 4. 



15 

libellum Illustrissimi D. Vicarii Apostolici in linguam 
belgicam transferri ut communicari pluribus possit '); 
item Bullam Concordatorum et decreta Illustrissimi pri- 
mariis fidelibus notificare , ad stabiliendam magis authori- 
tatem illorum contra nascentia obloquia Enchusanorum et 
similium. Et placuit, rem hanc proponi Illustrissimo. 

(Art. 35. Huysduinen, onder het Dekenaat Schagen, 
vroeger vermeld; item Art. 36. Bergen, onder Alkmaar). 

Art. 37. Denique ob varia incommoda, proposita est Pa^ 
quaestio de usu superpellicei in congregationibus capitu- 
laribus. Et placuit Arap. Canonicis capitulariter conve- 
nientibus superpellicea usurpari 1° quoties lUustriss. D, 
Vicarius Ap. in capitulo comparet, 2° quoties res aliqua 
majoris momenti transigenda est ; 3° in congregatione prima 
post festum S. Bavonis annuum. Manebit interim Decano 
potestas, si alia aliqua notabilis causa occurrat, congre- 
gationem cum pleno habitu indicendi. Extra hos casus 
convenietur in toga cum byrreto et almutio. 

Capitulum extraordinarium. 

Anno 1633, die 19 Febr. facta extraordinaria Capifuli 
congregatione, praesentibus RR. DD. Decano, Praeposito, 
BuGGAEO, Baxnio, Blommertio et Beenio. 

1" praeposita est causa Graftensis (D. Vil, bl. 161). 

Art. 2. Proposita est causa Groningana ^ ubi petitur 
sacerdos in auxilium Magistri Theodori, S, Th. L, pa- 
storis. Et placuit scribi ad magistrum Allardum ab Alma 
et ad Illustr. D. Vicarium Apostolicum. 

Art. 3. Proposito est causa Worcomiensittm , qui oflPerunt 
sacerdoti ipsis deservituro 200 fl. annue. Et placuit ma- 
gis huc mitti Mag. Eilardum de quo supra '), tamquam 

Ij Laier is Ier zijde aaugeieeiieud : il. iicere sed uou vederi iiecessanuui. 

2) Hier moet worden aangemerkt , dat de schrijver , even te voren in 
dat voorgaande artikel ook Eilardum Vreese geschreven had, maar het later 
veranderd had in Allardum ub Alma. 



]6 

viciniorem, qui loco Molquertim aliisque Worcomio vi- 
cinis '); magistrum PniLiPPUM, Campensem, ad agrum 
Groninganum , Magistrum Weijerium, Campos. 

(Art, 4-6. Enkhuizen, Hillegom , Heemstede, Ouder- 
kerk en Abcoude; reeds vroeger opgenomen). 

Capitulura ordinarium. 

Pag. 53. Anno 16;i3, die 5 Aprilis ad convocationem Amplis- 
simi D. Decani J. Catzii, comparuerunt cum eodem 
Amp. D. Praepositus Marius et Wolffius, RR. DD. 
BuGGAEUS, Bannius, Blommertius, Beenius et Cate- 
EUS; factaque S. Spiritus invocatione, relecta sunt acta 
ultimae congregationis ordinariae. 

In articulo praesentiae solvit D. Bannius serovenientiae 
mulctam. D. Beenius est legitime excusatus ; D. Senior 
de novo judicatus est debitor mulctae etiam hujus ab- 
sentiae. 

Art. 1. De prelo libelli Sales dictum, quod retarde- 
tur per inopiam typographi; et invigilabit D. Blom- 
mertius. 

Art. 2. In articulo 5 et 7 data est Consultissimo D. 
Bannio cura, ut fiant duo exemplaria Visitationis Bou- 
terianae pro Amp. D. Praeposito. 

Art. 3. De articulo 10 et 1 congregationis extraordi- 
nariae etc. {P ar merend , D. VII, bl. 164). 

(Art. 4-6. Bergen, Hoorn, Enkhuizen, vroeger mede- 
gedeeld). 

Art. 7. Post meridiem relatum est, quod Spongia Eximii 
D. Janssenii translata , propediem prelo emanatura sit 
per Jac. Carpentier, Amstelodami ; petitumque ut D. 
Bannius ad vesperam procuret ea quae operis ad per- 
fectionem necessaria sunt, videlicet praefationem et Corni- 



]) Hier schijnt uitgevalleu : de serviel , of een dergelijk woord. 



17 

culam contra Rivetum; quae Amp. D. Marius eidem addi 
curabit; vide supra pag. 42. ') 

(Art. 8-12. Ilpendam, Hoogivond, Amstelland, Wierin- l'^K- ^4. 
gen, Enhhuizen en Hem). 

Capitulum ordinarium. 

Anno 1633, die 27 Julii, ad convocationem Amp. D. 
Decani J. Catzii conveneriuit Domini Capitulares omnes 
hora 9 ante meridiein (excepto Amp. D. Praeposito Mario 
qui circa prandium advenit '), et D. Seniore Alclmadio 
qui escusationem non fecit) et post invocationem S. Spi- 
ritus, relectis iis quae proxima congregatione acta fue- 
rant, 1. ad primum articulum de libello «Sa/gs, respondit 
D. BlommertiüS , impressum esse pro media parte , 
supersederi a typographo propter inopiam ; sese jam 300 fl. 
illi operi impendisse et curaturum se, ut opus perficiatur 
quantum fieri poterit per inopiam typographi. 

Art. 2. Ad 2''""' dixit D. Bannius, exemplaria Visita- 
tionis Bouterianae descripta esse ; e.Npectabit Amp. D. 
Praepositus. 

(Art. 3-6. Graft, Bergen en Limmeti en omstreken van Pag. 56. 
Hoorn en Enhhuizen). 

Art. 7. Ad 7"^ relatum, quomodo Spongia Janssenii 
prelo emissa sit per Carpenterium , vitiis referta ; item 
inordinatus agendi modus typographi ejusdem contra D. 
Praepositum, qui sumptibus ipsius 800 exemplaria vult 
committere, eo quod careat modo divendendi libros; unde 
D. Praepositus Corniculam prelo illius excudi nolit, sed 
curabit illam transferri per consultissimum D. Plempiüm 
vel alium et excudi, et recudi prologum vitiosum. 

(Art. 8. Ilpendam en Hoogwoud). 



1) Zie boven bl. 1 en 2. 

2) Later is hierbij aangeteekeud : qui se juste excusavit Papenbroeck im- 
peditus. 

Bydragen Gescb. Bisd. v. Haarlem XIV' Deel, 2 



18 

Pag. 57. Art. 9. D. Alkemadius per Praepositum monebitur 
ne excurrat in Amstelandiam, et ut caute agat in negotio 
veneficiorum. 

(Art. 10-13. Monnickendam, Wieringen, Enkhuizen, Hem). 

Art. 14. Proposita est iinpressio antiphonarii per Car- 
pentier, qui praetendit se habere consensum D. Praeposlti, 
cum tarnen ea cura data esset Dnis Costero p. m. et 
Bannio. Respondit Praepositus , Carpentier non sincere 
agere ; nam et in Graduali imprimendo dolo iisus est, imo 
audaciara dolo tandem adjunxit. Et in Jansenio ') ingrate 
et dolose egit. Adeoque nunc in Antiphonali consultum, ut 
ab usu operae illius abstineamns. Exemplar Dominorum 
CosTEEi et Bannii dabitur solitis nostris typographis, ut 
illud imprimant cum volent, curante D. Bannio; (ad marg.) 
et saltem appendicem. 

Art. 15. Repetitum est statutum anni bujus, mense 
Januarii N. 33 ^) ut examinetur et describatur potestas 
Capituli sede vacante. 

Art. 16. Statuto Capituli de exequiis confratrum cano- 
nicorum solemniter celebrandis, de anno 1031 in Januario, 
nunc additum est, ut idem fiat in primo eorum anniver- 
sario ; prout hac vice die 28 factum fuit ad memoriam 
R. D. CoSTERi p. m. anno 1632 die 25 Julii defuncti. 

Additum est, ut simile sacrum anniversarium fiat sin- 
gulis annis in Capitulo ad festum S. Bavonis, pro omnibus 
defunctis confratribus Capitularibus. 

Art. 17. Petiit D. Praepositus, ut sacerdotes ruri la- 
borantes, quantum fieri potest, habitent in parochiis suis, 
ac singulis sui limites praescribantur. 
Pag. 58. (Art. 18-20. Jisp, Enkhuizen, Noordwijk en Schagen). 



1) Namelijk in het drukken van de Spongia. Zie hierboven bl. 17. 
•l) Zal moeten zijn N. 23. Zie boven bl. 13. 



19 

Capitulura ordinarium. 

Anno Domini 1633, die 11 Octob. in aedibus Amp. 
D. Decani J. C[atzii] Capitulariter convenerunt Adm. 
RR. DD. Decanus , Praepositiis ac reliqui confratres , 
excepto Seniore et Wolfio, qui per litteras se excusavit, et 
acceptata fuit excusatio; factaque S. Spiritus invocatione, 
relecta sunt acta postremae Congregationis ; atque in his 

Art. primus de lihello Sales rursum assuraptus est a 
D. Blommero, suppeditatis mediis typographo ad perfi- 
ciendum prelum. 

Art, 2. Visitatie Bouteriana descripta, propediem exhi- 
bebitur Amp. D. Praeposito per consultiss. D. Bannium. 

Art. 3. De absentia D. Senioris propositum fuit, ut 
ipse propter continuatas nunc per annum integrum ab- 
sentias, sine ulla facta excusatione vel insinuatione, a 
Praeposito moneatur, ut cum Capitulo componat et scripto 
declaret mentem suani; ac si comparere deinceps non possit 
ob aetatem, indultum absentiae requirat. 

(Art. 4. Monnickendam en Graft. Art. 5. Bergen. 
Art. 6. Hoorn en omstreketi. Art. 7. Enkhuizen). 

Art. 8. De 7° [articulo] relatum , quod Cornicxda ') 
pro defensione Eximii D. Janssenii fere translata sit ; 
et commissum D, Beenio , ut epistolam dedicatoriam ad 
senatum Sylvaeducensem transferat de novo ; quod susce- 
pit facere. 

Art. 9. Ilpendam. Art. 10. Hoogiooud. 

Art. 11. Circa 13™ [articulum] statutum est quod, cum 
continget deinceps in pagis erigi novas ecclesias, ut sa- Pag. 59. 
cerdotes locorum non prius inchoent opus, aut materiae 

Ij Een sirijdsiLritt ^^Cor-uicula nudata), naar aanleiding van eene contro- 
vers tusschen Jansenius en den predikant Voet, door eenen ongenoemden 
auteur geschreven en door Bugge vertaald met den titel : Het ontpluymde 
Crayije van Andreas Rivetus Projesseur tot Lfyden etiz. Zie ook boven 
bl. 1 , noot 3. 



20 

coëmptionem , quam ideam ecclesiae D. Decano , aut 
Vicario, aut Capitulo Harlemensi obtuleriiit. Quod speci- 
atim nunc deducetur ad opus in ecclesia Texaliensi et 
Slootana , in qua D. Praepositus aget cum D, Hoflando. 

Art. ]"2, Amstelland et floor/woud. Art. 13. Jisp. Art. 
14. Noordwijk en Leiden. 

Art. 15. Enkhuizen. 

Art. 16. Directorium anni 1634 conficiet M^ Theod. 
WiJHE. Art. 17. Hoorn. 

Art. 18. Proposuit Amp. D. Decanus promulgationem 
Sodalitatis Sanctormn Willihrordi et Bonifacii , ad instan- 
tiam frequentem lUustr. Vicarii Apostolici. Et declaravit, 
se eam proximo festo S. Willibrordi promulgaturum, quem 
deinde alii sacerdotes pro sua discretione sequentur. Exem- 
plaria latina distributa sunt Capitulo , et Flandrica sup- 
])lenda sunt , prelo committenda Henrici Bernardi ; quod 
procurabit Amp. D. Decanus. Vide acta Trajectensia hoc 
anno in aestate. 

Art. 19. Alkmaar, Enkhuizen, Amsterdam erx Texel. 

Art. 20. Postremo relatum est, quod Illustr. Vicarius 
Ap. dispensaverit cura D. Catero super dilatione pro- 
motionis intra annum propter legitima impedimenta, quam 
anno sequenti Deo dante suscipiet. 

Art. 21. Ultimus articulus 15 de potestate Capituli 
Sede vacante, tractabitur in conventu hebdomadali. 
Capitulum ordinarium, 
Pag. GO. Anno 1634, die 7 Febr. in domo Amp. D. Decani 
instituta est Congregatio praesidente Illustrissimo Domino 
Vicario Apostolico et praesentibus omnibus, excepto Se- 
niore D. Alkemadio (de quo infra ad art. 3) et Domino 
WoLFPiO, qui se excusavit. 

1° Relecta sunt acta ultimi Capituli trimestris. 

Ad l^ Retulit D. BlommartiüS, Sales ad 1575 exem- 
plaria esse impressum, exemplar compactum vendi 10^ stuf. 



21 

Ad '2. D. BaxxiüS jam traditurus est. 

Ad 3. D. Alkemade renunciavit Canonicatui suo pure 
et simpliciter die 19 Octob. 1633, ad manus Amp. Decani 
et Capituli, data potestate eligendi successorem. Eaque 
renuntiatio hic acceptata est ab Illustr. Domino et Capitulo 
(post relectas renuntiationis litteras et examinatam D. 
Alckemadii manum ad subsignationem) liac ipsa die. 

Ad 4'". Over Monnickendam en Graft. 

Art. 5. Alkmaar. Art. 6. Hoorn en omstreken. Art. 7. 
Enkhuizen. 

In articulo 8 relatum est , quod D. Beexics transtu- 
lerit prologum Eximii D. Janssenii ad senatiim et popu- 
lum Sylvaeducensem. Suscepit idem translationem de Spon- 
giae Conncula. 

Art. 9. Ilpendam. Art. 10. Hoogwoud. Art. 11. Slooten. 
Art. 12 en 13. Amstelland en Jisp. Art. 15. Enkhuizen. 
Art. 16. de directorio, completus est. 

Art. 17. Hoorn. Art. IS, de Fraternitate SS. Bonifacii 
et Willibrordi , impletus est Harlemi per Decanum et 
Banxiüm. Henricus Bernardi imprimit exemplaria. 

Art. 19. Impletus est, excepta Alcmaria, quae quarapri- 
mum visitabitur per deputatos , uti et nunc Harlemum per 
lUustrissimum visitatur, et Amstelodamum per eumdem. 

2°. Relecta sunt Acta Archiëpiscopalia, Amstelodami hoc 
anno die 25 Januarii. 

3°. Schaqen. 4°. Inde delapsi sumus in materiam de 
erectione novorum Episcopatuum ; et petitum fuit , ut 
Coloniam scribatur ad Priorem Regularium : num aliquid 
supersit ex monumentis Rmi Cuxeri Petei quoad Epi- 
scopatum Leovardiensem. Quod praestare suscepit D. Prae- 
positus. Iterum ut Lovanium scribatur ad Eximium Do- 
minum Beusekum , num aliquid supersit ex monumentis 
Reverendissimi Strijex, Episcopi JNIiddelburgensis. Quod 
procurabit Amp. D. Decanus. De Groningensi inquiretur 



22 

ültrajecti et Linghe per D, Folcquerum ; de Daventriensi 
per D. Brüxesium. 

5°. die 10 Febr. repetita est causa Schagensis , enz. 

Capitulum ordinarium. 

Pag. 62. Anno D' 1634-, die 26 Aprilis, ad convocationem Amp. 
D. J. C[atzii] Decani, instituta est congregatio capitu- 
laris omnibus praesentibus; factaque S. Spiritus invocatione 
relecta suiit 1° acta praecedentis congregationis trimestris 
in quo 

Articulus 2''"^ de V^isitatione Bauteriana necdum expe- 
ditus erat per consultissimum Baxxiüm. 

[Articulus 3 wordt niet vermeld]. Art. 4. Monnichendam. 

[Art. 5 niet genoemd]. Art. 6. Hoorn en omstreken. 

Art. 7. de itinere Brabantico expedietur per consul- 
tissimum D. Banxium. 

Art. 8. expeditus est per DD. Confratres Buggaeum 
et Beenium , quorum ille Corniculam pro Eximio D. 
Jaxssenio , bic praefationem Spongiae transtulit , et desti- 
naverunt ad manus Amp. D. Praepositi, qui diriget im- 
pressionem. 

Art. 9. Purmerland. Art. 15. Enkhuizen. 

2°. Omnibus relectis redivimus ad articulorum necdum 
completorum propositionem. Et in Articulo 3'°, ad Cano- 
nicatum et Praebendam ex resignatione D. Alkemadii va- 
cantem, per secreta vota singulorum confratrum in scripto 
tradita, concorditer electus est omnium suffragiis R. D, 
M'. Joaxxes Nicolai Banxius, sub onere suscipiendi 
gradum Licentiae aut Doctoratus in jure intra annum , 
prout statuta Capituli requirunt. Missus fuit nomine Capi- 
tuli R. D. Baldüixüs Catzius ad evocationem Domini 
Electi, ut ei per deputatos e Capitulo, daos juniores Do- 
minos Beex'IUM et Caterum, indicaretur ipsius electie; 
qua indicata per modestam excusationem curavit is Capi- 



23 

tulo agi gratias per deputatos , petivitque absolvi. Placuit 
Capitulo modestia, sed (remissis deputatis) voluit ei electio- 
nis continuationem proponi de novo. Hac facta acceptavit 
electionem, ingressus est Capitulum; ac mox ex ore D. 
Decani ei electionis insinuatio facta est, cum promissione 
petendi confirmationem electionis ab Illustrissimo Vicario 
Apostolico; quam curam suscepit in se Amp. D. Decanus. 
3°. Actum est de Visitationibus totius Episcopatus nostri 
pro anno currente distribuendis. Itaqiie Archipresbyteratum 
quem D. Praepositus sibi reservavit , Amstelandiae et 
Waterlandiae scilicet, visitabunt D. Praepositus et Clar. 
D. BanniüS ; nisi quod Amstervena evocandi videantur 
Domini Nessaeus, HesiüS et Ebeiüs junior Harlemum, 
occasione finium de quibus controvertunt. Archipresbyte- 
ratum Rijn- et Kermerlandiae visitabunt Amp. D. Decanus 
et BlomartiüS et Beenius respective , uti et oppidum 
Alcmariae', nisi quod Nortwijcam simul cum eis visitabit 
D. Praepositus. Archipresbyteratum Encliusamim visita- 
bunt D. Poenitentiarius Wolffius cum D. J. A. Bannio; 
nisi quod in Visitatione Hornana prius scribetur ad Illustr. 
Dominum, quid de ea placeat ipsi fieri, praesertim cum 
Illustr. Sua Gratia nuper articulo 17 ') obtulerit se para- 
tum ut pro hac vice in propria persona visitet. Quod si 
vero Visitatie ea Illustr. Domino futura sit omnino incom- 
moda , rogabit Capitulum sibi ab Illustrissimo concedi 
duplices litteras, nempe generales quibus Illustrissimus „^^^ 
declaret, Visitatores Capituli etiam visitare nomine suo 
tamquara qui sit caput Capituli , secundo speciales quibus 
hoc anno constituat Visitatores Hornanos DD. Wolffium 
et Bannium, una cum instructione articulorum, secun- 
dum quos visitabunt, et mandato parendi. His relectis , 
placuit petitionem priorum litterarum generalium dilferri 
usque dum lUustrissimus in persona nobis praesens sit. 

1) Zie boven Deel IV, bl. 454. 



63. 



24 

Archipresbyteratum A Icmarianum visitabunt DD. Caterus 
et BuGGAEUS; nisi quod de Sc/iaga Capitulum prius infor- 
mabitur. Laborabunt singuli Visitatores, ut eorum visi- 
tationes absolvantur ante festuin Assumptionis B. Virginis 
atque ad proximum tune Capitulum trimestre exhibeant 
acta Visitationis suae. 

4". H oogwoud. Jisp. Assendelft. Schagen. Purmerend. 
5" Rijp en Beemster. 

Capitulum Hebdomadale. 
Pag. 64. A° 1634, die ultima Junii in congregatione Capitulari 
ordinaria, praesentibus Amp. Dominis Decano, Praeposito, 
RuGGAEO, J. A. Bannio, Blommartio et Beenio. 

Art. 1. Amstelland. Art. 2. Schagen. Art, 3. Hoog- 
woud. Wieringen. 

Capitulum ordinarium. 

Anno D' 1634, die 1 Augusti, comparentibus omnibus 
Capitularibus, excepto D. Wolfio legitim eexcusato, post 
invocationem Spiritus Sancti , praelectae sunt litterae D. 
WoLFFii de lite quam Zellius Enchusano Praetori intentat 
de stipulatione cum Catholicis. 

2° Praelectae sunt acta ultimae Congregationis. Et in 
primo articulo adhuc desiderantur exemplaria visitationis 
Bauterianae. Et petitur descriptio profectionis Brabanticae. 
Item pro D» J. N. Bannio petet D. Decanus litteras 
justificationis ab Illustrissimo D. Vicario Apostolico. Item 
pro Dominis Cateeo, Bald. Catzio et Steenio litteras 
tuti itineris in Brabantiam , quae hactenus per Henricum 
Bernardi impetrari non potuerunt. 

Acta quoque Visitationum, N" 4 et 5 notata, describet 
Amp. D. Praepositus, 

Capitulum ordinarium. 
A. D. 1634, die 10 Oct. evocati ab Amp. D. Decano 
RR. DD, Capitulares comparuerunt omnes, exceptis Do- 



25 

minis Poenitentiario Wolffio et Beenio legitime excu- 
satis, ubi post invocationem S. Spiritus, Art. 1. relecta 
sunt acta prioris Capituli, in quibus Acta Bauteriana et 
iter Brabanticum iiecdum scripto tradita erant. 

Art. 2. Relatum et notari jussum primo, quomodo 23'' 
Sept. praeterita, per Amp. D. Decanum introductus fuit 
et institutus in Canonicum Graduatum Capituli nostri 
R. D. M^ J, N. Bannius , jam etiam praesens pro prima 
vice, cum scientia et consensu Illmi D. Vicarii Apostolici, 
litteris desuper ab ipso missis ; in quibus quaedam erant 
praejudicabilia electioni canonicatuum nostrorum, de qui- 
bus particulatim cum ipso Illustrissimo aget Amp. D. 
Docanus. 

Item narratum . quod litteris tnti itineris per Amp. D. 
Decanum procuratis muniti, feliciter iter suum absolverint 
et gradum Licentiae in Theologia susceperunt RR. Domini 
J. CaterüS confrater noster , Balduinus Catius et 

JOANNES StEENIüS. 

Art. 3. Hoogwoiid. Art. 4. Schagen. Art. 5, De Rijp. P.iy;. 65. 
Art. 6. Assendel/t. Art. 7. Enhhuizen. Art. 8. Monniken- 
dam eu Wieringen. Art. 9. Enhhuizen en Hoorn. Art. 10. 
Noordwijk. Art. 11. Ilpendam. 

PiYt. 12. A prandio relecta sunt secundum ordinationem 
Capituli nostri Statuta generalia, Concordata cum Illustris- 
simo Vicario Apostolico, aliaque particularia Capituli nostri 
decreta; et conclusum, ut fiat extractum ex illis omnibus 
per D. Secretarinm , quod examinabitur in Congregatione 
hebdomadali et referetur ad commune Capitulum , ut ab 
eo approbetur et confirmetur et in Visitatione adhibeatur. 
Et quia hactenus omissum erat statutum de habenda ora- 
tiuncula initio congregationum ordinariarum, statuta est 
mulcta pro omittente, videlicet unius medii imperiajis pro 
prima vice et quatuor imperialium pro secunda. 



26 

Art. 13. Directorium pro legendis horis in annum se- 
quentem committitur R. D. Theodoro Wijhe. 

Art. 14. In con<;regatione hebdomadali perficientur 
officia Sanctorum Bavonis et aliorum nostrae dioecesis ; 
examinabuntur facultates Capituli sede vacante, speciatim 
Archidiaconi; de quibus relatnm quod quidam sacerdotes 
Amstelodami contra adhuc niurmurent. 

Art. 15. Die 11 Octobris celebratum est solemne Sacrum 
anniversarium pro defunctis confratribus, item aliud gra- 
tiarum actionis pro assumpto in confratrem nostrum Do- 
mino J. N. Bannio ; illud celebravit Amp. D. Decanus, 
hoc Amp. D. Praepositns. Quoad defunctos intellectum, 
nuper, Gandavi in collegio Societatis, ex peste , pie in 
Domino obiisse P, JoANNEM FONCQUIUM , olim confratrem 
nostrum , qui resignato canonicatu , Societatem ingressus 
fuerat Treviris et translatus in Provinciam Belgicam. 

Capitulum ordinarium. 

Pag. 66. A° 1636, die 9 Aprilis, Harlemi convenerunt lUustris- 
simus et Reverendissimus D. Vicarius Apostolicus et Ca- 
pitulares omnes, numero 8, eo quod D. WOLFFiüS Poe- 
nitentiarius obiisset. Et facta Spiritus S. invocatione , 
relecta sunt acta ultimae Congregationis. In quibus decla- 
ratum est : 

ad Art. 3, over Hoogwoud ; ad Art. 4: Schagen; ad 
5 : Rijp en Graft ; ad 6 : A ssendelft en Jisp ; ad 7 : Enk- 
huizen ; ad 8 : Monnikendam ; ad 9 : Hoorn ; ad 1 : Noord- 
wijk ƒ ad 11: Ilpendam. 

Pag. 67. Quoad noviter agenda , Art. 1, proposuit Illustrissimus 
de testamentis defunctorum sacerdotum sibi communican- 
dis; et statutum est, ut si quis, sive ex Canonicis sive 
ex aliis sacerdotibus , deinceps fiat Executor sacerdotalis 
testamenti, ejus copiam Illusstrissimo Domino communicet. 
Art. 2. Proposuit Amp. D. Decanus de Capitulo sup- 



27 

plendo, cui propter obitum D. Wolfii, Canonicus unus 
deëst. Propositi fuerunt M^ Fabianus Bloclant , et 
JoANNES Steenius, S. Th. L. Et quia D. Wolfius simul 
erat Poenitentiarius et Scholasticus , plurium votis ad haec 
nominatus et propositus est D. Joannes BüGGAEUS, cui 
officia et dignitates istas jam contulit Illustriss. D. Vica- 
rius Apostolicus. 

Art. 3. Nuhhixiooud , Wognum en Zwaag. 

Art. 4 en 5. Texel en Wieringeji. 

Art. 6, ad Art. 14. Post nieridiem. In officio S. Bavonis 
haec sunt facta. A° 1632 Amp. D. Decanus ivit in Bra- 
bantiam atque inde Gandavum; quo jam anno antecedente 
1631 missum erat officium, Harlemi compositum mense 
Aprili, cum notis historicis difficultatum occurrentium. 
Placuit totum officium. 

Data est tarnen commissio R. D. Antonio Smidts, 
Archipresbytero eique assignato collegae, per Episcopum 
et Capitulum, ut si quae ipsis occurrerent difficilia, nota- 
rent et nobis communicarent. Et priusquam Decanus disce- 
deret, approbarunt officium, petentes ut tantum adderemus 
in lectionibus ea quae Gandense Capitulum et civitatem 
concernunt ; hymnos quoque ex toto aut parte mutaremus , 
cum promisso ratihabitionis et literariae approbationis. 

Interea lapsi sunt anni 1633-34 et maxima pars 1635, 
quo mense Septembri consultissimus D. Joanxes Baxxius 
Gandavum profectus , 21 Septembris officium jam plene 
formatum Capitulo reddidit ; et deputati fuerunt tres 
Capitulares ad examen officii. Cumque die 30 D. Bannius 
Gandavum revertisset, per duos Cnpitulares D. Officialem 
Ooms et Deynsium invitatus est ad comparendum in choro 
cum habilu canonicali ; ubi datus est ei, tamquam con- 
fratri, locus post Archipresbyterum. Ad mensam invitatus 
a Reverendissimo Gandavensi , ivit ad aulam in eodem 
habitu. Postridie , quae erat 2 Octob. convenerunt ex 



28 

canoiiicis D. Smidts et Ooms et Petrus Matthiae, S. 
Pfl,'. fis. Th. L. cum D. Bannio. Laudaverunt officium nostrum 
cum cantu; questique sunt, sibi ad istum diem usque a 
Decano suo nihil de hac re communicatum , spondentes 
se operi isti diligenter incubituros. 

Ab eo tempore coeperunt ipsi componere officium diver- 
suni a nostro, data commissione D. Smitsio, qui et ab- 
solvit , et Episcopo Gandensi obtulit. Post oblationem, 
mense Januarii anno 1636 die 23 defuncto Smitsio , 
rescripserunt, ut a nobis ad ipsos transmitteretur officium 
elevationis S. Bavonis, quod incidit in i''™ Augusti. Usque 
nunc officium istud non est transmissum sed quiescit apud 
D. Bannium , qui spondet quamprimum mittere , uti et 
chronicon tam Gandavensis quam Ilarlemensis historiae , 
a S. Bavonis nativitate usque hoc tempus praesens. Ro- 
garunt praeterea Domini Gandenses ad pleniorem confra- 
ternitatem utriusque Capituli cathedralis, ut quemadmo- 
dum isti inchoant computum fructuum suorum a Kalendis 
Augusti, ita et nos eum incipiamus, qui solenius inchoare 
a Kalendis Maji. 

Post haec annotata consensit Illustrissimus Vicarius 
Apost. ut ita fiat ac deinceps observetur ac in libro Sta- 
tutorum Capituli nostri annotetur : neque ullus canoni- 
corum excepit. 

Ultimo addidit D. Bannius, Dominos Gandenses nobis 
missuros literas plenae confraternitatis ad norniam a nobis 
missas ad ipsos, quas reponemus in Archivo. 

Art. 7. Citati sunt om nes confratres in habitu ad horam 
10'^'" in crastinum, ad sacrum pro defunctis confratribus 
p. m. AuGUSTiNO WoLFFio , Harlemensi et Aïütonio 
Smitsio, Gandensi Canonicis. 

Art. 8. Die decima celebravit Illustrissimus D. Vicarius 
Apost. exequias praedictas pro RR. Dominis confratribus 
defunctis coram Capitulo. 



29 

Art. 9. Idem Illustrissimus introduxit Dominum BuG- 
GAEUM in possessionem Poenitentiariae et Scholasteriae 
Capituli nostri , praesente Decano et Capitulo nostro, post 
factam fidei Catholicae professionem etc. more solito, ad- 
hibitis testibus specialiter ad hoc vocatis RR. Dominis 
M"^", Jacobo Everdingio , Curato in Haga-comitis et 
Engelberto '), Vicario Ossnaburgensi, deservitore in 
Warmondt et locis vicinis. 

Anno Domini 16il , die 21. Maji convenerunt Amstel- Png. l. 
redami Amplissimus D. Praepositus, Eruditissimique DD. 
Catterus , Stenius , Verwek ; ae invocato S. Spiritu 
decreverunt. 

I. Expedire ut certus aliquis statueretur Capituli Se- 
cretarius; quem voluerunt esse D. Nicolaum Verwer '), 
saltem provisionaliter. 

II. Registrata deinde sunt ea, quae D. Decanus p. m. 
discedens in Brabantiam , per Cuneram ^) cistulae inclusa 
Capitulum concernentia curaverat Amplissimo D. Praepo- 
sito tradi. Erant autem haec: 

1) Hier is plaats opengelaten voor een woord, om den naam in te vullen. 
De plaats is echter oningevuld gebleven. Ook zijn deze regelen de laatste 
welke door Buggaeus, den Secretaris, geschreven zijn. In September van 
datzelfde jaar bezweek de ijverige priester aan de pest. Met zijne laatste 
notulen eindigt ook het eerste boek der Acta Capituli. Verg. Bijdr. I bl. 440. 

2) Pastoor te Amsterdam. 

3) Uit eenen brief dd. 11 Nov. 1639 van Jud. Catz , den //Decanus 
p. m." (Biss. Archief te Haarlem), blijkt dat deze Cunera eene der „Maag- 
den" uit den Hoek te Haarlem is, die door klopje Catharina Jans Oly (Zie 
over hare Levens van die Maagden het maandschrift De Katholiek D. LXI, 
1872 bl. 284) op hare gewone, levendige wijze aldus geteekend wordt. 
„Cnieutgk Dikks dochter. Desen is van Delft van goede Catholike ouvvers: 
„seer Godsvruchtich en devoot; cleyn van tijdliche middelen maar rijk van 
,;duechden... De vader heeten Dirk Bavense , de moeder Neeltge Cornelis... 
;, Dise brult Christi heeft veel gaven vau haeren hemelschen Bruidegom 
^ontfangen , dien seer vorderlich waeren tot den dienst Gods ende haers 
„even naesten maer besonder van de priesters Gods, daer se bijnae een 



30 

1. Scripta politiam , pacem , bellum etc. concernentia, 
signata littera A. 

2. Scripta contingentia fundationem beneficii M" Jo- 
HANNIS Teylingii. B, Inquirenduiïi de ordinario ejus 
collatore, uti et de duobus aliis scedulis C. et D., fasci- 
culo eidem adjunctis. 



rveertich jaeren , tot het eynde haers levens iu volhert heeft, dien selfde 
„bedienende met een oprechte ghetrouwe liefde. Sij hadt van Godt ontfangen 
„een kloek, proffitich, voorsichtich verstant; heeft dat niet ghebruikt fot 
„werckelichej t, eygen wijsheyt, oordeel, curyueshej't oft hoochvliegentheyt, 
«naaer tot een simpel ontvallen onder haer vier E. overstens : m' Bernardus 
[pastoor van het Beggijohof] „te Delft, m' Cornelis Arentsz Lichthart, m' Joost 
«Cattius, m' Boudewijn Cattius, alle drie overstens van dese H. vergade 
#ringhe. ... Hoe wijs en voorsichtich heeft zij gheweest in haeren dienst, 
„tot hulp van de priesters Gods. Hoewel gheordineert in de huyshoudinghe , 
«ralles doende met een goede regel ende orberlik. Sij hadt een vaste me- 
„morie, wel onthoudende 't geen haer te doen stont; wist seer perfect de 

„bootschappen aeu haer E. oversten te doen dien haer bevolen waeren 

„Haer vromicheyt ende onberoerlicheyt des ghemoets heeft sonderling ghe- 
„bloncken in swaere persecutie ende vervolginge van de dienaers Gods, haer 
„E. overstens, dien sonder beswijcken ghetrou sijnde, dat ook in vremde 
Flanden. Desgelyks haer getrouigheyt vertoont aen beyde haer E. overstens 
„in langduerige sware siekte , dach ende nacht helpende met waken en 
„braken , soo dat se in veel nachten geen rust mocht hebben. Jae eens in 
„veertien weken niet uut haer kleren quam, dede het selfde met grote lief- 
„den ende getrouicheyt. Beyde haer overstens stirven aen't water, dien sij 

„alleen bediende met een grote liefde ende getrouichejt Door dese liefden 

„heeft haer seer gheoefFent in de lichamelicke ende geestelicke wercken van 
„barmherticheyt. Ten eersten de hongerigen te spijsen , soo de gemene 
„armen. Maer principael de priesters Gods : hoe besorcht was sy om de 
„spijs te coopen, te draegen, te koocken , in een goede order de taeffel 
„te besorgen, daer sij dicmaels seer van vermoeyt was, om de priesters 
„Gods dien hongerich waren te spijsen , ende haer bequame onderhout 
irmoesten hebben , ook somtijts met verrecreëren (want de booch niet altijt 

„mach gespannen staen). Gunden't haer liever als haer eygen selven 

„De naekten ghecleet soo d'armen als de priesters; sienden eenighe dien 
,,sy wist geen middelen hadde , en sober waeren in't habijt, seyden tegens 
„haer E. oversten: „ik heb wat leggen, mach ick dien priester van een 
ir*cltet besorgen; ick sie, hij het van doen heeft". Desgelyks siende dat 
,,de oversten weynich was besorcht voor sijn zelveu , seyden: „ick sien UE. 
,»wel een nieu cleet van doen heeft", vresende oft sijn E. niet wel soude 



31 

3. Jubilaea universalia diversa et indulgentiae particu- 
lares Ecclesiae Hai'lemensis, E. 

4. Causa Hagii. F. 

5. Fundationes Harlemenses et Amstelredamenses, no- 
tatae littera G. 

6. Coloniensia quaedam. H. 

7. Acta Romana ab anno 1530 usque ad 1600, et ab 
illo usque ad annum 1640. I. 

„begeeren, quam soo met een soetelicheyt seggeiule : „S. Niclaes sel een 
#»nieu cleet in de schoen geven ; belieft o wel te laten meten van de snijer." 
,De pelgrims gheherbercht. Wat liefden sij haer iii vertoont heeft, weten 
„se best dien't selfde gheniet hebben , welcken dageliks met sulcken mtniuh- 
„ten over quaemen , dat haer huys was als een hospitael, daer de geeste- 
„licke pelgrims in ontfangen worden. Den taeffel was dicmaels van twaleven 
„tot vier nren ghedect : als den eene gegeten hadt quam wederom den 
»ander. Als sij meenden altemets maer twe heeren te hebben , kreech sij 
,er wel tien. Wat heeft se bij avont ende bij nacht ook de selfden onlfan- 
„gende , haer nachtrust daer dicmaels om moeten derven. Sij droech tot 
„alle tijden sorch , ende dede alles met goede order, datter was geen over- 
„vloet oft armoet. Noch de E. oversten en behoefden hem met de hnys- 
ifhoudiage niet te moeyen int minst , want sij alles orberlik , getrouelik , 
«reerlik ende vriendelik besorchden , soo dat een iegelik een goedt vernoegen 
„hadt. De ghevangen verlost ; welk (zij) hier in heeft bcoeffent dat sy met 
«■haer voorsichticheyt heeft de perikelen voorcomen van haer E. overstens, 
„waer uut de ghevanckenisse had cunnen volgen. Ook met haer E. over- 
„steu ghesvvorven langs de weghen , vresende zijn E. in perikel soude ghe- 
„weest hebben in siju huys. Jae in andere stede ende plaetsen gereyst , 
„vliedende die perikelen , in alles de barmherticheyt bewesen. De siecken 
„besocht oft bedient, soo aen haer twe E. overstens, ende verscheije pries- 
„ters dien in haer huys siek tuys gecomen sijn , welcken sij met liefden 
„bedient heeft. De doodeu begraven, als haer twe E. overstens, haer mede 
„dienstraaecht Annetge Jans, M'. Jan Coets , sorchvuldich sijnde dat alles 
„Godsvruchtich , devoot ende eerlik mocht sijn , 't geen diende tot de be- 

„graeffenis Aldus ons E. godtvruchtige niedcsuster heeft haer gheoefTent 

„in veel H. wercken van lichamelicke ende geestelicke barmherticheyt, waer 
»door sij ongetwyffelt de barmherticheyt Gods verdient heeft. Ghecoraen 
„synde tot een hoge ouderdom van see\eDtich jaeren , is van haer Brude- 
„gom besocht met een sware siekte. Ghebruict hebbende die H. Sacramenten 
„met devotie, is opten achtten December een duyseul seshondtrt seven en 
„veerlich in den Heregherust; ende inde grote kerk int graf van Machtelt 
«Bickers begraven." 



32 

8. Acta Romana ab anno 1622 usque ad annum 1640 
per Illustrissimum Rovenium et Decanum Nomium. K. 

9. Causa Streekana, L. 

10. Acta Enchusana. M. 

1 1 . Acta contra Regulares. N. 

12. Catalogus Canojiicorum Harlemensium. O. 

13. Diarium Capituli Harlemensis, continens ejusdem 
acta ab anno 1617 usque ad annum 16-i6, 9 Aprilis; item 
resignationes Canonicatuum DD. Bannii et Bloemer. P. 

p. , 2 Desiderantur autem ex Capitulum concernentibus, quan- 
tum memoria Domini Bannii nobis potuit suggerere : 

1. Originale exemplar Statutorum Capituli, cum Sigillo 
Reverendissimi Mierloo. 

2. Copia Statutorum Capituli cum registro visitandorum 
pagorum , et copia Concordatorum Capituli cum Vicario 
Apostolico. 

3. Mitra, pedum et quaedam ornamenta episcopalia. 

4. Reliquiae SS. Jeronis, Adelberti, Engelmundi. 

5. Bulla erectionis Episcopatus Harlemensis sub plumbo 
data. De quibus inquirendum. 

III. Rogati deinde clarissimi DD. BloemartiüS et 
Bannius, Canonicatuum acceptationem constantissime re- 
nuerunt, Capitulo omnem operam consiliumque spondentes. 

IV. Eruditissimus Dominus Catterus, in causa Provi- 
soratus ab lUustrissimo Domino requisitus rescripsit; ac 
si quid ea de re accipiat responsi, ad Capitulum referet. 

V. Actum est de eligendo Decano, sed pro tune nihil 
potuit concorditer concludi. 

Anno 164-2, die 2 Aprilis convenerunt in Domino RR. 
DD. Leonardus Marius , Praepositus, Johannes Bee- 
Nius, Senior, Joannes Catterus, Johannes Steenius 
ac NicOLAUS Verwerus ; ac post invocationem S. Spi- 
ritus : 



33 

I. Proposuit D. Praepositus de confirmanda electione 
D, Baldüini Catzii in Canonicnm. 

II. Deinde quia vacabat locus secundus , communibus 
sufFragiis electus est D. Guilielmus Coopallius. 

III. Quia RR. DD. Bloemartius et Bannius scripto 
renuntiaverant suos Canonicatus, placuit renuntiationem 
non acceptari per dissimulationem , sed duos niitti , qui Pa^ 
eis proponant , utrum placeat comparere in conventibus 
capitularibus sine publico gravamine nominis canonicorum. 
Deputati autem sunt DD. Mariüs et Catterus. 

IV. Confirmata est electio D. Veraveri in Capituli 
Secretarium. 

V. Constitutum est de faciendo Archivo. 

I. Postridie ad concordem Dominorum Capitularium 
praeëlectionem factam in personam Eruditissimi D. Bal- 
düini Catzii, installationem ejusdem petiit ac impetravit 
Consultissimus D. Gaspar Spanius; ac consequenter facta 
fidei professione ac fidelitatis juramento , praedictus D. 
Balduinus per Eruditissimum D. Johannem Beenium, 
Capituli seniorem , in possessionem Canonicatus ac prae- 
bendae , per obituni Eruditissimi Domini Georgii Campii 
vacantium , introductus est. 

II. Statutum deinde est, ut omissae ad notabile tempus 
visitationes per Arcliipresbyteros in suis respective locis 
resumantur. 

III. Ac quandoquidem Archipresbyteratus Harlemensis 
per Clarissimum D. Bannium pridem sit administratus, 
requiret D. Praepositus, an sit permansurus in officio. 

IV. Distributio vero Archipresbyteratuum ad proximam 
Congregationem est dilata. 

V. Velsen. VI. Decretum est, ut quotannis saltem 
serael studiosorum Collegii numerus ac conditio ad Ca- 
pitulum refcratur. 

BUdragen Gesch . Bisd. v. Haarlem XlVe ncel. 3 



34 

Pag. 4. VII. De is quae Capitulo a variis sunt legata, inquirent 
DD. JoANNES Beenius et Balduinus Catzius. 

Anno Domini 1612, die 10 Septembris convenerunt 
domi Ampliss. D. Praepositi , praefatus D. Leonardus 
Maeius, Johannes Beenius, Senior, Joannes Catterus, 
JoiiANNES Steeniüs, Nicolaus Verwer et Balduinus 
Catzius; ac praevia S. Spiritus invocatione decreverunt. 

I. Eligendum Capitulo Decanum; qui vocum pluralitate 
creatus est Eruditiss. D. Balduinus Catzius. 

II. Electionern Decani Illustrissimo D. Vicario Aposto- 
lico intimandam, ac ejus confirmationem petendam. 

III. Electus deinde est in Canonicura Rev°" Capituli 
Harlemensis Guilielmus Coopallius, pastor MonacJw- 
damensis , ac ad Capitulum admissus; installatione ejus uti 
et D. Decani in tempus magis opportunum dilata. 

IV. Propositum deinde , an non in loco Dominorum 
Bloemartii et Bannii sint duo alii eligendi. Respon- 
sumque est, negotium illud adhuc ad tempus differendum. 

Pag. 5. V. Spierdijk, Ho og kar spel , Amstelveen , Alkmaar, 
Schagen, Texel. 

Quoad Archipresbyteratus autem , Alkmarianus manet 
D° Cattero ; Amstelandiae et Waterlandiae D° Praepo- 
sito , Kenemariae et Rhenolandiae datur D° Decano ; 
Borealis, saltem provisionaliter, D° Steenio, juvante eum 

D° COOPALLIO. 

VI. Conclusum item est, Amplissimos DD. Decanum et 
Praepositum ex nomine Capituli salutaturos Illustrissimum, 
eum intimatione actorum in Capitulo, petitione ratificationis 
eorum, ac inquisitione honorarii dandi Agenti Romano. 

VII. Visitationes terminentur festo omnium Sanctorum. 

VIII. De Legatis Capituli repetita est commissio. In- 
quirant atque accurate ad Capitulum referant DD. De- 
canus et Senior. — 



35 

Anno Domini 164-2, die 10 Octobris capitulariter con- 
venerunt DD. Decanus, Praepositus, Catterls, Steenius, 
Verwek, Coopallius, ac praevia S. Spiritus invocatione 
relectisque actis proxime praecedentis congregationis : 

I, Retulerunt Amplissimi Decanus ac Praepositus electio- 
nem Decani, quae facta erat in personam D. Balduini 
Catzii, apprime sibi [sic] placere lUustrissimo Vicario Apo- 
stolico, litteris nunc primum ad D. Praepositum datis , ac 
deinde viva voce , praesentibus ipso Decano, Praeposito , 
Beenio ac Cattero, ad prandium ab eo invitatis, testato. 

Articuli intermedii congregationis praecedentis, tertius Pag. C. 
videlicet et quartus, per se sunt plani. 

II. Spierdijk. III. Velsen. IV. Hoogkarspel. V. flugo- 
waard. VI. Hem en Venhuizen. VII. Pwmerend. VIII. 
BerkJiout en Spierdijk. 

Anno Domini 164.3, die 5 Februarii convenere donii 
Senioris nostri Johannis Beenii, DD. Decanus, Prae- 
positus, praefatus Senior, Caterus, Verwer ac Coopal- 
lius, praemissaque S. Spiritus invocatione. 

I. Placuit, D. Balduinum Catzium , Decanum pridem y^^ ^ 
electum, introduci ac solemniter installari, uti et D. Gui- 
LIELMUM CoOPALLiUM in suum Canonicatum ; quod 
utrumque, praestito prius juramento ac facta fidei profes- 
sione, peractum est, praesentibus tamquam testibus ad id 
speciatim vocatis Consultissimis Dominis Jaspare Spaanio 

et Johanne Soutmanno , Advocatis. 

II. Oegstgeest, Katwijk, Valkenburg en Rhijnshurg. 

III. Langeraar en Korteraar, Hoogmade en omstreken. 

IV. Quoad Legata Capituli nostri haec habemus. D. 
BuGGAEUS legavit mille florenos , exigendos a Dominis 
sacellanis Harlemensibus tamquam haeredibus, et vendita 
cum lucro domo, id potentibus praestare cum annuo reditu. 
D. JoHANNES Bannius, junior, legavit 200 flor. D. 



86 

Georgius Campius totidem , quos junctos 200 praece- 
dentibus putatur D. Joannes Bannius, senior, habere 
ad reditum. D. Decanus Catzius p. in. legavit (includendo 
alia sibi commissa) pro nutu suo eroganda 2400 florenos. 
V. D. Decanus Balduinus in se recepit procurationem 
archivi biclavis, ad servanda Capituli instrumenta. 

Pag. 8. Postridie loco eodem convenimus terni, D. Praepositus 
Senior et Verwek , sero accedentibus DD, Decano et 
CooPALLio , aegrotante vero D. Cattero , factaque S. 
Spiritus invocatione, statutum unanimiter: 

I. Proximo Conventu Archipresbyteros acta Visitationis 
suae ad Capitulum relaturos, una cum descriptione loco- 
rum quoad parochias, patrones, pastores et adhaerentes 
vicos non parochiales. 

II. Ad Canonicatum rogandos RR. DD. Gerardum 
Eenhusiüm, pastorem Hornanum et CoRNELiUM Catz. 

Pag. 9. in. Haarlem en omstreken. 

IV. Rogabunt DD, Decanus et Senior consultissimum 
D. Spaanium , ut dignetur suscipere curam exigendae 
pecuniae , Capitulo a DD. Büggaeo, Bannio , Campioque 
legatae. Nam pecuniam a D. Decano p. in. legatum, suc- 
cessor ac cognatus ejus Balduinus accepit ad annuum 
censum de quatuor in centum, additis ad summam legatam 
adhuc 100 florenis, tamquam reditu primi anni , ita ut 
summa totalis sit bis mille et quingentorum florenorum. 
Terminus solutionis erit prima Martii anni 3 643 pro 
prima vice. 

V. D. Decanus in se recipit curam monendi praesidem 
Collegii, ut magis intendat concionibus studiosorum, atque 
ad Capitulum singulis annis referendi statum studiosorum 
Theologiae , nomina , qualitates bursae vel convictus , 
annos aetatis , profectum studiorum ac Ordinem Eccle- 
siasticum. 



37 

VI. Item agendi cum D, Torrio de honorario , quod 
Ultrajectini dent Agenti suo Romano. 

VII. Velsen, Purmerend , Alkmaar , Huisduinen. 

VIII. Spierdijk. 

Anno Domini 1643, die 12 Februari! convenerunt Am- 
stelredami in Begginagio Ainplissimi Domini Praepositus, pag. lo. 
Decanus, et Nicolaus Verwer, factaque primo S. Spi- 
ritus invocatione, coram eis tamquam capitulariter congre- 
gatis comparuit D. N. Gesselius etc. 

I, II, III, IV; Oegstgeest en omstreken. 

Anno Domini 1643, die 10 Martii convenerunt ordi- 
nario Capituli loco DD. Decanus, Praepositus, Steenius, 
Verwer, Coopallius, confratribus Beenio atque Gat- Pag. ii. 
TERO ob afFectam valetudinem non comparentibus , facta- 
que S. Spiritus invocatione, relecta suntacta praecedentium 
Congregationum ; ac quoad articulum de Capitulo legatis 

I. D. Decanus locutus est per Spaanium D. Bloe- 
MARTiO, qui respondit ea de re se cum confratribus sa- 
cellanis acturum, ac plenius deinde responsurum. 

II. Ad articulum primum secundae Congregationis , de 
actis Visitationum ad Capitulum referendis etc. est actum 
nihil; adeoque placuit decretum illud renovari, et ne 
secunda dilatio fiat, D, Decanus describet Arcliipresbyte- 
ratum suum , Praepositus suum similiter et Catterus 
suum, per Secretarium nupic monendus. Quartum descri- 
bent simul DD. Steenius et CoorALLius , qui quousque 
se extendat, transcribet eis D. Praepositus. 

III. Ad 2°^. Rogati sunt; admiserunt; placuere Illustris- 
simo, a D. Decano propositi. 

IV. Articulus tertius per se planus est. 

V. Ad 4°^. Paratus est D. Decanus censum illum 100 
florenorum solvere. 



38 

VI. Ad quintum , contlnuatur. 

VII. Ad sextum, D. Decanus id praestitit; sed hacte- 
nus responsum liquidum nnn recepit. ' 

VIII. Ad septimum et octavum : Velsen enz. 

IX. His expeditis introductus est D. Gerardus Een- 
HUSIUS in Capitulnm, ac post factara ejus per D. Secre- 
tarium praesentationem susceptus est in Canonicum , in 
locum succedens D. Bannii, qui Canonicatum suum jam 

Pag 12. pridem renuntiaverat in manus Capituli. Post haec intro- 
ductus similiter praesentatus et admissus est D. Cornelius 
Catzius ad Canonicatum per resignationem D. Bloemartii 
vacantem; adeoque hic hodiernus est Capituli nosti'i status. 

1. Decanum agit Eruditissimus D. Balduinus Cat- 
zius. ') 

2. Praepositnm sive Archidiaconum Eximius D. ac M^. 
N. Leonardus Marius. ") 

3. Senior est Eruditissimus D. JOHANNES Beenius. ^) 
Canonici reliqui sunt : 

4. Eruditissimus D. Johannes Catterus. *) 

5. Eruditissimus D, Johannes Steenius, ') 

6. Eruditissimus D. Nicolaus Verwer, Secretarius. ^) 

7. Doctissimus D. Guilielmus Coopallius. ^) 

8. Doctissimus D, Gerardus Eenhusius. *) 

9. Doctissimus D, Cornelius Catzius. ^) Qui cum 
duobus praecedentibus , intra annum a die admissionis ad 



1) Rector der Maagden in den Hoek te Haarlem. 

2) Pastoor van bet Beggijnhof te Amsterdam. 

3) Sacellanus curatus der stad Haarlem. 

4) Pastoor van Alkmaar. 

5) Pastoor van Akersloot. 

6) Pastoor te Amsterdam. 

7) Pastoor van Monnikendam. 

8) Pastoor vau Hoorn. 

9) Pastoor van het Beggijnhof te Haarlem. 



39 

Capitulum tenetur suscipere gradum Licentiae in S. Theo- 
logia vel jure; quod et iu admissione promisere singuli. 

X. Completo sic per Dei benedictionem Capitularium 
numero etc. : Spierdijk. 

XI, Discessum postea e loco ordinario ad ecclesiam , 
ibidemque praefati DD. Canonici hodie assumpti, fidei pro- 
fessione ac juramento fidelitatis praestitis, solemniter sunt 
iiistallati, testibus ad id vocatis DD.NEOBETHiOacHEYNiO, 
sacellanis Harlemensibus, pluribusque aliis sacerdotibus. 

Acta post prandium. 

I. Convenimus cum recenter admissis confratribus qui Pag. 13. 
mane; ac coram nobis comparuit D. Voorenbeekius enz.: 
Opdam. 

II. Hoorn. III. Quoad illos 1000 florenos quos D. BuG- 
GAEUS Capitulo legavit, consultissimus D. Spaanius locu- 
tus est D. Bloemartio tamquani seniori sacellano ; qui 
fieri sibi ex codicillo illius legati copiam petiit, quod se 
prima occasione recepit facturum dictus Spaanius, 

IV. Propositum de eligendo Vicario ab omnibus oneri- 
bus libero. Responsum , utile id quidem ac necessarium 
esse ; sed ! 

V. Haarlem. 

Postridie 1 1 Martii convenerunt qui supra, praeviaque pao-. u. 
S. Spiritus invocatione, proposuit Anipliss. D. Praepositus 
negotium Ilpendamense , enz. 

II, Praelectae deinde 2 Bullae papales, una de festis pag. i5. 
sub praecepto celebrandis, quae nostra auget festis SS. 
Innocentium, S. Silvestri, S. Josephi, S. Annae, patroni 
unius primarii in singulis locis, ut et feria 8''' Paschatis 
et Pentecostes; et altera de forma et habitu SS. Imagi- 
num ; uti et litterae Illustrissimi Domini nostri , quibus 
petit, dictas bullas excudi apud nos, earumque exemplaria 
aliquot sibi transmitti. Placuit autem integras bullas, non 



40 

autem extractum earum imprimi earumque exemplar in 
archivo reponi. Quoad autem festorum illorum celebra- 
tionem , scribendum Vicariu Apostolico, non videri dioece- 
sanis nostris possibilem. 

III. Occasione Concordatorum , quae mandata sunt ob- 
servari a Generalibus Praedicatorum, Minoritarum et So- 
ciorum, nulla facta mentione Augustianorum, Carmelita- 
rum , Capuccinorum , narratum, Augustinianos habuisse 
monasterium Harlemi , qiiod ante turbas decoxerint, 

IV. Huisduinen. V. Durgerdam. 

VI. In proximo conventu generali, qui per Amplissi- 
mos Dominos urgebitur , iiiquiratur de communicatione 
indulgentiarum, item agatur de Regularibus non avocandis, 
non admonito Vicario aut ob graves causas dissentiente, 
item de Vischero quem citra consensum nostrum deti- 
nent Ultrajectini, deinde etiam de limitibus episcopatuum. 

VII, Denique D. Nicolaus Verwer, Canonicus gra- 
duatus, fecit juramentum Secretarii; actisque bis et Statutis 
particularibus Capituli lectis, cum gratiarum actione Deo 
Opt. Max. facta ad prandium descendimus. 

(Wordi vervolgd.) j. j. graaf. 



-^00^00-=- 



41 



BRIEVEN VAN BALJIUWEN enz. 

TEN ANTWOORD OP EEN AANSCHRIJVEN OF EENE MIS- 
SIVE DER EDEL MOGENDE GEC. RADEN VAN ZUID- 
HOLLAND. — 1730, 



De thans voor 't eerst in druk gebrachte brieven en 
dergelijke bescheiden werden ingediend aan de Gecom- 
mitteerde raden van 't zoogenaamde Zuider-quartier van 
Holland door de baljiuwen, drosten en andere beambten. 
Gelijk men in ieder stuk kan zien , werd er geantwoord 
op eene missive dier Gecom. raden op 21 Nov. van 1730 
aan de beambten toegezonden; die missive zelve was uit- 
gelokt door twee plakkaten van de Edel Gr. IMog. Heeren 
staten van Holland, Zeeland en West- Vriesland, name- 
lijk van 20 en 21 Sept. 1730. 

Het eerste dier staatstukken was gericht tegen het 
Officium S'' Gregorii VU' op 25 Sept. 172(S door paus 
Benedictus XIII voor de priesters en allen die gehouden 
zijn den brevier te zingen ofte lezen, verplichtend ver- 
klaard, en tevens was dat plakkaat tegen de dogmatica 
bnlla genoemd Unigexitus Dei Filius, waarin paus Cle- 
mons XI, op 10 Sept. 1713 veroordeeld had 101 propo- 
sitiones, uit 2 boekwerken van Paschasius Quesnel ge- 
trokken. 

Het tweede plakkaat van 21 Sept. 1730, meer practisch, 
bevatte eerstens geen toelating meer van Munniken en in 
't bijzonder van Jesuiten , maar handhaving tegen hen 
van de plakkaten van 17 Aug. 1702, 26 Apr. 1709 en 
2 5 Mei 1720 en tweedens werd aan de overige pastoors 
en kapellanen wel admissie verleend, doch met vele mitsen. 
Men kan beide plakkaten lezen in het kerkelijk Plakkaat- 
boek, 2« deel, pag. 561-66; de missive van 21 Nov. 1730 
als tot nog toe ongedrukt, deel ik thans ook mede. 



42 

Dat de Ed, Gr. Mogende staten van Holland etc. zulke 
harde verordeningen hebben uitgeschreven, is gewis on- 
billijk te achten, al was het maar omdat de Katholieke 
geestelijken, zoowel de regulieren als seculieren, zich 
ongetwijfeld na 164-8, vooral in 1672, als getrouwe onder- 
danen hadden gedragen van den N.-Nederlandschen Staat ; 
vreemd echter moet het niet voorkomen, dat een protes- 
tantsche Staat tegen de priesters nogmaals woedde ; de 
geleerde Dom Gueranger, Ord. St. Benedicti, geeft hier- 
van in zijne Ixstitutions liturgiqces goede verklaring ; 
[Zie de Patrologie van Migne, tome 148, pag. 271-72] 
namelijk het gedrag van niet weinige katholieke Staten. 

Ik voor mij gis, dat de tweede onzer Jansenisten aarts- 
bisschoppen J. C. Barchman-Wuytiers, 1725-33, door 
tusschenkomst van den Haagschen oud-Roomschen pastoor 
Dalenoort en andere, vrienden van Fagel, Opdam en Boet- 
selaar, ten dezen iets heeft bijgedragen ; ik wil zeggen 
de Staten heeft ingelicht of den Papenhaat opgestookt: 
's mans mandement tegen het Officium enz. is van 12 
Mei 1730. ') 

De scherpe plakkaten zijn eigenlijk alweer gelijk meer- 
malen vroeger op niets uitgeloopen, uitgenomen dat één 
pater Jesuit, namelijk Jacob Dolins, al was hij door 
den vrijlieer van Vianen in 1693 geadmitteerd , op last 
der Staten van Holland, Zeeland en W.- Vriesland moest 
vertrekken en een seculier Heer in zijne plaats is gekomen. 

Hoe de onderteekening van het 3"= artikel van het 
plakkaat van 21 Sept, 1730 is kunnen geduld geworden 
in Holland etc. en later in andere provinciën , hoop ik 
later te bespreken. 

A. V. LOMMEL, (S". /. 

1) Zie uittreksels van dat mandemeut in de gen. Patrol, bl. 271, de 
Nouvelles ecclesiastiques van 6 Jun. 1730 en van 31 Mei van 't zelfde jaar; 
Bellegarde's Hist. abrégée, pag. 343. Dat Barchman-Wuytiers elève de 
St. Magloire te Parijs, geestverwant van de appellerende Frausche bisscho])pen 
en gulle gastheer van allen die in die dagen boven de Bastille Holland als 
ballingsoord verkozen, door zulke Heerea : Dom Thierry enz. enz. enz, 
werd opgehitscht, ligt voor de hand. 



43 



MISSIVE van de Gec. raden van Z.- Holland aan de 
haljiuwen em. — 21 Nov. 1730. 

Is na voorgaende deliberatie goedgevonden ende ver- 
staen, dat aan de baljiuwen in de cleyne steden en van 
liel platte land in het Zuidei'-quartier sal worden aan- 
geschreven om binnen 14 dagen na de rescrlptie van de 
missive daertoe dienende aan HEd. Mog. toe te senden 
een pertinente lyste van de Roomsclie priesters en capel- 
lanen onder haar district, met de notatie van derselver 
statiën , die aldaer geadmitteert syn en dienst doen, met 
byvoeginge of deselve geordende of wereltlycke priesters 
zyn , en in aansien van de geordende , van welke ordre 
deselve syn; of zy sijn van de soogenaemde Jansenisten 
of van een ander gevoelen, en waer deselve geboren zyn : 
en dat deselve baljinwcn aen de priesters en capellanen , 
die nogh nalatigh zyn , de verklaringe en ondertekening 
volgens het 3^ artikel van het placcaat van HEd. Gr. Mog. 
van dato 21 Sept. 1730, voor HEcl. Mog. af te leggen, 
ende te doen te gelasten, sulcx uyterlyck voor het eynde 
van dese maent te doen , en die tyt verstreken zynde , 
sonder daeraen te hebben voldaen, dat sy baljiuwen als- 
dan tegens die nalatige sullen moeten procederen naar 
luyt en conform het gemelte HEd. Gr. Mogende placcaat. 



BRIEVEN van baljtttven en andere staatsheamhten aan 
de Gec. raden. — 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van ÜEdel Mog* geëerde missive van 
21 Nov. 1730, diene, dat onder ons district van Abhe- 
broekf geen Roomse priesters of capellaenen en zijn. 



44 

Twyffele niet of ik zal aen UEdel Mog* intentie in 
dezen voldaen hebben etc. 

Abbenbroek, A. van der Eyck, 

3 Dec, 1730. baljuw van Abbebroek. 



Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEdel Mog* missive van dato den 
21 deser , kan ik, Gode sij danck , rescriberen : dat in 
's Heer- A ertsher gh i Berg-amhacht ende Ammerstol geen 
pape-kerk synde, geen Roomse priester is; ja selfs geen 
paapsche huishouden; waerniede hopende aen UEdel Mog' 
bevelen voldaen te hebben , vereere mij te ondertekenen 

Edel Mogende Heeren etc. 

Schoonhoven, 29 Nov. 1 730. J. Baert. 



Edel Mogende Heeren. 

De ondergeschreven baillu van Alkemade heeft de eere 
ter obedientie van UEd. Mog. aenschryven en beveelen 
van dato 21 Novemb. laastleden aen UEd. Mog. by deezen 
toe te senden een lyste van de Roomse priesters en ca- 
pellanen onder syn district, met de notatie, dat in iietselve 
twee Roomse statiën gevonden werden. 

D'een op de Rij pw et er ing e , d'ander in Roelofaartjens- 
veen, synde beyde gelegen binnen het district van Alke- 
made. In d'eerste statie op de Rijpwetering bevind sig 
altans als pastor Johannes van der Mey, werelds Rooms- 
priester, geboortig van Amsterdam, en Henricus Fran- 
ciscus Wilcken, als capellaan werelds Rooms priester, 
geboortig van Groeningen , geadmitteerd door de Hoog 
Ed. Vrouwe van Alkemade en dienstdoende, welke beyde 
op den 3' Novemb. laastleden voor UEd, Mog. de gare- 



45 

quireerde verklaring en ondertekening volgens liet 3*^* 
artikel van het placaat van Haar Ed. Gr. Mog'' van den 
21 Sept. 1730 hebben afgelegt ende gedaan. 

In d'andere statie, in Roelofaartjensveen, bevind sig 
althans als pastor Jacobus du Pré , van geboorte uyt 
Braband, met welke de ondergeschr. wegens syne ordre 
of gevoelen tot nog toe niet heeft gesprooken : alzoo be- 
vonden werd, dat de voorn, du Pré met geen schriftelyke 
acte van consent of toelatinge gemunieerd is ; ende dat 
deselve tot nog toe nalatig is geweest de verklaringe en 
ondertekening hiervoren gemeld voor UEd. Mog^ af te 
leggen ende te doen. Tot hetwelk volbrengen de onder- 
geschr. de voorn, pastor du Pré heeft geciteerd en welke 
du Pré ook aangenomen heeft de waarschouwinge en 
citatie door den ondergeschr. aen hem gedaan, te sullen 
in agt nemen. 

Hiermede hopende aen UEd. Mog^ beveelen voldaan 
te hebben , neemt de ondergeschr. de eere sig met alle 
respect te onderteekenen. 

Edel Mogende Heeren, 

UEd. Mog. getrouwe, gehoorsamen 
vol vaardigen dienaar, 

P. J. WiERMAN. 

Leiden, 4 Decerab, 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoening van UEd. Moo;. aanschriivinfi van dato 
21 November deses jaars , gaat hiernevens de lijste van 
al de Roomsche priesters onder Amstelland en de Botshol 
geadmitteerd met bijvoeging van derselver statiën , orders, 
gevoelens ende geboorteplaatsen, by gem. missive gere- 
quireert. 



46 

My verders bj deselve priesters geïnformeerd hebbende 
omtrent haere capellanen, werd ik berigt, dat volgens een 
oud gebruyk ende lange usantie de priester van Botshol 
om de uytgeitrektlieid van desselfs statie, die ook gaat 
verre in de provintie van Utrecht, meerendeel altyd heeft 
gehad een capellaan; dog dewelke tegenwoordig is gegaan 
in dienst van een ander, soo de voorgenoemde priester 
my segt ende is sedert nog geen nieuwe om admissie by 
my geweest , maer staet eerdaags te comen. Verdere vaste 
capellanen S3?n er in Amstelland geen, dog wel ijmant 
die soo nu en dan de priester by absentie of siekte als 
noodhulp heeft bediend en dewelke sij nu gaarne (ver- 
mits ingevolge placcaat sy nu niet wel van noodhulp sul- 
len kunnen bedienen als een vaste capellaan voor Amstel- 
land hadde geadmitteerd om mekaar by siekte of ander- 
sints te kunnen helpen, biedende deselve; die sig daartoe 
souden voorstellen ; sig aan om by UEd. Mog. ook de 
gerequireerde onderschryving te doen, dog waai'omtrent 
ik alvorens gaarne sal weten UEd. Mog. gedagten ende 
goedvinden ; hiermede verbly ve naar UEd. Mog. bevolen 
te hebben in de bescherming van den almagtiiTe God. 

UEd. Mog. onderdanige dienaar, 
J. V. DUSSEN. 

Amsterdam, 12 Decemb. 1730. 



Lyste der Roomsche priesters tegenwoordig fungee- 
rende in Amstelland. 

Bullewyk (onder Ouderkerk). — Aegidius Cramer, ge- 
boortig van Delft, wereltlyk priester, niet Jansenist, maar 
van 't gevoelen van St. Thomas. 

Duivendrecht (1722). — Wilhelmus Cornelisz. , ge- 
boortig van Rotterdam, wereltlyk priester, niet Jansenist, 



47 

nog Jesuit , maar van 't gevoelen van St, Augustinus 
ende St. Thomas. 

Buitenveldert {]Q9S) (onder Amstelveen). — Wilhelmus 
Sielhorst, geboortig van Uytrecht, wereltlyk priester, 
niet Jansenist , maar van de leere van St. Augustinus 
en St. Thomas. 

Bovenkerk. (1728). — Johannes Sevensterre, geboortig 
van Groningen, wereltlyk priester, geen Jansenist, geen 
Jesuit, maar van 't gevoelen van St. Thomas. 

JDe Quakel. (1728). — Gerard a Betteray, geboortig 
uit het land van Cleef, wereltlyk priester, geen Janse- 
nist , geen Jesuit , maar van de leere van St. Thomas 
ende St. Augustinus. 

Swaluioenbuurt. (1727). — Arnoldus Hanssen, geboor- 
tig van Westervoort in Gelderland, werelts priester, niet 
Jansenist, nog Jesuitgesint , maar van 't gevoelen van 
St. Augustinus en St. Thomas. 

Overdiemen (onder Diemen). — Petrus van Eist, ge- 
boortig van Emmerik , wereltlyk priester, geen Jansenist, 
geen Jesuit, maar van 't gevoelen van St, Thomas ende 
St. Augustinus. 

Waveren (onder de heerlykheid van W. en Botshol) — 
Arnoldus van Nieuwendyk , geboortig van Uytrecht , 
werelts priester, niet Jansenist, nog Jesuitgesint, maar 
van de leere ende 't gevoelen van St. Thomas. 

De priester aldaar heeft sig volgens getuygen van oude 
tyden, om de uytgestrektiieid van desselfs statie , die ook 
gaat in 't stigt van Utrecht, over Vinkeveen, bedient van 
ymand als capellaan, dog is er (vermits deselve sig tegen- 
woordig heeft begeven in dienst van een ander) geen , 
doch staat er eerdaacrs een te comen , om admissie te ver- 
soeken ende de gerequireerde onderteekening te doen. 



48 



Edel Mosende Heeren. 

In voldoeninge van UEdel Mog* aanschrijvens van den 
21 dezer, geeve mij d'eere aan UEdel Mog'^ te rescri- 
beren, dat er in onze dorpen van den landen van Arkel, 
noch in de baljuasie van Hardinxvelt , zedert inmemoriale 
tijden, geen Iloomsche kerken of gemeenschappen, veel 
min Roomsche priesters of capellanen zijn geweest noch 
heden ook niet en zijn ; waarmede vertrouwen aan UEdel 
Mog^ intentie te hebben voldaan en UEdel Mog* in de 
bescherminge Godes bevelende zal ik blijven 

Edel Mogende Heeren 

UwEdel Mog* dienstwillige als drossard 
en dykgraaf van den lande van Arckel , 
mitsgaders baljuw van Hardinxvelt. 

Gorichem, 27 Nov. 1730. J. Brand. 



Edel Mooende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mog. aanschrjving van den 
21 Novemb. deses jaars 1730 dient, dat de Hoogedel Hoog- 
geboren Heeren en Vrouwen van Asperen^ die de stad 
en baronnie van Asperen in der tyd hebben geregeerd 
en noch regeeren , gestadig seer sorgvuldig hebben ge- 
waakt, dat geene Roomsgesinde huisgesinnen sich met der 
woon in de stad of baronnie Asperen souden ter neer 
setten, maar die altyd daarbuiten gehouden; sulks thans 
seer weinige Roomsgesinden hier werden gevonden , heb- 
bende de welgemelde Heeren en Vrouwen van Asperen 
ten alle tyden ook geweerd het maken van Roomse ker- 
ken, kapellen of andere gestichten, om daar in de Roomsche 
godsdienst te pleegen ; sodat geen Roomse priesters of 



49 

capellanen van wat order of gevoelen die mogten wesen, 
hier gevonden werden , veel minder ooit geadmitteerd 
of toegelaten syn , waardoor dan ook geene Ijste van 
Roomse priesters en capellanen met de notatie van der- 
selver statiën of derselver gevoelen of iets verders dienaan- 
gaande kan geformeerd worden. Vertrouwe hiermede aan 
UEd. Mog. aanschrijving voldaan te hebben , biddende 
God almagtig voor derselver behoud en goede, machtige 
regeering en blijve. 

UEd. Mog. onderdanige dienaar, 
Mart. Beekman, 
Asperen, 9 Decemb, 1730, drossaard. 



Edel Mogende Heeren. 

Nemen by desen de vryheid , omme ingevolge UEd. 
Mog. aanschryvinge in dato 21 Novemb. 1730 over te 
zenden de inleggende memorie, wegens het antwoord van 
de Roomsche priester der Heerlykheid Assendelft; en soude 
niet hebben gemanqueert aan dese bevelen prompter te 
obedieren, ingevalle de ziekte en de daarop gevolgde af- 
stand van de bailluwagie door den bailluw op eergisteren 
gedaan, sulks niet hadde verhinderd, waarover om deselve 
redenen seer gedienstig excuus versoeke en belangende 
de verklaring en onderteekening volgens bet 3*^^ artikel 
van het placcaat van Haar Ed. Gr. Mog. in dato 21 
Septemb. 1730 is my door den Heer van Assendelft ge- 
communiceert, dat die priester sulks voor UEd. Moogende 
heeft verrigt gehad en waarmede verhoope aan de orders 
van UEd. Mog. te sullen hebben voldaan , in welke 

ByUragen Gesch. Bisd. v. Haarlem. XIV» Deel. 4 



50 

hoope en verwagting met onderdanige respect de vryheid 
nemen van my te noemen 

UEd, Mog. ootm. dienaar, 

J. V. COEVENHOVEN. 

Beverwyck, 6 Decemb. 1730. 

Memorie of lyste wegens het antwoord van de Room- 
sche priester der Heerlykheid Assendelft , aan myn on- 
dergesz. ingevolge de aanschryvinge van haar Ed. Mog' 
Heeren Gecommitteerde raden in het Zuyder-quartier, 
van dato 21 Novemb. laatsleden gedaan, in qualité als in 
desen provisioneel aangesteld zynde tot bailluw der Heer- 
l^'kheid Assendelft voornoemd. 

Tot acquitering van welke ik de eer hebbe UEd. Mo- 
gende by desen te berigten, als dat Jacobus van der Stoot, 
Roomsch werelts priester alhier, ray heeft gesegd: geboren 
te syn tot Leyden, mitsgaders geadmitteerd als werelts 
priester en over sulks geen geordende, van de soogenaamde 
Jansenisten of van een ander gevoelen; maar een goed 
werelts priester te wesen , ende heeft hem en sal zich 
nog gedragen als een getrouw en gehoorsaam onderdaan 
van haar Ed. Gr. Mog. Heeren staten van Holland en 
Westvriesland. Verder is my niet bewust eeuige capel- 
laan in dese heerlykheid te zyn, 

Actum Assendelft, den 6 Decemb. a° 1730. 

J. J. COEVENHOVEN. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van Uwer Ed. Mog, hoog geëerde mis- 
sive van den 21 der maand November 1730 aan my als 
bailluw van Benthuysen gedaan aanschryven ende afveer- 
digen met bevel om binnen veertien dagen naar de re- 
ceptie van deselve brief aan UEd, Mog. toe te zenden 



51 

een pertinente lyste van de Roomsche priesters en capel- 
lanen die onder het district van Benthuysen souden mogen 
syn met de notatie van derselver statie, die aldaar ge- 
admitteert syn en dienst doen , dient met alle respect tot 
bericht, als dat er onder het district van Benthuysen geene 
Roomsche priesters of capellanen zyn. Waarmede vertrouwe 
aan de intentie van UEd. Mog. te hebben voldaan ende 
blyve met alle eerbied 

UEd. Mog. ootm. dienaar, 
DiEDEKiK Ris. 
Benthuysen, 4 Decemb. 1730, 



Edel Mogende Heeren. 

In antwoort op UEdel Mog" missive van den 21 Nov. 
1730, den 25 dito by mij ontfangen, heb ik d'eer van 
UEdel Mog° te berichten dat in de jurisdictie van Schie- 
landt sigh bevinden drij wereldts Roomse priesters : den 
eene, genaemt Andries van Loon, geboortig tot Rotter- 
dam, die aen den Bergschenhoek omtrent achtien jaeren 
als priester heeft gedient; de tweede is genaemt Adrianus 
Bogaert, geboortigh van Gouda en heeft tot Cralingen 
omtrent vijfjaren als priester gefungeert; de derde ge- 
naemt Petrus Hagelman, is geboren tot Amsterdam en 
heeft tot Moordrecht omtrent drij jaeren de bediening als 
priester gedaen. Capellanen souden sigh in den lande van 
Schielandt, soo als ick ben berigt, niet bevinden. 

Waermede etc. 

Edel Mogende Heeren 

A. VAN ZüYLEN VAN NyEVELT, 

Rotterdam, 2 Dec. 1730. 



52 



Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEdel Mog. aenschry vingen van 
dato den 21 Nov. 17. "3 O, dewelcke mij op den 26 Nov. 
dezer maent zijn ter handt gestel t, soo gaet hier nevens 
aen UEdel Mog. een leyst van de priesters onder den 
balliuwagie van Beverwijck ende de landen van Blois 
haer statiën hebbende, met haerhiyden benaemingen, ge- 
boorteplaetzen ende van wat gevoelen sy zijn, alsmeede 
op ider plaetze geadmitteert ; behalve Gerardt Sluyter, 
priester tot Zaerdam , die sigh niet verweerdigt heeft , 
op de ordere aen hem gezonden , volgens het placcaet 
van HEdel Gr. Mog. de Heeren staeten van Holl. en 
W.-Vriesl. om tot Beverwyck by den bailliuw te koomen; 
maer ter contrarie, dese nevensgaende acte ofte verkla- 
ringe, by hem alleen gegeven, mij toegezonden, gelyck 
hij Sluijter in den jaere 1725, doen ik de eere hadde 
van diergelijcke aenschrijvinghen van UEdel Mog. te ont- 
fangen , hij gansch sigh niet en verweerde op de ordere 
volgens UEdel Mog. aenschry vinge van 31 Aug. 1725 
by mij te koomen , terwijl ik dies tyt tot Zaerdam ge- 
logeert was, waervan ik bij de overgezonden lyst ende 
in de rescriptie aen UEdel Mog. gedaen op 18 Sept. 1725 
daer mentie van hebbe gemaekt , dies tyts meede van 
Johannes Meijer , priester tot Crommenie , dewelcke in 
vele jaren het zoo verre gebragt heeft, datter zedert Meij 
1725 niets van de jaerlykse recognitie, die zeer wynigh 
is, naer de groote van de voors. dorpe van Crommenie 
by haer gegeven zijn aen den baljiuw ende hy het soo 
weet te dirigeren dat het naburige dorp van Crommenier- 
dj'ck, tegenwoordigh de zoodanige recognitien wijgeren 
waerover ik de eere hoope te hebben van UEdel Mog. in 
weinig dagen volgens UEdel Mog. appointement van den 
29 [20?] Nov. 1730 te dienen van berigt op de gepresen- 



53 

teerde request van Johannes Meijer, twyfele niet ofF hebbe 
hier vorens üEdel Mog. ordres opge volgt. Waermede etc. 

Edel Mogende Heeren etc. 
Jacob Gool van Bosvelt. 
Beverwijk, 28 Nov. 1730. 



Memorie. 

Wyck op Zee. — Louis Bertij , werelts priester, seght 
geboren te zijn tot Amsterdam ; heeft als priester in 
Vrieslandt in de grietenye van Doniawerstal omtrent vyf 
jaren geweest ende naderhandt by den priester van Vliet 
tot Osdorp tot assistent en nu tot Wyk op Zee als pries- 
ter geadmitteert, van gevoelen noch Jesuyt, noch Jan- 
senist, maer een goet werelts priester en heeft hem ge- 
dragen en sal sigh nog draegen als een getrouw en ge- 
hoorsaem onderdaen van HEdel Gr. Mog. de Heeren 
staten van Holland en West-Vriesland. 

Zaardam. — Gerard Sluyter, een Jansenist priester, 
geboren tot Zutphen , heeft zigh niet verwaerdight op 
ordre van den baljiuw van de landen van Blois te komen 
in Beverwyck , om zyne acte van admissie te haelen , 
volgens het placcaet van HEdel Gr. Mog. van dato 21 
Sept. 17S0; maer in plaetz , een acte ofte verklaringh 
van hem alleen, notariael aen den baljiuw heeft toege- 
zonden, waervan het gros van dien inhout hiernevens gaet. 

Beverwyck. — Emmanuel de Weerdt, werelts-priester, 
zegt geboren te zijn tot Cuylenburgh, omtrent ... jaeren tot 
assistentie geweest van Cornelis van der Cooghen, werelts 
priester op het Bagynhof tot Haarlem , geadmitteert tot 
Beverwijck; het gevoelen: noch Jesuijt, noch Jansenist, 
maer een goed wereltspriester , en heeft hem gedragen 
en zal sigh noch gedragen als een getrouw en gehoor- 



54 

zaem onderdaen van HEdel Gr. Mog. de Heeren staten 
van Holland ende West-Vriesland, 

Crommenie en Wormerveer . — Johannes Meijer , een 
Jansenist priester, geboren tot Enschede, in Munster- 
landt, (sic) heeft geweest assistent by Lucas Ahuijs, Jan- 
senist priester tot Amsterdam , omtrent drie jaeren. 

Crommenierdyck. — Nicolaus Brandts , geboren tot 
Lathum in Gelderlandt, een werelts-priester, geadraitteert 
in de dorpe van Crommenierdijck ; het gevoelen : noch 
Jesuyt, noch Jansenist, en heeft hem gedraegen en zal 
zich nog gedraegen als een getrouw ende gehoorzaem 
onderdaen van HEdel Gr. Mog. de Heeren staten van 
Hollandt ende West-Vrieslandt. 

Sparrewoude. — Petrus Sibij , wereltspriester, geboren 
tot West-Saenen , geadmitteert tot Sparrewoude. Seght : 
[van] gevoelen noch Jesuyt, noch Jansenist; en heeft hem 
gedraegen en zal sigh nog gedraegen als een getrouw 
ende gehoorsaem onderdaen van HEdel Gr. Mog. de 
Heeren staten van Hollandt ende West-Vrieslandt. 

Geen capellaenen zijn in het district van de landen 
van Blois ende Beverwyck, by den balliuws weeten. 

Op huyden den eersten Nov. 17j0 compareerde voor 
mij Philips van der Steng, openbaer notaris by den Hoove 
van Holland geadmitteert tot Saandam residerende en 
voor de genoemde getuygen, D"^. H"^. Gerrit Jan Sluyter, 
pastor in de Roomse religie tot Oost- en West- Saandam , 
mij notaris bekend , geboren tot Zutphen en na gepres- 
teerden eed van getrouwigheijt in handen van de Edel 
Gr. Achtbare burgemeesters en regeerders der stad Rot- 
terdam , burger derselver stad in den jare 1695 , en 
't sedert het jaer 1699 geworden pastor in de Roomse 
religie tot Oost- en West-Saandam voormeld , dewelcke 



55 

verklaarde vermits sijn darmbreuk en impotentie en sulks 
sijn onvermogen tot reijsen in desen : dat hij comparant , 
gesien en met oplettentheyt geleesen heeft het placcaat 
van de Edel Gr. Mog. Heeren staten van Holland en 
West- Vriesland by HEdel Gr. Mog. geëmaneerd den 20 en 
21 Sept. ] 730, dat hij comparant op sijn priesterlijk woord 
in plaats van eede, agtervolgens het voors. placcaat, ver- 
foeit het soogenaamde Officie van Paus Gregorius VIP", 
alsook de soogenaamde regel van het geloof der berugte 
pausselijke constitutie Ünigenitus ; dat hij comparant 
mede verklaard, dat hij een hertelyk afkeer heeft van het 
gevoelen der geenen , welken leeren , dat de Paus , of 
eenige andere kerkelyke Overheyd, de magt heeft, om 
de onderdanen te ontslaan ofte dispenseeren wegens ket- 
terije, of om eenige andere oorsaeck van den eed, en 
gehoorsaemheijt aan de burgerlijke Overheijt, en dat men 
geen trouw en onderdanigheijt schuldig is aan den geenen, 
die in kerkelijken ban en buyten den schoot van de 
Roomse kerk sijn; dat hij comparant niet alleen het tegen- 
deel van die stellingen gevoelt, maer na sijn U3'tersten 
vermogen sal inboezemen aan de leden van sijn gemeen- 
schap en deselve, soo door sijn voorbeeld, als door sijn 
leer sal vermanen tot gehoorsaamheyd aan de staten en 
magistraten, als aan haar wettige Overheyt en tot een 
vredig en sedig gedrag ; dat hy comparant bovendien niet 
sal contribuëeren met raad of daad directelijck of indirecte- 
lyck in eeniger manieren om door eenige ingesetenen 
deser provincie te doen destineren, beloven of geven eenig 
geld of geldswaarde , of wat het ook anders soude mogen 
wesen, aan often behoeve van eenige buytenlandsche cloos- 
ters, coUegiën, seminariën, kerken of andere Roomse 
gestigten en gemeenschappen of van de leeden van dien, 
hoe ook genaamd; en eindelijck dat hij comparant geen- 
derhande absolutie, noch dispensatie van den Paues of 



56 

van iemand anders sal versoeken, noch aannemen tegen 
de bovenstaande sijns coinparants verklaringe of tegen 
eenig deel of lid derselve, geen uytgesonderd. Versoe- 
kende hij comparant, vermits sijn niet-in-staat-sijn, van 
te konnen verreijsen van hier, naar de Beverwyck, dat 
dese sijn verklaringe bij den Edelen Hr. baljuw van 
Blois, en allen andere in desen beti'ekkelyk, mag wer- 
den aangenomen even soodanig, als of hij op zijn pries- 
terlyk woord in plaats van eede, in handen van denselven 
Hr. baljiuw van Blois, beloofdt en verklaart, en in een 
boek daertoe geordineerd, geonderteekend had, hetselve 
derde articul van de voors. placaten te sullen nakomen, 
en onderhouden, en dat hem mitsdien mag worden ver- 
leend de schriftelijke acte van consent of toelating, om 
syn dienst en functie als van te voren, als pastor te 
mogen bedienen ; consenterende hiervan acte omme te 
strecken soo des behoort. 

Gedaan en gepasseerd tot Saandam voornoemd in 't by- 
weesen van Jan Westhoven en Jan Janse Ham als ge- 

tuygen. 

Philip van der Steng. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd, Mog. missive sub dato den 
21 Novemb. 1730 dient dat in de vrye heerlykheid van 
Bloklant geen Roomsclie priester of capellaan sig onthou- 
den of aldaar werden gevonden, derhalve daarvan geen 
lyst canne formeren, vertrouwende hiermede aan de in- 
tentie van UEd. Mog. te sullen hebben voldaan en blyve 
naar UEd. Mog. in de bescherming des Alderhoogsten 
bevoelen te hebben. 

UEd. Mog. zeer onderd. dienaar 

Neder-Bloklant, de bailluw van Bloklant, 

21 Novemb. 1730. E. v. Aspeken. 



57 



Edel Mogende Heeren. 

In voldoeuinge van de ordres van UEd. Mog. by der- 
selver missive van den 21* jongstleden aan mj op den 
25* daaraanvolgende ter hand gekomen, liebbe ik de eer 
UEd. Mog. toe te zenden de volgende lyst van alle de 
Roomsche priesters en capellaanen, haare functien doende 
onder Breederode in het Zuider-kwartier, als: 

In den banne van Velzen is priester Jan Baptist van 
Geulen, gebooren tot Amsterdam, zynde soo hy verklaart 
Roomsch werelds priester en heeft geen capellaan. 

In den banne van Tetterode en Aalhertsberg is priester 
Wilhelmus Christiaans, gebooren tot Zutphen, zynde, 
soo hy verklaart Roomsch werelds priester ; desselfs 
capellaan is Franciscus Huisman, geboren in de Graaf, 
zynde, soo hy verklaart Roomsch werelds priester. 

In den banne van Vogelezang is priester Wilhelmus 
Wy tmans, geboren tot Utrecht ; soo hy verklaart, Roomsch 
werelds priester, desselfs capellaan was N. N. van den 
Broek, geboren tot Gemert, meyery van 's Hertogen- 
bosch , soo hy verklaard heeft, Roomsch werelds priester. 

De vorenstaande hebben my doen blyken, dat sy alle 
behalve de laatste N, N. van den Broek, capellaan in de 
Vooelezancp, de verklaaringe en onderteekeninü volgens 
het 3*^* articul van het placaat van haar Ed. Mog. in 
dato den 21 Septemb. 17^0 in handen van UEd. Mog. 
hebben afgelegd en gedaan; maar sedert, dat ik op den 
30* October laastleden aan den voorstaande N. N. van 
den Broek de acte van admissie als capellaan in de 
Vogelezang by continuatie gegeven hebbe, heeft deselve 
van den Broek, in plaetse van sig met syne acte van 
admissie volgens den teneur derselve aan UEd. Mog. te 
adresseren, sig niet ontsien op pretext van familiesaaken 
sig te absenteeren tot nu toe, wanneer op desen middag 



58 

Wilhelmus Wytraans, priester in de Vogelezang, op myne 
ordre sig aan my presenteerde en verklaarde geene de 
minste teydinge van hem , van den Broek , gekregen te 
hebben; waaromme ik denselven priester Wytmans ge- 
ordonneerd hebbe, dien capellaan te laten vaaren en sig, 
indien benodigt was, van een ander te voorsien , hetwelk 
deselve ook aangenomen heeft. 

Derhalve neem ik de vryheid UEd. Mog. met alle eer- 
bied te versoeken notitie van meergemelde N. N. van den 
Broek by UEd. mag genomen worden , ten eynde deselve 
nog tot capelaan, veel min tot priester in Holland moge 
werden geadmitteerd, als dewelke door syne ongehoorsame 
conduites genoegsaam toont, wat hy in synen boesem voert. 
En dewyl onder haar Ed. Gr. Mog. jurisdictie van Brede- 
rode geene geordende priesters gevonden worden na myne 
kennis, meene ik volkomen aan UEd. Mog. ordres vol- 
daan te hebben. Dog ik kan UEd. Mog. niet verbergen 
dat dit werk by haar Ed. Mog. Heeren Gecommitteerde 
raden in West- Vriesland en het Noorder-kwartier op een 
geheele andere wyse is gepractiseerd , want seer korten 
tyd na het examineeren van het placaat van Haar Ed. 
Gr. Mog. van dato den 21 Septemb. 1730, hebben opgem. 
Heeren alle priesters in het voorn, kwartier voor haar 
Ed. Mog. ontboden en dezelve de verklaringe en onder- 
teekening volgens het 3^* art. van het voors. placaat laten 
doen, sonder de actens van admissie (van) de respective 
balliuwen te requireren, gelyk aan my selfs in het district 
van Schoorl en Camp gebeurd is, welker priester reets 
by haar Ed. Mogende de verklaringe en onderteekeninge 
gedaan hadde voordat by my geadmitteerd was, of dese 
tweederleye practyk in vervolg van tyden utiliteit sal 
voortbrengen, laate ik aan het oordeel van UEd. Mog. 
en verzoeke dat dit laatste van myne rescriptie discrete- 



59 

lyk mag werden gemenageerd , waarmede ik met alle 
respect bly ve , 

UEd. Mog. ootmoedige en gehoorsame dienaar, 

C. Sylvius. 
Haarlem, den 4 Decemb. 1730, 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge van de orders en aanschryvinge van UEd. 
Mocp. in dato den 21 Novemb. 1730 hebbe ik de eere 
aan UEd. Mog. by desen te laten toekomen een lyste 
van de Roomsche priesters, welke onder de bailluwage 
van Delfland geadmitteert zyn en dienst doen, soodanig 
als deselve by UEd. Mog. werd gerequireerd. 

De gemelte priesters hebben alle by extract iiyt het 
register of notitie by UEd. Mog. daarvan gehouden aan 
my vertoond, dat zy de verklaring en onderteekening by 
het derde articul van het placcaat van Haar Ed. Groot 
Mog. van dato den 21 Septemb. 1730, gerequireerd op 
den 30 October jongstleden voor UEd. Mog. hebben af- 
gelegd en geteekend. Waarmede vertrouwe aan de intentie 
en beveelen van UEd. Mog. te hebben voldaan, blyve 
na UEd. Moer. in de bescherming des Alderhoossten be- 
volen te hebben. 

UEd. Mog. onderdanige dienaar. 

Delft, 13 Decemb. 1730. W. Hooft. 

Lyste van de Roomsche Priesters, dewelke onder de 
bailluagie van Delffland geadmitteert zyn en dienst 
doen, met de notatie van derselver stasien en by- 
voeginge van haar geboorteplaatsen en of deselve 
geordend of wereldse priesters zyn. 

Theodorus van den Broek, zynde een werelds priester, 
gebooren te 's Hertogenbosch, is in den jare 1710 gead- 
mitteert als Roomsch priester onder de Ketel. 



60 

Petrus van Heessel , zynde een Minderbroeder , geboren 
te 's Hertogenbosch, is in den jaare 1709 geadmitteerd 
als Roomsch priester te Schijjluyden. 

Johannes Baptista van Elsacker , zynde een werelds 
priester, van der jeugd aan gewoond hebbende en opge- 
voed zynde te Amsterdam, is in den jaare 1723 gead- 
mitteerd als Roomsch priester te Berhel en Rodenrys. 

Jacobus de Weerdt, zynde een werelds priester, ge- 
boren te Kuylenburg, is in den jaare 1729 geadmitteert 
te Pynaher. 

Lambertus Lagerstond, zynde een werelds priester, ge- 
booren te Utregt, is in den jaare 1730 geadmitteert als 
Rooms priester te Maasland. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mog. bevelen van dato den 
21 der jongstleden maand November, heb ik onderge- 
teekende bailluw van Dirksland de eere UEd. Mog. te 
reschribeeren, dat onder myn district geen Roomsche pries- 
ters en capellanen syn die aldaar geadmitteerd syu ende 
dienst doen. 

Waarmede verhopende aan UwEd. Mog''^ gemelte be- 
velen voldaan te hebben, ben ik met UwEd. Mog"*' in 
de protectie des Alderhoogsten te bevelen. 

UEd. Mog. seer bereyden dienaar, 
KoRN^ VAN Nieuwenhoven. 
Dirksland, 5 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mogende missive in dato den 

21 Novemb. 1730, ten opsigte van de Roomsche priesters 

ende derselver capellanen, dient met alle ondei'danigheyt 

tot antwoord, als dat onder het district van Zuid-Holland 



61 

zyn twee geadmitteerde Roomsche priesters ende een 
capellaan. Als d'eersteljk tot Waspik Guilhelmus Louwen 
ende Guilhelmus Verbraken desselfs capellaan, welke 
beyde my verklaard hebben te zyn ongeordende werelt- 
lyke Roomse priesters ende ook niet te zyn van het ge- 
voelen der soogenaamde Jansenisten ende beyde geboortig 
van Geel in Braband. 

Ten tweeden op Dussen , Muyl en Munsterkerk Joannes 
Franciscus van Heel , welke my mede verklaard heeft te 
zyn ongeordend werelds Rooms priester ende ook niet van 
het gevoelen der zoogenaamde Jansenisten ende geboortig 
te zyn van 's Hertogenbosch : hebbende de voorsch. pries- 
ters en capellaan getoond, dat zy de verklaring en onder- 
teekening volgens het 3*^° artikel van het placcaat van 
Haar Ed. Mog. van den 21^ Septemb. 1730 aan UEd. 
hebben afgeleerd. Hiermede vertrouwende aan de intentie 
van UEd. Mogende te hebben voldaan, blyve met onder- 
danig respect. 

UEd. Mocp. getrouwe en onderdanige dienaar, 
J. H. Hallincq. 

Dordrecht, den 8 Decemb. 1730. 

Lyst van de priesters en capellanen der Roomsen, dienst- 
doende binnen de stadt Geertruydenberg. 

Binnen de stadt. 

Hyacinthus de Leeuw, synde een werelts priester, syne 
statie in dese stadt, is gebooren te Loon op Sant, onder 
de meyery van 's Hertogenbos. 

Johannes Baptist Allart, synde een werelts priester, 
hebbende syne statie als capellaan in dese stadt, geboren 
binnen de stadt 's Hertogenbos. 

Made, jurisdictie van Geertruydenberg. 
Adrianus Berckmans , synde een werelts priester , 



62 

hebbende syne statie op de Made , is gebooren onder 
's Heerenberge. 

Josephus Colen , synde mede een werelts priester, heb- 
bende als capellaan syne statie op de Maden, synde ge- 
booren in de vryheyt Roosendaal onder de baronye van 
Breda. 

Edel Mog. Heeren seer onderdanige dienaar, 

G. Pyll. 
Geertruydenbergh , 30 Novemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mog. orders vervat in UEd. 
Mog. missive van den 21 November 1730, heb ik de 
eer UEd. Mog. te notificeren als bailluw van Goudriaan, 
dat in myn district geen Roomsche priesters en capellanen 
zyn , van wat statie of ordren die ook zoude kunnen 
w^esen ; twyfele niet of' hebbe UEd. Mog. intentie hier- 
mede in desen voldaan en blyve na UEd. Mog. in de 
protexie des Almagtige bevolen te hebben met een diep 

respect. 

UEd. Mog. gehoorsame dienaar, 

Rogier van Slype. 

Goudriaan, 6 Decemb. 1730. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoeninge der bevelen vervat by UEdel Mog. 
missive van den 21 deser, dient dat onder het district 
van Haestrecht ende de landen van Beloijs , maer een 
Roomse priester is, sonder capellaen, genaempt Cornelius 
Brouwer, geboortigh van Schagen in het Noorder-quar- 
tier, synde van de professie van het Order der Minder- 
broeders ; hebbende de plaats tot Haastrecht negentien 



63 

jaren bedient, niet wesende van het gevoelen der sooge- 
naamde Jansenisten ende heeft hij de verclaringe en onder- 
teyckeninge volgens het derde articul van het placcaat 
van HEdel Gr. Mog. van 21 Sept. 1730 gedaen, die 
daerop by mij baljuw aldaer is geadmitteert. Waermede etc. 

Edel Mog. Heeren etc. 
80 Nov. 1730. Louis de Groet. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoening van UEd. Mog. missive in dato den 21 
Novemb. 1730, dient dat onder het district van Hasaars- 
woude is een Roomsch werelds priester, met name Ge- 
rardus de Rotte, geboren tot Gouda, hebbende een capel- 
laan, synde mede een rooms werelds priester, met name 
Wilhelmus Fey, geboren tot Amsterdam; de statie werdt 
gehouden aan den Ryndyk onder Hasaarswoude. Waar- 
mede vertrouw haar Ed. Mog. orders en de bevelen te 
hebben voldaan, bevelende UEd. Mog. in de bescher- 
ming Godes. 

UEd. Mog. onderdanige dienaar en onderdaan, 
Jan Jacob van Dyckslooth. 
Hazartswouw, 7 Dec. 1730. 



Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge van Uwe Edel Mog. altyt hoog geachte orders 
in dato den 21 deser maent, hebbe ik de eer van UEdel 
Mog. te berichten dat in het district van Heenvliet geen 
Roomsche kerk plaets heeft en bij gevolg geen Roomsche 
priesters gevonden worden Waermede vertrouwende aen 
UEdel Mog. intentie te hebben voldaen en UEdel Mog. 
personen en familien bevelende in de genadige protectie 



64 

des Allerhoogsten , hebbe ik d'eer, van mij in het vol- 
maexte respect te noemen. 

Edel Mog. Heeren. 

UwEdel Mog. allerootmoedigsten dieneer, 

K. Boon van Engelant. 

Edel Mogende Heeren. 

Tot antwoort op de missive die ÜEdel Mog. in dato 
den 2P" deser aan mij als officier hebbe gelieven toe te 
senden ten opsigte van het oversenden van een lijst der 
Roomsche priesters en capellanen met van wat ordre of 
statiën deselve mogten weesen, als anders; dient, dat 
d'eer hebbe omme aan UEdel Mog. by deese te adver- 
teeren , dat er alhier in Heukelum noch onder het district 
van dien geen Roomsche priesters of capellanen, van wat 
ordre of statie hoe ook genaamt, sig koomen optehouden, 
noch metter woon , noch oock exercerende eenige dier- 
gelijke soogenaamde godsdienst ; meenende hiermede aan 
de beveelen van ÜEdel Mog. te hebben voldaan, heb- 
bende d'eer omme mij in alle verschuldigde hoogachtinge 
te noemen. 

Edel Moer. Heeren etc. 
Laueens de Groot. 

Heukelum, 2 7 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge UEd. Mog. aanschryvinge en beveelen van 
den 21 Novemb. jongstleden, my op den .... der voors. 
maand geworden, soo hebbe de eere UEd. Mog. hier- 
nevens toe te senden een lyste van de Roomse priesters 
en capellanen die onder het district van den drossaert 
der stadt en lande van Heusden zyn gehoorende en in 



65 

derselver functie dienst doende , soo als daartoe de ver- 
eyschte verklaringe en ondertekening volgens het S**® 
artikel van het placcaat van Haar Ed. Gr. Mog. in dato 
den 21 Septemb. 1730, voor UEd. Mog. reets hebben 
gedaan en aan my ondergeteekende in forme is gebleken; 
sonder dat (voor soo verre onder het district van den 
drossaart en officier der stadt en lande voorsz. gehoorende) 
eenige der Roomse priesters en capellanen negligeert syn 
gebleven het gerequireerde by meergenoemde placcaat van 
Haar Ed. Groot Mog. vermeit, te persisteren; waarmede 
verhoopende aan UEd. Mog. orders en bevelen te hebben 
voldaan, verblyve met het diepste respect en agtinge 

UEd. Mog. onderdanige en gehoorsame dienaar, 
J. J. VAN DE Pol. 

sup^. drossard. 
Heusden , den 8 Decemb. 1730, 

Lyst van sodanige Roomsche priesters en capellanen 
als onder het district van den drossard en officier 
der stadt en lande van Heusden zyn gehoorende 
en in derselver naar genoemde functie dienst doen. 

In de stadt Heusden. 

Anthonis van Keulen, Rooms priester binnen Heusden, 
geboortig van 's Hertogenbosch, synde een werelts priester. 

Hendricus Gooien , geboortig van 's Hertogenbosch , 
tegenwoordig medehulp en assistent van den Roomse 
priester binnen gemelte stede, synde mede een werelts 
priester. 

Ten platte lande van Heusden. 
Dominicus van den Elsken , Rooms priester tot Vlijmen 
en cannonick van de abdye van Bern, geboortig van 
Brussel, synde van de Ordre van St, Norbertus. 

Bijdragen Gescb Bisd. ». Haarlem XIV» Deel, 5 



66 

Joannes van der Laege , geboortig van 's Hertogen- 
bosch, tegenwoordige medehulp of capellaan van de Rooms- 
gesinde binnen gemelte dorp van Vlymen , synde mede 
canonnick van de voorsz. abdye van Bern , en van de 
Ordre als vooren. 

Hermanus van Goor, Rooms priester tot Hedichhuysen 
alsmede cannonick van meergemelde abdye van Bern , 
geboortig van Osch in de meyery van 's Hertogenbosch 
en synde mede van de Ürdere als voren. 

Aldus de bovenstaande lyst by my ondergeteekende 
subs^ drossard en officier der stadt en lande van Heus- 
den geformeert ingevolge de ordre en aanschryvinge van 
haar Ed. Mog. Heeren Gecommitteerde raden in dato 
den 21 November 1730. 

Actum Heusden, den 8 Decemb. 1730. 

J. J, VAN DE Poll, 

sub*, drossard. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoening en ter obedientie van UEdel Mog. seer 
geëerde orders geve my d'eer van hiernevens UEd. Mog. 
te laten toekomen de lyste van de Roomse priesters , 
dienst doende onder myne bailluwagie. 

Gysbertus van der Kun, pastoor tot Noordwyherliout , 
geboortig van Rotterdam , is een werelts priester. 

Arnoldus de Leeuvs^ , geboren tot 's Hertogenbosch , 
pastoor tot Lisse, is een werelts priester. 

Reynier Veldhoen, geboren tot Zutphen, pastoor tot 
Voorhout, wonagtig tot Sassenheim , is een werelts 
priester. 

Wilhelmus Wytmans , geboren tot Uytrecht, pastoor 
tot Hillegom, wonagtig in de Vogelezang , is een werelts 
priester. 



67 

Waarmede vertrouwende voldaan te hebben aan UEd. 
Mou-. altoos geëerde ordres, bevele UEd. Mog. in de be- 
scherming des Alderhoogsten en blyve met alle achting 

UEdel Mog. seer ootmoedige en seer 
gehoorsame dienaar, 

G. B. V. SWIETEN. 

's Hage, 8 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Den ondergesz. bailluw van Esselykerwoude op den 
2 5 Novemb. 1730 ontfangen hebbende UEd. Mog. aan- 
schryven en bevel van den 21 dito, tot 't oversenden van 
eene pertinente lyste van de Roomse priesters en capel- 
lanen onder zyn district met derselver statiën aldaar ge- 
admitteert en dienst doende, en of dezelve geordend of 
wereldse priesters zyn, ende van welke Order de geor- 
dende, mitsgaders van wat gevoelen en waar zy geboren 
zyn: alsmede aan de nalatigen omtrent het afleggen van 
de verklaring en onderteekening volgens 't 3'^^ artikel 
van haar Ed. Gr. Mog. placcaat van den 21 September 
1730, te gelasten sulks uyterlyk voor 't eijnde van de 
voors. maand te doen, etc, dient ter obedientie van dien: 
dat Rooms priester onder Esselykerwoude is Theodorus 
van de Velde , zoo hy zegt zonder kapellaan en dat syne 
statie zig uitstrekt over Woubrugge , de buytenhuysen 
onder Woubrugge behoorende, of wegen Jacobswoude en 
eenige huysen op de Rypweteringe onder Esselykerwoude 
gehoorende, over de vrye grond en ambachts heerlyk- 
heid van Hoogmade en een huys op de dwerswetering 
onder Leyderdorp. Zoo hy mede segt a° 1726 is gead- 
mitteerd by J. P. v. Kaltenaar als gemagtigd van den 
grave van Oultremont en Warfuse; geen geordend maar 
een werelts priester te syn , van welke laatste alsmede 



68 

van syne hier te lande getolereerde sendinge in syn opge- 
melte pastorye den ondergesz. 't voldoenende bewys wel 
gerequireert, maar tot nog toe niet ontfangen hebbende, 
verder zal vervolgen; niet van het gevoelen der zooge- 
naamde Jansenisten ende te Emmerick geboren. Dat de 
voorsz. Theodorus van de Velde , volgens extract uyt haar 
Edele Mog. register of notitie der acten van toelating 
van de Roomsche priesters in 't Suyder-quartier aan den 
ondergesch. vertoond, op den 10 November 1730 de ver- 
klaring en onderteekening volgens het derde art, van haar 
Ed. Gr. Mog. placcaat van dato 21 Septemb. 1730 voor 
haar Ed. Gr. Mog. heeft afgelegt en gedaan. Dat behalve 
de voorn, van de Velde, Cornelis Huysman, Rooms priester 
tot Reynzaterwoiide i mede nog gewoon is dienst te doen 
in syn ordinaris woonhuys, staande onder de jurisdictie 
van Esselykerwoude , in de buurt genaamd 't Vroonlandt, 
dog zoo veel den onderget'^'^ naspeuren kan sonder eenige 
admissie, alleen by usurpatie of inkruypinge, mede zoo 
hy zegt sonder kapellaan en dat syne statie soude strekken 
over Reynsaterwoude , Vriesekoop, Ley muiden, de oost- 
syde van de Oudewetering en vier huisgezinnen onder 
Esselykerwoude , ende geen geordend maar een werelts 
priester te syn, van welke laatste als ook van syne hier 
te lande getolereerde sendinge als voren den ondergesz. 
mede nog geen voldoende bewyse heeft bekomen. 

Niet van het gevoelen der soogenaamde Jansenisten en 
tot Amsterdam geboren. Dat de voorsz. Cornelis Huys- 
man volgens extract uyt opgem. UEd. Mog. register of 
notitie aan de ondergesz. vertoond op den 13 November 
1730, de verklaring en onderteekening volgens het 3^* 
art. van haar Ed. Gr. Mog. placcaat in dato 21 Septemb. 
1730 voor haar Ed. Mog. heeft afgelegd en gedaan. 

Vertrouwende den ondergeschr. daarmede aan UEd. 
Mog. intentie te hebben yoldaan. Voorts den Almagtigen 



69 

biddende dat hy ÜEd. Mog. in syne heilige bescherming 
neme, sal ik met schuldige en onderdanig respect blyven 

ÜEd. Mog. onderdanige en gehoorsame 
dienaar, 

C. V. SCHELLINGERHOÜT. 

Esselykerwoude, den 13 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van ÜEd. Mog. missive van dato den 
21 Novemb. 1730, geadresseerd aan den bailluw van 
Homade , dient deze met alle onderdanigheyt , om aan 
ÜEd. Mog. te notificeren , dat ouder het district van 
Homade geene Roomsche priesters of capellanen zyn staande 
of woonachtig zyn, gaande de ingesetenen van de Roomsch- 
gesinde, alhier woonachtig, ter kerke onder Esselicker- 
woude, alwaar is staande een werelts priester, genaamd 
Theodorus van de Velde , waarmede aan het gerequireerde 
van ÜEd. Mog. in alle respect verhopen voldaan te hebben, 
werdt by de ondergeschreven genomen de vrymoedigheyt 
van sig te onderschryven 

ÜEd. Mog. onderdanige dienaar, 
Hendrik Wilmers, 

bailluw van Homade. 

Homade, den 8 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

lek hebbe als officier van Cahauio ontfangen UEdel 
Mog, missive, geschreven in den Hage den 21 Nov. 1730 
en tot voldoeninge van de ordre daarbij gemelt, soo dient, 
dat onder het district van Caubauw maar een Roomsche 
priester is, genaemt Geldolphus Kansman , geboortig van 
Leuven, dogh verscheyde jaren in Hollant sijn functie 



70 

gedaen ; sijnde ongeordent en oversulcx een werelts pries- 
ter, die de verclaringe en onderteyckeninge volgens het 
derde articul van het placcaat van HEdel Gr. Mog. van 
dato den 21 Sept. 1730 gedaen heeft en daerop by my 
is geadmitteert ; w^aermede hoope aen de intentie van 
UEdel Mog, te hebben voldaen, die blyve : 

Edel Mog. Heeren etc. 
Den 28 Nov. 1730. Wyngaerden. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie en in voldoening van UEd. Mog. aan- 
schryvens dato: 21 Novemb. deses jaars, waarby UEd. 
Mog. myn gelieve te gelasten om aan deselve toe te 
stuuren een pertinente lyst van de Roomse priesters en 
capellanen onder myn district met de notitien van der- 
selver statie en of deselve geordend of werelts priesters 
syn, en te noemen van de geordende, van welke Order 
deselve syn, en of se syn van de soogenaarade Jansenisten 
of van een ander gevoelen en waar deselve gebooren syn : 
soo neem de vryheid om by desen aan UEd. Mog. ordres 
met alle exactitude en respect te reponderen met aan 
haar Ed. Mog. hiernevens toe te senden een lyst van 
alle de Roomse priesters en capellanen die onder het 
district van Kennemerland in het Zuyder-quartier syn 
gehoorende en die ik ten dien eynde by my heb ont- 
boden en my mondeling volgens de nevensgaande lyste 
het gerequireerde hebben opgegeven ; dog ik vinde my 
genoodsaakt by dese occasie UEd. Mog. klaeglik te ken- 
nen te geven, dat schryver deses als bailjuw van Kenne- 
merland, in welke qualiteyt hy den eed voor UEd. Mog. 
heeft afgelegt in syn voorschreven balluwage onder het 
quartier van Noort- Holland , nog vyf Roomse priesters 
en kerken heeft, namentlyk Akersloot, Uitgeest, Castri- 



71 

cum , Heijloo en Limmen , dewelke niettegenstaande het 
uytdrukkelyk bevel van Haar Ed. Groot Mog. Heeren 
Staten van Holland en West- Vriesland , in het laatst 
geemaneerde placcaat , dato 21 Septemb. 1730 in het 
eerste articul, dat voortaan geene Roomse priesters sullen 
mogen dienst doen nog eenige priesterljke functien oeffe- 
nen , sonder alvorens toegelaten te sjn bj schriftelyke 
acte van consent of toelating en dat deselve verleent sal 
worden, daar de hooge heerlykheid is in den boesera 
van haar Edele Groot Moogende door de baljuw, dat 
des niet tegenstaande die voorschreven priesters geene 
soodanige acte van consent by myn syn komen haelen; 
niettegenstaande haar daartoe in persoon hebben gecon- 
voceert; te kennen gevende tot haar decharge en ont- 
schuldiging, dat Haar Ed. Mog. myne Heeren de Gecom- 
mitteerde raden van het Noorder- quartier haer aangesegt 
hadden lietselve niet noodig te hebben en volgens meer- 
gemelt placaat ook niet gerequireert en wierd en dewyl 
myns bedunkens hetselve ten eenemaal is contrarieerende 
aan de expresse wil en begeerten van Haar Edele Groot 
Mogende Heeren staten van Holland en Westvriesland, 
en ook niet overeenkomt met de behandeling, die UEd, 
Mog. daaromtrent hebben gelieven te gebruiken naar hare 
gewoonelicke wysheid , met van my te ontvangen de 
actens van admissie van de voorschreven Roomsche pries- 
ters, die aan my wederom hebben vertoond de schrifte- 
lyke verklaring, die sy by UEd. Mog. hebben gedaan, 
waardoor ik in staat ben gebragt om te kunnen weten 
of de Roomsche priesters hebben voldaan aan de orders 
van haar Edele Groot Mooende , maar belandende der 
priesters gehoorende onder het Noorder-quartier, werd 
ik gejustieert door toedoen van haar Edele Mog. Heeren 
Gecommitteerde raden van 't Noorder-quartier om tegen 
de nalatigen te procederen , conform het gemeld Haar 



72 

Edele Groot Mogende placcaat. Ik neem de vryheid om 
met alle veneratie myn klagte dienaangaande aan UEd. 
Mog'*^ te doen, onder wiens jurisdictie als baljuw van 
Kennemerland ben ressorteerende, met een eerbiedio- ver- 
soek my dienaangaande haer bevelen te laten toekomen, 
hoedanig my in dese te gedragen , beryt synde op de 
bevelen van UEd. Mogende (des gerequireerd werdende 
in persoon te komen) my in alles submitteerende aan 
UEd. Mogende orders. 

Wyders verhoopen volgens den inhoud van UEd. Mog. 
missive aan dersel ver intentie voldaan te hebben, bidden 
God almagtig dat het hem gelieve mag UEd. Mog. lange 
jaren te willen conserveren en naar myn selve in haar 
Edele Mogende hooggeachte gunst gerecommandeerd te 
hebben, soo neeme de vryheid myn met alle submissiteit 
en respect te noemen 

UEd. Mog. ootm. dienaar, 

D. LOCHEPIED. 

Haarlem, 5 Decemb. 1780. 

Lyst van de Roomse priesters, gehoorende onder de 
bailluwage van Kennemerland in het Zuyder-quar- 
tier, ter requisitie van haar Ed. Mogende de Ge- 
committeerde raden van haer Ed. Gr. Mogende 
Heeren staten van Holland en VVestvriesland, toe- 
gesonden door den baljuw van Kennemerland, den 
5 Decemb. 1730. 

Johannes Simon Hermanus Oem , statie Berkenrode , 
niet geordent maar Rooms w^erelts priester, geen munnik 
nog Jesuiet, veel min Jesuitsgesint , dog ook geen Jan- 
senist, geboren te Dort. 

riorentius Facker, desselfs capellaan, geboren in 's Hage, 
verklaert in alles als boven. 



78 

Johannes Scheepe , geboren tot Amsterdam , statie 
Heemskerk, is mede niet geordend nog munnik nog ook 
Jesuit, maar Rooms werelts priester en geen Jansenist. 

Johannes de Jager, geboren tot Amsterdam, statie op 
't Kalf, 't Oostzanen en oostzyde van Zaendam , werelts 
Rooms priester, geen Jansenist , niet geordent nog munnik 
veel min Jesuiet. 

Gerrit van Vliet, geboren tot Aarlanderveen, statie 
Osdorp, niet geordent, niet Jansenist, maar werelts 
priester. 

Araandus de Weert, geboren te Kuilenburch, is Rooms 
werelts priester, geen munnik, nog Jesuit, veel min 
Jesuitgesint, dog ook geen Jansenist, statie Wormer , 
niet geordent. 

Franciscus Cragbt , geboren van Vreden , statie Jisp , 
werelts Rooms priester , geen munnik of Jesuit , nog 
Jesuitsgesint, ook geen Jansenist, niet geordent. 

Nicolaas Brunds , geboren tot Baer in Gelderland , 
statie Marken binnen , werelts Rooms priester , geen Jan- 
senist of Jesuit , maar een navolger van het ware ge- 
voelen der Rooms Catolieke Kerk en leerling van St. 
Thomas, niet geordent. 

Hermanus Theobaldus Poringo , geboren te Tienen , 
statie Aalsmeer, werelts Rooms priester, niet geordent, 
ook geen Jesuitgesint, maar van diegene die men noemt 
Jansenist. 

Edel Mogende Heeren. 

Tot voldoening-e van haar Ed. Groot Mogende missive 
en orders aan den bailluw van Koudekerk geadresseert, 
dient met alle onderdanig respect, dat onder de heerlyk- 
heid van Koudekerk geene Roomsche priesters zyn, van 
hoedanige order deselve ook zouden mogen wesen, ver- 



74 

menende met dese de intentie van haar Ed. Gr. Mog. 
genoeg gedaan te hebben; waarmede naar haar Ed, Gr. 
Mog. in de protexie des Alderhoogsten bevolen te hebben 
ik met schuldig respect altoos sal blyven. 

UEd. Gr. Mog. onderd. dienaar, 
C. A, Roosenboom. 
Alphen, den 4 Decemb. 1730. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mog. beveelen van den 21 
deeser heb ik de eere UEdel Mog. by deesen te berig- 
ten, dat in de baronnie van Liesvelt , noch in de stede 
Nieupoort, myns wetens, geen Roomse priesters noch capel- 
lanen sijn; wonende in Gelkenes onder de baronnie Lies- 
velt maar alleen twee Roomse huisgezinnen. 

Waarmede God almachtig biddende ÜEdel Mog. per- 
sonen en regeeringe te willen zegenen, blyve etc. 
Edel Mogende Heeren. 

F. T. VAN SCHELLUTNEN. 

Schoonhoven, 30 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 
lek hebbe ontfangen UEd. Groot Mog. missive van 
dato den 21 Novemb. 1730, waarby UEd. Groot Mog. 
belasten aan UEd. Gr. Mog. over te senden een pertinente 
lyst van de Roomse priesters en capellanen onder ons 
district Loenen etc. met de notatie van derselver statie, 
geboorte en of deselve geordend of werelds priester syn. 
In antwoord en voldoening van UEd. Groot Mog. bevelen, 
dient dat Mattheus de Reeder, geboortig van Gorinchem, 
aldaar is geadmitteert Rooms priester , synde een werelts 
priester, en dat desselfs capellaan Gerardus Raben, ge- 
boortig van Rees, mede is geadmitteert en werelds priester, 



75 

sonder dat eenige andere priesters of capellanen hier meer 
zyn (myns wetens) ; verhopende hiermede aan UEd. Groot 
Moutende bevelen voldaan te hebben , verbly vende met 
alle schuldige gehoorsaamheyt, 

UEd. Gr. Mog. gehoorsarae dienaar 

dienaar en onderdaan den bailluvv 

van Cronenburg. 

P. MOOY. 

Loenen - Cronenburg, 7 Decemb. 1730. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Om te voldoen aan UEd. Mog. geëerde ordre ende 
aanschryvinge van dato den 21 Novemb. dezes jaars, vinde 
ik my verpligt om aan UEd. Mog*^* benevens deze te 
laten toekomen een pertinente lyst van de Roomsche pries- 
ters en capellanen onder de bailluwage van de Loosdregt 
met den aankleve van dien , zich tegenwoordig bevin- 
dende ; waaraan my met schuldige eerbied gedragende , 
blyve ik altyd 

UEd Mog. onderdanige en ootmoedige dienaar, 
J, Emtiuele. 

Amsterdam, den 6 Decemb. a° 1730. 

Lyste van de Roomsche priesters ende capellanen, de- 
welke in de bailluwschap van de Loosdregten, Mynen 
ende Teccop zyn geadmitteerd ende Roomsche pries- 
terlyke functie tegenwoordig aldaar werkelyk zyn 
bedienende, geformeert op order ende aanschryvinge 
van de Ed. Mos. Heeren Gecommitteerde raden van 

CD 

de Ed. Gr. Mog. Heeren staten van Holland en West- 
vriesland van dato den 21 Novemb. dezes jaars 1730. 

Een Roomsche priester in de statie van Teccop , ge- 
naamd Petrus van Dorsten, aldaar geadmitteerd sedert 



76 

den jare 1722, zynde een werelds priester, niet van de 
soogenaamde Jansenisten , maer van het Roomsche ge- 
voelen, geboren tot Rees in het land van Cleef. 
Geen capellaan of medepriester. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter beantwoordinge van UEd. Mog. missive in dato 
20 Novemb. laatsleden, hebbe de eere UEd. Mo. te be- 
rigten dat onder 't district van Middelharnis geen Roomse 
priesters of capellanen geadmitteert syn ; vertrouwende 
hiermede aan UEd. Mo. orders te hebben voldaan, be- 
veele UEd. Mo. en derselver wyse regeering in de be- 
scherming Godes en betuyge te syn. 

UEd. Mo. gehoors. dienaar, 

J. BiLDERBEECQ. 

Middelharnis, 9 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge van UEdel Mog. missive en aenschryvinge 
van 21 der voorleden maent, geeve ik mij de eer van 
hiernevens toe te voegen de daerbij gerequireerde lyst 
der Roomsche priesters en kapellanen, onder dewelke geen 
geordende zyn, gelyk ik ook, gedurende den gantschen 
tyt myner functie , nooit soodanige heb geadmitteert. 
Hiermede etc. 

De Hüybert, 

3 Dec. 17 30. H^ van Kruyningen. 

Lyste van alle de Roomsche priesters en kapellaenen, 
welke in de respective districten van den drossaert 
van Muydeu , baljiuw van Naerden en Gooilaut en 



77 

hoofd-officier over Weesp en VVeesperkarspel , gead- 
mitteert zijn en dienvolgende dienst doen. 

Muyden. — Guilliam Ruysendael , werelts priester. 

Naerden. — Gijsbertus Ouderogge , werelts priester. 

Hilversum (Gooilandt). — Godfridus Bul , werelts 
pi'iester, hebbende sedert de maent Aug. 1730, om zijne 
gealligeerde onpasselykheit en zwakheit tot kapellaen 
Johannes Franciscus Joret, mede werelts priester. 

Laren (Gooilandt). — Henricus Backer, werelts priester. 

Blaricom (Gooilandt). — Adriaen van Dort , werelts 
priester. 

Weesp (de stad). — Ignatius Kramer , werelts priester. 

Ankeveen (Weesperkarspel). — Henricus Koningsvelt, 
werelts priester. 

Alle deeze bovenstaende Roomsche priesters en kapel- 
lanen hebben de verklaring en onderteekening, in gevolge 
van HEdel Gr. Mog. placcaet van 21 Sept. 1730 en 
nadere aenschrijvinge van de Edel Mog. Heere Gec. raden 
van 21 Nov. deszelven jaers , voor welgemelde HEdel 
Mog. afgelegt en gedaen , uytgezonderd de priester van 
Naerden , die om zyne zware krankheyt , dewelke als nog 
sedert byna twee maenden continueert, zulks by provisie, 
op expresse ordre van HEdel Mog. aen den officier van 
Naerden gezonden, aldaer heeft gedaen. 

Edel Mogende Heeren. 

Op den 26 Nov. 11. is mij als baljiu der heerlykheyt 
van Naters ende Pancras-gors ter handen gestelt UEdel 
Mog. missive, by welke UEdel Mog. my hebben gelie- 
ven aen te schryven en bevelen , om binnen veertien 
dagen nae de receptie derselve toe te senden een perti- 
nente lyste van de Roomse priesters en capellaenen die 
binnen de voors. heerlykheyt dienst doen , met denotatie 



78 

van derselver statiën, die aldaer geadmitteert sijn, en 
met byvoeginge of deselve geordende ofte wereltse pries- 
ters sijn; ende ten aensien van de geordende van welke 
Ordre deselve sijn; of sij van de soogenaamde Jansenisten 
of van een ander gevoelen sijn en waer gebooren. 

Waerop UEdel Mog, tot antwoort dient, dat binnen 
de voors. heerlijkheijt egeene personen, die priesters of 
capellanen sijn, haer onthouden, ofte kerken en sijn, 
ofte (mijns wetens) eenigen dienst door soodanige geëxer- 
ceert wort. 

Waermede etc. P. v. Hoogwerf. 

Briel, 4 Dec. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge ende ter voldoeninge van UEdel Mog. be- 
veelens en aanschryvens van dato den 21 deser maand 
Nov. , tenderende, dat ik binnen veertien dagen na de 
receptie van deselve UEdel Mog. soude toesenden een 
pertinente lyste van de Roomse priesters en capellanen, 
die geadmitteert mogten wesen onder mijn district. Soo 
hebbe dan de eer van UEdel Mog. te berigten dat onder 
mijn jurisdictie of territoir [Clundert] geen Roomse pries- 
ters of capellanen sijn. Verlioope hiermede aan de ordres 
van UEdel Mog. te hebben voldaen. 

UEdel Mog. etc. 
Niervaart gesegt Clundert, J. E. [Orszandt?] 

30 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van Haar Ed. Mog. dient in rescriptie, 
als dat onder de jiirisdictie van Nieuwkoop zyn twee 
werelts priesters, gants niet van de soogenaamde Janse- 
nisten , waarvan Ignatius Johannes Lemmens de statie in 



79 

het zuy deinde van Nieuiokoop bedient , geboortig van 
Amsterdam; de tweede statie bedient Philippus Jacobiis 
Otgens , in het noordeynde van Nieuwcoop , geboortig van 
Oosterhout, hebbende beyde voldaan aan het derde articul 
van Haar Ed. Groot Mog. placcaat van dato den 21 
Septemb. 1730. Verhopende, nadat ik Haar Ed. Mog.be- 
vele in de bescherming Gods, hiermede voldaan te hebben. 

Haar Ed. Mog. ootmoedige dienaar, 
P. D. VOOGT. 
Nieuwkoop, den 10 Decemb. 1780. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter voldoeninge der ordres van UEdel Mog. de dato 
21 Nov. 1730; soo dient dat in den dorpe en heerlykheit 
Noordeloos geen Paepsgesind inwoonder is ; veelmin aldaer 
Roomse priesters ofF capellanen sijn ; hebbende voor twintig 
jaren voornoemt dorp van dat ongehoorsaem volk vry 
gevonden en betragt, gelyk ik blijve betragten sal, een 
soo groote heerlykheit in het midden van den Alblasser- 
waerd gelegen , vrij en suijver te houden. Hoopende 
hiermede etc. 

Barnevelt. 

Noordeloos, 30 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

In antwoort op UEd. Groot Mogende ordres van den 
21 Novemb. laatsleden, dient dat alhier in dese heerlyk- 
heid [Noordwyh] is maar een Rooms catholyke kerk ende 
daarin maar een priester dienst doende, genaamt Hendrikus 
van der Lee, geboren in den Ouden-bosch, synde geen 
Jesuit, nogh ook geen Jansenist, maar een wereltlyk pries- 
ter, hebbe reets 14 jaren alhier genoemden dienst waar- 



80 

genomen. Waarmede aan UEd. Groot Mogende ordres meene 
voldaan te hebben , bevelen wy UEd. in de bescherming 
van God almagtig en blyve met het diepste respect. 

UEd. ootmoedige dienaar, 
Ambrosius Kemp, 

Noordwyk, 8 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoeninge van UEd. Mog. ordre en aanschryvinge 
van den 2P'^ November laastleden, geeve ik my de eere 
UEd. Mog. te melden dat onder myn district [Oestgeest] 
geadmitteert syn en dienst doen Theodorus van der Waardt, 
werelds priester , geboren tot Leyden , en als desselfs 
capellaan Gerardus Wilhelmus Immerman , mede wereldts 
priester, geboren tot Grol, en hebben beyden aan my 
verklaard, dat sy voor UEd. Mog. de verklaringe en onder- 
tekening volgens het 3"^^ articul van het placaat van Haer 
Ed. Groot Mog. van den 21 September 1730 reets heb- 
ben afgelegt en gedaan ; waarmede aan de intentie van 
UEd. Mog. hopende voldaan te hebben, blyve ik 

Edel Mogende Heeren. 

UEdele Mogende onderdanige en 
gehoorsaamste dienaar , 
Joost Marcüs, 
bailluw en schout van Oegstgeest en Poelgeest. 
Oegstgeest, den 4 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

In antwoord van UEdel Mog. missive, dient, als dat 
in de Beyerlanden geen Roomsche priesters ofF capel- 
laenen bekent en zijn , hetzy geordende ofte niet. Hier- 



81 

mede vermeijnende voldaan te hebben aan UEdel Mog. 
goede meeninge, zoo ben met alle eerbiet. 
Edel Mogende etc. 

G. Casembroot. 
Oud-beyerland, 27 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Achtervolgens ende in voldoeninge van UEdele Mogende 
missive de dato 21 Novemb. passato, liebbe de eere UEdele 
Mogende te berigten, dat alhier in de Oude-tonge, ge- 
legen in den eylande van Overflacque , is een Rooms - 
catholjke kerk ende een werelds priester , genaamd 
Johannes Goos, synde denzelven geen soogenaamde Janse- 
nist, en pastor in denselve eylande, geboren van Geel, 
onder het geestelyk territoir van 's Hertogenbos, hebbende 
gemelde priester op den 2 1 Novemb. jongstleden , reets 
de verclaring vervat in het derde artikel van haer Edele 
Groot Mogende placcaat van dato 21 Septemb, ten op- 
sigte de Roomse priesters geëmaneerde voor UEdele Mo- 
gende gedaen. Waarmede ik hope aan de intentie van 
UEdele Mogende te sullen syn voldaan en na UEdele 
Mogende in de protexie des Almogende bevolen te heb- 
ben, geve my d'eere van te blyven. 

UEdele Mogende onderdanige dienaar, 
C. V. D. Leur. 
Oude-tonge, 8 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Tot voldoening van UEd. Mog. aanschryven ende be- 
velen van dato den 21 November 1730, heb ik de eer 
aan UEd. Mog. toe te zenden een pertinente lyst van de 
Roomsche priesters in het district van Oudewater haer 

P.ljdragen Gescb Bisd. v. Haarlem XIV» Deel. O 



82 

bevindende ende tot den dienst geadmitteerd zynde, ge- 
lyk ook de denotatie van derselver statiën ende Ordre op 
deselve lyste staat geexpresseert ende twyfele niet of de 
gedenoteerde priesters sullen reeds hebben voldaan aan 
UEd. Mog. orders, om de gerequireerde verklaringe voor 
UEd. Mog. coUegie af te leggen ende te doen , gelyk 
zy beloofd en aangenomen hebben ; hiermede vermeynende 
aan de intentie van UEd. Mog. te hebben voldaan, heb 
ik de eer my met nederig respect te noemen 

UEd. Mogende ootmoedige dienaar, 
G. R. VAN Kinschot. 
Oudewater, 6 Dec. 1730. 

Lyste der Roomsche priesters binnen Oudew^ater. 

Alexander de Neve, Minderbroeder of van de Order 
van Franciscus , geboren tot Brussel ; ende 

Hubertus de Vos, werelts priester of van de Order van 
de soogenaamde Jansenisten, geboren tot Mechelen. 

Edel Mogende Heeren. 

Ik geve my selve de eere onderdanigst te rescribeeren 
op UEd. Mog. missive van den 21 passato , dat onder 
myn district of baluagie van Hekendorp, Snelrewaarde , 
Zuyd- en Noord- Linschoten , mitsgaders Usselveen , geene 
Roomse priesters of capellanen zyn, dog ik vertrouw, dat 
de twee priesters van Oiideioater in cas van ziekte, onder 
de Roomsgesinden in gemelde districten, hunne functien 
komen exerceren; hiermede vermeynende aan UEd. Mog. 
order voldaan te hebben , wensch ik over UEd. Mog. 
personen en hooge magt den zegen des Alderhoogsten en 
blyve met veel ontzag 

UEd. Mog. ootmoedige en getr. dienaar, 
H. DE Maas. 

Oudewater, 4 Decemb. 1730. 



83 



Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie en in voldoeninge aan UEdel Mog. 
ordres by missive geschreven in den Hage den 21 Nov. 
1730, geve mij de eere te dienen van bericht, dat onder 
het district der heerlykheid van Monster twee Rooinsche 
priesters geadmitteert sjn , in den Poeldyck derselver 
statiën hebbende en dienst doende, namentlyk Bernardus 
Perquin , als pastoor , geboortigh van de stad Rotterdam 
en Johannes Hessen , als capellaan , geboortigh van de 
stad Amsterdam, beide geen Jesuiten ofte geordende; 
maar wereldsche priesters van de Leuvensche studie, van 
't gevoelen van Augustinus en Thomas : hebbende beide 
op haar priesterlyck woord , zonder eenige mentale reser- 
vatie verklaart haar te conformeeren met hetgeen staat 
in het derde articul van HEdel Gr. Mog. placcaat van 
21 Sept. 1730. Waarmede, in hoope aan UEdel Mog, 
intentie te hebben voldaan, blyve met schuldig respect 

Edel Mog. Heeren etc. 
's Hage, 30 Nov. 1730. Persijn. 



Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEdel Mog. missive van den 21 
deser dient, dat in de hooge heerlykheid Zuidi- Polsbroek 
maer één Roomsch priester is , sonder capellaen, genaemt 
Winandus Bonifacius van Sonsbeeck, geboren tot Utrecht, 
sijnde geen geordende maer een werelts priester. Waer- 
mede hopende aen UEdel Mog. ordres voldaen te hebben 
eyndige met schuldigh respect ende blyve, 

UEdel Mogende etc. 

Schoonhoven, 29 Nov. 1730. J. Baert. 



84 



Edel Mogende Heeren. 

Op syn tyd ontfangen hebbende ÜEdel Mog. missive 
van den 2i deser, soo zende hiernevens een nette lijst van 
alle de Roomsche priesters , door mijn predecesseurs en mij 
in der tijd geadmitteert en aangestelt onder onse onder- 
hoorige jurisdictie. De namen van capellaenen kan ik hier 
niet nevens voegen, om redenen, dat deselve onder dit 
district niet worden gevonden ; als synde deselve altyd 
bij ons judicieus geweest om aen de Roomsche religie 
geen voet en oorsaek van aanwas te geven, dewyl twee 
Roomsche priesters gestelt tegens een predikant van de 
dominante en ware Religie meerder tydt en gelegenheid 
hebben om het volk ten platten landen , die doorgaens 
niet seer in de gronden van de religie ervaren sijn, tot 
haere bygeloovige sentimenten over te halen ; en indien 
eenigh priester extraordinair wordt geadmitteert, geschied 
hetselve alleen, om gedurende de siekte van den ordinaris- 
priester de functie te doen. 

Soetemeer. — Theodorus de Greef, geb. te Limmen 
[Nunen ?] onder 's Bosch , Roomsch priester tot Soeter- 
meer; deselve wordt gehouden voor de leere der sooge- 
naamde Jansenisten geporteert te wesen. 

Sevetihoven. — Antonij Wenkom, geb, tot üytrecht , 
priester tot Sevenhoven. 

Rynsaterwoude. — Cornelis Huysman, geb. van Am- 
sterdam , Roomsch priester tot Rynsaterwoude. 

Aarlanderveen. — Andreas Jansen, geb. te Arnhem, 
Roomsch priester tot Aarlanderveen. 

Sassenheim. — Reinier Velthoen , geb. van Zutphen , 
Roomsch priester tot Sassenheim. 

Cudelstaart. — Jacob de Valois , geb. te Leijden , 
Roomsch priester tot Cudelstaart. 



85 

Soeteriooude. — Antonij Dierhout, geb. van Utrecht, 
Roomsch priester tot Soeterwoude. 

Stompwyck. — Fredericus Johannes Jacobs Coeqx, geb, 
van Zutphen, Roomsch priester in Stompwyk. 

Voorburg. — Johannes Casimirus Hooft, geb. te 's Hage, 
Roomsch priester te Voorburg. 

Alle welke buyten den voornoemden De Greef gehou- 
den worden de sentimenten van Jansenius niet toegedaen 
te wesen. 

Hiermede vermeenende aan UEdel Mog. intentie vol- 
daen te hebben etc. 

UEdel Mog. ootmoedige dienaer. 
Joh. van den Bergh. 

Leyden, 29 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEd. Mog. ordres van den 21 
Noverab. 1730, hebbe ik de eere om UEd. Mog. te be- 
rigten dat ik op den aanvang van myne bediening als 
bailjuw van Rysxcyk , zynde den 17 Juni 1730, hebbe 
bevonden dat in 't selve district pastoor van de Roomsche 
Catholyke kerk was alleenlyk en ook zonder capellaan, 
Petrus van der Maes van Avenrode, welke volgens zyn 
opgeven een werelds priester van het gevoelen der soo- 
genaamde Jansenisten en in 's Hage geboren is, zullende 
hy eerdaags ingevolge van het placcaat van haer Ed. Gr. 
Mog. de vereyschte verklaringe en onderteekeninge voor 
UEd, Mog. koomen afleggen. Ik hoope hiermede aan den 
intentie van UEd. Mog. bovengemelde aanschryvinge vol- 
daan te hebben en blyve met schuldig respect. 

UEd, ootmoedige dienaar, 

P. VAN DER BURCH, 

Delft, 8 Decemb. 1730. 



86 

Edel Mogende Heeren. 

Ter nakominge van UEd. mogende aanschryviiige van 
den 21 Novemb. 1730, geven wy ons de eer UEd, Mo- 
gende onderdanig te berigten , dat ik aan Joannes Ber- 
narts, pastoor van de Roonische gemeynte alhier binnen 
Rhoon, de voorsz. missive hebbe vertoont en voorgehouden, 
die daarop heeft gedaan en gegeven de verklaring, welke 
ik de eer heb aan UEd. Mogende hiernevens by dese toe 
te senden; waarmede vertrouw UEd. Mogende orders in 
gemelde missive vervat, gehoorsaam te hebben voldaan, 
blyven wy met het diepste respect. 

UEd. Mog. onderdanige, getrouwe 
en gehoorsame dienaar, 

B. Sandwegh. 

Rhoon, den 8 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Door den bailluw van Roon aan my onderschreven 
Franciscus Bernarts, pastoor van de Roomsche gemeynte 
tot Roon voorschr. , vertoont en voorgelesen synde de 
missive van UEd. Mog. Heeren Gecommitteerde raden 
van de Ed. Gr. Mogende Heeren Staaten van Holland en 
Westvriesland van dato 21 Novemb. 1730, in voldoening 
en beantwoording van dien verklaar ik ondergeschrevene 
op myn priesterlyk woord , dat ik geboortig ben van 
Arendonck, een dorp naby en grensende aan de meyery 
van 's Hertogenbos. 

Dat ick myne studiën hebbe gedaen en voltrokken tot 
Leuven in een collegie ende onder het opsicht van we- 
reldlyke en ongeordende priesters; dat ik in den jaar 1700 
mede ben geworden of geweyd werelts priester. 

Dat ik in die qualityt eenige jaren achteren den anderen 
den pastoor van St. Laurens, gelegen in Vlaanderen en 



87 

resorterende onder het bisdom van Brugge, heb geassis- 
teert als capellaan, dat ik daarna ben geworden huys- 
capellaan eerst van de gravin van Baerloo en naderhand 
en sulks in den jare 1718 van de heer van Kuykhoven, 
wonende op 't huys te Papendrecht , aan de stadt Dor- 
drecht, op welke plaatse hebbe gestaan tot in den jare 
1724; dat ik daarop denselfen jare 1724 door den Heer 
advocaat van Schagen ben begiftigd geworden met het 
kleyn en sober pastorytje van de geringe Roomsche ge- 
sinde gemeynte tot Rhoon voornoemd. 

En dat ik ingevolge 't derde artikel van het placcaat 
van haar Ed. Gr. Mogende van dato den 21 September 
1730 voor haar Ed. Mogende Heeren Gecommitteerde raden 
heb gedaan de gerequireerde verklaring volgens extract 
uyt het register van dato den 31 Octob. 1730. 

Tot gronde van alle welke voorsz. staet, dese by my 
onderteekend binnen Roon op den 6 Decemb. 1730. 

Franciscus Bernarts , 
pastoor tot Roon. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van ÜEd. Mog. aanschryving en beveelen 
zoo heb ik de eer UEd. Mog. onderdanigst te berigten, 
dat in myn district als bailluw van den landen van 
Stryen geene Roomsche priesters of capellanen sigh be- 
vinden , en dat noch by geen menschen geheugen sigh 
eenige daarvan in het gemelt district bevonden hebben , 
veel min mynens wetens daar eenige dienst verrigtende ; 
in hope van hiermede aan de intentie en respectueuse 
orders van UEdele voldaan te hebben , zoo heb ik de eer 
met alle onderdanigheyt en diep ontsagh te zyn. 

UEd. Mog. onderd. dienaar, 
Ant. Repelaar, 

Dordrecht, 6 Decemb. 1730. 



88 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie en tot voldoenino;e van UEd. Moü. aan- 
schryvens van den :il Novemb. laatstleden, dient, dat 
onder het district van den lande van Steijn, Willes, 
Kortliacrlem , Vryehoeff en Calvere)}broek geen paapse 
kerk nog standplaatse van eenig Roomsch priester of capel- 
laan is ; weshalve verhopende hiermede aan de intentie 
van UEd. Mog. te sullen liebben voldaan , bly ve 

UEd. Mog. getrouwe en onder- 
danige dienaar, 

W. V. Kerkhoven. 
Gouda, den 17 Decemb. 1730, 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge van UEd. Gr. Mogende beveelen in dato den 
21 Novemb. 1730, kom ik UEd. Gr. Mogende by dese 
berigten, dat in het dorp of ambagt van Valkenburg geen 
een Roomschgesinde priester noch capellaan is, noch ook 
niemand en werdt gevonden die aan de Roomsgesinde 
alhier eenige openbare dienst doet, ende dewyl ik ver- 
trouw hiermede aan UEd. Gr. Mogende last en orderen 
te hebben voldaan, zoo blyve ik met UEd. Gr. Mog. 
alle bedenkelyke voorspoed over hare personen en regee- 
rinije te hebben toeo-ewenscht. 

UEd. Gr. Mog. onderd. dienaar, 
H. VAN Bent. 

Valkenburgh, 5 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge en tot voldoening van UEd, Mog. aanschry- 
vinge en bevel van den 21 Novemb. 1730, sende UEd. 



89 

Mog. toe de ingesloote lyste van de Roomse priesters en 
capellanen onder de vrye heerlykheden van Voorschoten 
en Veur geadmitteert en dienst doende, welke personen 
ieder bysonder hebben gedaan de verklaring daaronder 
gevoegd en vertoont haar actens, waarby my is gebleken 
dat sy de ondertekening en verklaring, volgens het 3'^* 
articul van de placcaat van haar Ed. Mog. van den 21 
Sept. 1730 voor UEd. Mog. reets hebben gedaan en af- 
gelegt; waarmede vertrouwende aan UEd. Mog. bevelen 
te hebben voldaan, blyve 

UEd. Mog. onderdanige gehoorsame dienaar, 

D. POYNTZ, 

bailluw van Voorschoten en Veur. 
Voorschoten, den 5 Decerab. 1730. 

Lyste van de Roomse priesters en capellanen onder de 
vrye heerlykheit van Veur geadmitteert en dienst- 
doende, als : 
Henricus Wesselingh, geboortig van Amsteldam, werelds 
priester, tot dienst van de Roorasgesinde gemeente van 
Veur geadmitteert , en 

Johannes Baptist Lazaar , geboortig van Leyden , we- 
relds priester, als capellaan tot assistent in dienst van 
gem. gemeente geadmitteerd , welke beyde personen op 
haar priesterlick woord verklaard hebben, niet te syn van 
de soogenaamde Jansenisten of Jesuiten , nogli geordende 
personen, maar alleen wereldse priesters van de Rooms- 
gesinde Religie. Aldus de voorsz. lyst geformeert en opge- 
steld op d'aanschryvinge en bevel van de Ed. Mog. Heeren 
getrouwe raden van de staten van Holland van dato den 
21 Novemb. 1780 op den 1 Decemb. 173Ü. 

By my D. Poyntz, 
bailluw van Veur. 



90 



Lyste van de roomse priesters en capellanen onder de 
vrye heerlykheit van Voorschoten geadmitteert en 
dienst doende , als : 

Gerardus van Muylwyck, geboortig van Amersfoort, 
werelds priester , tot dienst van de Roomsgesinde ge- 
meente van Voorschoten geadmitteert, en 

Johannes ten Dam, geboortig van Amsterdam, werelds 
priester, als cappelaan tot assistent en dienst van gem. 
gemeente geadmitteert ; welke beyde personen op haar 
priesterlick woord verklaart hebben , niet te syn van de 
soogenaamde Jansenisten of Jesuiten , nogh geordende 
personen , maar alleen werelds priesters van de Rooms- 
gesinde Religie. 

Aldus de voorsz. lyste geformeert en opgesteld op de 
aanschryvinge en bevel van de Ed. Mog. Heeren Gecom- 
mitteerde raden van staten van Holland van 21 Nov. 
1730 op den 1 Decemb. 1730. 

By my D. Poyntz, 
bailluw van Voorschoten. 



Aan den Drost van Vianen. 

Erntfeste. — Aan Jacobus Dolyns , priester der Socie- 
teyt, door den Heer grave van der Lippe, doen ter tyd 
heer van Vianen op den 7 Nov. 1693, by acte synde 
geconsenteert om binnen de steden en land van Vianen 
te oefFenen de Roomse dienst, heeft de voorn. Jacobus 
Dolyns aan ons gedaan overgeven de voorsch. acte van 
consent ende geoffereert om conform het placcaat van 
HEd. Gr. Mo, van dato den 21 Sept. te doen de ver- 
claringe conform het IIP articul van dat placcaat ende de 
onderteekening van dien. Waarop by ons synde gedelibe- 
reert ende gereflecteerd, dat by HEd. Gr. Mo. respective 



91 

placcaten aan de Jesuijten verboden is eenige diensten 
binnen dese provincie te doen, hebben wij goedgevonden 
en verstaan UE. aan te schryven den gemelden Dolyns 
te verbieden eenige dienst binnen de stad Vianen en den 
lande van dien te doen en te vigileren en voorteko- 
men, dat sulcx door hem geschiede. VVaertoe ons ver- 
latende bevelen etc. 

De Gec. raeden, den 17 Nov. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ingevolge de order vervat in UwEd. Mog. missive van 
den 21 Novemb. 1730, hebbe de eere UwEd. Mog. te 
rescribeeren en tegelyk toe te senden de lyst van de 
Roomsche kerken onder myn district van de stad en 
lande van Vianen resorteerende , met by voeging van den 
priester die aldaar fungeert , synde tot de andere kerk 
voor als nog, by die gemeente geen priester gedespicieerd, 
van welke vacature d'eere gehad liebbe UwEd. Mog. by 
de myne van den 20 Novemb. 1730 te informeren. In 
verwagting van aan de order en het oogmerk van UwEd. 
Mog. voldaan te hebben , blyve met bysondere achting 
en gehoorsaamheyt 

UEd. Mog. seer onderdanie-e dienaar, 

E. F. SCHIMMELPENXINGH MeERKERK. 

's Hage, 6 Decemb. 1730. 

Lyste van de Rooms Catolyke kerken in de stad Vianen, 
synde geene kerken ten platteland onder het district 
van den drossaerd, en derselver priesters. 

De stad Vianen heeft twee Rooms catolyke kerken ; de 
eene kerk is vacant. 

In de andere kerk is tot priester, ingevolge haar Ed. 
Mog. resolutie van dato den 12 Augusty 1730 aangesteld: 



92 

Hermes van Doren , geboortig te Rontse , een stedike 
vier uren van Doornik leggende ; in Holland gekomen 
den 13 October 1728; in bediening geraakt den 8 No- 
vember 1728. 

Een werelts priester van de vergadering van het Oratorie 
van het gevoelen van de clerisie en heeft ingevolge de 
resolutie van haar Ed. Gr. Mog. en derselver placcaat 
in dato den 21 Septemb. 1730, voor UE. Mog. de be- 
wuste verklaring op het 3'^* artikel van het gem. placcaat 
gedaan. 

Edel Mogende Heeren. 

In voldoeninge van UEdel Mog. aanschryvens van den 
21 Nov. 1730, geeff ik mij de eer UEdel Mog. te in- 
formeeren , dat onder mijn balliuwagie, soo in de stad 
Vlaerding , als in het ambacht geen Roomse-catholike 
kerk staat en vervolgens geen priesters ofF capellanen 
woonachtig sijn. Hiermede etc. 

Edel Moo;. Heeren etc. 

Schiedam, 30 Nov. 1730. N. N. 

Edel Mogende Heeren. 

Ik heb de eer van te ontfangen UEdel Mog. missive 
van dato den 21 dezer maent Nov. , houdende UEdel Mog. 
nadere ordres tot opzichte van de Roomsche priesters en 
capellaens, die in de balliuage van Voorne zouden mogen 
geadmitteert zijn en aldaer dienst doen : om daervan aan 
UEdel Mog. toe te zenden een pertinente lyste , en om 
wyders te doen nakomen het placcaat van HEdel Gr. Mog. 
van dato den 21 Sept. 1730. 

Ter obedientie van dezelve, heb ik de eer van UEdel 
Mog. te berichten , dat noch Roomsche kerk of kerken , 
noch priesters of capellanen onder de balliuage van Voorne 



93 

zoo in Oost en West-Voorne als in Over-Flacqué, voor 
zoo verre als de jurisdictie van Voorne zich aldaar uyt- 
strekt, worden gevonden, waarom ik ook UEdel Mog. 
geen lyste van deselve kan laten toekomen. Hiermede dan 
vertrouwende aan UEdel Mog. bevelen te hebben voldaen 
wensche ik Edel Mog. dat God almachtig UEdel Mog. 
en derselve regeringe altoos mag zegenen. 

UEdel Mog. etc. 
Briele, 29 Nov. 1730. W. van Almonde. 

Edel Mogende Heeren. 

Tot voldoeninge van UEd. Mog. aanschryvens, omme 
aan UEd. Mog. op te geven alle Roomsgesinde priesters 
die onder de bailluage van Voshol gevonden worden met 
hunne statiën, naar Order, gevoelen en geboorteplaats; 
so dient, dat ik de priesters, onder 't district van Voshol 
woonende, heb geëxamineerd en dat my door deselve is 
opgegeven. 

Belangende Swamraerdam, dat onder desselfs jurisdictie 
een Roomsch priester is sonder capellaan. Dat de statie 
van Swammerdam sig uitstrekt over desselfs jurisdictie en 
nog wel voor een gedeelte over 't district van Bodegraven 
ende tot Nieuwerbrugge toe. Dat de naam van de voorsz. 
Roomsche priester is Johannes van Branteghem ; dat 
dezelve is een geordende priester van de leeringe en Order 
van Augustinus, doch zegt geen Jansenist te syn, maar 
van het Roomsch gevoelen, dat deselve is geboren binnen 
de stadt Gendt in Vlaanderen. Belangende Lang- en 
Korteraar , dat onder desselfs jurisdictie een Roomsch pries- 
ter woont sonder capellaan , dat de statie sig uitstrekt 
binnen het ambagt ende nog begrypt twee huysen ge- 
naamd het Permot, gelegen onder Nieuwveen; dat de 
priesters naam is Justus Vermey, werelds synde, seggende 



94 

niet te syn van de soogenaamde Jansenisten , maar van 
't gevoelen en leere van Augustinus en Thomas d'Aquinen, 
dat hj geboren is tot Bodegraven in Holland. 

Belangende Reeuwyk en Randenburg, dat onder der- 
zelver district een Roomsch priester gevonden wordt, dat 
desselfs staatie sig uytstrekt over Reemoyk en Randen- 
burg voorn"^. en verders over Boscoop, Noordwaddings- 
veen, Middelburg, Suytwyk en Sluypwyk. Dat syn naam 
is Frederik Cramer, synde een Kruysheer geweest, maar 
nu de gemeynte bedienende in qualiteit van een werelts 
priester ; dat hy zegt geen Jansenist te zyn , maar een 
Roomsch priester , volgens de leere van Augustinus en 
Thomas d'Aquinen. Dat hy tot Emmerick in het hertog- 
dom Cleef geboren is. 

Deze laatstgenoemde priester gebrnykt althans, vermits 
syne indispositie een capellaan , genaamd Adrianus de 
Keyzer, om de dienst tot Reeuwyk en Randenburg etc. 
waar te nemen , welke geboren is binnen de stad Gouda 
in Holland, synde een werelts priester; segt geen Janse- 
nist te syn , maar van de leer van Augustinus en Thomas 
d'Aquinen. 

Waermede vertrouwe aan ÜEd. Mogende beveelen te 
hebben voldaan en verblyve met onderdanig respect. 
UEd. Mog. seer ootmoedige en gehoor- 
same dienaar, 

C. VAN Aerssen. 

's Hage, 14 Decemb. 1730. 

Edel Mogende Heeren, 

In voldoeninge van UEdel Mog. aanschryvinge van 21 
Nov. 1730, van wegen de priesters en capellanen in ons 
district, geeve mij de eer UEdel Mog. te berichten, dat 
in de heerlykheit Warmond, geen Roomse kerk noch 



95 

priester is ; maer dat alle ingesetenen van de Roomse 
religie haer parochiekerk tot Sassenheira hebben. 

Verhopende hiermede etc. 

A. D. V. D. Marik. 

Warmond, 3 Dec. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEdel Mog. aanschryvinge van dato 
den 21 Novemb. 1730, dient, dat den Rooms priester 
alhier tot Wassenaar, met name Hubertus d'Estordeur, 
geboortig tot Amsterdam , is een werels priester en geen 
geordende, nog van de soogenaamde Jansenisten ; alsmede 
dat de voorn. Hubertus d'Estordeur alleen den dienst 
alhier, sonder capellaan. is waarnemende. En wyders Edel 
Mog. Heeren is my gebleken dat Hubertus d'Estordeur 
voorn', op den 3 Novemb. 1730 in 's Hage heeft gedaan 
de verklaaringe, volgens placaat van Haar Ed. Gr. Mog. 
van dato den 21 Septemb. 173Ü. Vertrouwende hiermede 
UEdel Mog. orders en beveelen te hebben geobedieert 
en voldaan , blyvende naar af bieding van de protectie 
Godes over UEdel Moor. 

UEdel Mog. seer onderdanige en 
gehoorsame dienaar, 

JOAN VAN GyBELANT. 

Wassenaar, den 9 Decerab. 1730. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UEdel Mog. seer geëerde missive 
van den 21 Nov. , dient dat Cornelis van der Kun om- 
trent de dertigh jaren de priesterlyke waardigheidt be- 
kleet heeft tot Wateringen, sijnde een werelts-priester en 
geboren den 25 Nov. 1667 in 's Hage. Deselve heeft, 
met permissie van UEdel Mog., een assistent of capel- 



96 

laen, genaemt Johannes Stappers, mede een werelts pries- 
ter en geboren tot Amsterdam op 14 Aug. 1705. 

Wyders heeft Cornelis van der Kun Gysbrechtsz. , zynde 
een neef van den hierboven staanden, als Roomsch priester 
in de Souteveene dienst gedaan den tydt van vier en dertigh 
jaren. Is geweest van de kanunniken-Ordre van Norber- 
tus ; dogh daervan ontheft door den Heer Petrus Codde, 
vicaris van de Roomschgesinden in HoUandt. Hij is ge- 
boren in 's Hage in 't jaer 1666. 

Hoope hiermede etc. 

UEdel Mog. etc. dienaer, 

Delft, 2 Dec. 1730. Van der Leltj. 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van ÜEd. Mog. bevelen van den 21 
Novemb. laatsleden, hebbe ik d'eere UEd. Mog. te dienen 
van berigt , dat binnen dese stede [ Woerden'] de Rooms 
priesterlyke functien sedert elf jaaren worden waargenomen 
by Franciscus van Honsem , geboortig van Amsteldam , die 
sig heeft opgegeven niet van 't gevoelen der Jansenisten , 
dog van de Franciscaner-Order te syn en my te gelyk ver- 
toont heeft, dat hy op den 1 5 Novemb. voors. aan 't 3*^^ 
art. van 't placaat van haar Ed. Gr. Mog. van den 21 
Sept. 1730 heeft voldaan en syne acte geliasseert is sub 
N° 86, sonder dat in dese stadt of desselfs poortereye 
eenige andere Roomse priesters of capellanen worden ge- 
vonden, waarmede aan de intentie van UEd. Mog ver- 
meynen voldaan te hebben , sal ik met alle schuldige 
eerbiedigheyt blyven 

UEd. Mog. onderdanige en seer 
ootmoedige dienaar , 

WiLL. COSTERUS. 

Woerden, den 5 Decemb. 1730. 



97 



Edel Mogende Heeren. 



Ingevolge UEd, Mog. bevelen van den 2*^^" Novemb. 
laatstleden, hebbe ik d'eere UEd Mog. te communiceren 
dat in dese bailliuwage [ Woerden] geene Roomse priesters 
of capellanen worden gevonden als alleen: Franciscus van 
Honsem, geboortig van Amsteldam, die ik voor elf jaaren 
alhier geadmitteert hebbe, omdat hy niet behoort tot d'Ordre 
der Jesuiten , maar tot die der Franciscanen , en die nu 
by my ontboden synde , heeft vertoond dat hy op den 
15 Novemb. voorsz. aan 't 3*^^ art. van het placaat van 
haar Ed. Gr. Mog. van den 21 Septemb. 1730 heeft vol- 
daan. Waarmede aan ÜEd. Mog. intentie vermeynende 
voldaan te hebben, blyve met alle respect. 

UEd. Mog. seer ootmoedige dienaar, 
W. Hoost. 
Woerden, den 5 Decemb, 1730. 

Edel Mogende Ileeren. 

Ter übedientie van UEd. Mogende aanschryvens van 
dato den 21 November laatstleden, waarby UEd. Mog. 
beveelt te hebben een pertinente lyst van de Roomsche 
priesters en capellanen etc. , hebbe de eer UEd. Mog. by 
dese myn rescriptie te informeren, dat nogh te Woudri- 
chem, nogh in het land geene van die soorte zyn , hier- 
mede verhopende te hebben voldaan aan UEd. Mog be- 
velen, wensch UEd. Mog. een langdurige en voorspoedige 
regeering en ben met d'allerdiepste eerbied 

UEd alderonderdanigste dienaar , 

Adriaax Hanedoes, junior. 
Woudrichem , 5 Decemb. 1730. 

CijJrugcn Gesch üisd. v Ilumltm X1V« Deel. 7 



98 

Edel Mogende Heeren. 

Ter obedientie van UwEd. Mog. , soo geve my de eere 
van op UvvEd. Mog. missive in dato 21 Novemb. 1730 
te reschribeeren als dat in de geheele baronye van Zeven- 
bergen maer eene priester, benevens eene cappelaen is die 
de Roomsche Religie hier zyn oefFenende. 

Welkers naemen zyn die van den priester, Adelbertus 
Desaert, geboortig van Dendermonde in Vlaenderen. 

Ende die van den cappelaen Anthoninus Oudengier , 
geboortig van Diest, egter opgevoed in de stadt Grave, 
beyde monnicken der Carmelite-Order, die de Roomsche 
gevoelens zyn hebbende, maer geene soogenaamde Janse- 
nisten zyn. 

Ende w^elke beyde haere sendinge alhier hebben van 
Pieter Govers, geweesen vicarius-generaal van 's Her- 
togenbosch. 

Verhoope hiermede aan UwEd. ]\Iog. orders voldaen 
te hebben, sal ik nae UwEd. Mog. in de genaedige be- 
scherming Gods bevoelen te hebben, met een onderdanig 
respect blyve. 

UEdel Mog. Heeren. 
UEd. Mog. gehoorsame en onderdanige dienaar, 

J. Oenen. 1730. 

Zevenbergen, den 4 Decemb. 1730, 

Edel Moö-ende Heeren. 

De ondergeteekende officier van Zevender heeft de eer 
UEdel Mog. kennisse te geven, dat onder het district 
van Zevender egeene Roomse priesters ofte capellanen 
syn. Waarmede Edel Mog. etc. 

Zevender, 80 Nov. 1730. A. Bullies. 



99 



L I M M E N. 



(Vervolg en slot van Deel XIII, bladz. 352). 

Na, op dringend aanzoek, de geschiedenis betreffende 
de naasting van kerk en kerkelijke bezittingen , eenigzins 
breedvoeriger te hebben uiteengezet, keeren wij nu tot 
pastoor L. J. Geeres terug. 

Tot ons leedwezen kunnen wij niet vermelden welk 
aandeel hij in dien langdurigen strijd gehad, welk ziele- 
leed hij, bij zooveel teleurstellingen, ondervonden heeft. 
Terwijl hij nog niet lang genoeg te Limmen was, om in 
die woelige dao-en een meer beslissenden invloed te kun- 
nen uitoefenen, deed daarentegen, ondanks wetten en 
verordeningen , de oude suprematie der kleine minderheid 
van Hervormden zich des te krachtiger gelden ; en werd 
dezelve door de Katholieken maar al te zeer ontzien en 
geeei'biedigd. 

Daaraan zullen wij het te danken gehad hebben , dat 
eene Municipaliteit, geheel uit Katholieken bestaande, 
den schoolmeester uit de dorps- kas betaald, het ambt van 
koster en voorzanger bij de Hervormden opdroeg ; niet 
bedenkende dat hiermede voor een Katholieken onderwijzer 
de weff naar Limmen werd afgesneden. 

Daaraan zal het te danken zijn geweest, dat, toen op 
den l^^^^ December 1799 een feestdag werd aangeschreven 
en vastgesteld op den 19'^'='^ van dezelfde maand, wegens 
de redding des vaderlands uit den jongsten nood ; door 
diezelfde Municipaliteit, aan haren president de last werd 



100 

opgedragen, om den burger, Dominus van der Schaaf, 
leeraar der Hervormde gemeente alhier, uitteuoodigen , 
op gemelden dag, te tien uren, in de gereformeerde kerk 
alhier eene redevoering te houden, om de gemoederen tot 
dankbaarheid te stemmen , voor de redding des vaderlands 
uit den jongsten nood ; zullende de Municipaliteit en 
corps bij deze redevoering assisteren en toen Domi- 
nus V. d. Schaaf deze vereerende uitnoodiging had aan- 
genomen, werden de Burgers hiervan in kennis gesteld, 
ten einde hen in staat te stellen deze plegtigheid te 
kunnen komen bijwonen, en dezelve met hun presentie, 
als een blijk van niet onverschillig omtrent de belangen 
des vaderlands te zijn , te vereeren, 

Aan diezelfde suprematie zal het zijn toe te schrijven, 
dat in 1805, toen aan Willem Metz , onderwijzer alhier, 
om zijne menigvuldige verdiensten in zake het onderwijs, 
door den schoolopziener van het 3*^* District van Noord- 
Holland, P. Beets, een geschenk, als huldebewijs werd 
aangeboden, wederom de Predikant der Hervormde ge- 
meente werd uitgenoodigd om in de gereformeerde kerk 
tot de kinderen, de Municipaliteit, Schout, Ambaclits- 
Heer en o;enoodi(Tden een stichtend woord te zeggen ; 
waaraan door den Predikant beantwoord werd door te 
spreken: //Over het nut van het wel onderwijzen der jeugd." 

Daarin eindelijk lag gewis de grond, waarom in 1811, 
toen aan Zijne Majesteit den Keizer eene lijst van 15 
personen werd aangeboden , geschikt om deel uit te maken 
van het door Z. M. te benoemen „Bureau van weldadig- 
heid", als eerste kandidaat gesteld werd Willem Anthonie 
Ockerse, gereformeerd predikant, oud 50 jaren ; terwijl 
de naam van den Pastoor op die lijst niet gevonden wordt. 

Zoo bleef de oude suprematie, wettig afgeschaft , toch 
feitelijk voortleven, ook in eene gemeente waar 85 pro- 
cent der bevolking Katholiek was; ongewoonte, en nog 



101 

meer kracht van gewoonte , zoo sterk bij den Noord- 
Hollander , zal hier zeker in rekening moeten gebragt 
worden; daarom begrijpen wij hoe pijnlijk deze toestand 
voor pastoor Geeres moet geweest zijn, temeer omdat hij 
bij dien strijd, tegenover den gedachten Laarman , over 
zoo weinig beproefde krachten beschikken kon. 

Op den 21 Maart 1804, heeft de Aartspriester H. F. 
ten Hulscher uitspraak gedaan in een geschil, tusschen 
de gemeente van Rinnegom en Limmen , betreffende het 
gehucht Noord-Bakkum. 

Bakkum ') wordt reeds genoemd in het Utrechtsche 
kerk-register van 866 //in Bacchem 2 mansi", insgelijks 
in de schenkingen van Graaf Dirk II aan de abdij van 
Egniond : had vroeger een eigen kapel, raadhuis en school. 
In 1629 was Cornelis van der Mijlen bezitter van de 
Ambachts-Heerlijkheid Bakkum. Het dorp aan den voet 
der duinen gelegen, is gesplitst in twee dealen. Noord- 
en Zuid-Bakkum. Burgerlijk vereenigd met Castricum, 
waren die van Zuid-Bakkum kerkelijk opgenomen in de 
gemeente Castricum ; die van Noord-Bakkum van onheuge- 
lijke tijden met Limmen vereenigd geweest. Toen C. Spont 
in 1751 was afgevallen, hadden de Katholieken van Noord- 
Bakkum hunne toevlugt genomen tot Rinnegom, omdat 
dit veel digter bijgelegen en veel gemakkelijker te be- 
reiken was dan Castricum. Op dezen grond meenden die 
van Rinnegom, hun regt op Noord-Bakkum te kunnen 
handhaven. 

Gelijk wij gezien hebben , heeft een gedeelte van 
Rinnegom, onder pastoor W. Noeij, zijn paaschpligt te 
Limmen vervuld. Toen ze nu in 178t weder een pastoor 
hadden, hield dit natuurlijk op, maar Noord-Bakkum 



1) Ook Baccum , zoo lezen wij nog op het hek van eene boerenplaxits, 
waaraan vroeger een jagthais verbonden was, 



102 

bleef aan Limmen, Pastoor Noeij boekt afzonderlijk, zoo- 
als vroeger, de communicanten uit Limmen en uit Noord- 
Bakknm, en in het doopboek voegt hij bij: uex Noord- 
Bakkum, communitate mea". Door den Aartspriester werd 
Liininen's regt erkend, en een gelijkluidend schrijven aan 
pastoor Geeres en aan Theo lorus Vos, pastoor van Rinne- 
gom gezonden, waarbij Noord- Bakkum, in betrekking tot 
de geestelijke bediening, aan Limmen werd toegewezen. 

Op 21 October 181.7 bepaalde de Aartspriester E. S, 
van der Hagen, dat de oude Postweg, ook Koningsweg 
genoemd, de grens zou zijn tusschen Noord- en Zuid- 
Bakkum. 

Bij de Parochiale indeeling op 13 Januarij 1857, had- 
den de Rinnegommers (of Egnionders) het gehucht Noord- 
Bakkum weder in hunne grens-lijnen ingesloten. Bij 
schrijven echter van Zijne Doorl. Hoogwaardigheid F. J. van 
Vree, Bisschop van Haarlem, werd deze fout hersteld, 
en het geheele gehucht '), Noord- Bakkum , aan de Pa- 
rochie van St. Oornelius te Limmen opnieuw toegewezen. 

Ter aanvulling van het, door Professor J. A. de Rijk, 
in het P'* deel der Bijdragen, pag. 300 en v. medege- 
deelde , betreffende de bedevaart naar de plek , waar eens 
de kapel van O. L. Vrouw ter Nood stond, stippen wij 
nog een paar feiten aan. 

Het schrijven van den staatsraad Cambier, gechargeerd 
met de Portefeuille van liet Ministerie van Justitie en 
Politie, aan den Aartspriester ten Hulscher, dato 2 Sep- 
tember 1807, waarbij Zijn HoogEerw. verzocht wordt, 
zijn veel vermogenden invloed te willen aanwenden ter 
voorkoming van eene nieuwe processie of optogt naar 
O. L. Vrouw ter Nood ; en in geval deze invloed niet 



1) Het gehucht Noord-Bakkum heeft tegenwoordig een en vijftig inwoners ; 
allen zijn Roomsch Katholiek. De grond is er hoog, schraal en duinachtig. 



103 

voldoende mogt blijken, op de verplichting van Z. E. Gestr. 
wordt gewezen, //om daartegens die magt te gebruiken, 
welke Z. E. G. bij zijne instructie tot bewaring en hand- 
having der goede rust en orde is opgedragen en waartoe 
de nodige orders reeds zijn gegeven" , blijkt meer dan 
eene enkele bedreiging te zijn geweest. 

Immers reeds op den 4'^*'^ September, rukte een officier 
aan het hoofd van eenige gewapende mannen naar het 
stille Limmen op, om aan die woorden klem bijtezetten, 
en den Katholieken het bidden op die plaats onmogelijk 
te maken. Dit vernemen wij uit de Notulen der vergade- 
ring van het Gemeente-Bestuur, gehouden den 17 Sep- 
tember 1807. «^De officier en gendarmen, welke den 4'"'" 
dezer alhier in cantonnement zijn gekomen, nog alhier 
in cantonnement zijnde, en de geruchte geloopen hebbende 
dat dezelve hier zouden gelegd zijn , om de Processie 
naar en aan de Capelle onder Heyloo, indien dezelve 
mogt hervat worden , des noods tegen te gaan en te be- 
letten; welke hervatting van de Processie die op den 15 
Augustus 11. naar en aan Capel heeft plaats gehad, vol- 
gens geruchte op den 8"'"^, of op den 13 of 13 dezer 

zou plaats hebben Is besloten hierover eene Missive 

aan den Heer Land Drcst te schrijven en daarbij te ver- 
zoeken om deszelfs vermogen te willen gebruiken ter ver- 
legging van voorn, gendarmes van hier, alzoo de gemelde 
8, 12 en 13 dezer zijn gepasseerd, zonder dat daarop 
noch hier noch te Heyloo iets buitengewoons heeft plaats 
gehad , en zonder dat andere dagen tot het houden van 
Processie werden genoemd. Wordende de Secret, gequali- 
ficeerd dusdanige Missive te concipiëren en te verzenden." 

In kennisse van mij 

Jb. Laarman, Secret. 



104 

Onmiddelijk daarna lezen wij: „De officier en gendar- 
mes den 18'!^'^ September 1807 van hier vertrokken zijnde, 
is het onnoodig en ondienstig geworden de Missive ter 
verkrijging van hun vertrek te concipiëren en te ver- 
zenden." 

Nog vonden wij, betreffende deze zaak, de minute van 
twee blieven door Laarman geschreven, gedateerd op 15 
en op 21 Augustus 180S, als volgt: 

Hoog Edele Gestrenge Heer! 
Bij gelegenheid dat de Heer Aberson aan U Hoog Ed. 
Gestr. deszelfs raport overzendt, nemen wij de vrijheid 
U Hoog Ed. Gestr. te informeren dat de zoogenaamde 
Capel der ommegang, indien dezelve dit jaar plaats zoude 
hebben, op aanstaanden Zaterdag den 20^'*° dezer zoude 
geschieden en dat dezelve dan met den avond of nacht 
tusschen Zaterdag den 20=''"^ en Zondag den 2P'^° dezer 
afgeloopen zoude zijn, zelfs sonder dat die ommegang of 
processie wierd tegengegaan, zoodat men na den vroegen 
(., ogtendstond" is doorgehaald) van Zondag den 2P''° van 
die natuur niets te vreezen heeft. 

Ik heb gemeend U Hoog Edel Gestr. geen ondienst te 
doen, met U Hoog Ed. Gestr. daarvan te informeeren. 
Terwijl ik de eer heb mij met alle hoogachting te noemen 
Hoog Edel Gestr. Heer, 

Uw Hoog Edel Gestr. dw. dienaar, 
Jb. Laarman, 
Limmen, 15 Augustus 18Ö8. Schout. 

De tweede brief luidt als volgt : 

a Gouverno van den Heer P^* Luitenant Aberson, com- 
mandeerende het cantonnement van Heyloo en Limmen 
dient, dat gisteren den 20^*^*^ Augustus de dag is geweest 
van de zoogenaamde Capel der ommegang, dat dezelve 



105 

volgens mijn onderzoek en bekomen informatie geen plaats 
heeft gehad, en dat, daar altoos de gemelde Capel der 
ommegang met den vroegen morgen van Zondag na den 
laatsten Zaterdag voor Hartsjesdag, welke Zondag heden 
is, heeft een einde genomen, men thans voor dit jaar 
niets meer van die natuur te verwagten of te vreezen heeft. 
Limmen , den 21 Augustus 1808. 

Jb. Laarman, 
Schout van Heyloo en Limmen. 

De gewapende magt kon dus andermaal , zonder de 
wapenen te gebruiken aftrekken. 

Naar aanleiding van hetgeen wij op bladz. 315-319, 
13**^ deel, betreffende het Armwezen te Limmen mede- 
deelden, wierpen wij nog even een blik op de door den 
Land-Drost afgekeurde besrrootino; voor het iaar 1810, 
en de later ingediende en verbeterde editie voor 't zelfde 
jaar. Op de afgekeurde begrooting voor 1810 vinden wij 
als volgt : 

,/Ondersteuning der Armen ƒ 300." 

Op de tweede verbeterde Editie staat : 

/Subsidie aan de onderscheiden Armenkassen ƒ 300." 

Het verschil is onbeduidend ; afzonderlijke opgave echter 
van het nieuw op te rigten Katholieke Armbestuur vin- 
den wij niet. In de begrooting voor 1811 evenmin; daar 
staat eenvoudig: ondersteuning aan onderscheidene armen. 

Hieruit volgt dus vooreerst, dat het tooneeltje, op den 
S*"" November te Hoorn ') opgevoerd, op den 2'^"' en 
5dcn Oecember daaraanvolgende , te Limmen in de ver- 
gadering van het Gemeente- Bestuur voort- en uitgespeeld 
werd; vervolgens dat pastoor Geeres het wederregtelijk 
ingrijj)en van het Gemeente-Bestuur in Kerkelijke zaken, 
als nul en van geene waarde bescliouwd heeft; eindelijk 

1) Zie boven bladz. 315. 



106 

dat de twee nieuwe armenvoogden niet zijn aangesteld, 
en dat door de Katholiei^en ook geen afzonderlijke be- 
grooting is ingediend van hetgeen zij voor hunne armen 
in 1810 zouden noodig hebben. Want hadden zij dit ge- 
daan, Jac. Laarman zou deze overwinning zeker in de 
notulen geboekt, en, zooals de Heer Land-Drost uit- 
drukkelijk bevolen had, op de nieuwe begrooting, eene 
afzonderlijke opgave gedaan hebben van hetgeen de Katho- 
lieken voor hunne armen, en van hetgeen de algemeene 
armen (die te Limmen niet bestonden) over het dienstjaar 
1810 zouden noodig hebben. 

Daar was dan ook een hemelsbreed verschil tusschen 
hetcreen in 1^00 en wat in 1809, betreffende het arm- 
wezen te Limmen, verrigt werd, In 1 SOO wordt door het 
wettig gezag (Departem. Bestuur van Texel) eene aan- 
schrijving gerigt aan de verschillende kerkgenootschappen 
met de vraag: ,/of zij zich in staat en genegen bevinden 
om hunne behoeftige leden zelve te onderhouden, of niet." 
Van deze aanschrijving wordt door Secretaris op oflficieele 
wijze kennis gegeven aan het kerkbestuur der Hervormde 
gemeente alhier, met bijvoeging van Extract resolutie; 
tiüee maanden lang heeft het tijd om de zaak rijpelijk te 
overwegen. Het antwoord aan de Municipaliteit is be- 
vestigend en i,rondelijk"; en van dit antwoord wordt het 
wettig gezag door de Municipaliteit in kennis gesteld. 
Alles heeft hier een wettig en ordelijk verloop. 

In 1809 daarentegen wordt aan een van Limmens in- 
gezetenen beduid, dat hij zich met den Fleer President 
en Secretaris naar Hoorn moet begeven , om met den 
Heer Land-Drost te spreken over de invoering van addi- 
tionele stuivers. Dit geschiedt op 8 November, en pas- 
sant wordt daar ook nog iets over het Armwezen ge- 
sproken; dingen waarmede de man niets te maken had. 
Haast schijnt er niet te zijn, want eerst op Zaterdag, 



107 

den 2^'*' December, krijgt het Gemeente- Bestuur kennis 
van hetgeen op 8 November te Hoorn verhandeld is. 
Daarop wordt gedelibereerd en goedgevonden Kerkmees- 
ters der Roomsche gemeente (dus niet het Kerkbestuur) 
tegen den 6"^'° December voor de vergadering van het Ge- 
meente-Bestuur te ontbieden. [Van eene vergadering van 
het Kerkbestuur is niet eens spraak]. Nu schijnt er weer 
veel haast bij de zaak te komen ; want Zaterdag 2 Dec. 
is de vergadering gehouden ; onze eerzame Schout, Secre- 
taris en Kerkmeester zal zich toch zeker wel aan de 
Zondagsrust gehouden hebben : rest alzoo 4 December om 
aanzegging te doen tegen den volgenden dag. 

Moeten wij hier weer denken aan overrompeling, of 
ten minste aan eene poging om het eenig wettige hoofd 
van het R. K, Kerkbestuur buiten alles te sluiten ? 

IMaar ook gesteld dat alle leien van het Kerkbestuur 
op den 3 December kennisgeving ontvangen hebben, dan 
was toch één dacp niet voldoende geweest om over een 
zoo gewigtig punt te beslissen. ') 

Op de vergadering van 5 December zijn vier Katho- 
lieken verschenen. Secretaris noemt ze Kerkmeesteren, of 
ze het zijn, is ons niet gebleken. Slechts twee van de 
vier onderteekenen op 24 Augustus 1809 de rekening en 
verantwoording in het kerkboek. Of ze daar zijn als ver- 
tegenwoordigers van het Kerkbestuur, zegt Jac. Laarman 
niet, en dit zwijgen toont ons genoeg, dat zij geen 
otïicieel karakter bezitten, anders had onze slimme Secre- 
taris het zeker wel geboekt. Behalven deze vier, zijn 
er ook nog twee aanwezig als leden der Roomsche Ge- 
meente alhier. (Waren dat dan de Kerkmeesters ook niet?) 
Hoe ze daar komen, en waarom, is weer een geheim. 
In de Notulen van 2 December wordt wel gesproken van 

1) De Hervormden immers kregen twee maanden om te delibereren. 



108 

Kerkmeesters, maar niet van leden der Roomsche ge- 
meente. 

Zes man alzoo zijn tegenwoordig, dus een dubbel col- 
legium; voeg hierbij den Schout- Secretaris Jac. Laarman 
en het heilig getal, zeven is bereikt; het Kerkbestuur 
geconstitueerd ! ! 

Geen wonder dat nu alles vlug van de hand gaat ; 
wordt medegedeeld wat de Heer Land-Drost zoo al op 
den 8*''=" November te Hoorn gezegd heeft ; het dubbele 
collegium, de zes buigen eerbiedig het hoofd en beslissen 
over dingen waarover zij niets te zeggen hebben. 

Pastoor Geeres wist het beter. Zonder Pastoor of den 
wettigen vertegenwoordiger van het Kerkelijk gezag, is 
in de Katholieke Kerk geen kerkbestuur denkbaar. Sciiout 
Jacob Laarman had dit ook kunnen en moeten weten. 

Op den 23 April 181U, heeft pastoor Geeres zijn laatste 
preek, op den 8 Mei zijn laatste dienst gedaan; en is 
vertrokken naar Berkenrode. 

Den 10 Mei werd hij opgevolgd door Jacobus Diepen- 
broek, in 1765 te Beverwijk geboren; hij kwam van 
Spanbroek, waar hij zeven en een half jaar de pastoreele 
bediening had waargenomen. 

Wij schrijven hier een re^u af van den 28 Februarij 
1812. //Ontvangen bij mij onderget. in qualiteit als Maire 
van Heilo het Doopregister van de Roomsche Gemeente 
te Limmen , beginnende met den jare 1753 en eindigende 
met den 10 Februarij 1812. 

Heilo, 28 Februarij 1812. 

J. M. VAN Doorn, Maire. 

Hier wordt niet gesproken van het trouw- en dood- 
register, insgelijks op het Raadhuis te Heilo aanwezig. 
Het doopboek loopt van 13 November 1751 tot 10 Febr. 



109 

1812. Het troiiwboek van 4 November 1753 tot 10 Mei 
1811. Het doodboek van 4 April 1754 tot 12 Mei 1810. 
Wegens ongesteldheid van den Pastoor, was alhier in 
1828 als kapellaan werkzaam de Eerw. Heer Bernardns 
Mathot. Ten gevolge van eene huidziekte, die naar binnen 
sloeg, leed pastoor Diepenbroek aan verstands- verbijste- 
ring. Hij stierf te Haarlem op 23 October 1831 en werd 
den 27 daaraanvolgende te Limmen begraven. 

Zijn opvolger, Joannes Paulus Kriek, kwam op den 
2Q3ten November 1831 van de Egmonden naar Limmen. 
Korten tijd was hij pastoor alhier; reeds in 1835 had hij 
als kapellaan en helper den Eerw. Heer F. F. Schmed- 
ding, en stierf arm aan geld, maar rijk aan deugden, 
den 9 November 1836, in den ouderdom van 57 jaren, 
en werd den 14 daaraanvolgende te Limmen begraven. 

Wat wij op zijn bidprentje lezen : «Een goed en zacht- 
moedig man, eerbaar van gelaat, zedig van gedrag, van 
zijne jeugd in deugden geoefend, die zijne handen uit- 
strekte en voor het volk bad. 2 Mach. xv, 12. 

Hij was het oog voor den blinde, de voet voor den 
kreupele, hij was een vader der armen. Job xxix, 15, 16. 

En de geheele gemeente der Heiligen zal zijne aal- 
moezen vertellen. Eccl. xxxi, 11", moet in den-volsten 
zin des woords waar geweest zijn. 

Zijn opvolger was Hermanus Isink. De tijd van zijne 
komst alhier wordt niet aangegeven; op den 14 December 
1836 dient hij zijn eerste H. Doopsel toe; met den kapel- 
laan wordt afgerekend tot op den 10 December; en vol- 
gens het Doopboek is hij reeds op den 29 October 1838 
van hier vertrokken. Hij gaat als pastoor naar Akersloot, 
waar hij op den 15 October 1865, in den ouder lom van 



110 

66 jaren stierf, en op den 19 daaraanvolgende op het 
R. K. Kerkhof te Limmen begraven werd. 

De Deservitor, Franciscus Ferdinandus Schmedding, 
werd op den 15 December 1838 pastoor van Limmen. 

De oprigting en aanleg van het Roomsch Katholiek 
Kerkhof in het jaar 1845, bragt een waren storm te 
weeg, die echter, ditmaal niet van buiten kwam, maar 
door eenigen uit de meestgegoeden der gemeente, werd 
veroorzaakt. Slechts in het kort stippen wij eenige pun- 
ten aan. 

Bij de vrijheid , welke den Katholieken geschonken 
was, om eigen kerkhoven te mogen aanleggen, was de 
Pastoor er op bedacht, om dit groote voorregt ook aan 
zijne gemeentenaren te schenken. Mondeling gaf hij den 
Edel Achtbaren Burgemeester van Limmen kennis van 
zijn besluit; die op den 21 Januarij 1845 Z. Excel- 
lentie den Gouverneur van Noord- Holland raadpleegde. 
Deze antwoordde : dat de Katholieken in dit punt vrij 
waren, zoo zij slechts de burgerlijke verordeningen, aan- 
gaande dit punt in acht namen, en zich schriftelijk met 
hun plan, tot het plaatselijk bestuur wendden. 

Door den Burgemeester Pieter Vennik van dit antwoord 
in kennis gesteld, (Archief N" 1) diende Pastoor en twee 
Kerkmeesters een verzoekschrift bij het plaatselijk Bestuur 
in, om autoi'isatie tot aanleg van een eigen kerkhof te 
Limmen; met aanwijzing tevens van de plaats, \vaè,r zij 
hun plan wenschten ten uitvoer te brengen. 

Zoodra een der Kerkmeesters, die tevens lid van het 
plaatselijk Bestuur was, dit vernomen had, diende ook 
deze , met nog een anderen Kerkmeester , een protest 
(Arch. N° 2) bij het plaatselijk Bestuur van Limmen in, 
met verzoek de gevraagde autorisatie niet te willen ver- 
leenen. 



111 

Het protest luidt als volgt : 

Wij ondergeteekenden en 

kerkmeesters van de Roomsch C* kerk te Limmen, we- 
tende door de betrekking van den laatst genoemden, als 
Lid van het Plaatselijk bestuur, dat er bij het genoemde 
bestuur een verzoek is ingekomen van den Heer Pastoor 
en beide andere kerkmeesters , om eene vergunning te 
bekomen tot het aanleggen van een nieuw kerkhof voor 
die Roomsch C^ Gemeente. 

Vinden zich genoodzaakt daar tegen te moeten prote- 
steren, en het genoemde bestuur te verzoeken, die ver- 
gunning niet te verleenen , op grond dat daaraan volstrekt 
geene behoefte is, en eene willekeurige daad van den 
Heer Pastoor is; maar meest alle de leden dier gemeente 
verre het meerendeels derzelve tegen is. 

Zoodra dit plan bij den Heer Pastoor ontworpen was, 
en het ter kennisse van kerkmeesters gebragt werd , waren 
drie van de vier tecren , de stem van den eenifijen hunner 
die er voor was, en kan als het ware niet gerekend wor- 
den, daar hij in een afhankelijke staat en loontrekkende 
van de kerk is , waar hij als arbeider zijne dienst ver- 
rigt, — de andere die er eerst met beide ondergeteeken- 
den tegen was, heeft zich later zijne stem daar toe ge- 
geven, en het schriftelijk verzoek geteekend. 

Wij ondergeteekenden beoogen niet anders dan het heil 
der kerk en die (dat?) van de Leden dier gemeente, het- 
welk door ieder onpartijdige beoordeelaar moet gerekend 
(erkend?) worden. — De Heer Pastoor die tegen den 
zin van zoo veelen zijn plan wil doordrijven in een bosch 
dat nog goede renten gaf, en dat te vernietigen voor een 
nodeloos kerkhof, het ware beter in andere behoeften te 
voorzien , zooals eene vergrooting onzer kerk , waaraan 
eene wezendlijke en grotere behoefte is, daar dezelve voor 
de gemeente veels te klein is. 



112 

Zedert vele jaren is er op den tegenvvoordigen voet 
begraven, en nimmer zijn daaromtrent ook klagten ont- 
staan, tenminste zoo ver de ondergeteekende bekend zijn, 
daar de Eerwaarden Heer Pastoor dezer gemeente zelfs 
eene plegtige begrafenis heeft bijgewoond en eenige ge- 
beden op het tegenwoordige kerkhof heeft verrigt, ter- 
wijl er door de verzoekers van het nieuwe kerkhof geen 
gronden van noodzakelijkheid of iets van dien aard word 
aangeroerd of ontwikkeld. 

De ondergeteekende geven dit hun protest met volle 
vrijmoedigheid, steunende op het billijke daarvan, aan 
het plaatselijk bestuur over, en vleijen zich daardoor van 
hunne pligt in hunne gezegde betrekking gekweten te 
hebben en een gerust geweten te behouden. 

(Volgen de handteekeningen van de twee 
Kerkmeesters), 

Om echter aan dit protest meer kracht bijtezetten, werd 
tot het Plaatselijk bestuur een verzoek-schrift gerigt, 
(Arch. N° 3) door twee-en-twintig mannen in hun eigen 
naam en door een man als lasthebbende van eene 

vrouw onderteekend ; met de bede om toch de 

toestemming tot het oprigten van een Roomsch Katholiek 
Kerkhof niet te willen verleenen. 

Het smeekschrift luidt als volgt : 

Aan het plaatselijk Bestuur te Limm.en. 

De ondero-eteekenden , allen leden van de Roomsch C* 
Gemeente te Limmen , vernomen hebbende dat er door 
den Heer Pastoor en twee der kerkmeesteren bij het 
Plaatselijk bestuur een schriftelijk verzoek is ingeleverd 
geworden om vergunning te erlangen tot het aanleggen 
van een afzonderlijke begraafplaats voor de leden dier 
gemeente, wenden zich eerbiedig tot het plaatselijk be- 



113 

stuur van Limmen met verzoek die veriruniiing niet te 
verleenen op grond omdat zoo veele Leden dier gemeente 
er tegen zijn, waarvan eenige door hunne meer of minder 
afiiankelijke staat, hoe zeer er tegen zijnde, hun gevoelen 
niet openlijk durven uiten, en omdat er dan ook volstrekt 
geene noodzakelijkheid daartoe bestaat. 

De aanleg van een dusdanig kerkhof en derzelver be- 
staan zal voor de Leden hunner gemeente eene drukkende 
last zijn, ja zelfs eene nieuwe belasting, die bij de tegen - 
woordiore onifunsti2en staat van den Landbouw voor veele 

o o o 

die daarin hun bestaan moeten vinden, drukkende mag 
genoemd worden. Men ondervind dit immers reeds in het 
naburige Dorp Heilo, waar ook dusdanig een kerkhof 
bestaat, en waarvan de voornaamste Ingezetenen nu reeds 
te kennen geven, dat als het er niet was, het er niet 
komen zoude. 

Zij wenden zich dus vol vertrouwen tot het plaatselijk 
bestuur, van desselfs vaderlijke zorgen verwachtende dat 
het desselfs pogingen wel zal willen aanwenden om die 
gevraagde vergunning , niet verleenen te willen, van ééne 
man , en daardoor zoo veele harer Ligezetenen met eene 
drukkende last boven anderen te bezwaren. In dat ver- 
trouwen noemen zij zicli met de meeste achting uwe onder- 
danige Dienaren. 

Hier volgen de drie-en-twintio- handteekenino-en. 

De Secretaris der Gemeente , een protestant , deelde in 
een vertrouwelijk schrijven, dato 12 Februarij 1845, aan 
den Pastoor mede , wat er zoo al gaande was ; dat bij 
den Burgemeester twee stukken waren ingekomen, met 
verzoek de autorisatie tot den aanleg van eene nieuwe 
begraafplaats te willen weigeren; alsmede den inhoud van 
beide stukken, en de beweegredenen, welke zij aanvoer- 
den om de weigering te verkrijgen; en eindelijk welke 

BUdrageu GescL . Bisd- v. Huatlein XlVe Deel. o 



lU 

namen van meer gerroede ingezetenen , op de beide stukken 
niet gevonden werden. Ten slotte raadde hij den Pastoor 
aan, om zoo spoedig mogelijk, bij het plaatselijk Bestuur 
een request of opgave van belangstelling in de nieuw 
opterigte Begraafplaats in te zenden. (Arch. N" 4). 

Aan dezen wenk gevolg gevende, diende de Pastoor 
aanstonds bij het plaatselijk Bestuur een request in ; zoo- 
als blijkt uit een schrijven aan den HoogEerwaarden Heer 
P. A. Kervel; (Arch. N° 9) afschrift echter of origineel 
vonden we in ons Archief niet. 

Burgemeester nu verzond den 20^^^^ Februarij de drie 
requesten aan Zijne Excellentie den Staatsraad Gouver- 
neur van Noord- Holland. Hierop volgde een zeer uit- 
voerig antwoord van Zijne Excellentie, (Arch. N° 5 A.) 
dato 8 Maart 1845, aan het Edel Achtbare Hoofd der 
Gemeente , waarin , na een kort resumé van den feite- 
lijken toestand te Liramen , gewezen wordt op de vrijheid 
voor elke gezindheid om eene eigene begraafplaats te 
mogen aanleggen , met dien verstande nogtans : 

1°. Dat ingeval voor zoodanigen aanleg aankoop van 
gronden, het doen eener geldleening , of eenig e andere daad 
van meer dan gewoon beheer wordt vereischt, hiertoe noodig 
is de Koninklijke magtiging etc. etc. 

2°. Dat voor den aanleg van eene afzonderlijke begraaf- 
plaats voor eene R. C. Gemeente, de voorafgaande toe- 
stemming van de Kerkelijke overheid vereischt wordt , 
alzoo eene kerkelijke begraafplaats , zonder de medewer- 
king van het geestelijk gezag, niet tot kerkelijk gebruik 
kan worden toegewijd. 

3°. Dat deze afzonderlijke begraafplaatsen onderworpen 
blijven aan het toezigt en de Politie van het plaatselijk 
Bestuur etc. etc 

«Daar de algemeene begraafplaats ten uwent niet zoo- 
danig ingerigt is, als bij het 15'^"' Artikel van het Decreet 



115 

van 23 Prairlal XIF^ jaar is bevolen, en dezelve mitsdien 
geene gelegenheid aanbiedt om de lijken der R. C. naar 
het kerkelijk Ritueel te kunnen begraven, zoo bestaat 
er geen grond om het opgevat voornemen van hooger 

hand te verbieden, terwijl op het plaatselijk 

Bestuur alleen de verpligting berust , te onderzoeken of 
de plaats waar men de begraafplaats verlangt aanteleggen 
daartoe geschikt zij , en als zoodanig kan worden goed- 
gekeurd" etc. 

Met eene copie van bovenvermeld schrijven, ontving 
de Pastoor tevens van het plaatselijk Bestuur de autori- 
satie om, op de aangeduide plaats, in het kerke-bosch , 
eene Roomsch Katholieke begraafplaats te mogen aan- 
leggen , (Arch. N" 5 B.) met inachtneming echter van 
alle, op dit punt bestaande reglementen en verordeningen. 

Op aanvraag van den Pastoor, verzond de HoogEervv. 
Heer P. A. Kervel, Aartspriester van Holland, Zeeland 
en West- Vriesland, op den 9***° April 1845, eene officieele 
acte, waarbij de pastoor gemagtigd werd, «om op den 
grond, door het plaatselijk Bestuur goedgekeurd, een 
kerkhof aan te legeren , ten einde door ons te worden 
ingewijd, opdat de ligchamen dergenen, die in de ge- 
meenschap der Heiligen sterven, volgens de voorschriften 
der H. Kerk daarop zouden begraven worden. 

Wij magtigen tevens den ZeerEerw, Heer Deken van 
Noord-Holland deze onze beschikking in de kerk te Limmen 
op den eerst komenden Zondag aan de gemeente door 
voorlezing bekend te maken." (Archief N" 6), 

(Was get.) P. A. Kervel, 

Leyden, 9 April 18i5. Aartspriester etc. 

Nadat de ZeerEerw. Heer Deken voorlezing van dit 
stuk, en een hartelijk woord tot de gemeente gesproken 
had, ging men aanstonds aan het werk; immers na de 



116 

uitspraak van het Kerkelijk en Burgerlijk Gezag, meende 
Pastoor, (lat de oppositie gebroken en de tegenstand ge- 
ëindigd zou wezen. Toch had men zich bedrogen , want 
per Deurwaarders Insinuatie werd de Pastoor aangemaand 
het werk te staken ; zelfs werden de arbeiders , die aan 
het kerkhof werkzaam waren, feitelijk bemoeijel ijkt ; (Arch. 
N° 7) ja, een der Kerkmeesters, gesteund door vijf') 
andere Katholieken , zond een request op aan Zijne Majes- 
teit den Konino-, houdende klagten over het door den 
Pastoor en overige Kerkmeesters ontworpen en ten uit- 
voer gelegde plan van aanleg eener R. K. begraafplaats, 
met verzoek dat daartegen van regeringswege voorziening 
moge worden genomen. 

Het Kerkbestuur en Adressanten ontvingen hierop een 
zeer uitvoerig antwoord (Arch. N' 8) van Zijne Excellentie, 
den Minister voor de zaken van de Roomsch Katholieke 
Eeredienst; waarvan wij den inhoud kortelijk aanstippen, 
overwegende 1° de vrijheid van het Kerkbestuur om een 
kerkhof te mogen aanleggen ; 

2°. dat alle voorgeschreven verordeningen waren ver- 
vuld ; 

3°. dat de magtiging van de Kerkelijke overheid was 
verkregen ; 

4°. dat de aanleg van zulk eene Begraafplaats niet 
slechts, volgens de instellingen der R. K. Kerk vereischt 
wordt, maar ook overeenkomstig het bepaalde bij Art. 15 
van het Decreet van den 23° Prairial XIP' jaar, behoort 
aanwezig te zijn; vermits de algemeene begraafplaats te 
Limmen , niet op den voet van dat Art. noch overeen- 
komstig Art. 25 van het Provinciaal Reglement op de 
begraafplaatsen en het begraven van lijken in de Pro- 



1) De vijf en twintig zijn dus reeds tot vijf afgedaald; en maar een der 
kerkmeesters treedt hier op. 



117 

vincie Holland, vastgesteld bij Koninklijk Besluit van 
den 4''"" Augustus 1832 N" 29, is ingerigt geworden; 
dat de gemaakte kosten geen aanleiding tot bedenking 
geven, en het begravenis-regt zoo matig is gesteld, dat 
daaruit geen billijk bezwaar kan voortvloeien. 

^Weshalve Zijne Majesteit g^een termen heeft gevonden 
om in hun verzoek te treden, maar integendeel verlangt, 
uit aanmerking, dat hunne klagten niet voor gegi*ond zijn 
te beschouwen, dat zij zich bevlijtigen om vrede en een- 
dragt wederom te helpen herstellen, bij aldien er over 
den aanleg der begraafplaats in de gemeente Limmen , 
nu nog verdeeldheid mogt heerschen ; terwijl van den 
kant van het R. K. Kerkbestuur aldaar tevens wordt ver- 
wacht, dat hetzelve alles zal vermijden, wat de eensge- 
zindheid mogt kunnen nadeelig wezen, en dus ook aan 
de leden der Gemeente niets zal in den weg leggen, om 
derzelver vrijheid, in het verkiezen van eene begraaf- 
plaats voor hunne dooden, te verkorten." 

En zal deze beschikking etc. etc. 

(Was get.) De Minister voornoemd 

J. W. VAN SON. 

's Gravenhage, 23 September 1845. 

Met weemoed schreven wij dit gedeelte onzer creschie- 
denis uit de ofïicieele bronnen af; eene zoo treurige teilen- 
stelling aan een zoo schoon verleden ! Onwilkeurig lieten 
wij onzen blik gaan over de zeventien jaren, welke wij 
reeds te Limmen hebben doorsebrast , zonder van eenen 
geest van tegenstand of tegenspraak in al die jaren iets 
te hebben gezien ; integendeel de treffendste bewijzen van 
volgzaamheid hebben wij hier mogen ondervinden. Ter 
verontschuldiging en verduidelijking diene het volgende, 
dat wij uit den mond van verschillende opposanten en 



118 

niet- opposanten, die voor 't grootst gedeelte nog in leven 
waren toen wij te Limmen kwamen , hebben opgevangen. 

Vier gronden of redenen van tegenstand heb ik door 
verschillende getuigen hooren aanvoeren : 

1°. De oude vrees voor de suprematie der Hervormden 
zat velen nog in merg en been. //Wat zullen de Protes- 
tanten zeggen" ; ^wat zullen zij boos zijn als wij niet 
meer met hen op hetzelfde kerkhof begraven worden." 

2". Er was te Limmen werkelijk behoefte aan eene 
nieuwe kerk. De oude boerenwoning, in wier Vierkant 
de Katholieken circa honderd en zestig jaren kerk ge- 
houden hadden, was bouwvallig en voor de gemeente te 
klein geworden. Geef ons eei'st een nieuwe kerk, daar- 
aan is de grootste behoefte , en de plaats voor het nieuwe 
kerkhof wijst zich zelve aan. Zeker een niet te versma- 
den tecrenbedenking, 

3°. Op de algemeene begraafplaats werden volstrekt 
geen begrafenis- regten geheven. De buren maakten den 
graf kuil, voerden het lijk grafwaarts, vulden den graf kuil 
opnieuw met aarde ; alles zonder dat hiervoor een penning 
betaald werd. Hoe zou 't zijn op het nieuwe kerkhof? 

4°. Wat men in Noord- Holland vooral, nooit uit het 
oog moet verliezen, //kracht van gewoonte"; en de ge- 
woonte hier bedoeld, was zoo geheel in overeenstemming 
met het diepst gevoel van het raenschelijk hart: „Ik wil 
bij mijn vrouw , bij mijn vader en moeder , bij m.ijn 
broeders en zusters liggen." 

Ziedaar vier redenen, met welke iedere Pastoor, ook 
al is hij nog zoo sterk door zijn regt, rekening moet 
houden. Of dit hier genoeg gedaan is, hebben wij reden 
te betwijfelen. Er zijn van die karakters, die, als zij 
eenmaal een plan hebben opgevat , dit ook eensklaps 
willen verwezenlijkt zien; en zoo kwam het dat de ge- 
meentenaren niet genoegzaam waren voorbereid. 



119 

Daar was echter meer. Kort jreleden was te Liminen 
eene weduwe overleden ; deze had op haar ziekbed aan 
haren neef, die bij haar inwoonde, en tevens erfgenaam 
en uitvoorder van haren uitersten wil was , stil en in 
vertrouwen gezegd: Neem zoo veel geld uit mijne kas, 
bewaar het, en besteed het bij mijn overlijden voor de 
rust mijner ziel. 

Na haren dood nu wilde een andere neef, insgelijks 
erfgenaam en mede -executeur deze beschikking, ofschoon 
reeds bij haar leven, voor zoover mogelijk, ten uitvoer 
gebragt, niet erkennen. Hij eischte den inbreng van voor- 
melde somma, waaraan door den anderen executeur vol- 
daan werd. Hierdoor ontstond een nog al hevige strijd 
tusschen Pastoor en executeuren. 

Dit viel nu juist te zamen met den aanleg van het 
kerkhof. En dat bedoelde executeur, behalven de be- 
langhebbende of partijtrekkende faniilie- leden , die te 
Limmen rijk vertegenwoordigd waren , en nog eenige van 
hem afhankelijke personen, ligt een tien- of twaalftal 
vinden kon, dat om één of meerdere der bovenvermelde 
redenen tegen den aanleg van de nieuwe begraafplaats 
gestemd was, en daarom zijn request teekende, zal wel 
niemand verwonderen. Stelselmatige oppositie der ge- 
meente was er echter niet. Het was die eene familie, die 
aanvankelijk eenigen medesleepte , maar later in hare 
oppositie geheel alleen stond, want bij 't adres aan Zijne 
Majesteit den Koning , hadden zij maar een Kerkmeester 
en 5 onderteekenaars kunnen zamenbrengen. 

Ten bewijze strekke het volgende: op 23 Sept. 1845 
viel de Koninklijke beslissing, welke voor goed een einde 
aan den strijd maakte ; en circa drie maanden vroeger 
was te Limmen een kind overleden , wiens vader wij op 
de lijst der tegenstanders vinden , wat zal nu die vader 
doen? Vol geloof en onderwerping brengt hij zijn lieve- 



\-20 

lini^ naar de nieuwe Roomsch Katholieke begraafplaats , 
welke no<r niet eens gelieel voltooid was. In het eerste 
jaar na den aanleg sterven wel vier kinderen , wier vaders 
wij insgelijks op de lijst der requestranten vinden ; maar 
het stoffelijk overschot van die Engelen rust nog op 
dezelfde gewijde plek , waar het veertig jaren geleden , 
te ruste neergelegd werd. Sleclits één Katholiek is, na 
den aanleer van het kerkhof, naar de aljjenieene betrraaf- 
plaats heengevoerd. Zoo verschilt het werkelijke en het 
ofïicieele Limmen van die dagen. 

De aanleg van 't kerkhof leverde geen bezwaren voor 
de gemeente of kerk op. A. IJpelaan gaf honderd gul- 
dens, waarvoor hij in dank een eigen graf ontving. Ook 
Aagje Kraakman, weduwe Jan Glorie, schonk een gift 
van ? ook zij kreeg een eigen graf. Zand ter op- 
hooging kwam uit de breede slooten , die rondom het 
kerkhof gemaakt werden , 't ontbrekende was gemakkelijk 
te verkrijgen en werd door de goedgezinden bereidwillig 
aangevoerd. Alleen in 1846 vind ik een postje: Aan 
boomen voor het kerkhof ƒ 15.40; meer echter niet. 

Ter loops hebben wij reeds gezegd, dat het oude kerkje 
te Limmen bouwvallig en te klein was geworden voor 
de gemeente; reden waarom Pastoor en Kerkmeesters er 
op bedacht waren, om een nieuwe kerk en pastorie te 
bouwen. Voorbereidende maatregelen werden reeds in 1S54< 
genomen: terwijl op den 26 September 1855 onder leiding 
van den Bouwmeester H. H. Dansdorp, het bouwen van 
eene nieuwe kerk en pastorie aanbesteed, en aan .1. Waars 
voor eene somma van vier en- twintig duizend en negen 
honderd guldens, gegund werd. 

De nieuwe kerk werd iets meer naar het westen , aan 
den Disseldorperweg geplaatst. (Kad. S. A. N" 737). 

Bij schrijven van Z. D. Hoogwaardigheid den Bisschop 
van Haarlem, krijgt pastoor Schmedding volmagt , om 



121 

den eersten steen in alle stilte, te benediceren. (Arch. 
L. N" 1 en 3). En op den 30 October 1856 werd de 
nieuwe kerk door den ZeerEerwaarden Heer B. de Groot, 
Deken van Beverwijk, ingezegend. (Arch. H. 12j. 

De voorgevel echter beantwoorde zeer weiin'g aan de 
waardigheid van eene kerk, het huis van God. Reden 
waarom Pastoor en Kerkmeesters besloten een toren voor 
de kerk te plaatsen. Bestek en teekeniiigen werden ge- 
maakt door F. J. Krieger, Opzigter van den Waterstaat, 
en het werk. begroot op 8015 guldens, werd den 25 
April 1862 uitbesteed aan den minsten inschrijver A. .1. 
Stoel, voor eene somma van zevenduizend achthonderd 
guldens. Met bijwerk, klok en uurwerk klommen de uit- 
gaven tot een bedrag van tien duizend drie en zeventig 
guldens en vijftien centen. 

Een der gemeentenaren, J. de Koning, gaf aan de 
kerk een netten steenen Kruisweg. 

Op den 13 September 1868, Zondag morgen, werden 
de gemeentenaren , bij het ter kerk komen , door de hoogst 
treurige mare ontsteld, dat Pastoor dood op zijn leger- 
stede was gevonden. Hij was ruim 64 jaren oud en werd 
den 17 daaraanvolgende in zijn eigen graf te Limmen 
begraven. 

De Eerw, Heer J. Vrolijk , kapellaan te Assendelft , 
nam de geestelijke bediening als Deservitor tot den 1 Oc- 
tober waar, toen de nieuw benoemde pastoor uit Edam 
naar Limmen vertrok. 

Het zielental is op heden als volgt : in Limmen 808 
Katholieken, in Noord-Bakkum 5 1 , te zamen 859 Katho- 
lieken; dat der communicanten is 584. 

Limmen, in festo S'' Cornelü, 1S85. 

L. ScHoLTE, Pastoor. 



122 

BIJLAGE. 

Ten bewijze dat Limmen zeer rijk geweest is aan geestelijke 
en kerkelijke goederen , deelen wij het volgende mede. Het ma- 
nuscript bevindt zich in ons Archief. 

Memorij van de overgeleverde Lyste van de Landen 
binnen den bannen van Limmen geleechen toebehooreiï 
eenijchen Goots Huysen , dewelcke vrij ende exempt sijn 
van de halve verpondinge geconsenteert den 31 meij 
1680. 

Halve verponding 1680. 
De Landen toebehoorende de stadt Alck- 

maer 98 gl. 17 st. 8 p. 

De Landen toebehoorende de stadt Haer- 

lem ende Beverwyck 141 // 3 // 2 // 

De Landen toebehoorende de stadt Mun- 

nickendara .... 20 // 5 // 10 // 

De landen toebehoorende Elisabets Gast- 

hiiys tot Haerlem 4 // 6 // 4 // 

De landen toebehoorende het Weeshuijs 

tot Haerlem 23 // 11 w 12 // 

De thienden toebehoorende de stadt Hoorn 25 // 15 // 6 /' 
De landen toebehoorende het Weeshuys 

tot Amsterdam 34 w 9 /, 14 // 

De landen toebehoorende het Weeshuys 

tot Alckmaer 10 // 9 // 2 // 

De landen toebehoorende de huysarmen 

tot Alckmaer 4 // 2 // Sn 

De landen toebehoorende het Elijsabets 

gasthuys tot Leyden 3 /' 1 5 // 6 // 

De landen toebehoorende de kerck tot 

Limmen 46 // 12 // 12 // 

De landen toebehoorende de armen tot 

Limmen 36 // 13 // O // 

De Edel Moogende Heeren van de Reecke- 

ningeder doemeijnen van de E. Grootm. 

Heeren staten van Hollant ende West- 

vrieslant hoort toe de Herfstbede, voe- 
derpenningen en vroonschul len die in 

de halve verpondinge doen .... 3 // 1 // 6 // 

ƒ 489 gl. 3 st. 10 p. 

De halve verponding of halve grondbelasting der geestelijke en 
kerkelijke goederen, te Limmen gelegen, bedroeg dus in 1680 
nog 489 gl. 3 st. 10 p. Wie denkt hier niet onwilkeurig aan de 
tien boerderijen reeds vóór S66 aan de kerk van Limmen toebe- 
hoorende ; en aan de rijke bezittingen , voor de Reformatie, aan 
de verschillende altaren verbonden? 



123 



PASTOORS VAN SCHAGEN. 



(Vervolg van bladz. 410, Deel XIII). 

Schoockius telt Schagen onder de steden van Noord- 
Holland , waar de nieuwe leer al spoedig verkondigd werd 
door Cooltuyn c. a., die er zelfs met levensgevaar (?) 
preekte tegen de paapsche bijgeloovigheid. Volledige vrij- 
heid was aan de kerk verzekerd na 157^3. ') Ja, wij vin- 
den er in 1578 niet een maar zelfs twee predikanten, 
ieder op eene jaarwedde van twee honderd gulden. ') 
Toch hebben wij gegevens genoeg, om aan te nemen, 
dat tal van Schagers, ondanks den afval der twee pastoors, 
aan het geloof hunner voorouders zijn getrouw gebleven, 
dat ten minste niet lang na de Reformatie weer van eene 
Katholieke partij in Schagen kan gesproken worden. 
Althans onder meer: de Heer der plaats, destijds Jan 
X Anna van Assendelft, die de Heerlijkheid bezat van 
1569-1618, bleef Roomsch. Is het gewaagd aan zijn 
voorbeeld en invloed eenige waarde ten goede te hech- 
ten? In een kwestie over het aanstellen van een school- 
meester, 1594, worden burgemeesteren geassisteert met 
eenige schepenen gedoodverft als altemael gerechte vian- 
den van den kercke Jesu Christi, die zich niet tevreden 
hebben kunnen houden met den grote commotie, twist 
ende partijscap, die zij in den polytieque regeeringe aireede 
hebben gebracht, maer soucken oock mede geen minder 



1) Bladz. 492. 

2) Archief van Schagen, llekest aan de Staten van Holland om verhoo- 
giug van tractement. 



124 

verstoeringe in de kercke Jesu Christi aan te rechten. ') 
Uit een heelen bundel papieren ^), alle loopende over de 
boonloting, het aanstellen, van de plaatselijke authoriteiten 
1(510-20, blijkt dat de Roomschen ook in aanmerking 
kwamen. Gecommitteerden van den Raad der Staten ver- 
klaren ]i Juli 1611: 3° dat ook het getal der Vroet- 
schappen niet soude mogen excederen, het getal van 50 
personen daervan het vierendeel alleen soude mogen zijn 
Roomse Catholijcken. Een besluit van Gecommitteerde 
Raden, 30 Deo. 1619 ^), staat toe de boonloting tot de 
nieuwe Magistraat ditmaal op de voet van het voorig jaar 
te doen , edoch dat gelet sal worden caeteris paribus , 
soeveel van de Ger. Religie te nemen als gevoegelijkst 
sal kunnen worden üjedaan. — Den 28 Febr. 1615 ver- 
klaren, voor den Notaris der plaats, die en die bij ware 
woorden in plaetse van eede watir ende waerachtich te 
wesen dat sy luyden getuygen wel te weten, dat op 
jaersdach, in den jaere 1615, de papistgesinde ofte haere 
geassocieerde als de papisten in den Vroetscappe binnen 
Schagen waren ingetrocken op ten voorpoorte van de huyse 
van Schagen met het affschieten van de musquetten 
grootelijcx hebben getriurapheert, het vendel van de huyse 
van Schagen aldaer van de voorsz. voorpoorte hebben doen 
affweijen (?), picktonnen hebben gebrant, de clocke hebben 
geluijt ende alle manieren van triumph hebben bethoont. — 
Zelfs had Schagen reeds omtrent het begin van zeventien- 
honderd de eer een zijner zonen tot den geestelijken stand 
verheven te zien. Wij lezen ') toch dat in 1629 overleden 



1) Arch. van Schagen. Rekest „oock van wcge den geheelen Kerkenraad" 
aan Gedeputeerden van het Noorder Kwartier. 

2) Arch. van Schagen. 

3) Resoluties etc. 

4) Necrol. de Kath. LX, 71. D. Marcellinus Joannis, patria Schagensis, 
Cüll. Col. alumnus, Oidenzaliae Vic. misere occisus a proditure. 



125 

is Hr. Marcelllnus Jz., een Scliager van geboorte, leer- 
ling van het Keulsch Collegie , Vicaris te Oldenzaal , 
jammerlijk door een verrader vermoord. — Voortgaande 
komen wij aan 1630; den 8 Febr. van dat jaar vragen 
de Scliagers een tweeden geestelijke '): zij hadden er 
dus één en waarschijnlijk reeds eenigen tijd of hun vragen 
moet al zeer voorbarig zijn geweest. — 10 Febr. 1634 
vinden wij een Willem Jansz. Vett betiteld als kerk- 
meester (curator reruni ecclesiasticarum) ^), waarschijnlijk 
dezelfde als Jsz. Vett ^), tegen wien de Schout 1 1 Sept. 
1635 voor schepenen eisch instelde, omdat hij seecker 
huys op de </Hooge-syde" heeft doen approprieren tot 
eene samencomste van de Roomsgesinden , om hare ver- 
boden vergaderingen daerinne te exerceeren ende oock 
alreeds op Sondach den 21 Augt. soodanige vergaderinge 
daerinne gehouden hebben, dewelcke hij zelf mede ge- 
frequenteert heeft. De eisch is: voor 't approprieeren, 
doen maecken ende gebruycken van voors. huisinge tot 
soodaniij;e verboden verg-aderino-he in een somma van 
200 gis. ende daerenboven gehouden te zijn alle hetgene 
in de voors. huysinghe tot sodanige verboden vergade- 
ringen alleen en geapproprieert is te doen demoliëeren 
ende te niet doen. Item voor de behuysinghe van den 
persoon, die de voors. pauselyke predikatie, voorlesinge 
ofte oefenino-he gedaen heeft, in eene somme ende amende 
van 100 gis., ende van dat hy zelfs in de vergaderinge 
geweest is in eene amend van 25 gis. boven sijn opperste 

cleet De schepenen hebben echter geen haast: 25 

Sept. , 8 en 1 6 Oct. is het telkens : Schepenen houden 
die saecken 8 dagen in advys, alsoo haer collegie niet 



1) Acta Cap. Bijdr. VII, 182. 

2) „ „ VII, 182. 

3) Bijdr. VII, 67- TO. 



126 

compleet is. Eindelijk veroordeelen zij toch Willem Vet 
exemt de geeyste 25 gis. over de presentie van sijn per- 
soon in de voors. vergaderinghe, alsoo 't selve by den 

gedaechden wert ontkent De veroordeelde haastte 

zich ook niet; hij blijft in gebreke alle 't gundt in syne 
huisinge geapproprieert is totte verboden vergaderinge 
der Pausgezinden te doen demoliëeren en zoo verzoekt de 
Schout, 30 Oct. , dat Schepenen geliefien , benefFens hem 
requirant in de voorschreven huisinghe te compareren , 
om hem officier aan te wysen , wat sij verstaen tot so- 
danige vergaderinge in deselve huisinge geapproprieert 
te syn. De schepenen antwoordende seggen : dat hare 
sententie gefondeert is opte bekentenisse van den gecon- 
demneerden. Dienvolgens verstaen datte gemelte officier 
deselve bekentenis mach confereren met het gemaeckte 
werck , ende alsdan in conformité van de sententie doen, 
soo hij 't verstaet. De schout met die uitspraak niet 
tevreden schijnt zich gewend te hebben tot het Hof, althans 
Schepenen krijgen van daar eene aanschrijving : Dat sy 
derhalven vermaant werden, niet langer in gebreke te 
willen wesen te decreteren , wat sy verstaen, dat behoort 
gedemolieert ofte in de timmeragie verandert te worden; 
omme 't selve by den schout den eygenaer gebieden te 
doen. Ofte bij nalaticheyt van den eygenaer, datten schout 
alsdan de demolitie ende veranderinge tot laste van den 
eygenaer sal laten doen. Ende dat sy voorts werden ver- 
maent goede ende prompte justitie te administreren; soo 
wanneer den schout voor haer vierschaer zal komen te 
calangeren de contraventeurs van de placcaten, op 't stuck 
van de conventiculen van de Pausgesinden geëmaneert. 

Hoe het met die zaak afliep , hebben we niet kunnen 
vinden ; wij denken dat het onder 't bestuur van zulke 
schepenen die zich q. q. geen voortvarende papenhaters 
toonden nog al gegaan is. 



127 

Keeren wij nu terug tot onze pastoors; als de eerste 
na de Reformatie wordt door Bat. Sacra ') genoemd; 

Franciscus van der Brugge ^), Licentiaat in de 
H. Godgeleerdiieid, een man, schrijft la Torre, even 
aanzienlijk door geboorte als door deugd. ^) Tn een vroeger 
verslag werd hem zelfs het adjectief Nobilis toegekend. *) 
Zijn naam schittert ook onder de Attestatie sacerdotum 
irreprehensibiliter laborantium in Dioecesi Harlem. *) 

Wanneer is hij in Schagen gekomen ? Als hij daar 
inderdaad de eerste pastoor na de Reformatie is geweest, 
was hij er in Maart 1681 , want dien datum wordt in de 
Acta Cap. gesproken van een pastoor van Schagen, maar 
waarschijnlijk was hij er reeds in Febr. van 1630, toen 
namelijk de Schagers om een tweeden geestelijke vroegen. ®) 

Pastoor van der Brugge had te zorgen niet slechts voor 
Schagen, maar ook voor de omliggende dorpen Valcoog, 
Harinkhuizen, Barsingerhorn en Colhorn, (plaatsen nu 
nog sorteerende tot de parochie van Schagen) en ook voor 
Tuitjenhorn. Zóó althans schrijft la Torre en mij dunkt 
voor dat gezag moet zwichten de anders zoo bondige 
redeneering van pastoor de Bruyn, die destijds, 1877, 



1) II. 433. 

2) R. D. Mr. Frauciscus Vanderbrugge (sic), per annos multos descr- 
vitor Sctagae , ■ obijt ibid. 19 Jan. 1653. Necrol. De Kath. LX, 339. 

3) Aroplissirao vero municipio sen oppido Schagae et pagis Barsiiigher- 
horoae, Colhoruae, Harinchuijsae , Tuytkeahoruae , et Valekoghae aderat 
Duperrime pastor Carolus de la Chambre, S. T. B. F. snccessor Francisci 

van der Brugghe, S. T. L', et viri aeque natalibus ac virtuie nohilis 

Areh. van Utr. XI , 163. 

4) In Municipio Schaga R. et 'Sol. D. Franciscus van der Brugge.... 
Arch. V. Utr. XII, 421. 

5) Bijdr. X , 9, 12. Hij wordt daar genoemd van de« Brugge, Baccalaur. 

6) Bijdr. VII. Acta Cap. waaraan ook, zoo geen andere bron genoemd 
wordt, de verdere bijzonderheden van dezen pastoor ontleend zijn. — Hoe 
dikwijls daar ook besproken, wordt hij nooit anders genoemd dan Franciscus, 
geen enkele maal van der Brugge. 



128 

meende dat Tuitjenhorn in die dagen moet gehoord heb- 
ben onder Eenigenburg , maar toen werd aldus gerede- 
neerd uit de veronderstelling dat het alleen van Heussen 
was, die Tuitjenhorn on-der Schagen trok. ') 

Tot de parochie van Schagen behoort thans ook nog 
de kleine polder Burchorn, oorspronkelijk eene Heer- 
lijkheid met, vóór de Reformatie, eigen pastoor. Door 
la Torre wordt de plaats gerekend onder St. Maarten ^), 
waarmee het dan hoorde onder den pastoor, die ook de 
dorpen Eenighenburch, Petten, Schorel, Crabbendam, 
Warmenhuijsen en Camp bediende. 

iNIaar de Wieringerwaard , mede om en bij Schagen ge- 
legen? In 1633 werd er een Gereformeerde kerk ge- 
sticht ^) en //tot de kerkendienst is al van het jaar 1634 
hier een bijzondere Leeraar geweest." *) Later werd ook 
/,een vergaderplaats gebouwd voor de Vlaamsche Doops- 
gezinden, die een groot, indien niet het grootste deel 
der inwooners uitmaaken." ^) Van onzen kant vonden wij 
de uitgestrekte indijking (1816 heet.) nergens ingedeeld. 
5 Januari 1722 berichten bailliuw en schepenen van de 
Wieringerwaard , dat wy in onze polder geene Catholyke 
kerken noch priesters, veel min Jesuiten hebben, alzoo 
onze opgesetenen genoegzaam uyt gereformeerde ofte 
Mennens gesinden bestaan. ') 

In de Kapittel- Vergadering van '28 April 1631 werd 
pastoor van der Brugge aangewezen, om als het noodig 
was, hulp te verleenen aan den pastoor van Winkel en 

1) Een pastoor te Eenigenburg. Bijdr. V, 75. 

2) SintMarten, sub quo est dominium Burchorn. Arch. v. Utr. XI, 162. 
8) Tegen w. St. VlII , 415. 

4) N. Holl. Arkadia, 256. — Megasiolensis (Johannes Joh. Fil :) als 
Prop. ber. in de "Wieringerwaard voor den eersten Predikant 1634. N. Al- 
pliabet, bl. 136. Megapolensis , Kerkelijk Alphabelh , bl. 98. 

5) Tegenw. St. 1. c. 

6) Bijdr. XIII. 455. 



129 

aan dien van Wieringen. Verder nemen wij met pastoor 
de Bruyn ') aan, dat hij in 1632 ook door het Kapittel 
belast is geworden met de geestelijke bediening over een 
deel der Zijpe ; bepaaldelijk werd hem aangewezen het 
gehucht 't Ooch (Callantsoog in het noordelijk deel van 
de Zijpe). Dit geschiedde den 28 Febr. maar reeds den 
26 Oct. daarop geeft de pastoor, om een einde te maken 
aan de grieven van sommigen, die ook klaagden, dat hij 
te veel afwezig was, zijn verlangen te kennen van de 
bediening in Zijpe ontslagen te worden , wanneer daar 
een andere priester zal zijn aangesteld. Of aan dit ver- 
langen spoedig kon voldaan worden? Wij weten alleen 
uit de Akten van tien jaren later, 11 Maart 164o, dat 
toen een geestelijke met name pater Basaeus in de Zijpe 
resideerde, die ook voor de geloovigen van Huisduinen 
moest zorgen. Maar de Huisduiners waren van dien pater 
om zijn min stichtelijk leven af keerig ; zij vroegen een 
anderen geestelijke; hun dien te geven ging echter niet 
gemakkelijk ; eene poging werd gedaan , maar mislukte. 
Ruim twee jaar bleef de zaak hangen , totdat onze van 
der Brugge met den pastoor van Nierop eene schikking 
aanwees, die in het Kapittel van 3 Juli 1645 werd aan- 
genomen. 

Dat pastoor van der Brugge hoog bij de Kerkelijke 
Overheid stond aangeschreven blijkt, dunkt ons, uit het 
feit, dat in zijne parochie (waarlijk niet in de buurt — 
we zouden zeggen : aan het eindje der wereld) , eene 
Latijnsche school werd opgericht — een soort van klein 
Seminarie? — voor de jongelingen van het Bisdom. 

De Vikaris brengt die zaak in het Kapittel, 12 Maart 
1631 *), zegt dat hij Willem Schudt van Utrecht, die zich 

1) De R. K. Gemeente Zijpe. Bijdr. V, 49, 50. 

2) Eidem loco (Sch.) petivit Amp. D. Vicarias providere de Schola Latina, 
pro adolescuntibus nostrae dioecesis et ad illud officium se peiniovisse quem- 

BlJdrageD Gesch Bisd. v. Haarlem XIV» Deel. 9 



130 

daar zeer aanbevelenswaardig had getoond in het opvoe- 
den en onderwijzen van eenige aanzienlijke jongelui en 
andere bewijzen van geschiktheid kon overleggen , heeft 
gewonnen aan het hoofd dier school te staan , hij verzoekt 
dan Kanunnik Beenius dien man der keuze van den Heer 
van Schagen verlof te bezorgen de school te openen. ') 
Den volgenden morgen begeeft die Kanunnik zich met 
genoemden meester naar Noordwijk, ter kwijting van zijn 
last bij Heer Jan, Heer van Schagen. Reeds den 14 Oct. 
daarop werd den Heeren van het Kapittel voorgehouden 
de school van Schagen , met de beste vooruitzichten be- 
stuurd door Meester Schudt en die al begon te bloeien, 
bij hun onderhoorigen aan te bevelen. ^) De proost voegt 
er bij, dat door zijn toedoen ook in Amsterdam een 
Latijnsche school zal worden opgericht; dit zal echter geen 
afbreuk doen aan die van Schagen; het gebeurt alleen 
omdat velen hun kinderen niet gaarne naar het dorp zen- 
den, terwijl anderen weer aan Schagen boven een stad 
de voorkeur geven. 

Van Schagens school weten wij uit de Acta alleen nog 
dat meester Schudt een jaar of wat later vanwege het 
Kapittel vermaand moet worden in school niet te rooken. ^) 

dam civem Ultrajectensem M. Wilhelmom Schudt, qui iu pedogogia quo- 
rundam nobilium ibidem se bene docendo commendaverat, aliaque testimonia 
aptitudinis suae habebat. Petiit proinde a fratre nostro Beenio, ut eidem 
a Generoso Domino de Schaghen procuraret libertatem aperiendi Indum 
litterarum. Quam euram assumens idem Dominus cura dicto Wilhelmo po- 
stridie in Noordwijckara profëctus est, ut per Generosum D" Joannem de 
Schagen petita impetrare posset. 

1) Dat verlof vragen geschiedde waarschijnlijk met het oog op de rech- 
ten , welke de Heer pretendeerde te hebben in zake het aanstellen van 
meesters in zijne heerlijkheid. Arch. v. Schagen , passim. 

2) 1631, 14 Oct. Art. 15. Propositum fuit Dominis Capitularibus , ut 
subditis suis commeudent scholam Schagae jam apertam , qnae bona spe 
fructus colitur a M'° Wilhelmo Schudt et florere incipit. 

3) 1634, 26 Aprilis. Art. 4.... Monendus erit Schuttius, ludimagister, 
de potu tabacci ia schola 



131 

Zou op onze school ook slaan , wat wij vinden in de 
Handelinghen der Particulieren Synodi van Noorthol- 
lant, gehouden binnen Haerlem , ende aengevangen den 
IX Augusti des iaers MDCXXXIII (dus klein twee jaar 
nadat die school geopend was). Wij zijn geneigd het aan 
te nemen, al wordt daar ook iets dergelijks als van 
Schagen gemeld wordt, van Purmerend gezegd. 

Ziehier den tekst : 

Is bij dese occasie aengedient, hoe dat hier en daer int landt, Schoie tot 
ende specialijck binnen Schagen, paepsche ende Jesiiytsche scholen 
beginnen geopent te werden , tot groote nadeel van de Keligie , 
ende verleydinge van de jeugt , oock verdervinge van goede see- 
den ; ende daerop geresolveert, dat de Gedeputeerden des synodi 
dese sake in thesi oock sullen remonstreren aen haere Ed. Groot- 
mog. in haere remonstrantie te doen op 't stuck van de onder- 
teeckeninge der schoolmeesters; ende in hypothesi, neffens de 
Gedeputeerden des Classis van Alcmaer, aen den heer van Scha- 
gen, ten eynde door sijne Ed. de paepsche schoie in sijne heer- 
lijcheyt geopent wederom soude mogen gesloten werden. 

Ende alzoo men verstaet , dat binnen Purmerende een paepsche Rector tot 
Eector soude sijn werden de Eerw. Broederen des Classis van ende" 
Eedam vermaent omme daerop een waeckent ooge te houden (ge- 
lijck tot noch toe geschiet is) ten eynde daerin mochte werden 
voorsien. 

Ook in de Synode binnen Amsterdam , aengevangen den 
14 Augusti A° 1634, komt de zaak ter tafel. 

Ende wat belangt de paepsche ende Jesuytsche scholen hier Weringe 
en daer aengestelt zullen de E, Classis ende Deputati alsnoch ^" paep'che 

scholen in 

vooreerst met alle vlijticheijt trachten bij de steden ende plaetsen aiie plaatsen. 

daer dese swaricheijt wert gevonden de selfve te weeren, ende 

niet counende comen tot behoorlijcke eijude sullen de E. Deputati 

des Synodi alsdan in thesi die sake remonstreren aen haere Groot 

Mog. op dat sulx door haer Groot Mog. autoriteijt mach werden 

geremedieert. 



132 

oock tot Gelijck mede verstaen wert in de particuliere sake vau Schagen, 
ciagen. j_^^ j^ ^y^^ Edele Heere door sijn aeubiedinge tot beëdinge des 
paepschen schoolmeesters aen de magistraet tot Schagen, oin geen 
andere boecken , als gereformeerde te leeren niet en heeft genoeg 
gedaen: diensvolgens sullen de E. Deputati des Synodi met de 
classe van Alckmaer wijders bij den wel gemelten Heere aen- 
houden tot gehele voldoeninge, gelijck sij wel hebben begost, 
conform de voorgaende resolutie. 

Eude tot Als mede den paepsche rector ende schole tot Purmerende 
Purmerendt. ^j^Qg^yg] gij niet veel schijnt te beduijden te hebben, sijnde daer 
geen paepsche boecken gelesen , geen tractement van de magistraet 
genoten, ende de rector hem bemoeijende mit ossen weijden ende 
de schole vermeijnt wort te sullen verlopen) sal evenwel de E. 
classis van Edam met de hulpe der E. Deputaten des Synodi 
trachten de schole t' eenemael te doen weijren bij de E. magi- 
straet aldaer. 

Nog eens (daarna niet meer) vinden we Schagens school 
behandeld in de Acta der Particulieren Synodi van Noort- 
hollant, aengevangen binnen Hoorn, den 14*^^ Augusti 
Anno 1635. 

Onderteecke- Op de tweeden artikel nopende d'onderteeckeninge der school- 
meesters is gerapporteert , soo bij de E. Gedeputeerden des Synodi 
ters. als bij de E. Gedeputeerden der respectieve classis, hoe dat bij 
haer E. verscheijden goede devoiren niet sonder goede vrucht , 
soo int gemeen als int particulier tot Schagen ende Purmereijnde 
(sijnde tot Purmereynde de resolutie des Synodi voldaen) sijn 
gedaen. Waerinne de Synodus haer vergenougende , de respectieve 
classes eens vooral gelast ende vermaant sijn, 't sij alleen of des 
noot met hulpe der E. Gedeputeerden te vigileren dat alle school- 
meesters dat art. des Nationalis Synodi voortaen teeckenen. 

Althans in het begin van zijn lang pastoraat had pastoor 
van der Brugge ontzettend veel moeielijkheden met som- 
mige zijner parochianen. Daar was een onstuimig drijven 
om een tweeden geestelijke ; zij vragen dien bij suppliek 
van 7 Febr. 1630, maar als de Kerkelijke Overheid den 



ninge der 
sclioolmees- 



133 

pastoor inderdaad assistenten zendt dan woixlen die door 
zekere oproerlingen , opgehitst door een Bregman, slecht 
ontvangen, zooals nog onlangs het geval was, zegt de 
Proost in de Vergadering van 12 Maart 1631, met Hr. 
Jan Ban. De Vikaris verzoekt dan Hr. Oatz ten spoedigste 
met zijn socius. Kanunnik Bloramert, ter visitatie naar 
Schagen te gaan en voegt er bij , dat hij daar tijdelijk 
een anderen assistent zal zenden met name Hr. Henricus 
Ebbius, voor den vastentijd van dat jaar. 

Het duurt niet lang of eenige Schagers trekken de 
stoute schoenen aan en durven zich waarlijk aanmelden 
bij de Kapittel Vergadering van 8 Juli 1632 ') met 
klachten tegen hun pastoor. 29 Juli d. v. wordt besloten 
dat Proost en Deken van het Kappitel , die toch naar 
Alkmaar moesten reizen, ook naar Schagen zouden gaan, 
om een einde aan de loopende twisten te maken. 

Is dat niet gebeurd of heeft 't weinig uitgehaald? 

den 23 Aug. vastgesteld, dat Hr. Blommert en Hr. Bug- 
gaeus zich naar Schagen zullen begeven, om zooveel 
doenlijk den vrede te teekenen. Met voortvarenden ijver 
kwijten die Kanunniken zich van den opgedragen last. 
Reeds den volgenden dag vinden we hen te Schagen op 
de Loet in het huis van zekere Elisabeth, waar zij bij 
een altaar een onderhoud hebben met Bregman en ne^ren 
Schagers "), maar die menschen zijn zoo onhandelbaar, 
durven zooveel zeggen en gedragen zich zoo oproerig , 
dat de Heeren Kanunniken ten laatste opstaan en heen- 
gaan, zich het stof als van de voeten stampend en den 
weerspannigen betere stemming toewenschend. '') 

1) Tempore Congregationis hnjus adfuerunt aliquot viri Schagenses. 

2) In aedibus Elizabethae virginis (in een noot : Naderhand is bijgeschre- 
ven op de Loet.) apud altare vocati cura Bregmanno novem Schagenses. 

3) .... surgentes doraini abierunt quasi pukere pedum excusso ab inj- 
morigeris , eisque meliorem meotem precati sant. 



134 

In eene buitengewone Vergadering van 26 Oct. ]632 
deelt de V^ikaris mede, dat de Schagers die tot nu toe 
weerspannig waren geweest, hun pastoor hadden opge- 
zocht met verzoek de zaak bij te leggen, doch deze had 
hen afgewezen, zeggende, dat zij het toch niet meenden 
en dat hij niets met hen te doen wilde hebben ; daarom 
nu ook een vermaning aan den pastoor tot meer gema- 
tigdheid, dat hij voor zijn onderdanen te naderen moest 
zijn en hun gebreken wat door de vingers zou zien. 

Gelukkig kon 26 Jan. d. v. getuigd worden, dat het 
te Schagen rustig was, maar helaas! van korten duur: 
29 Juli nieuwe moeielijkheden , waarover we reeds vroe- 
ger gesproken hebben. ') 

Op het einde van zijn leven werd pastoor van der 
Brugge betrokken in eene testaments-kwestie, die han- 
gende van 23 Oct. 1617 tot 29 Oct. 1652 niet minder 
dan achttien maal in het Kapittel diende. De kwestie liep 
over een huis door zekeren advocaat Rijp bij testament 
bestemd tot woning voor geestelijke dochters. Zóó althans 
beweerde onze van der Brugge, die wijders verzekerde 
wel te weten hoe de bedoeling van den erflater was, dat 
ook de pastoor, zoo hij zulks verkoos, met eenige vrome 
maagden in dat huls kon wonen. Daartegen beweerde 
eene Cornelia Hdr. eerst, dat haer de helft, later een 
vierde gedeelte van het huis rechtens toekwam en het 
bij haar vaststond, dat de bedoeling des erflaters anders 
was geweest dan boven gezegd werd. ') Het Kapittel be- 



1) Bijdr. XIII, 121 vv. 

2) 1648 , 14 Jan. Art. 8. In negotie Schaegensi auditus pastor asserit, 
aedes D"' Ripae legatas virginibus devotis ad inhabilgndam ; sibi aufem 
constare mentem testatorum fiiisse , quod pastor cum aliquibus virginibus 

eas habitaret si vellet Deputati deinde quatuor ad audieiidam partem 

nempe Corneliam Henrici ; qua asserente sibi medietatem domus de jure 
competere, .et sibi aliter de mente testatorum constare. 



135 

sluit in den geest van den pastoor, dat het huis ter be- 
woning aan geestelijke dochters moest toegekend worden , 
maar om zelfs den schijn te vermijden, als wilde het de 
tegenpartij verongelijken , wordt ook nog Cornelia ge- 
hoord, die er in toestemt de geheele zaak aan het oordeel 
van scheidsrechters te onderwerpen. ') Het geding komt 
daarop in handen van drie advokaten, die herhaaldelijk 
door den Deken van het Kapiltel worden opgeroepen. ") 
De pastoor biedt voor het vierde gedeelte van het huis 
ƒ 1500; Cornelia, op wier geweten trouwens reeds vroe- 
ger beroep was gedaan , wordt vermaand het deel , waarop 
zij aanspraak maakt, tegen billijken prijs over te doen ^) ; 
ten laatste heet het kort en bondio; : het huis worde 
verkocht. ') 

In dezelfde kwestie is ook sprake van een kelk en ander 
altaargerief, waarop Cornelia mede aanspraak maakte. 
Het Kapittel verzoekt haar, om schandaal te voorkomen, 
den kelk ten minste, hangende het geding, aan de Scha- 



1) 164S, 22 Oct. Capitulum extraordiDarium couclusum est: do- 

mum advocati Ripae deberi virgiuibus ad habitandum. Caeterum, ue Corneliae 
Henrici videamur praejudicare ipsa audita fuit , consentitque rem totam ar- 
bitris committi. 

2) 1649 , 7 Julij. De causa Schagensi agetuv post meridiem cum Valckio 
et Broeckio advocatis. IfiSO , 8 Febr. Art. 2. de Schaga. Anipl. Deeanus 
urgebit advocatos ad laudum. 1650, 27 April. Art. 2. De Schaga. Con- 
tinuabit D. Deeanus urgere advocatos ad laudum. — 6 Julij. idem. — 
11 Oct. idem. 

3) 1648 , 31 April. Cornelia Henrici scriptum advocati Ripae accusat 
falsitatis , et cum non possit ulterius deduci , viderit ne conscientiam suam 

gravet. 1649, 13 Ajiril agendum cum Cornelia Henrici ut re judicio 

duorum advocatorum (quos ipsa unum et pars altcrnm deputabit) submittat. 
Ad quod , si ipsa velit tergiversari , urgebitur conscientia ejus. 1652, 20 
Febr. D. pastor Schagensis offert Corneliae Henrici pro quarta parte domus 
mille quingentos floreuos ; videturque illa per D. D<'canum ad venditioncm 

inducenda. — 2 Juli monebitur per D. Decanum , ut digno pretio 

partem in domo Schagensi veudat. 

4) 1652 , 29 Oct. De Schaga manet. Vendetur domus. 



136 

eers te jreven onder belofte, dat het hem of de waarde 
(als 't moet) zal vergoeden. ') 

Tot zoover de Acta Capituli ; van eldei's het volgende : 
Boven hoorden we van een onderhoud bij een altaar 
in het huis van zekere Elisabeth op de Loet. Op die 
gracht woonde destijds ook „Mr. Albert Frans Rijp , licen- 
tiaat in de Rechten" ^), die later verhuist, naar de zoo- 
genaamde Lagezijde ^) en als hij daar woont , notarieel 
geinsinueerd wordt "), dat hij - terwijl hij vroeger daar- 
toe zijn eigen steeg gebruikte, nu te veel gebruik maakt 
van een steeg tusschen twee andermans huizen, die hij 
geapproprieert heeft tot een ganck van de personen, die 

de missedienst frequenteren Ja, die advokaat zal wel 

meer gedaan hebben; de gissing is, dunkt ons, niet te 
gewaagd , dat hij ook zijn huis voor de viering der 
H. Geheimen beschikbaar stelde, eerst op de Loet, waar 
wij dan dat altaar van het onderhoud (zie boven) willen 
verklaren en later op de Lagezijde, vanwaar de kelk en 
het altaargerief in kwestie afkomstig waren. 

Verder: terwijl begin 1700 de kerk op de Hogezijde 
stond, woonde de pastoor op de Lagezijde, en nu vinden 
we opgeteekend '), dat onze kerkmeesters betaalden de 
ord. en extra ord. verp. van 3/4 parten in 3/4 parten 
van 't huys op de lagesijt daar de pastoor in woondt en 
onder een andere post: 1/4 part van 't huijs op de lagesijt 
op de naam van de heer Westvalen. — Maar die West- 

1) 1648, 22 Oct De calice autem rogata fuit , nti eutn , ad tollen- 

dam interea offeusioDem , reddat Schagiensibus , spondente Capitulo , aut 
ipsura , aut ejus pretium (si debeatiir) CorDeliae praedictae restituere. 

2) Arch. van Schagen. Generale pachting. 

3) Ibid. 

4) Door notaris Gerbrant Pieters , 11 Febr. 1640. Arch. v. Schagen. 

5) Kerk-Archief, dat helaas 1 arm genoeg is maar toch wat Reeken-Boecken 
heeft, waarvan het oudste opklimt tot Juli 1715, en waaraan gaandeweg 
de financiëele bijzonderheden ontleend worden. 



137 

valen (een naam anders in Schagen niet bekend), altijd 
betiteld als mijnheer, hij was dan ook Advocaat in Alk- 
maar, was als neef een der erfgenamen van Advocaat 
Rijp van diens vrouws kant ') en zoo denken wij, dat 
we hier het huis hebben, waarover de testaments-kwestie 
liep en dat hoe die kwestie ook tot een einde werd ge- 
bracht de pastoor ten laatste toch woonde in het huis 
van den Schager Advocaat Rijp. 

Voor de betwiste vierde part van dat huis bood pastoor 
van der Brugge ƒ 1500, zeker voor dien tijd een aan- 
zienlijke som, die dan ook aan een groot huis doet den- 
ken. Nu staat er zoo een, in de buurt waar we het 
moeten zoeken, waaraan juist de traditie iets erg Roomsch 
verbindt (bisschopskamer, klooster met uitdeeling van 
spijs aan de armen en natuurlijk onderaardsche gang) ; 
het draagt in zijn tieren oud-Hollandschen gevel een 
grooten steen , waarop duidelijke voorstelling van de 
Boodschap des Engels met onderschrift, in voor het volk 
leesbare letters : ave - gratia - plexa - dominus - 

TECVM - LVC.J. 

Bij gebrek aan meer zekerheid gevende bescheiden, 
behelpen wij ons met zekere combinatie, om de vage 
maar toch levende traditie tot haar recht te laten komen 
in dien zin , dat we daar het huis zien door den Schager 
Advocaat Rijp gelegateerd, ad pias causas, waarin de 
pastoors van Schagen ongeveer een eeuw gewoond zullen 
hebben (misschien met wat klopjes) en waarin ook de 
H. Geheimen een tijd lang gevierd werden. 

Van pastoor van der Brugge hebben wij alleen nog te 
melden, dat hij waarschijnlijk ook tegenwoordig was bij 
de bekende toediening van het H. Vormsel te Zijdewind; 
althans hij werd in de boete daar beloopen aangeslagen 

1) Notarieel Arcb. van Schagen, 1658, 



138 

voor honderd gulden. — De waardige man overleed den 
19 Januari 1653 te Schagen en werd daar opgevolgd door 

CarolüS de la Chambre, alias Verkam er , volkomen 
baccalaureus in de H. Godgeleerdheid; deze mocht slechts 
anderhalf jaar de pastorale bediening te Schagen waar- 
nemen en stierf er in den bloei zijner jaren den 17 
Aug. 1654-. ') 

Na zijn dood een klein interregnum. In de Acta Cap. 
van een maand later (17 Sept.) lezen wij: De Schagers 
vragen een pastoor. Wordt voorgesteld Heer Mundanus. 
Besloten dat de Deken en Kanunnik van der Steen Zijn- 
Eerw. na afgelegd examen zullen approbeeren. ^) Wat 
er aan gehaperd mag hebben? Den 10 Oct. heet het: 
Schagen. Nog geen zekerheid dat Mundanus heeft aan- 
genomen. 3) Toch heeft hij er eenigen tijd de zielzorg 
waargenomen , zóó althans schrijft la Torre (in zijn Re- 
laas, Sept. 1656, dus twee jaar na den dood van den 
vorigen pastoor), die tevens van hem meedeelt, dat hij 
van kettersch predikant een uitstekend bekeerling was. ") 
Wel waren de omstandigheden in die dagen zeer bijzon- 
der, dat de Kerkelijke Overheid, na het pas twintig jaar 
geleden voorgevallene onder den verdienstelijken pastoor 
van der Brugge kon besluiten eene parochie als Schagen 
toe te vertrouwen aan een bekeerling, een teruggekeer- 
den Dominé. 



1) Bat. S. II, 433. — R. D. ac Mr. Carolus de la Chambre , alias 
Vercamer, S. T. B. F. , pastor in Schagen per annum et dimidium, ibidem 
obijt 17 Aug. in juventutis flore. De Kalh. LX , 341 , Necrol. sub anno 1634. 

2) Resolutum , ut praeraisso examine per Ampl. Decanum et Steuium 
probetur. 

3) Non constat de acceptione Mandani. 

4) nunc illae curae advigilat Joannes Mundanus Wisscher , e prae- 

dicante haeretico optiine conversus. Arch. van Utr. XI, 163. Zie verder 
Bijdr. II en XIII. 



139 

Als zijn opvolgers worden door Batavia Sacra genoemd: 

Stephanüs van Ommeren, een Amsterdammer, die 
als pastoor van Schagen den 7 Oct. 16 76 te Amsterdam 
overleed. ') 

Thomas Neys (Meijts noemt hem het Necrol.) ') uit 
den streek van 's Hertogenbosch (ex tractu Sylvae Du- 
censi) ^) eertijds Huis-Priester van den Heer van Warmond, 
als pastoor van Scliagen overleden den 1 Oct. 1681. 

Bartholomeus de Backer *), een Gentenaar, vol- 
komen baccalaureus in de H. Godgeleerdheid, uitstekend 
bekwaam in het Latijn en Grieksch , eertijds assistent 
(adjutor) in het Ambacht van Alkemade '), slechts korten 
tijd pastoor in Amsterdam, vervolgens naar Schagen ge- 
zonden, maar ook daar vertoeft hij niet lang; hij keert 
naar zijn vaderland terug, waar hij overleed na eenigen 
tijd gewerkt te hebben in het Gasthuis van Antwerpen 
en in dat van Brussel. 

Aldus onder Schagen de Batavia Sacra, die hem ook 
bespreekt onder de Amsterdamsche pastoors (in den Haas, 
ad signum Leporis) ^) , hem daar betitelt als Artium 

1) II , 433 qui pastor in Schagen obiit Amstelodami. Het Necrol. 

sub anno 1676: Adm. R. D. Stephauus van Ommeren, pastor in Schagen 
obijt Anisteledami 7 Octobris. Van Rijn laat hem sterven in zijne pastorie 
van Schagen. Oudh. en Gest. van Amstell. Il, 433. 

2) De Kath. LXII , 241. 

3) In de Mejery van 's Hartogenbosch gebooren. Oudh. 1. e. 

4) De Bakker, Oudh. II, 161, 433. 

5) In Toparchia Alckemadiana. Pastoor Gortz noemt hem als {volbloed 
jansenisl) kapelaan van Oud-Ade, (Bijdr. VI, 141) en ouder kapelaans of 
hulp-priesters dier statie. (Bijdr. XUI, 199). 

6) Naar aanleiding van hetgeen we elders schreven over de Backer als 
pastoor in den Haas te Amsterdam, voelde een zeer verdienstelijk lid van 
den Amstelkriug zich opgewekt te gaan zoeken waar die Baas mag gestaan 
hebben. Daar Bat. Sacra meedeelt, dat de drie voorgangers van de Backer 
— Johau Leyton, f 18 Nov. 1679, Willem Z«art, f 22 Oct. 1678, 
Herman Grootenhuis, f 30 Nov. 1679 — allen te Amsterdam gestorven 
zijn , lag het voor de hand de Begrafenis-boeken na te slaan. Heer de Bont 



140 

Magister ac Th. Bacc. Form. Lovanii en meedeelt, dat 
hij zijn Arasterdamsche Statie verliet uit gebrek, naar men 
zegt, waarna hij door den Bisschop van Castorie naar 
Schagen werd gezonden. ') 

De Cock meldt verder, dat de Backer, een uitstekend 
meester van de strenge leer en praktijk, die reeds een 
Katheter had bekleed, door Codde uit Brabant werd ge- 
roepen om geplaatst te worden aan een Seminarie, wat 
hij (Codde) omstreeks 1C97 dacht op te richten. Voor die 
bestemming bedankte echter de man , van wien de Cock 
ook nog zegt, dat hij tot walgens toe bekend was bij de 
geloovigen van Oud-Aade en Amsterdam. *) 

Vruchteloos bleef tot nu toe ons zoeken in Gent en 
Antwerpen om van den geleerde, die Codde's aandacht 
trok iets meer te kunnen mededeelen. 

Hier kan het gevoegelijkst ingelascht worden eene 
mededeeling, die voorkomt in het Handboekje van de 
Zaken der R. K. Eeredienst. In een Tabel van de Statiën 



deed het en had de goedheid mij te schrijven : Op het Amsterd. Archief 
heb ik de Begrafenis-boeken doorloopen en vond ik : 

]o Joannes Leyton op n. Prinssegraft, Engelse kerk, 22 Nov. J679. 

2o Hermanus Grootenhuys, corat van de Kyssersgraft bij de Beerestraet, 
2 neren beliiydt met groote kloek, 4 December 1679, oude kerk. 

3o "Wilhelmus de Swart, weduwenaer Catharina Coops van Keyssergraft, 
27 Oct. 1678, nieuwe kerk. 

Noch in de Grafboecken der oude kerk noch in die der beide kapellen 
noch op eene andere begraafplaats vond ik onzen Zwart vermeld en moet 
derhalve vragen zouden Willem Zwart — Wilhelmus de Swart een en dezelfde 
persoon kunnen zijn? Ik had gehoopt dat Leyton, Zwart, Grootenhuys, 
nit hetzelfde sterfhuis gehaald waren, dan was het misschien gemakkelijker 
den Haas nit te vorschen ; doch jammer genoeg comt de een van Keysser- 
graft, de andere van Prinssegraft , alleen Zwart (?) en Grootenhnys komen 
van dezelfde gracht. 

1) II. 411, 433. 

2) Evocavit (Codde) e Brabantia insignem rigidioris dogmatis praxeosque 
Magistrum, qui Cathedram primus adscenderat, Bartholomaeum de Backer,.., 
De Cock, de Fetro Coddaeo. Lib. II, cap. II, no 5, 



141 

bij den aanvang der achttiende eeuw wordt voor Schagen 
aangegeven : 1 Statie Regulieren (Franciscanen) en 2 
Statiën Seculieren. ') Dat het hier geen drukfout is, die 
parten speelt, blijkt uit de volgende Tabel van de Statiën, 
die sedert 1701-1736 haar bestaan hadden verloren en 
waar dan als zoodanig voor Schagen wordt opgegeven 
de Franciscaner-statie en ook een Seculiere-statie. ^) — 
Elders hebben wij niets aangetroffen, wat het bestaan van 
twee seculiere staties in Schagen doet vermoeden. 
De opvolger van pastoor de Backer was : 
Gerardus Alkemade, volgens Bat. Sacra ^) en het 
Necrol. in De Katholiek *) uit de Streek, Strecanus, maar 
volgens De Cock ') en de Inschrijvingsboeken ®) der Leu- 
vensche Universiteit van Uitgeest (Uytgestanus , Uitgeesta- 
nus). Onderzoek echter door Pastoor en Burgemeester van 
Uitgeest, wien hiervoor onze dank, ingesteld, kon ook 
met raadplegen van doopboeken van het begin der zeven- 
tiende eeuw af geen Alkemades, van Alkemade' s, als 
geboren in Uitgeest aan het licht brengen. ^) 

Cousebant roemt in zijn Descriptie *) Gerardus Alke- 
made als een geleerd '), welsprekend man van innemende 



1) XIII, 256, 2G9. 

2) XIII, 274, 275. 

3) II, 433. 

4) LXIII, 269. 

5) Missio Bat. bl. 16. 

6) Wij danken aan de welwillendheid van pater van Lommei inzage van 
de vele aanteekeningen door ZE. uit genoemde boeken gemaakt. 

7) Wij vonden ook in Inschrijvingsboeken etc. achter den naam van 
Judocus Vercampen &/«a^?w«w, terwijl Bat. Sacra (11,421) heeft: Borealis 
Hollandus ex Vicinia Zytwind prope Schagam oriundus. — Zijdewind heeft, 
voor zoover ik weet, nooit onder Schagen gehoord. 

8) Bijdr. V, 116. 

9) Uitstekend philosoof schijnt hij echter niet geweest te zijii : althans 
van de 133 die in Porco te Leuven wijsbegeerte studeerden en 6 Nov. 
1674 promoveerden was hij de zeventigste. 



142 

zeden (verecunda morum suavitate gratus). De pastoor 
maakte zich voor Schagen ook verdienstelijk door de 
bibliotheek der parochie te catalogiseeren. : een rijke 
boekerij, niet minder dan 119 folianten, waar onder tal 
van vaders, 100 kwartijnen, in het geheel 486 banden.... 
de cataloog berust nog in ons Archief. ') 

#Ik zou niet denken, schrijft Pater AUard "), dat 
Gerrit van Alkeraade, pastoor te Schagen, die in 1701 
het beruchte adres ten gunste van den gesuspendeerden 
Codde onderteekende ^) ook tot dat geslacht (der Alke- 
mades) behoorde" Zij bescheiden gevraagd : waarom 

niet? Vroeger *) schreef de Pater: //Of en in hoeverre 
de wereldlijke priester, die op het jaar 1643 in 't Necro- 
logium van Joannes Buggaeus vermeld staat <,als Con- 
sultiss. et adm. R. D. Tlorentius ab Alkemade J. U. L. 
Cathedralis Eccl. Harlemen. Canonicus" aan bovenver- 
melde van Alkemades vermaagschapt is, ben ik niet te 
weten gekomen. 

//Ik zou het echter wel gelooven. Want de familie der 
Alkemades of Alkema's ,/wesende van den grootsten adel 
ende rykdom des lants" had zeer breede vertakkingen." 

Toen pastoor Alkemade den 27 April 1708 te Schagen 
overleden was werd hij daar opgevolgd door 

Antonius Bernardus Lansingh, (zóó te schrijven 
volgens eigen handteekening) , een Amsterdammer ^) , 



1) Portefeuille F. 

2) Bijdv. I , 378. 

3) Maar ook (wat eigenlijk iets zegt,) het Formulier van Gehoorzaam- 
heid. Missio de Cock , bl. 93. 

4) Bijdr. I , 103. 

5) Van goeden huize wij maken het op uit eene procuratie welke 

hij met zijne zuster, die waarschijnlijk bij hem inwoonde gaf aan hun 
broeder Gerrit Lansingh, wijncooper te Amsterdam, nevens de medeeige- 
naars op te dragen en kwijt te schelden hun portie zijnde 2/5 in twee 
huizen op de Gelderse Kay. Arch. van Schagen. 



143 

Leuvenscli Godgeleerde, een ijverig man, vroom vereer- 
der van den Apostolischen Stoel. ') 

20 December 1704 priester gewijd, werd hij den Heer 
Pastoor van Groningen, Gerardus van der Bergh , toe- 
trevoead , maar reeds vier weken later, 18 Jan. 1705, 
door den Provikaris benoemd tot eersten pastoor van 
Sappemeer ^), waar langer dan een eeuw, tengevolge 
der ketterij , de Katholieke eeredienst niet uitgeoefend 
was. ^Hij heeft (daar) een jaar lang de meeste Sondagen 
en heiligdagen den godsdienst in 't geheim geoeffent , de 
eerste punt afgebeten, het meeste vuur uitgestaan en al 
veel gearbeid, edog nauwelijkxs wat stil geweest, zijnde 
hier sonder huis of woonplaatse." 

Van Sappemeer ging hij (wij vonden niet vermeld wan- 
neer) naar Zwaag ^) en vandaar in 1708 naar Schagen. '*) 
In onderstaande notariëele akte ^) zien we verklaard, hoe 
hij daar kwam op verzoek van parochianen en met con- 
sent van den Heer der plaats. 

Op heden 3 July 1708 compareerden voor mij Johannes van 
der Meer not. publ. Adriaen Tatisz. Berger, Pr. Corri. Bregman, 



1) probus (piiis) Sedis apostolicae cultor, vir zelosus , per demis- 

soriales provicarii consecraliis sacerdos die 20 Dec. 1704 adjonctus est 

Gerardo van der Bergh , pastori Groningae a provicario missus est in 

Oldt-amptiain , provinciae Groenigensis , per saeculum et amplius, propter 
haereses , a catholii-is exercitiis derelictam , novam erexit Stationem cum 
malto fructn die 18 Jan. 1705. Missio de Cock, bl. 58-70. Volgens het 
verhaal in het Archief van Utrecht, zon de jeugdige priester door zijn 
pastoor, die tevens aartspriester van Groningerland was , tot eersten pastoor 
van Sappemeer benoemd zijn. 

2) In de Relatio Soffredini , 1758, beschreven als eene statio maxima 
et laborissima se extundens in omnes partes usque ad 5 leucas ; fixos habet 
redditus 300 fl. praeter acridentalia ; Com. 832. Arch. v. Utr. VIII, 371. 

8) Arch. V. Utr. X, 52 , 53. 

4) Arch. V. Utr. IV, 120. — Stat. saecal. cnjus proventus sunt 700 
flor. circiter; Com. 196. Eel. Soff. Arch. v. Utr. VIII, 354. 

5) Arch. van Schagen, 



144 

Adriaen Adriaensz. Paepman en Huybert Jansen Boertjes alle 
wonende binnen Schagen soo kercke hoofden als leden van de 
Katholijcke gemeente alhier dewelcke bekennen en veiclaren dat 
de heer Lansing priester en pastoor van Swaeg hier binnen Scagen 
niet anders is gekomen als opt vevzoeck van de kercke hoofden 
en leden van de roomse Katholiecke kerk binnen Scagen nadat 
sy daartoe versogt hebben ende becoraen het consent van de 
Hooge Ed. Hr. Franciscus Paulus Emilius grave van Oultremont 
en Warfuzee heere van Scagen ^) omme bij provisie en niet anders 
te bedienen de vacante Kercke tot Scagen en niet verder als tot 
wederseggen toe, van de genoemde Graeff en Heer van Scagen, 
behoudens en ongeprejudiceert des selfs regt van jus patronatus 
de voorsz. Heer van Scagen competerende verclarende derhalve 
de voorsz. hr. Lansingh niet anders te kennen als voor een pro- 
visionele bediener van het priesterarapt binnen dese heerlijkheid 
Schagen en beloven nu nog in toecomende geen regt nog pretens 
te sullen maken om direct nog indirect te pretenderen het nomi- 
neren , eligeren veel min aan te stellen een pastoor binnen deze 
heerlijkheid Scagen neen maar integendeel hetselve regt gelijk 
hare voorouders geheel en al te laten aan de genoemde hooge 
Ed. heere van Scagen soe die nu indertijt sijn als namaels souden 
mogen comen bij successie of anderszins. 

Drie weken later heeft de pastoor zich te verantwoor- 
den, dat hij geen pater Jesuit is : 

Vergadering van Burgemrn. 30 Juli 1708 *). 

Ingekomen de Resolutie van de Heeren Staten 18 Febr. 1708 
waarbij de Jesuiten uit het land verbannen worden met bijvoeging 
of de soogenaamde nieuwe priester in plaats van de overleden 
Alkemade wel mogte syn van de Jesuitische orde, soo is goed- 

1) Ofschoon die Heer bij accoord van 19 Mei 1707 geapprobeerd door 
de Staten van Holland en West-Friesi. 13 Aug. d. v. aan Regenten van 
Schagen , Bavsingerhorn en Harinkhuizen afstaat de administratie vau die 
drie distiucte pastorieën en de costery van Harinkhuizen met de goederen 
vandieu (Arch. v. Sch.) schijnt hij zich toch voor het overige 't jus pa- 
tronatus te hebben voorbehouden. 

2) Arch. V. Schagen. Notulen van de Vroetschap, 



145 

gevonden dat op naastcomende 2 Augustus denselven priester in 
het huis van den president in bij wezen van gecom" Burgem" 
en twee schep*" sal worden afgevraagd of hij ook is een Jesui- 
tisch priester en te gelijk zijn acte van bezending afgevorderd. 

Vergadering van den president schepen als den schout repre- 
senterende , Gerrit Schager Burg. en twee schep«° : 

de resolutie van haar Ed: gr: mog: van IS Febr. 17 OS Anto- 
nius Bernardus Lausingh althans eenige roomsch-priester alhier 
voorgelezen zijnde en verzocht dat hij zich daarop resoluut sou 
verklaren soo heeft den zelven verklaart geen jesuitis priester 
maar van deselfde order als de overleden Gerardus Alkemade 
dat is van de order van de cleregie te zijn en daar toe mede 
geproduceerd een attestatie van Franciscus Gerbrant Schatter 
priester in 't Velt en Theodorus Visscher luydenden dus : 

Wij ondergeteekenden verklaren dat de Heer Antonius Ber- 
nardus Lansingh geen jesuitis priester is maar van dezelfde order 
als de overleden heer Gerardus Alkernade dat is van de order 
van de cleregie actum den 1'^ Augusti 1708 onder stond get. 
Franciscus Gerbrant Schatter priester in 't Veld , Theodorus de 
Visscher. 

Vorders gevraagd zijnde nae de acte van sendinge soo heeft 
deselve verklaard geen acte van sendinge te hebben maar met 
communicatie van den aartspriester Visscher als aangesteld al 
voor den bisschop van Sebaste en vervolgens als een onderdaan 
van hem alhier gecomen te zijn. 

Onder het pastoraat van Heer Lansingh maken wij 
kennis met familie van den Hoogw. Hr. Nicolaes van der 
Meer, gebooren te Schaegen '), sedert den 21 April 1716 
Vikaris van 't Capittel. ^) Een broeder van den Vikaris, 

1) Van de 139 Philosofen in Porco te Leuven, was hij 11 Nov. 1670 
de twaalfde. Inschrijviugsboeken etc. 

2) Bijdr. VII , 325. — Bat. S. noemt onder de Amsterdams'.'he pastoors 
Nicolaus van der Meer , Borealis IloUandus. II , 408. — Men zie hoe druk 
die pastoor besproken wordt in : Tweede Naamlijst der pastooreu etc. 1736. 

Bljdrageu Gesch . Bisd. v. Haarlem XlVe Deel. 1 O 



146 

Joannes van der Meer, was te Schagen gevestigd notaris, 
zeker van 1683-1719. ') Wij denken dat het zusters waren 
van dat broederpaar 1° JofF'' Catharina van der Meer, die 
tot onderhoudt van de kerck geschonken heeft een stuck 
groetlant van 5 geerse, 7 sneesen , 10 roet, ^) 2" ,/de 
bejaarde dochter" die bij forme van codicile legateerde 
aan Hilgont Jans de somma van vier duijzent ende twee 
hondert Caroli guldens aan geld. ') Dit geschiedde 19 
April 1720 en den 24 Juni daarop vinden we in ons 
Reeken Boeck *) : ontfangen van Hillegont Jans een somma 
van vier duysent en twee hondert guldens als aan haar 
volgens testament bij Aefje van der Meer gelegateert , 
maar dit capitaal is door Aefje van der Meer besproken 
aan de kerck op de Hoogesijt tot Schagen : maar het 
moet altijt capitaal blijve en op intreste gezet werden of 
een stuck lant of plaats daarvoor te koopen : soo als 
't best geoordeelt werdt : maar de Rente van dit Capitaal 
moet gaan alle jaere een derde voor de voornoemde kerck, 
een derde voor den arme en een derde voor de pasthoor 
van Schagen : maar de pasthoor is gehouden alle jaere 
voor de een derde van de Rente voor Aefje van der 
Meer saP sooveel sielmisse te leesen : ider Mis gerekent 
tegen een gulden tien stuijv. als de een derde vande 
Rente bedraegen : wij kerckmeesters , die dese rekeningh 
ondertekent hebben, beloofen dit besprek van Aefje van 
der Meer wel te volbrengen, dus hier comt voor ont- 
fangh 4200 : O : 0. 

Geld soliede uit te zetten, schijnt ook toenmaals niet 
altijd even vlot te zijn gegaan : wij zien althans de heeren 
kerkmeesters met die gelden van AeQe van der Meer nog 



1) Arch. V. Schagen. 

2) Kerk-Arch. Reekeu Boeck. 

3) Arch. V. Schagen. 

4) Kerk-Arch. 



U7 

al werken : nu hier , dan daar uitgezet met rente van 
3, 3^ en ^YoJ hypotheek of obligatie.... steeds op naam 
van den kerkmeester-rendant. 

De derde part van de armen vinden we 't eerst ver- 
antwoord 10 Nov. 1722.... aan Corn. Kuyte, voor een 
poepse Koe 30 gld. ses stuyv. om aan den arme te geven 
uyt de rente van Aefje van der Meer : huyt en smeer 
afgerekent tegen de koop en 't slaen, comt het vlees te 
kosten een som van 19 : 12 : 8, 

Die gezusters van der Meer waren niet de eenigen door 
wie in de dagen van toen kerk , pastoor en armen be- 
dacht werden. Behalve kleine giften en legaatjes, ook tot 
aankoop en restaureere?i van kerkmeubels, vinden we 
opgeteekend : 

een stuck groet landt, groot 5 grs. 5 sn. tot Barsin- 
gerhorn, de zoogenaamde pis-camp, gelegateerd door Claas 
Elbertsz. Blocker; 

5 Mrt. 1721 ontfangen een obligatie van 1000 gulden; 

1723. 3 geerse , 10 sn. groetlant aan de snevert bij 
Jacob Jansz. gelegateert; 

1728. een obligatie van 400 gulden, besproken tot 
onderhout van de kerck. 

Verder zoekend in ons Reeken Boeck zien we: 

15 en 16 Aug. 1733 betaalt voor Raijs koste dat Pieter 
Paman en Adriaan Halfswaagh na Haarlem geweest zijn 
om de heer van der Steen en de pastoor Siebie te spre- 
ken 8:7:0. 

den 28 en 29 Aug. 1733 betaald voor rays koste dat 
Corn. Bregman, Adriaen Halfswaagh en Evert Baas na 
Haerlem geweest zijn om de heer van den Steen en pastoor 
Siebie te spreken 28 : 13 : 0. 

Dat spreken zal geloopen hebben over de verwisseling 
van pastorie, welke met toestemming der Kerkelijke Over- 
heid zou plaats hebben tusschen pastoor Sibij , die van 



148 

Spaarnwonde naar Schagen kwam en pastoor Lansingh , 
die van Schagen naar Spaarnwonde ging. ') 

Voordat die laatste Schagen verliet had hij eerst nog 
te storten //om den baljuw te betaelen voor sijn vertreck 
en kon:ien van de heer Sibie als pasthoor van Schagen 
100 : O : 0. 

Verder : voor 't verminderen van 't huysraat volgens 
advijs van de heer Ringers, dat Lansingh ^) sijn neutte- 
boomen kas voor de pasthorij moet laate en noch 50 gul- 
den aan geit daar boven om aan de pastoor Sibie te geven 
om daar ander huysraadt voor te koopen en te verbeteren 
voor de pastory dus hier 50 : O : 0. ^) 

Nadat pastoor Lansingh den 13 Sept. 1733 voor het 
laatst in Schagen gedoopt had ''), vertrok hij naar zijn 
nieuwe parochie, een middelmatige statie met slechts 225 
communicanten , waar hij , geprezen als een allerbraafste 
hoogbejaarde grijsaard, in 1757 dit leven verliet. ') 

De bovengenoemde //heer Ringers" was de Alkmaarsche 
pastoor Joannes Ringers, die hier als Aartspriester over 
Noord Holland zal gehandeld hebben. — Li een ofBciëele 

i) Catalogus pastorum qui hoc tempore 1747 sob archipresbyteratu Ampl. 
D. Js. van der Steen curanfi pastoralem habent. In Schaga. Anno 1733 , 
17 Sept. facta cum superiorum consensu permutatione inter R. D. Ant. 
Lansing , Pastorera Schagensem et Petriira Siby , pastorem in Sparwoude 
hic ad Schagen venit alter Sparvvoudam. Bissck. Arch. 

2) Sic en zóó passim: ja, die Heeren toonden eerbied voor hun pastoor. 

3) Kerk. Arch. Eeeken Boeck. 

4) Arch. V. Schagen. Doopboek. De straks te noemen pastoor Terlaar 
begon zijn in 1812 nieuw aangelegd doopboek met N.B. alle de voorige 
Dooijboeken zijn door mij (wel tegen zin :) S. Terlaar , Pastoor der Ge- 
meente van Schagen ter hand gestelt aan den Heer Maire J. Walig ter 
stede Schagen, door order van den Heer Prefect, resideerende te Alcmaar. — 
Het oudste doopboek , wat we hier op het raadhuis vonden , begint 8 Sept. 
1729. 

5) Rel. Soffred. Sparnwoude Stat. saecul. mediocris. Comm. 223. R. 
Antoiiius Bernardus Lanssing , senex grandaevus ac honestissimus , cui de- 
functo , anno 1757 successit etc. Arch. v. L'tr. VIII, 344. 



149 

opgave van Kanunniken van het zoogenaamde Haarlemsche 
Kapittel vonden we dien Joannes Ringers , met achter 
zijn naam geh. te Schagen '), maar in de Vreugde- 
zangen ") op zijn zilveren feest lazen wij : 

Hij veste op 't kruis ziju oog, 

Van toen de Deyle hem laafde en 't heerlijli Schagen zoog. 

Nu had heer Bruinvis, die steeds con amore wil geven 
van het vele wat hij weet en heeft uit de geschiedenis 
van ons Noorder kwartier, de goedheid ons te schrijven: 
J^ Ringers werd in 1683 geboren te Zuidscharwoude en, 
zijn vader vroeg verloren hebbende, door zijne moeder 
te Schagen opgevoed. Verder danken wij aan den pastoor 
van Langendijk, onder wien Zuidscharwoude kerkelijk 
hoort, de mededeeling, dat tot de burgerlijke gemeente 
Zuidscharwoude ook behoort een strook grond in de volks- 
taal genoemd : het Del . . . , een partijtje akkers mogelijk 
afkomstig van wat vroeger eene boerenplaats de Deyle was. 

Hier, uit het schrijven van den Heer Bruinvis, nog de 
volgende bijzonderheden van Pastoor Ringers : Door Pieter 
Codde, Aartsb. etc, tijdens diens verblijf in Holland tot 
de studie opgewekt , leerde hij aan de lage school te 
Hoogstraten latijn , vervolgde zijn studie in het oratorie 
te Mechelen, genoot, wegens den oorlog in Brabant, te 
Munster onderwijs in de wijsbegeerte en eindelijk te Leu- 
ven in de godgeleerdheid. In 1710 werd hij te Keulen 
buitentijds door den Nuntius gewijd ; hij werd getonsu- 
reerd , ontving 2 Oct. de eerste en 9 Nov. de priester- 
wijding (ander bericht : den 9 Nov. 3 wijdingen op één 
dag), waarop hij naar Holland gezonden den 25 dier 
maand, op S. Catharienendag , zijn eerste mis te Schagen 

1) Bijdr. VII, 325. 

2) Een aanzienlijke bundel niet onverdienstelijke verzen w. o. Latijnsche 
Bibl. Alkmaar n» 368*, gedrukt kwartijn. 



150 

zong. Hij werd Th, Visscher, pastoor der statie van 
S. Laurens te Alkmaar, als kapelaan toegevoegd en na 
diens overlijden (6 Mei 1715) zijn opvolger. Den 25 Nov. 
1735 vierde hij zijn 25jarig priesterschap, waarbij pastoor 
Brikkenaar van Oudorp de predicatie hield. Van zijne 
gemeente zeer bemind, diende hij haar 33 jaren en over- 
leed , ten gevolge van een poliep en koortsen , zacht op 
den 19 Aug. 1748 Brikkenaar sprak den 26 de lijkrede 
uit, naar aanleiding van Matth. V, 13. 

Waarschijnlijk was pastoor Ringers van gegoede familie, 
ten minste in 1740 zien we, dat hij hier in Schagen nog 
al land had, waarover een der aanzienlijkste Schagers 
zijn rentmeester was '). Maar wat mag de reden zijn 
geweest, dat Arent Kok, geregtsbode der stad Alkmaar, 
bij de Ed. Agtb. Hr. Schepenen aldaar aangesteld wordt 
als sequester in den boedel en nalatenschap van den Hr. 
Ringers? Ongeveer derdehalf jaar na diens dood verkoopt 
de sequestor het land wat de pastoor bij Schagen had. *) 

Volgens V. H. en v. R. zouden de twee genoemde 
Schager geestelijken van der Meer en Ringers nog een 
derden tijdgenoot gehad hebben. Onder de pastoors van 
Ouderkerk noemt hij, als opvolger van van der Meer, 
W^illem Abbekerke, insgelijks te Schagen ofte Abbekerke 
dicht bij Schagen geboren, '^) Doch eene plaats van dien 
naam is in de omstreken van Schatren niet bekend, wel 
een Abbestede, maar Abbekerke ligt bij Lambertschagen, 
waarmee het ook elders door v. H. in een adem wordt 
genoemd ^), waarmee het volgens la Torre een zielzorger 



1) Arch. V. Schagen. 

2) Arch. V, Schagen. Collecte-Boek. 

3) Oudb, II, 278. Guilielmus Abbekerke, Schagensis quoque aut ex 
Abbekerk , contermiao Schagensibus vico oriundus. B. S. II, 413. 

4) II, 443. 



151 

had ') en waarmee het ook thans nog een burgerlijke 
gemeente uitmaakt. ^) 

Het zij veroorloofd hier te wijzen op een dito plaats- 
naams-verwisseling uit dien zelfden tijd, voorkomende in 
Bijdr. I, 208. In de Liste des Refractoires qui sont a 
présent (21 Juli 1716) en vie wordt ook genoemd Joannes 
Schager, natif de Schager '), pasteur de Westeynde. In 
een noot ') Schagen. Maar in de Catalogus sacerdotum 
Jansenistarum in Hollandia superstitum a" 1731, lezen 
wij : Joannes Schaagen , ex Lammershaghen a Sebasteno 
missus in 't West-Eijnde. 3) Ook de Bat. Sac. noemt als 
pastoor dier plaats Joannes Schagen, Lamberto-schagen- 
sis ') en de Oudh. etc. Johan Schagen, te Lambertschagen 
geboren. ^) 

Wij keeren terug tot den opvolger van pastoor Lansingh : 
PeteüS Sibij; ZEerw. schrijft zelf zóó zijn naam, hij 
had de goedheid in zijn doopboek °) op te teekenen, «dat 
hij Leuvensch Baccalaureus der H. Godgel. , geboren 
was ") den 8 Oct. 1700, dat hij na alle scholen van 
Westphalen en Leuven gevolgd te hebben , wettelijk 
Roomsch Katholiek priester gewijd werd door ZE. den 
Kardinaal- Aartsbisschop van Mechelen ^), dat hij na zijn 
eerste Mis gedaan te hebben in 't Kalf, onder den am- 
plissimus de Jager, al dadelijk gezonden werd naar Leiden, 
waar hij onder den WelEerw. Heer Melchior drie trimes- 
ters bleef en daarna een half jaar in Crommeniedijk bij 

1) Arch. V. Utr. XI, 147. 

2) Kramers Geogr. W. 1 , 3. 2* druk. 

3) Arch. V. Utr. IT , 167. 

4) 11, 451. 

5) II, 489. 

6) Arch. V. Schagen. 

7) ZiJQ vader was Mr. Chirurgijn. Arch. v. Schagen. 

8) Transiens omnes scholas monasterii Westphalies et Lovanii Icgilime 
tandem consecratus sum Romano Cath. sacerdos. 



15^ 

den Eerw. Heer Steph. van Ysendoorn ; het daaropvol- 
gende jaar was hij kapelaan in Poeldijck; vervolgens in 
Den Haag bij den Eerw. Heer van Rossum en intusschen 
gedurende korte poozen assistent in verschillende plaatsen; 
eindelijk werd hij pastoor benoemd (in 1729 ') of 1730) ^) 
van Sparnwoude (op de Lie), waar hij ongeveer vier 
jaar bleef tot hij ten laatste aanstelling kreeg als pastoor 
van Schagen ; hij kwam daar op Vrijdag 1 1 Sept. 1 733 
en preekte het eerst den volgenden Zondag, den XVI 
na Pinkster." Hij onderteekent zich : pastor Schagensis 
municipii. Voor dat burger Reght werd den baljuw be- 
taalt 1:16:0. 

Tien dagen later wordt genoteerd : voor Rayskoste aan 
Adriaan Halfswaagh (een kerkmeester) : Met de pasthoor 
na Hoorn geweest voor de gecommiteerde Rade in twee 
daege verteert 4:4:0. 

Als den nieuwen pastoor liet eerste kwartaal van zijn 
jaarwedde door het Bestuur wordt aangesteld, zien wij 
die honderd gulden hooger dan vroeger : zijn voorganger 
kreeg ƒ 300, hij ƒ 400, daarenboven ƒ 18 voorwijn. — 
Uit de kaarsenrekening kunnen we niet wijs worden. 

Dat pastoor Sibij niet onbemiddeld was , blijkt wel uit 
zijn op eigen naam aankoopen van een en ander perceel 
om en bij de kerk. Zeker als hij daar genoeg heeft ver- 
laat hij, waarschijnlijk in den zomer van 1735, het 
pastoorshuis op de Laagzijde om te gaan wonen naast de 
kerk op de Hoogzijde, waar Kerkmeesters hem dan ook 
het gebruik van zeker stuk land toestaan. Maar zie eens, 
hoe zeker die Heeren meenden te moeten zijn. 

Op heden den 14 Junij 1735 compareerde voor mij Hendrik 
HoÜaan, openbaar Notaris Den Eerwaarden Heer Petrus Siebie 

1) Arch. V. Utr. VIII, 99. 2) Arch. v. Utr. IV, 142. 



153 

dewelke bekende voor hem ende sijnen Erve uijt enkele goetwil- 
liglieijt van Kerkmeesteren van de rooms Catholijke Kerk staande 
op de Hoogesijde tot Schagen , Praecario ende ter Bede te be- 
sitten sodanige Sestien ende Een Halve Roede Erff als agter ende 
annex de voorschreven kerk zijn gelegen en aan de voorschreven 

kerk zijn toebehoorende sonder dat hij Heer comparant ofte 

sijnen Erve daar eenig regt van Eygeudomme aan heeft ofte ooijt 
sal mogen pretenderen, l)eloovende hij Heer comparant de voor- 
gemelte 16 j Roeden Erff, soo lange hij dezelve onder sijn opsigt 
heeft naar behooren te gebniijken, sonder schade daaraan te doen 
ofte verargeren ende de sloot, gelegen agter ende bezeijden het 
voerschreven Erff te onderhouden op sijnen costen. En wijders 
het voorschreven Erff ten allen tijden ter vermaninge van Kerk- 
meesteren voorschreven ofte derzelver successeuren in der tijd 
wederomme te sullen restitueeren. 

Tot nakominge van alle het geene voorschreven staat den Heer 
comparant verklaarde te verbinden syn Persoon ende Goederen , 
soo roerende als onroerende. Egeene exempt die subjecterende 
allen Reght ende Regteren. 

Aldus gedaan ende gepasseert ten huyse van den Heer Cornelis 
Bregman (een Kerckmeester) etc. ^) 

Door denzelfden Notaris werd ook opgemaakt : Staat 
ende Inventaris van de Boecken, jSleubelen , Huysraad 
ende Inboel die behooren tot de Pastorye der Rooms 
Catholijcke Kerck binnen Schagen.... en ja, dat was een 
fiksche inboedel , (achtennegentig nummersj waarmee een 
j)astoor ter meubileering van zijn huis voor een goed deel 
gered was. Nadat ook de door pastoor van Alkemade 
opgemaakte cataloog der boeken (zie boven) in extenso 
is opgenomen, wordt de Inventaris als volgt gesloten: 
Aldus Geinventariseert ende in geschrifte gestelt ten ver- 
soecke van de E. E. Kerckmeesteren van de Rooms Catho- 
lijcke Kerck binnen Schagen, volgens opgeven van den 

1) Kerk-Arch. Portef. A. 2. 



154 

Eerw. Heer Petrus Cibij, alle welcke voorgemelte Boecken 
en Goederen den Heer inventarient als Bruyckleener en 
besitter Praecerio belooft'de op sijn E. vertreck ofte afF- 
sterven wederom in handen van Kerckm™ in der tijd in 
het pastorye«huijs te sullen leveren , ofte sullen doen 
leveren, onder verband als nae Reghten. En is deze in 
waarheijts oirconde door den Heer Inventarient getekent 
binnen Schagen den 17° february 1736. ') 

Dat inventariseeren (en copie) kostte 6:6:0 met 
1:8:8 voor 't segel. 

Ingevolge de nadere resolutie van Haar Ed. Groot Mog. 
21 Dec. 1737, werden in dien tijd al de goederen der 
kerk, den 20"^ penn. subject, getaxeerd. Uit die taxatie 
blijkt dat de parocliie , door de Reformatie zoo jammerlijk 
van alles beroofd, allengs weder in tamelijk goeden doen 
was gekomen. 

Een woonhuis en erfF zijnde geapproprieert tot een ver- 
gaderplaats of kerkenhuys , in gereden gelden geschat 
op ƒ 300 : O : 0. 

Ruim 1 7 bunders land worden getaxeerd op 2876 : O : 0. 

Dan nog een huis en erf en twee hypotheken. Al de 
kerkgoederen bij elkaar ƒ 5903, daarvan de 20^ penn. 
bedraagt ƒ 295 : 3 : 0. 1/10 verhooging 29 : 10 : 16. ') 

Wij zien dan ook als post van uitgaaf in ons Reeken 
Boeck ^) : 

30 Jan. 1739 de xx*^ penn. van de kerck en 't huys 
op de Laagzijde van al de landen en obligaties 

324 : 18 : 16. 

Daarenboven : voor de verteeringh op de taxatie van 
de vaste goederen 5:8:0. 

aan de baljuw vereert vijf gouden ducate om de taxatie 
van de kerck en verder goederen wel te maaken 26:5:0. 

1) Kerk. Arch. Portef. F. 1. 2) Arch. v. Schagen. 3) Kerk. Arch. 



155 

Een dertig jaar later (17 71) vinden wij : Ontfang van 
den impost op de coUaterale successien tot de 10* en 20* 
penning ingevolge haar Edele Groot Mog. placaat van 
20 Juni en 27 Sept. 1748 : 

Van de goederen de roomsche kerck te Schagen in 
eigendom toebehoorende volgens beëedigde memorie A. 1. 

De roomsche kerk met het kerkhujs getaxeert op 
600 : O : 0. 

Er is land bijgekomen en ook twee huizen ; al de eigen- 
dommen der kerk worden nu getaxeerd op 106S0 gul- 
dens '), d. i. op circa één mille na het dubbele van de 
laatste ons (voor een zelfde doel) bekende taxatie, ^) 

Pastoor Sibij had intusschen de kerk verrijkt met een 
nieuwen preekstoel, zoo al geen kunststuk, onder elk 
opzicht toch een voortreffelijk werk , gebeeldhouwd te 
Antwerpen, renaissancestijl, met een mooi beeld van den 
patroonheilige der parochie onder kuip en trap. Den zes- 
den Zondag na Pinkster, onder het Octaaf van de HH. 
Petrus en Paulus 1738, werd hij het eerst door den 
pastoor gebruikt '), terwijl hij tegenwoordig nog dienst 
doet in onze nieuwe kerk. 

Dat zelfde jaar werd ook een nieuw orgel in de kerk 
gebracht; met het stellen daarvan schijnt men lang bezig 
geweest te zijn, want de pastoor teekende op, dat het 
voor de eerste maal bespeeld werd onder de hoogmis op 
Paschen, 29 Maart 1789. ') 

Jammer dat juist uit dien tijd leemte is in onze Reeken 
Boecken , anders hadden we licht iets gevonden omtrent 



1) Arch. V. Schagen . 

2) De baljuw krijgt nu ook eens zooveel : wij denken ten minste , dat 
de post: 11 Aug. 1771 aan de baljuw Stiperiaan voor een recompens van 
seekere gedaane diensten ƒ 49... op deze taxatie slaat. 

3) Arch. V. Schagen. Doopboek. 

4) Arch. V. Schagen, ibid. 



156 

makers en prijs van orgel en preekstoel en hoe de uit- 
gaven voor een en ander gedekt werden , misschien ook 
wel iets omtrent een nog al vreemd testament ') in die 
dagen, 18 Juli 1747, gemaakt. 

Cornelis Bregman, rentmeester te Schagen, aldaar over- 
leden 1753, zeker Katholiek, dezelfde? als de Kerk- 
meester-rendant , die destijds jaren achtereen de admini- 
stratie voerde, (nakomeling, kleinzoon, oorazegger of 
neef? van den Bregman, die zulk een rol speelde in de 

oppositie van 1630 (bladz, 133) Cornelis Bregman 

testeerde zijn aanzienlijk vermogen , zooveel effecten met 
circa 50 bunders land, aan de armen, maarzoo, dat het 
kapitaal kapitaal moest blijven en de rente daarvan jaar- 
lijks zoude uitgekeerd worden aan de Gereformeerde ") 
en Rooms Catholijke Armen , ieder voor de helft. Van 
dat fonds benoemde hij tot administrateur den Protestant- 
schen Notaris Hoflaan, tot toesienden administrateur den 
Katholieken Gerbrand Molenaar en dien heeren gaf hij 
magt omme bij afsterven een ofte meer andere in haar 
plaatse te mogen surrogeeren ende aan te stellen met 
gelijk reght , magt en authoriteijt als sij uy t kragte deses 
sullen hebben ontvangen, sluijtende ten dien eynde uijt 
van alle bewind ende gezag alle vrinden, weeskameren 
ende gereghten daar 't sterffhuys sal komen voor te vallen 
ende wel speciaal den Edelen Aghtbaren Geregte en 
Weeskamer van Schagen als hun allen van de moeijte 
ontheffende ende bedankende, mits blijvende de voorn. 
Administrateurs verpligt alle jaaren ofte om de twee 

jaaren Reekening te doen ende te sluyten voor 

de twee Arme voogden ende de twee Opsienders der 
armen van de Rooms Catholijke kerk tot Schagen 

1) Arch. van het Parochiaal Armbestuur. Portef. D. 

2) Dat de Katholieke erflater hier en elders de Gereformeerden steeds 
het eerst noemt is zeker redactie van den Notaris ! 



157 

ende indien bij verhuysen en naalatigheit door de gestelde 
Administrateurs ofte derselver gesurrogeerde in der tijdt 
in cas van afsterven niet en waare voorsien omme andere 
in haare plaatse te verkiesen, soo verklaarde hij testateur 
alsdan de twee regeerende arme voogden benevens de 
twee opsienders der Rooms Catholijke Armen alliier te 
qualificeeren omme twee andere namentlijk een van de 
Gereformeerde ende een van de Rooms Catholyke Religie 
tot administrateurs deser goederen te verkiezen en aan te 

stellen Men wil het tegenwoordig hier aan lands- 

bepalingen wijten, dat de raad des Apostels wel te doen 
aan allen , doch vooral aan de huisgenooten des geloofs, 
niet kon worden nagekomen ; zoo lang we echter die 
wetten van Staat of Gemeente niet kennen, vreezen wij 
een andere verklaring te moeten aannemen : de naam 
Breiman heeft een vreemden klank en dat dringt zich 
op, als wij den Katholieken erflater zoo liberaal voor de 
armen, voor zijn eigen ziel en die zijner vrouw — de 
menschen stierven zonder kinderen — hooren vermaken 
vijftig gulden 's jaars, zegge vijftig, voor evenveel in- 
tenties, die de Roomsche armen dan nog van hunne helft 
moesten uitkeeren. 

Toen pastoor Sibij ongeveer 56 jaar oud was verkocht 
hij aan Kerkvoogden Twee huysen met een kamer (de 
door hem aangekochte perceelen bij de kerk) , Erven , 
Tuyn , Tuynhuysje en Turkse Tent voor een jaarlijkse 
lijfrente van Een hondert en veertigh guldens ten lijve 
van hem Petrus Sibij, te vervallen jaarlijks op den 16 
September, soo lange hij Petrus Sibij jaarlijks op den 
16 September in leven sal sijn, sullende met sijn over- 
lijden dese lijfrente sijn afgestorven en gequeten, sonder 
dat na sijn overlijden iets meerder sal werden betaalt. ') 

1) Kerk. Arch. Portef. A. 2. 



158 

De akte van die schenking teekende heer Sibij 16 Sept. 
1756, maar toen was reeds een ander in zijne plaats als 
pastoor van Schagen benoemd ; waar hij dan verder werk- 
zaam is geweest of het otium van den ouden dag heeft 
genoten , hebben wij niet kunnen achterhalen , alleen 
weten wij, dat hem zijn lijfrente nog werd uitgekeerd 
30 Sept. 1773, daarna niet meer; dit in verband met 
den brief der lijfrente, brengt tot het besluit, dat pastoor 
Sibij, in den ouderdom van 73 jaar overleden is tusschen 
16 Sept. 1773-74 '). Zijn opvolger was 

Antonius Wiggeeinck ^), een Amsterdammer, ^) Hij 
kwam , volgens den een van Hem- en Venhuizen , waar 
hij sedert 1752 pastoor was geweest *) volgens den ander 
uit zijn Amsterdamsche kapelanie, de Posthoorn '), den 
12 Sept. 1756 ^) naar Schagen, in die dagen volgens de 
Rel. Ghiliana en Sofifredini, een der aanzienlijkste staties 
van N. Holl. met een inkomen van wel 1500 gulden en 
276 comm. in 1763 tegen 350 in 1758. Beide relaties 
noemen hem een zedig en braaf man van middelmatige 
bekwaamheid. ^) Uit zijn pastoraat van bijna een halve 
eeuw hebben wij maar weinig mee te deelen, o. a. : Nov. 
1771 wordt ZE. verrast door een schrijven *) uit Den 

1) Wijziging in den eenmaal op lijfrente gesloten koop-akte aan te nemen 
gaat toch moeielijk, maar dan weten we ook niet wat te maken van den 
sterfdatum van pastoor Sibij , aangewezen in het Neerol. Banning (blz. 27) : 
18 Oct. 1756. In een Status Missionis (Bissch. Arch.) : mortuus mense Sept. 

2) Zóó schrijft de pastoor zelf zijn naam in het doopboek. A.rch. v. Sch. 

3) Stat. Miss. 

4) Arob. V. Utr. VIII, 92. 

5) Stat. Miss. 

6) Arch. V. Schagen. Doopb. 

7) Vir modcstus et probus , mediocris capacitatis. Arch. v. Utr. VIII, 
133, 353. 

8) Past. Arch. Uit toon en verderen inhoud van dien brief blijkt, dat 
er toen nog tusschen den Pastoor en den Heer van Schagen meer intieme 
relaties bestonden, die jammer genoeg, niet zijn aangehouden. Het laatste 



159 

Haag, waarbij een der Officianten van den Heer van 
Schagen bericht, dat die Heer met bedanken van den 
vorigen een nieuwen baljuw heeft benoemd en dat hij 
gezorgd heeft bij deze verandering den nieuwe Balluw 
te bepalen , dat hij officier nooijt van den Roomschen 
Pastor nu en inder tijt zijnde ofF van de Bezorgers van 
den Roomschen Armen ofiF Kerkmeesters in de Heerlijk- 
heeden, iets zal mogen trekken off profiteeren, ') Dat 
was in ieder geval der moeite waard, want al was het 
jaarlijksch recognitiegeld dien heer te voldoen (zeker van 
1715-65 was het ƒ 150, een halfjaar vooruit) wat ver- 
minderd, toch bleef het nog ƒ 100. 

Evenals zijn voorganger had ook pastoor Wiggerinck 
van de kerk vierhonderd gulden traktement, wat hem 
aanvankelijk volgens gewoonte per kwartaal werd uitbe- 
taald, doch 1769—72 krijgt hij maar twee kwartalen, ter- 
wijl de andere twee uitgekeerd worden aan den manda- 
taris van pastoor Sibij , in voldoeningh van een jaar 
recognitie. Om hier een uitleg te vinden meenen wij : 
toen heer Sibij in 1756 Schagen ging verlaten, zal be- 
paald zijn (door de Kerkelijke Overheid?) dat hem door 
zijn opvolger moest uitgekeerd worden een zeker quan- 
tum 's jaars. Pastoor Wiggerinck deed dat jaren achtereen 
zelf, maar allengs is de zaak in de war geloopen en toen 



spoor er van vinden we in een eigenhandig briefje (Past. Arch.) van de 
gravin van Nassau, geb. gravin d'OuItremont, aan wijlen Deken Siegfried. 
Pastoor Heuvels , z. g. , was naar Aken getrokken om hare hulp in te 
roepen voor het oprichten van een Liefde-Gesticht. Zij was daar toen uiet 
en schrijft nu later, dat zij eigenlijk de Vrouwe van Schagen niet is, dat 
zij zelf op haar landgoed in Silezië een Gesticht in 't leven heeft geroepen, 
dat haar veel geld kost. Om echter het penningsken van de weduwe niet 
te weigeren , heeft zij last gegeven den pastoor honderd gulden voor zijn 
Gesticht uit te keeren. 

1) Intusschen was het reeds: ...de heer Stiperiaau als ons nieuwe baliuw 
tot een schenkaasi 42 : O : 0. 



160 

stond de man van middelmatige bekwaamheid toe, dat 
ter kwijting van de verplichting de helft van zijn tracte- 
ment werd ingehouden en uitgekeerd door Kerkmeesters, 
die het bestempelen met 't hatelijke woord recognitie. ') 

Een anderen keer wist pastoor Wiggerinck toch meer 
bewijs van karakter te geven ; het was bij gelegenheid 
van een nationaal feest na het aftrekken der Engelsche 

en Russische troepen in 1799. ^) Besloten in de 

vergadering van de administratieve municipaliteit dat de 
vergadering morgen, Donderdag 19 December, eerst na 
de gereformeerde kerk zal gaan en daarna na de room- 
sche, waar een Te Deum wordt gezongen, waar onder 
een collecte voor de Roomsche armen en waarna een 

toepasselijke toespraak door pastoor Ant. Wiggerinck 

's avonds half zes in de vergaderzaal wederom bijeen- 
komst, waarbij pastoor en predikant zullen verzocht wor- 
den . . . een boden wordt gezonden om den pastoor te 
zeggen , dat de raad morgen naar zijn toespraak zal komen 
luisteren; de pastoor antwoordt, dat schoon hij beloofd 
had een aanspraak te houden, hij dat morgen niet zou 
doen; besloten hem per missieve hetzelfde verzoek te doen 
met bedreiging, dat bij weigering de gevolgen voor zijn 

rekening blijven de pastoor antwoordt, dat hij bij 

zijn weigering blijft volharden, ') 

Meer dan een stuk in ons Gemeente- Archief geeft aan, 
dat pastoor Wiggerinck te Schagen overleden is in 1803 

1) Kerk. Arch. R. B. 

2) Uit (Hen tijd ook het volgende: Extra vergadering der administratieve 
municipaliteit, 13 Oct. 1799. Besloten al het zaadgewas van huiten binnen 
deze stede te laten halen en te laten brengen in de roomsche kerk of in 
de dorpsscholen : aan de commissie daarop gezonden naar den Commandant 
der Engelsche troepen, geeft deze te kennen, dat de vergadering de room- 
sche kerk tot een magazijn kan gebruiken, en dat hij directelijk de troepen 
daarin liggende, zou laten vertrekken. Arch. v. Schagen. 

3) Arch. v. Schagen. Notulen. 



161 

den 9 September en niet, zooals het Necrol. Banning heeft, 
den 6 dier maand. — Blijkens de taxatie voor successie- 
recht was zijn nalatenschap vrij aanzienlijk te noemen. 
Dat hij van gegoede familie was is trouwens ook op te 
maken uit de finantiëele operaties zijner zuster, juffrouw 
Josina, die kort voor hem te Schagen, vermoedelijk ten 
zijnen huize, overleed. Na zijn dood werd de parochie 
tijdelijk waargenomen door 

Franciscüs Xaverius van Ceimpen '), als Assistent 
of Deservitor , die, blijkens uitkeering van zijn trakte- 
ment, zoo wat twee maanden wil had van zijn deservitor- 
schap; zeker voor 15 November 1803 moest hij de zaken 
overdragen aan den benoemden pastoor 

JoANNES Koenrade Makke (Macke). Slechts vijf 
jaar mocht die Eerw. als pastoor van Schagen werkzaam 
zijn, hij stierf er in den ouderdom van 48 jaar, 23 Dec. 
1808. ^) Den 29 April van dat jaar had hij den treurigen 
plicht te vervullen gehad een akte van klachte in te 
dienen wegens stelen van kerk- zilver. Zekere Franschman 
die tot 29 Febr. als daglooner te Schagen gewoond had 
en daarna te Utrecht, kwam vandaar op Paasch-Zondag 
17 April naar Schagen terug, met het voornemen de kerk 
te bestelen. Dit gelukte hem op den avond van dien dag: 
hij wist zich meester te maken van vijf zilveren kande- 
laars en een dito wierookvat met scheepje, stopte het 
gestelene in een groenen reiszak en begaf zich met dien 
last moederziel alleen te voet op weg naar Amsterdam, 
waar hij den volgenden middag om 3 uur aankwam en 
zijn intrek nam in het logement de Zon in den Duvels- 
hoek. Dinsdag morgen en middag verkocht hij een en 

1) 7 Juli 1827 overleden te Hoorn, waar hij zijn broeder Wilhelmus 
Franciscus van Crimpen was opgevolgd, die als pastoor der gemeente ge- 
naamd de Slijksteeg, den 31 Aug. 1818 aldaar overleed. 

2) Arch. V. Schagen. 

Bijdragen Gescli Bisd. v. Haarlem XIV'' Deel. 1 1 



162 

ander voor / 54- aan Jan Weghorst, Mr. Zilversmid in 
de derde Utrechtsche straat, maar toen hij daar Woensdag 
moro;en 7 uur terugkwam om het resteerende te ver- 
koopen, werd hij door twee justitie dienaars gevat. — 
Die spoedige arrestatie was zeker te danken aan het voort- 
varend handelen der Schagers : dadelijk na het ontdekken 
van den diefstal waren eenigen van de aanzienlijksten 
naar verschillende kanten uitgereden , ook naar Amster- 
dam. . .. aldus de traditie. — De gearresteerde, die helaas! 
Roomsch was , verklaarde de misdaad zonder iemands hulp 
of medeweten gepleegd te hebben , alleen uit armoede , 
uit zucht om vrouw en kind te voeden. De Schager baljuw 
Adriaan Honingveld eischte de doodstraf met de koorde 
op een publiek schavot en begrafenis van het lijk , waar 
zulks gebruikelijk was en in de kosten. Het vonnis, 28 
Mei geveld door Schepenen der plaats was: strenge geese- 
ling op een schavot, gebonden aan een paal, met een 
strop om den hals, aan de galg vastgemaakt, 25 jaren 
opsluiting in een tucht- of werkhuis en na dien tijd 30 
jaren bannissement uit het departement Holland, voorts 
de kosten van het geding, 4 Juni is dat vonnis na klokke- 
slag uitgesproken en (wat betreft het eerste gedeelte) ten 
zei ven dage uitgevoerd (volgens traditie op het markt- 
plein), //praesent alle de Heeren Schepenen." ') 

Het gestolene is toch weder in Schagen terecht ge- 
komen : 25 Febr. 1809. Betaald aan A. Hooningvelt, 
(den Baljuw) wegens aflossing van het gestoolen Zilver- 
werk 54 : O : 0. 

Een en andermaal lezen we na het ongeval. . . zooveel 
uitgekeerd voor nachtwaken in de kerk , maar dan grijnst 



1) Wij brengen dank aan Heer Bruinvis, die zich de moeite wilde ge- 
troosten voor ons het bovenstaande te trekken uit het desbetreffend om- 
vangrijk dossier, dat berust in het Arch. der Arrond. Reebtb. te Alkmaar. 



163 

het op eens u tegen: 15 Maart 1811 Ontfangen (van 
N. N. daar en daar) wegens verkochte zilver sierade van 
de kerk een somma van 1469 : 1 : 0. 

't Is dan niet, gelijk beweerd wordt, althans niet on- 
middelijk te wijten aan diefstal, dat eene parochie, van- 
ouds zoo rijk aan grondbezit, doodarm is aan zilver. De 
zilversmid-winkelier gaf er zooveel voor: hoeveel werd 
toen vervreemd aan kunstwaarde? Dat het een rijke in- 
ventaris moet geweest zijn, blijkt daar we thans nog ge- 
bruiken een fijn gedreven zilveren kaarsen-domper en een 
fiks zilveren hart als katrol voor godslamp .... waarlijk 
geen sieraden waaraan gedacht wordt of men moet niet 
meer weten wat nu nog te geven, aan te schaffen. ') 

Ook na den dood van pastoor Makke een interregnum 
te Schagen : 

JoSEPH Webber was er deservitor van 23 Dec. 1808 
tot 12 Maart 1809. Wij weten dat uit een door hem 
keurig geschreven verrekening met kerkvoogden : een 

vierde van het pensioen des pastoors voor uitgegeven 

gelde van mijn reis voor hetgeen mijn afreizen kos- 
ten zal De kerkvoogden hebben van deze rekening 

willen aftrekken 19 guldens. ^) 

Hij wordt definitief opgevolgd door 

SiMON Terlaar , een Amsterdammer ^), reeds 56 jaar 
oud toen hij naar Schagen kwam. Die pastoor stelde er 
prijs op zijn pastorie in behoorlijken stand te hebben. Het 
zal toch voor dat huis zijn wat wij lezen: 17 Oct. 1810. 

1) In de boveng. Status Miss. teekende pastoor Sonjee aan: Ejusdem 
(onder het pastoraat van Hr. Sibij) tempore ecclesia pretiosis Altaiis et 
sacerdotum ornaraentis satis dives erat ; eratque in domo pastorali multum 
suppellectiüs. Hoc tempore vero iilae divitiae decreverunt: scil. venditae 
sant ao 1811 sex candelabra argentea et lampas ex eodem metallo magui 
ponderis. De soppellectili vix aliqua supersunt. 

2) Kerk. Arch. 

3) Zijn aant. in Doopb. Past. Arch. 



164 

Bet. aan C. J, Bottemanne tot Alkmaar voor een mar- 
meren schoorsteenmantel en dito plaate 74 : 15 : 8. ') 

Den 28 Oct. , juist op zijn verjaardag *), 1822 s) over- 
leed past. Terlaar te Schagen in den ouderdom van 70 

jaren. Het was een plechtige begrafenis drie pastoors 

met de stool om den hals agter het lijk , maar helaas ! 
nu begint voor Schagen het allertreurigst tijdperk , dat 
de parochie een heel jaar lang van een geestelijke ver- 
stoken bleef. Wel werd volgens traditie een opvolger be- 
noemd, de pastoor van Westerblokker, van Kamp, maar 
hem werd de sleutel van kerk en pastorie geweigerd , 
terwijl ook de assistenten, later gezonden , slecht behan- 
deld werden. 

Ons Archief heeft ook hier slechts luttel ; waar we 
meer licht hoopten te vinden, vonden we slechts teleur- 
stelling. Wij geven dan, wat we hebben: 11 Nov. Bet. 
voor een Commisze na Alkmaar. Na de landeken om op- 
gaaf te doen der kerk en pastorie xetra. . . . 30 dito bet. 
voor een Commizie na den Heer Aardpriester tot Zoeter- 
woud over het Prizedium des pastoors. 

Ja , daar wrong de schoen : de pastoor stond geheel 
buiten de administratie; de heeren voerden die zelf zon- 
der aan iemand boven hen verantwoording te doen en 
toch, ik weet niet hoeveel bladzijden in de Boeken schreeu- 
wen het uit, dat controle allerdringendst gevorderd werd. 
Uit onderstaand stuk is op te maken, dat reeds vroeger 
gewerkt was in de wijze van administreeren verandering 
te krijgen, maar ook toen verzette men zich. 

Alzoo van ouds af tot heden toe de regering en het bestuur 
der Eoomsch Catholvke kerk alhier is geweest bij acht personen 



1) Kerk. Arch. 

2) Stat. Miss. 

8) Past. Arch. Te veranderen 29 Oct. van het Necrol. Bann. 



165 

van de voornaamste Ledematen des voorschreveiie kerk , onder 
den naam van kerkvoogden, zijnde bij vacature van een of meer- 
dere derzelver personen de vacante plaats of plaatsen altoos ver- 
vuld door de overige van de genoemde acht personen met de 
zoodanige uit de ledematen der gemeente, als zij ten dienste en 
nut derzelver oordeelden het bekwaamste te zijn , zonder dat daar- 
toe eenige andere toestemming, goedkeuring of approbatie ooit 
is vereischt geweest, welke personen eens verkozen zijnde, ook 
hun leven lang gedurende of zoo lang zij in deze plaats als Lid- 
maten blijven in dezen hunnen dienst zijn gecontinueerd. 

Dat ook ten allen tijde een uit deze acht genoemde personen 
is geweest Administrateur van de inkomsten van derzelver kerk 
en arme goederen en diensvolgens de te goed zijnde gelden, ver- 
schenen landhuren als andere inkomsten heeft ontvangen en daar- 
entegen de schulden en de lasten daartoe behoorende voldaan , 
welke administrateur dan ook gewoon is geweest alle jaren of 
om de twee jaren aan de overige van deze acht personen of kerk- 
voogden te doen behoorlijke rekening en verantwoording van de 
ontfanst en uitgaaf bij dezelve gehad en gedaan , zonder daarvan 
eenige verdere verantwoording of nadere rekening verschuldigd 
te zijn geweest en welke rekening zoodanig gesloten zijnde, altoos 
zijn gehouden voor wel en wettig te zijn gedaan en van onheuge- 
lijke tijden af zonder de minste opspraak of tegenzeggen zoodanig 
is geschied en gehouden, gelijk door diegene van ons die alhier 
geboren zijn , door onze voorouders zulks is verhaald en door ons 
zelfs zoodanig bevonden en als nog tot heden toe zoodanig ge- 
practiseerd. Zoo verklaren wij ondergeschrevene Ledematen dier 
gemelde kerk als nog volkomen genoegen te nemen met de vorm 
van regering der voorz. kerk en kerkvoogden als van ouds af en 
tot heden toe is geschied en dat diensvolgens de Begering der 
kerk zal moeten blijven bij de acht personen , uit de gemeene 
ledematen daartoe verkozen en bij vacature een of meerder wor- 
den vervuld als voor deze en vervolgens dat ook de administratie, 
ontvangst en uitgaaf zooals van ouds bij een Persoon uit deze 
acht verkozen zal worden gedaan , die dan ook zoodanig als tot 
heden toe aan de overige van dezelve acht personen of kerkvoog- 
den zijne rekening en verantwoording alleen is verpligt te doen 
en dat bij overlijden of afstand van den Administrateur weder 



166 

een ander uit de acht kerkvoogden door dezelve zal worden daar- 
toe verkozen : begerende wij ondergesehrevene derhalve ook dat 
deze van oiids af gemaakte en tot nog toe onderhoudene orde 
en de regering ook vervolgens zoodanig werde gecontinueerd en 
achtervolgd en onze gemeente dus in alle ordentelijkheid en stich- 
ting geregeerd, met betuiging dat wij ondergesz. ons aan deze 
tot nu toe gehoudene kerkordening volslagen onderwerpen en met 
leedwezen zouden zien dat door iemand daartegen wierd geappo- 
seerd tevreden zijnde en des noods ook voor ons en onze nazaten 
de tegenwoordige kerkvoogden of hunne successeurs in der tijd 
authoriserende om dit hun van ouds af gepraetiseerd regt en 
deugdelijk possessie tegen een ieder opposant staande te houden 
en vereischt wordende tegen desfilve in reglen te ageeren. Actum 
Schagen den 28 April 1776. — Volgen vierentwintig handteeke- 
ningen, waar onder de namen van de kerkvoogden niet voor- 
komen. *) 

Wij keeren terug tot 1822-23. De man met nog een 
ander verkozen , om de commissie uit te maken bij den 
landdeken, die de Schagers had aangeschreven, heeft 
zelf het onderhoud daar en wat er op volgt in schrift 
gesteld : de landdeken heeft ons gevraagt hoeveel tracta- 
raent de Pastoor hadde , dat hebben wij hem gezegt toen 
heeft hij ons gevraagt hoe veel fundacies of de Pastoor 
hadde dat hebben wij ook gezegt , toen heeft Hij ons 
gevraagt of de Pastoor zoo veel zielmisse had dat hij alle 
daage misse leese kon, wij hebben geantwoort dat wij er 
niet van wiste of liij kondigde alle daagen misse af, toen 
heeft hij ons gevraagt of wij ook gewoonte hadden dat 
wij Biegtpenning gaaven daar konnen wij wijnig van zeg- 
gen als wat wij zelleve daade. 

Toen heeft hij aan ons gevraagt of den Pastoor ook 
President Kerkvoogt was daar op hebben geantwoort dat 

1) Het origineele stuk in ons Past. Arch. ; copie er van iu het Bissch. 
Archief. 



167 

zoo niet was en ook bij ons weeten noijt geen plaas heeft 
gehadt toen heeft hij tegen ons gezegt dat de amplissi- 
mus Hart voor was om dat zoo te hebben dog zeijde hij 
tegen ons, 't zou niet gedwonge worden zoo wast niet, 
Edog 't zou lang duere Als wij dat niet toe staan woude 
toen zeijde wij dat wij daar niet Aan doen konde om dat 
toe te staan want wij dan eers daar over met de andere 
Kerkvoogde wilde spreeken Dat werde dan goet gevon- 
den Mits dan daar antwoort van op te zenden. , , toen 
zijn wij tuijs gekoomen en hebben de Kerkvoogde opge- 
roepen en toen daar over gesprooken met malkander toen 
hebben de Kerkvoogde goet gevonden om de grootste 
contrubeerende leede van de gemeente op te roepen om 
dat daar een Reglement lag van die Liede onderteekent 
dat dat Punt teegen sprak Dus konde wij daar zoo ligt 
niet overdenke om dat toe te staan dus daar werde op 
beslooten om dat af te slaan daar op hebben wij een brief 
aan de landeken gezonden als dat niet toe gestaan wort 
dat noyt geen Plaas heeft gehadt en dat volgens 't Re- 
gelement niet toegestaan wort dat de Pastoor eenig gezag 
over 't Kerkbestuur heeft gehat. 

Daar op hebben wij den 18 November een brief ge- 
kreegen van de landdeeken Als dat zoo wij dat niet toe 
staan willen dat wij dan verstoken zullen worden om de 
goddelijke dienst op zondagen en feesdaagen van geen 
priester zullen worden toegestaan, 't zij wie hij ook zij 
en de zijper pastoor en tutje hourerder (Tutjehorn) ook 
beijde verbooden op Penaliteyt ') 

Toen men circa drie maanden het gemis van een pa- 
stoor had gevoeld schijnt der West-Friezen bekende 
karaktertrek toch zoo wat aan vlak- vallen te zijn gaan 
denken. Van een reglement ^) //met overleg van Kerk- 

1) Past. Arch, 2) Bissch. Arch, 



168 

meesters en de Gemeente van Schagen" 20 Jan. 1823 
gemaakt, zegt art. 7: De Pastoor zal tijdelijk President 
zijn, zoo geene bewijzen worden ingebragt die dit wet- 
tig verhinderen. De stemmen des Presidents en Kerk- 
meesters zullen gelijk zijn, hoofd voor hoofd eene stem, 
en de meerderheid zal beslissen. Art. 5 had gezegd: «de 
stemgerechtigde Leeden beliouden aan zich het regt van 
ingeval bij onverhoopte slechte administratie het zij een 
of het geheel te ontbinden en andere Kerkmeestern aan 
te stellen"; maar een P. S. voegt er bij: als de Pastoor 
in de onverhoopte slechte administratie werd betrokken 
zal de gemeente zich vervoegen bij zijn Eerw. den Am- 
plissimus ten einde de zaak daarmede te regelen — zon- 
der het recht aan zich te hebben om den Pastoor te ont- 
binden van Praesident. 

De kwestie was echter nog niet uit: de Schagers wend- 
den zich tot den Koning: 

Brussel den 18 Juny 1823. 

De Directeur Generaal voor de zaken van den Katholyken ecre- 
dienst voor het Koningrijk der Nederlanden etc. 

Ontvangen hebbende een adres van Kerkvoogden en gemagtig- 
den der R. C. Gemeente te Schagen, daarbij zich beklagende dat 
de Coadjutor Banning bij het overlijden van derzelver Pastoor 
geweigerd heeft in de vervulling dier plaats te voorzien uithoofde 
tusschen de adressanten en hem een geschil is , ontstaan over de 
benoeming en zamenstelling van een Bestuur van Kerkmêesteren 
en verzoekende het daar heen te rigten, dat voornoemde Gemeente 
onverwijld van eenen Pastoor worde voorzien. 

Is besloten ter kennisse van de Adressanten te brengen , dat 
de zake zal worden gehouden in advys in afwachting van Z' M* 
verordeningen met opzigt tot het Bestuur van Kerkmêesteren zoo 
in bovengenoemde als andere gemeenten in de noordelijke Pro- 
vinciën en zullende hiervan afschriften worden gezonden aan de 
Adressanten en aan den Heeren Staatsraad Gouverneur van Zuid- 
Holland tot informatie respectivelijk. 



169 

Wat verder van den een of anderen kant gedaan is , 
om een einde aan den treurigen toestand te krijgen , 
weten wij niet, wel dat hij bleef aanliouden tot Oct.- 
Nov. 1823. 

Tijdens liet quasi-interdict werd de geestelijke bediening 
zoo wat waargenomen eerst door den pastoor van Zijpe , 
Jacobus van Deysen, en later door dien van Tutjenhorn '), 
H. H. Kujs. Aan den eerste wordt uitgekeerd 48 gul. 
weffens het verricften der H, Dienste xetra in de Rooms 
catolike kerk alhier; aan den tweede betaald voor de 
H. Olie ƒ 5 en later, als er weer een pastoor in Schagen 
is, 44<2 : 12 : O wegens 't verrigten der H. diensten en 
fondazes , item het zuiver overschot van het land hekven 
(eene fund. voor den past.) -) — Met dat al was er op 
Zon- en feestdagen geen mis in Schagen, dan, zegt de 
traditie, werd door N. N. afkondiging gedaan van de 
vastendagen. Epistel en Evangelie voorgelezen en terwijl 
het koor de mis zong, bleven de geloovigen wat bidden; 
de kinderen werden in de naburige parochies gedoopt. 

Eindelijk komt Schagen weder in het bezit van een 
geestelijke en uit het sluiten der eerste rekening na diens 
komst blijkt, dat de oppositie het hoofd in den schoot 
heeft gelegd. De pastoor onderteekent nu mede en is 
gaandeweg als president van het Kerkbestuur tegenwoordig 
bij de vergaderingen, die geregeld in eene herberg wer- 
den gehouden , slechts een enkele maal aan de pastorie, 
terwijl later besloten wordt de toekomstige vergaderingen 
bij ieder Kerkmeester op zijne beurt aan huis te houden. ^) 



1) 't Veld, dat zeker meer dan Tutjenhorn als aangewezen was, om hulp 
te verleenen , vinden we in de zaak niet gemoeid; destijds was er pastoor 
Joseph Oliverios Josset. 

2) Kerk. Arch. 

3) Kerk. Arch. Notulenb. 



170 

De eerste pastoor na het verweesd zijn van Schagens 
parochie was 

Hermanus Esbeukman, die, geboren in het dorp de 
Lier '), zijn eerste mis deed in Maasland, waar onder 
de Lier vroeger behoorde. -) Mocht niet verwacht, dat 
Schagen na het veelbewogen tijdperk alles voor den 
nieuwen herder zou zijn en blijven! Wij vinden helaas ! 
opgeteekend ^), dat de pastoor na een tiental jaren wer- 
kens zijn verlangen te kennen geeft , wegens de vele 
moeielijkheden in zake administratie, verplaatst te worden. 
Hij aanvaardt den 24 April 1834 het pastoraat van Zaan- 
dam ') , waar hij sterft 12 April 1844 en zijn lijk be- 
graven wordt op het algemeen kerkhof. ^) In Schagen 
werd hij opgevolgd door 

Petrus Hubertus van Dijk, geboren in Maassluis, 
vroeger pastoor in Schoorl ^) en 25 April 1834 benoemd 
tot pastoor van Schagen. Als hij daar een jaar of vier 
is krijgt hij wegens de naburige indijking van den Waard- 
en Groetpolder tot Assistenten in 1838 Joannes van Rest 
en 1839 Joannes Hendrix. ') 

Den 5 Aug. 1846 vierde pastoor van Dijk zijn zilver 
priesterfeest ; de spreuk , die hij zich toen koos voor het 
gedachtenisprentje *) , doet weer niet veel goeds ver- 
moeden : ,/ Dat God mij versterkt (sic) op den weg der 
beproeving." Schagens Memoriale ') teekent aan , dat hij 

1) Stat. Miss. 

2) Bijdr. IX, 64. 

3) Past. Arch. Memoriale. 

4) Past. Arch. Doopb. — Veranderd zal dan moeten worden: proraotus 
in Zaandam Oct. 1834 (Stat. Miss.) en ook de datum van past. v. d. Horst, 
die hem in Maart naar Zaandam laat komen. Bijdr. I, 372, 3. 

5) Bijdr. 1. c. 

6) Stat. Miss. 

7) Past. Arch. Mem. 

8) Past. Arch. 

9) Past. Arch. 



171 

(past. V. D.) om de hevige en woedende kwesties tus- 
schen kerk- en armbestuur over de fondsen, waarvan hij 
het slachtoflfer werd, verplaatst is geworden in (9) Augus- 
tus 1819 naar Rinnegom en van daar in 1854 naar 
Ilpendam , waar hij sedert Mei (1860) rustend is.... 
waar hij 28 Juni 1871 in den ouderdom van 81 jaar 
overleed. 

Tijdens zijn pastoraat in Schagen was de spanning daar 
alweder tot kookhitte gestegen: na zijn heengaan ander- 
maal een deservitorschap ; de Kerkel. Overheid acht het 
noodig door het zenden van een Delegaat rechtstreeks 
op te treden. 

Deservitor was van Augustus 18i9 Joannes INIatthaeus 
Tiebes, die in Januari 1850 werd opgevolgd, aanvankelijk 
ook met den titel van Deservitor door 

Arnoldus Heuvels. 

Met verwijzing naar hetgeen reeds vroeger van hem 
in de Bijdragen ') werd medegedeeld, hier het volgende 
van den merkwaardigen man, die met aanwending van 
zooveel werkkracht ook voor Schagen zooveel deed. Hoe 
forsch en doortastend hij daar in de veelbevvogen parochie 
aan het zielenheil werkte, blijkt ook wel hieruit, dat 
hij in de tweede vastenweek van 1853 door drie Paters 
Redemptoristen eene missie liet geven, de eerste in het 
Noorder-Kwartier. Gelijk hij zelf aanteekent slaagde die 
missie bovenmate. De dag voor de sluiting bepaald zou 
nog onder een ander opzicht bewijs geven hoe hij gewerkt 
had. Zijn plan al aanstonds opgevat om eene nieuwe kerk 
en pastorie te bouwen , gaf hij op , omdat de Kerkelijke 
Overheid beter oordeelde nog te wachten. Toen deed hij 

1) I, 395; III, 19. AanruUiag van een paar datums : geboren 23 April 
1814; van 13 Februari 184.7 tot Januari 1850 kapelaan in Den Haag, 
Hofkerk. 



172 

toch het noodzakelijke om in de behoefte te voorzien : 
hij vergrootte zijn kerk door aanbouwen van een kruis. 
(Dat werk met het aanbrengen van een klein torentje 
kostte ƒ 17000). Den 1 Maart 1853, juist den dag voor 
de sluiting der Missie, werd de verbouwde kerk plechtig 
ingezegend door den ZE. Heer Deken van Alkmaar, die 
tegelijk ook het nieuwe kerkhof inzegende. 

Aan het nauwgezet onderzoek en het voortvarend door- 
werken van pastoor Heuvels , door Haarlems eersten 
Bisschop geroemd als hoog te prijzen arbeid, was het te 
danken , dat eindelijk de zoo gewenschte scheiding van 
kerk- en armen-goederen tot stand kon komen. 

Zij die nu in Schagen eenigszins ouder van dagen zijn 
teekenen ons gaarne Pastoor Heuvels in dien eenvoud 
van zijn kleed, in dat hoogst eenvoudige van zijn huise- 
lijk leven en heel zijn omgang, in zijn rusteloos werken, 
zijn doortasten en volhouden '), waar hij zich een doel 
te bereiken had voorgesteld, in zijne liefde voor de armen, 
die hem ook bewoog, 23 April 1853, eene Conferentie 
der Vereeniging van den H. Vincentius van Paulo op te 
richten, in wier belang hij zich de vervelende en tijd- 
roovende besognes getroostte in zake spinbaan (eene onder- 
neming om in vereeniging met de Protestanten werk aan 
armen te verschaffen). 

Toen het plan tot rijpheid was gekomen Volendam tot 
eene zelfstandige parochie te maken, kwam pastoor Heu- 
vels het als eene gunst verzoeken tot eersten pastoor van 
dat visschersdorp benoemd te worden. Tijdens zijn verblijf 
in Schagen had hij meermalen wegens ziekte assistentie 
noodig. Zij werd hem verleend door de WelEerw. Heeren 



1) De vele pikante aauteekeDingen van zijne hand iu ons Archief (de 
pastoor was niet bang van schrijven) toonen genoeg hoevele nioeielijkheden 
hij voortdurend te overwinnen had. 



173 

Joannes Niewenhoven '), Henricus van Vassen-Huyskes 
en Theodorus Ludovicus Ferdinandus Houtman. ') 

Opvolger van pastoor Heuvels te Schagen vs'as 

Henricus Franciscus van Lith, blijkens eigen aan- 
teekening geboren in 's Hertogenbosch, 23 Aug. 1822, 
priester gewijd 17 Juni 1848 , naar de Hollandsche Missie 
gezonden om het groot gebrek aan priesters aldaar in 
November 1848, kapelaan in de St. Nicolaas (binnen de 
Vesten) te Amsterdam tot Aug. 1849, kapelaan te Kra- 
lingen tot Sept. 1851, kapelaan te Dordrecht tot Sept. 
1856, pastoor te Ooltgensplaat tot 1 April 1860, op 
aanhoudend verzoek van Mgr. van Vree , z. g. , naar 
Schagen vertrokken. ^) 

Nadat in 1861 eene fiksche degelijke pastorie gebouwd 
was naar de plannen van Molkenboer, kon pastoor van 
Lith , voortwerkend op de grondslagen reeds door pastoor 
Heuvels gelegd, in 1863 voor zijn parochianen een bewaar- 
brei- en naaischool openen, die aanvankelijk stond onder 
leiding van de Amsterdamsche jufFrouw-en van Es, maar, 
nadat in 1865 het Gesticht gebouwd was, den 5 Aug. 
1867 werd toevertrouwd aan de Eerwaarde Zusters van 
Tilburg. 

Vier jaar later, 16 Aug. 1871, mocht de pastoor het 
geluk smaken ook eene Parochiale School , na plechtige 
inzegening, te openen; maar de rijkste vrucht van zijn 
pastoraat in Schagen is zeker , dat het hem gelukte , 
moedig bijgestaan door zijn kapelaan Kerschner, (door 
het oprichten van verschillende Broederschappen , het 
luisterrijk vieren van Meimaand en andere plechtig- 



1) Kapelaan benoemd te Lisse 1857 , te Assendelft 1861 , overleden 6 
Mei 1863. Handboekje etc. 

2) Priester gewijd in 1843. Bissch. Arcb. 

3) Past. Arcb. Memoriale. 



174 

heden , en zooveel meer) , den godsdienstzin bij zijn paro- 
chianen te verhoogen. ') 

Benoemd tot pastoor van de O. L. V. kerk te Gouda 
en deken van het dekenaat Gouda, verliet pastoor van 
Lith den 8 Jan. 1872 Schagen, maar helaas! al spoedig 
begon hij in zijn nieuwe pastorie te lijden aan de kwaal , 
die hem ten grave zou sleepen. Om het toenemen der aller- 
lastigste ziekte buiten bediening gesteld (27 Maart 1876), 
werd hij in Mei daarop ter verpleging vertrouwd aan het 
St. Andreas- Gesticht te Utrecht, waar hij den 14 Mei 
1877 overleed. Zijn opvolger als pastoor van Schagen was 

Antoxius Gerardus Schweitzer. 

Slechts een vijftal jaren zou de parochie van Schagen 
zich in het bezit van dien pastoor mogen verheugen, daar 
hij reeds in Sept. 1877 door Haarlems Bisschop geroepen 
werd aan het hoofd te staan der aanzienlijke parochie van 
de H. Catharina (Geloof, Hoop en Liefde) te Amsterdam. 

Na zijn heengaan een deservitorschap van ongeveer drie 
weken, waargenomen door den toenmaligen kapelaan der 
parochie, die den eersten Zondag van Oct. (1877) door 
den ZEw. Heer Deken van Alkmaar als pastoor van 
Schagen zag installeeren 

Christophorüs Fredericus Philippona. 

Sedert in 1864 eene vaste kapelanie in Schagen was 
gevestigd zijn daar als kapelaan werkzaam geweest : 
JOANNES JaCOBUS ElDERING , 

27 Aug. 1864—17 Maart 1866. =) 
Jacobüs Geenen, 18 Aug. 1866—11 Apr. 1867. 



1) In de gedegen taal van den Latinist teekent de opvolger het vrucht- 
baar leven van den voorganger ....„qui post aediQcatam utramque scholam 
perpessosque labores et datam ciim R. D. Kerschner operam ad augendam 
Schagensibus pietatem nominatus est " Past. Arch. Mem. 

2) Wij danken die datums van benoeming aau den Eerw. Heer Secre- 
taris van het Bisdom. 



175 

JosEPHUs Laurent. Andreas Kerschner, 

11 Apr. 1867—18 Sept. 1871. 
Gerardus Antoxius Franciscls Feije, 

18 Sept. 1871—24 Juni 1874. 
Henricus Fredericus Coenen, 

28 Sept. 1874—1 Maart 1876. 
Joannes Bernardus Burgers, 

19 Sept. 1876—25 Oct. 1877. 
NicoLAüS Wessels, 25 Oct. 1877~t ^ Febr. 188.'3. 
Adrianus Maria Antonius Bots, 

8 Febr. 1883— f 21 Jan. 1884. 
Wenceslaus Nicol. Arn. Aleidis ten Brink, 

Ass. 9 Oct. 1883, kap. 21 Jan. 1884—29 Sept. 1884. 

Van de twee kapelaans, die achter elkaar overleden, 
hier het volgende : 

Nicolaus Wessels, geboren 11 Juni 1833 te Nieuwen- 
dam, studeerde achtereenvolgens aan het Seminarie Hage- 
veld, aan dat van Kuilenburg en het Bissch. Collegie te 
Roermond. Van 13 Sept. 1859 tot Jan. (Febr.) 1860 was 
hij in het Noviciaat bij de Eerw. Paters Redemptoristen 
te 's Hertogenbosch. 3 Mei 1861 trad hij te St. Agatha 
in de orde der Kruisheeren, waar hij vier jaar later op 
dien zelfden dag zijn plechtige gelofte deed. Door Mgr. 
Carolus Josephus Benedictus Comes de Mercy-Argenteau, 
den 26 Nov. 1865 te Luik priester gewijd, heeft Nic. 
Wessels, zeggen de Annalen der Kruisheeren, met veel 
ijver gewerkt te Maeseyck en omstreken. 

Krachtens indult van den H. Stoel , geseculariseerd door 
Mgr. Zwijsen, 12 Juni 1871, werd hij, den 24 d. v. 
weder opgenomen in het Bisdom van Haarlem en na 
eenigen tijd als Assistent te Waddinxveen gewerkt te 
hebben, den 23 Jan. 1872 benoemd tot kapelaan te Lei- 
muiden, 17 Sept. 1873 te Poeldijk, 14 Aug. 1874 ander- 
maal assistent te Waddinxveen, vanwaar hij naar Schagen 



176 

kwam. Daar bezweek hij aan uitputting, gevolg van 
typhus abdominalis , waarvan de kiem vermoedelijk opge- 
daan was aan het ziekbed der armen, — Zeer gevierd 
volksprediker was hij steeds bereid zijn gaven te leenen, 
waar die gevraagd werden en dat er veelvuldig beroep 
op werd gedaan, blijkt uit het aanzienlijk getal plaatsen, 
waar hij volgens eigen aanteekening preekte, missie gaf 
of andere geestelijke oefeningen leidde, — Het nog ge- 
bonden zijn aan de eenmaal afgelegde gelofte, maar die 
na de pauselijke dispensatie slechts verplichtend was in 
zooverre de omstandigheden het zouden toelaten, kon niet 
strenger opgevat, niet meer in praktijk worden gebracht 
dan door hem , den zoon eener rijke milddadige moeder. — 
Reeds tijdens zijn ziekte was tot assistent benoemd, die 
later kapelaan werd. 

Adrianus Bots, geboren te Nieuwkoop, 8 Sept. 1858, 
priester gewijd 23 Dec. 1882, op bovengenoemde datum 
overleden ten huize van zijne moeder te Nieuwkoop. 

Door de Kerkelijke Overheid werd bij Besluit van 20 
Febr. 1863, n" 493, het tot dan bestaande hebbende 
Dekenaat Alkmaar in tweeën gesplist en een gedeelte tot 
een op zich zelf staand Dekenaat opgericht onder den 
naam van Dekenaat van Schagen , waartoe zouden behooren 
de parochies : den Burg, Coksdorp, Helder, Oud-Schild, 
Schagen, 't Veld, Wieringen en Zijpe (waarbij later ge- 
komen is Anna-Paulowna), terwijl de Zijpe gesplist is in 
Noord- en Zuid-Zijpe. — Bij voornoemd besluit werd 
pastoor van Lith benoemd tot eersten Deken van Schagen. ') 

Chr. Philtppona. 

1) Verwezen zij verder naar mijne Bijzonderheden uit de Gescldeden<s der 
Parochie van den H. Christojjhorus te Schagen. 



i 



177 



NAAMLIJST 
DER ROOMSGHE PRIESTERS TE AMSTERDAM 

DOOR DEN STEDELIJKEN RAAD TOEGELATEN 
TUSSCHEN 1730 EN 1794. 



De naamlijst die hier volgt heeft zijn' bestaan te danken 
aan het placcaat der Staten van Holland en W.- Vries- 
land van 21 Sept. 1730, Dat plakkaat staat gedrukt in 
het Groot placcaatboek en is meermalen in zijn geheel of 
broksgewijze gepubliceerd in brochuren enz.; weshalve ik 
denk te kunnen volstaan met verwijzing naar zoo even 
genoemde plakkaatboek. 

De eerst geplaatste toelating van 25 Oct. 1730 wordt 
ingeleid door de volgende woorden : 

,/Burgermeesteren en Regeerders der stad Amsterdam 
//hebben geadmitteert de navolgende persoenen om de 
,/priesterlyke functien by provisie en tot wederzeggen toe 
i^hier ter stede te mogen doen en is hen ten dien eynde 
«verleent dese acte, ingevolge van 't placcaat van de 
»Heeren Staten van Holland en West-Vriesland, de dato 
1,21 Sept. 1730; nadat zy alvoorens de verklaring be- 
«grepen in 't 3^ art. van 't selve placcaat met hunne 
tfgewoone handteekening hadden bekrachtigd." 

Onder stond: 
Ter ordonnantie van H.E.Gr. Acht. 

Ik deel den naamlijst mede ten gerieve van de be- 
oefenaars der plaatselijke kerkelijke geschiedenis , niet 
slechts van Amsterdam, maar ook van de overige ge- 
meenten of plaatsen van het voormalig Aartspriesterdom 

Bydrageu Gesch. BiBil- v. Haarlem XlYe Deel. 12 



178 



van Holland , West- Vriesland en Zeeland. Immers de 
meeste R. C. priesters te Amsterdam toegelaten , zijn 
vóór of na hunne aankomst te Amsterdam, elders werk- 
zaam gevi^eest. 

A, V. LOMMEL, ,S. J. 

25 Oct. 1730. 

Josephus de Longas , R.-pr. ') - wonende in de Calver- 

straat in den Boom. - [Statie der pp. Franciscanen.] 
Adrianus van Comoenbergh , A.-pr. [in den Boom.] 
Theodorus de Breilly ^ R.-pr. in de Fransche kerk op de 

Boommarkt, - [Statie der pp. ongeschoeide Carmelieten.] 
Franciscus van Munninchoven , R.-pr. in de Spinhuissteeg 

in de Ster. - [Statie der pp. Augustijnen.] 
Joannes Rademaker, R.-pr. op de Anthonis-breestraat, in 

Mozes en Aaron. - [Statie der pp. Franciscanen.] 
Franciscus van den Bolch, A.-pr. in den Boom. 
Jacohus Broers, A.-pr. in Mozes en Aaron. 
Antonius de Roij , A.-pr. in den Boom. 

26 Oct. 1730. 

Pieter van Puthem, A.-pr. in de Ster. 
Lowijs Mattheessens , A.-pr. in de Ster. 
Petrus van den Branden, R.-pr. op 't Cingel bij de Berg- 

straat in den Toren. - [Statie der pp. Dominicanen.] 
Joannes Rodenrys, A.-pr. in den Toren. 
Hilarius Bourdon, A.-pr. in de Fransche kerk. 
Joannes Heuhelman, A.-pr. in Mozes en Aaron. 
Franciscus Cornelius Dierout, R.-pr. op 't Bagijnhof. 
ITenricus Grasper, R.-pr. op den Achterburgwal, achter 

't Bagijnhof. - [Geloof, Hoop en Liefde.] 



1) R.-pr. duidt aan deo primarius of pastoor ; A.-pr. geeft een kapellaaa 
of assistent te kennen. 



179 

Joannes Schouwen, R.-pr. in de Kerkstraat, in 't Duifje. 
Joannes de Jager, R.-pr. buiten de Utrechtsche Poort, 

op 't Hoedenmakerspad. 
Engelbertus Brouwer, A.-pr. achter 't Bagijnhof. 
Ludovicus Reyniers, R.-pr. in de Heintje-hoek-steeg. 
Simon Reyniers, A.-pr. in de Heintje-hoek-steeg. 
Joannes Kramer, A.-pr. in de Kerksti'aat, 
Guilielmus Cavellier , R.-pr. op de Princegraft, in den 

Posthoorn. - [Vroeger eene Augustijner statie.] 

27 Oct. 17^0. 

Petrus Top, R.-pr. in de Cal verstraat, in den Papegaai. 

- [Oudtijds eene Jesuieten-statie.] 
Joan. Bapt. Wijmans, A.-pr. in den Posthoorn. 
Franciscus van den Heuvel, A.-pr. op 't Bagijnhof. 
Philippus Cavellier, R.-pr. op de Ygracht. - [Pool.] 

28 Oct. 1730. 

Amhrosius van Huissen, R.-pr. op de Nieuwezijds Achter- 
burgwal in 't Stadhuis van Hoorn. - [Statie der pp. 
Dominicanen.] 

Jacobus Janssens , A.-pr. in 't Stadhuis van Hoorn. 

Gerardus Ouderogge, - 19 Apr. 1731 - A.-pr. in de 
Haantje-hoeksteeg, in plaats van den geavanceerden 
Simon Reyniers. 

Georgius Mooy , - 24 Apr. 1731 - A.- en supplent-pr. , 
in den Boom. 

Petrus Beckaff, - 23 Aug. 1731 - A.-pr. in de Toren 
in plaats van den geavanceerden J. Rodereys. 

Hermannus Fox, - 31 Maart 1733 - A.-pr. in de Kerk- 
straat in plaats van den verplaatsten Joan. Cramer. 

Joannes Stappers, - 31 Maart 1733 - A.-pr. in de Heintje- 
hoeksteeg in plaats van den geavanceerden G. Ouderogge. 

Henricus Bispa, - 18 Apr. 1733 - A.-pr, in den Post- 
hoorn in plaats van den verplaatsten J. B. Wijnants. 



180 

Claudius Cavellier, - 9 Jul. 1733 - R.-pr. op de Ygracht. 

Lamhertus Wijiitjes, - 9 Oct. 1733 - A.-pr. op de Ygracht, 

Joannes de Jager , - 6 Maart 1731' - A.-pr. achter 
't Bagijnhof. 

Jacohus de Jager , - 15 Oct. 1734 - A.-pr. achter 't Ba- 
gijnhof in plaats van den verplaatsten Engelbertus 
Brouwer. 

Josephus de Weerdt, - 20 Oct. 1735 - R.-pr. op 't Hoede- 
makerspad. 

Bartholomeus Cleij , - 18 Jun. 1738 - A.-pr. in de 
Heintjes-hoek-steeg. 

Hilarius Bourdon , - 17 Oct. 1 738 - R.-pr. in de Fransche 
kerk in de plaats van Theodorus Breilly, die om zijne 
hooge jaren vrijwillig afstand heeft gedaan. 

Joannes Potse, - 20 Mei 1739 - ? 

Joannes Simon Hermannus O em , - 22 Dec. 1739 - R.-pr. 
achter 't Bagijnhof. 

Joannes van Nouweland, - 3 Maart 1740 - A.-pr. in 
het Duifje. 

Joannes üijttenhoorn , - 1 Jun. 1740 - A.-pr. in de Pool. 

Lamhertus Wijntjes, - 28 Jul. 1740 - R.-pr. in den 
Posthoorn, in de plaats van Guilielmus Cavellier, die 
daarvan vrijwillig afstand heeft gedaan. 

Cornelius Elshoff , - 12 Aug. 1740 - A.-pr. in den 
Posthoorn. 

Philippus Kuylerty - 21 Maart 1741 - A.-pr. in het 
stadhuis van Hoorn, 

Wilhelmus Roos , - 22 Aug. 1741 - A.-pr. in het Dui^e. 

Joan. Wernerus Pelgrorrii - 15 Nov. 1741 - A.-pr. ach- 
ter 't Bagijnhof. 

Jacohus van der Hoeven, - 25 Oct. 1742 - A.-pr. in 
den Boom. 

Joannes van den Ende, - 25 Oct. 1742 - A.-pr. in het 
Boompje. 



181 

Theodorus Criiyff, - 7 Maart 1743 - A.-pr. in het Duifje. 

Jacobus Bles, - 21 Aug. 1743 - A.-pr. in den Toren. 

Joannes van Voornen, - 18 Oct. 1743 - A.-pr. in Moses 
en Aaron. 

Henricus Post, - 18 Oct. 1743 - A.-pr. in Moses en 
Aaron, 

Joan. Franciscus Thijssen, - 14 Febr. 1744 - A.-pr. in 
Moses en Aaron. 

Joannes Mons, - 14 Febr. 1744 - A.-pr. in den Boom. 

Henricus Kerkeling , - 28 Oct. 1744 - A.-pr. in den 
Papegaai, 

Joannes van Voornen, - 2 Jun. 1745 - R.-pr. in Moses 
en Aaron. 

Martmus van Zijl, - 3 Jun. 1745 - A.-pr. in het Duifje. 

Conrardus Mettens , - 27 Jul. 1745 - A.-pr. in Moses 
en Aaron, om de priesterlijke functien bij provisie en 
tot wederopzeggen binnen dese stad te mogen doen ; en 
is hem hiervan verleend deze acte, ingevolge van het 
placcaat van de Heeren Staten van Holland en West- 
Vriesland in dato 21 Sept. 1730 , nadat hij de ver- 
klaring begrepen in het 3^ art. van 't zelve placcaat 
met zijne gewone handteekening had bekrachtigd. 

Carolus van Beurden, - 23 Sept. 1745 - A.-pr. in de 
Pool. 

Nicolaus Chenin, - 18 Jan. 1746 - R.-pr. in de Fran- 
sche kerk. 

Gaspar Boons, - 2 Maart 1746 - A.-pr, in Moses en 
Aaron. 

Adrianus Augustinus van Dijk, - 31 Maart 1746 - R.- 
pr. in de Statie op het Bagijnhof. 

Joannes Baptista van Schorrenberg, — 5 Mei 1746 - 

A.-pr. in de Pool op de Ygracht. 
Joannes Franciscus Romain, - 14 Jul. 1746 - A.-pr. in 
de Statie in de Heintjes-hoek-steeg. 



182 

Joannes Christophorus Floefkens, - 14 Jul. 1746 - A.-pr, 

in de Statie den Posthoorn op de Brouwersgracht. 
Joannes Erkens , - 22 Jul. 1746 - R.-pr. in de Spin- 
huissteeg in het Sterretje. 
Henricus Kerkeling , - 9 Aug. 1746 - A.-pr. in de Statie 

genaamd het Duifje in de Amstel-kerk-straat, nadat 

hij op 28 Oct. 1744 de verklaring etc. 
Bernardus Luerman , - 7 Oct. 1746 - A.-pr. in de Statie 

gen. de Papegaay in de Kalverstraat. 
Theodorus Koppelaer , - 1 Nov. 1746 - A.-pr. in de 

Statie op Sint Antonis-breedestraat. 
Joannes Dautzenbergh , - 22 Sept. 1747 - A.-pr. in de 

Spinhuis-steeg, in de Ster. 
Joannes Hesseling , - 2 Aug. 1747 - A.-pr. in de Statie 

op 't Bagijnhoff. 
Lucas Le Blond, - 7 Nov. 1747 - A.-pr. in de Fransche 

kerk op de Boommarkt. 
Huhertus van Schooten, - 17 Jan. 1748 - R.-pr. in de 

Statie gen. de Ster in de Spinhuissteeg. 

Blasius Le Jeune, - 19 Jan. 1748 - R.-pr. in de Fransche 

kerk op de Boommarkt. 
Henricus Greevingh , - 17 Jul. 1748 - R.-pr. in de 

Statie op de Boommarkt, achter 't Bagijnhof. 
Thirnotheus Eivald, - 22 Aug. 1748 - A.-pr. in de 

Statie het Duifje in de Amstel-kerk-straat, 
Wilhelmus Boom, - 12 Nov. 1748 - A.-pr. in de Statie 

gen. den Papegaaij in de Kalverstraat. 
Lucas Le Blond, - 22 Mei - R.-pr. in de Fransche 

kerk op de Boommarkt. 
Clemens Narbonne , - 22 Mei 1749 - A.-pr. in de 

Fransche kerk. 
Joannes Mulder, - 3 Jun. 1749 - A.-pr. in de Statie in 

de Heyntjes-hoeksteeg. 



183 

Joannes Baptista Schepen, - 2 Jul. 1749 - R.-pr. in de 
Statie gen. het Duifje in de Amstel-kerk-straat. 

Antonius Wiggerink, - 14- Oct. 1749 - A.-pr. in de 
Statie gen. de Posthoorn op de Brouwersgragt. 

Jacobus Smits, - 14 Jan. 1750 - A.-pr. in de Statie 
op den Singel bij de Bergstraat. 

Joannes Baptista Siesouw , - 2 Oct. 1750 - tweede A.-pr. 
in de Statie gen. de Posthoorn op de Brouwersgracht. 

Wilhelmus Boom, — 28 Oct. 1750 - A.-pr. in de Statie 
op het Kuiperspad buiten de Utrechtsche Poort. 

Clemens Narhonne, - 18 Dec. 1750 - R.-pr. in de Fran- 
sche kerk op de Boommarkt. 

Thomas de St. Ange, - 18 Dec. 1750 - A.-pr. in dito kerk. 

Josephus Maju, - 11 Febr. 1751 - A.-pr. in de Statie 
gen. de Pool op de Ygracht. 

Nicolaus van Rhenen , - 27 Apr. 1751 - A.-pr. in de 
Statie gen, de Papegaaij in de Kalverstraat. 

Gijsbertus Ouwerogge, - 4 Nov. 1751 - R.-pr. in de 
Statie op het Bagijnhoff. 

Joannes Duyn , - 5 Jan. 1752 - R.-pr. in de Statie bui- 
ten de Utrechtsche poort op het Rust en Werkspad, 
orame en binnen dese stad en derselver jurisdictie. 

Cornelius P. de Graaff , - 11 Jan. 1752 - A.-pr. in de 
Statie op het Bagijnhoff. 

Wilhelmus Boom, - 14 Febr. 1752 - A.-pr. in den Post- 
hoorn op de Brouwersgracht. 

Joannes Baptista Bienne, - 23 Maart 1752 - A.-pr. in 
de Kalverstraat in 't Boompje. 

Joannes Christophorus Hoef hens , - 12 Oct. 1752 - R.-pr. 
in de Statie gen. de Papegaaij in de Kalverstraat, 

Nicolaus van Rhenen, - 31 Oct. 1752 - A.-pr. in de 
Statie op den hoek van de Heyntjes-hoeksteeg. 

Jacobus de Roeper, - 12 Dec. 1752 - R.-pr. in de Statie 
op het Bagijnhof. 



184 

Joannes ffermannus Knippink , - 6 Apr. 1753 - R.-pr, 

in de Statie gen. de Posthoorn. 
Joannes Stajypers , - 29 Mei 1753 - R.-pr. in de Statie 

buiten de Utrechtsche poort op het Rust en Werkspad, 

orame, binnen dese stad en derselver jurisdictie etc. 
Leonardus Boumayi^ - 14 Jun. 1753 - A.-pr. in de 

Statie op de Boommarkt over het Begijnhof. 
Hubertus Verbist, - 16 Aug. 1753 - A.-pr. in de Statie 

gen. de Ster in de Spinhuissteeg. 
Petrus Guilielmus Cavellier van Adrichem , - 12 Febr. 

1754 - A.-pr. in de Pool op de Ygracht, 
Joan. Bapt. Wijmans, - 6 Maart 1754 - R.-pr. in de 

Statie in het Maagdenhuis. 
Michael Henric. Witbols, - 4 Apr. 1754 - A.-pr. in de 

Statie gen. de Posthoorn op de Brouwersgracht. 
Joannes de Freij , - 14 Nov. 1754 - A.-pr. in de Statie 

op de Boommarkt achter 't Bagijnhoff. 
Henricus Grevingh, — 16 Jul. 1755 - R.-pr. in de Statie 

de Pool op de Ygracht. 
Antonius Berlage, - 20 Jan. 1756 - A.-pr. in de Pool. 
Petrus van Dijk, - 10 Jun. 1756 - A.-pr. in de 

Papegaay. 
Jean Chrisostome Girardot , - 13 Jan. 1757 - R.-pr. op 

de Boom-gracht. 
Georgius Josephus Ewald , - 8 Maart 1757 - A.-pr. in 

de Pool op de Ygracht. 
Jacobus van der Hoeven, - 25 Apr. 1757 - R.-pr. in de 

Statie gen. de Boom in de Kalverstraat. 
Hermannus van Westerloo , - 17 Mei 1757 - A.-pr. in de 

Statie [op den Achterburgwal ?J achter het Bagijnhoff. 
Cornelius van Vliet, - 9 Aug. 1757 - A.-pr. in de Statie 

op 't Bagijnhoff. 
Joannes Baptista Mwjzers , - 14 Sept. 1757 - A.-pr. in 

den Posthoorn op de Brouwersgracht. 



185 

Theophile de La Tour, - 21 Oct. 1757 - A.-pr. in de 
Fransche kerk. 

Michael van Wijngaerden , - 5 Jan. 1758 - A.-pr. in de 
Statie genaamd de Papegaayen. 

Henricus Bellejlam,, - 23 Aug. 1758 - A.-pr, in de Boom. 

Cornelius Elshoff, - 27 Jun. 1759 - R.-pr. in 't Maag- 
denhuis. 

Joannes Mulder, - 19 Oct. 1759 - A.-pr. in Moses en 
Aaron. 

Joanries Fredericus Goders, - 30 Oct. 1759 - A.-pr. in 
de Statie op 't Kuiperspad, omme de priesterlijke functien 
bij provisie binnen dese stad en derzelver jurisdictie 
waar te nemen. Op 26 Jun. 1761 in dezelfde qualiteit 
verplaatst op de Boommarkt. 

Joannes Bijnders, - 15 Nov. 1759 - A.-pr. in den Post- 
hoorn. 

Theodorus Koek, - 13 Aug. 1760 - A.-pr. in den Post- 
hoorn. 

Joannes Vreesman, - 29 Dec 1761 — A.-pr. in de Pool. 

Joannes Baptista Schorrenberg , - 19 Aug. 1762 - R.-pr. 
in de Pool. 

Petrus Guilielmus Cavellier van Adrichem, — 24 Sept, 
1762 - R.-pr. in het Duifje in de Kerkstraat. 

Hillegardus Mauritus Schultz , - 27 Jan. 1763 R.-pr. in 
de Statie op de Boommarkt. 

Petrus Bartholomeus Fochinck , - 19 Apr. 1763 - R.-pr. 
in Heintjes-hoeksteeg. 

Joannes van den Boom, — 18 Febr. 1763 - A.-pr. in 
Moses en Aaron op de Joodenbreestraat. 

Franciscus Jacobus Dolrée, - 18 Febr. 1763 - A.-pr. in 
het Duifje in de Kerkstraat. 

Jacobus Allebée, - 7 Jun. 1763 -A.-pr. in de drie Papen- 
gaaijen. 



186 

Leonardus Snelki - 27 Jul. 1763 - A.-pr, op Rusten- 

burgerpad. 
Jacohus de Grauw, - 17 Jan. IT^^' - A.-pr, in de Ster 

in de Spinhuissteegh. 
Petrus Woortman, - 30 Mei 1764 - A.-pr. in Moses en 

Aaron op de Antonius-Breestraat. 
Jacohus van Thoorenbtirg , - 30 Mei 1764 - A.-pr. in 

de Boom in de Kal verstraat. 
Huhertus Verbist, - [30 Mei?] 1764 - R.-pr. in de Ster. 
Theodorus Lambertus Spoor, - 30 Mei 1764 - A.-pr. in 

de Spinhuissteeg. 
Jacohus Smits, - 19 Oct. 1764 - R.-pr. aan de Jan 

Rodenpoortstoren. 
Joannes Francken, - 24 Oct. 1764 — A.-pr. inden Post- 
hoorn. 
Adrian van Weert, - 14 Nov. 1764 - A.-pr. in 't Vreede 

Duifje. 
Petrus van Strate , - 16 Nov. 1764 - A.-pr. op 't Cingel 

bij Jan Roompoortstoren. 
Joannes de Laurette , - 14 Dec. 1764 - A.-pr. op 't Rus- 

tenburgerpad. 
Jacohus Arnoldus van der Stoot, - 22 Jan. 1765 - A.-pr. 

in de Pool. 
Joannes Adrianus van Weeset, - 30 Jul. 1765 - A.-pr. 

op 't Rustenburgerpad. 
Hermannus Kiesvelt, - 24 Sept. 1765 -A.-pr. in 't stads- 
huis van Hoorn op den N.-Z. Achterburgwal bij de 

Lijnbaansteeg. 
Henricus Ottinck, - 24 Oct. 1765 — A.-pr. in den Posthoorn. 
Philippus Kuylert, - 7 Febr. 1766 - Van A.-pr. ordi- 

naris priester in 't stadshuis van Hoorn op de N.-Z. 

Achterburgwal bij de Lijnbaansteeg. 
Augustinus Schwengel, - 17 Apr. 1766 - A.-pr. in het 

stadhuis van Hoorn. 



187 

Paulus van den Burg, - 11 Jun. 1766 - A.-pr. in den 

Posthoorn. 
Cornelius van der Marck, - 16 Dec. 1766 - A.-pr. in 

de Statie agter 't Begijnhof. 
Joannes Koek, - 16 Dec. 1766 - A.-pr. in het Vreede- 

Dui^e. 
Leonardus Reynen, - 17 Febr, 1767 - A.-pr. op het 

Bagijnhof. 
Joan. Maria Jac. Franc. Bertma , - 30 Sept. 1767 - 

A.-pr. in de Papegaai. 
Cornelius van Vliet, - 30 Oct. 1767 - R.-pr. in den 

Papegaai. 
Henricus Schaap, - 29 Maart 1768 - A.-pr. in den Post- 
hoorn op de Princengraft. 
Tkeodorus Vogedes, - 7 Apr. 1768 - A.-pr. op het Ba- 
gijnhof. 
'Jacobus Struys, - 20 Mei 1768 - R.-pr. in Mozes en 

Aaron. 
Gerardus Stadhouder, - 28 Jun. 1768 - R.-pr. in den 

Posthoorn. 
Antonius de Bruyn, — 30 Jun. 1768 - R.-pr. in de 

Pool. 
Henricus van Halsteren, — 14 Sept. 1768 - A.-pr. in de 

Statie Hoek van de Heintjes-hoeksteeg. 
Joan7ies van den Ende, — 7 Jul. 1769 — R.-pr. in de 

Statie de Boom in de Kalverstraat. 
Bartholomeus Albers, - 27 Jul. 1769 - A.-pr. in den 

Boom. 
Gijshertus Pyselman , - 31 Dec. 1769 - A.-pr. in de 

Statie Moses en Aaron. 
Nicolaus Joannes Halman, - 10 Jan. 1770 - A.-pr. in 

de Pool. 
Joannes Franc. Lansing , - 11 Jan. 1770 - A.-pr. op de 

Nieuwzijds Voorbugwal achter 't Bagijnhof. 



188 

Gerardus Hegeman, - 11 Jan. 1770 - A.-pr. in den 
Posthoorn. 

Gerardus Broek, - 19 Maart 1771 - A.-pr. in de Statie 
op 't Kuyperspad. 

Franciscus Dodigom, - 2 Apr. 1771 - A.-pr. in de Statie 
de Boom. 

Wilhelmus Boom, - 16 Apr. 1771 - R.-pr. in de Statie 
de Posthoorn. 

Ayryiericus van de Capelle , - 12 Jun. 1771 - R.-pr. in 
de Statie op de Boommarkt. 

Joannes Pex , - 18 Oct. 1771 - derde A.-pr. in de Statie 
op de Boommarkt agter 't Bagijnhof, onder dese be- 
paling, dat bij vaccature van een der thans fungerende 
priesters in de opgemelde Statie, hij Jo. Pex in die 
plaats zal succederen en het getal der A.-pr. in die 
Statie alsdan voortaan in twee priesters sal bestaan. 

Timotheus Ewald, - 14 Apr. 1772 - R.-pr. in de Statie 
op 't BagijnhofF. 

Michael van Wijngaarden, - 14 Oct. 1772 - R.-pr. in 
Heintjes-hoeksteegje. 

Joannes Banninck, - 15 Oct. 17 72 - A.pr. in Heintjes- 
Hoeksteegje. 

Jacobus Cranier , - 1 Dec. 1772 - A.-pr. in 't Vrede- 
Duifje. 

Franc. Wilh. Schreuder , - 19 Oct. 1773 - A.-pr. op de 
Boommarkt agter 't Begijnhof. 

Henricus van Till, - 8 Apr. 1774 - A.-pr. in 't Stads- 
huis van Hoorn. 

Henric. Franc. Hekking , - 15 Sept. 1774 - A.-pr. in 
den Posthoorn , Princegracht. 

Augustinus Scliwengel, - 18 Nov. 1774 - R.-pr. in 
't stadshuis van Hoorn. 

Jacobus de Grauw, - 22 Nov. 1774 - R.-pr. in de Ster 
- Spiahuissteeg. 



189 

Josephus Cuypers, - 21 Apr. 1775 - A.-pr. in de Ster. 

Hermannus Holthuysen ^ - 10 Mei 1775 - A.-pr. in 
't Heintjes-lioeksteeghje. 

Petrus Scholden, - 6 Sept. 1775 - A.-pr. in de Statie 
op de Boommarkt. 

Cornelis van Immesen, - 6 Sept. 1775 - A.-pr. in den 
Papegaaij. 

Theodorus Walterus va7i Dijk, - 12 Sept, 1775 - A.-pr. 
in Moses en Aaron op de Jooden-breestraat. 

Henricus Beuchnan, - 13 Febr. 1776 - A.-pr. in de Pool. 

Petrus Laurentius Batenburg , - 2 Mei 1776 - A.-pr. op 
het Bagijnhof. 

Jacobus Winders, - 22 Mei 1776 - A.-pr. in Moses 
en Aaron. 

Theodorus van den Idsert, ~ 29 Mei 1776 - A.-pr. in 
den Boom. 

Wilhelmus Somveen, - 10 Oct. 1776 - A.-pr. in 't Maag- 
denhuis. 

Joannes Casparus Onstein, - 15 Nov. 1776 - A.-pr. op 
't Kniperspad. 

Joannes Hegeman, - 26 Nov. 1776 - A.-pr. in de Pool 
op de Ygracht. 

Petrus Woortman, - 11 Apr. 1777 - R.-pr. in Moses 
en Aaron. 

Henricus Wijnands , - 11 Apr. 1777 - A.-pr. in Moses 
en Aaron. 

Joannes Lesscher , - 6 Mei 1777 - A.-pr. op 't Kuipers- 
pad, om de priesterlijke functie binnen dese stad en 
jurisdictie te exerceeren. 

Fredericus Sluijter , - 11 Jun. 1777 - A.-pr. op den 
Cingel bij de Bergstraat ; wordende dese admissie alleen 
verleend om de hooge jaren van den thans fungeerenden 
priester; zonder dat deese aanstelling van een tweede A.-pr. 
immer in consequentie zal kunnen getrokken worden. 



190 

Franciscus Josephus Sauvé, - 3 Oct, 1777 - A.-pr, in 
de Statie op den Cingel bij de Jan Roodenpoortstoren. 

Joannes Mons , - 24 Febr. 1778 - R.-pr. in de Boom, 

Henricus van Oeijen, - 27 Febr. 1778 - A.-pr. in den Boom, 

Joannes Andreas Offerman, - 28 Jul. 1778 - A.-pr. in 
de Statie de Posthoorn op de Brouwersgracht. 

Pieter van Straten , - 1 Sept. 1778 - R.-pr. op het Cin- 
gel bij de Bergstraat. 

Gerardus Steyns-hisschop , - 9 Sept. 1778 - A.-pr, in 
't Boompje in de Kalverstraat, 

Jacobus Cramer, - 20 Nov. 1778 - R.-pr. in het Maag- 
denhuis, 

Petrus Koek, - 1 Dec. 1778 - A.-pr. in de Statie het 
Vreede-duifje in de Kerkstraat. 

Silvestre Brignon, - 8 Sept, 1779 - A.-pr. in de R. O. 
Fransche kerk. 

Engelbertus Vmckestein, - 17 Sept. 1779 - A.-pr. in de 
Posthoorn op de Brouwersgracht. 

Bernardus Ocke, - 29 Oct. 1779 - A.-pr. in 't Hein- 
tjes- hoeksteegj e. 

Antonius Christianus Meylinck, - 15 Febr. 1780 - R.-pr. 
in de Statie de Papegaai. 

Bartholomeus Alberts, - 22 Febr. 1780 - R.-pr, in het 
Boompje. 

Joa)ines Schouten, - 7 Maart 1780 - A.-pr. in den 
Papegaai. 

Theodorus Lambertus Spoor, - 8 Nov, 1780 - R,-pr. in 
de Statie het Sterretje in de Spinhuissteeg, 

Henricus Klijn, - 19 Dec, 1780 - A.-pr, in de Statie 
de Ster in de Spinhuissteeg. 

Joannes Steenbergen, - 10 Jan. 1781 - A.-pr. in het 
Vreede-duifje in de Kerckstraat, 

Theodorus van Stavelen, - 30 Jan. 1781 - A.-pr. in den 
Posthoorn op de Brouwersgracht. 



191 

Abraham Reijnerwan, - 15 Mei 1781 - A.-pr. in het 

stadshuis van Hoorn op den Achterburgwal. 
Thimotheus van den Broek, - 25 Jul. 1781 - A.-pr. in 

de Statie op het Bagijnhof. 
Joannes Straatman, - 7 Aug. 1781 - A.-pr. in de kerk 

op de Boommarkt. 
Joannes Christophorus Freede, - 20 Sept, 1781 - A.-pr. 

in de kerk op de Boommarkt, 
Joannes Franchen, - 20 Dec. 1781 - A.-pr. om de functien 

waar te nemen in de Roomsche kerk op de Nieuwe- 

zijds Voorburgwal bij de Pottebakkerssteegh. 
Wilhelmus Sivaeck, - 29 Jan. 1782 - A.-pr. in den 

Papegaaij. 
Joannes Baptista du Maine , - 8 Febr. 1782 - A.-pr. in 

het Maagdenhuis. 
Conrardus La Orange, - 19 Maart 1782 - in de Heintjes- 

Hoeksteeg. 
Joan. Andreas Ojferman, - 28 Mei 1782 - A.-pr. [R.pr.] 

in het Roomsch Jongensweeshuis. 
Henricus Joannes Rijnders , - 7 Aug. 1782 - A.-pr. in 

den Posthoorn op de Brouwersgracht. 
Mattheus Joannes Monnier , - 24 Sept. 1782 - A.-pr. in 

het Vreede-duifje in de Kerkstraat. 
Nkolaus Smits, - 3 Dec. 1782 - A.-pr. in het stadhuis 

van Hoorn. 
Bernardus Stulart, - 8 Oct. 1783 - A.-pr. in den Post- 
hoorn op de Brouwersgracht. 
Henricus Brouwer, - 10 Oct. 1783 - A.-pr. in de Pool 

op de Ygraft. 
Joannes Francken, - 31 Dec. 1783 - aartspriester en 

pastoor in de Heintjes-hoeksteeg. 
Bernardus Driessen, - 6 Febr. 1784 - A.-pr. in de 

Heintje-Hoeksteeg. 
Adrianus Heijdendaal, - 6 Febr. 1784 - A.-pr. in de Pool. 



192 

Lambertus Ignatius Geeres, - 6 Febr. \lS4i - A.-pr. op 

de Booramarkt. 
Bernardus van Kokkelink , - 6 Febr. 1784 - A.-pr. op 

't Kuiperspad. 
Joannes Gerardus Moolenaar , - 4i Jun. 1784 - A.-pr. 

in de kerk de Liefde op 't Lange Bleekerspad, buiten 

de Raampoort onder de jurisdictie van deze stad. 
Joannes Kok, 23 Sept. 1784 - A.-pr. in het Maagdenhuis. 
Thomas Iloubé, - 9 Dec. 1784 - R.-pr. in de Fransche 

Roomsche kerk op de Boommarkt. 
Theodorus de Vos, - 4 Maart 1785 - A.-pr. in den 

Posthoorn op de Brouwersgraft. 
Henricus Franciscus Hekkingh, - 1 Jul. 1785 - R.-pr. in 

de Statie buiten de Raampoort, de Liefde. 
Andreas Bakker, - 5 Juli 1785 - A-pr. in den Toren op 

den Cingel bij de Bergstraat. 
Hermannus Steenbergen, - 15 Jul. 1785 - A.-pr. in de 

Liefde. 
Gerardus Kuitenbrouwer , - 21 Jul. 1785 - R.-pr. in 

't Heintjes-hoeksteeghje. 
Joannes van Drunen, - 26 Jul. 1785 - A.-pr. in het 

Vreede-Duifje. 
C lande Ledere, - 1785 - pasteur de l'Eglise Francaise. 
Silvestre Brignon, - 28 Sept, 1785 - pastoor van de 

Fransche Roomsche kerk op de Boommarkt. 
Hermannus Franciscus ter Huisdier, - 10 Maart 1786 - 

A.-pr. in de kerk het Papegaaitje in de Kalverstraat. 
Joannes Hofman, - 21 Jun. 1786 - A.-pr. op de Boom- 
markt bij 't Spui. 
Gerardus Barenburg , - 6 Jun. 1786 - capellaan in den 

Posthoorn. 
Leon Desmarets, - 19 Jul. 1786 - pasteur de l'Eglise 

Francaise. 
Josephus Cuijpers, - 18 Sept. 1786 - pastoor in de Ster. 



193 

Joannes de Clercg , - 19 Sept. 1786 - A.-pr. in de Ster. 

Gerardus Hegeman, - 6 Febr. 1787 - R.-pr. in 't Heintjes- 
hoeksteegje. 

Andreas Hoogers , - 9 Maart - A.-pr. in 't Boompje. 

Joannes Ilavers, - 8 Jul. 1787 - A.-pr. in Moses en Aaron. 

Adam Bechers , - 14 Febr. 1788 - R.-pr. in de Room- 
sche kerk, de Krijtberg ') op 't Cingel. 

Leonardus Kuytenhromver , - 1788 - R.-pr. in de Pape- 
gaai. 

Josephus Maju, - 21 Maart 1788 - R.-pr. op het Ba- 
gij nhof. 

Theodorus Broeckaert, - 7 Mei 1788 - R.-pr. op 't Cin- 
gel bij den Toren. 

Jacohus Groen, - 5 Junij 1788 - A.-pr. op het Bagijnhof. 

Adrianus Kerstens , - 29 Oct. 1788 - A.-pr. in den 
Papegaai. 

Augustinus van Crogtliom , - 28 Jan. 1789 - A.-pr. op 
Cingel bij den Toren. 

Carolus van Ulft, - 24 Apr. 1789 - A.-pr. en toekom- 
stig opvolger van Adam Beckers. ^) 

Joannes Andreas Offerman, - 12 Mei 1789 - R.-pr. in 
het Duifje. 

Ludovicus Quesnel, - 2 Jun. 1789 - R.-pr. in het Roomsch 

Jongensweeshnis op de Lauriersgracht. 
Theodorus Broeckaert, - 8 Oct. 1789 - R.-pr. in den 
Toren. 

Henricus Blom, - 27 Nov. 1789 - capellaan in het Duifje. 



1) Deze Statie wordt hier voor 't eerst vermeld, omdat destijds weder het 
bedehuis voor het publiek is geopend geworden. Van 1708 af, alzoo tachtig 
jaren waren in de Kiujtbebg en de Zaaijer wel pp. Jesuieten aanwezig ge- 
weest, doch slechts ter schuil en aan weinige Amsterdammers ten dienste. 

2) Hij was een P'. Recollet en stierf op 4 Dec. 1801 ; dus vóór he' 
overlijden ?an P'. Beckers aan wien, bij zijn dood op 1 Aug. 1806 voor- 
gevallen , opvolgde als pastoor P'. Henricus Groen , S. J. 

Bijdragen Gescli. Bisd. v. üaarletu XIV'' Deel ló 



194 

Gobertus van Lieshout, - 9 vSept. 1790 - cap. in 't Duifje. 
Joan. Elias Koek, - 12 Oct. 1790 - cap. in den Posthoorn. 
Joannes Lenaerts, - 16 Febr. 1791 - cap. in de Papegaai. 
Henricus Beukman, - 20 Jul. 1791 - pastoor in de Pool. 
Gerardus Anton. Albert, - 26 Aug. 1791 - cap. op 't 

Bagijnhof. 
Joannes Franchof, - 4 Oct. 1791 - cap. in de Posthoorn. 
Gyshertus Pyselman, - 1 Nov. 1791 - past. in Moses 

en Aaron. 
Joannes Lescher , - 13 Dec. 1792 - past. op 't Bagijnhof. 
Albertus van Rijn, ') - 16 Febr. 1 792 - past. in de Zaaijer 

[op de Keizersgracht]. 
Theodorus Bastian , - 16 Febr. 1792 - assistent en 

opvolger van Abb. van Rijn. 
Joannes Beukman, - 1 Maart 1792 - cap. in de Pool. 
Theodorus Bastian, ^) - 12 Jun. 1 792 - past. in de Zaaijer. 
Antonius Brakenhof, [Seculier Heer] - 14 Jun. 1792- 

cap. bij Theod. Bastian. 
Joannes Hegeman, - 8 Febr. 1793 - past. op 't Rusten- 

burgerpad buiten de Utrechtsche poort. 
Joannes Everard, - 11 Sept. 1793 - cap. in 't Haantje 

bij Ger. Hegeman. 
Nicolaus Smits, - 27 Jun. 1794 - past. in 't Stadhuis 

van Hoorn. 
Josephus Brabanter, - 1791 - A.-pr. in de Ster. 
Dominicus Steijnsbisschop , - 27 Aug. 1794 - A.-pr. in 

in het Stadhuis van Hoorn. 
Hermannus Udeman , [seculier Heer] - 21 Oct. 1794 - 

cap, in de Zaaijer. 



1) Zie de eerste noot van de voorgaande bladzijde. 

2) Hij t op 14 Febr. 1825 en had tot opvolger Joan. Loncke, S. J. 



195 
NAAMLIJST 

DER OUD-ROOMSCHE PRIESTERS TE AMSTERDAM 

DOOR DEN STEDELIJ KEN KAAD TOEGELATEN 
TÜSSCHEN 1730 EN 1794. 



27 Oct. 1730. 

Joannes van ffertefelt, R.-pr. in de Teertuinen, in de 
drie Bonte Kraaijen. 

Cornelius Verheul, R.-pr. in het jongensweeshuis. 

Henricus de Haan, R.-pr. in het Maagdenhuis. 

Joannes Schoonebeek, R.-pr. op den Nieuwen-Zijds- Voor- 
burgwal bij de Lijnbaansteegh. 

Theodorus Doncker , R.-pr. op de Brouwersgracht bij de 
korte Princegracht. 

Lucas Ahuis, R.-pr. in de Keizerstraat [de Pauw]. 

Antonius Meijers , R.-pr. in de Barnsteeg [Ooijevaar]. 

Ilieronymus de Boch , R.-pr. in de Vinkensteeg. 

Gislenus Priem, R.-pr. op 't Cingel, vierde huis van de 
oude Spiegelstraat, noord-zijde. 

Joachimus Bervelii^gli, - 17 Aug. 1731 - R.-pr. op de 
Brouwersgracht in plaats van w^ijlen Theodorus Doncker. 

Franciscus Praet , - 31 Aug. 1731 - A.-pr. op de 
Brouwersgracht. 

Henricus Jos. Zeiler, - 17 Dec. 1732 - A.-pr. op de 
Brouwersgracht in plaats van den geavanceerden Praet. 

Joannes Stiphout, - 11 Jun. 1733 - A.-pr. in de Kei- 
zerstraat; op 9 Sept. 1734 R.-pr. alhier geworden. 

Nicasius van Florij , - 23 Dec. 1734 - A.-pr. in de 
Keizerstraat. 

Maithias Hachten, - 18 April 1736 - A.-pr. op de 

Brouwersgracht. 
Gislenus Priem, - 25 Sept. 1736 - R.-pr., tot dus verre 
gewoond hebbende op 't Cingel bij de oude Spiegel- 



196 

straat , doch nu zullende wonen op de Nieuwe-Zijds- 
Voorburgwal bij de Lijnbaansteeg. 

Henricus Milius , - 22 Jan. 1739 - A.-pr. op de Brou- 
wersgracht. 

Henricus Milius y - 21 Maart 1741 - R.-pr. in het jon- 
gensweeshuis. 

Jacóbus Mars, - 21 Maart 1741 - A.-pr. in de Keizer- 
straat. 

Gerardus Hamaker, - 17 Mei 1741 - A.-pr. op de 
Brouwersgracht. 

Joannes Holling erus , - 9 Feb. 1742 - A.-pr. in de 
Keizerstraat. 

Hieronymus de Bock, - 7 Sept. 1742 - op dien datum, 
als door Petrus Joannes Meynderts aartsbisschop van 
Utrecht gewijd zijnde tot bisschop van Haarlem, is 
geadmitteerd om de bisschoppelijke functien bij provisie 
etc. waar te nemen; nadat hij op 7 Sept. 1742 de 
verklaring etc. op nieuw had bekrachtigd. 

Henricus Petrus Smit, - 30 Oct. 1742 - R.-pr. in de 
Bonte Kraaijen, 

Joannes Holling erus , - 13 Dec. 1742 - A.-pr. in de 
Vinkenstraat. 

Petrus Borger, - 13 Dec. 1742 - A.-pr. in de Keizerstraat. 

Joannes Hollingerus, - 30 Jan. 1745 - R.-pr. in de 
Vinkenstraat. 

Joannes van Stiphout, - 14 Jun 1745. Op 30 Jan. 1745 
hebben H. E. Gr. achtbaren gepermitteert, dat J. van 
Stiphout de bisschoppelijke functien binnen dese stad 
zal mogen waarnemen, totdat de plaats van den over- 
leden Hieronymus de Bock bisschop van Haarlem ver- 
vuld zal zijn, en is gelast daarvan dese aanteekening 
alhier te doen. Ter ordin Jo. van Loon de Jonge. 

Adrianus Broekman, - 18 Jul. 1749 - A.-pr. in de 
Keizerstraat. 



197 

Petrus Borger, - 18 Jul. 1749 - R.-pr. op den Voor- 
burgwal over de Kolk. 

Alhertus Ahuis, - 28 Sept. 1752 - A.-pr. in de Keizer- 
straat, 

Henricus de Flaan, - 22 Febr. 1754- - R.-pr. in de 
Barnesteeg , gen. de Ooijevaar. 

Adelbertus Ahwis , - 18 Oct. 1754 - R.-pr. in de Vin- 
kenstraat. 

Cornelius Pelt, - 30 Oct. 1754 - A.-pr. in de Keizerstraat. 

■Joannes Petrus Hoddé , - 19 Nov. 1756 - R.-pr. op de 
Brouwersgracht, 

Cornelius Spont, - 16 Dec. 1756 - R.-pr. in de drie 
Bonte Kraaijen. 

Petrus Willemsen, - 14 Jun. 1747 - A.-pr. in de Pauw 
of Keizerstraat. 

Lodeioijk Langlois , - 13 Jul. 1762 - A.-pr. op de Nieuwe- 
Zijds- Voorburgwal tusschen de korte Lijnbaan- en 
Pottenbakkersteeg, 

Matthias Roból , - 4 Nov. 1762 - R.-pr. in de Pauw, 

Stephanus Brachet, - 28 Jun, 1763 - A.-pr. in de 
Barnsteeg. 

Alhertus Vermeulen, - 15 Mei 1764 - A.-pr, in de 
Vinkenstraat, 

Gerardus Timmer, - 24 Jan. 1765 - A.-pr. in de Kei- 
zerstraat, 

Theodorus Nauta, - 8 Apr. 1766 - A,-pr. in de Pauw. 

Joannes Nieuw enhuis , - 8 Apr. 1766 - A,-pr. in de 
Barnsteeg. 

Joannes Niemoenhuis , - 26 Jan. 1768 - R.-pr. in de 
Barnsteeg. 

Petrus van Hardenberg , - 3 Feb, 1768 - A.-pr, in de 
Pauw. 

Petrus van Hardenberg, - 13 Sept. 1768 - R.-pr. op de 
Nieuwe-Zijds-Voor- en Achterburgwal. 



198 

Bernardus Kuijter , - 13 Sept. 1768 - A.-pr. in de Pauw^ 

Henricns Louhurg , - 13 Sept. 1768 - A.-pr. op de 
Brouvversgracht, [Noordzijde.] 

Joachimus Bervelingh , ') — 10 Nov. 1768 — R.-pr. op de 
Nieuwe-Zijds-Voor- en Achterburgwal. 

Henricus Louburg , - 10 Oct. 1771 - R.-pr. op de 
Brouwersgracht. [Noordzijde.] 

Leonardus van Doorn, - 17 Maart 1773 -A.-pr. inde 
Pauw in de Dijkstraat. 

Joannes Casaux , - 22 Mei 1776 - A.-pr. op de Brou- 
wersgracht. 

Adrianus Joannes Broekma7i, - 2 Jul. 1778 - [R.-pr.?] 
Bisschop van Haarlem. 

Joannes Smal, - 28 Sept. 1785 - A.-pr. in de Keizer- 
straat, de Pauw. 

Dirk van Broekhuizen, - 5 Maart 1788 - capellaan van 
de Kath. kerk in de Keizerstraat. 

Cornelius de Jong, - 3 Oct. 1788 - A.-pr. bij den ZE. 
Hr. Broekman bisschop van Haarlem , in de kerk de 
Pauw. 

Gerardus de Jager, - 7 Sept, 1790 - capellaan in de 
Pauw. 

Joannes Bon, - 24 Sept. 1794 - A.-pr. bij den bisschop 
van Haarlem in de Pauw, in de Keizerstraat. 

1) Kort na den dood van J. Bervelingh — f 10 Nov. 1781 — werd 
door de Amsterdamsche Vroedschap voor S. Nicolaus, bij de Pottenbakkers- 
steeg, toegelaten Joës Francken; [/.ie hierboven] doch ten gevolge van den 
weerstand van een gedeelte der parochianen van S. Nicolaus, bleef de ver- 
melde toelating zonder gevolg en trad alhier als deservitor op de pastoor 
der Barnsteeg. 



199 



ZEDENSPIEGEL. 



In een keldervertrek van het Stedelijk Museum te 
Haarlem, de zoogenaamde Martelhamer, woi'den een aan- 
tal straf- en foltertuigen uit den ouden tijd bewaard en 
vertoond. Men vindt er vrij kompleet alles wat in deze 
streken voorheen voor het hals- en correctioneel recht 
noodig was. Eene galg van 1634 voor vijf veroordeelden, 
met eene dubbele ladder om den beul en zijn patiënt 
naast elkaer naar boven te doen gaan ; eene geeselpaal 
aan een der stijlen, voor de geeseling onder de galg; 
een dergelijk werktuig op zich-zelf staande voor lichtere 
straf; het kruis waarop een veroordeelde werd uitgestrekt, 
den dood- of genadeslag op de borst ontving en dan 
werd geradbraakt; de bijl waarmee meineedigen de toppen 
der voorste vingers werden afgehakt, somtijds, voor andere 
vergrijpen, de rechterhand; de pijnbank; de ijzers om te 
brandmerken met het komfoor waarin zij werden gloeiend 
gemaakt en eene pook om de kolen op te rakelen inkluis; 
eene ton , van boven met een gat om het hoofd door te 
steken, waarin meestal vrouwen die zich aan den goeden 
naam of het eigendom van hare medepoorters hadden ver- 
grepen , werden rondgevoerd; eindelijk de brits waarop 
jongens werden vastgebonden en met roeden getuchtigd. 

In andere landen had men nog andere en schrikkel ijker 
strafmiddelen, maar wat hier bewaard bleef, is al erg 
genoeg. Het deed dienst in de 17*^^ en 18'^^ eeuw, enkele 
toestellen ook nog in de negentiende. Sommige straffen 
en pijnigingen, waarvoor men hier de werktuigen bijeen 
Jieeft, werden reeds in de H'^-lö^ eeuw uitgevoerd, maar 



200 

in sommige gevallen bracht men toen veroordeelden ter 
dood op eene wijze, die nog veel wreeder en onmensche- 
lijker was, al ging men, als. ik het zoo zeggen mag, 
minder omslachtig daarbij te werk. Men leest van levend 
verbranden en levend begraven, oogen uitsteken, handen 
afbouwen, tong splijten, verdrinken, smoren en dergelijke 
gruwelen meer. 

Maar dat was geen dagelijksch werk en men strafte 
kleine vergrijpen minder zwaar dan in latere eeuwen. 
Bovendien was de aart der boeten waar men de over- 
treders van landswetten en stedelijke keuren meê trof, 
meer verscheiden, zij kwam veelal meer ten goede aan 
de buro-erlijke gemeente of aan de kerk en hield dikwijls 
meer verband met het vergrijp dat was gepleegd. 

Er bestaan nu slechts twee soorten van kastijding : 
geldboete en gevangenisstraf, in enkele gevallen met 
ontzetting van burgerlijke- en burgerschapsrechten. Vroe- 
ger, nl, in de middeleeuwen, waren er geen gevange- 
nissen, ten minste geen verblijven tot opsluiting van 
misdadigers voor eenigszins langen tijd. Men had den stok, 
waarin de kwaaddoeners werden in bewaring gebracht , 
tot dat hun vonnis was gewezen , doch dat arrest duurde 
gewoonlijk niet lang, omdat de rechtspraak sneller in 
haar werk ging dan thans. Opsluiting in eene gevangenis 
voor korter of langer tijd , als straf uitgesproken , was 
zoo goed als niet bekend. Vandaar dat de géole of het 
misdadigers-gat gewoonlijk van geringen omvang was. 
Er bevonden zich in Haarlem van ouds twee dieven- 
kelders, de een onder het Stadhuis, de andere in de 
Bartel-Jorisstraat. In den laatste zaten o. a. Talesius en 
zijne dochter Ursel, het beggijntje, opgesloten, tot zij 
den 37 Mei 1573 werden ter dood gebracht. De eigen- 
lijke gevangenis was, waarschijnlijk sedert 1528, in den 
toren, aan de Sparenzijde, van de oude St. Janspoort, een 



201 

gebouw dat staande het beleg, in Februari 1573 werd 
afgebroken. 

Boeten werden in de middeleeuwen raenicrvuldio: opge- 

O Oio 

legd, maar op eene geheel andere wijze dan tJians. 
Eigenaardige vormen er van waren de steenboeten ; zij 
werden veelvuldig geeischt sedert in de steden de houten 
huizen, ook de openbare gebouwen, geleidelijk door steenen 
panden werden vervangen, de aarden wallen door vest- 
muren, kerken en kapellen werden gesticht of vergroot. 
In dat tijdperk moesten vele overtredingen geboet worden 
met het leveren van steenen, in een aantal van 5000 
tot 100000 afwisselende, bovendien somtijds van eene 
opgegeven hoeveelheid kalk , welk bouwmateriaal dan 
moest bezorgd worden ter plaatse-zelve waar men het op 
dien tijd noodig had, b. v. aan de parochiekerk, het stad- 
huis, de vestmuren, eene of andere poort. Nu en dan 
eischte het gerecht van den veroordeelde het maken van 
eenige roeden vestmuur, waarschijnlijk wanneer de delin- 
quent zelf metselaar of ambachtsman was , hoewel dat 
niet wordt opgegeven en het is dus slechts eene gissing. 
Van geldboeten wordt veel minder gewag gemaakt, waar- 
schijnlijk omdat daarvan in den regel niets in de stadskas 
te recht kwam. Want men weet, dat zij gingen: 1/3 voor 
den aanbrenger van het delict (zoo die er was), 1/3 voor 
den Landsheer en 1/3 voor den Schout. 

Ontzetting van burgerlijke en burgerschapsrechten , kan 
zoo wat in vergelijking gebracht worden met het middel- 
eeuwsche bannissement. Verbanning voor een zeker aantal 
jaren, want voor eeuwig werd niet veel uitgesproken, 
was, als men het zoo noemen mag, schering en inslag. 
Men paste deze straf zoo veelvuldig toe, dewijl zij eene 
allergemakkelijkste manier was, om zich van booswichten 
en kwaaddoeners af te maken, doch zij strekte niet ter 
bevordering van veiligheid in den lande, want men kreeg 



202 

en hield langzamerhand eene vlottende en zwervende 
massa lediggangers , die gewoonlijk geen middel van be- 
staan hadden, en van ongerechtige streken om aan den 
kost te komen, niet afkeerig waren. 

Behalve hetgeen reeds opgenoemd is, had men nog 
eenige andere correctioneele straffen, zooals het volgen 
der processie , de bedevaarten , den schandsteen , de 
kaak, enz. Voor zoover daarvan niet reeds vroeger ge- 
sproken is, ') zou er hier nog wel breedvoeriger over 
kunnen gehandeld worden , maar het is mij thans minder 
te doen om de straffen verder na te gaan , welke werden 
opgelegd, dan de vergrijpen te bespreken, die werden 
gepleegd. ") Ik heb op het oog de lezers bekend te 
maken, met een paar bladzijden uit het leven van de 
poorters der lö*^" eeuw, waaruit men zal zien, dat in 
sommige opzichten , de tijden na verloop van vier eeuwen 
nog niet veel veranderd zijn ; dat in andere gevallen 
daarentegen de zeden metterdaad beter zijn geworden ; 
dat vroeger werd gestraft, wat naar eene aan ieder burger 
toekomende vrijheid, straffeloos behoort te wezen, en 
dat, om het hier bij te laten blijven, waar eerbied ont- 
brak voor goddelijke zaken of wereldlijk gezag, de over- 
heid niet weifelde , de ergenis-gevenden met gestrengheid 
te straffen. 

Om tot dit doel te geraken , willen wij eens doorbla- 
deren het register der vonnissen door het Gerecht der 
stad Haarlem in de 15'^^ eeuw gewezen ^) : met eene 



1) Bijdragen voor de Geschiedenis van het Bisdom van Haarlem, Dl. XI, 
blz. X en blz. 233 sqq. 

2) Zie verder de : aanteekeningen uit de Geschiedenis van het Strafregt 
door P. C. Molhuysen, in: Mjhoff tx^ Fruin , Bijdragen voor Vaderlandsche 
Geschiedenis en Oudheidkunde , Nieuwe Reeks. Tweede Deel, 1861. 

3) N" 1073 van den; Inventaris van het Archief der stad Haarlem, 
I"" Afd, 



203 

» 
kinderlijke en argelooze eenvoudigheid vindt men daarin 

de vergrijpen opgeteekend waaraan sommige poorters zich 
nu en dan schuldig maakten en ik- geloof, dat men geen 
getrouwer afspiegeling der zeden van dien tijd zou kunnen 
begeeren, dan ons in dat boek wordt aangeboden. 

Ik geef slechts eene kleine bloemlezing en bepaal mij 
tot die vonnissen, waarin sprake is van geestelijke peV- 
sonen of kerkelijke zaken, of waarbij straffen van kerke- 
lijken aart werden opgelegd, 

1437. Diefstal van zand. Ondiep maken der stads- 
grachten en vaarten. 

Opten sonnendach die vij'^*^"^ dach in Julio anno 
M.cccc.xxxvij, 
Want een geheiten schelu ') wijbken ''), der stede sin- 
gel tot voil steden ^) grote culen in gedolven heeft, ende 
die aerde ende dat sant mit sinen schepe enwech gevuert 
tot sinen wille , ende oic overmids dat hij inder stede 
graften ende in die vaert sijn aerde heeft laten vallen, 
ende oic dairinne geworpen, soe ist dattet gerecht hem 
op dese tijt dair off corrigeert, ende tot correxie sett, 
dat hij nu rechtevoirt *) voir die cruce gaen sal in een 
pair lijnen ') cleder ende sal hebben in sijn handt tot 
enen teyken een mandeken mit aerden, ende als hij dat 
gedaen heeft soe banten ^) tgerecht voirt op huden bijder 
sonne vter stede, ende vter stede vrihede op sijn lijf, 
ende dair niet weder in te comen, ten sij bij wille van- 
den ghemenen gerechte. 

1440. Verboden Beggijnhof of Zustershuis. 

Bij voorrechtsbrief van Philips van Boergondiën , aan de stad 
Haarlem den 18 Augustus 1426 verleend, werd het rechtsgebied 

1) scheel 2) dimin. vorm vau den mansvoornaam: Wjbo 3) vele 
plaatsen 4) aanstonds 5) linnen 6) bant hem 



204 

der stad honderd tachtig roeden naar alle zijden landwaarts in 
vergroot, maar bepaalde hij tevens, //dat men binnen der stede 
vrijheit gheen beghijnhove, zusterhuyse noch geenrehande ver- 
gaderinge voirt aen maken noch begrijpen (zal) van mannen of 
van vrouwenpersoenen in geenre wijs, lueer dan dair nu ter tyt 
sijn"; enz. 

Des sonnendages opten x"^^"^ dach in aprille anno 
M.cccc.xl, 

Omme overicheit ')- willen die bave jacops-dochter ende 
niargariete baudijnsdochter gedaen hebben tgegen den 
gerechte om dat sij bleven sitten in enen huze ende wou- 
den vergaderinge van susteren dair inne maken , soe 
bantse tgerecht op huden vter stede een jair lanck op 
hoir lijfF ende tenden ^) den jaere dair niet weder in te 
comen ten sij bij wille (van) den gerechte. 

1444. Weigeren van den steclelijken accijns. 

Anno M°cccc° xliiij. secundum cursum curie opten 
sonnendach die xxj^'^ dach in februario. 

Alsoe Jan gerijtssoen wonende voir den huze tot scho- 
ten den excijsmeester vander stede dreygelike woirde 
gegeven heeft , om dat hij hem den excijss eysschede die 
hij sculdich was, ende voirt ^) dat hij dair op sijn cleder 
after op sloech ende liet die lude after in sien die dair 
bij wairen, ende seide in smadiclieit *) vander stede, hier 
after in suldi der stede excijss vinde , ende dit sijn die 
hantvesten die sij hebben, Om deser onredelicheit ende 
smadicheit willen , soe hebben hem tgerecht die vroet- 
schap ende richeit ') overseit ^) soe die sake an hem 
gebleven is, dat hij op huden voir die cruce gaen sal 

1) overicheit =: overhooricheit = ongehoorzaamheid. 2) na het einde 
van 3) verder 4) minachting 5) rijkdom =. de rijksten, die mede 
zittiog hadden in den Haad. 6) bevolen 



205 

mit een neder cleet an sijn hals hangende, ende dair toe ') 
soe banten tgerecht die vroetschap ende rijcheit op huden 
bijder sonnen wt der stede ende dair wt te wesen ende 
te blijven op sijn lijf een jair lang, ende dair tenden niet 
weder in te comen ten sij bij wille vanden gerechte ende 
der vroetschap ende rijcheit voirscr. 

1445. Bouwen van het nieuwe kruiswerk of transept 
van de St. Bavo-kerk. 

Hierover zie men het zeer belangrijke opstel : Plaatsbeschrijving 
der St. Bavo-Kerk te Haarlem , door den ZeerEerw. Heer 
J. J. Graaf, in de: Bijdragen voor de Geschiedenis van het Bis- 
dom van Haarlem, Vierde Deel, 8°, 1876. 

Des sonnendages des anderen dages naden heiligen 
Jairssdach anno (m.cccc.) xlv. seciindum cursum curie. 

Alsoe Jacop coster, naden tuych ^) die tgerecht dairofF 
gehoirt hebben , den kercknieesters onredelicke dreyge- 
licke woirden gegeven heeft doe dat fundament vanden 
nuwen werck an die noortside vander kerke gedolven 
wairt ende om dat dieselve Jacop oic sake gehantiert 
heeft dair grote ongenoechte binnen der stede off geco- 
men mochte hebben ende oic om dat hij sijn wijff groet 
ontier ') ende vrese *) van hoiren lijve gedaen heeft ende 
omdat hij sijnen broeder dreygelike woirde gegeven heeft 
ende alsoe van deser misdaden die sake gebleven is 
anden gerecht, Soe seit hem tgerecht over, dat hij der 
stede ter beteringe dair off doen sal ende geven xl"^ steens 
ende xx hoet calcx ende die sal hij verborgen an sgerechts 
handen tusschen dit ende den heiligen dertien dage ") 
ende waert dat hij des niet en dede soe banten tgerecht 
naden heiligen dertien das; terstont vter stede wt der 

1) bovendien 2) getuigenis 3) geweld 4) bedreiging 5) Drie Koningen 



206 

stede vrijhede wt der baljuscip van Kennemerlant ende 
van Rijnlant, ende niet weder dair in te comen tensij 
dat hij den steen ende kale verborgt heeft ende die sal 
hij doen leveren ende brengen op sijnen cost binnen 
der stede bijden zijlpoirte, ende dair an tende nochtant 
binnen der stede niet te comen ten sij bij wille vanden 
gemeuen gerechte. 

1446. Onruststokers. 

Anno (m.cccc.) xlvj. Des sonnendages die xxij^'^ dach, 
in Meye. Alsoe onlancx geleden Een deel personen op 
des balyws dach dat hij vierschair binnen hairlem sitten 
soude, gecomen sijn binnen hairlem niit horen panssers, 
messen, bogen ende andere wapene, bij namen geheiten 
Jan Auwelssoen van AssendelfiP, bartout harmanssoen van 
Wormer, allart pieterssoen ende Dirc Direxsoen, ende 
sijn in taveernen gaen sitten drincken ende hebben aldair 
pertijlike saken gesproken van Cabbellaus ende hoecx , 
dair wt gescepen was onruste ende onvrede te comen , 
dairs sgerechts meyninge ofiF is dat sij nyemande gehen- 
gen en willen enige pertijlike woirde te spreken ofF per- 
tijlike saken te hantieren ende sunderlingen die van buten 
in comen niet gehengen en willen mit pansers, messen , 
bogen ofF ander wapen langes ter straten te gaen, of in 
taeveernen dair mede te sitten te drincken ende dan per- 
tijlic te spreken. Soe ist dat sij den voirs. personen dair 
off over seggen ter beteringe te doen ende sullen elcx 
van hem geven totter tymmeringe behueff der prochie- 
kerke alhier xv'" steens ende die leveren binnen der stede 
tusschen dit ende sunte Jacopsdage naestcomende totter 
plaetsen dair hem die kercmeesteren dat wijsen sullen, 
Ende desen steen sullen sij verborgen binnen der tijt 
voirscr. te leveren tusschen dit ende den vier heiligen 
dagen van pinxten naestcomende. Ende waert dat sijs 



207 ■ . 

binnen der tijt niet en verborgde soe bantse tgerecht 
tanden den vier heiligen dagen van pinxten wt der stede, 
wt der stede vriliede , wt der balyuscip van Keiiemer- 
lant ende van Rijnlant soe men dat doen mach nae inhout 
der hantvesten iij Jair lanc te wesen ende te blijven op 
hoir lijf ende tenden den drie Jairen dair niet weder in 
te comen sij en ') hebben elcx den steen gelevert ende 
betaelt, 

Alsoe ter selver tijt mitten voirseiden personen binnen 
Hairlem gecomen sijn bij namen geheten vrederic pieters- 
soen , pieter vredricxsoen ende garbrant henricxsoen ende 
hebben die selve saken gheoeffent ende gehantiert gelijc 
vanden anderen personen voirgeseit is, ende sij dier sake 
moetwillike anden gerecht gebleven sijn ende dair voir 
geseit hebben, Soe ist dat hem tgerecht overseit dat sij 
elcx geven sullen ter beteringe, totter tymmeringe be- 
huefF voirscr. x™ steens ende die leveren tusschen dit 
ende sunte Jacopsdage ende deden sij des niet, soe will 
men die nemen ende hebben vanden borgen. 
Borgen (volgen de namen). 

Desen borghen voirscr. hebben betaelt. 

1446. Dragen van verboden tvapenen. 

Daartegen was voorzien bij de keur van 8 April 1392. 

Tenzelfden dage. Alsoe Jan Gerijtssoen die snider, mit 
enen loden bal bevonden is in sijn mouwe dragende, dair 
in te vermoeden was dat hij gheen doechde dair mede 
voir en hadde ende alsoet sgerechts meyninge is, dat sij 
nyemande gehengen en willen alsulke wapenen heymelic 
te dragen. Soe bannet tgerecht denselven Jan gerijtssoen 
op huden bider sonne wt der stede, wt der stede vriheden, 

1) tenzij zij 



208 

wt der balyuscip van Kenemerlant ende van Rijnlant een 
jair lanc te wesen ende te blijven op sijn lijf ende tende 
den jaere dair niet weder in te comen ten sij bijden ge- 
meenen gerecht. Ende dair toe so sal hij geven eer hij 
weder in die stede ofF stede vriheden comen mach iiij"" 
steens totter tymmeringe behuefiP vander prochiekerke en 
xl sc(hellingen) an gelde nae inhout skoerss. 

1451. Gaan ter eerste misse in Amsterdam. 

Bij de keur van 8 April 1392 was het gaan ter eerste mis en 
naar uitvaarten buiten Haarlem, tot op zekere hoogte verboden. 
Het getal personen , die aan dergelijke uittochten mochten deel- 
nemen was beperkt en het schijnt niet geoorloofd te zijn geweest 
bij soortgelijke gelegenheden te offeren. 

Anno (m.cccc.) een ende vijftich. Des sonnendaghes 
na sinte Margrietendach. 

Opten selven dach lest voirs. Also Jan Mathijssoen , 
godevaert meester aerntsz. , heynric Jacop tymanss. , Jan 
gherijt die bontwerkersz. , zuwe anthonijs de loeffs wijtF, 
Elsbyen gherijt pieterssoens wijfï van bennebroec, Alijt 
Jan van der meerswijfif, ende lijsbet Dirc biermanswijlF, 
Tot Amsterdamme ter eerste missen geweest, ende aldair 
gheoffert hebben ') boven ^) der stede gebot, dair tgerecht 
goeden tuuch ^) off gehoirt hebben, So seit tgerecht hem 



1) Offeren, ten offer gaan, geschiedde op hooge feestdagen aldus: op 
het altaar w erden door de geloovigen , kleinere of grootere giften in geld 
neergelegd ten behoeve van den Priester. De mannen gingen eerst, dan 
volgden de vrouwen en de plechtigheid geschiedde onder gezang van het koor. 

Den 17 Augustus 1885 zag ik in eene kerk in de stad Luxemburg hoe 
het offeren daar geschiedt. Bij eene uitvaart gingen de mannelijke familie- 
leden van den gestorvene processionaliter de evangeliezijde van het altaar 
op, liepen er achter om, wierpen hun offer in een aan den cpistelkant ge- 
plaatst bekken en keerden toen naar hunne plaatsen terug. 

2) minachtende 8) getuigenis 



209 

dair voer over te beteringe, dat slj elcx twisken dit ende 
sinte pietersdach ad vincula naestcomende op horen cost 
leveren sullen, voir der stathuys , vj^ stiens, ende dat 
te verborgen bij dage sonnenschine ende wairt dat sij 
des niet en dede, dat sel wesen op sulke correxcie ende 
boeten, als hem tgerecht vorder dair off over vinden 
ende seggen sullen. 

1451. Beleedifjlnrj en bedreiging van den Prior 
van St. Jan. 

De Commanderij van St. Jan was het grootsLe en rijkste mannen- 
klooster te Haarlem. Zij werd gesticht in 1310 en bleef bestaan 
lot 1625. Het is niet bekend wie in 1451 Prior, — maar wel 
dat Heer Gerrit Van Scoten destijds Commandeur was. 

Anno (m.cccc.) een ende vijftich. Des sonnendages opten 
negenden dach in Meye. presentibus die scout Jan willem 
claess. , huge Jansz., gherijt stefiFensz. ende florijs eng- 
brechtss., Rade, Pieter claesz. , Symon berwoutsz., luytgen 
camerouwer, Pieter brawe , Jacop zaenden ende bertholo- 
meus godevaertsz. , scepenen. 

Also dammas dammassoen, Den prior van sinte Jans 
cloester binnen hairlem, onlancx geleden binnen der ker- 
ken, grote vrese mit een getoghen messe gedaen, ende 
vele smaliker, lelijke, dreychelike woirde gegeven heeft 
dair tgerecht goeden tuuch off gehoirt hebben, onime dier 
misdaet wil so seit tgerecht hem over, dat hij op sinte 
pancraes dach nu naest comende tot aciite vren voir 
middach comen sel inden sel ven cloester opt koer in jeghen- 
woirdicheit den prior, ende alle den ghemenen heren ') 
also veer als sij daer bij comen willen, ende sal dair op 
sijn knyen vallen, ende bidden den prior, ende voirt den 
commenduer ende den ghemenen heren dat sij hem omme 



1) verdere kloosterlingen. 
Bijdrageu Gescli . Bisd- v. Haarlem XlVc Deel. 14 



210 

goids willen , vergheven willen , zulke vrese ende sma- 
dicheit, als hij den prior ende den cloester voirs. ghedaen 
heeft, dat gedaen wesende sal dammas dammassoen voer- 
seit terstont , ter eren ende ter wairdicheit goids , aldair 
inden selven cloester voir dat wairde heylige sacrament 
setten een kairsse van drie pont was, ende dair toe ') 
sel hij opten selven dacli, onder die homisse in die pro- 
chiekerc tot hairlem, voir dat wairde heylige sacrament 
setten een kairsse van drie pont wasse Ende hier en boven 
sel hij noch der stede van hairlem leveren voir der stat- 
hnys sesse dusent stiens ende drie hoet calcx op sinen 
cost twisken dit ') ende pinxster naestcomende, ende dat 
verborgen bij dage sonnenschijne ofF dair voir gebannen 
te wesen tyen jaer lang. op sijn lijfF. 



1455. Laster van een biechtvader en andere eer- 
zame personen. 

Smanendaechs vj epiphanie a° (m.cccc.) Iv. 

Alzo mosselt claesdochter van schoten heefift doen scrij- 
ven ende dichten drie onbehoirlicke cedulen die gecleevet 3) 
zijn geweest voir der goeder luyden doren vanden ge- 
rechte, die gescreven waeren in alle zulken schijne *) als 
ofF ze wt eens biechtvadei's monde gescreven hadden ge- 
weest, dair zij enigen personen die ombesproken ende 
omberufft zijn, mede gepijnt ') heefFt van hore ere te 
beroven, welke cedulen inhoudende waren gelijc hier 
na gescreven staet: Siet ghij Rechters vander ste wat ghij 
doet, dit laken dair al dat woel om is dit en heefft dat 
volc niet gedaen dair yhijt op legt, aernt pieterszs. dochter 



I) daar en boven 2) tusschen heden 3) aangeplakt 4) in zoo- 

danigen trant 5) beproefd 



211 

die heefftet gedaen mit hoir niclite bouwen Janszs. dochter 

die ste clerc plach te icesen, ten is hoir eerst niet, dit is 

mij inder biechten gecomen, Ziet dat g hij niet geplaecht en 

wort, dat ghij niet en zhickt , Ie en zeg U niet meer , 

Ende alzo tgerecht inder wairheit bevonden beefFt dat 

mosselt zelve dese cedule lieefft doen scrijven dair die 

voirs. personen mede gescepen waren gescouflSert ') ende 

beroofft te wesen van boere eere , twellic tgerecbte in 

geenrewijs en staet te lijden , Wanttet saken zijn van 

quade exemple, Soe zeittet gerecbte de voirs. mosselt dair 

voir over ter correctie ende ter beterinije voir die mis- 

daet voirs. Eerst dat mosselt voirs. den gerecbte nu ende 

oick aechte boudijn Jansz. docbter nu terstond alliier voir 

den buyse op boeren knyen openbairlicken bidden zal, dat 

zij bun elc bijsonder boir vergeven willen zulke smade- 

licbeit als zij tegen bun misdaen macli bebbon, ende dat 

gedaen, zal die zelve mosselt voirt gelden ter beteringe 

voir die misdaet voirscr. totter stede beboefF xxsij"^ steens 

ende xvj boet calcx ende dit te verborgen op zonnendage 

naestcomende bynnen sdaecbs zonnescbijn, dien steen ende 

kale te leveren ende te betalen bynnen der stede van 

hairlem dair boir tgerecbt wijsen sal tusschen dit ende 

sint Jans dage te midzomer naestcomende, off wairt dat 

mosselt voirs. in enige vanden punten voirs. gebreckelic 

wair, zo zal zij dair voir gebannen wesen wt der stede 

. van bairlem ende wt der stede vrijbede, op boir lijff ^), 

vijff jaeren lanck affter een , zonder dair en bynnen dair 

weder in te comen. Ende dair en teynden ter tijt toe dat 

zij boer voirs. correctie voldaen zal bebben. Ende dat zij 

voirt den gerecbte vernuecht ende voldaen beefft van boer 

overboricbeyt bij goeduncken vanden gerecbte. 



I) belasterd 2) op straffe des doods 



212 

4456. Boomschmderij in den Haarlemmerhout. 

Hiertegen waren strenge bepalingen opgenomen in de keur van 
8 April 1392. 

Ultima Maij Anno (m.cccc.) Ivj. 

Oüi dat Cornelis de Vlaminck doud(e) sco(e)maker 
dagelix gaet mit een bijl inden hout om hout ende brem 
aldair te houwen ende oic gehouwen heeft, dwelc tghe- 
recht van hem niet geheugen en wil noch van nyemant 
anders So zeitet gherecht hem over ter correxie ende ter 
beteringhe dat hij op en sonnendage naestcomende , te 
weten den vj'^ dach in Junio gaen sal voir die processie 
beghinnende beneden tchoor, bloetshoofts ende in een paer 
lynnen cleder ende mit een palm van brem in sijn hant 
ende weder in comen voir die processie voir tchoor Ende 
wairt dat hij dit niet en dede, so sal hij dair voir ge- 
bannen wesen vter stede van hairlem, vter selver stede 
vriheit, vuyt die bailiuscippen van Kermerlant ende Rijn- 
lant een jair lanc op sijn lijf, ende niet weder dair in 
komen ten sij bij tsgherechts ghemoede '), ende al voren 
so sal hij eerst dese beteringe gedaen hebben. (Ter zijde 
staat: volcomen, nl. volbracht.) 

1456. Boom. schender ij in den Haarlemmerhout. 

Eodem die. Om dat Walraven die wever, Duve Jansd., 
Claes dircxsoen, wonende after Jan Florissoens in die 
huyt ') ende pieter coeltgen, brem, hulst ende meijen 
ghehouwen ende gheploct hebben inden hout, so sullen 
sij elc gaen ter beteringe ende ter correctie voir die pro- 
cessie een sonnendage naestcomende, te weten den vj" 
dach in Junio, bloetshoofts mit een cleyn palm van brem 
in die hant, beginnende beneden tchoor, ofif elc sal tus- 
schen dit ende sonnendach naestcomende comen ende 

1) goeddunken 2) in den Hout 



213 

brengen rait hem opten huyse ') een pont hollants. Ende 
waert dat zij geen van beyden en deden, so sullen sij 
gebannen wesen vter stede van hairlem ende vuter selver 
stede vriheit, een jair lanc, op hoir lijf, ende niet weder 
dair in comen tensij bij tsgherechts geraoede, ende al 
voren so sullen sij nochtant dese correxie ende beteringe 
gedaen hebben. (Ter zijde staat : Dit is volcomen.) 

4456. Weigeren van Heerendiensten. 

Bij de keur van S April 1392 was hierop eene boete gezet van 
15 Pond en 32 duizend steenen , bovendien verbanning gedurende 
drie jaren. Het uittrekken met de banier (ten oorlog varen) waar- 
van hier onder sprake is, betrof de belegering van Deventer door 
Philips den Goede, ter zake van het verzet van Overijssel tegen 
de benneming van üavid van Boergondien tot Bisschop van Utrecht. 
Aan dien krijgstocht namen vele Hollanders deel, en hij eindigde 
na eenige weken met eene overgaaf der stad bij verdrag. 

Des Woensdaechs op sinte maria magdalenen Avonde 
ende was die x-xj'*^ dach in Julio a" (m.cccc.) Ivj. 

Alzo florens van Adrichem Jacopsz. overborich ende 
wederspannich geweest heefFt tegen die ordinancie die bijden 
gerechte geordineert is geweest in dese heervairt, te weten 
dat hij zijne gelden niet inleggen en woude gelijc anderen 
zijnen buyren ende heefft den hoofifmans, die him eens 
ende anderwerven duechdelicken dair omine maenden zeer 
spitelicken toegesproken Ende heefift noch dair en boven 
in tegenwoirdicheit vanden gerechte opten huyse oneer- 
licken gesproken opter stede ende bijsonder opten genen 
die vander stede wegen geschickt ^) zijn rnitter bannyere 
wt te varen , twelc een zake is van quaden exemple die 
tgerecht vanden voirs. florens ongecorrigiert niet en staet 
te lijden. Zo zeit him 't gerecht dair voir over ter cor- 

1) stadhuis 2) aangewezen 



214 

rectie Eerst dat hij terstond inleggen zal in handen van- 
den homans zulc geit als zij gaderen ') gelijc anderen 
zijnen buyren, V^oirt zal die zelve florens terstond hier 
beneden voir der stede huys openbairlicken ende mit 
ongedeckten hoofFde den gerechte bidden dat zij hirn ver- 
geven willen tgunt dat hij andie voirs. zaken raisdaen 
mach hebben wegen hunluyden, Dit gedaen wesende zal 
florens voirs. op morgen , sinte maria magdalenen dach , 
goets tijts onder die hoichmisse brengen ende zetten voir- 
den heyligen sacramente een wassen kaersse van ij pond 
wasses wegende Ende dair en boven zal hij der stede 
geven ter beteringe thien duysent steens ende vijfF hoet 
calcx ende dat verborgen op huyden bynnen sdaechs zonne- 
schijn, dien steen ende calc voirs. te leveren dair him 
der stede tymmermeysters wijsen zullen op zijnen cost 
tusschen dit ende sinte bertelmeeus dage naestcomende 
Ende wairt zake dat florens voirs. in enich vanden pun- 
ten voirs. gebreckelic wair ende niet en dede gelijc voirs. 
staet Zo zal hij dan terstond dair voir gebannen wesen 
thien jaeren lanc wt der stede van hairlem , wt derzelver 
stede vrijheit ende wt den baeliuscippe van Kennemerlant 
ende van Rijnlant, op zijn lijff, ende teynden den thien 
jaeren voirs. niet weder dair inne comen ten zij bij tge- 
i'echts gemoede. 

(Ter zijde staat:) Florens heeff't vergiff'enisse gebeden, 
zijn geit iiigeleyt ende die kaersse gebracht. 

Bairthout huygenz. is borge gebleven voir florens voirs., 
vanden steen ende calc hier gescreven. Presentibus Jan 
van Adrichem ende Jan van Spanckeren. 

1456. Roggebrood verkoopen boven de zetting. 

Item so sullen die brootbackers dat broot backen na ordinancie 
dergeenre die bij horen ede daer toe geset sijn biden rechte of 

1) invordercu 



215 

die men daartoe setten sel ende so wie dat niet en dede verbuert 
V st. alsoe dicke als hijt niet en dede. Keur van 8 April 1392. 

Anno (m.cccc.) Ivj, des manendaechs op sinte 
Lucyendach. 

Alsoo den ghemeenen backeren een ghebot gedaan is 
geweest, dat elc hacker sijn Roggenbroet niet hogher 
gheven en soude dan elc Roggenbroet wegende zes pont 
om een lelide plac '), Welc ghebot zij niet gehouden en 
hebben, mer hebben na dyen selven gebode terstont, niet 
achtende des ghebots, hoir broet ingehaelt ") ende hebbent 
dyerre vercoft dan tghebot vutwijst, dwelc tgherecht van 
hem ongecorrigeert niet en stact te liden So zeitet ghe- 
recht over allen den backeren die int Ambocht sijn van- 
den hackers ter correxie , dat sij te samen sullen doen 
stofferen den Apostol ^) ende die pilaern dair die an staet 
an sbackers outaer in allen schijn als die andere pilaernen 
ende Apostolen ghestoffeert sijn die dair voir staen, sonder 
arghelist, tusschen dit ende sinte Jacops daghe naest- 
comende sonder enich langer vertreck Ende hier mede 
sullen die hackers hoir ordinancie weder hebben Ende die 
hackers die oe venen gheset hebben ende broet openbair- 
liken te coep gehouden hebben dat die tambocht vanden 
hackers in allen punten ghenyeten sullen indyen sij 
willen, als andere hackers van outs geploghen hebben, 
mer wie na desen dach int Ambocht vanden hackers wesen 
willen, die sullen hem houden ende oefFenen nader or- 
dinancie die die hackers hebben , Behoudelic wairt dat sij 
den Apostel ende pilaern voirseit aldus niet en stoffeer- 
den, so sullen zij dair na hoir ordinancie niet gebruycken 
so lange als sij dese stofferinge niet gedaen en hebben. 



1) Een plak = 7^ Cs. 2) wat lichter van gewicht gemaakt 

3) St. Thaddeus r 



216 



1457. Beleediginrj lum den Graaf van Olstervanl. 

Ofi^elesen vij Octobris anno (m.cccc.) Ivij. 

Om dat dirc bertelmeessoen die verkenslager vele lelike, 
ombequamelike ende schoffierlike ') spitige woorden tot 
zijnen wille ende ghelieften mit logentale gesproken heeft 
opten eedelen persoen van mijnen here den grave van 
oestervant Te v^^eten dat hij gheseit heeft, dair goeden 
tnych ofip ghehoirt is, dat mijn here van oestervant 
niet en doech ^), dat hij een stinckert is, ende nyeman 
goet en dede van zijnen leven ende meer andere lelike 
ende ombehoirlike woorden , die men over ghenen goeden 
here moigeliken spreken soude '), dair elc raensch, verstant 
hebbende, wel vuyt mereken ende bevroeden mach, dat 
hij dair kenliken ende openbairliken an gheloghen heeft 
So sal hij om des misdaets wille , gode teren , mijnen 
here den grave van oestervant ter beteringhe ende den 
gherechte van Haerlem , so tgherecht van nyemande aldus- 
tanighe woorden opten grave van oestervant of op enigen 
anderen goeden heren te spreken ongecorrigeert en willen 
laten, op morghen staen alhier voir der stede huys voir 
tyen vren , boven allen volke, op een banc bloets hoofts, 
ende segghen aldair mit luyder stemmen, ende weder- 
roepen alle die woorden ende loghentalen ende wes hij 
dair an gheseit heeft, dat hij dair valscheliken ende 
boefliken an ghelogen heeft ende valschliken op hlm vi- 
siert *) Ende wes hij vanden selven grave van oestervant 
geseit heeft anders dan van enen goeden edelen duechd- 
samigen here , dat is him leet mit goeder herten , ende 
sal dair om den gherechte van Haerlem op zijnen knyen 
oetmodeliken verghifnisse bidden, hier en boven so sal 
hij op een sonnendach naestcomende, gaen voir der pro- 

i) eerrooveude 9,) deugt 3) zou mogen spreken 4) gelasterd 



217 

cessien vander homissen, beghinnende vanden hoghen 
chore, in een paer lynnen cleder, bloets hoofts ende ber- 
voet '), mit een bernende ^) waskaerse van een half pont 
wasse in sijn hant, ende die processie gedaen wesende, 
sal hij die barnende kaerse selve mitter hant setten voir 
den heiligen sacramente, tot dyen eynde dat onse here 
god hiin dese loghenachtige woorden vergheven wille 
Ende waert dat hij alle dit niet en dede, so sal hij dair 
na terstont gebannen wesen tot ewigen dagen vter stede 
van Haerlem, vter stede vriheit, vut die bailiuscippe van 
Kennemerlant ende van Rijnlant, op sijn lijf. 

1459. Beleedifjimj van den hondenslager der 
Parochiekerk. 

De hondenslager was een kerkelijk beambte van eenig gewicht. 
Hij raoest in de eerste plaats de rondloopende honden uit de kerk 
drijven en was verder met het bewaren der orde belast. 

OfFgelezen smanendaechs x dagen in decembri a° (m.cccc.) 
lix. 

Om dat symon Jans lottijnszoenszoen ende claes Janszoen 
wisselair, spitelicke ') ende dreygelieke woirde gegeven 
ende toegesproken liebben den genen die tgerecht bevolen 
heefft die honden wt die kereke te slaen, omdat hij sy- 
nions hont inder kereke sloech ende hebben him dair omme 
vanden kerchove credaecht Twelc tgerecht niet en staet 
te lijden , zo zeit him tgerecht dair voir over ter correctie 
voir die misdaet voirscr., alze dat zij elcx op zonnendage 
naestcom mende onder der hoichmisse brengen ende zetten 
zullen voir den heyligen sacramente inder prochikercke 
elc een wassen kaersse van drie ponden wasses Ende om 
dat die voirsc. claes Jansz., doe zij te samen om deser 
zake opten huyse ontboden waren, omme dese misdaet 

1) barrevoets 2) brandende 3) bittere 



218 

anden Rechte te keren '), zeyde totten gerechtte, dat hijs 
niet an him blijven en woude ^), want hij niet misdaen 
en hadde, ende dat zijt maken zouden zo zijt eten wouden, 
twelc tgerecht van him niet en staet te lijden, zo zeit 
him tgerecht dair voir over ter correctie, dat hij op morgen 
voir middage te x vren comen zal opten stedehuys voir 
den gerechte ende himluyden aldair bidden mit ongedecten 
hoofFde, dat zij him vergeven willen tgunt dat hij dair 
an misdaen heefFt Ende wairt dat enich van hun beyden 
in gebreke wair, te doen dat voirscr. staet, die zal dan 
dair voir gebannen wesen wt der stede ende wt der stede 
vrijhede van hairlem een jair lanck ende dair an teynden 
dair niet weder in commen ten zij bij des gerechts ge- 
moede, elc op zijn Rechter hant. 



1460. Regeling der zitplaatsen in de Parochiekerk, 

Ghecondicht inder kercke den anderden dach in Ja- 
nuario (m.cccc.) lx, 

Tgherecht ghebiedt dat alle die ghene die eyghen ban- 
cken of borden inder kercken hebben, dat zij die thuus 
halen of doen halen binnen den avonde, of die kercmeesters 
zullen daer mede doen tprofijt vander kercke, ende voirt 
dat niement van nv voirtan eenighe bancken of borden 
inder kercke en brenghe of en zette ende dat niement 
den andren moyenisse en doe ^) of doe doen om t voir- 
sitten inder kercke, mer dat die ghene die voir coemt sal 
moghen sitten daert him believen sal ende dat op zulke 
correctie als den gherecht goed duncken sal. 



1) ter kennis van het gerecht te brengen 

2) hij verkoos niet dathet gerecht er zich meê moeide 

3) moeilijkheid vcroorzake 



219 



1462. Bedreiging van den Schout , beleediging van hel 
heilige Sacrament en allerlei booze praktijken. 

Ofgelesen opten lesten dach van Junio anno (m.cccc.) 
Ixij. 

Om dat tcrerecht mitter eoeder waerheit wel vernomen 
ende verstaen heeft dat Geerijt buysse tot veel tijden 
ende plaetsen geseit heeft, dat die kuyse ') zeer corts 
hier opter straten comen soude, ende him vermeten ende 
beroemt , dat hij den Scout van Haerlera als een Rechter 
van sheeren wegen noch dootslaen soude, overmids dat 
hij een zinen neve, die alhier inder stede tegens den heer 
mit Recht verwonnen was, hadde gedaen vangen Twelc 
him niet en scoude ") te vergeten, zeggende voirt dat hij 
om dat te doen geit bereit gemaect hadde ende vrienden 
geworven, ende dat meer is, dat die voirs. geerijt him 
noch zeer corts vermeten ende beroemt heeft, hadde dat 
heilige sacrament vujtgegaen of omgedragen worden op 
des heiligen sacraments-dach lest geleden, alzoot over- 
dragen ') was ende men dat gewoonlic is te doen, hij 
soude mit meer gesellen die hij dair toe gesproken, ge- 
beden ende t^eworven hadde, den Coninc van den hant- 
boge zinen halsbant afgetogen '') hebben ende anders den 
voirscr. Coninc alzo gehantiert ende sulck spel dair be- 
dreven datmen dair van over lange jaren soude hebben 
geweten te spreken Ende dat noch boven dien die voirs. 
geerijt niet te vreden wesende of oick enich berou heb- 
bende van zijnre voirs. misdaet Mar als verhart in zijnre 
quaetheit, felheit ende archeit , ende om mitter daedt te 
bewijsen dat hij voiren mitten mont gesproken hadde, 
heeft mit opset ende gelaechder lage '), hun vervoirdert 



1) knots, (overdrachtelijk: oproer) mit zweeideu ende mit kuysen, mit 
glavien ende mit bardaxen. Huydecoper , Melis Stoke III, 82. 

2) aanstond 'i) beraamd 4) afgetrokken 5) voorbedachtelijk 



220 

te gaen opten processiedach lestgeleden , ten huyse van 
den voirs. Scout , als een Rechter van sheeren wegen , 
mitgaders Jacop hoflandt, om aldair te soecken te slaen 
ende van levende live ter dood te brengen, Dirck van 
thiel brodatich ') dienre vanden voirs Scout, alsdat wel 
merckelijcke blijcken mach , want overmids dat zij den 
voirs. dirck aldair niet en vonden, zo hebben zij den 
selven dirck zo lange opter straten gewacht, ende eyntlijc 
him dair comende , rait steenen die zij in hoiren boesem 
hadden ende droegen , zo geworpen ende anders mit messen 
mordadelic gewont ende gequetst, Doende al hoir best om 
den voirs. dirck van levende live ter doot te brengen als 
dat wel blijcken mach , Twelc oick alzo geschiet soude 
hebben en hadde dat bijder gracien gods ende tusschen- 
gaen van goeden mannen niet belet ende verboet geweist, 
Doende ende gaende hiermede niet alleen tegens die ge- 
boden van onsen genadigen heer ende der stede dair van 
gedaen tot veel stonden ende tijden , Mar dat meer is , 
him dair in bewijsende ende dragende in allen schijn of 
hij een Cappeteyn ende een opsetter waer ende geweest 
hadde, om een opstal *) ende beroerte te maken, in deser 
stede, contrary ende in vermindertheit van onsen voirs. 
genadigen heer , in versmaetheit vanden gerecht ende tot 
groten afterdeel ') van dese stede Ende want tvoers. ge- 
recht sulke ende gelijcke overdaden ende onstantelijcke 
dingen die saken zijn van zeer quaden exempel niet en 
denct of oick en wil laten lijden sonder openbaer correcty 
ende punicy, om te verhoeden alle moeijenissen onge- 
noechten ende tvvydrachten die dair vuyt souden mogen 
risen ende spruyten, als elc, redene verstaende, wel 
bevoelen mach *), Mar dair in versien bij allen behoir- 



1) loontrekkend , die het brood eet 2) samenrottiug 3) nadeel 

4) begrijpen kan 



221 

lljcken wegen ende remedien van justicien , om rust ende 
vrede te onderhouden in die voirs. stede, So ist dat tge- 
recht gewogen ende mit rijpheit van rade wel overgemerct, 
die voirs. misdaet ende gelegentheit van dier. Meer noch- 
tans geneicht zijnde tot gracie dan tot strengheit van recht, 
bant den voirs. geerijt thien jaer aftereen volgende ende 
after huyden terstont ingaende , vuyter stede ende vrijlieit 
van haerlem voirs. ende vuyten Bailliuscepen van Ken- 
nemerlant ende van Rijnlandt op zijn lijff, ende dair en 
teynden niet dair weder in te comen ter tijt toe dat hij 
totter stede behoef voirsc. gelevert ende betaelt zal hebben 
hondert duyssent stiens ende vijftich hoet callicx ende 
sonder consent vanden gemeynen gerecht. Behoudelic den 
Heer ende der gequetster pertije hoirs rechts. Actum vltima 
Junij Ixij" Presentibus schulteto bekesteyn berckenro Aernt 
pietersz, ende hillegom burgomagistris, Adriohom, lieve, 
meer et visscher scabinis. 

Ende om dat Jacob hoflandt mede geweest heeft tot 
Scouten huys voirs. mitten voirg. geerijt , om te soecken 
den voers. dii'c van thiel, ende den selven dirc geworpen 
ende mede gequetst heeft gelijc voirs. staet, boven ende 
contrary den geboden vander stede Twelc den gerecht 
niet en staet te lijden sonder openbaer correcty ende pu- 
nicy, So seicht ') tgerecht den voirs. Jacob over ') tot 
correcty, dat hij in beteringe vander voirs. misdaet, geven 
ende leveren zal totter stede behoef tachtentich duysent 
stiens ende viertich hoet callicx tusschen dit ende alre- 
heiiigen misse eerstcomende, ende dat verborgen binnen 
sdaechs sonneschijn, of dair voir gebannen wesen thien 
jair vuyter stede ende vrijheit van hairlem , ende buyten 
bailliuscepen van Kennemerlant ende van Rijnlant voirs. 

1) legt op 



222 

op zijn lijf ende dair thenden dair niet weder in comen 
ter tijt toe dat hij betaelt ende voldaen zal hebben van 
dies voirs. is, Behoudelic den Heer ende der gequetster 
pertijen hoirs Rechts, Actum ut supra. 

1464. Uitgebannen Conventuaal van St. Jan. 
Opten twalefsten dach in Septembry anno (m.cccc.) Ixiiij. 
presentibus den Scout, iij. burgermeesters ende vier 
scepenen. 
So dede Willem engebrechtsz. een wilkoir ') als dat 
hij in een jaer, van dien dach ofFgerekent inden goidshuis 
ende clooster van sint Jans niet gaen noch dair in com- 
men en soude , ten wair bij moetwille ^) ende consent 
van heren pieter van schoten , commandeur des vors. goids- 
huis, ende dat hij oock mit worden noch mit wercken , 
misdoen en soude den vornoemden heren pieter noch geen 
van zijn dieners ende huisgesinne, op de verbuernisse 
van sijn Rechter hant, Actum eodem die. 

1464. Tuindieven. 

Opten v^" dach in octobri Anno (m.cccc.) Ixiiij. presen- 
tibus sculteto et burgismagistris et scabinis. 

Omme dat to;erecht te vollen geadverteert is dat huoe 
dircsoen , govert michielssoen , symon Janz. plemper, Dirc 
Janz. scoemaker, verbout Janz. stillegancmaker ^) ende 
Jan nannenz. , inder luyden boomgaert geweest hebben 
ende den luyden hoir appelen benomen ende die wech 
gebrocht hebben ende den luyden inden boomgaerden grote 
schade gedaen, hair heyningen ende wingaerden verdorven 
Soe seyt hem tgerecht over ter corresie, dat elck van hun 
luyden comen sal op een manendaech naestcommende voir 
der stede huys omtrent thien vren mit eenen corff mit 

1) vrijwillige belofte 2) goedviaden 3) muilenmaker 



223 

appelen an hoeren arm ende biddent tgerecht om ver- 
gifFenisse van dat si liem goedertieren geweest hebben 
ende sullen elcx daer en boven gaen niit een wassen kaers 
van twe ponden ende die selve openbaer setten voir they- 
lige sacrament, ende daer en boven soe sullen si ende 
elcx van hun luyden bringen opten huyse twe stuvers 
voir die fruyt die si genomen hebben ende oeck voir die 
wakers die se mit die voirscr. fruyte bevonden. 

146G. Beleedirjlng van een vr edemaker. 

Van gerechtswege konden alle vergrijpen en twisten geëffend 
worden door vrederaakers, om te voorko;nen, dat Schepenen er 
kennis van namen. De wijze hoe dit moest geschieden en de rechls- 
gevolgen, zijn uitvoerig omsclireven in de keur van 8 April 1392. 

Ofgelesen opten ix° dach in Augusto anno (m.cccc.) 
Ixvj. presentibus theele gerecht. 

Om dat tgerecht ten Vollen geinformeert is, dat Jan 
luytkinsz. kistmaker. Jan Dircxz. tymmerman, ende henric 
van Rosendael snider, onlancx leden gecomen zijn binnen 
der stede van haerlem ende int huys van willem claisz. 
scoemaker, mit opset, om te slaen ende te quetsen den 
voirs. willem claisz., hoefman binnen der voirsenoemde 
stede, om diesv/ille, dat hij eenen vrede gemaict hadde , 
tusschen den voirs. Jan luytkinsz. ende mathijs manne- 
kinsz. zonder yet anders opten voirgenoemden willem te 
zeggen te hebben , ende dat boven dien die voirs. perso- 
nen alle samentlijc, al hoir best gedaen hebben, om den 
voirn. willem te brengen van levende live ter doot, ende 
in teyken van dien gesteken mit pieken indie veynstren, 
zeggende onder ander woirden, laet ons nv volbringen 
tguent dairom dat wij van leyden hier gecomen zijn , 
Twelke zijn zaken van zeer quaden exempel, ende jnnmer 
zulck, dattet gerecht die niet en wil laten lijden of ge- 



224 

hengen zonder openbair correcty of punicy , gemerct dat 
dese zaken geschiet ende gedaen zijn, opten dienre, hooft- 
man, ende vredemaker der voirs. stede, ende alzo tot 
groter versmadenisse ende vermindertheit ') vanden heer 
ende der stede, Soe zeicht tgerecht den voirs. personen 
over tot correctie, dat zij in beteringe vander voirs. mis- 
daet, Te weten die voirs. Jan luytkinsz. ende Jan dircxz. 
ende elc van hun beiden geven ende betalen zullen , 
X £ tot sheeren behoef, x £> tot willems belioef voirs. 
ende totter stede behoef xx duysent steens, ende x hoet 
calcx, tusschen dit ende sinte martinsmisse eerstcomende , 
of dat zij dair voir zullen blijven liggende, inder vange- 
nisse ter tijt toe dat zij dat volcomen sullen hebben te 
water ende te broode, Ende als zij sullen volcomen heb- 
ben tguent dat voirs. is , zo sullen zij noch boven dien , 
andren tot exempel , gaen opten eersten sonnendach dair 
naistvolgende in een paer lynen cleedren voir die pro- 
cessie in die groote kercke , elcx mit een kersse van 
ij £ was, die zij offeren zullen voir theilige sacrament, 
ende den (terechte vergiffenisse bidden Ende alzoe die 
voirs. henrick, om der voirs. misdaet wille gevlucht is 
ende wech gelopen , So bant tgerecht denzelven henrick 
thien jair vuyter stede ende vrijheit van haerlem, ende 
vuyten Bailliuscippe van Kennemerlant ende van Rijn- 
lant, op zijn lijf, ende dair en theynden niet dair weder 
in te comen , zonder consent vanden gerecht , Item dat 
zij beloftenisse doen zullen, dat zij den voirs. willem 
claisz. scoemaker of nyement anders dairom misdoen en 
zullen , op hoir lijf. 

Haarlem. c. J. gonnet. 

1) aiiskeiiLiug vau het gezag 



225 
GESCHIEDKUNDIGE SCHETS 

VAN 

WASSENAAR. 



I. 

In onze middeneeuwsche chronieken vindt men , dat de 
familie Wassenaer hier te lande reeds aanwezig was 
vóór de christelijke tijdsrekening; soms ook wordt ver- 
haald, dat zij zou zijn voortgesproten van Claudius Civilis, 
den Batavierschen veldheer, die 69 jaren na Christus 
tegen de Romeinen het zwaard aangordde. 

Dergelijke oudheid zoo hoog opgevoerd, is nimmer be- 
wezen en dan ook sinds lang als onaannemelijk verklaard; 
inmiddels wordt van de Wassenaeren nog altijd gehouden, 
dat zij van de Hollandsche edelen wel niet de edelste, 
noch de rijkste , noch de stoutste , maar toch de oudste 
geweest zijn. Familie- traditien blijven in eere! 

Het eerst komt een Wassenaer voor , in een onwraak- 
baar stuk, op het jaar 1200. Ik bedoel het verdrag ge- 
sloten te Leuven op 3 Nov. 1200, tusschen Henricus I, 
hertog van Brabant en graaf Dirk VII, van Holland, 
waarbij de laatste onder anderen Zuid-Holland in leen 
ontving. (Oorkondenb. van M^ P. L. v. d, Bergh I, bl. 113). 
De aangeduide W assen aer was ^Philippus de Was- 
nare" , die als homo comitis mede teekende en bezwoer. 
Philippus de Wasnare wordt steeds beschouwd als de 
stamvader van allen , die sinds zeven eeuwen , eerst in 
de rechte lijn en later, bij uitsterving dezer, in verschil- 
lende zijlijnen den naam van Wassenaer tot heden toe 
hebben gevoerd. 

Bljdrageu Gesch . Bisd- y. Haarleni XlVe Deel. 15 



226 

De kleinzoon van den zoo even genoemden Philippus 
de Wasnare, ook Philippus genaamd en zoon van Dirk 
van Wassenaer en Bertlia van Kuik , bekwam van 
Willem IV, graaf van Holland, op 13 April 1339 het 
burggraafschap van Leiden, hetgeen bij drie geslachten 
was gehouden door een' jongeren tak der Heeren van 
Kuik en door dezen verkregen bij aanhuwelijking van 
Christina, erfdochter van Heer .Tacobus met Dirk van Kuik. 
De ouders van Heer Jacobus, die in 1200 voorkomt als 
burgravius de Leiden en nog in 1241 als castellanus zijn, 
historisch, niet genoegzaam en zeker bekend, evenmin 
de oorsprong van, en de opvolging in het kastelein- of 
burggraafschap van Leiden. Ontleend aan oude beschei- 
den , te vinden in het Oorkondenboek van Holland enz. 
van onzen Rijks-archivaris M^ L. Ph. van den Bergh, 
wordt gezegd in zijne Middel-Nederlandsche Geo- 
GRAPHIE, 2^ editie, bl. 156: ^Ten jare 1083 wordt voor 
//het eerst een kastelein Adalwin vermeld, die zonder 
i^ twijfel, zooals J. a Leidis opmerkt, de burg te Leiden 
//bewaarde; in 1143 komt zekere Elwincjs, castellanus; 
//in 1168 Elinand, castellanus de Leithen voor," 

Ik verwijs voorts naar Eene Hollandsche Stad in 
de Middeneeuwen van Professor R. Fruin, te vinden 
in de Gids van April 1873, en Eene Hollandsche 
Stad in de Middeleeuwen, in 1883 door D'. J. P. 
Blok geleverd. 

Sedert 1339 verbleef het Leidsche burggraafschap aan 
de hoofdlijn der Wassexaeren tot 1544, met dien verstande, 
dat het soms eenigen tijd onder verbeurdverklaring lag, 
ook van een oudsten zoon bij kinderloos overlijden tot een' 
jongeren broeder overging en sinds 1523 bezeten werd tot 
1544, door Maria, dochter van Jan van Wassenaer, den 
laatsten mannelijken afstammeling uit de hoofdlijn van Phi- 
lippus de 1/Wasnare." Zij Maria, gehuwd met Jacob de 



227 

Ligne , liet het na aan haar zoon Philippus de Ligne , 
wiens achter-achter-kleinzoon, Claude Lamoraal de Ligne, 
het eindelijk in 1G51 verkocht aan de stad Leiden. Volgens 
sommige schrijvers werden de burggraven van Leiden 
vrijheeren, volgens andere leenheeren genoemd. 

t/In de oude geschriften van den huize van Wassenaer 
//leest men"; zoo zegt P. C. Bockenberg in zijne Series, . . 
Regum Frisiae, bl. 124: //De burchgraefscap van Leiden 
t/is gesproten ende ghecomen van eenen, gheheeten burch- 
//graef, Jacob. Ende die was vrijheer der stadt van Leiden 
t-ende van alle ambachten die daertoe behooren." 

Behalve verscheiden ambachten, behoorende aan de 
burggraven van Leiden, was aan hen nog toegeschreven 
de waardigheid van pluimgraaf' over Rijnland, Delfland 
en Schieland en hadden zij het recht van gruit , tol , 
zwanengeld enz. 

Het wapen der Leidsche burggraven was weleer eene 
gulden baar op een schild van lazuur; zoo althans zeggen 
W. van Gouthoven en Korn. van Alkemade. Nadat het 
burggraafschap ten deel was gevallen aan de Wasse- 
NAEREN , is het gevierendeeld met het wapen dier Wasse- 
NAEREN, hetwelk bestond uit drie liggende halve manen 
van zilver in een rood veld. 

Onder de ambachten rondom Leiden gelegen, b. v. Voor- 
burg, Voorschoten, Katwijk, en bezeten door de Wasse- 
NAEREN, behoorde het tegenwoordig volkrijk dorp Wasse- 
naar-Zuidwijk, van Leiden anderhalf uur westwaarts en 
twee uren noord-oostwaarts van 's Gravenhage verwijderd. 

De Wassenaeren zullen in dat oord aanvankelijk een 
zomerverblijf of kasteel hebben gesticht, hetwelk, dank 
zij der hofhouding met den aankleve van bedienden en 
andere werklieden, allengs tot eene gemeente of dorp, 
zich ontwikkeld heeft. Wanneer dat heeft plaats gehad, 
is alweer met geen zekerheid te bepalen. 



228 

Zeer oud is echter, buiten allen twijfel, het dorp 
Wassenaar ; trouwens in de registers bijgenaamd Gousset, 
komt Wassenaar voor op het jaar 1221, bij gelegenheid 
van eene leen verheffing, en uit een ander register der 
leenkamer van Holland, ten Rijks-archieve, gelijk Gous- 
set's werk , nog aanwezig , en geteekend E, L, N° 34 , 
weten wij, dat tusschen 1276-80 tot tweemalen toe, door 
Wassenaar (met andere parochien van Rijnland opgesomd) 
30 schellingen Hollandsch werd opgebracht ten bate van 
een' nieuwen kruistocht, A° 1274, door Gregorius X en 
het concilie van Lyon uitgeschreven. 

Daar nu vele andere parochien van Leiden's omtrek, 
als : Kerckwerve [Oestgeest] , Voorscoten , Warmond , 
Voorburch enz. mede in het aano-ehaald register vermeld 
staan, doch veel minder betaalden, leid ik hieruit tevens 
af, dat het kerkdorp Wassenaar op het einde der l^^^ 
eeuw reeds zeer aanzienlijk moet geweest zijn, ja welligt 
een paar eeuwen zal bestaan hebben. 

Dirk van Wassenaer, gestorven A° 1309, betitelde 
zich, volgens Gouth. bl. 135, heer van - het dorp - 
Wassenaar, zoo ook zijn zoon Philips, f 1357, en als 
baanderheer ') (eerste) van Wassenaar, Dirk Philips 
Dirksz. , f 1391. De reeds bovenvermelde achter-achter- 
kleinzoon van Maria ^) van Wassenaer, Claudius Lamo- 

1) In de middeneeuwen was baanderheer degeen die het jus vexilli had; 
dat is, die niet behoefde onder de banier van een ander te strijden, maar 
zelf anderen onder zijne banier had. Die banier bestond in een' standaard 
met een vierkant vaandel , dat men voor zich heen liet dragen , terwijl een 
ridder slechts een vaantje, eindigende in een punt, mogt laten voorgaan, het- 
welk genoemd wcri pennon, en de ceremonie, waarbij een ridder tot baan- 
derheer plegtig verheven Vferd daarin bestond, dat de vorst den top van 
de pennon afsneed. (Zie de Rouck.). 

2) Deze Maria van Wassenaer had slechts eene zuster, Margaretha ge- 
naamd, die gehuwd 1534 met Jan van der Marck, heer van Liimey , de 
moeder werd onder anderen van graaf Willem van der Marck, die in 1572 
te Brielle voor eeuwig zich schandvlekte. Een halve broeder van Maria, 



229 

raal de Ligne , baanderheer van Wassenaar etc. etc. , ver- 
kocht in 1656 de heerlijkheid aan den H^ Pieter Nooms , 
heer van Aarlanderveen, en het volgend jaar [5 Febr. 
1657] werd met Wassenaar door de Staten van Holland 
en West-Vriesland verlijt Jacob Gijsbertsz. van Wasse- 
naer-Duvenvoorde-Opdam etc, ook afstammeling, in 
den 1 2^"^ graad , van den eersten Philippus de Wasnare. 

De nakomelingen Jacob Gijsbertsz. betitelden zich sinds 
1711 graven van Wassenaar etc, doch sedert het einde 
der vorige eeuw verloren zij de heerlijke rechten over 
Wassenaar. 

Maria Cornelia, gravin van Wassenaar, echtgenoote 
van J. D. C. baron van Heeckeren van Twickel, was de 
laatste spruit der Wassenaeren- Du venvoorde- Opdam. 
Zij stierf 31 Maart 1850 en ligt te Wassenaar begra- 
ven onder een rijk marmeren praalgraf. 

De van Heeckeren- van Twickel zijn nog grondbezitters 
te Wassenaar. 

Nog slechts één tak van de vroeger zoo talrijke Was- 
senaarsstammen is overgebleven, namelijk de Wassenaer- 
Duvenvoorde-Katwijk. 

Het wapen van Wassenaar-Zuidwuk is een gevieren- 
deeld schild: 1 en 4 van blauw, waarin 3 liggende halve 
manen van zilver ; 2 en 3 van rood met een souden 
dwarsbalk. 

geb. in 1517 en gest. in 1597, was Andries genaamd, een man, die in de 
veldtochten van Karel V met leeuwenmoed zoodanig heeft gestreden, dat de 
Keizer hem op 't slagveld te Muhlberg eigenhandig tot Vliesridder sloeg. 

V^an H'. Andries zijn voortgesproten de Half-Wassenaeren van Onsenoord 
en Nieuwkuik , van welke familie nog alléén — in de 10' generatie — 
overblijft Vrouwe Julia Maria Clara Jacobse van Half-Wassenaer, douairière 
van Jonkheer Arnold de la Court. Met de Half-Wassenaeren bestaan in den 
bloede of door aanhuwelijking, de : van BommeI's, van Brieneu's, van Rycke- 
vorsel's [Jois Francisci en Augustini Theodori, afstammelingen], de van der 
Schueren's, v. Willigen's in Belgien , en welligt nog andere voortreffelijke 
familien. Zie de Heraldieke Bibliotheek , nieuwe reeks, deel I, 42. 



230 

Betrekkelijk het kasteel der baanderheeren van Wasse- 
naar is zoo weinig zekers tot ons gekomen , dat men reeds 
nu eene eeuw geleden niet meer wist aan te wijzen, waar ter 
plaatse in Wassenaar-Züidwijk het is gelegen geweest: 
of wel bij de terp die, van den Haagschen weg uit, aan 
den aanvang des dorps ter linkerzijde zich nog voordoet, 
of wel in de Oosterstraat ter plaatse, alwaar destijds de 
predikant en nog twee andere gezinnen woonachtig waren. 

Bij ontgravingen aan en in de terp - burg genaamd — 
waren geen overblijfselen van muurwerk gevonden; doch 
wel in de Oosterstraat en dat van de oudste en grootste 
mopsteenen , ook kelders en andere sporen van een 
grootsch huis of hofhouding. ') 

De woning van den baljuw des dorps Wassenaar, wiens 
aanwezen nog een blijk is der aanzienlijkheid der Heeren 
en hunner baanderheerlijkheid van Wassenaar, is ge- 
legen schuins tegenover de zuid-zijde der dorpskerk. 

Ik stip hier, misschien overbodig, nog aan, dat Wasse- 
naar-Zdidwijk eeuwen lang eene hooge vrije heerlijk- 
heid is geweest. 

Hoe de zaken wereldlijk en kerkelijk geschapen stonden 
op het einde der XV*^ en in het begin der XVP eeuw 
te ,/Wassenare met Suyck en Berckerheide", zullen 
ons leeren de twee hier volgende uittreksels, der Enqueste 

ende informatie gedaen A" 1494, en der Informatie 

gedaen A° 1514. 

Wassenaer in 1494. ^) 

f,Upten voorsz. dach zoe hebben wy commissarissen voor 
//ons geroupen ende gedachvaert Jan Baerentsz. , schoudt, 

1) Op last van Hertog Albrecht van Beijeren , gegeven op Woensdag na 
Sint Matthijs A" 1393, moest het kasteel te Wassenaar worden verwoest. 

2) Enqueste etc. bl. 139-40, uitgegeven door professor R. Fruin, na- 
mens de Maatschappij van Leiden, Aol876; die reeds in 1866 langs den- 
zelfden weg de Informatie van 1514 had bezorgd. 



231 

#oudt 46 j., Dirick Jacobsz., oudt 29 j., Cornelis Aernsz, , 
//oudt 60 j., Huych Willemsz. , oudt 62 j. , Claes Jacobsz. , 
youdt 50 j., Zybrant Heynricxz. , oudt 45 j., gedepu- 
//teerden van den voorsz. dorpe ; gheinterrogeert upten 
^inhouden van de voorsz, instructie. 

//Eerst angaende die haertsteden zeggen , bij heuren 
«eede hemluyden hoochlijcken gestaeft, dat zij alsnu heb- 
//ben 138 haertsteden, onder goet ende quaet , onder 
/ydewelcke 23 zijn die met hemluyden niet en mogen 
j/gelden; ende hadden ten overlyden van Hertoge Karel 
//[t 1477] omtrent 160 haertsteden. 

//Item angaende die neringhe zeggen, dat zij hem ge- 
//ueren principalycken met lantelinghe, daer zy rogge, 
//gerste ende andere vlas up telen ende oock metter koe; 
// zonder eenich hooger ofte meerder neringe te hebben , 
i/welcke neringe zy jaerlicx nauweliken heure nootdruft 
ffoff crijgen mogen ; ende is dese neringe genouch zoe 
//groet als die was ten overlyden van Hertoge Karel , 
//anders dan 't zuvel alsnu niet en geit. 

//Item angaende den staet van heuren faculteijt int 
/ygenerael zeggen dat zij nutertyt ongelijck armer zijn , 
ffdan zij waren ten overlijden van Hertoge Karel, want 
flzij tenzelven tijde van Hertoge Karel hadden 3300 schel- 
klingen, te weten die gegoet waren tot 300 gl. waren 
«geraemt up 50 schellingen ende voort nae advenant up 
^hare neringe ende hanteringe van heure goeden ; ende 
//alsnu zoe en hebben zy mer 1694 schellingen ten pryse 
x/voorscr, , na welcke schellingen zij heure ongelden 
//taxeren onder welcke schellingen eenige personen, tot 
«/25 toe zijn, die mede getauxeert zijn tot schellingen 
//ende niet en hebben mogen geven ende van den ael- 
//missen leven. Seggen, dat zij vrij zijn van eenige renten 
vvercoft te hebben up heuren voorsz. dorp, mer hebben, 
//omme heur lasten te vervallen, renten up heuren goe- 



232 

i^den vercoft. Seggen, dat dese verminderinge van beuren 
i/haertsteden ende neringhe toegecommen es met die groote 
tcontribucie, die zij gegeven hebben in den oorloge van 
i^ Utrecht, Montfoort, Woorden, Rotterdamme, ende omme 
ft dat vele van haren rijcxsten van heuren dorpe van danen 
//getogen zijn metter woone , mitsdien bevryende haer 
(/landt van allen contribucien ; oock zijnder eenighe rijck 
,/gestorven die haer goet elders geerft hebben ende midts 
//dat zy bij tijden van Hertoge Karel plagen te hebben 
u9 scepen, gheheeten pincken, varende ter zee om schol- 
//len, schel visch, aldaer zij alsnu nijet en hebben mer 4 ; 
»ende zijn ook zeer verarmt midts den dieren tyt, midts 
i^vk^elcken zy haer goet hebben moeten vercoopen, omme 
tfdaervan te leven." 

Wassenake mit Suyck ende Berckerheije in 1514. 

//Meester Jacob Dircxzoon, pastoer van Wassenaere, 
//oudt 43 j., Jacob Dircxzoon, schout, oudt 33 j., Willem 
//Dirxzoon, oudt 40 j., Heindrick Gijberts, oudt 37 j. , 
i/ambochsbewaerders van Wassenaere , Claes Claeszoon , 
^schout van Suyck, oudt 32 j., Willem Aertss. , oudt 
//64 j. ende Gerrit Hugezoon, oudt 39 j., ambochsbe- 
,/waerders van den ambochte van Suyck, onder de heer- 
jlicheijt van Wassenaere seggen bij eede upten 19 Oc- 
j/tobri 1514. 

,/Up 1' ar'% datter in als zijn 173 haertsteden, daerof 
//dat de 48 arm zijn, die meest om aelmissen gaen, ende 
„en gelden luttel of niet mitten buyeren ; ende daer zijn 
«romtrent 23 woninghen afgebroecken zedert de leste ver- 
(/pondinge. 

,Up IP ar'^ seyt de pastoer, datter zijn omtrent 700 
,/Communicanten, die genouch in eenen doene zijn de 
*naeste 10 jaeren, dat hij aldaer pastoer geweest heeft 
//ende vice-cureyt. 



233 

//Up IIP ar'* seggen, dat zij geene exchijsen en geven, 
*maer seggen dat zij schuldich zijn omtrent 14 Rh. gl. 
iitsjaers losrenten, den penninck 16, daerof vercoft zijn 
//Over 6 j. 6^ Rh. gl. in de huldinge van den heere van 
* Wassenaars, ende 7^ Rh. gl. tsjaers over i j. omme 
#die stoppinge van den gaten ende andere van omrae- 
//slagen, die geweest zijn. 

,/Up IV* ar'* seggen, dat zij huere portie ende beden 
*ende ommeslaghen gaderen by de scellingen ende heb- 
//ben in als 1600 se. daerof de rijcxste van hemluyden 
,/Staet up 44 se. ende estimeren dat deghene die up 20 se. 
#staen, dat die ryck mogen vvesen an goet, have ende 
i^bruijckwaer, naedat zij de luyden kennen, 200 L. Hol- 
//lants eens boven schulden, ende voorts naer advenant; 
«ende daer stater genouch die up 10, 12 of 15 se. staen, 
<^die meer schuldich zijn dan zy in de werelt hebben ; 
//ende vernyeuwen deselve se. alle 2 j. eens ende setten 
yende versetten de se, dat hem dunct, dat de luyden 
i/gerijct zijn van goet of neringe , sonder dat zy den rijc- 
//dom onderlinge voerder ondersoucken up malcanderen ; 
//ende plegen over 15 of 20 jaeren wel 1000 scellinghen 
i^meer te hebben dan zy nu doen , overmits dat de ryck- 
//dom ende eijgenaer vertrect. 

//Up V^ ar'* seggen dat zij hem generen mit lantelin- 
A»ghe, spitten ende delven. 

//Ende tselve ambocht es groot in als 2180 mergen, 
ttimt duijn, veenen ende anders, daerof hemluyden in 
*den dorpe toebehoert 65| mergen, die mit hemluyden 
//gelden ende geven, ende tandere beheert alrehande per- 
i^soonen buyten denselven dorpe. 

ultem , die van Leyden bruycken aldaer van den alder- 
«f besten lande, mit ossen weijen ende anders, 76 mergen, 
fcidie die van Wassenaer plagen te gebruycken, ende nu 
/,niet en geven mit hemluyden. 



234 

i/Item in den Hage ende Sceveninghen 74^ mergen 
i^van den besten lande. 

,/Itein Aelbert van Raephorst bruyct aldaer selver 125 
(^ mergen, die oock niet en geeft, noch noijt gegeven en heeft. 

yltem van gelijcken Floris van Cralinghen np thuys 
tft Suyck , 45 mergen, Claes van der Bouchorst 12 mer- 
«^gen: comt tsamen SS^'/g mergen; ende de reste wert by 
/yhemluyden gebruyct, ende es van den snootsten ende 
£,lichtsten lande. 

//Ende daer en zijn geen geestelicke luyden, die aldaer 
ylant selver gebruycken. Ende estimeren 't landt in drien, te 
ir wetene de mergen van tbeste landt 3 Rh. gl., daernae 1^ Rh. 
#gl., ende tminste 10 st. te huyere, ende te coop den penn. 
1/20 of 25 van den besten, ende tsnoetste den penn. 10. 

vitem, seggen voorts dat die van Berckerheye, die 
i/xnït hemluyden gelden ende geven, dat daerof plegen 
i,of te vaeren over 10 jaeren 7 of 8 pincken , daerder 
//nu maer 2 en zijn, daerof d'een vertrecken wil te Cat- 
^wyck up tzee, overmits de grootheyt van der scattinge. 

</Up VP ar'^ seggen dat zij te gelden hebben in 
«fdyckaetge tSparendam, den Rijndijck , sluysen ende 
«,anders by gemeene jaeren, inbrecken of nyeuwe werck 
//niet gereeckent, 2 st. upte mergen." 

De slotkapel te Wassenaar zal bij de opkomst des dorps, 
gelijk doorgaans in onze oude heerlijkheden het geval 
was , het bedehuis geweest zijn, alwaar de adelijke familie 
met de bijbehoorende en nieuw aangekomen buurlieden 
zich van hunne godsdienstplichten kweten , totdat de tal- 
rijke bevolking den ambachtsheer opwekte ora eene pa- 
rochiekerk te stichten. 

Uit het patronaatrecht dat de Wassenaren vóór en na 
de Reformatie alhier hebben doen gelden, vloeit voort, 
dat zij de kerk gesticht hebben ; dat is , gebouwd en voor 
het onderhoud hiervan als ook van den pastoor, kape- 



235 

laan enz. bij aangewezen en bestendige opbrengsten heb- 
ben gezorgd. Bij aldien het oud kasteel van Wassenaar 
bij de tegenwoordige Oosterstraat mocht gestaan hebben, 
alsdan zal de oude kerk wel op het terrein van dat 
kasteel zijn gebouwd: zoo toch geschiedde doorgaans. 

De geschiedenis van het kerkgebouw laat zich uit het- 
geen daarvan thans nog overig is, opmaken. 

Voor het einde der twaalfde eeuw of omstreeks dien 
tijd werd eene kleine kruiskerk van tufsteen gebouwd , 
die ongeveer 30 M. lang en waarvan het schip ongeveer 
11 M. breed was (buitenwerks). Van deze vermoedelijk 
eerste steenen kerk ziet men nog den 6 M. hoogen buiten- 
muur, die thans de noordzijde van het groote schip en 
de west- en noordzijde van den oorspronkelijken dwars- 
beuk vormt. Blijkens de overgebleven sporen had deze 
kerk ten N. en ten Z. drie kleine vensters met rondbogen 
afgedekt, hoog 1,5 M., breed 1 M. en 4,5 M. boven 
den beganen grond geplaatst. Een 2,5 M. hooge deur 
met rondboog gaf in den noordelijken muur toegang tot 
het gebouw, en vermoedelijk bevond zich een dergelijke 
ingang in den zuidelijken muur. 

In de dertiende eeuw werd aan de oostzijde een vier- 
kante toren aangebouwd van baksteen van groote afme- 
ting, (reuzenmoppen,) nl. 0,30 M. Deze toren is ruim 
5 M. breed en 26 M. hoog, en heeft een moderne spits 
die nog 12 M. telt. 

Tijdens de Hoeksche en Kabeljauwsche twisten werd 
de kerk door brand vernield , en men besloot die bij den 
wederopbouw te vergrooten. Daartoe werd de noorde- 
lijke muur behouden en een drietal meters opgehoogd ; 
men sloot de oude venstertjes en opende daarnaast grootere 
nieuwe ; het choor werd afgebroken en ten O. van het 
oude transept werd een tweede veel ruimer dwarsbeuk 
met choor en met een uit een halven tienhoek gevormde 



23G 

absis aangebouwd Dit transept meet 10,5 M. in de 
breedte en 80,5 in de lengte; choor en absis zijn HM. 
breed en 17,5 M, lang, zoodat de geheele kerk met 
toren een lengte had van 51,5 M. 

Kort daarop, hoogst waarschijnlijk nog terwijl men aan 
den bouw bezig was, besloot men de kerk nog meer te 
vergrooten door daaraan ten Z. in plaats van een transept, 
een' geheelen zijbeuk toe te voegen : men brak de zuidelijke 
muren van de oude tufsteenen kerk weg en verving die 
door vijf ronde zuilen, die de kappen van hoofd- en zuider 
zijbeuk moesten dragen. Deze zijbeuk werd westelijk langs 
den toren doorgetrokken en dien overeenkomstig verlengde 
men ook ten N. van den toren den hoofdbeuk. Ten O. 
van den zijbeuk bracht men een choor aan, afgesloten met 
een absis uit een halven tienhoek samengesteld; eindelijk 
plaatste men eene sacristij ten N. van het choor. 

Deze verbouwing der XV^ eeuw geschiedde met bak- 
steen, terwijl men de tufsteenen van de oude kerk aan- 
wendde aan de bogen der geprofileerde vensters en. om 
de beeren af te dekken en alle hoeken en vensterpro- 
fileeringen te versterken. 

Ongeveer eene eeuw later, waarschijnlijk op 26 Junij 
1572, toen de Spaansche soldaten te Wassenaar ^^eórancZ 
en verwoest hebben, werd de vergroote kerk nogmaals 
in de asch gelegd, althans wat het houtwerk betreft. 
Wederom werd zij hersteld doch slechts gedeeltelijk , 
namelijk in den vorm waarin zij zich thans voordoet. 
Alleen het hoofdschip en het zij-schip met choor werden 
van daken voorzien, terwijl N. transept en hoofd-choor 
daarvan beroofd bleven. 

Thans vertoont zich de kerk volgenderwijze : Aan de 
noordzijde ziet men van West naar Oost gaande, den 
ouden tufsteenen muur der oorspronkelijke kerk met drie 
kleine vensters en eene deur , alle dichtgemetseld. In dien 



237 

muur en het verlengde daarvan , vóór den toren , bevinden 
zich drie eveneens dichtgemetselde groote gotische ven- 
sters , en een vierde uit lateren tijd , dat open is. Het oude 
kleine transept der oudste kerk is in de XV* eeuw van 
baksteen herbouwd en voorzien van een dichtgemetseld 
gothisch venster: deze ruimte dient tot bergplaats. 

Het groote transept der XV" eeuw dat ten N. en ten 
W. thans dichtgemetselde vensters had , is tot op 8 M. 
van den grond afgebroken; daarin heeft men een lage 
bergplaats met spijskokerij getimmerd. Tegen de monding 
van het choor is een gebouwtje geplaatst. 

De sacristij, die vrij wel bewaard is dient als stoven- 
hok en in de absis van het hoofdchoor, die tot op 5 M. 
is afgebroken is nu een bewaarplaats voor alleidei dingen. 

Aan de zuidzijde vertoont zich de zijbeuk in hoofdzaak 
ongeschonden. Onder het 4^ venster is een deur met een 
modern portaal aangebracht. Choor en absis zijn zeer on- 
oogelijk met cement besmeerd en van een zinken dak 
voorzien, terwijl de overige daken pannen hebben; de 
traceeringen in de vensters ontbreken , en de houten goot- 
lijst is geheel in strijd met den stijl der kerk. 

Aan de westzijde ziet men den toren tusschen de beu- 
ken der kerk ingesloten. Het groote ogivale venster van 
den zuidei'beuk is dichtgemetseld. Het beneden gedeelte 
van den toren is vernieuwd : beneden vindt men twee 
moderne beeren en een stijlloos deurtje en daarboven twee 
kleine en een groot venster van modernen vorm. Ter 
hoogte van HM. is er in den muur des torens een twee- 
voudig ingediept spiegelvak hoog 2,5 M. elk met vier 
rondbogen gesloten. De oorspronkelijke dam tusschen deze 
twee vakken is door een modern venstertje doorgebroken. 
Daarboven is een tweede spiegelvak dat de geheele breedte 
van den toren beslaat en met 8 boogjes afgedekt is. Het 
had oorspronkelijk een groot venster met rondboog, doch 



238 

dit is dichtgemetseld en gedeeltelijk door een modern 
raam vervangen. Hierboven eindelijk verheft zich een , 
later ter verhooging van den toren aangebracht , metsel- 
werk ter hoogte van 7 M. De moderne vierkante helm 
is aan de hoeken afgeschuind en met leien gedekt. 

De thans bij de Ned. Herv. gemeente in gebruik zijnde 
kerk is na aftrek van de ten N. en ten Z van den toren 
zich bevindende vakken, die tot bergplaats dienen, 22,5 
M. lang en 15,5 M. breed, binnenwerks. Deze ruimte 
werd oorspronkelijk door vijf ronde steenen zuilen met 
eenvoudige, afgeschuinde kapiteelen en basementen in twee 
beuken gescheiden ; doch voor eenige jaren heeft men de 
oostelijke zuil vervangen door een ijzeren kolom Op deze 
zuilen rusten steenen bogen die de kappen dragen : de 
kappen hebben bindbalken (in de hoofdbeuk door sleutel- 
stukken en korbeelen gesteund), welke 8,5 M, boven den 
vloer liggen en waarboven zich een 4 M. hoog houten 
tongewelf verheft. Om aan den predikant gelegenheid te 
geven het uurwerk te zien dat boven het orgel staat, 
heeft men niet geschroomd uit een der bindbalken een 
stuk weg te kappen. 

Het ameublement levert niets bijzonders. Er zijn eenige 
borden met namen en opschriften uit de XVIP eeuw ; 
en voorts eenige oude grafzerken, ') 

De patroon of schutsheilige van kerk en dorp van Was- 
senaar was vóór de Reformatie , gelijk nog heden van het 
R; K. bedehuis aldaar, de apostel van N. -Nederland, de 
H. Willibrordus. 

In de oude dorps-kerk waren minstens de altaren der 
H. Drievuldigheid [het hoofdaltaar?] en die van Sint Pieter, 
van Sint Anna, van Sint .Jacob en der kapellen van Cralin- 
gen en Raephorst. — Volgens overlevering zou die kapel 

1) Zie Aardrijksk -Woordenboek van A. J. v. d. Aa, XII, 128. 



239 

van Raephorst zijn gelegen geweest ten noorden der 
zuidelijke beuk en die van Cralingen in het noordelijk 
transept. — Ik zei daar even minstens zes altaren, omdat 
de vicarien van het H. Kruis en van Sint Laurens welligt 
ook altaren hadden, alsook de broederschap van O. L. V., 
zoo niet eene kapel erbij. Deze broederschap wordt nu en 
dan ook gilde genoemd, gelijk die van Sint Anna. Het 
huis Suyck had ook eene kapel met altaar, waar wekelijks 
een mis werd gelezen ; en waarschijnlijk evenzoo het 
H. Geest of het armenhuis. 

Talrijke vicarien waren aan de altaren verbonden en 
dus ook veelvuldige dienstverrichtingen van : misoffers te 
zingen ofte lezen, van memorie-houden (in 1522 werden 
24-9 en ^ kercke-memorien geteld), van vespers en loven. 
Een en ander gewis, doet een talrijk personeel van pries- 
ters, te Wassenaar aanwezig, veronderstellen. Ik vergat 
bijna aan te stippen, dat alhier ook een coster, een beijer- 
man , een organist , een scholarch werkzaam waren ; want 
dikwerf moest er georgelt, gebeijert, ook met de groote 
clock - dus waren er minstens twee - geluid worden. 
De groote klok , wier vorm Gerard van Wouw als gieter 
aanwijst, is nog gaaf in den toren hangend en geeft een 
welluidenden klank ; het gothisch opschrift is schier on- 
leesbaar. De plaats alwaar de tweede klok zich moest 
bevinden is ledig, ook is met het torentje van het koor 
het beijer of Angelus-klokje verdwenen. 

Dat het kerkelijk dienstpersoneel te Wassenaar voor 
zijnen arbeid tegemoetkoming had tot zijn onderhoud, 
't zij in geld, 't zij in vruchten van den grond, begrijpt 
men: in 't jaar 1520 was het inkomen der kerk, de lasten 
afgetrokken , 400 ponden en 4 schilden HoUandsch geld. 

Zeer weinig weet ik van de dienstdoende priesters te 
Wassenaar vóór de Reformatie te vermelden. Ziehier 
mijne bevindingen : 



240 

JOHANNES Theodori [Dircxseii]. — Hij is alhier pa- 
stoor geweest, doch wanneer wordt niet gezegd; zie Oudh. 
van Rijnland, 8". bl. 394. 

Theodorus Petri. — Achter zijn naam staat geen 
jaar van aanwezigheid, maar presbyter, wat in de Oudh. 
van R. wordt vertaald in pastoor. 

Theodorus de Harlem. — De Oudh, v. R. zeggen , 
dat Dideryk van Haarlem alhier pastoor was in 't jaar 
1460. Mogelijk is het dezelfde persoon als de voorgaande! 
Jacobus Hoek [Angularius of de Angulo] — 14..? 
1509 [?] — Hij was geb. te Leiden en ook kanunnik en 
deken van het Kapittel van Naaldwijk , dit laatste van 
1483. (Bijdr. v. Haarl. H, p. 151). Hij stierf den elf- 
den Nov. 1509. (Zie Bijdr. van Haarlem II, bl. 151). 
D^ en prof. J. G. De Hoop Scheffer (Gesch. der Kerk- 
herv. I, bl. 87) zegt van Hoek: ^Een man die onder 
,/de geleerden van zijn tijd hoog stond aangeschreven en 
«een vurig voorstander der rechtzinnigheid was , in alles 
//buigende voor 't onbeperkt gezag der Kerk, krachtig 
j, verdediger van hare aflaten en volijverig, om afwijkende 
ffgevoelens bij wien hij ze ook aantrof, ter kennis van 
//den ketter- meester te brengen." Waarlijk, de voorgaande 
regelen zijn eene lofrede op een Roomsch priester dier 
dagen en logenstraffen dan ook teenemaal wat Mart. 
Schokius in zijn werk de Bonis eccl. 1. I, p. 530 en 
Ullmann, bl. 395 en 603 Hoek, aangaande anti Roomsch- 
katholieke richting , hadden aangewreven. 

Jacobus Theodori. — 1504, — Hij was alhier pa- 
stoor 1514 en er toen reeds 10 jaren, eerst als vice- 
cureit en voorts als verus parochus ; Jacobus Theodori 
is hoogstwaarschijnlijk jaren lang, misschien tot den dood 
van Hoek dezes substituut geweest. 

Jacobus Dorpius. — Volgens een origineel stuk van 
Rijnland, ten Rijksarch, berustend, was hij hier pastoer 



241 

ten jare 1524. Zou hij niet één persoon zijn met .Tacobus 
Theodori en broeder van Martinus Dorpius, sedert 1504 
hoogleerlaar te Leuven en met dezen oomzegger , door 
eene zuster , van Jacob Hoek ? 

Dirk Wouterse (Tlieodoricus Gualteri). — Hij werd 
alhier pastoor 1535; in 15G2 teekende of schilderde hij 
de portretten der graven Lamoraal van Egmond en Philips 
de Horne; in 1566 was Wouterse oud 63 jaren; in de 
voorrede van een boekje te Leiden A" 1589 door P. C. 
Bockenberg uitgegeven en betiteld: Prisci Bataviae et 
Frisiae reges. . . ET Wassenarae Heroüm etc. , sclireef 
deze van Wouterse: nExtititque stirpis''' — er wordt ge- 
handeld van de afkomst der Wassenaeren — tteorum audax 
assertor, Theodoricus Gualterus, aetate nostra, Wassenarae 
sacerdos domuique eorum siniul a sacris." Dirk Wouterse, 
pastoor te Wassenaar, is alzoo ook een geletterd en 
kunstminnend man geweest ! 

Wouterse beleefde in 1566 den beeldstorm te Wasse- 
naar en nog wel met levensgevaar. In de sententien van 
Alba lees ik op bl. 39 hierover: Herhert van Raephorst 
loeesende een der verbondene edellieden , hebbende haer ver- 
foeyelyhe saemensweering en verbintenis geteekent , en daer 
en boven sig sclmldig gemaekt aen het breehen der beelden 
in de kerck van Wassenaer , de pastoor van deselve kerk 
geslagen , ter aerde gesmeten en met voeten getrederi , by ge- 
leegentheyt van de godsdienst , die hy seyde affgodisch te 
weesen : hebbende ook uyt deselve kerk in sijn herberg ge- 
bracht de kelk die tot den H. dienst gebruijkt ivierd , en 
uijt deselve ter bespotting , met andere van zyne byeen-ver- 
gaderde metgesellen gedroncken. 

In de papieren zelve van den bloedraad , nog in het 
Belg. Rijksarch. bewaard en waaruit blijkbaar is opge- 
maakt het vonnis van den Hertog van Alba, dat Herbert 
van Raephorst op 23 Maart 1568 trof, namelijk verban- 

Bijdragen Gescb. Bisd. v. Haarlem W\' Deel 1 6 



242 

ning ten eeuwige dage uit den lande en verbeurdverkla- 
ring van alle zijne goederen, staan nog meer bijzonder- 
heden over het altaar-en-beelden-breken te Wassenaar, 
waarom ik ze voor onze lezers heb uitgeschreven : 

Dirck Woutersz. , pastoir tot Wassenaer , out omtrent 
63, als deposant optredend zegt dat: //Een wijl tydts , 
«nadat de kerckbrekinge in HoUant begonst was, op eenen 
//avont nae Sint Annen-loff, terstont, nae die Vesper ge- 
jfdaen was, ende soe hij deposant uytter kercken vertrocken 
//was, hoorde hij datter Raephorst — welck Raephorst 
«een deure ofF twee van de kercke mit syn dienaers hadde 
l/doen waernemen , omdat die niet gesloten en soude wer- 
*den — angevallen was mitte zijnen, tot brekinge van 
//de aultaeren, die hij deposant oock 's anderen daechs 
//vant[?] geheel ende dat hij die steen van een van den 
//aultaeren op zijn wijfFs grafF hadde doen leggen; welcke 
//aultaren althans weder gerepareert zijn by Aelbrecht 
//van Raephorst [die geestelyke was] zyn broeder. 

//Te Sint Matth. 1566 waren opten orgele by den or- 
//canist voert 't beginnen van Hoochmisse , vercradert 
//Herb. van Raephorst, Mr. Sijmon Schermer, Frits van 
//Egmont ende noch eenige anderen singende ende spe- 
//lende aldaer het liedeken: Vive les Geux ! drinckende 
//ende veel quaets gelaet toonende; dan, soe het tyt was 
//omme die Misse te beginnen, dede hij deposant zoeveel, 
//dat zij een wyl tijts ophielden ; maer onder die elevatie 
//van de Misse worde hetselve lyedeken aldaer weder ge- 
//speelt ende gesongen , ende die kruijcke met bier , die 
//zij by hem hadden vertoent ende opgebeurt." 

De pastoor verzoekende na de Mis, zulke dingen te 
laten , kreeg van Herbert een slag in het aangezicht , 
terwijl de woestaard zeide, geen afgodische Misse te willen 
dulden ; de herder hervattende dat //Misse te doen geen 
afgoderie en was, maer te sondigen in den tempel Gods 



243 

afgoderie", bekwam nogmaals met de vuist een dusdani- 
gen slag op het oog en het voorlioofd , dat hij ter aarde 
viel, door zijnen kapelaan moest worden opgeheven en 
naar huis geleid. 

Jan Tijnsen, balliu van W assen AER, oud 56 j., zeide : 
dat hij Herbert van Raephorst voor zijn vierschaar heeft 
doen dagen, als hebbende //gedemolieert twee aultaren 
//in de kercke van Wassenaeu, d'eene in de capelle van 
//Raephorst, d'ander in die van Cralingen ende wegens 
//andere insolentien." 

Andries Vincentz. , metselaar, out omtrent 40 j., ge- 
tuigde : Dat Herbert hem had willen overhalen de altaren 
te breken , maar dat hij gezegd had : //lek mochte daer- 
deur in scade coemen." „Ende Raephorst mit H^ Cornelis 
J/namen die hauweel in de handt ende begonsten eerst 
//stucken te slaen ende doen gaf hij aan hem Andr. Vin- 
/,centsz. die hauweel ende Raephorst seijde : breeckt nu 
// voort, ick sal 't uytdragen ende dwanck hem, dat hij 
j^ voortbreken moste." 

Herbert van Raephorst was de zoon van Hendrik v, R. 
en Clara van Renesse en gehuwd met eene Honselaar, 
waarbij hij geen kinderen had. Hij stierf in gedwongen 
ballingschap, volgens J. W. te Water vóór 8 Mei 1570, 
Hij Herbert v. Raephorst, een afstammeling van een' 
Raephorst, die in de Wassenaarsche kerk eene kapel naar 
hem genoemd had gesticht, heeft alzoo als beeldstormer 
tegen het eigen werk zijner vaderen gewoed I 

Dirk Woutersz. deed na 1566 weer dienst, als Roomsch 
herder, in de kerk en het dorp, doch slechts ettelijke jaren 
meer, gelijk blijkt uit de jaarwedde hem door de Staten 
van Holland op 25 Mei 1575 toegelegd; jaarwedde toch 
beteekende toenmaals doorgaans uitzetting, werkeloosheid. 
vOp verzoek van Dirck Woutersz , pastoor tot Wasse- 
ffUaer, omme te hebben een redelyk pensioen ende gagie 



244 

»in syne oude dagen" is geapostilleert : //De Staten van 
i/HoU, ende W.-Vriesl. in aensieninge van den ouderdom 
/,des suppliants ende dat deselve is staende ter goeder 
i/uame ende fame hebben denselven gegunt ende geaccor- 
(fdeert, gunnen ende accordeeren by deesen tot sijn onder- 
ylioud jaarlyks 200 ponden van 40 groeten uyt de in- 
// komsten van de decanije des capittels binnen den Hage 
(/(binnen-hofs-kapel) in vier termynen te betalen." 

In eene rekening der geconfisqueerde geestelijke goe- 
deren van Holland, gesloten in 1579, de oudste die in 
ons Rijks archief aanwezig is; is geboekt: //Wassenaer - 
ffPastoreel inkomen - landhuyren van 13 mergen; - 
//erfpacht; - tienden; - renten op huizingen. Een boom- 
ir gaert toecomende de voors. pastoir, is tot het leven van 
//den lesten pastoir hem by de Staten vergunt, die nog 
«binnen tyde deser rekeninghe [1579] geleeft heeft. Summa 
*85 ponden 18 st." ') 

Uit zijne kerk en pastorie genoodzaakt te verhuizen en 
zulks vóór Junij 1575, gelijk de Resolutie op zijn ver- 
zoek voor alimentatie, van 25 Mei te voren genoegzaam 
aanduidt, is Dirk Wouterse waarschijnlijk te Wassenaer 
blijven wonen, en aldaar in hoogen ouderdom gestorven. 

Bijaldien P. O. Bockenberg, boven aangehaald, door 
zijne woorden : aetate nostra Wassenarae sacerdos , bedoeld 
heeft, dat pastoor Wouterse nog leefde, toen hij zijn boekje: 
Prisci etc. 1589 uitgaf, dan is Wouterse minstens 85 
jaren oud geworden, als geboren in 1503 , gelijk vroeger 
door ons is aangeduid; doch die woorden aeiate nostra - dat 
is ten zijnen tijde - kunnen ook op vroegere jaren doelen ; 
daar Bockenberg voor de eerste maal zich te Leiden neer- 
zette A° 1582, en na afwezigheid ten tweede male A° 1589. 
De woorden : domuique eorum simul a sacris van Bocken- 

1) Zie het Geestelijk Kantoor van Delft vau W. vaa Beuniugen, 1S70, bl. 65. 



245 

berg; die inmiddels van de standvastigheid in de R. C. 
kerkleer van Wouterse getuigen , kunnen ook den katho- 
lieken tijd, dus vóór 1575 aanduiden; daar de Ligne's 
zoo Roomsch , als Spaansgezind, bij den aanvang der troe- 
belen, zijn uitgeweken. 

Uit de grafboeken, op het raadhuis te Wassenaar nog 
bewaard, heb ik het juiste tijdstip van Dirk Woutersse 
ook niet kunnen opsporen ; die boeken toch klimmen niet hoo- 
ger op, dan tot het eerste vierde gedeelte der XVIP eeuw. 

Door meer dan een schrijver wordt gezegd dat Hiero- 
nymus Hortensius, zoon van Lambertus, een geleerden 
schoolrector van Naarden, 1544-72, die te Utrecht overleed 
1574, //dubia faraa inter Papismum et Lutheranismum", 
gelijk Burman schreef; priester gelijk Lambertus, te Wasse- 
naar ten jare 1570 reeds de Gereformeerde leer heeft 
verkondigd. Ik gis dat 1570 moet wezen 1590 en Hor- 
tensius de 3"^^ predikant is geweest: in de predikanten- 
lijsten toch van Mart. Soermans is zijne aankomst op 1590 
gesteld en Ypey zegt van hem , dat hij van scholarch te 
Naarden eerst te 's Hage in 1577 predikant werd en van 
daar te Wassenaar is bevorderd, alwaar hij stierf 1596. 

Gerbrandus Jansz. Schaegen staat vermeld als eerste 
predikant te Wassenaar-Züidwijk bij Soermans '), bij 
Melchior Veeris ^) en op het Predikanten-bord, dat men 
heden nog in de Protestantsche kerk aldaar aantreft ; hij is 
volgens genoemde bronnen aangekomen A" 1 580 en A° 1 582 
verplaatst naar Naarden. 

Zou G. J. Schaegen werkelijk de eerste predikant van 
Wassenaar geweest zijn, dan werd hij welligt iets vroeger 
gezonden, dan in 1580; immers in de bovenvermelde 
rekening van het Delfsch Kantoor [1579] bl. 84, staat 
bij de uitgaven , dat voor Wassenaars predikant werd uit- 

1) Kerkelijk Registtr , bl. 132. 2) Kerkelijk Alphabeth, bl. 53, 



246 

getrokken als tractement : *3 maenden - 60 ponden en 
1 jaer - 240 ponden." 

Als tweede predikant wordt bij Soermans vermeld Ar- 
nold Herberts Erabricensis 1583-87. 

Het volgende schreef in het begin van Junij 1603 in 
een reqiiest aan het Hof van Holland Robertus Gualterus 
de Ridder, predikant te Wassenaar: 

iyDewijl ick aliiier wachter over de kercke Gods, die Hij 
//Hem in zijn bloede vercregen heeft, gestelt ben, tot welks 
//opbouwinge ick meer dan 31 jaren gearbeit hebbe." etc. 

Door die verklaring van 31 -jarigen arbeid kan bedoeld 
zijn 's mans predikanten- dienst in 't algemeen; doch ook 
wel, dat hij, vóór 31 jaren, dus A° 1572, als predikant 
of wachter over de kercke - is opgetreden te Wasse- 
naar. Deze laatste afleiding schijnt bevestigd uit Soerman's 
Kerk. Reg. , bl. 116 op Heenvliet; immers aldaar wordt 
van R. G. de Ridder gezegd, dat hij in laatstgenoemde 
gemeente aankwam in 't jaar 1576 en dit, nota bene, 

van ') bij den Haag; in 1577 vertrok hij van 

Heenvliet naar Dreischor in Zeeland etc. 

Mocht alzoo, noch Hortensius noch Schaegen , maar 
R. G. de Ridder de eerste predikant van Wassenaar 
— 1572-76 - geweest zijn, - hij was een voormalig R. O. 
priester - dan is hij na 25-jarige afwezigheid andermaal 
derwaarts teruggekeerd en alstoen als de 5*^^ predikant 
aldaar verbleven tot zijn dood, die inviel in het jaar 1603, 
na slechts tweejarig verblijf. 

De vier en twintigste opvolger na 1603 van R. G. de 
Ridder is sinds 1879, Pieter Bartstra, een geleerd man 
en tevens in de beste verhouding met de Roomsch-katho- 
lieken van Wassenaar- ZuiDWUK. 

(Wordt vervolgd.) A. v. Lommel, S. J. 

1) De vijf zijn van Soermaus en wijzen op een naburig dorp 

(■Wassenaar ?) van den Haag. 



247 



BIJDRAGEN 

VOOR DE 

KERKELIJKE GESCHIEDENIS VAN OUDEWATER 

UIT DE 16'^* EN IT'^'^ EEUWEN', 

in het Stedelijk Arcliief verzameld 

door J. Putman. 

(Vervolg van Deel XIII, bladz. 251). 



Gastlinis. 

lek heer Henrick Henricks. kenne ende lije raits'deese 
mijne brieve voor mij ende mijne erven ende nacomelinge 
dat ick den gasthuijsmeistren , van den gasthuijse binne 
Oudewater totte voirs. gasthuijse behoufF vercogt hebbe 
een viertel lants gelegen aen de noortsijde van de Lin- 
schote dairboven Bruijn Janss. mitte voors. Gasthuijse 
gemeen ende beneden Jan Everts. erfifgename naest ge- 
lant sijn ende bekenne dairaf wel vernuecht , voldaen ende 
betaelt te wesen, den lesten penninck methen eersten, 
Ende gelouve voor mij ende mijne erven ende naecome- 
lingen deese voirs. viertel lants te waeren ende te vrijen 
naer rechte van den lande , ende den vrijen eijgen dair 
of te geven , tot vermandsche van den gasthuijsmeistren 
van den voirs. gasthuijs dair inne tijt wesende, van welcke 
voirs. viertel lants, die voirs. gasthuusmeijsteren van den 
voors. gasthuus weghe mij jaerlicx utrijcken ende betaelen 
sullen tot mijne leve vijftien Rijns gulden des jaers nae 
inhout des brieiFs , dair de voors. gasthuijsmeijsteren 
van den voors. gasthuijsweeghe mij daeraf gegeven heb- 
ben. Alle dinck sonder argelist. In kennisse van deesen, 
want ick heer Henrick Henricks. van sich desen tijt gene 



248 

seegel en hebbe, soe hebbe ick ende hebbe gebeden twee 
eerbaren mannen lantgenoothen aen de noortsijde van de 
Linschoten, alste Pons Janszoon ende Gerijt Gerwerts. dee- 
sen brieff over mij te v^^illen beseegelen , twelcke wij 
Pons Janszoon, Gerijt Gerwerts. lantgenoothen deur beede 
van den voirs. iieer Henrick Henricks. minlijcken alsoo 
gedaen hebben. Gegeven int jaer ons heeren duijsent 
vijf hondert ende vijftien, opte negen ende twijntichsten 
dach opm, Octobri. 

Heilige-Geest. 

In nomini Domini Amen. 
Ick Heer Dirck Amelss. geeve mits deesen puijrlijck 
om goedts wille, den Heijligen Geest binnen Oudewater 
hondert pont groot vlaems , ende dat aen twee rente- 
brieven, die een spreeckende op Keijsers domeijnen , die 
andere opt gemeen landt ende steeden van Hollandt als 
die brieven breeder vermelden. Ende dit geefF ick tot 
behoufip ende noottenstichs van den rechten ellendigen 
armen binnen Oudewater , mijn schamel vrienden altijt 
voorgaende , indien sij in de vreese Goodts oock mede 
wandelen, op conditien dat ik deese renten opbeuren sal 
mijn leeven langh , ende distribueeren die , dient mij be- 
lieven sall. Voorts indien ick hier eenige lijffrentgen uit 
maeck op eenige seeckere godvruchtige persoenen deselve 
maeckinge sal meede streek hebben nae mijn uterste wille , 
heur leeven langh ende langer niet. Ende alsdan soo 
sullen alle jaerlijcxe renten van deese voors. hondert pont 
vlaems die Heijligengeestmeesters uitdeijlen den rechten 
armen als booven, ende dat in presentie ende wille van 
een die naeste van mijnen bloede. Actum 't Oudewater 
anno Domini 1557, den achthiensten dach Septembris. 
Was ondert. Bij mij h. Dirck Amelss. 



249 

Heili^e-Geestlinis. 

Wij Laurens Jacobss. ende Henrick Wolphartss. , Schee- 
penen in Amstelredamme , oirconden ende kennen dat voor 
ons gecompareert is Swaen Jacobsd^ , weduwe wijle Dirck 
Harmans van Oudewater, met Jan Gerritss. Coster haeren 
voocht in deesen gecooren, Frans Toornhert, Lambert 
Vloits, beijde Secretarissen deeser steede , ende voorn* 
Jan Gerritss. haeren vierendeel, en soo men die naest 
conde gecrijgen , ende geliede met hare voors. voocbts 
hant bij weete en consente van den Rade deeser steede, 
ende goetduncken van haeren vierendeelen voornoemt ge- 
transporteert ende om Goodts wille gegeven te hebben , 
als sij transporteert ende om Goodts wille geeft mits- 
deesen , den Heyligen geesthuyse binnen der stede van 
Oudewater den rentebrieff van ses schilden jairlijcx daer 
deur deesen brieve gesteecken , ende getransfixeert is , 
doende sij comparante daervan nu ende ten eeuwigen 
dagen volcomen ende vrijen afstant , ten vordele vant 
voors. Heyligengeesthuijs, al sonder arcli ende list. In 
oirconde deesen briefF beseegelt met onsen seeeelen. Ge- 
geven den een ende twijntichsten dach in October, anno 
domini xv'= ses ende tachtich, was ondert. F. Toornhert 
met seeckere signature. Geseegelt met twee seegélen in 
groene wasse uthangende aen dubbelen staerten, ende 
was deursteecken op de origineele rentebrieff, waervan 
de copije hiervoren is geregistreert. 

Cellezusters. 

Wij Loeff Willemss. ende Cornelis Janss. de Lange , 
scheepenen binnen der steede van Oudewater, doen condt 
allen luijden, dat op huijden datum van deesen voor ons 
in persoon gecomen ende gecompareert is geweest, met 
sijnen vrijen wille heer Jan Ottenss. priester ende Pater 



250 

van der sellensusteren binnen der voors. steede , ende 
heeft met handen voors. getransporteert , opgedraegen , 
ende gecedeert , transporteert, draecht op ende cedeert 
mitsdeesen , voor hem ende sijne erven, dat suster Con- 
vent van Ste Anna, Ste Augustijns oirde, van der selle- 
susteren binnen Oudewater ende totten gemeenen susteren 
behouff, eenen rentebrieff van vijff Car. Guldens des 
jaers, eeuwige erffelijcke losrentgen, alsoo Anna Pechger 
Ottenss. weduwe , spreeckende hadde op Harman Wouters 
lant, nae vermogen des briefFs ende bij den overlijden 
van Anna voors. aen hem comparant voors. gecoomen is, 
daer deesen onsen teegenwoordige brieff van transport 
deursteecken aen getransfixeert is. Ende maeckte dat voors. 
Convent machtich die jairlixe renten te manen, eijsschen , 
ontfangen, ende mitten rechte inne te winnen, ist noot 
quijtantie ende quijtsclieldinge te doen ende geeven 
soewel van hooftsomme , als jaerlicxe rentgen , voorts 
generalyck ende specialyck alles te mogen doen , dat hij 
comparant voors. voor de voors. transport ende opdracht 
doen mochte, ende authoriseert dat voors. Convent daer- 
inne als haer vrij , proper , eijgen goet , nu ende ten 
eeuwigen dage, ende dat tot alimentatie van Catharina 
Cornelisd^ sijn suster kijnt, meede suster int voors. Con- 
vent. Alle dinck sonder argelist. In kennisse van deesen, 
soe hebben wij Scheepenen voornoemt onse seegelen hier 
beneeden aen deesen brieff gehangen op den xxviij dach 
Januarij int jaer ons heeren duijsent vijff hondert seeven 
ende vijft'tich stilo communi. Was onderteekent Speijert. 
Geseegelt mit twee seegelen in groenen wasse uthangende 
aen dubbele staerten, ende was deursteecken opte origi- 
neele rentebrieff, waervan de copije hiervoren is gere- 
gistreert. 

Bij collatie jeegens sijn origineel geschreven 
in francyn, geteijkent en getransfigeert als- 



251 

vooren, is deese bevonden daermede t'accor- 
deeren , by my ondergeteekende Secretaris der 
steede Oudewater op den ij Maij anno 1615. 

A. EVÜERDINGHEX. 

Cellezusters. 

Wij Aerent Bouwenss. , Jacob Elbertss. Speijert ende 
Jan van Doorn, Scheepenen t' Oudewater, doen condt 
allen luyden, ende certificeeren eenen ygelyck dient be- 
hoort , hoe dat voor ons gecoraen is met sijnen vryen 
wille GeerlofF Jacobss. , ende gaf over voor hem ende 
synen erven ende naecomelingen mit recht die Celle- 
susteren binnen Oudewater van syn wijffs weegen, eenen 
rentebrieff van eenen gouden Wilhelmus scilt des jaers 
naer inhout derselver rentebrieff daer deesen onsen tegen- 
woordige transflxbrieif deursteecken is, dewelcke voors. 
rentes by transpoorte van het Convent van Leijerdorp 
overgeset worde in den jaere xiiij" vier ende 't neegen- 
tich, voor Gerrit Janss., Jan van Sijl ende Pons Janss, 
als Scheepenen te Oudewater, op Jan Bosch Adriaenss. 
kijnderen, ende daernae bij transpoorte van Sijmon Bosch 
Janss. overgeset worde in den jaere xv"" een ende twijn- 
tich voor Adriaen Louwenss. , Adriaen Henricxcs. ende 
Jan van Doorn Robberts. als Scheepenen t' Oudewater, 
op Geerloff Jacobss. , soo dat deese overgifte vast ende 
stadich blijven sal ten eeuwigen dagen, alsoo dat dat 
voors. Convent van de Sellesusteren, daermede winnen 
ende verliesen mogen, ende sal met ten voors. rentebrieff 
recht mogen spreecken naeden rechte van der steede , 
welcke voors. rentebrieff' Elborcli Geerloff Jacobss. wijff 
dit voors. Convent gemaeckt heeft, in een testament tot 
drie Missen. Alle dinck sonder argelist. In oirconde van 
deesen soo hebben wij Scheepenen voornoemt onse see- 
gelen hier beneeden aen deesen brieff gehangen. Gegeeven 



262 

int jaer ons Heeren duijsent vijfF hondert seeven ende 
twintich opten twee ende twintichsten dach van Martio. 
Geseegelt met drie seeii;elen in groenen wasse uthangende 
aen dubbele staerten , ende was deursteecken op de origi- 
neele rentebrieff waervan de copije hiervooren is gere- 
ijistreert. 

Bij collatie jeegens sijn origineele gescreven 
in francyn, get. geseegelt ende getransfixeert 
als vooren , is deese bevonden daermede te 
accordeeren bij mij ondergescreven Secretaris der 
steede Oude water op den ij Maij 1615. 

A. EVEURDINGHEN. 

Wij Isbrandt Reijmers, schout, Arie Gerritss. ende 
Pieter Wouterss. , geswoorens van Heeckendorp , in mijns 
liefiFs Eed. ende VVelgebooren Heeren gerechten van Mont- 
foort, doen condt ende maecken kennelick eenen ijgelyck 
dat op huijden datum van deesen , voor ons gecooraen 
ende gecompareert is in persoon Harraan Wouterss. ende 
bekende voor hem , syne erven , ende naecomelingen 
deuchtelyck ende wel schuldich te wesen de gemeen Selle- 
susteren binnen Oudewater vijff gulden des jaers euwige 
erfFelijcke losrente , enz. enz 

des is geconditioneert , waert saecke den ouden brieff 
ten voorschijne quain , die deur den overvall binnen Oude- 
water verbrant ofte verloren is , soo sall den ouden brieff 
den jongen dooden , enz. enz. 

Actum op den xij dach Julij 
anno xv*^ twee ende tachtich. 



Wij Nicolaes Mathyss. , schout, Arien Claes ende Luijt 
Lenloffs, geswoorens in Diemerbroeck ende Papencoop 
in mijns liefste Ed. ende Welgeboren heeren Gerechten 



253 

van Montfoort , Heere van Heeckendorp , Linschoten , 
Abbrenbroeck , Velgersdijck , 't Veer etc. doen condt ende 
maecken kennelick een ijo;elick dat op huijden datum van 
deesen voor ons gecomen ende gecompareert syn geweest 
in persoonen Cornelis Arien Jasparss. ende Jan Heijn- 
ricxse , geswoorens Heemraden van Papencoop, Jan Pieter 
Brouwes. , ende Gerrit Wouterss., geswoorens Heemraeden 
van Diemerbroeck , soo voor haer selve alsmede vervan- 
gende die gemeen geerfifden lantgenooten ende gebuijren 
ende hebben gerechtelijck beleeden ende bekendt, dat sy 
bij rade ende goetduncken van de gemeen lantgenooten, 
ende den buijrluijden van den voors. dorpe ende buijrt- 
schappen dieselve gebuijren ende landtgenooten daerop 
specialicken vergadert ende rijpelijck geresol veert sijnde, 
van des gemeen landen voorens gementioneert, bekenden 
schuldicli te weesen voor haer ende haere naecomelinghen , 
heemraden ende buijrluijden van de gemeen landen voors. 
die gemeen Sellesusters binnen Oudewater , haerlieder 
nacomelingen, houder ende thoonder van deesen, ofte 
actie van haerlieden vercrijgende neegen gulden seeven 
stuijvers vier duijts des jaers eeuwige erffelijcke los- 
renthen, 't stuck tot xl groot vis. gereeckent. Welcke 
neegen gulden, seeven stuijvers, vier duijts, des jaers 
eeuwige erffelijcke losrenten, sij luijden competeerende 
inde qualite alsvoren, beloofdden voor haer ende haer- 
luijder naecomelingen, heemraets indertijt, te betalen den 
eersten dach Januarij anno xv"^ drie ende tachtich ofte 
binnen xiiij dagen daernae onbegrepen , sonder eenich 
langer vertreck , ende dat van als vrijs gelts tsij v% x°, 
XX, hondertste penninck impost ofte wat die Co. Ma' ofte 
die Staeten van den landen in prejuditie van deesen or- 
donneeren ofte statueeren souden nioo;en niet utn;esundert. 
Ende alsoo voorts jairlix van jaere tot jaere gedurende 
soo lange ende ter tijt toe sij luijden comparanten inde 



254 

qualite alsboven, ofte haere naecomelingen die affgelos- 
sent sullen hebben. Ende waert saecke dat wij ofte onse 
naecomelingen heemraeden indertijt vande voors. landen 
des niet en deedden, soo hebben wij ons overgegeeven , 
ende geeven over mitsdeesen, voor ons ende onse nae- 
comelinge heemraeden , ende voor onsen gemeen buur- 
luijden, dat die gemeen Sellesusteren, haerlieder naeco- 
melingen , ofte actie van haerlieden vercrijgende , ut elcke 
voors, dorpe ende buurschappen, twee heemraeden inder 
tijt weesende, ofte eenige andere van de voors. heem- 
raeden bijsonder die haerlieder believen sal binnen Oude- 
water sall mogen inbieden , inmaenen ofte doen inmaenen , 
bij haeren gewaerden boode in een eerlijcke ende betame- 
lijcke herberge, die sij luijden ons wijsen , ende denun- 
tieeren sullen. Ende waert dat die voors. heemraden die 
alsoo innegemaent, ofte innegeboden sullen worden, acht 
dagen in bleeven leggen ende niet en betaelden , soo 
sullen de voornoemde Cellesusteren ofte actie van hun- 
lieden vei'crijgende , noch ut elcke voors. dorpe ende 
buijrtschappen mogen doen inmaenen , ende inbieden als 
voors. staet twee buijrluijden, die haerlieden ofte haerlieder 
nacomelingen believen sall. Ende waert dat wij heem- 
raiden, ende buijrluijden indertijt weesende aldus inne- 
gemaent ende innegebooden worden, soo gelooven wij van 
de voors. gemeene landen wegen voor ons ende onse nae- 
comelingen heemraiden en buijrluijden voors. bij onse eere, 
eedt , trouwe , ende seeckerheijt binnen een atmael , nae 
der verinmaninge ende inbiedinge binnen Oudewater inne 
te coomen als voors. staet , ende daar oock niet ut te 
gaen bij dage noch bij nachte , wij en hebben die gemeen 
Cellesusteren, ofte haerlieder nacomelinge eerst ten vollen 
ende all betaelt. Ende alsoo meenigen dach als wij in 
bleeven leggen, ende niet en betaelden, sullen elcx ver- 
beuren die aldus innegemaent sullen worden, eenen gulden 



255 

tot xl grooten vlaems gereeckent daechs met alle die 
gerechtelicke costen daeromme gedaen, d'een helfte ten 
behoeve van de Cellesusteren ofte haere nacomelingen , 
ende andere lielfFte tot 's Heeren behoufF daer men recht 
om pleegen sall. Ende ofiP 't saecke waere de Cellesus- 
teren ofte haere nacomelingen mette voors. dachgelden 
niet langer tevreede en wouden weesen ende haerlieden 
daermede niet langer en kan lieten genoegen, ende de 
voors. rentgen mette peijne dan verschenen weesende heb- 
ben wouden , soo hebben wij ons noch vorder overgege- 
ven, voor ons en onse naecomelingen heemraiden, ende 
buijrsluijden voors. , dat sijlieden ofte haere naecomelinge 
die voors. rentgen mette voorseijde peijnen die dan ver- 
schenen sullen weesen mogen verhaelen aan ons ende aen 
onse nacomelingen heemraiden, ende buijrsluijden voors. 
lijff ende goederen, soo waer die voorn. Cellesusteren 
ons in eenige landen ofte steeden sullen connen , ofte 
mogen bevijnden gelijckerwijs oflP van onse propre goe- 
deren ende eygen schuit waer, des soo mogen sijlieden 
competeeren ofte haerlieder nacomelinge deese voors. negen 
gulden, seeven stuijvers, vierduijts, des jaers eeuwige, 
erffe ende losrentgen haerlieden competeerende daervan 
vrijen ende quijten, mits teenemael opleggende de som- 
me van hondert vijftich Gulden, 't stuck tot xl groot 
vlaems gereeckent, ende dat alle permissiegelt, mitsga- 
ders 't verloop van dien tot ter tijt der afflossinge thoe 
gevallen. Des is geconditioneert , waert saecke de Celle- 
susters ofte haerlieder nacomelingen de voors, hooftsomme 
begeerden opgeleijt te hebben, sullen sijlieden de Heem- 
raidts indertijt alsdan een halff jaer te voorens doen de 
voors. hooftsomme opeijsschen , ende opgeeijscht weesende, 
sullen de voors. heemraidts indertijt alsdan de voors. 
penninck opbrengen op twee halff jaeren elcke halff jaer 
die gerechte helft met het verloop van dien , all sonder 



256 

bedroch. In kennisse van deesen soo heb ik Nicolaes 
Matthys, schoudt voors. mijn see<^el beneeden aen deesen 
brieff gehangen, ende alsoo wij geswoorens voornoemt op 
deese tijt geen seegels en gebruijcken , soo hebben wij ge- 
beeden en bidden mitsdeesen Andries van Aller, Secretaris 
deesen over ons te willen beseegelen, twelck ick Andries 
van Aller door beeden van de geswoorens voorn' geerne 
gedaen hebbe. Actum op den eersten dach Januarij anno 
xv" twee ende tachtich, was onderteeckent Andries van 
Aller , Secretaris van Papecoop , Heeckendorp etc. met 
seeckere signature. Geseegelt met twee seegelen in groene 
wasse uthangende aen dubbelen staerten. 

Bij collatie jeegens sijn origineel geschreven 
in francijn , get. , geseegelt ende onderteeckent 
alsvooren , is deese bevonden daermede te accor- 
deeren, bij mij ondergeschreven Secretaris der 
steede Oudewater, op den ij Maij anno xvj*" en 
vijfthien. 

S. IJrsiilen-Convent. 

Wij heer Jan Alerdinck, Pater, Mariche Willenis. de 
Lange, Ministra en de gemenen Conventualen van Sint 
Ursulen Convent binnen der steede van Oudewater, kennen 
ende lijden mits dese. Alsoe Neeltgen M''. Willem Ger- 
rits/5. wedue in den Jaere xv'' zes ende zestich den vijfFden 
novembris bij tijden van heer Jan van Riedt, pater, onsen 
Convente geleend heeft drie hondert Carolus gulden, van 
twijntich stuijvers Brabants den gulden , vermogens obli- 
gatie dairvan sijnde bij de voors. Pater ende Mater onder- 
teijckent ende 't Convents zegele besegelt, ende dat wij 
in desen turbulenten tijt geen raedt en weeten om hair 
die selve peiminghen te restitueeren , ende dairomme over- 
commen zijn, dat wij huer passeeren zullen eenen rente- 
brieff, zoe is 't dat wij dairomme voor ons ende onsen 



257 

naecomelingen uijt alle ons Conventsgoederen vercoft heb- 
ben ende vercopen mitsdesen die voors. Neeltgen M^ 
Willem Gerritsz. wedue hairen erfFgenaemen ende nae- 
comelingen, achthijen goede gouden Carolus keijsers gulden 
en vijftien stuivers sjaers erffelicke renten die ingegaen 
sijn alderheljligen avondt anno xv'^ vier ende tzeventich 
lestleden, dairoff alderheyligen avondt toecomende het eerste 
jair verschenen zall wesen, vrij geit van allen ongelden 
schatting en beden niet uijtgesondert ende soe voorts Jaerlicx 
ewelick ende erfiFelick totter afflossinge toe. Welcke afï- 
lossinge wij Pater, Mater ende Conventualen voors. ofte 
onse naecomelingen op enich termijn der betalinge , mits 
tselve een vierendeel Jaers te vorens opseggende, zullen 
moegen doen niitte somme van drie hondert Carolus gul- 
den, van twijntich stuivers brabants den gulden gereeckent, 
tefFens ende tenemael ende metten rente dan dairoff ver- 
schenen ende onbetaelt wesende, mit voerwairden dat wij 
ofte onsen naecomelingen gehouden sullen sijn tot ver- 
maeninge van den voors. M'. Willem Gerritsz. wedue 
ofte haeren erffgenamen voir de voors. Jaerlicxe rente en 
hooftsomme te doen goede en suffisante vestenisse mit 
goedt goldt, dair die voors. Neeltgen M^. Willem Ger- 
ritsz. wedue aen gehouden mede bewaert ende die voors. 
jaerlicxe rente mitte hooftsomme verseeckert zall wesen. 
Tot onderhoudenisse vant gheene voorseit is, verbijndende 
alle ons Convents goederen, roerende ende onroerende, 
tegen woordich en toecomende, die selve submitteerende 
onder heerlicke ende reale excecutie 's Hoeffs van Hollandt, 
Utrecht ende allen Heeren hoven, Rechteren ende Gerech- 
ten , renuncierende allen excuetien, privilegiën, gratiën 
ter contrarie ende zonderlinge den rechte seggende gene- 
rale renunciatie van geender weerde te zijn, daerinne sij 
eerst speciaellyck voorgegaen. 

Sonder arch des oirconde hebben wij heer Jan Aler- 

Bljdragen Gescli . lüsd- v. Haarlem XlVe Deel. 17 



258 

dinck , Pater ende Marchie Willems. de Lange , Mater, 
desen brieft' ten name van onsen Convente onderteijckent 
ende daertoe mit onsen Convents segele beseo-elt. Ende 
opdat die voors. Neeltgen M^ Willem Gerrits. wedue te 
beter bewaert souden mogen zijn, hebben wij versocht 
ende gebeden Heeren Willem van Horsen, nue ter tijt 
Pater van den Convente van Sinte Niclaes binnen Utrecht 
ende Generael van de derde regule van Sinte Fransiscus 
oirde , mitsgaeders Heer Gerrit van Aken , Pater tot 
Alckmaer, definiteur van 't zelve Capittel, dese voorschre- 
ven constitutie van renten ende belastinge van ons Con- 
ventsgoederen te willen approberen, 't vvelck wij Willem 
van Horsen, generael ende Gerrit van Aken, diffiniteur 
voors. aensiende die duechdelikheijt der voors. schuit ende 
die nootlicheijt van dat voors. Convent die macht niet en 
heeft die penninghen voors. dezen turbulenten tijt op te 
brengen, alsoe gedaen hebben , ende hebben t gene voors. 
is geconfirmeert ende geapprobeert , confirmeren ende 
approberen mits desen. Ende hebben tot dyen eynde desen 
briefF elcx onderteijckent ende dairtoe mede mit het gene- 
raell capittels zegele besegelt. Gegeven int jaer ons 
Heeren xv° vijff" en tzeventich den xxvj Aprilis. Ende 
was onderteeckent fr. Jan Alerdinck, Pater vant voors. 
Convent, Marghien Willems. Ministra, fr. Willem van 
Horsen , generaal en fr. Gerrit van Aecken , als boven 
verhaelt is en besegelt mit twee groene uthangende zege- 
len in dubbelde sterten. 

GecoUationeert jegens zijnen principalen briefiP 
in francyn, geschreven, ondert. ende bezegelt als 
voorens, is dese daermede opten xvj dach meij 
anno xvj° en zeven stilo veteri accorderende 

bevonden. 

In kennisse van mij 
1607. Ant. van Deuticum, Not^ 



259 



Heer Jan van Allerdingh , 

Alhoewel wij bij verscheijden Resolutien hebben be- 
sloten UE. boven uwe ordinarisi allementatie tot nochtoe 
genoten niets meer toe te voegen , ten waere UE. ons 
behandichden de brieven tot den innecoome van 't ouwe 
Convent binnen deeser steede behoirende, ofte ten min- 
ste met goede verseeckertheijt aenwijsinge deedde waer 
wij deselve naer uwer overlijden souden connen be- 
comen , twelcken UE. doende wij u belooft hebben , 
UE. souden oock tselve presteerende uwer alimentatie, 
sulcx te verhoogen dat UE. met reeden daerover niet 
en sout hebben te claagen , ende UE. diesniettegen- 
staende daerinne tot noch toe eeven hardtneckich hebt 
verthoont: is nochtans by ons en onser gerechten op hoope 
dat UE. sich beeter sal bedencken, verseeckert sijnde dat 
wij onsen vooren geroerde belofte in dien gevalle behoir- 
lijcken souden naecomen, UE. tot subsidie ende sublevatie 
van de sieckte en accidenten , daerinne wy verstaen dat 
UE. tegenwoordich is gevallen, voor deese reijse extra- 
ordinaris toegevoecht eens de somme van vyiF en twijn- 
tich Carolus guldens dwelcke wy UE. by deesen over- 
senden, omme daermeede te bethoonen, dat wij wel souden 
genegen weesen UE. versoeck in aller reedelijckheijt 
t' accepteeren , ten waere UE. sich teegens ons int be- 

handigen ofiPte aenwijsen van de voors. brieven so ? 

is en hecht thoonde, dat wy bemercken dat UE. liever 
deselve naer UEd. overlijden saecht verlooren en gesup- 
primeert, dan dat deselve in onsen handen souden coo- 
men, welcke opstinaetgen so UE. alsnoch wilt verlaeten, 
en in aensien dat een goede conscientie deuclit mit deucht 
behoort te loonen, ons d'voors. brieven behandigen, ofte 
mit verseeckeringe aenwijsen, sal UE. in der daet bevijn- 



260 

den, dat het selve bij ons niet en sal blijven ongeremu- 
nurert, en sullen ondertussen ÜE, , 

in Godes genade beveelen etc. , Oudewater deesen 
viij Augusti anno xvj" en veerthien. 

De Burgemeesteren en Regierders der 
steede Oudewater, 

Den Secret, van selve. 
Superscriptie 
Deersame seer discreete heer Jan van AUerdingh, eer- 
tijts Pater van St, Ursulen Convent binnen der steede 
Oudewater, nu woonende binnen Utrecht. 

Staet waer naer ijgelick van Conventualen van touwe 
clooster binnen Oudewater (bij begrootinge van penningen) 
sullen hebben te reguleren , ende daermede gealimenteert 
te mogen worden bij raminge opt behagen van Conven- 
tualen, en Regierders der voors. steede, ende zoe beijde 
partijen malcanderen daer inne souden coomen verstaen , 
alsdan bij mijn Ed, heeren de Staten slants van Hollant 
daerop approbatie en confirmatie te versoucken, dat Bur- 
germeesteren mit de volle Vroetschappe dselve Conven- 
tualen sullen moge verleenen goede, vaste en deuchtelycke 
verseeckerheijt onder des steede zegel, dat dnombre van 
penningen ijegelick persoon toegeleijt na rate des tijts in 
alle getrouwicheijt sal volgen, soe lange ijegelick bijzonder 
in levende lyve sal wesen totte laetste toe incluijs, opte 
voet en maniere als hier naer volcht, te weten dat inden 
eersten die persoenen oudt wesende tsestich jaeren en 
daer boven tsestich K. guldens tjaers sullen hebben , 
waerinne Emmetgen Goessensd^ (als eertijts procuraetster 
vant selve Convent geweest hebbende), oudt lij Jaeren, 
mede gereekent soude weesen, ende dat in aensieninge 
dat sij haer soe getrouwelick in den noot , en totten 



261 

uijstersten vant beleg toe, binnen Oudewater mitten 
burger gehouden en gedragen heeft , ende bovendijes alle 
devuoir en naersticheyt gedaen dat alle dincomende goe- 
deren totten voors. Convente behoirende wel bewaert en 
gedefendeert souden mogen worden ; ende die personen 
oudt wesende tusschen die vijftich en tsestich Jaeren 
vijftich K. guld. ; de personen veertich jaeren oudt zijnde 
en daerboven twee en veertich K. guld. ; ende die be- 
neden die veertich jaeren zijnde ses en dertich K. guld. 
niit alsulcke voirwaerde , wanneer de ioncxste conventuale 
raittertijt conien totten ouderdom van xl. 1. en lx Jaeren, 
soe sal een ijegelick elcx bijsonder alsdan alsulcken be- 
grotinge en somme van penningen tot haer alimentatie 
mede ontfangen en genijeten als hier voorens opten ouder- 
dom geordonneert en gestelt is. Welverstaende soe verde 
naemaels enige vande ouwe conventualen (tot haer ouder- 
dom gecomen zijnde) bij sieckte ofte crancheijt bedde vast 
mochten blijven leggen, sulcx dat zij met haere toege- 
vouchde alimentatie haer nijt en souden mogen gedoen, 
soe sullen de burgemeesteren indertijt zijnde alsdan daer- 
inne doen ofte laten doen naer gelegentheijt het gebreck 
soude mogen zijn , sulcx zij in alle discretie bevinden 
sullen te behoiren. Aldus gedaen opt aengeven en wel- 
behaegen vande vroetschappen der voors. steede, en opt 
behaegen van de andere Conventualen, en alsdan (soe 
ver de partijen mochten accorderen) te verwachte tadvijs 
van mijn heeren Staten, versouckende dat se sullen ge- 
lieve tapproberen tgene voorseit is. Actum voor Claes 
Dircxse ende Jan Pieterss. , Burgermeesteren , Harman 
Wouterss. en Jan Jacobss. , Schepen, mitsgaders Jan Janss. 
Coppert, Rentmeester vant voors. convent , ende Emmet- 
gen Goossensd^ opten vij martij 1582. 

In kennisse van mijn , Secretaris W. Luijten. 



262 

Emmetgen Goessens D^ zoe voer haer selven, en uijten 
naem en van wegen die gemeen Conventualen van Sint 
Ursulen Convent, staende binnen der steede van Oude- 
water, voucht mij den lieeren den Burgermeesteren ende 
gemeen Vroetschappe der voors. steede mit alle reverentie 
voer antwoort, opte deuchtelicke presentatie bij mijn hee- 
ren voornoemt den Conventualen gepresenteert, dat dselve 
die presentatie accepteeren, en daerinne gesamentlick zijn 
bewillicht, op alsulcke vordere conditien dat mijn heeren die 
Burgermeesteren en Vroetschappe den conventuale worde 
voorgestelt, en geordonneerde alimentatie verseeckerheij t 
sullen doen, en dselve (mits hebben hierop 't advuijs van 
de heeren Staeten 's lants van Hollant) assigneren opte 
roerende en onroerende goederen aent voors. Convent be- 
hoorende, waer dselve gelegen mogen weesen geen uijt- 
gesondert, ende dat de voors. Conventualen in de huij- 
singe en plaetsen die se alhier nu zijn bezittende haer 
woonplaets daerinne sullen hebben en behouden als zij 
luijden (desen trouble staende) in alle stilheijt tot dato 
van desen toe gedaen hebben , ende dat mijn heeren boven 
dies sullen gelieven aen te nemen dselve huijsinge van 
alle notelicke reparatien tonderhouden, opdat dselve int 
eijnde nijet onder die voet bewoont en sullen moge worde, 
en die betaelinge alle jaers te mogen genijeten van vieren- 
deel jaers tot vierendeel jaers, daer Meije xv' Ixxxij 
teerste termijn of verscheene sal weesen, ende zoe voorts 
van vierendeel jaers tot vierendeel 's jaers daer naest- 
volgende, geduerende soe lange en ter tijt toe ijegelick 
vande Conventualen elcx bijzonder deser werelt overleden 
sal weesen , mits conditie dat elcx zijn portie van den 
overledenen alsdan sullen aenwassen en comen aende 
voors. steede. Giek mede dat mijn Heeren den Burge- 
meesteren en Vroetschappe, volgende hemlieder presentatie 
bij monde gedaen, alle die Conventualen zeecker sullen 



263 

wesen alle jaer voor jaer voor de beloofFde alimentatie , 
tsij off in de twee drie ofte vier eerste jaeren vant Con- 
ventsgoederen soeveel soude moge comen ofte nijet, 

Actum den xj martij 1582. 

In kennisse van mij Secret% 

W. LUIJTEN. 



Aen Edele heere Staeten van Hollant 
& Zeelant, 

Geven in aller oetmoediclieijt te kenne de Mater, pro- 
curaetster, en ghemeene overgeblevene susters vant Ouwe 
Convient binne Oudewater, hoe dat sij in allen deesen 
trouble in groote benautheit en armoede tot nu toe ge- 
weest zijn, en hebben haeren vrinden en andere goede 
luijden zeer lastich geweest , ter cause dat haer die be- 
hoirlicke alimentatie int Jaer van Ixxiij toegeleijt , nijet 
naer behoren gevolcht en is , en alle haere goederen , 
zoewel van de vrinden als van de vianden soldaeten zijn 
berooft en te schande gemaect, ende hebben tot noch toe 
haer rait spinne in groote armoeide moeten behelpen, en 
nue aengesien heuren noch xviij Conventualen persoene 
int leven sijn , die oock haire patrimoniele goederen , 
deen min dander meer int Convent gebracht hebben, 
dewelcke nae de jammerlycke destructie en oppressie , 
nu weerom hair bij den anderen versameien , en gheerne 
souden sien, dat deselve overgeblevene goederen, daer sij 
haere alimentatie van zouden moeghen hebben , weerom 
op eenen goeden voet gebracht mochten werden : soe 
hebben sij daertoe by Advijs van den Magistraet twee 
mannen tot voorstanders, en Rentmeesters uijt de over- 
geblevene borgers van Oudewater vercreeghen, als UE. 



264 

uijt die bijgevoucghe copie als Extracte mach zijen , 
onder een welcken Jan Janss. Copper , den suppliant 
grooten dienste tot nu toe gedaen heeft , opsouckende , 
innemende , verpachtende, ende het van allen te recht bren- 
gende, alsoe dat sij verhoepen, dat deur zijnen trouwen 
dienst nae corten jaeren des Conventsgoederen (zoe veel 
die noch ouvrig gebleven zijn) alsoe be vrijt zullen weesen, 
dat sij metter tijt nae nootdruft mochten versorcht wezen. 
En aengesien voor die destructie de Rentmeester te dier 
tijt gestelt, bij deesen Magistraet van UE. in zijnen dienst 
bevesticht is, zoe ist oitmoedich versouck der supplianten 
UE. te gelieven den voornoemden Jan Janss. Copper , 
Rentmeester ooik te confirmeren , aengesien hij tot nu 
toe geene ontfanck van gereede penningen, maer groote 
moeijte en dienste met hair gehad heeft , mits presen- 
teerende de supplianten den Rentmeester voir UE. en 
waert meer van noode wesen zal , naer behoren goede 
Rekeninge, bewijs en reliqua te doen, dit doende zullen 
UE. den aengename dienst doen, en staet die supplianten 
thoe altijt met hare gheheel te verschulden. Daeronder 
stont Margen Willems. , Ministra, Emmichgen Goosen , 
Procuraetrix , 

Opte marge stont , Die Staeten van Hollant verstaan 
dat Jan Janse Coppert, in deesen geroert, sal moegen 
continueren in sijnen ontfanck ende administratie, ten 
waere die Magistraeten van Oudewater, eenige redenen 
hadden ter centraleren, die deselve gehouden sullen sijn, 
binnen acht daegen nae de insunuatie van deesen, den 
Staeten voornoemt tadverteeren , omme tselfde gezien 
voorts in desen gedaen en geordonneert te hebben naer 
behoren. 

Geschreven in de haeghe den xviij februarij xv*^ tachtig. 
Daer onder stont , Ter ordonnantie van de Staeten bij mij 
de Rechtere, mit seeckere signatuuren. 



265 

Aldus gecollationeert jegens zijn originael geschreven 
op papier, opte marge geschreven, en onderteijckent als 
vooren. Dus accordeert dair mede bij mij 

[?].... BRANT AdRIAENSE DE LlCHT , 

openbair en geadmitteert notaris , woonende te 
Gouda den xxiiij februarij 1580 stilo veteri. 



Uit een vrij dik smal boek, bij de Zusters van het 
St. Ursula Convent te Oudewater in gebruik geweest, 
thans nog op het Raadhuis aldaar aanwezig, schrijf ik 
het volgende af. J. ?• 

Op Berwoutsweerde. 

Item Jacob Heinricks. heeft gehuert van de Convent 
der Susteren binnen Oudewater te xj meert, de xij mer- 
gen lants ses jaer lanck te gebruken, ingaende St. Petri 
ad cathedram int Jaer ons Here xv'^ acht en dertich elcke 
mergen om vier d'halve scilt. 

Item die Cellensusteren hebbe gehuert ij raergen lants 
en een 3 hont, ses Jaer te gebruken , ingaende op St. 
Petersdach ad cathedram anno xv'= xxxix elcke Jaer om 
xvij scilde. 

Item die Susteren van St. Cecilen syn wi sculdich vij 
scilde en verschene St. Jacop. 

Item Anno toe gaeve wi de caplaen vij scilde dat ver- 
sceene was anno Ivj. 

Item die een helft den eersten dach in meert die ander 
helft den eersten dach in Septembre. 



266 

Dat hof in den haech is dat Convent der Susteren 
binnen Oudewater 's Jaers sculdich xxv rijsg. aen losrente. 

Op St. Peter ad cathedram. 

Item Dirck Heijmans is dat Convent der Susteren binen 
Oudewater 's jaers sculdich Ivj st. erfrente en behoirt 
tot testamente en memori Willem Adriaens onze vader, 
en Benedicta sijn wijf onse moeder zaliger gedachten. 

Item anno xl op alreheijlige avondt ons sculdich iij 
rijsgl. en vj St. van dat versceene was xl. 

Item Anno Iv soe is ons versceenen van den breef van 
ons Pater zaliger gedachten, die ons quam van scilde , 
die man hijet Heijnrick Aerrijns en het versceene dertijn 
Mijsse. 



Uit de Rekeningen , door den Rentmeester 
van het St. Ursula Convent te Oudewater 
gedaan , 

schrijf ik af. 
Uit die van 1578: Item Neeltgen die melckster gege- 
ven aen geit, van haer melcken, dat sij die beesten ge- 
molcken heeft , der voort beloof . . . iij Gl. x St. 

Uit die van 1579, die gesloten en goedgekeurd is op 
den 29 Dec. 1583: 

de 15* post onder de Uitgaven. 

Item die Susteren gegeve aen geit daer sij haer huis- 
huer mede betaelden, dat die Susteren t Utrecht woonde, 
doen die vijant in Oudewater lach . . xviij Gl. vj St. 

Den geheelen Ontvangst dier Rekening bedraagt 

ƒ 749 _ 3 _2 

Den Uitgaaf daarentegen . . . . ,/ 761-3-4 



267 

Uit die van 1582 : 

Item die Susters mit Burgemeesteren int Convent ver- 
teert doen 't lant verhuerd was xij Gl. 

Uit de Rekening van 1585 blijkt dat van het Convent 
verhuurd werden 167 morgen, 100 Roeden land; de op- 
brengst daarvan bedraagt volgens die Rekening 511 Gul. 
4 St. 

Uit die van 1589. 

Noch gegeven heer Jan van Alerdinck , Pater van 
't voors. Convent tot Sint Jacob tnegentich toe, voor drie 
vierendeel 'sjaers, soe hem vorder volgende die Reso- 
lutie (omme redenen) ontseyt is . . . facit xlv Gul. 

Item betaelt die Heere van Oud Munster tUtrecht den 
erflFpacht van se ven en twintich St. des jaers , staende 
opt bree weer opte steene camer genaempt, verschijnende 
in de tvvaelfF nachten in de jaere tnegentich j Gul. vij St. 

Noch gegeven heer Jacob Wijnen, Commandeur van 
Oudewater, een jaer Rente van j Gul. thien St. ende 
vier deuijts des jaers, verschijnt in October anno negen 
en tachtig j Gul. x St. iiij Dts. 

Otto de Tresion, Domheer te Utrecht, gecort in sijn 
Rente vant pont groot alsvooren . . . j Gul. xiij St. 

Item noch gegeven Pyn Janss. dochter mede Conven- 
tuale overmits deselve sieckelick te bedde blijft leggen , 
ende haer selve sonder hulp alleen nijet en mach gedoen, 
voor een jaer tot Alreheijligen tnegentich toe Ixx Gul. 



268 



UIT DE «HANDELINGEN DER PARTICULIERE 

SYNODI VAN NOORD-HOLLAND.» 

-1G57— 1G71. 



Door welwillende bemiddeling, waarvoor hier innige 
dank, werd ik in staat gesteld inzage te nemen van de 
Acten der Noord-Hollandsche Synoden, waarin de zaak 
van mijn voorganger, Jan Wisscher, behandeld werd. 
(Zie Dl. XIII, bl. 419). Maar aangezien ik van den merk- 
waardigen bekeerling meer hoop te kunnen achterhalen , 
meen ik het over zijn persoon in voornoemde Acten ge- 
notuleerde tot later te moeten bewaren. Intusschen ver- 
oorloof ik mij uit het Deel van bovengenoemde Hande- 
lingen, dat mij ter inzage werd gegeven, mee te deelen 
hetgeen voor onze geschiedenis van belang kan zijn. 

CHR. PHILIPPONA. 

Synode Haarlem, 14 Augustus 1657. 
Art. 31. 

Extract ex Actis Synodi Ultrajectini gehouden binnen 
Uitrecht den 31 Augusti 1652. Aangaande de kercke- 
lijcke middelen tegens het Pausdom. 

1. Dat de steeden werden voorsien met een genoegh- 
saam getall van predicanten en dat soo in de steeden als 
ten platte lande de predicanten hunne predikatien daar 
heenen dirigeren dat se het gevoelen der papisten gron- 
digh en krachtigh wederleggen, mitsgaders de grouwel 
des pausdoms naaktelijk voer de oogen der gemeente af- 
schilderen en ieder derselver hertelijck vermaanen stand- 



269 

vastigh te blijven in de leer der waarheid, haar selven 
tot geen conventiculen der papisten te laten verleiden 
veel minder in 't een of 't ander gehoor geeven ende 
indien zij van eenigen paap ofte papisten mochten ge- 
molesteerd werden , dat se 't selve den Bedienaaren des 
Woords tijdelijck aandienen om door deselve gerust ge- 
steld ende naar eisch onderricht te werden. 

2. Dat de predikanten dikwils huisbezoeking doen , 
conferenties (ist mogelijck) met paapen ende immers met 
papisten houden, tractaten tegen het pausdom uitgeeven, 
des paapen uitgestrooide boekjens refuteren ende God 
vieriglijk bidden de middelen tot afbreuck des pausdoms 
te willen zeegenen. 

3. Dat men in alle kercken, schooien, wees ende arm- 
huisen invoere ende trouwelijck onderhoude de catechi- 
satien soo met jonge als oude luiden en dat men in 
deselve om verre stoote de gronden van het pausdom ende 
ter contrarie bevestige de fundamenten van de ware Ge- 
reformeerde Religie. Item dat men toesie dat geen paap- 
sche binnenvaders ende moeders genoomen werden. 

4. Dat men de dreigementen in Gods H. Woord tegens 
alle afgoderijen op de afgoderij des pausdoms appliceere. 

5. Dat men in alle publijke gebeeden de overheden 
gedachtigh sij ende den Heere vurichlijk bidde niet alleen 
dat hij de oogen haars verstands sulks wil oopenen, dat 
se de grouwel van de paapsche afgoderije mogen sien en 
hare herten neige dat sy dat siel ende land verdervend 
quaad aanmercklijk mogen tegenstaan maar ook de papis- 
ten in 't gemeen krachtelijk wille bekeeren ende haare 
herten krachtelijk verlichte. 

6. Dat men de officieren die professie doen van de 
waare Gereformeerde religie en nalaatigh werden bevon- 
den haare macht ende authoriteit tot weeringe des paus- 
doms te employeeren, dikwils daarover sal aanspreeken 



270 

ende door alle middelen ende inductie tot executie der 
placaten soeken te disponeren ende in cas bevonden moch- 
ten werden tegens haaren eed en plicht de paapsche exor- 
bitantien notoirlijk te conniveeren ende met de papisten 
te composeren dat men kerckelijk tegens alsulks na 
exigentie van saaken procedeere. 

7. Dat de predicanten getrouwelijk haar beroepplaatse 
bij blijven, om te beeter opsiclit op haare kudde te hou- 
den, dat ook goede devoiren werden gedaan, om alle 
schouten van het platte land haare woningen op haare 
respect, dorpen te doen neemen ende lidmaaten sijn van 
de ware Gereformeerde Religie ende derselver familie de 
kercke frequenteeren volgens 't placaat van den jaare 1639. 

8. Dat beneffens de predikanten, ook de ouderlingen, 
diaconen, emeriti ende alle schoolmeesters neerstelijk over 
de kinderen waken mitsgaders over de catechisaties, handel 
ende gangen der jesuiten, paapen, doppen ja de papisten 
in 't gemeen goede acht neemen ende voornamelijk wel 
gaade slaan waar ergens een swak lid of toehoorder door 
de selve soude moge aangesprooken of in pericul van ver- 
leiding gebracht worden om het selve op het spoedigste 
den predicanten te notificeren, ende alsoo door alle goede 
middelen de swakke in pericul loopende te helpen be- 
houden. 

9. Dat alle schoolmeesters, soo wel des soomers als des 
winters, al waar het maar onder seer weinige kinderen 
school houden, geene andere boeken als van de waare 
Geref Religie leeren hare schoolkinderen na derselver 
capaciteit de fundamenten der religie neerstiglijk inscher- 
pen en deselve met een goed stichtelijk leven ende 
exempel voorgaan. 

10. Dat alle Gereformeerde ouders wel werden ver- 
maand haare kinderen in geen paapsche schooien ofte bij 
doppen te besteden om iets wat te leeren. 



271 

11. Dat alle jonge ongetrouwde luiden tot ledemaaten 
aangenoomen werdende ernstelijk werden vermaand met 
pausgesinden geen houwelijken aan te gaan ende dat alle 
dienstboden leedemaaten werden onderricht wat pericul 
dat se loopen , indien sij haar aan paapsche heeren of 
vrouwen verhuuren, 

12. Dat men na het exempel van andere provinciën 
bearbeide dat de Ed. Mo. Heeren Staaten ende Magistra- 
ten , mitsgaders de Heeren van eenige collegies ende 
godshuisen en voorts alle particuliere eigenaars sooveel 
doenlijk ende mogelijk is hunne landerijen verpachten aan 
luiden van de Gereformeerde Religie ende dat de selve 
selfs de paapsche bruikers door alle mogelijke devoiren 
soeken te bewegen de Gereformeerde kerckete frequenteren. 

13. Ende of het mocht gebeuren dat ergerlijke actiën 
ende schandelijke exorbitantien in kerckelijke persoonen 
werden vernoomen , die dan , wanneer geen behoorlijke 
censura daar tegens word geoeffend seer breed , insonder- 
heijt bij de papisten, werden uitgemeeten ende daardoor 
aan de paapen en priesters, die het land gestaadiglijk 
doorloopen ende sulke dingen opvisschen occasie werd 
gegeeven om de Gereformeerde Leere verdacht ende haate- 
lijk te maaken, ja dat selfs degene die de kercke Gods 
gunstigh zijn ende het met de selve wel meenen quaalijk 
van soodaanige persoonen komen te spreeken ende klach- 
ten over de selve te doen , dat dan insonderheijt in deese 
tijde alle kerkelijke persoonen niet alleen acht neemen 
op anderen , maar ook op haar eigen selven en sulks 
door een nauwe en stricte censure, mitsgaders oeflfening 
van kerckelijke discipline, opdat wanneer groote erger- 
nissen werden gegeeven , blijken magh dat de Christel. 
Gereformeerde kercke daarvan een afgrijsen hebbe, als 
regelrecht tegens haare leere ende religie strijdende. 

14-. Dat alle dese middelen jaarlijks in classibus wer- 



272 

den voorgeleesen ende de Visitatores alle jaaren haar wel 
informeren of deselve ook behoorlijk gepractiseerd werden. 

15. Dat de kercken ende classis in een geduurigen last 
hebben en houden de exempelen van bijsondere stoutig- 
heden des pausdoms onder haar voorvallende den Gede- 
puteerden der synodi spoediglijk te subministreeren. 

Is den Bx'oederen aanbevoolen in het oefiFenen van 
kerkelijke middelen voort toecoomende naet allen ijver 
meer en meer voort te gaan. 

Art. 40. 
Paepgche Aangaande de paapsche stoutigheden op de Zijdwind 
rzydeltnd gemeld in art. 36 rapporteren DD. Deputati classis Alc- 
marianae dat op haare ijverige devoiren noch niet merke- 
lijks was verkregen , doch hadden de Ed. Mo, Heeren 
Gecomm. Raaden gesegd, daer in metten eersten te sul- 
len voorsien. Blijft de gemelte classis met het verder 
uitwerken alsnoch belast. 

Art. 43. 

Paapsche Van de paapsche regenten werd gesprooken art. 39. 

regenten. Waarop DD. Deputati gehoord sijnde hebben geoopend 
hare neerstige devoiren, aengewend bij den Ed. Heer 
Commissaris de Raad, welken haare W. W. eerst hadden 
bekend gemaakt de defecten, die sij wisten te sijn in de 
Reformatie der paapsche regenten ende hadde sijne Wel 
Ed. belooft, dat aanstonds brieven souden werden afge- 
sonden ter plaatse daar gebreeken waren en de facto daar 
in te voorsien, was verder sijn Ed. versocht dat de re- 
denen van manquement in de uitvoering van hare Ed. 
Gro. Mo. beveelen in het schriftelijk verbaal moghten 
werden uitgedruckt , om daarop naderhand bij hare Ed. 
Gr. Mo. sooveel doenlijck redres te verwerven. Ende 
dewijle volgens den voorn. art. ampliatie van de com- 



273 

missie moste werden versocht werd sijn Wel Ed. mede 
daarover door haar EE. aan^esprooken , die haar hadde 
geraaden, soo langh daar meede te wachten, totdat het 
rapport van de Ed. Heeren Commissarissen aan haar Ed. 
Gr. Mo. soude sijn gedaan , om dan na v^oorgaande com- 
municatie met haar Ed. pro re rata te handelen. Einde- 
lijck hadden haar EE. in conformité der Gedeputeerden 
der ZuidhoU. synoden alle dassen verzocht om op de 
aanstaande synode een pertinente lijst in te brengen van 
alle regenten onder haar de Gereformeerde Religie niet 
toegedaan met bijvoeging van haar naamen , offitien , 
religie, welcken dan onder een generale lijste gebracht 
souden mogen dienen om een gemeen redres daar op te 
versoeken en te verwachten. Hebben de EE. classes die 
gebreck daar bij hadden, daar op haare staaltjens voor- 
gelesen ende den Ed. Heer Gr. Commissaris overgeleverd 
welk aannam deselve aan het Ed. Hoff te bebandigen 
ende alles te contribueren ten einde de voorige resolutie 
dien aangaande bij het Ed. Hoff moghte worden geëxe- 
cuteerd. Ook selfs te sullen bij haar Ed. Gr. Mo. ver- 
soeken, dat hare Ed. commissie magh werden geexten- 
deert over de vroedtschappen , uit welke de regenten 
werden geformeerd. Is Sijne Wel Ed, hertelijk daar over 
bedanckt en het vervolgh van dien gelaaten tot last van 
de Ed. Gedeputeerden der Synodi. 

Synode Amsterdam, 12 Augustus 1658, 

Art, 41. 

Aengaende de reformatie van de paepse stoutigheden paepsche 
op de Zijdewind waervan art. 40 rapporteren D. Deputati stoutigheden 

op de Zijde- 

classis Alcmarianae dat het daermede niet veel beter nog wind. 
slimmer is, immers nog geen reden is om te verblijden. 
De E. Synodus laet 't uitwerken van dese sake aenbe- 

Bljdrageu Gesch. Bisd- v. Haarlem XlVe ])eel. 18 



274 

volen en in last aen de Classe van Alcmaar, te meer 
dewijle de Ed. Mo. Heeren gecommitteerde Raden vol- 
gens inhoud van gemelde art. hadden belooft daerin 
metten eerste te sullen voorsien. 

Synode Hoorn, 5 Augustus 1659, 

Art. 32. 

stoutighejt Op ^^'t- 41 rakende de paapse stoutichheden , op de 
der papisten guijcl^vind brengen de EE. Broederen van Alckmaar in 

op den Sul] d- '' *=' 

wint. dat het aldaar noch blijft in voorigen staat, ja dat het 

niet dan te slimmer wort, datter ook bij wijlen noch wel 
een tweede paap gevonden wort. De E, Classis van Alck- 
maar blijft belast hier over een wakent oog te houden : 
doch gemerct dat de Heeren Gecom. in dese stat verga- 
dert sijn, sal men haar Ed. Mog. nu terstont over dit 
stuck begroeten en redres versoecken 't welk doen zullen 
DD. Deputati Synodi conjunctira cum Deputatis classis 
Alckmarianae ende D. Correspondent van Uijttrecht. 

Art. 33. 

Rapport van De Brocdors volgens het voorgaande artijkel gedepu- 
stouti^T^t *®^^* °^®^ ^® paepse stoutigheden op de Suijdwind heb- 
op suytwint. ben hare commissie uijtgevoert ende nadat se alles per- 
tinentelijk hadden geremonstreert hebben dit tot antwoort 
bekomen, te weten dat haar Ed. Mog, de voorstellinge 
der Synodi ter eerster vergaderinge souden inbrengen 
niet twijftelende of de Ed. Synodus soude over dese sake 
contentement ontfangen en wierden voorts van haar Ed. 
Mog. de EE. broeders van wegen haar goede sorge 
bedanckt. 



275 

Synode Enckuysen, 10 Avgustus 1660. 

Art. 40. 

Op de exorbitante stoutigheden op de Zijdewind , daar zyawind. 
van art. 32 en 33 merckelijk redres gemaakt sijnde bij 
de Ed. Gr. Mog. Gecorani. Raden en zijn tsedert geen 
nieuwe klaghten daer van ingekomen, w^eshalven gere- 
solveert is deze zake voortaan ex Aotis en de E. CLtss. 
van Alkmaar bevolen te laten. 

Art. 45. 

Verleidelijke paapsche houwelijken art. 45 indien daar Paapsche 
van eenige opmerkelijke exempelen voorkomen blijven de °""'''''^°' 
classis gelast DD. Deputatis daar van kennisse te geven, 
die daar op sullen volherden te vigileren en word den EE. 
dassen door D. Correspondent Gentman van wege de 
Synodus van Uitreght in bedenking gegeven of niet ne- 
vens de kerkelijke ook politique middelen souden konnen 
werden gesuxpedieert om in geval een gereformeerde met 
een papiste getrouwt zijnde, hertrouwen voor de papen, 
het selve voor te komen. 

Synode Amsterdam, 9 December 1664. 

Art. 26. 

Op den 32 art. betreffende de paapsche stoutigheden Paapsche 
refereren DD. Deputati dat daar tegen met alle neerstig- stout'gheden. 
heid hadden gearbeid , de Heer Raad Pensionaris daarover 
meermaals gesproken en voorts alles gedaan wat enigzins 
doenlijk was. Wort ook bericht dat van 't Ed. Hoff in 
desen advijs was versocht , doch vermits telkens enige 
swaarwichtige besoignes van Staat en andere beletselen 
tusschen beiden waren gekomen so en hadden niet met 
alles konnen effectueren. 



276 

Verhaald ondertusschen de WelEd. Heer Commissaris 
dat bij 't Ed. HofF van Justitie ten platte lande vele 
notabele exploicten daar tegen waren te werck gesteld, 
verscheidene kercken gesloten, papen uitgeseid, andere 
gemulcteert en wat dies meer is. 

Onder dese braghten de Gecommitteerde van Hoorn en 
Edam te voorschijn enige bijzondere staaltjens van over- 
groote stoutigheden des pausdoms onder haar district van 
nieuwes gepleegd , insonderheid van Buijckerslooterraeer, 
daar noijt voor dezen enigen paap heeft gewoond of enige 
oeffeninge van haren afgodischen dienst is toegelaten; 
versoecken dat daarin na behooren mocht werden voorsien. 

De Christelijke Synode zich van herten bedroevenden 
dat dit siel en landsbedervende quaad so langs so meer 
toeneemt acht ten hoochsten noodsakelijk dat daartegen 
alsnogh tijdelijk en ontijdelijk worde gewaakt en geijvert 
niet alleen door een conscientieuse betrachtincp van allerlei 
kerkelijke middelen die hier van nieuwes de respectieve 
kercken en dassen op het alderernstichte worden gere- 
comraendeert ook om die te insereren in alle classicale 
en consistoriale boeken daar sulks nogh niet mogt sijn 
geschied maar ook door DD. Deputatos volgens den ge- 
woonlijken voet en door de kercken en classes bij de 
respectieve magistraaten en zoo veel aangaat de voorge- 
roerde bij gebraghte staaltjens sullen die schriftelijk wor- 
den behandight aan de Wel Edele Heeren Commissarissen 
ende Gedeputeerden der Synodi om deselve met allen 
ernst tegen te gaan. 

Synode Enckhuizen , 5 Augustus 1666. 
Art. 19. 
Paapse stou- Op ^eu 23 Art. rakende de paapse stoutigheden is door 
tigheden. j") Dcputatos classis Edamcusis opening gedaen omtrent 
't Papenhuys in de Buijckslotermeer dat op den 



277 

1 1 Junij naestleden hare Ed. Heeren de Heeren Gecom- 
mitteerde Rade in hare eijgen persoonen haar hebben laten 
vinden bij 't gemelte papenhuys in de Buijckslotermeer, 
't selve hebben doen openen, de ornamenten van de paapse 
afgoderij hebben weggenomen ende dat afgodise nest ge- 
heel verstoort .... 

Art. 33. 

Op den 42 Art. nopende de stoutigheijt der papisten Loenen. 
tot Loenen rapporteeren de deputati classis Amsteld. 
daerin soo veel mogelijck was gedaen te hebben , doch 
't gewenste oogmerck noch niet te hebben bekomen ende 
D. Deputati synodi rapporteeren dat het daer is als 't ge- 
weest is ende geen effect van haar aengewende moeite 
hadden vernomen. De Waarde Gedeputeerden zijn voor 
haer moeite bedankt ende blijft dese saeck de Ed. classis 
van Amsterdam aenbevolen, weerden oock D. Deputati 
synodi belast niet alleen bij 't Ed. Hof, maer oock bij 
hare Ed. Gr. Mo. aen te liouden dat deselve sodanige 
voorsieninge daer in gelieven te doen als de enormiteijt 
van die stoutigheijt vereijscht. 

Bij 't oplesen van desen Art. maeckt D. Cornelisz. 
Transiwil bekent de excessive stoutigheden des pausdoms 
tot Erameloort, daer niet alleen een paep resideert, een 
nieuwe plaets tot haer afgodise exercitie gebout is maar 
oock een paapse schoolmeester ende geheele paepse re- 
geeringe is, oock de predikant van Ens, die daer mede 
plaght te prediken in sijn dienst aldaer belet wort ende 
den selven 't supplement van sijn tractament bedragende 
jaerlijx 120 gulden wort onthouden en telkens tot de 
oefFening van den afgodendienst een groote confluentie 
van veel volck van buyten aenkomt. Waer op goet ge- 
vonden is dat de extracten van Overijssel dit stuck aen- 
gaende sullen overgenomen worden ende dat de Waarde 



278 

Broederen van Amsterdam bij hare Achtb. Mog. als 
Ambachtsheeren van Emmeloort redres in desen sullen 
versoecken ende so van daer de gehoopte voorsieninge 
niet quame te volgen, dat [in kas van blijck dat Emme- 
loort ressorteert onder Holland] D. Deputati sullen bij 
haer Ed. Gr. Mog. tot reformatie in desen aenhouden, 
anders sal dit aen de staten van Overijssel door gedu- 
peerten van de Synode dier provincie nader moeten wor- 
den voorgedragen. 

Synode van Edam, 8 Augustus 1667. 
Art. 23. 

Paapsche Belangende den 19 Art. hebben DD. Deputati rapport 
stoutighedeu ge(^[aan .... dat specialijk de papisten in Buijkslotermeer 
niet en hadden geschroomt hare stoutigheden te ver- 
nieuw^en. . . . 

Art. 34^. 

Loenen ^y '* Herleseu van den 33 Art. waarin verhaalt wort 

de stoutigheijd der papisten tot Loenen heeft de Wel Ed. 
Heer commissaris deze openinge gegeven, dat het Ed. 
Hof niet alleen den officier van die plaatse tot sijn plicht 
aangemaant maar oock een missive in seer krachtige ter- 
men aan den Heer Mombaar van den Heer van Croonen- 
burgh hadde geschreven, waarop oock een beleeft ant- 
woord was ontfangen en belofte gedaan van genoegen te 
geven. De Heer Secretaris Coop van Groen, ouderlingh 
tot Loenen en membrum hujus synodi , heeft ook den 
Ed. Synodo bekent gemaakt en door vertoog van een 
publijke Acte bevestigt , wat vergaderinge de papisten 
onlangs tot Loenen wederom hadden aangestelt, dogh dat 
se daarover waren betrapt en bekeurt. Wert dese sake 
den Ed. classi van Amsterdam en DD. Deputatis synodi 
verder aanbevolen, welkers devoiren in dit stuk ook den 



279 

E. Synodo gebleken zijn en waarover zij ook beijde herte- 
lijk zijn bedankt. 

BelantTende Emeloort alsoo bevonden was dat hetselve Emeioort. 
onder Holland behoorde hadde de Ed. classis van Am- 
sterdam door hare Gedeputeerden bij hare Groot Achtb. 
Heeren Borgemeesters dese twee dinghen versocht, 1. de 
afsettinge van de paapsche regenten en instellinge van 
Gereformeerde in hare plaatse. 2. dat de predikant op 
dat Eijland sijn oude tractament mogte volgen waar van 
hem een gedeelte nu eenige jaren herwaarts was ont- 
houden. Dogh daarop dit antwoord ontfangen, op 't 1 dat 
in deselve plaatse geen sulke stoffe was van luijden van 
onse Religie om die tot de Regeeringe te konnen vorde- 
ren, op het 2 dat het surplus van het tractament des 
predikants niet en was te vinden , alsoo de kerkelanden 
waren wegh gespeelt. Dat ook door de E. gemelte classis 
ordre was gestelt dat beijde de Gedeputeerden onses sy- 
nodi en ook de E. Broeders van Kampen deze uijtslag 
van haar versoek verwittigt soude worden ; dogh ver- 
klaarden DD. Deputati geen brief dies aangaande te heb- 
ben ontfangen. D. Deputatus Ursinus heeft ook een brief 
van den predikant derselver plaatse voorgelesen van dien 
inhoud dat de stoutigheijt des pausdoms noch even groot 
was op Emeloort en hoe vruchtioos hij tot tweem.aal bij 
de Groot Achtb. Heeren van Amsterdam in sijn versoek 
voor de gemeene en ook voor sijn eijgen saak gearbeijdt 
hadde. Dit alles overwogen sijnde en bijsonderlijk dat op 
Emeloort de stoutigheijt des pausdoms noch soo enorm 
en openbaar is gelijk ook Rev, D. Correspondens Trans - 
Isalanie uijt sijn acten heeft opgelesen , soo heeft de E. 
Synodus goed gevonden dat de E. Classis van Amsterdam 
conjunctim cum DD. Deputatis synodi bij de Groot Achtb. 
Heeren Burgemeesters als noch redres van 't verhaalde 
sullen versoeken. 



Loenen. 



28Ü 



Synode Alkmaar, 7 Augustus 1668. 
Art. 29. 

In de sake van Loenen waar van art. 34 heeft de Ed. 
Heer van Maasdam geseid dat daar ontrent geen nieuwe 
swarigheden sijn voorgekomen gelijk ook sulkx van haar 
sijde betuigt hebben DD. Deputati en heeft daarop de 
E. Classis van Amsterdam dese openinge gedaan dat het 
aldaar bijna staat in iisdem terminis en eer betert als 
verergert , so dat ook haer geen nieuwe swarigheden of 
exorbitantien der pausgesinden sijn voorgekomen. Blijft 
oversulks dese saak noghmaals de E. Classis van Amster- 
dam aanbevolen, dewelke des noods sijnde de hulpe DD, 
Deputatorum sal mogen versoeken. 
Emeioort. En wat Emeloort aangaat waar van ook in denselven 
art. gehandelt word hebben DD. Deputati en nevens haar 
D. Corresp. Trans Isalanie uit de Acten der E. Synode 
van Overijssel geremonstreert dat aldaar de Paap en Paap- 
sche schoolmeester alsnog blijven, en grote toevloeinge 
is van Pausgesinden van alle kanten , en dat hare stou- 
tigheden dagelijks vermeerderen en zoo hoogh gaan dat 
se den Predikant met grote insolentie buiten de kerck 
geweert hebben , als hij daar quam om sijn godsdienst te 
plegen. Hebben ook DD. Deputati bekent gemaakt, dat 
sij met die van de E. Chassis van Amsterdam bij de Achtb. 
Heeren van Amsterdam dit alles hadden geremonstreert 
en haren last ; de voorgaande Synode ontfangen uitge- 
voert, maar sodani^e andwoord niet bekomen als wel 
wenschten. Waerover de Christel. Synode sich ten hoog- 
sten bedroevende heeft goed gevonden in de vrees des 
Heeren haar EE. na danksegging voor hare devoiren 
noghmaals te belasten om conjunctim met die van de E. 
Classe van Amsterdam bij de Ed. Gr. Achtb. Burge- 
meesters van Amsterdam en niet alleen ordre te versoe- 



281 

ken tegen de stoutigheden des pausdoms aldaar in het 
gemeen maar ook bijsonderlijk 

1. dat het werk daar henen gedirigeert werde door 
haar Ed. Gr. Mogh. authoriteit, dat de predikant aklaar 
onverhindert sijn godsdienst moge oefenen so dikwils als 
het de selve goed vinden sal. 

3. dat de paap en paapsche schoolmeester als sijnde 
voor desen daar noijt geleden , geremoveert en een Ge- 
reformeerde schoolmeester in sijn plaats gestelt werden. 

3. dat de predikant moge toekomen sijn tractament dat 
hij van wegen de combinatie van Emeloort met Ens voor 
desen getrokken heeft uijt de landerijen , die daar be- 
tuigt worden niet wech gespoelt maar nogh in wesen te 
sijn, of so de landen wegh mogten sijn, uit enige andere 
middelen. 

Ende opdat sulks met des te meerder vrugt moge ge- 
schieden is D. Correspond. van Overijssel versocht te 
willen bevorderen suffisante attestaties tot bewijs dat die 
gemelde landen nogh in wesen sijn en dezelve DD. De- 
putatis hujus Synodi toesenden. En dewijl men verstaat 
dat Emeloort onder Holland resorteert , so sullen ook 
DD. Deputati bij de Heeren Gecommitteerden raden van 
het Noorder quartier onderstaan, of bij deselve ontrent 
het tractement van den predikant niet wat goeds soude 
konnen gedaan worden. 

Synode Haarlem ^ 6 Augustus 1669. 

Art. 28. 

Wat aangaat de exorbitante stoutigheden der paapen stoutigheden 
te Loenen , waar van Art. 2 9 hebben DD. Deputati ende ," ^'''"^ ""^ 

' I te Loenen 

EE. broeders van Amsterdam gerapporteert , dat haar geen 
nieuwe staaltjes bekent waren en dat het aldaar beter 
stond als voor desen, sal niettemin de classis van Am- 



282 

sterdam een wakend ooge daar op houden en des noods 
sijnde de hulpe der EE. gedeputeerden mogen versoeken. 
enEmeioort. Ende wat belangt den toestant van Emeloort hebben 
DD. Deputati gerapporteert, dat een briefF hadden ont- 
fangen van D. Spiljardus, predikant te Campen, met een 
attestatie van vijfF predikanten, die aldaar in loco waren 
geweest, verklarende uijt verscheijden gelooftweerdige 
lieden verstaan te hebben , dat de kerkelanden nog in 
wesen en niet wech gespeelt waren. Rapporteeren DD. 
Deputati verders, dat op nader schrijven om een extract 
uijt het Dykboek van de selve landen geen antwoord had- 
den bekomen ; waar van D. Correspondens Transisulania 
reden heeft gegeven uijt een missive sijn Ed. alhier be- 
handigd als dat geen nader bescheijt tot nog toe hadden 
kunnen verkrijgen , als in voorgemelte attestatie begrepen 
was: Gelijk ook, dat DD. Deputati bij haar Ed. Mog. 
de Gecomraitt. Raden van de Staten van Holland en West- 
Friesland in West-Friesland en 't Noorder Quartier , na 
de lijsten der voorschreven landen gesogt, dog niet ge- 
vonden hadden ; Waarom selfF na Emeloort sig hebbende 
getransporteert, het geattesteerde aangaande de kerken- 
landen alzoo ondervonden hadden : Voorts dat haar Ed. 
te samen met de E. E. gedeputeerden der E. Classis van 
Arasterdam sig volgens haren last hadden geadresseert 
aan de Ed. Groot Agtb. Heeren de Burgemeesters der 
stat Amsterdam en haar Ed. groot Agtb. de drij poincten 
in den 29 Art. Synodi praecedentis uijtgedrnkt hadden 
voorgestel t met versoek van in alles soodanigen redres te 
doen dat de billijke klachten der Synodi eenmaal mogen 
ophouden welk versoek haar Ed. Groot Agtb. gunstig 
hebbende aangenomen terstont ordre hebben gegeven om 
te doen schrijven een geraisoneerden brieff (die ook hier 
voorgelezen is) aan de Ed. Mog. Heeren Staten van 
Overijssel op dat door ordre van haar Ed. Mog. tegen 



283 

die insolenties der papisten te Emeloort noodige en be- 
hoorlijke voorsieninge magli worden gedaan. D.D. Deputati 
hartelijk bedankt sijnde voor hare goede vigilantie in 
desen blijven voorts gelast na het effect van den voor- 
gemelten briefF nader te vernemen en met den E. Classe 
van Amsterdam daar omtrent te waken. 

Synode van Amsterdam, 5 Augustus 1670, 

Art. 23. 

Op den 28 art. van de exorbitante stoutigheden der stoutigheden 
papisten tot Loenen hebben D. Deputati en de ^i'oeders ^^^ ^g^^'j^^^*^" 
der classis van Amsterdam gerapporteert, dat aldaer niet 
nieuws is vooroecomen ende wat behin(;jt de toestand van 
Emeloord is per D. Deputatos opening gedaen, dat op enEmeioord. 
't aenschrijven van de Gr. Achtb. Heeren Burgemeesters 
van Amsterdam de gedeputeerde van de Staten van Over- 
ijssel ernstige devoir hadden gedaen om te voorsien tegen 
de stoutigheden der papisten op Emeloord ende den gods- 
dienst aldaar te herstellen , doch was sulx van geen eöect 
ende de gedeputeerden niet sonder perijckel geweest; de 
schout seijde ordre te verwachten van den Heer de Graef 
't welck door de Ed. Mog. van Overijssel aen liaere Gr. 
Achtb. sijnde bekent gemaeckt ende versocht dat die haer 
schout geliefden te ordineren gehoorsaemheijd aen haere 
voorsieninge, hadden haere Gr. Achtb. haere Ed. Mog. 
bedanckt voor alle goede devoiren doch dat se selfs in 
't toecomende daer in souden voorsien 't welck per depu- 
tatos transisulanos onse deputatis synodi sijnde overge- 
schreven met de copien van 't gebesoigneerde in desen 
hebben daer over met de Gedeputeerden der E classis 
van Amsterdam haere Gr. Achtb begroet, dewelcke hebben 
geresolveert dat sij wel scherpelijck den schout van Emel- 
oord souden aenschrijven om de rechte geschapenheijd der 



284 

sake te verstaen ende souden haere Gr. Achtb. sor'fe 
dragen datter niets souden werden gedaen tot nadeel 
ende prejudicie van de Gereformeerden aldaer. 



Synode van Hoorn, 4 Augustus 1671. 
Art. 20. 

Paapse Ad Art. 9 hebben R R. D.D. Deputati gerapporteert 
dat sij den praesident van 't Ed. HofF aengaende die aen- 
gevoerde staaltjes hadden gesproken en dat sijn Ed. hadde 
geantwoord dat hem de staaltjes van Amsteldam en Hoorn 
met de documenten in synodo niet waren overhandigt : 
Het welck D. Deputatus Leraaire in den E. classe van 
Amsteldam heeft bekent gemaackt, op dat de staaltjes 
met de documenten moghten worden vernieuwt: Het selve 
is bij missive aen zeker Broeder tot Hoorn insgelijcks 
genotificeert : En wat aengaat het staaltje van VVervers- 
hooff in den Classe van Enckhuijzen hebben D. Deputati 
een notariale acte slaande op eenen Reijnier Jansz (die 
niet alleen onze religie vijand sijnde Burgemeester aldaar 
was geweest, maar oock lasterlijck van de religie en 
godsdienst liadde gesproocken) aan den Heer Praesident 
van 't Ed Hoff overgelevert, met versoeck, dat die per- 
soon niet alleen over die lasterlijcke woorden moght worden 
gecorrigeert : maar oock dat het Ed. HofF gelieve te be- 
letten dat soodanige persoon noijt na desen meer in re- 
geringe moge komen : waar op gevolgt is dat die persoon 
voornoemt door d' ordre van 't Ed. HofF in hechtenisse 
is gestelt : en gelijck de Heer Burgemeester De Zee hier 
heeft verhaalt, voor het stadhuijs van INIedemblick ge- 
schavotteert, alwaar hij soo opentlijck God en de Magi- 
straat gebeden heeft om vergiffenis. 



285 



Art 28. 



Op den 22 art. gewagende van de stoutiglieden der Loenen en 
papisten tot Loenen en Eraeloort rapporteren D D. Depu- 
tati, dat sij op het stadhuijs tot Amsterdam een driederley 
voorstel rakende de stoutigheden tot Emeloort hadden 
gedaan en dese antwoord bekomen, dat de kerck aldaar 
was zonder dack en predickstoel , dat se apparent haast 
door de zee sonde werden weg gespoeld, datter niet ge- 
predickt wort noch konde gepredict worden, door dien 
d' er niet een mensch van de religie is en oversulcks ver- 
looren kosten soude sijn die kercke te herbouwen : dat 
die rouwe eijlanders geen gereformeerde schoolmeester 
zouden willen hebben, immers niet hare kinderen daar 
bij laten leeren, waar toe zij niet konnen gedw^ongen 
worden: Dat de Heeren des IMagistraats souden schrijven 
na Emeloort en haar informeren wat kerckelanden daar 
noch overig waren en dat sij die in handen van de pre- 
dikant souden leveren, om daar van het Revenu te trecken 
na zijn welgevallen 

Wat belangt Loenen , aldaar was niet nieuws voorge- 
komen. 



c-.'ï=S^>'*^NS^' 



286 



MEDEDEELINGEN. 



Amsterdam. Cellezuster en andere Conventualen. In het 

stedelijk archief vindt men in een Resolutie-boek van Heeren 
Burgemeestren en Oud-Burgemeesteren van 1603 — 1649. 

Op pag. 43 in het jaar 1617. 

//Op 't versoeck van Anna Jans Cellesuster gesolliciteert door 
//Jan de Bisschop, is goetgevonden dat men liaer in gereeden 
//gelde eenraael sal subsidiceren met hondert vyftigh Guldens , 
//ende gemerckt dat het een vrou is out synde over de hondert 
//jaeren , voortaen jaerlicx sal alimenteeren met hondert Guldens 
//'s jaers." 

6 Januarii 1624 : 

Op 't versoeck van de conventuaelen deser stede meest alle 
oude ende gebreckelycke luyden dat haer alementaecye wat soude 
moegen vermeerdert worden , volgende die resolucye van den ses 
en dertich Raeden dyes aengaende genomen , ende alsoo die selve 
tyd nu noch qualycke is verstreecken — ende alsoo alle dingen 
nu costelycker ende dyer syn — soo is haer die vermeerderinge 
geconsenteert ende sal ingaen prymo februarij 1624. 

Gecopiëerd door Th. VAN EiJCKEVORSEL. 



Gouden Priesterfeest in 1550. — Heer Gregorius Claesz. wordt 
in 1518 en van 1542-1555 vermeld als Pastoor van Heemskerk , 
eene Parochie waarvan het jus patronatus toekwam aan de Com- 
manderij van St. .Jan te Haarlem. *) In 1550 vierde hij zijn 
gouden Priesterfeest, bij welke gelegenheid er in de Commanderij 



1) Bijdragen voor de Gesctiedenis van het Bisdom van Haarlem, Dl. TV, 
blz. 248. 



287 

een vrolijke maaltijd werd gehouden. Zie hier in welker voege de 
Kegeering der stad Haarlem, den jubilarius van hare deelneming 
in zijn feest deed blijken : 

Eoel de Camerlinck betaelt de somme van drye ponden thien 
scellingen Ter causa van acht stedekannen Rinswijn, die vander 
stede wegen opten vijfden Augusti vijftich geschoncken zijn inde 
feeste ende vrolijcke maeltijt, die gehouden is geweest inden con- 
ventevan S'^ Jans bij Heer Gregorius Claess. , pastoir van Heems- 
kercke, wair hij als priester Jubilarius zijnen gulden misse gesongen 
ende solenneel statie gehouden hadde. elcke kanue houdende zee- 
ven pinten, de pinte een braspenninck gerekent .... f*, iij £ x se, 

(Thesauriers-rekening der stad Haarlem A" 1549/15 50, blz. 68). 
Haarlem. c. J. gonxet. 



-OOOgOOO- 



288 



UIT DE ACTEN CLASSIS AMSTELODAMENSIS. 
1646—1656. 



Van de gelegenheid mij geboden inzage te nemen van 
eenige jaargangen der hoogst belangrijke Acten van de 
Amsterdamsche Classis, maakte ik gebruik over te schrij- 
ven, wat voor onze geschiedenis dienst kan doen. Het 
overgeschrevene deel ik hier letterlijk mede. 



CHR. PHILIPPONA. 



Acta Classis extraordinariae, 7 April 1648. 

Paep op I^- Kickius stelt voor dat de Paep op 't hondert noch 
't hondert ^^ bleeff continueercn met sijnen dienst. Is goed gevon- 
den, also de voorn. Paep een wijle tijds is bedwongen 
geweest door de drost van de Gouda dat D. Kickius sijn 
hulpe weder eens versoeke ondertusschen so hij eenige 
staeltgens van exorbitantie van de Paep can becomen , 
dat hij deselve deese vergaederinge bekend maeke. 

Acta Classis ordinariae, 2 Juni 1648, 

Paep op D. Kickius refereerde dat hij aenschrijvinge gedaen 

't hondert. jj^^^jg ^q^ ^q^ drost van de Gouda aengaende den Paep 

op 't hondert, die sijn devoijr beloofif hadde te doen tot 

weeringe ofte bedwinginge van den selven ende oock ten 

deele al begonnen hadde. 

Acta Classis ordinariae, 2 Juni 1648. 

Paepen tot D. Rudolphus heeft de vergaderinge aengedient hoe dat 
ende Laeren. Sljne E. eudc D. Henrico Swalmio als deputatis Synodi 



289 

nostrae aenschrijvinge gedaen was van de E. gedeputeer- 
den des Synodi van Utrecht, waer in sij haere EE. be- 
kent maeckten seeckeren last haere E. van haeren synodo 
gegeven om te versoecken het weeren van alle paepse 
conventiculen ende insolentien ende also tot Anckeveen 
bijsondelijck ende oock tot Laeren eenige paepen waren 
resideerende die haere provincie seer ontrustteden, ver- 
sochten de E, Broeders Gedeputeerde nostrae synodi haer 
E. in deese saecke geliefden te hand te bieden om bij 
hare E. Groot Mogend, van Holland ende Westvriesland 
de weeringe van de voorn, paepen te versoecken, welcke 
saecke also die onse Classe bijsondelijck was betrefiPende 
versochte daerover het advijs van deese vergaederinge. 
De welcke rijpelijck daer op gelet hebbende niet goed 
gevonden heeft conjunctim in dit werck met die van Utrecht 
sich te vervoee;en maer sulcx beveelen de sorge ende 
discretie Deputatis syn. nostrae, die met gelegentheijd 
deese ende andere diergelijcke insolenties haere E. G. M. 
sullen voordraegen ende haere autoriteijt tot weeringe 
van alle deselve versoecken. 

Ende is goedgevonden dat men ondertusschen dewijle 
geen Drost tot Muijden is van wege de E. vergaederinge 
des Classis de respectieve officieren tot Weesp ende Naer- 
den , onder welcke district de bovengenoemde Paepen haere 
residentie sijn houdende, deese stoutigheijden in het hou- 
den van haere conventiculen sal voordragen ende ernste- 
lijck vermaenen om de selve tegen te gaen met aensef- 
ginge so sij die daer in haer devoijr niet en sullen doen 
dat de E. Classis sal genoodsaeckt wesen aan hooge ver- 
gaederinge haer te addresseeren ende over haere negli- 
gentie in dese te clagen ende sal sulcxs geschieden door 
de visitatores classis. 

De naestcomende ordinare Classe sal naeder werden jesuijt tot 
gesproocken over de hulpe bij de kercken deses Classis ^'^'J'^^"- 

Bijdragen Gesch. Bisd. v. Haarlem XIV^ Deel 19 



290 

te doen over de besorginge van het onderhoud van den 
Jesuijt tot Leyden resideerende die van het Pausdom hem 
tot de Gereformeerde religie bekeert heeft. 

Classis ordinaria, 6 Juli 1648. 

Schouten tot D. Rulaeus ende Petrus visitatores Classis hebben ge- 

ende Weesp rapporteert dat se de respectieve officieren tot Naerden 

over de q^^q WeesD over de Papen van Laren ende Anckeveen 

Papen. ^^ ' 

hadden aengesproocken de welcke belooft hadden, so veel 
in haer soude wesen achtinge op de selve te sullen doen 
om alle haere conventiculen tegen te gaen : sijn bedanckt 
voor haeren arbeijd in desen gedaen, ende is goedge- 
vonden dat D. Luckius de saecke bij den officier tot 
Weesp, die tot noch toe daer in niet gedaen heeft, met 
den eersten eens weer sal vernieuwen. 
Jesuijt tot De saecke van Jesuijt tot Leijden is utgestelt tot op 
de aenstaende synodus om aldaer gebracht te worden. 



Leijden, 



Classis ordinaria, 5 October 1648. 

Extracten ut Art, 16. Dat mcu de particuliere casus matrimoniales 
eacten es ^j^ suUeu comeu voor te vallen terstont sal remonstreeren 

synodi. 

aen de respectieve magistraeten. 



Classis estraordinaria, 29 Maart 1649. 

Donchaeries Is binnen gestaen seecker Spaens edelman met naeme 
d'Aiagon, j^^j^ Chaerlcs d'Alagon , geboren ut graeffe lijeken stamme, 
gedestineert van sijne ouders om in geestelijcken staet 
gebruijckt te werden, bekeert tot de gereformeerde Re- 
ligie ende daer over genoodsaeckt sijne gelegenheijd te 
abandonneren geinstrueert met seer goede getuijgenisse 
van de kercken van Vranckrijck ende eenige hier te lande 
hebbende van de E. E. Heeren Staeten Generael wel toe- 



291 

segginge van eenigh beneficie van de geestelijcke goede- 
ren in de Meijerije van den Bosch , maer noch geen 
possessie versoeckende hem eenigh subsidium bij den E. 
Classen in deese sijne ongelegentheijd mochte toegevoeght 
worden ende is hem toegeleijt de somme van 50 guld. 

Classis ordinaria, 12 April 1649. 

D. Roemswinckel stellende voor dat seker Paep sich Paep tot 
meent neer te setten in den dorpe van Blaricum, welcken 
hij geern sach geweert en vragende wat hij best daer in 
sal doen, heeft de Classis best geraden gehouden dat 
D. Roemswinckel met een van de Visitatores Classis den 
nieuwen Drost van Muijden hier over sal begroeten ende 
sijne E. geluck wenschen in sijne regeringe ende met 
eenen versoecken 't muniment der kerke te willen beher- 
tigen ende ten beste van de selve de Papen en dezen 
Paep met namen te weeren. 

Classis ordinaria, 7 Juni 1649. 

Aengaende den Paep daer van D. Roemswinckel voor Paep tot 
desen heelt gemelt, rapporteert sijn E. dat hij met D. 
Rulaeo den heere drost van Muijden heeft gesproocken 
en dat sijne Ed. geantwoort hadde dat hij hem het pre- 
dicken konde verbieden maer niet het wonen en dat hij 
hem het predicken verboden hadde. Ende dat de Paep 
niet tegenstaende de schout het hem verboden hadde even- 
wel aldaer sijne residentie genomen heeft , 't welck als 
een staeltje van de stoutichheijt der papisten op den 
Synodus sal gebracht worden, 

D. Kickius stelt voor dat seker vrouwspersoon litmaet Afvallige 
van de kercke tot Loenen , getrouwt met een quaet Pa- "^^110^' 
piste, bij dewelcke sij haer ontijdel ijck heeft geleijt, daer 
van sij drie maenden na haren trouw is in 't kraem ge- 



292 

komen , welck kint de vader bij den Paep heeft laten 
doopen , haer van de kercke afhoudt ende airede ver- 
scheiden malen in de paepsche vergaderinge is geweest, 
ende dat se al over een half jaer van de kerek is ge- 
suspendeert en vraeght hoe hij met sijne kercke Torder 
daer in sal doen. De Classis heeft D. Kickio geraden met 
aller sachtmoedighheijt ende voorsichtichheijt na order des 
kerke met haer voorts te handelen om soo mogelijk haer 
te behouden ende soo de man haer weer sal dreijgen 
qualijck te tracteren, ja doot te slaen, gelijk hij doet, 
den schout daer over aen te spreecken. 

Classis extraordinaria , 7 Maart 1650. 

Paep tot D. Antonius Scriverius heeft den classi geklaeght dat 
Hilversum, j^jj ^^ langen tijd vrij sijnde geweest van de paepsche 
afgoderij sedert de regeeringe van den nieuwen drost van 
Muijden met een paep is gequelt die daer sijn residentie 
heeft genomen en seer openbaerlijck predickt en misse 
doet en daer over den drost hebbende gesproocken hadde 
tot antwoord gekregen , dat de paep al voor sijn rege- 
ringe daer in 't Goij was geweest, twelck hij D. Scrive- 
rius ontkennende bleef evenwel de drost daer bij. De 
classis hier op lettende heeft goed gevonden den heer 
drost classicaliter daer over aan te spreecken en te be- 
sien wat men bij hem en door hem kan obtineren. 't Welck 
sullen doen DD. Visitatores. 

Classis ordinaria, 7 Augustus 1651. 
Gravamina classis Amstelodamensis. 

sijn ook bij de selfde occasie in acht gecomen 

eenige bijsondere insolentien der pausgesinde in den classe 
als ]° dat hier en daar, als tot Wesop, Hilversum, Bus- 



293 

sum eenige papen haer van nieuws nedersetten, die te 
vooren daer niet geweest en sijn, 2° dat men nieuwe 
huysen voor de selve timmert, 3° dat sekere Herman 
Olessen, paepsche schout tot Loenen, van den predikant 
aengesproken ende vermaent sijnde van sijnen plicht om 
volgens de placaten de conventiculen des pausgesinden 
te weren durfde seggen dat hij niet en stondt onder de 
graeffelickheijt van Hollandt en dat hij alleen aen den 
heer van Croomenburg (die paepsch is) den eedt hadde 
gedaen, en 4" dat oock seker schepen tot Hilversum, 
Hendrick Lauwen in een herberge hadde rondt durven 
seggen dat geen jaer soude ten eijnde loopen ofte de 
papisten souden meester sijn en alle de geusen den hals 
breecken. 

Tot voldoeninge van eenige openstaende acten uyt den paepsche 
voorigen sjnodo tot onsen classe gebracht, is in acht ge- "'*°^*"^'^'"' 
nomen hoe verre dat in de respective plaetsen onses 
classis paepsche magistraten bevonden waren ende soo- 
danige openinge daer van gedaen ; dat tot Sloterdijck en 
Sloten het meerendeel paepsche schepenen ende paepsche 
kerckmeesters sijn; tot Amstelveen naast twee gerefor- 
meerde schepenen vijf die paepsch sijn ; tot Hilversum en 
Waverveen twee paepsche schepenen ; tot Waveren , Bots- 
hol, Rondeveenen, Willes vier paepsche schepenen ende 
een paepsche schoudt ; tot Lare en Blaricum vijf paep- 
sche schepenen en twee paepsche buurtmeesters; tot Loenen 
is de schoudt paepsch ; tot Wesop een vroetschap die 
paepsch is, die oock het voorige jaer burgemeester is 
gevveest ; tot Diemen is meest de geheele regeringe paepsch. 
Ende sal tot reformatie van dit groot verloop de hulpe 
des synodi versocht worden. 



294 

Classis ordinaria, 4 September 1651. 

Loenen. D, Kickius dient aen dat tot Loenen volgens ouder 
gewoonte de armenmeesters van den heer van Croomen- 
burg sonder kennis of toestemminge des kerkeraets wor- 
den gestelt ende dat de collecte die in de kerck gedaen 
worden van haer werden ontfangen ende gedispenseert, 
sonder dat de Diaconie daer yet van geniet; oock dat de 
reeckening van den ontfanck en uijtgift alleen in bijwesen 
van de voornoemde heer ende de twee armmeesters ge- 
daen wort : versoeckt o versul x D. Kickius voorn, raet 
ende hulpe van dese vergaderinge : de welcke nodigh 
heeft geoordeelt den heer van Croomenburg met den eer- 
sten door D. Visitatores Classis te laten begroeten om te 
besien of deselve sijne E, niet en konnen tot redres van 
de opgemelte onordentelijckheden ende contentement der 
kercke disponeren : ende van haer wedervaren in de naeste 
Classe rapport te doen. 

Classis ordinaria, 2 October 1651. 

saeke van D. Visitatores classis blijven belast om haere commissie 
Loenen. ^^^ Loencn met den eersten uijt te voeren. 

Extraordinare Vergaderinge des Classis, 
6 November 1651. 

paepscbe Op het 37"^ Art, (van de Synode) raeckende de paep- 
schoien. ^^j^^ scholen is de respectieve kercke gerecommandeert 
op de weringe der selver aen te houden. 

Classis ordinaria, 3 Juni 1652. 
saecke tus- j) Johaunes Kickius stelt voor dat hij van D. Luttio 

schen de dia- . , , p j j 

kens en arm- een bricff gekregen hebbende daer m hij schreet dat de 
ZlllT '°' tyt ^Je de Ed. Heer van Cromenburgh genomen hadde 



395 

tot sijne bedenckinge over de saecke van het collecteren 
der aelmoessen in de kereke door diaconen en armmees- 
ters geexpireert was en dat hij daerom wel soude doen 
en den Ed. Heer vragen of hij hem bedacht hadde, dat 
hij sulcx gedaen hadde en dat de Heer van Cromenburgh 
hadde verklaert dat hij genegen was viam accommodationis 
in te gaen en versochte (alsoo hij voor eenigen tijt van 
huijs soude trecken,) dat eenige deputeerdes classis tegen 
morgen tot Loenen mochten komen om met sijne Edel- 
heijt daer over te handelen en te accorderen. De ver- 
gaderinge sulcx verstaende ende willende de gelegentheijt 
waernemen heeft goetgevonden haer gedeputeerden te 
senden ende alsoo een van de voorgaende Gedeputeerden 
D. Wittewrongelius absent was, D. Luttio bij te voegen 
D. Hermannum Langetium , beijde visitatores classis en 
deselve gedeputeerden geinstrueert op wat accommodatie 
sij sullen aendringen, namenlijck dat beijde collectores 
met beurten sullen d'aelmoessen collecteren ende elck de 
sijne aenhouden ofte door malkanderen doen, maer de 
aelmoessen in de schale geworpen ten tijde des Avont- 
maels voer de litmaten ende aengaende de rantsoenen 
voor de armen gegeven onder andere gelegenheden daer 
van liever een deel voor de diaconen te bedingen ende 
in noot hulpe van malkanderen te versoecken. Doch wel 
wetende dat men de Gedeputeerden soo naiste niet en 
kan bepalen , heeft de selve belast op de advijsen der 
classis te letten, haer devoir te doen ende wel sorg te 
dragen voor de armen der kereke en de reste haer dis- 
cretie bevolen. Sullen oock de selve Gedeputeerden den 
Heer van Cromenburgh spreecken van de paepsche kereke 
die se onder sijne jurisdictie voor hebben te bouwen, 
ora dat werck te stuijten. 



296 

Classis ordinaria, 1 Juli 1652. 

Siiecke van De gecommitteerde over de saecke van Loenen hebben 
gerapporteert dat se jnet den Heer van Cromenburgh 
hebben gesproocken ende naer voorgaende onderhandelinge 
met de Kerckenraet van Loenen bij den gemelten heer, 
de saecke soo verre gebracht dat sijn Ed. aengaende de 
quaestie over het collecteren der almoessen naer menig- 
vuldige debatten, soude tot desen navolgenden wegh van 
accommodatie te brengen sijn , namentlijck dat in toe- 
comenden 1° de collecten van de aelmoessen in de kercke 
souden worden vergaderd bij een van de oudste diaconen 
ende armmeesters ende dat deselve penningen tsamenge- 
voeght sijnde ieder een de helft daer van soude behou- 
den, 2° dat de kercke soude als voor desen tot onderhoudt 
van de ledematen der gemeijnte alleen behouden de ael- 
moessen die op de schale op het houden des Avontmaels 
gelegt werden, 3° dat in cas de diaconen ofte de arm- 
meesters met hare ordinaire jaerlickse collecte in de kercke 
niet en souden connen toecomen dat se malcanderen sul- 
len subvenieren ende te hulpe comen-, soo lange als die 
ordinaire collecten dienen, sonder dat d'een of d'ander 
halfte voor desen vergaderde middelen ende acte goederen 
ofte rentebrieven sullen behooren daertoe aen te spreecken, 
4° ende dat de reekeninge van de administratie der selver 
penningen daer naer soude opentlick geschieden, soo ten 
overstaen van de Ed. Heer als oock den predicant van 
de plaetse. Maer dat se daer naer wederom in onder- 
handelinge met den kerckeraed comende bevonden hebben 
dat vele leden in deze veranderinge weinich contentemen- 
ten hadden connen vinden sich uijtende dat sulcx tot 
naerdeel van de diaconie soude strecken, de opinien der 
E. broederen selven van malcanderen verschillende alsoo 
noyt te voren een vaste resolutie over deese saecke bij 



297 

den kerckenraad ware genomen , belovende nochtans over 
dese saecke haer naerder te sullen bedenkeen ende haer 
nadere resolutie de E. classe te sullen laten bekent maken 
twelck de gemelte broeders voorgehouden hebbende aan 
den Edelen Heer van Cromenburgh, hadde sich wel daer 
over ten hooghsten misnoegt gehouden, maer eijndelick 
sich sooverre laten vergenoegen dat dese gansche saecke 
tot de ordinaire classe soude uijtgestelt worden. Onder- 
tusschen maakt D. Kickius aen de gedeputeerden schrifte- 
lijck bekent hoe verre dat hij over de saek mit den ge- 
melten heer hadde gehandeld met eenen toesturende 
rekenconcept van accommodatie, twelck soo de oude als 
de nieuwe kerckenraad albereijts hadde geteijckent, uijt- 
gesondert alleen de schout van het sticht met sijn soon, 
twelck de Ed. Heer oock genegen was te teeckenen , 
versoekende dat de E. classe het gemelte concept geliefde 
te examineren ende te approberen; de vergaderinge der 
classe alhoewel se bemercken dat het gemelte concept 
meest is overeencomende met het gebesoigneerde van de 
E. Broeders hier voren gemelt, neemt het nochtans seer 
vreemt dat D. Kickius sonder kennisse ende in absentie 
van de gedeputeerden des classis soo verre in dese saecke 
heeft gehandeld ende heeft geresol veert dat de ordinaire 
visitatores classis , soo haest als de gemelte heer sal 
t'huys gecomen sijn , wederom naer Loenen sullen gaen 
om op de voorigen voet dese saeck geheel ten eijnde te 
brengen ende alle onlusten daer over ontstaen soo veel 
mogelick bij te leggen gelijck oock goedgevonden is het 
misnoegen der classe over dese onordentelijckheijt D. Kickio 
aen te schrijven ende te versoeken dat hij de gemelte 
visitatores sal laten weten wanneer de gemelte heer sal 
te huijs gecomen sijn. Ende wat belanght het opbouwen 
van een nieuwe paepsche kerck onder het gebiet van den 
Ed. Heer van Cromenburgh ende de onverdragelicke 



298 

discoursen van eenige pausgesinde, die opentlick durven 
seggen dat eer drij jaren ten eijnde sullen sijn, dat se 
seker in de publijcke kerck te Loenen sullen mogen pre- 
diken, is goetgevonden sijn Ed. oock aen te schrijven dat 
hier op bij occasie van het aenstaende synodus wel gelet 
sal vForden, maer dat sijn Ed. sal sich op alles moeten 
informeeren ende ondertusschen uyt den naem van den 
E. Kerckenraedt aen den gemelten heer daer over doleren. 

Classis ordinaria, 2 September 1652. 

Om alle onlusten voor te komen die geschapen waren 
in de kercke tot Loenen te ontstaen over het versameien 
van de aelmoessen aldaer ende dat onder 't gehoor van 
Gods woort, tvvelck tot noch toe door de Armmeesters 
die van den E. Heer van Cromenburgh ende zijne voor- 
saten daertoe gestelt versamelt worden, sonder dat de 
diaconen eenige verzamelinge daervan hadden ofte parten. 
So ist dat de onlusten op maniere als volght voorgeco- 
men ende geaccordeert zijn. 

Het nieuwe ^^^ ccrste dat het insamelinge des Aelmoessen onder 
concept van jjg|. g^jjQor van Gods woort voortaen sal geschieden door 

de vrede tot ° *= 

Loenen ge- een armmcester en een diaken dat jair in bedieninge. 

Ten tweeden de ingesamelde penningen deijlen, daer- 
van de eene helft de arm meesters ende de andere helft 
de diaconen sullen genieten. 

Ten derde de armmeesters de huyssittende armen dat 
geen ledematen zijn ende de diaconen de arme ledematen 
onderhouden. 

Ten vierde indien het gebeurde dat de armmeesters 
ofte de diaconen kort kwamen, so sullen se de een den 
ander reprowlijk mede deijlen sonder de vaste goederen 
of rentebrieven aen te tasten. 

Ten vijfde sullen de armmeesters de goederen ende 



299 

inkomsten bij haer altijt genoten ende ontfaniren daerin 
continueren, gelijk ook de diaconen in 't ontfangen van 
de hare gelijk van outs. 

Ten sesten sullen de diaconen hare reeckeninge doen 
in presentie van den E, Heer van Cromenburgh ende sijne 
nacomelingen ende de armmeesters hare reeckening in 
presentie van den predikant. 

Ten sevenden en ten laetsten sullen alle onlusten ces- 
seren die airede over dese sake gevallen sijn ofte naer- 
maels mochten komen voor te vallen. Tot meerder ver- 
sekering van hetgeen voorseijt is so hebben de E, Heer 
van Cromenburgh en wij als regeerders der kercke voor- 
seijt dese onderteekent. 

Actum in Loenen den 1 Augustus 1652 stjlo novo 
ende was onderteeckent : 

Frans van Lijnden. d'Afgaende Kerckenraedts 

JoHANNES KiCKius. onderteijckening : 

ISBRANT JONISSZ, HeNDRICK HeNDRICKSSEN 

Ouderlinck. Brouwer. 

JaCOB DiRCKSEN AcHER. CORNELIS TONISSZ. 

Lambert Claessen , CoRNELis Arissz. , 

Diaken. Out diaken. 



Classis Extraord., 2 Maart 1653. 

D. Langelius rapporteert dat se geweest zijn bij den Baiiu van 
E. Heer Baliu van Amstelant (ende na geluckwensching ^'"='«"''"'- 
in sijn ampt) hem hadde begroet ende geclaecht, dat hij 
in de dorpen van Ouderkercke ende Diemen met ver- 
anderinge van de Magistraat hadde ingebracht paepsche 
regenten. Heeft geantwoord dat hij van meeninge is de 
Gereformeerde kercke te mainteneren ende dat 't tegen- 
woordige geschiet was door sijne onwetenheijt, belovende 



300 



in 't toecomende seer contrarij te sullen doen ende soo- 
daniVe Magistraets personen te stellen (so 't mogelijck ende 
doenlijck is) die van de Gereformeerde Religie zijn. 



Classis extraordinaria, 22 December 1653. 
Magistraets D, Praeses stelt voor of niet geraden sij also de tijdt 

personen van i ■» i • n i i 

de Gerefor- aenkomt dat Magistraets personen sullen worden verkosen 
meerde Reh- IjJ- ^gj-j jjggj. D^ost van Muiden, den Heer Bailiu van 

gie te ver- '' '' 

kiesen. Amstelaudt en den Heer Burgemeester Cornelis de Graeflf, 
als Arabachtsheer van Sloten , Sloterdijk en Amsterveen 
te versoecken dat personen van de Gereformeerde kercke 
mogen werden in politijcke bedieningen aengestelt. Classis 
vindt goedt dat het selve sal geschieden door de Visita- 
tores Classis. 



Classis extraordinaria, 26 Januari 16 54. 

Magistraets D. Visitatores classis rapporteren dat sij hebben begroet 
personen ^^^^ Heer Burgemeester Cornelis de Graeff als Ambachts- 

steUen van o 

de Gerefor- heer van Sloteu , den Heer Drost van Muiden ende den 

meerde Re- 
ligie. Heer Bailju van Amsteland ende versocht dat hare EE. 

wilden sorge dragen dat in haere jurisdictien nu en voor- 

taen personen van de Gereformeerde Religie in politijcke 

bedieningen mogen aengestelt worden ende dat de ge- 

melte heeren elk in 't besonder hebben verklaert dat sij 

haer devoiren sullen aenwenden om in de respectieve 

plaetsen so vele gereformeerde personen te stellen in de 

bedieninge als sij sullen kunnen uitvinden die habijl sijn 

om deselven waer te nemen. De vergaderinge bedankende 

de Broeders voor haere moeite in desen aengewendt, vindt 

goedt op de vruchten derselver te wachten. 



301 
Vervolg van de Ordinaire Classis, 6 April 1654. 
D. Lucas van Noord nefFens D. Jiinium gelast om te schip met 

1 1 • 1 j 1 1 paapen naer 

verneemen naer seeker schip dat voor deese paaien ge~ Q^^^^^_ 
reed lag om met eenige Paapen naar China te vaaren , 
brengt in verstaan te hebben de saake soo verre waar te 
sijn datte soodanicli schip wierde gereed gemaakt en ook 
eenige burgerl. kinderen genoemt, die daer lieenen sou- 
den gevoerd worden, maar dat sij van hier souden vaaren 
naar Portugal ende van daer te lande gaan naar China 
ende het selve niet was te beletten. Wordt de saake hier 
bij gelaaten. 

Ordinaire vergaderinge, l Mei 1655. 

Art. 32. Bij de Magistraaten te versoecken te mogen Kerckeiijcke 
gebruiken kerckelijke middelen ontrent paapsgesinde per- jj.™'jj"^,^^" 

SOOnen. gesinden. 

Art. 46. Wordt in bedencken gegeven of niet noodich Paepsche 
waare bij de respective magistraaten te versoecken eenige stoutigheden, 
dingen tot weeringe der paapsche stoutigheden. 

Ordinare vergaaderinge, 4 October 1655. 
Art. 3 1 . De officieren aan te maanen tot weeringe van *'^*'» synodi. 

Weeringe 

de paapsche regenten. van paapse 

Art. 32. Kerckeiijcke middelen tegen de paapsche stou- Kefc^i!'ei?ke 
tigheden niet alleen in het gemeen maar ook in het m"5deien 

. . . , tegen paap- 

bijsonder neerstig te gebruiken en in toekomende synodo sche stouug- 
daarvan rapport te doen. '^^^^°" 

Extra ordinare vergaaderinghe, 25 October 1655. 

Is geleesen een missive van den Classe van Utrecht Brief van 
aan desen classe te kennen geevende dat sekere paap "^ ' 
woonachtich aan de quaakel bij Kudelsteert als oock see- 



302 

kere jesuit, meede woonende aldaar haaren afgodischen 
dienst geduurig pleegen als meede de paap van Waver- 
veen, met versoeck dat deese classe daarin gelieve te 
waaken om hun in dat werck te stuiten. Wordt goed 
gevonden dat DD. Visitatores deese en andere geleegent- 
heden der paapen ten platten lande sullen ondersoecken 
en vertoonen daar het behoort, welcke resolutie den E. 
Classe van Utrecht sall aangeschreven worden. 

Extraordinaare vergaaderinge , 6 Maart 1656. 

Paapschc D. Deputatus Synodi Hermannus Langelius geeft de 
regenten, vergaaderinge te verstaan dat de Heeren Commissarissen 
bij haare Ed. Grootmog, van Holland en Westfriesland 
gelasted, om te letten op de veranderinge van de paap- 
sche regenten voorgeeven haaren last uitgevoert te heb- 
ben of immers seer weinig daar aan te ontbreeken ook 
geschreeven te hebben aan alle officieren onder het ge- 
bied van haare Ed. Grootmog. behoorende, wat daarin 
bij hun is gedaan en ooversulks gereed te sijn om op 
deesen aanstaanden dagvaerd van haar verichten rapport 
te doen. Doch alsoo niet sonder reeden bedacht wordt dat 
sulk een rapport lichtelijk breeder mogte gaan dan de 
saake sich wel inderdaad bevindt dat DD. Deputati Synodi 
raadsaam hadden gevonden te schrijven aan alle respec- 
tieve dassen haare E. te willen grondige en vaste ken- 
nisse geeven hoe dat het in ieder classe en in ieder kercke 
onder de respectieve dassen behoorende , diesaangaande 
mogte gestelt sijn, opdat haare Ed. tijdelijk mogten voor- 
sien sijn om het oogemerk der christelijken Synodi daarin 
te bereiken. Versocht sijne E. ooversulks dat alle de 
Broederen onder deesen classe behoorende een iegelijk in 
sijne kercke pertinentlijk gelieve te verneemen wat paap- 
sche regenten noch onder hun sijn en haare naamen en 



303 

ampten uit te drukken midsgaaders van die geenen die 
onder de Gereformeerden bequaam mogten sijn om in de 
plaatse van sulke paapsche regenten gestelt te worden, 
ende het selve teegen den 20 Maart aan sijne E. te be- 
handigen of ten uitersten op den eersten ordinaare classe 
in April in te brengen, 't Welke de Broeders die teegen- 
woordig sijn (van den classe gelasted sijnde) hebben aange- 
noomen en is den afweesenden Broederen aangeschreeven. 

Classis ordinaria, 12 Juni 1656, 
D. Casparus Carpentier heeft in de vergaderinge over- cias ran 

1 1 1 • p 1 T\ 1 T 1 Utrecht van 

leevert sekeren briei geschreven van U. de Jonge, depu- stoutigheijt 
tatnm classis van Utrecht, waerin deselve onse classis '^^'" P'''P'^'^° 

tot Loender- 

remonstreert ende M'eerom vernieuwt hoedanig stoutigheyt sloot. 
datter gepleegd werd van de papisten tot Loendersloot 
en in den Broeck bij Abcoude, welcke dagelijckx meer 
en meer toeneemt, versoeckende van dese E. vergade- 
ringe dat ze naer haere voorsichtigheijt ende ijver gelijc 
voor deesen daer tegens gelieve te waaken. D. Kickius 
hierover naarder gehoort ende kennisse van alles genomen 
hebbende van de gelegentheijt tot Loendersloot, soo heeft 
de E. classis goet gevonden ende geresolveert dat men 
den H. Drossaard Bicker door de Visitatores classis over 
de exorbitante stoutigheijt der papisten, welcke in den 
Broeck bij Abcou ende tot Anckeveen gepleegt werd sal 
begroeten, dat deselve tegengaen werde maar wat aen- 
belangt den Heer van Cromenburg, also deselve (paeps 
sijnde) voor deesen hier over van onse classis is aencre- 
sprooken en D. Kickius verhaelt datter oock aireede eenige 
staeltgens van dese gepleegte paepsche stoutigheeden tot 
Loendersloot voor desen den E. President Raetsheer Dedell 
waren behandigt so verstaat de vergaderinge vorder dat 
men den gemelden Heer van Cromenburg voorbij gaende 



804 

deese saake door D. Langelium , nu tegenwoordig in den 
Haag sijnde, aen den Heer President Dedel sal laaten 
vernieuwen en recommanderen datter ordre ende redres 
daar tegen mag geresolveert ende ter hand genoomen 
werden ende sal tot antwoord aen de E. classis van 
Utrecht geschreeven werden dat de E. classis van Am- 
sterdam aireede voor desen alle goede devoiren tot weij- 
ringe van de paepse afgoderije ende stoutigheijt tot Loen- 
dersloot ende Abcou hebben aengewendt en dat sij ooc 
nu weer door de deputatos synodi en classis alle moge- 
licke devoiren sullen aanwenden en remedie versoecken 
ter plaatse daer 't behoort. 

Ordinaire vergaaderinghe, 3 Juli 1656. 

Paepache Aengaende de paepsche stoutichheden te Loendersloot 
°!°"'"^ " ende Abkou door eenen brief van den Classe van Utrecht 

heden. 

bekend gemaakt heeft D. Deputatus Synodi Langelius ge- 
rapporteert des wegen wel eenen brief ontfangen te heb- 
ben maar geen gelegentheijd gehadt om daarin iet te 
doen alsoo daermaals geen vergaaderinge van Staten werd 
gehouden ende bij de Hoove van Justitie vacantie was 
achte ook sijne E. niet noodig op het selve in het bij- 
sonder te dringen dewijle het selve onder het gemeene 
werck daarmeede DD. Deputati nu beesig waaren be- 
greepen was. Soo hadden D. Visitatores den Ed. Heer 
Drossard van Muiden noch niet konnen spreecken twelck 
hun oversulkx noch in last blijft. 

Classis ordinaria, 7 Augustus 1656. 

D. Roms- D. Romswinckel brengt in , hoe dat seker Paep tot 

winc^e van -^^y.^^ ^^ Blaricum soekt in te cruijpen ; de E. classis 

vind raadzaam dat den Kerckeraedt hierin eerst behoor- 

lijcke devoiren sal anwenden om sulx te verhinderen ende 



305 

so noodig sal se hiertoe de hulpe van de E, Visitatores 
classis mogen versoecken. 

Van gelijcken maackt D. Romswinckel mentie, als dat van paepse 

••ir 1 n 1 vrouw. 

sekere vrouwe paeps sijnde tot Laren, op haar steribed, 
hadde gemaackt het corngewas van liaer land an den 
Autaer, de E. verstaat dat sulcke maakinge an Gods 
autaar de gereformeerde kercke behoort en dat sulckx 
van de kerckmeesters waargenooraen ende ingesaamelt 
sall werden. 

D. Schulerius visitator classis heeft rapport gedaen dat Visitatores 
sijne commissie nevens D. Crousio bij den H. Drossard sard geapro- 
Bicker hadde voltrocken ende dat belooft hadde, naer ''^"' 
behooren tegens de stoutigheijt des pausdoms te voorsien. 



Continuatie des Classis, 5 Juni 1657. 

Art. 39. Ontrent de reformatie van de Paepsche Re- PaepBche 
genten hebben DD. Deputati Synodi bekent gemaeckt wat ^"'^ 
devoiren bij haer tot verder uijtwerckinge in desen ge- 
daen waren , en om het oogmerk des synodi te bereijcken 
is door haer E. E. versocht dat de kercken onder alle 
dassen behoorende willen in brengen wat paepsche regen- 
ten en die vreemt van de Religie sijn noch onder haer 
gevonden worden; waer op geresolveert dat ijeder aen- 
bevolen sij tegen de aenstaende classis lijsten in te bren- 
gen van alle paepsche regenten, oock die van vreemde 
religie sijn op dat die door ordre van het HofF geremo- 
veert werden. 

Art. 42. Over het weren der papen en inbindinge dor ^'eren van 
papisten hebben alle kercken verclaert dat se de kercke- papiLl" 
licke middelen tegen het pausdom practiseren en sijn de 
gedeputeerden die ad synodum geweest sijn gelast dit 
ernstich aen den E. Magistraet alhier te recommanderen. 

Bljdrageu GmcK. Bisd- v. Haarlem XlVe Deel. 20 



Amersfoort, 



306 

Kerck van D. Westemeijii uijt den naem vande Kerckeraedt van 
Waverveen heeft den Heer Baliuwe aengesproken over 
het recht dat de diaconie heeft aen de boeten en dorps- 
collecten, die haer van de huijsarmmeesters onthouden 
worden. De Heer Baliuwe heeft verclaert int selve ver- 
standt te sijn dat of de armen geen lidmaten sijnde bij 
de huijsarmmeesters moeten onderhouden worden of dat 
de diaconie de helft van de boeten en dorpscollecten toe- 
comt , heeft belooft met de armmeesters te spreken en 
het daer toe te dirigeren dat het (een?) of t'ander haer 
ingewilligt werde. 

Brief van Is gelescn ceu brief oock een extract uyt het resolutie- 
boeck der E. Classis van Amersfoort, waerin doleantie 
gedaen wordt over de groote stoutigheden en exorbitan- 
tien van sekere papen, wonende op den Hollandschen 
bodem int Goy en t' Anckeveen en sijn paep Gerrit te 
Hilversum, paep Floris te Blaricum en paep Schaick te 
Anckeveen, die met haer afgodische diensten, predicken 
en verleijden der eenvoudigen groot scandael geven en 
afbreuk doen aen de naest gesetene gereformeerde kercken 
onder het Sticht behoorende en met een versocht dat dese 
classis bij de overheden van die plaetsen wilde bearbeij- 
den dat tegen die exorbitante stoutigheden voorsienige 
werden gedaen, die papen geweert te minste in haer open- 
bare diensten tegengegaen ende gestuijt mogen werden , 
waer bij oock gevoegt is de mondelinge deductie die de 
EE. broederen gedeputeerden des classis van Amersfoort 
hier sijnde aen sommige broederen hebben gedaen. De 
Classis van Amsterdam suchtende onder dat quaet te meer 
omdat de remedie daertegen swaerlick is te becomen, niet 
tegenstaende de veelvuldige doleantien besendiniien aen 
hooge en minder overheden, aen de Baliuw en Schouten 
int particulier en ander ernstige devooren tot weringe 
van dit quaet aengewent, heeft echter wederom geresol- 



307 

veert dat door de ordinaire gedeputeerden des classis 

D. Carolus Schulerus en D. Joh. van Sanen nevens D. 
Anthonius Scriverius ende Matthias Romswinckel als best 
kennisse hebbende van die stoutigheden den E. Heer 
Baliuw van Goylandt sal besonden worden en aen sijn 

E. dese hooggaende stoutigheden der Papen onistandelick 
met sijn schadelick effect soo binnen als buijten de pro- 
vincie remonstreert sijnde ernstich versocht sal worden 
dat die papen geweert of door vigeur der placaten en 
strickte executie van dien in haer afgodische diensten 
mochten belet en soo ingebonden en gebreijdelt worden, 
dat daerdoor de ingesetenen niet verleijdt of in haer 
afgoderij gestijft en de naest gelegene gereformeerde 
kercken die buyten de provincie sijn geen schandael noch 
schade lijden , en is goet gevonden dese resolutie en een 
brief tot antwoordt op de haere den classi van Amers- 
foort toe te senden. 

Classis ordinaria, 2 Juli 165 7. 

Hebben eenige broederen volgens voorgaende last inge- paepsche 
bracht wat paepsche regenten sij noch onder haer hebben ''^s'^"''^"- 
en andere die noch in gebreke sijn worden versocht tegen 
de naeste classis die in te brengen of aen den scriba te 
behandigen. 

Sal de resolutie over de stoutigheyt van de papen int Papen 
Goy door de selve broederen uijtgerecht worden en soo 
D. Scriverius en D. Romswinckel difficulteren sullen de 
Visitatores classis desen last alleen op haer nemen. 

Ordinaire vergaderinge , 6 Augustus 1657. 

Van wegen de paepsche regenten is niet nader inge- Paepsche 
bracht, sullen de ingebrachte den Deputaten Synodi door ''^°'^° '^°- 
de Gedeputeerden die ad Synodum gaen behandicht worden. 



308 

Weren der Belangende het weren der papen en inbinden van de 
papen, paepsche stoutigheden gaf de Heer Praesident te kennen, 
dat daerin mede voorsien was als voor dese, doch soude 
dit met sijn E. Confraters communiceren welcke iiijtslach 
sal verwacht worden en de gedeputeerden nader ant- 
woordt versoecken. 



Continuatie des Classis, 7 Augustus 1657. 
_ De Visitatores hebben den Drost van Muiiden begroet 

Pnpen «^ o 

int Goij. over de stoutigheijt der papen int Goij , waervan de na- 
burige kercken int Sticht schade lijden , heeft sijn Ed. 
den Broederen getoont wat devoiren in desen door sijn 
E. gedaen waren en beloofde de paepse soo veel mogelick 
is tegen te gaen en de stoutigheijt der papisten te weren, 
waerop gevolgt is dat de drost op de plaetsen van 't Goij 
geweest is, heeft met de paep te Blaricum gesproken , 
doch met weijnich vrucht van inbindinge harer stoutig- 
heden, is derhalve goedgevonden nader instantien hier- 
over bij den Heer Drost te doen en dat door deselve 
gedeputeerden. 
, . Sal men oock die van Amersfoort aenschrijven wat 

Amersfoort «' 

aenteschrij- (jgyoyren Ecn onsB sijdc gedaen sijn en wat belofte van 

ven wat tegen 

die papen ge- wcriuge en inbindinge der papen en papisten de gedepu- 
"^^ '^' teerden becomen hebben , sal ondertusschen haer te binnen 
worden gebracht dat het quaedt waer over sij clagen door 
haer officieren kan en behoort geweert te worden die toch 
volmachtich sijn te procederen, niet alleen tegen haer 
als sij op den Stichtschen bodem vergaderen, maer oock 
als sij bevonden worden op den HoUandschen bodem haer 
conventiculen te houden en de afgoderij bijgewoont te 
hebben. 



309 

Is oock bij dese occasie van D. Kickio geopent de groote stouugiieijt 

papisten 
ootdljck. 



stoutigheijt der papisten die in groote confluentie te jg'^.''"'"^ "^ 



Slootdijck int gerecht van Cromenburg te samen comen 
en haer afgoderije oefenen in een groot nieuw predickhuijs 
daer toe gemaeckt, is goedt gevonden alsoo D. Kickius 
het voor desen op een goeden voet gebracht heeft om 
geremoveerd te worden, resolveert de Classis dat een van 
de Visitatores en D. Kick bij het Ed. HofF uijt des Classes 
name sullen wederom aenhouden dat soodanige predick- 
plaets en stoutigheijt daer gepleegt ge weert worde. 

Ordinare vergaderinge , 3 September 1657. 

Rapport te verwachten van de instantien bij den Baliuw Papen van 
van Goylandt gedaen om te weren en in te buiden de 
Papen int Goij. 

Oock bij absentie van D. Kickij uyt te wachten wat siootdijck. 
gedaen is tegen de stoutigheijt der papisten op Slootdijck. 

Ordinare vergaderinge, 1 October 165 7. 

De EE. Broeders gelast om den Heer Drost van Muij- prost van 
den over de papen van 't Goii aen te spreken , hebben '^'">'^'=° °^" 

' ' " ' de papen int 

dat noch niet kunnen verrichten en alsoo men bevindt Goij. 
dat de stoutigheden niet minder maer veel eer meerder 
sijn is weder op nieuw goedt gevonden , dat de Heer 
Drost hierover sal begroet en remedie hier tegen sal ver- 
socht worden en sullen de EE. Broederen predikanten van 
't Goij haer openingen hier over aen de Visitatores doen 
dien dese commissie is aenbevolen. 

De Broeders gecommitteert om tegen te gaen de stou- slootdijck. 
tigheden der papisten op Slootdijck, hebben na de seker- 
lieijt en staelties van stoutigheijt aldaer vernomen en 
sullen morgen na den Hage gaen om remedie daer tegen 
te versoecken. 



310 

Continuatie des Classis, 2 October 1657. 

stouiigbeijt Art. i6. Gelijck ook door de selve Gedeputeerden tegen 
er papis eu. j^ stoutigheijt der papisten bij de Achtb. Magistraet 
alllier goed advijs sal versoclit worden om ter vergaderinge 
van haere Ed. Grootm. in te brengen ten eijnde het lang- 
verwachte Placaet bij het Ed. Hofif aengeleijt, eenmael 
raochte emaneren. 



Classis ordinaria, 1 April 1658. 

Paepscb pre- D. Schulerus en D. Kickius rapporteren dat sij bij 
d.ckhu.s op ,^ p,^ ^^^ ^^^ Hollant aengehouden hebbende op het 

Slootdcijk. » *■ 

weeren van de groote stoutigheden der papisten in 't pre- 
dickhuys op Slootdijck verkregen hebben den naevolgende 
resolutie. 

Extract uijtte Resolutien van den Hove van Hol- 
lant genomen op den 5 Octobris 1657. 

't HofF van Hollant kennisse hebbende becomen van de 
groote insolente stoutigheden der papisten van den dorpe 
van Loenen alias Cromenburg, die aldaer haren paepschen 
godsdienst met een grooten toeloop in seecker Huijs daer- 
toe gebouwt sijn plegende, heeft goet gevonden ende 
geresolveert dat een Officier van de selve plaetse sal 
werden aengescreven ende scherpelijck van wegen de Hoge 
Overiiïheyt gelast dat hij het voorschr. huijs sal hebben 
te sluijten , oock gesloten te houden conform de placaten 
van hare Ed. Grootmog. de Heeren Staten van Hollant 
ende Westvrieslant, alsmede speciale insinuatie hem voor 
desen gedaen , te beletten dat in den voorschr. dorpe ende 
special ijck in het voorschreven huijs eenige paepsche gods- 
dienst werde gepleeght ende den Hove aenstonts te ad- 
viseren wat bij hem daerinne sal wesen gedaen ende in 
het selve sijn devoir te continueren of dat het HofF ge- 



311 

nootsaeckt sal sijn daerinne soodanigh te voorsien ende 
ordre te stellen, als nae gelegentheijt van saecken be- 
vonden sal worden te behooren, Gedaen in den Rade den 
vijfden Octob. xvi'' seven en vijftigh. 

Accordeert mette voorscbr, resolutien 
Adr. Pots. 

D. Kickius verhaelt dat de Schout van Cromenbureh 
dese last soo verre heeft uytgevoert dat het predickhuys 
gesloten ende de paepsche godsdienst aldaer gestuijt is , 
doch dat deselve naderhant een wijle tijts bij beurten in 
ander huysen gelegen op de gront en bruyckweers van 
de Heer van Cromenburgh, synde eenige van die huijsen 
oock wooningen van Gereformeerden, door ordre van des 
Heers mombaren gepleeght is geworden, welcke ordre 
doenwel daer nae op de aenspraecke van den Kerckenraet 
van Loenen wederom door de voorscbr. mombaren inge- 
trocken sijnde, behelpen haer nu de papisten hier en 
daer in paepsche huysen op 't Sticht als elders. Worden 
de Broederen die in dese commissie geweest sijn bedanckt 
voor hare moeijte ende de E. Kerckenraet van Loenen 
versücht daer noch voortaen een waeckent ooge op te 
houden. 

Continuatie des classis, 2 April. 

De stoutigheden van 't Pausdom ende de ontheyliginge sioutigheden 
van Godts naem sijn den Act. HH. Burgemeesteren van ^ ^^^^ 
Amsterdam geremonstreert met versoeck dat hare Act. 
in de vergaderinge van hare Ed. Gr. M. eene goede reso- 
lutie tot weeringe der selver gelieffte te helpen bevor- 
deren. Doch de vergaderinge van hare Ed. Gr. M. doen 
op scheijden sijnde heeft daerin niet kunnen gedaen wor- 
den, sal bij nader gelegentheijt dese saecke op nieuws 
aengedrongen worden. 



312 

Paepsche D. vaii Noort stelt bij gelegentheijt van 't geen op den 
Regenten tot ^^.j. ^^^^ j^ paepsclie rejienten geresolveert is, voor dat 

Diemen. i i o o 

op sijn plaetse onlanghs gereformeerde magistraten ver- 
kosen sijnde ende van de puije des raethuijs afgelesen 
door den Baljou andere vsijnde papisten v^ederom in der- 
selver plaetse gestelt sijn, voorgevende de Baljou van 
de Act. HH. Burgemeesters van Amsterdam daertoe ge- 
last te sijn , alsoo dese saecke door de kercke van Diemen 
in de vergaderinge der H. Staten van Holland aenhangigh 
is gemaeckt, sal D. Wittenwrongel eerst bij den procu- 
reur in den Haore , die de stucken van die van Diemen 
heeft naeder hem selven hier op informeren ende de saecke 
soo bevonden sijnde bij de Heeren Raetpens. de Wit ende 
den President Dedel arbeijden , dat de saecke tot een 
goet eijnde mach gedirigeert worden. 

Classis ordinaria, 6 Mei. 

Regentenvaa Wort ingebracht dat D. Wittenwrongel over de saecke 
^'""'"- van Diemen de HH. de Pensionaris de Wit ende de 
Raetsheer Dedel en andere aengesprooken hebbende ver- 
nomen heeft dat het Ed. Hof hier in op de sijde van de 
kercke van Diemen is, en tegen de HH. Burgemeesters 
van Amsterdam bij hare Ed. Grootm. gereet is te han- 
delen. Sal de Visitator van Sanen nefFens D. Rulaeus de 
HH. Burgemeesters van Amsterdam hier over begroeten 
en soo veel mogelijk deselve soo te informeren dat het 
werck tot een goet eijnde mach gebracht worden. 

Classis ordinaria, 1 Juli. 

Diemen. De HH. Burgcmeesters van Amsterdam over de saecke 
van Diemen aengesproocken sijnde hebben DD. Visitat. 
geantwoort dat hare Act. maer incidenter aen dit werck 
geraekt waren, dat sij 't Ed. Hof genoegen over haer 



313 

doen gegeven hadden, dat oversulx de regeeringe voor 
dit jaer op die voet moest blijven staen: doch soude men 
op een anderen tijt wel doen , wanneer men den Heer 
Baljouw tegen de volgende nieuwe verkiesinge bij tijts 
daer over aen sprack die hem dan buijten twijifel in de 
saecke ten soede wel soude laten vinden. 



Classis ordinaria, 5 Augustus, 

Op den 45 en 46 artic. des laetsten synodi gehouden stoutigheden 
tot Haerlem, raeckende de stoutigheden des pausdoms ^^^^^^^^1^"*^^ 
ende 't onnut vloecken en sweeren rapporteren de Broe- ^n sweeren. 
deren, die daer toe gedeputeert sijn geweest, dese saecke 
den Heeren Burgemeesters van Amsterdam gerecomman- 
deert te hebben ende tot antwoort becomen dat doen de 
vergaderinge der Ed. Heeren Staten op 't scheijden was, 
dat diens volgens voor die tijt daer niet meer in te doen 
was. Oordeelt nu de vergaderinge met de saecke te ver- 
nieuwen geen vrucht te konnen doen en vint daerom goet 
het voor dees tijt hier bij te laten ende uijt te wachten 
wat bij DD. Deputatos synodi daer in mochten uijtge- 
wrocht sijn. 

Verhaelt D. Kickius , dat hoewel 't predickhuijs op Paepsch pre- 
Slootdijck een wijl tijts gesloten is geweest evenwel nu 'sioo"drk° 
wederom tot het voorgaende misbruijck ende paepsche 
godsdienst geopent. Wort D. Kickius van wegen dese ver- 
gaderinge gelast om noch van dese weeck seeckere ken- 
nisse te nemen van desen inbreuck en met een ouderlingh 
van sijn kercke bij den Officier daerover te klagen ende 
van alles stante synodo den Broederen , die ad synodum 
gaen sullen, openinge toe te voegen, om aldaer bij oc- 
casie van de stoutigheden van 't Pausdom deese ongemeene 
stoutigheijt oock in te brengen. 



314 



Paepsche 
regenten. 



Aengaen'ie den 43 art. raeckende de paepsche regen- 
ten , nemen de E. Broederen , die noch de namen der 
papisten, die bij haer in regeeringe sijn, niet overge- 
levert hebben, metten eersten den deputandis ad syno- 
dum ter hande te stellen. 



Classis extraordinaria , 16 December 1658. 



Paepsche 
regenten. 



des paus- 
doms. 



Wort oock ijeder kercke belast bij dewelcke noch paep- 
sche regenten sijn ende andere stofFe gevonden wort 't selve 
DD. Deput. synodi bekent te maecken , daer van art. 44. 
stoutigheden 't Gene tot voortsettinge van 't geconcipieerde placaet 
tegen de stoutigheden des pausdoms , als oock executie 
van de oude placaten tegen de paepsche conventiculen 
bij de Gr. Achtb. Magistraet van Amsterdam , volgens 
art. 47 te doen staet, wort de kerckenraet van Amster- 
dam aenbevolen ende aengaende de kerckelijcke middelen 
sal de scriba de voor desen voorgeslagen nasien ende daer 
den Classi van bericht doen. 

Art. 78. Voor sooveel deselve raeckt de paepsche gods- 
dienst tot Loenen wort uijtgestelt ende sal wanneer D. 
Kickius tegenwoordigh is nae de toestant van de saecke 
vernomen worden , en wat belanght de regeeringe van 
Diemen, vint de vergadering goet, alsoo de veranderinge 
der magistraten wederom haest aenstaende is , dat DD. 
Visitatores Classis in tijts den Hr. Baljouw van Amste- 
lant aenspreecken en versoecken, dat in de naeste verkie- 
singe beter op luijden van de Religie magh gelet worden. 



Loenen. 
Diemen. 



Classis extraordinaria, 3 Februari 1659. 

Diemen. Gcrrit Jacübscn , Marten Bruijnen ende Dirck Willem- 
sen, bueren tot Diemen, stellen voor 't verval dat bij 
de regeeringe aldaer is, door de paepsche regenten, die 
de overhant hebben, staende te beduchten dat het in de 



315 

naeste verkiesinge wederom op de selfde manieren gaen 
sal , niettegenstaende een ernstige brief van waerscliuwinge 
van 't Ed. Hof aen den Heer Baljou geschreven, daer- 
beneffens de devoiren, die syl. alreets gedaen hebben om 
in de aenstaende verkiesinge met lieden van de religie 
versien te worden , doch dat de Baljou haer geraden hadde 
selfs ofte door yemant van de classis den Heeren Burge- 
meesteren van Amsterdam hier over aen te spreecken , 
tegen welcker meeninge sijn Ed. scheen niet te sullen 
doen, versoecken daerom hier in de hulpe des classis, 
dewelcke goet vint den Heer Baljou door DD. Visitatores 
noch eerst eens aen te spreecken, en bevonden wordende 
dat sijn Ed. hem op dezelfde wijse draeght , dan oock 
hare Groot Act.'"'''^". Ende dewijle D. van Sanen niet bij 
der hant en is, wort D. Binckelius D, Wensonii bijge- 
voecht. Dese Broederen den Heer Baljou begroetende , 
brengen van sijn E. ten antwoort, dat hij wel genegen 
was de kercke contentement te geven met het stellen van 
gereformeerde regenten, doch dat niet ondienstigh oor- 
deelde dat de Broeders haer selven hier over aen de 
Heeren Burgemeesteren addresseerden : twelck de ver- 
gaderinge oock noodigh achtende, sijn haer Groot Achtb. 
vriendelijck versocht dese saecke ten besten bij den H. 
Baljou te willen recommanderen, doch gaven haer gr. aa. 
tot antwoort dat het hare saecke niet en was; daer voor- 
leden jaer maer van ter sijde ingekomen te sijn bij wech 
van accommodatie, dat de Heer Baljou hem hadde ge- 
dragen nae de rechten des lants ende previlegien der 
plaetse, daerop de Broederen haer wederom bij den Baljou 
vervoeght hebbende kregen antwoort als vooren, dat hij 
sooveel mogelijck in de verkiesinge op Gereformeerden 
acht soude nemen. De vergaderinge niet siende hier 
ijets verders in te doen, vint geraden het voor dees tijt 
hier bij te laten. 



316 

Continuatio classis extraord., 25 Februari. 

Diemen. Gerrit Jansseii, Marten Bruijneu ende Dirck Willemsen, 
bueren van Diemen verhalen, dat door de goede hulpe 
der E. Classis, die van haer daar voor bedanckt wert , 
in de regeeringe van Diemen gestelt sijn vier gerefor- 
meerde schepenen ende daerbij drie roomsgesinde , doch 
dat hier sonderlinge van de paepsche wort ingevvoelt, 
voornam, tegen de gereformeerde schepenen, die gecon- 
tinueert is, niet willende den eedt doen om met hem te 
sitten , soo verre dat se door requeste te wege gebracht 
hebben, dat de saecke aen 't Ed. Hof gebracht is, dat 
naederhant en tot noch toe bij de voorgemelde papisten 
in dit werck gearbeijt wert : versoecken nu met alle be- 
weeghlijcke redenen dat de Ed. vergaderinge nochmaels 
het hare gelieve te doen , om dese quade molimina tegen 
te gaen : 't Welck de vergaderinge geerne aenneemt, be- 
kommert sijnde met de groote ongelegentheijt , die de 
kercke aldaer staet te verwachten , indien sulcke quade 
practijcken haren voortganck hebben, ende sal dit door 
de DD. Visitatores classis bij den Heer Baljou soo veel 
doenlijck bevordert worden : wort daerbeneffens D. Deput. 
Wittenwrongel versocht bij de eerste gelegentheijt dese 
saecke aen 't Ed. Hof ende bij haer Ed. Grootm. te 
remonstreren. 



Classis ordinaria, 7 April 1659. 

stoutigheden Tegen de stouticheijt van de papisten : de heeren Burge- 
des paus- meesters van Amsterdam hebben belooft alles te contri- 

doms. 

bueren ten beste van Gods kercke ende de politie : hebben 
oock hare E. gedeputeerden in last gegeven in de ver- 
gaderinge van hare Groot mog. hetselve serieuselijk te 
urgeren ende sal de volgende classis dese importante sake 
noch eens voorcomen. 



317 

D. Scoonhovius geweien scriba heeft de classis bericlit Kerckeiijcke 
credaen aenwaende kerckeliicke middelen van outs tegen ' , , 
't pausdom, sijn waerde is bedankt voor sijn neerstiglieijt ''"m. 
ende sal de Extracten de volgende reijs mede deijlen , 
om nader daar op te letten. 



Classis ordinaria, 5 Mei 1659. 

Aengaende de sake van Diemen rapporteren D. Visi- oiemen. 
tatores op eenige valschheden der papisten ontrent de 
heeren van de rekenkamer aengeleijt hare devoiren ge- 
daen te hebben om enige heeren van den Hove bij goede 
gelegentheijt beter te informeren ende hare hulpe te ver- 
soecken : ook vernomen te hebben op seker request der 
papisten partijen tegen den 14 Maij voor de Heer van 
Dorp ontboden te sijn om haer te horen is 't doenlijk te 
verenigen : anders na behoren daer in te disponeren : de 
voornoemde Broederen van Diemen versoeken, indien 
ijmant van de Broederen des classis ijts in de Hage te 
doen hadde, dat door des selfs hulpe hare sake ten bes- 
ten mach gerecommandeert worden : alsoo men verneemt 
dat niemant van de Broederen voor desen tijt in den Hage 
te doen heeft, blijven D. Visitor. belast in de sake met 
alle voorsichtigheijt te vigileren en soo 't nodigh is ook 
na den Hage te reijsen. 



Classis ordinaria, 30 Juni 1659. 

Tegen de papen ende paperij art. 47. D. Schoonhovius Middelen te- 
hebbende overgelevert synodale extracten tegen de stou- jo„,_ ^^^ 
ticheden der papisten om de selve te collationeren ende 
nader rapport te doen, sijn gecommitteert D. Langelius, 
D. Laarman, D. Schoonhoven, D, Winckelius, 



318 

Continuatie des Classis, 29 Juli. 

Middelen te- De Broeders gestelt om de opgesochte kerckelijke mid- 
dora. ^^"^ delen tegen 't pausdom (tot voldoeninge van art. 47) te 
confereren , hebben deselve van stuck tot stuck voorge- 
lezen ende geexamineert sijnde werden dese nae volgende 
alhier aengeteeckent gehouden , om daer mede de E. 
synodi in hare besoignes over dit point te dienen. 

Voor eerst de gearresteerde in Syn. Enckhusiana 1642 
nae welcker practijken vele jaren daer nae in synodis is 
omgevraeght. Med. 5. dat men tegen de Officieren doende 
professie van de gereformeerde religie ende nae ver- 
scheijden vermaningnn ende aenspraecken in naelatigheijt 
bevonden wordende als luijden die haer eedt niet be- 
trachten met goede voorsichtigheijt nae Godts woort 
kerckelijck sal procederen. Med. 6. dat men in de pre- 
dicatien de dwalingen des pausdoms grondelijck wederlegge 
ende de ongerijmtheden ende grouwelijckheden derselver 
naecktelijck ten toon sette ende levendigh afschildere, het 
volck vermane de paepsche bijeenkomsten te scliuwen ende 
bij de waerheijt stantvastelijck te blijven: ende de Over- 
heijt dat se hare conscientie quijten in de weeringe van 
de paepsche afgoderije ende valsche godtsdiensten : dat 
men oock de toehoorders doorgaens vermane tot betrach- 
tinge der goede wercken, daerbeneffens Godt te bidden 
dat hij der Overheden oogen wille openen om de gruwe- 
lijckheijt des pausdoms ende gevaerlickheijt van haer 
woelen en woeden te bekennen ende hare herten te neij- 
gen met ernst ende ijver der saecken dat tegen te gaen 
ende te stuijten, 7. dat een ronde ende grondige weder- 
legginge der paepsche doolingen werde gestelt ende haer 
gevoelen uijt haer eijgen boecken ende concilies naerste- 
lijck aengewesen. 8. dat de Leeraers hare gemeente voor- 
lichten in Godtsaligheijt, also de papisten oock daer mede 



819 

sonderlingh haer voordeel doen, wanneer eenige ergernisse 
van de Leeraers voorkomen. 9. dat in alle huijsen, schoo- 
ien , weeshuijsen ende insonderheijt kercken , werden 
ingevoert Catechisatien , soo van oude als jonge lieden: 
dat men in de gemelde Catechisatien om verre stoote, 
de fundamenten des pausdoms ende ter contrarie leggen 
de gronden van de gereformeerde religie. 10. dat men 
hen disputatien aenbiede daer men kan hopen dat sulckx 
sijne vrucht ende nuttigheijt sal hebben. 

Uit andere Hollantsche Synoden. 

Dat de predicanten aenhouden in 't refuteren van hare 
Leere, oock in bijsondere te samen spreeckingen. alcm. 
(Alkmaar) 1620. Oock vereijscht bij dese particuliere 
aenspraeck der papisten, sj-nodus Enckhus. (Enkhuizen) 
1654 als nocdiirh 1. dat den dienaer des woorts Godts 
door ordre der overheijt werde geprocureert vrijheijt ende 
acces, om deselve te mogen aenspreecken onverhindert, 
sonder van yemant daer over gemolesteert ofte qualijck 
bejegent te worden. 2. dat alle papen ende kloppen uijt 
den lande geweert worden , opdat sij door haer stout 
aenlopen de goede devoiren der Leeraren niet gedurigh 
in den weg sijn. 3. dat alle placaten tegen 't Pausdom 
ernstelijck geexecuteert mogen werden. 

Dat men de Ledematen die paepsche doopsche ofte dier- 
gelijcke trouwen vermane: over de verachtinge der ver- 
maninge de consistorie nae de omstandigheijt der saecke 
handele, 't sij met schultbekenninge voor de consistorie 
ofte opentlijck : maer voor een tijt langh van den nacht- 
mael afhoude ofte met de trappen der excommunicatie 
voortvare nae hun discretie. Syn. prov. HoU. ende Zeel. 
hab. Dord. 1574. 

Dat men naeuw lette op het onderhouden van seecker 
resolutie bij hare Ed. Gr. Mog. genomen op 't aenstaen 
der synodi versoeckende dat geen weeskinderen van ge- 



320 

reformeerde ouders mogen vervallen onder de voogbdije 
van papisten, de resolutie ingebracht tot Hoorn a° 1641 
luijt als volght dat hier mede oock vorige placaten tegen 
de papisten geamplieert sullen worden: dat alle kinderen 
beneden hare mondige jaren wesende, 't sij mans ofte 
vrouvespersonen welckers ouders ofte een van beijden van 
de gereformeerde religie geweest sijn , sullen staen tot 
opvoedinge ofte besorginge der magistraten ofte wees- 
meesteren der steden ofte plaetsen daer de voorschreven 
ouders hebben gewoont den tijt van hare aflijvigheijt. 

Dat kinderen die uijt de arme middelen onderhouden 
worden besteet worden bij luijden van de gereformeerde 
religie. Extract Syn. Zuidtholl. 1649, ingebracht. 

Dat voor al goede ordre op de schooien beraemt wor- 
den , daer op veelerleije besoignes slaen in verscheijden 
Synoden van NoorthoUant. Alcmaer 1573, Enckh. 1581. 
Enckh. 1618. Edam, 1619. Alcm. 1620. Enckh. 1630. 
Amst. 1622 en geroert in de genomineerde middelen. 
Syn. Enckh. 1642. 

Uijt acten als oock extracten eeniger synoden van 
andere quartieren. 

Dat men des somers soo wel als des winters catechi- 
sere ende geen van nalatigheijt plaetse en geve. 

Ultraj. ingebracht in Syn. Amst. 1634. 

Dat de Heeren en Edellieden vermaent werden, dat 
sij in hare huijsen niet en houden personen, die erger- 
lijck ende onbeterlijck sijn ende voor al niet en dulden 
mispapen ende die daer dogmatiseren hare huijsen te ver- 
woesten ende te verreuckeloosen. Syn"^' Gallica^ in 't jaer 
1559 en volgende jaren tot Poitiers en elders gehouden. 

Dat de gemeenten, daer boeckdruckers sijn die waer- 
schuwen geen boecken te drucken sonder communicatie 
des consistorij. 

Dat boeck verkopers , boeckdruckers, malers ende in 



321 

't gemeen alle gelovigen , encle insonderheijt de genen , 
die dienst in de gemeente hebben , vermaent worden geen 
dint5-hen te doen, deur haer kunst, officie ofte staet, dat 
strax aen die superstitie der roomsche kercke hanget. 
Ibidem. 

Diergelijcke waerschuwinge te gebruijcken tegen 't ver- 
kopen van crucifixen, paepsche beelden etc. Sjn. Friss. 
1650 ingebracht. 

Dat men de ledematen waerschuwen, niet bij te woo- 
nen eenige actie die met paepsche afgoderije ende super- 
stitie gemenght is. Ibid. 

't Gene uijt de Extracten syn. friss, (A° 1638 inge- 
bracht) gehaelt is, dat magistraten die paepsche pries- 
teren vaste wooninge in hare jurisdictie toelaten tegen 
voorgaende placaten sullen strafbaer sijn beijde ecclesias- 
tijck ende politijck, vv'ordt v/el per memorie aengeteeckent 
gehouden , doch voor dies tijt impraticabel geoordeelt. 
Nu bij de bovengestelde geleght sijnde de middelen 
Synodi Ultraj. tot Haerlera 1657 ingebracht en vinden 
de Broederen tegenwoordigh geen nieuwe bij te voegen, 
als dat in de bijsondere aenspraeck soo wel andere als 
bijsonderlijck jonge lieden gewaerschuwt worden niet te 
familiaren gemeenschap te houden in haren dagelijckschen 
ommegangh met papisten. 

Ondertusschen terwijl ontrent de opsicht op schooien 
bevonden wort dat ontrent het jaer 1626 al in practijck 
geweest is, dat de schoolmeesters van eenige kercken 
onder dese classis seeckere acte des Syn. Nation. hebben 
onderteeckent, sal met gelegentheijt daer nader op gelet 
worden, om te sien of 't selve niet wederom te hervatten is. 

Aengaende den 78 art, rapporteert D. Kickius dat het Papenhuys 
papenhuijs tot Loenen een wijl geslooten geweest sijnde, Ke^ecnn" 
nu wederom als te voren tot der papisten afgodisch ge- '■'^^ i'iemen. 
bruijck open staet. Sal D. Kickius alsnoch bij den Officier 

Bijdragen Gesch . Bisd- v. Haarlem XlVe Deel. 21 



tJ ïV »v 

van Cromenburgh urgeren op de voordesen trefFelijcke 
genomen resolutie van 't Ed. Hof met bedreijginge dat 
anders de saecke wederom ad synodum sal gebracht wor- 
den. Aengaende de saecke van Diemen sullen de devoiren 
des classis in desen aengewent aen E. Synodo gerappor- 
teert worden. 

Extraordinare vergaderinge , 5 Januari 1660. 

Magistraet Twee gedeputeerde van Diemen , sijnde schepenen , 
versoecken dat de classis de Heer Baliuw gelieve weder 
aen te spreken , dat in de aenstaende verkiesinge van haer 
magistraet , de resolutie van de Heeren Staten in het 
aenblijven of stellen van gereformeerde schepenen mach 
na gecomen worden, dat doen sullen visitatores classis. 

Classis ordinaria, 3 Augustus 1660. 

Paapsche Over den 45 art., rakende de paepsche verleidelijke 
verleidelijke j^ouweliiken , meent de E. Classis dat selve soo openbaar 

houwelljken. j ' i 

en bekent te sijn, dat geen staaltjens van nooden sijn 
ingebracht te werden, maar dat in 't generaal daar op 
behoort aangedrongen te worden, dewijle dat in alle classi 
bij nu en dan voorvalt. 

Classis ordinaria, 7 Februari 1661. 

Pae scha Over den 45 artl. behelsende de verleijdelijke paepsche 
houweiyken. houwelijkcu is bcslooten , dat soo iemand eenige staeltjens 
van sodanige houwelijken heeft, hij deselve de Gedeput. 
des Synodi sal bekent maken. Ende aangaande middelen 
tot redres sal men daarop tegen de aanstaande Synodus be- 
dacht sijn. 
PapenhuiB Over den 59 art. rakende het paapsche predikhuijs 
oenen. ^^^ Locneu D, Kickius ondervraaght sijnde heeft gerap- 
porteert dat het selve een wijle tijts geslooten geweest 



323 

sijnde nu wederom niet alleen als vooren tot der papisten 
afgodisch gebruik open stond , maar dat het ook een der- 
dendeel vergroot was. Waar op gelet sijnde is D. Kickius 
van de classe belast met sijn kerckenraed uit name der 
classis den Schout tot Loenen over het niet volvoeren 
van de resolutie van 't Hoff op den 5" October 1657 
genoomen ende in onse classicale acten van 1 April 1658 
ingeseert aen te spreeken , op dat volgens den inhout des 
selfs die plaatse moge wederom gesluoten werden en ge- 
slooten blijven en bij aldien de schout daar tegens geen 
ordre stelt, so sal de classis daar over bij 't HofF klagen 
te meer also de naburige provinciën in de jongste syno- 
dus daarover seer gedoleert hebben. 

Classis ordinaria , 2 Mei 1661. 

Sijn opgeleesen de voorige Acten van den 5 en 25 sake van 
April. D. Kickius heeft gerapporteert sijnen last van den 
7 Febr. naegekomen te hebben : dat den Schout hadde 
geantwoort dat hij nae ondersoeckinge bevonden hadde 
dat de paepsche vergaderplaetse niet wel ware vergroot 
maer echter van hem nooijt ware geslooten : uijtwijsende 
seekere attestatie van de schepenen van Loenen hier voor- 
gelesen: 't welck den schout voorn, aen de Ed. Mog. 
Heeren van de Hove Provinciaal hadde bekent gemaeckt, 
die daer op contentement hadden genomen dat evenwel 
de Ed. Kerckenraet verstaende dat se aldaer noch con- 
tinueerden hare superstieuse vergaderinge en exercitien 
te plegen den schout wederom hadden aengemaent , die 
daerop aldaer verschenen was ende de presente luijden , 
ontrent 4 in getal hadde bekeurt met ernstich interdict 
van niet meer daer bij een te vergaderen : soo ware daer- 
nae geen sonderlinge vergaderinge daer ter plaetse meer 
gehouden. De E. Classis hier in niet ten vollen konnende 



324 

gerust sijn, heeft geresolveerd, dat de Kerckenraet van 
Loenen neerstelijck sal informeren soo op de vertimme- 
ringe van 't gemelte huijs, als op de reden van het niet 
sluijten midsgaders van het vergaderen soo in die plaetse 
als elders : nae welck rapport de E. Classis sal doen nae 
gelegentheijt. 
Papisten Art. 44-. ('t placaet tegen de Papisten). Is noch aen 
pataa. ^^ ^j Broeders Gecommitteerden geen aenschrijven van 

Rev. D. Deput. Synodi gekomen. 
Paepsche Art. 45. (Pacpsche verleijdende houwelijcken) 1° sal 
ouwijc en. ^^ Kerckeraet van Amsterdam nae eenige staeltgens onder 
haar voorgevallen vernemen ende ter gelegener tijt de 
selve brengen daer 't behoort. 2° de middelen van redres 
sullen D. Schoonhoven en Scriba, voor desen aengeteijckent 
opsoecken ende inbrengen. 

Classis ordinaria, 30 Mei 1661. 

Paepsche Op art. 45 (pacpsche verleijdende houwelijcken). Alsoo 
eenige notabele staeltgens soo van verleijdinge als ge- 
welt der papen en papisten onder onse classe voorgevallen 
sijn: sullen de selve ter naester vergaderinge ingebracht 
worden. Sijn oock uijt verscheijden Synodale Acten , in- 
sonderheijt van Hoorn 1649 articulen tot redres van dat 
quaet ingestelt, voorgeleesen ; welck bevonden sijn dat 
meest in de kercken gepractiseert werden. 

Classis extraordinaria, 7 Juni. 

Papisten. Als mede, dat de toenemende dagelijcksche stoutig- 
heden der papisten mogen tegen gegaen worden. 

Classis ordinaria, 4 Juli. 

Papenhuijs D. Kickius heeft soo mondelingh, als met voor lesen 
van een Acte des Kerckeraedts van Loenen gerapporteert : 



houwe- 
lijcken 



325 

dat de selve kerckraet, neffens den Schout, oculaire in- 
spectie op het papenhuijs tot Slootdijck hadden genomen 
ende bevonden: dat het selve huijs niet en is vergroot, 
maer dat alleen eenige lichten in een kamertgen gemaeckt 
waren : dat echter alle sondagen (onaengesien den Schout 
dickmaels verstooringe doet) de paepsche godsdienst daer 
gepleeght wort, hoewel seer vroech des morgens ende 
niet met soo groeten toeloop van menschen als voor desen. 
De vergaderinge verstaet, dat daer mede de goede meij- 
ninge van 't Ed. I\Iog. Hof Provintiael (de qua 1658, 
1 Apr.) niet voldaen is : gelijck oock de klachten van de 
E. Classis van Utreclit blijven continueren: heeft daerom 
geresolveert dat DD. Visitatores metten eersten aen 't Ed. 
Mog. Hof vemonstreren sullen alle gelegentheijt met 
instantelijck versoeck, om hare voor desen genomene vi- 
goreuse resolutie te willen effectueren. 

Ordinare vergaderinge, 1 Augustus. 

D"' Visitatores verhalen , dat se in 's Gravenhage soo papehuijs 
aen den Ed. H^ Praesident van 't Hof Provintiael als '°' ^'°'"- 
oock de A. Raeds-Heeren den H'^'' van Maesdam ende de 
Raet, het versoeck der E. Classis wegen de paepsche 
conventiculen tot Slootdijck in Loenen hebben gedaen : 
waer op haer de Ed. H'^ Praesident uijt naeme van het 
Ed. Mog. Hof hadde aengeseijt, dat het selve Hof der- 
waerts gecommitteerde soude senden, om oculaire inspectie 
te nemen: dat oock sorge soude gedragen worden, dat 
hare resolutie soude gemincteneert worden. 

Ordinare vergaderinge, 3 October. 

Wegens het papenhuijs tot Slootdijck in Loenen rap- Loenen- 
porteren de E. Broeders, die op de Synode geweest sijn, *''" "'•^'' 
dat sijn Ed. de Heer Raedsheer van Dorp, commissaris 



326 

in den synodo hadde verhaelt, dat een van de Heeren 
Raedsheeren van 't Ed. Hof naer Loenen gecommitteert 
was om op alles oculaire inspectie te nemen : waer op 
't gene daer geschieden sal, sal moeten uijtgewaght worden. 

Classis ordinaria, 5 Juni 1662. 

i'apenhuis Aengaende het papenhuijs tot Loenen wort goetgevon- 
tot Loenen. ^^^^ |^jj ^^ g vergaderinge also tot noch toe geen naer- 
der bescheijt is ingecomen of de E. commissaris aldaer 
in loco is geweest , of niet wort belast de kercke van 
Loenen hierop naerder te inquireren en rapport daer van 
in te brengen. 

Classis ordinaria, 3 Juli. 
Papenhuijs D, Kickius gevraegt sijnde aengaende het papenhuijs 

van Loenen. i i •• i i r^ 

tot Loenen rapporteert dat liij den schout van bromen- 
burgh heeft gesproken en dat noch toe geen commissaris 
van den Hove aldaer niet en was gecomen om oculaire 
inspectie te nemen. 

Classis ordinaria, 2 Juli 1663. 

stoutigheden Deputatus D. Heijdanus loco D. Triglandij rapporteert 
van pater van ^j^ j • • ^ ^ Heereu vau de Diemermeer over de 

der Criiych. J 

gruwelijcke stoutigheden en verleijdinge van pater van 
der Cruych geclaecht hadde , de E. Heeren hebben be- 
looft dat se die paepsche stoutigheden tot contentement 
van de Classe souden weeren. 

Classis extraordinaria , 13 Juli. 
stouticheden Also iu de lactste synodo, onsen classi was bevolen 

der papen. 

bij de E. Magistraet van Amsterdam te versoeken hulpe 
tot voortsettinge van de Remonstrantie bij de E. Synodo 



327 

overgelevert tegen de stouticheden der papen en het exe- 
cuteren der oude placcaten rapporteert D. Belcampius en 
D. van Noort, dat de E. IMagistraet heeft aengenomen 
dese sake aen de Gedeputeerde» ter dachvaert te schrijven 
en dese dingen hare E. ten hoochsten te recommanderen. 

Classis ordinaria, 1 October 1663. 

Is voorgelesen eenen briefF van D. Blosius uijt name Een bneff 
der Eerw. Classis van Utrecht notificerende de steiighende '*'" x!.'^''!? 

•^o van Utrecht. 

stouticheden van den paep in Slootdijck resorterende onder 
Hollant, ten eynde de E. Classe van Amsterdam daer 
tegen gelieve te ijveren. D. Johannes Kickius, predicant 
aldaer, getuijcht dat de stouticheden aldaer meer afnemen 
als toenemen 1° omdat men met soo groote toeloop van 
wagens daerhenen niet meer comt , 2" omdat de paep nu 
een uyr eer begint als wij onsen godsdienst, soodat 
d'onse haer niet ontmoeten: de Ed. Classe resolveert daer 
op dat men sal schrijven aen de voors. Classe van Utrecht 
dat wij van tijt tot tijt daer tegen hebben gevigileert 
ende dencken daer in te continueren , maer soo sij eenige 
nieuwe staeltens van paepsche exorbivantien aldaer ver- 
nomen hebben dat se deselve ons behooren te notificeren 
en dat se ook selve behooren daer tegen op haren bodem 
te ijveren te meer alsoe de paep in 't Sticht bij haer is 
woonende. Dit sal doen D. Praeses. 

Continuatie des Classis, 2 October. 

D. praeses de Roij heeft volgens den last der classis Antwoort- 
van gisteren geconcipiëert een brief tot antwoorde wegens ^^l^^^^^^J^ 
den voors. paep tot Slootdijck aen de E. Classe van "^^ utncht. 
Utrecht, die onse E. classi voorgelesen sijnde wel heeft 
bevallen en sal ten eerste dervvaerts bestelt worden. 



338 

Classis ordinaria, 7 April 1664. 

Ant«oort op ^^ D° Bedsio op sijne missive aengaende de Paepse 
de brief D. stoutichhedeii op Slootdiick van D" de Roii uiit naem 

Bedsij belan- . •> J 

gende de desBS classis geantwoort, doch noch geen wederschrijven 

Baacke van ^ p 

siootdijck. ontfangen. 

Alsoo eenige quade geruchten nopende dese saacke 
ende plaatse werden gehoort, sal D. Kickius hier over 
gesproocken werden. 

siootdijck. Over de geruchten van eenige paepse stoutigheden etc, 
tot Slootdijck D. Kickius gesproken sijnde, verklaart geen 
commissarissen sedert een jaar aldaar in loco geweest te 
sijn. Men sal nochtans sich op de lopende geruchten wat 
nader informeren of hetgeen verhaalt wort misschien niet 
elders mochte sijn geschiet. 

Classis ordinaria, 16 Juni löB^. 

ActaSynodi. Art. 30. De pacpsc regenten betreffende wert gevigi- 
leert ter plaetse daer het nodigh is ende noch eenigh 
gebreck soude mogen sijn. 

Art. 32. Tegens de paapse stoutigheden wordt bij dese 
classis op het ernstighste gewaackt en sullen oock de 
voorgeslagen middelen daer toe dienende in de consisto- 
riale boecken werden geinsereert, waar mede men oock 
airede besich is. 

Art. 34. Spreeckende van paepse huwelijcken ende het 
hertrouwen voor de priester, sijn tot noch toe geene be- 
sondere staaltjes voorgekomen. 

Art. 46. Papenhuijs tot Loenen , wordt daarin noch 
gestadelijck gevigileert. 

Classis ordinaria, 1 Juni 1665. 
Brief van Js voorgelescn sckcrcn brief van de gedupeerden des 

Uijlrecht. , . ^-... , , . , 

classis van Uijtrecht, waar in te kennen gegeven word 



329 

dat se onse brief aengaende de gelegentheijt van Sloot- 
dijck niet en hebben ontfangen bij faute van den schipper, 
verclaren dat de afgoderije aldaer noch stoutelijck ende 
publijkelijck gepleecht worden ende also bij de provintie 
van Uijtrecht hier in (so liaar UE. voorgeven) beswaar- 
lijck, ja schier onmogelijck redres can becomen worden; 
versoecke dat men van wege onse classis bij de Heeren 
Staten van Holland mochte arbeijden, dat doch immers 
door hoger macht dit aanstotelijck quaad eenmael wech- 
genomen worde. Is goedgevonden dat men alvorens bij 
D. Kickium welke absent is nadere informatie nemen sal 
om alsdan na bevind van saken te resolveren. 

Classis ordinaria, 27 Juli 1665, 

Van Slootdijck rapporteert D. Kikius dat de confluentie siootdijck. 
der papisten aldaer noch blijft bij na in de selfde staat, 
alleen dat het schijnt , dat de lieden met wagenen soo 
veelvoudich niet en co men als wel voor desen plachte 
te geschieden. 

Classis ordinaria, 7 Juni 1666. 

Art. 21. Paepsche regenten. Is geresolveert dat de Actu synodi. 
Broeders die daer noch mede beswaart sijn en niet anders 
dan door den Synodum oogschijnelijck konnen geholpen 
worden, het selve sullen inbrengen op den naast komende 
classis. 

Art. 33. Het hertrouwen door de Paapen. Omgevraagt 
sijnde na staaltjes van dien verklai'en de Broederen tot 
noch toe geene te hebben noch te weeten. 

Art. 42. Stoutichheden der papisten tot Loenen, De 
classis heeft daar omtrent hare devoiren gedaan en door 
D° deput. de Roij den WelEdelen Heere van Maesdam 
overgelevert. 



330 

Classis ordinaria , 26 Juli. 

De classis van Enchuijsen heeft wel geen nieuwe gra- 
vamina: doch in aenmerckinge neemende 

dat niet alleen des pausdoms afgoderijen en haar vrij- 
heijt in 't frequenteren van hare genoechsaam openbare 
vergaderingen maar oock desselfs stoutigheden soo langer 
soo meer aanwassen ende sij bij alle gelegentheden de 
ooren opsteecken (insonderheijt oock veroorsaackt ende 
gestijft door de vrije inwooninge van soo veele paapen 
ende genoemde geestelijcke persoonen in ons land) gelijc 
noch ter occasie van den Munsterschen oorlogh soo over- 
vloedigh gebleecken is ende volgens dien soo veel slan- 
gen gevoedt worden in onse eijgen boesem tot groot ge- 
vaer beijde van Staat ende Kerck 

Op het P lid slaande op de al te grote vrijheijt als 
oock de stoutigheden der papisten ten tijde van den Mun- 
sterschen oorlogh allentlialven gebleken is geoordeelt dat 
tot weeringe van dien serieuselijck en met allen ernst be- 
hoord aangedrongen te worden insonderheijt in dese tijden. 

Classis extraordinaria, 23 Augustus. 
stouticheijt D. Clercquius maackt bekent , dat de correspondens 
der papisten Traus-isulauiae in den laatsten synodo tot Enchuijsen heeft 

te Emme- 

loort. gerapporteert dat de papisten in de dorpe Emmeloort, 
waer van de Burgemeesters van Amsterdam Ambachts- 
heeren sijn, onverdragelijcke stouticheden plegen met ver- 
soeck dat door de Broederen van wegen Arasterdam in 
synodo present sijnde de Eerw. Classis mogte werden 
versocht, dat se gelieve hare Groot Achtbaarheden van 
Amsterdam dat te laten remonstreeren ende eerbiedelijck 
te versoecken dat haer Achtbaeriieden gelieven sulx tegen 
te gaan ende te remedieren : de vergaderingh heeft goet 
gevonden dat sulx met allen ernst sal werden gedaan 
door D° Clercquius ende D° David Clincquant. 



331 

Ordinaire classis, 25 April 1667. 

Op den 16^^ artikel raeckende de paepse regenten is Paepse 
verstaen dat de respectieve broeders die noch paepse '^*°'^" '^" 
regenten onder haer hebben worden belast sulx ter naester 
classicale vergaderinge bekent te maecken en wie sij sijn 
om in dat geval de synodale resolutie te voldoen en sal 
sulx aen de absente broederen van Amsterveen, Sloten 
en Blaricum en Waeverveen aengeschreven worden. 

Classis ordinaria, 6 Juni 166 7. 

Wat de paepse Regenten aengaet wordt dit volgende Paepse 
ingebracht van de respective kercken, dat naem. te Am- "genten. 
sterveen noch sijn 3 paepse schepenen en 4 van de 
religie ; 

te Sloten en Sloterdijck sijn 4 paepse schepenen en 3 
van de religie en voorts aldaer kerckmeesters , wees- 
meesters en armvooghden alle paeps; 

te Loenen een paepse schepen en die noch is een af- 
vallige ; 

te Ouderkerck sijn 3 paepse schepenen, 3 buertmees- 
ters en een huijssittenmeester ; 

te Diemen de regeeringe gereformeert maar een paepse 
armvooght ; 

te Waverveen 2 paepse schepenen , 3 gereformeerde ; 

te Wa veren 4 paepse schepenen maar een gereformeert; 

te Loenen en Blaricum sijn 4 paepse schepenen , 3 
geref. en daer de buertmeesters alle paeps, kerckmeester 
een paep, armmeesters te Blaricum alle paeps : Wordt 
goedgevonden, alsoo onder dese staeltgens de meerendeel 
te redresseeren staet bij verscheiden Heeren in dese stadt 
(Amsterdam) woonende, als te Amsterveen bij den Heer 
van Hoornals Ambachtsheer; te Sloten bij den Heer Hoort; 
te Ouderkerck bij den Bailiu van Amstelant, te Waver- 



332 

veen bij den selven, te Waveren bij den Heer van Wave- 
ren; dat men al voren eer men tot den Synodus comt 
hier tegen sal arbeijden bij de genoemde Heeren door 
den praeses en scriba, met bijvoeginge van die geene , 
die in haer plaetse gebreck hebben. 

Paepse ver- Ad art. 83 raeckende de stoutigheden der paepse ver- 
gaderingen 1 • T i 1 1 
tot Loenen. gaedenngo tot Loenen w^ort goetgevonden, dat men nomine 

classis sal aenschrijven aen Dni deputati synodi en den 

Heer van Maesdam , opdat door het Ed. Hof daerin ver- 

sien mochte werden en de paepse vergaderplaets gesloten 

mach worden. 

Classis ordinaria, 25 Juli 1667. 

Paepse Wordt gei'apporteert van de broeders gedeputeert om 

^ " "^ " verscheijden Ambachten alsmede de Bailiu van Amstelant 
te begroeten , tot het weeren van de paepse Regenten , 
dat sij hare commissie hadden uijtgevoei't en van de voor- 
seijde Heeren tot antwoort becomen, dat sij van voor- 
nemen waeren de placaten des lants, daer het doenlick 
soude sijn te executeeren; wort noch goetgevonden hier 
in voort te gaen per visitalores classis om redres te 
soecken bij den Heer Drost van Muijden wegen Laren 
en Blaricum. 
Paepenhuijs Ad artic. 33 synodi superioris heeft de Heer van Maes- 
dam op het versoeck der E. Classis aenschrijvinge gedaen 
aen de momber Heeren van Croonenburgh om die paepse 
vergaderingen onder haer te weeren ; twelck sij oock 
souden aengenomen hebben nae te comen. 

Ordinaria classis, 3 October 1667. 
De Heer jg ingebracht van de visitatores classis , dat sii nae de 

Drost ver- ° •' 

socht om resolutie des E. classis hadden begroet den Heer Drost 
ten te wereü. van Muijdeu om te weeren de paepse Regenten; die daer 



333 

op gelieft heeft te antwoorden , dat maer dies aengaende 
gebreck was te Laren en Blaricum , en dat niet wel daer in 
was te voorsien bij gebreck van genoeghsaeme stofFe, soude 
evenwel sijn best doen, 't welck men dan sal uijtwachten. 

Classis ordinaria, 29 Juli 1669. 

De E. classis van Alcmaar heeft tegenwoordich geen cravamina 
nieuwe o-ravamina maer wenscht alleen dat de oude en 
verouderde instantelijck werden geurgeert, ten besten van 
de eer onses Grooten Godts en weeringe van alle onbe- 
hoorlijckheden , onder andere die betreffen de stoutighe- 
den der papisten en paapen , soo int gemeen als int bij- 
sonder in het contrarenieren der politijcke ordinantien op 
het stuck des houwelijx geeraaneert en het importuneren 
van Gereformeerde aen paapse persoenen getrouwt om 
haer te laeten hertrouwen bij de Paap. 

Classis ordinaria, 9 Juni 16 70. 

Art. 10. Aengaende het regeeren van paapsche regen- Paepse 
ten sijn eenige staaltjes van D. Wilmerdonk, D. Selijns "^°^° ^°- 
en D. Pothuysen de E. vergaderinge voorgedragen, waarop 
is goed gevonden dat deselve de scriba classis sullen 
werden ter hand gesteld, om die bekent te maken aan 
DD. Deputatis syiiodi ende Haer E. te versoecken, dat 
sij daer tegen gelieven te vigileeren. 

Art. 28. Aangaande Emeloort maken de Gedeputeerden Emeioort. 
bekend dat de Heeren Burgemeesteren van Amsterdam 
hadden geresolveerd, dat sij wel scherpelijck de schout 
van Emeloort souden aanschrijven om de reghte gescha- 
pentheit der saaken te verstaan , ende dat haar Ed. Achtb, 
sorge souden dragen , datter niets en soude werden gedaen 
tot nadeel ende prejudicie van de gereformeerde aldaar. 



334 



UIT DE ANNALES BELGICl 



FRANCISCUS VAN DUSSELDORP. 



Op bl. 263 van het 2^ deel zijner Batavia Sacra geeft 
van Heussen ons te lezen: //Franciscus Dusseldoipius, 
/,Lugduno-Batavus, jnris consultus , theologus-sacerdos , 
//post insignes in apostolatu patriae suae nee non Cliviae 
//praestitos labores, dum natalium et fortunae bona glo- 
,/riamque fugit , atque in senio quietem contemplationis 
ü/sectatur, vir celeberimus Coloniae ignotus moritur anno 

,/16;30 pridie Kalend. Aprilis Scripsit librum de Tu- 

uinultibus Belgicis , asservatum pridie in bibliotheca reve- 
»rendissimi Rovenii et una cum ejus libris direptum. Hic 
//idem forte cum Annalium voluminibus. Ex relatione 
//nostratium didici libros hos Orangiae principi donatos , 
//ab illo lectos ab eoderaque indignabundo flannnis traditos 
//et absumptos." 

Gaf het spoorloos verdwijnen van het merkwaardige 
boek eenigen schijn van waarheid aan hetgeen van Heussen 
op hooren -zeggen neerschreef , de werkelijkheid is , dat 
de Annales tusschen de Scriptores Medii Aevi zorgvuldig 
werden bewaard in de boekerij der stad utrecht. De eerste, 
zoo ver we weten , die aan het werk daar zijne belang- 
stelling kwam betuigen, was J. J. Dodt van Flensburg, 
de onvermoeide navorscher van de bronnen onzer vader- 
landsche geschiedenis. Zie zijn Archief voor Kerkel. en 
Wereldl. Geschied. VI, bl. 18, n. 2. Hem dank ik mijn 
nadere kennismaking met den belangrijken arbeid van 



335 

Dusseldorpius. Mag ik den lezer ook eeni^zins op de 
hoogte brengen? 

Het werk bestaat uit twee lijvige in folio's, beschreven 

door van Dusseldorps eigen hand. Na eene inleiding van 

acht bladen zeer klein en dicht ineengedrongen schrift 

volgen de Annales , die loopen over de jaren 1566 tot 

en met 1615, juist het gewichtigste tijdperk onzer vader- 

landsche geschiedenis. Wat het werk voor ons Katholieken 

vooral belangrijk maakt, is het feit, dat de schrijver de 

kerkelijke toestanden meer bijzonder in het oog houdt , 

het lijden en strijden der Katholieken naar het leven 

teekent en hunne rechten verdedigt met de rustige kracht 

zijner veel omvattende wetenschap. Aan het slot van zijn 

boek schreef hij neer: «Habes, amice lector, historiam 

iContinuam annorura 50, foelici numero, et aetati meae 

ffSynchrono. ') In quorum priore quinquennio profiteor 

ugrato animo , me plurimum adjutum per illa , quae 

jysumma diligentia notarat et coUegerat pius senex Joannes 

tfGerardi Stempelius consul Gaudanus ^) et pro Catholica 

^religione mortuus in exilio Coloniae ; quorum copiam 

//benigne mihi fecit ejus filius Gerardus Stempelius cano- 

//uicus apud S. Georgium et vicarius in Summo Coloniae. 

/^Utrum vero plura additurus sim nescio. Agens enim 

//Coloniae, rerum quae in Belgio aguntur solitam notitiam 

//non habeo. Et ingravescens in corpore infirmo maturius 

//aetas, latendi atque ex tristi saeculo evadendi summa 

j,cupiditas suadent deinceps quietem et ad instantem mor- 

//tem praeparationem. Aliis itaque, ut puto, lampadem 

//tradam. Tu laborem raeum boni consule. In quo non 



1) Tn 1567 blijkt de schrijver te zijn geboren, zoodat zijne Annales 
denzelfden kring van jaren beslaan als zijn leeftijd in 1616. 

2) In 1552 en vervolgens vinden wij Jan Gerrit Stempelsoon in de schepen- 
bank te Gouda; in 1570 tot 72 bekleedt hij er een burgcrmeesterszetei. 
Walvis. Beschrijv, der stad Gouda, bl. 78-81. 



336 

//quaesivi proprium honorem , nomen meuin supprimendo 
«et me vivente haec non evulgando, sed solam Ecclesiae 
//in posteris utilitatem. — Itaque nihil quod sciam falsum 
//posui ; nude omnia et sicut gesta sunt narravi : sicubi 
/yjudicem interposui , non metum non favorem admisi. 
//Attamen licet nihil mihi conscius sim, non tamen in 
»hoc justificatus sum. Itaque libentissimo et obedientissimo 
//animo omnia penitus subjicio et submitto censurae S. R. E. 
//matris meae charissimae. Privatus vero manum absti- 
;/neat, si me accusatorem et Deum vindicem nolit. — 
//Tu vero, quicumque haec legeris, mortuo bene precare, 
(/Supplico. 

,/Vale. Coloniae 13 Julii anno 1G16." 

Vier belangrijke jaren, 1572-75. voor de geschiedenis 
van 't bisdom Haarlem van bijzonder gewicht, hebben 
we afgeschreven, om die hier mede te deelen. Na inzage 
daarvan te hebben genomen, vertrouwen we, dat de lezer 
dringend zal verlangen met het gansche werk kennis te 
maken. 



1572. 

Septimo Januarii , stilo Romano et communi , scribit 
ad senatum Hollandiae Albanus , se intellexisse reginam 
Hispaniae feliciter enixam masculum, et in signifactionem 
gaudii se relaxasse aliquot captivos, qui in carcere erant 
ex eo quod tempore debito plenariae abolitionis commo- 
dum non adhibuissent ; veile se scire uirum in aliqui- 
bus Hollandiae carceribus plures hujusmodi custodiantur, 
et si qui sint, petere ut nomina atque cognomina ipsorum 
cum toto processu criminali ad se destinentur, ut re cog- 
nita statui de ipsis quoque possit. Respondent Ordines 
22 Januarii, jam ante aliquot annos Suam Exc""" recog- 



837 

nitionem tallum caussarum ad se evocasse , et proinde 
nullos hujusmodi captivos vel processus apud se esse. 

Vigesiraa secunda Januarii conventus Ordinum Hol- 
landiae ; ubi comparuerunt pro nobilibus Dominus Spran- 
gensis, Lockhorstius, Oistervvyckius , Jacobus üouza, pro 
Dordracenis Dominus Gijssenburgius scabinus et Petrus 
Cornetus syndicus , pro Harlemensibus Henricus Wame- 
lius consul et Henricus Assendelftius syndicus, pro Del- 
fensibus Sasboldus Cornelii consul et Gerardus Biese 
syndicus , pro Leydensibus Joannes Broekhovius consul 
et Paulus Busius syndicus, pro Amstelredamensibus Hen- 
ricus Cornelii Silling consul et Martinus Blocklant svn- 
dicus, pro Gaudanis Joannes Gerardi Stenipelius et Joannes 
Reineri consules; propositumque fuit, quandoquidem exules 
Hollandici pyraticam exercentes mare quasi claudebant, 
praesertim cum in Vlidano Amsterdamensium portu sta- 
tionem haberent , quo potissimum modo illis obviam iri 
posset. Ordines dicunt periculum et damnum jam grave 
flagitare remedium , vel eo magis ne sub praetextu eos 
fugandi praesidium militare in HoUandiam adducatur. Ta- 
men cum inveniant se ita oneratos decimatione et vicesi- 
matione atque reditibus ordinariis ut ulterius sumptus 
facere non possint , praesertim cum verendum sit ne , si 
semel suis impensis hoc facere inceperint , prorex onus 
continuüm efficiat. Fuitque iterum deliberatum, an Ordines 
non possent offerre Albano, se extraordinarie paratos, in- 
struere duas triremes et duas celoces, quod aestimabatur 
constaturum 12U00 florenorum ; verum cum non possent 
Ordines inter se convenire , res in aliud tempus rejecta 
est vel regis curae resignata. 

Cum Albanus quotidie experiretur varias difficultates, 
quas vectigal decimarum Belgio inferebat, varia item ex- 
cogitabat, quibus remedium adhiberet. Sic 23 Februarii 
promulgato Bruxellis edicto constituit , ut decima rerum 

Bijdragen Gesch. Bisd. v. Ilaariem XIV^ Deel. 22 



338 

extra Belgium deferendarum solveretur apnd regia telonia, 
abrogatis variarum urbium siimptiosis exactoribus. Postridie 
vero rursum edicit, magistratus civitatum debere incum- 
bere executioni vectigalis decimarum ; nee illos satis fecisse 
cum tres exactores nominarint, sed illis debere auxilium 
praebere sub poena depositionis ab officio et correctionis 
arbitrariae. Deinde ipsis praescribitur ut absque ulla mora 
collectoribus sub poena carcerls et arbitraria injungant, 
serio et dlligenter in caussa vectigalium procedere et stante 
pede colligere quicquid a publicatione praeteriti anni debi- 
tum repertum fuerit, refractarios vocando in jus in diem 
sequentem. Si qui vero dicant se amplius nolle negotiare 
ob hoc vectigal, ipsis interdicatur ulterior reditus ad illud 
exercitium sub gravissima mulcta vel poena arbitraria ; 
si qui vero dicant se hactenus non annotasse illa quae 
vendiderunt, attamen in posterum paratos annotare, po- 
terit hac vice collector generalis cum liujusmodi summarie 
transigere. Ne vero collector processibus iuvolvatur, jube- 
tur loei praetor, illi in judicio assistere, qui etiam in 
litem jurare tenebitur, reo condemnato non tantum in id 
quod debet, sed etiam expensas et mulctam 30 vel 60 
florenorum. Si qui vero faciant opificia necessaria reipu- 
blicae, non poternnt ob hoc vectigal desistere sed praecise 
ad continuationem cogantur sequestratione personae atque 
bonorum mobilium ; quod si plures ad hoc conspiraverint, 
in exilium pellantur bonis fisco addictis; si vero integra 
societas hoc fecerit, privetur cunctis suis privilegiis et 
bonis communibus. Reus in jus vocatus teneatur respon- 
dere statim, et non nisi ex justa caussa trium dierura 
dilatio et semel tantum concedatur. Si qui vero contra 
edicta regis opponant vel excipiant, tanquam seditiosi et 
hostes tractandi sunt et ad notitiam Albani deferendi. 
Reus non poterit uti advocato vel procuratore, sed tene- 
tur ipse pro se respondere. Si reus non compareat, sta- 



339 

tim condemnabitur et in litem juvabitur cum mulcta et 
expensis. Et ne judex competens deficiat, constituetur 
tribunal et aliqui scabini et secretarii, qui omnibus die- 
bus 3 horis ante, 3 post prandium de nulla alia re 
cognoscere polerunt; a quorum sententia nemo appellare 
poterit nisi per provisionem solvat. Non tarnen per hoc 
exoneratur magistratus, quin etiam teneatur huic negotio 
intendere. Qui mulctam solvere non poternnt, in corpore 
puniantur. 

Vides ex hoc edicto , quanta obstinatione per totum 
Belgium huic vectigali resisteretur, quantumque urserit 
Albanus ut ejus executio fieret; qui, ut non tantum vi 
ad hoc cogeret indigenas sed etiam aliqua benevolentia 
traheret et tam odiosum vectigal aliquatenus excusaret, 
26 Februarii iterum litteras ad singulas provincias mittit, 
quibus enumerat moderationes huic vectigali adhibitas , 
nimirum quod ultima tantum distractio hanc (sic) subeat, 
merces exemptae sint in totum , item rudes et perficien- 
dae materiae, imperfectae quae in ministerium serviuiit 
decimandorum, qualia snnt ligna ad coctionem cerevisia- 
rum et similia ; quin et pro manufacturis exportandis a 
decima ad tricesimam recessum , quod etiam obtinere 
spondet in piscibus halecibus et similibus salsamentis ; item 
ob frumenti caritatem vectigal hoc in ejus venditione re- 
missum usque in messem instantem , quod exemplo ser- 
vire debet, regem in aliis casibus similem benevolentiam 
ostensurum ; dispensasse quoque cum venditoribus rerum 
minutarum ut sub sua declaratione decimam singulis die- 
bus segregent; collectoribus remisisse cautionem, servata 
sola juratoria; lanionibus quoque in redemptionem con- 
cessum ut pro bove triennio majore solvant 32, pro junio- 
ribus et vaccis 14, pro vitulo et ariete 3, pro porco 6 
stuferos, pro ove 18 obolos, pro agno stuferum. Quod 
licet antehac locale fuerit , amodo generale futurum 



340 

denuntiat ; denique curn ad reliquos omnes difficultates 
oborituras rex moderationem promittat, necessarium esse 
ut subditi obediant ; demum pro appendice adjungit se 
veile ob commoditatem subditorum ut decima salis non 
solvatur in ultima distractione sed in loco ubi excoctum 
fuerit. 

Quinta Martii Bruxellae editur edictum , quo interdici- 
tur ne posthac reditus annui (: non autem emphiteuses 
et similia :) emantur ut cogatur debitor annuatim solvere 
frumentum, butyrum et similia; praeteriti vero contractus 
tales jubentur reduci ad nummum sextum decimum sum- 
mae in literis expressae vel colligendae ex valore quae 
tune fuit rerum stipulatarum. Ulterius edicitur ut reditus 
liciti hucusque erapti, qualescumque sint, non possint lui 
a debitoribus nisi tali valore raonetae, qualis tune cursum 
habuerit cum verosimiliter secundum illum solutum sit ; 
annui tarnen reditus permittuntur solvi secundum cursum 
pecuniae singulorum annorum tune praescriptum. 

Vigesima septima Julii promulgatur edictum valoris 
monetarum a rege Bruxellis editum , ubi aureus Renensis 
taxatur 35 stuferis , duplex ducatus Hispanicus 4 florenis 
14 sestartiis, scutum Gallicum 2 florenis 3 stuferis, im- 
périales daleri 3:2 stuferis. 

Sub initium hujus anni rebelles, qui in Anglia a peste 
illa regina perfide et ingrate foti et adjuti fuerant contra 
principem suum naturalem atque clementissimum, classem 
viginti sex navium congregant, ascitisque in societatem 
piratis aliquot Anglicanis, ita ut mille atque ducenti fere 
milites sub signis essent, inter quos Arnoldus Dorpius , 
Wilhelmus Treslongus aliique non nuUi perditi et obaerati 
nebulones ') praecipue censebantur, praeficiunt sibi Wil- 



1) Nebolo := polis8on = schavuit. De nitdrukkiüg is niet heusch en ver- 
dient afkeuring. Ook al werden de Katholieken toen soms vereerd met den 



341 

helmum baronem Lumayensem , vu]go coniitem Marcen- 
sem dictum. Quandoquidem autem hoc potissinuim autliore 
inalorum nostrorum periodus exordium coepit, operae pre- 
tium forsitan erit, pauca de eo praefari. Erat autem filius 
natu minor comitis Marcensis et subjectus episcopi Leo- 
diensis , fratre suo majore viro probo et regias partes 
semper sequuto. Hic autem homo nequam et improbus 
omnino Gallicos mores ') et improbam levitatem ita prae se 
ferebat, cum inter ambulandum subinde projecto pallio 
effuso cursu in obvios ferretur, quandoque vero compo- 
site admodum incedens subito in giruni rotaretur; ut a 
nostratibus, hujusmodi ineptiis inassuetis, vulgo furiosus 
comes vocaretur. Fuerat autem a patre Catholice educatus, 
ita ut sub finem vitae, dum a cane suo rabiente morsus 
de recuperanda valetudine desperaret, stimulante con- 
scientia sacerdotem et Ecclesiae Sacramenta frustra requi- 
reret; ut proinde, quae tota vita sua nefaria et haeretica 
perpetrarit, satis constat contra conscientiam ab eo gesta 
fuisse, ea potissimum de caussa quod sororem principis 
Auraici, quae postmodum comiti Swartsenburgio nupsit , 
ambiret et Auraicus, callida vulpecula, inani spe ipsum 
lactabat ; cum autem nefario et sceleratissimo nebuloni 
non nisi magnis sceleribus commendari non [sic] posset , 
urgente ambitione in preceps datus est. 

Cum occupasset het Vlye et Thessaliam, portus sep- 
tentrionales Hollandiae, institerunt Ordines ejusdem pro- 
vinciae apud Albanum , ut armata classe inde fugarentur. 



titel van „lucifugi nebalones", dit gaf hun geen recht om gelijke eer te 
bewijzen. Uwe hand, die met slijk werpt, bezoedelt zich, ook al hebt gij 
te voren aan het slijk ten doelwit geslaan. 

1) Over de Fraosche zeden van dien tijd verdient te worden nagelezen: 
Berault-Belcastel, Histoire de l'Eglise, d. 9, bl. 532 en 533 der uitgave 
van 1835. Die dit heeft gelezen, zal wel erkennen dat Lumey bij de 
Fransche Hugenoten in school moet geweest zijn. 



312 

Verum cum Albanus negotium illud parvipenderet, dicens 
piratas solum esse, qui fidem cito mutaturi sint, regem 
hostes non habere, — accidit ut rebelles captis pluribus 
Hollandorum navibus, multisque ad eos confluentibus 
nebulonibus toto quasi mari potirentur atque prima Aprilis, 
quae erat ipsa Parasceve sancta , Brielam adnavigantes, 
occupatoque portu et proditione civium urbe admissi in- 
gentem terrorem tota HoUandia pepererunt, praesertini 
tali tempore: incidit enim haec res in primam Aprilis, 
quo secundum cyclum Pascalem dies Veneris Dominicae 
Passionis in Ecclesiae Catholica celebratur. Notandum vero 
quod in eo erratum est ab Albano; nam ut Ultrajectenses 
mordicus resistentes decimationi vexaret militari praesidio, 
milites, qui Brielae et Flessingae erant, evocarat et eo 
transmiserat, atque tanti ponderis loca vacua atque liosti 
occupanda quasi objecerat. 

Comes Bossuvius Hollandiae gubernator hac re cognita 
propere Albanum certiorem reddit accersitque ducentos 
sclopetarios Hispanos ex iis qui sub Ferdinando Toletano 
Gorcomii hibernarant; qui tertia Aprilis Rotterdamum 
delati incontinenti Vlaerdingam proficiscuntur ; ubi Bos- 
suvius consilio cum indigenis atque locorum peritis habito, 
a ballivo Vlaerdingensi pessimo proditore persuasus con- 
stituit cum recessu maris in adversam Voornensem insu- 
lam ad pagum quemdam Geervliet nominatum copias 
trajicere atque Brielam tentare, si subita invasione recu- 
perari posset. Quod cum sexta Aprilis fecisset, statim 
ballivus ille proditor occulte alio itinere Brielam advolat 
et de regiorum consilio rebelles instruit docetque se co- 
miti persuasisse ut naves quibus in insulam trajecerant 
sine praesidio relinqueret , quod, refluxu maris impediente, 
ab hoste invadi non posse mendaciter asseverasset. Quare 
Lumayus navibus aliquot cum expeditis milltibus Gere- 
vlietum transmissis eas incendit frustra prohibere tentan- 



343 

tibus regiis , qui, cum naves eo tendentes conspexissent, 
terrestri itinere tarJe nimis advenerant. Bossuvius postridie 
insula decedere constituit, quod tonnentis belHcis desti- 
tutus contra civitatem tanto praesidio munitam nihil tentare 
posset. Milites itaque depositis vestibus per aestuaria 
quaedam in oppositas insulas et deminn Roterdamum eva- 
dunt, ubi praevalente jam rebellium factione inoenibus 
prohibiti sunt ; verum instante Bossuvio hoc demum ob- 
tinetur ut Hispani turmatim viginti quinque siniul , 
extinctis schlopetorum funiculis per urbem traducerentur, 
Cumque in eum finein urbis portas aperuisset praecipuus 
rebbe] Hum, homo niliili et Bossuvio bene notus , et 
ferociuscnm Bossuvio et Hispanis ageret, comes ira motus 
gladium educit et improbum hominem transfigit accu ren - 
tesque Hispani portam occupant et occisis qui contradicere 
audebant, oppidulo potiuntur. Provenerat autem Rotero- 
damensibus tanta in haereticos propensio, quod pastorem 
haberent, Hubertum Duyffhuys nomine , hominem qui- 
dem facundum sed perditissimae vitae, qui jam ab aliquot 
annis haeresis fundamenta non contemnenda jecerat , et 
posteaTrajectum profugiens aliquamdiu pastorem in templo 
S" Jacobi egit, simulans se catholicum , donec postmo- 
dum depulso metu larvam exueret et aperte primus in 
amplissima illa et valde catholica civitate haereticum con- 
cionatorem agere auderet. 

Roterodamo occupato Bossuvius, relicto ibidem Hispa- 
norum praesidio, Hagam cum caeteris discessit, quod 
locus undique apertus multis divitibus incolis totiusque 
Hollandiae senatu illic degentibus rebelles facili negotio 
in praedam excitare posset ; ubi biduum commoratus rursus 
cum Hispanis ad portum quemdam DelfFshaven vocatum 
progredi compellitur, quod locus valde opportunus et 
Rotterodamum atque Schiedamum ex propinquo interja- 
cens, Delphorumque navale frequentissimum , ab hoste 



344 

occupatus esset atque jam muniri inciperet. Verum ad- 
ventantibus cum Bossuvio Hispanis, plurimis occisis, 
loco expelluntur et conscenso navigio Brielam aufugiunt, 
Bossuvius autem praesidio ibi atque Schie lami relicto, 
Hagam revertitur. Etiam Maeslantsluys alium quemdam 
portum unde facillimus in insulam Voernensem erat tra- 
jectus munire instituit, ut obsepto undique praesidiis 
aggere Mosano, hostem aditu Hollandiae arceret. Et co- 
gitans invadere Brielanos 7 Aprilis Gaudam misit balivum 
Schielandiae, ut duas naves inde abduceret. Verum a re- 
bellibus capitur et urbe ejicitur. Quod idem paulo post 
fecerunt Dordraceni cum Quarebio et Tassio, quos Alba- 
nus eo miserat ut cum magistratu agerent de praesidio 
in urbem introducendo et Enchusiani sub finem Maji cum 
legatis Bossuvii , qui eo veuerant ad naves aliquas dedu- 
cendas contra rebelles. 

Albanus hisce novarum rerum initiis cognitis, animad- 
vertensque rebelles hoc agero ut maritimis locis occupatis, 
Anglorum praesertim auxilio, bellum restaurarent , con- 
tinuo mittit tria signa Hispanorum peditum, ut Flessin- 
gae primario Walachriae portu in praesidio essent. Nam 
Walones praesidiarii praetextu non soluti stipendii oppido 
excesserant et in vicinis pagis haerebant. Quare Flessin- 
gani feriis Paschalibus , instigantibus rebellibus et Hispa- 
nos ad direptionem urbis adventare clamantibus, arma 
corripiunt occisoque Hispano , qui castro ibidem erigendo 
ab Albano praepositus fuerat, regios adventantes urbe 
excludunt et Anglorum praesidium recipiunt. Hispani 
Montes-ad-Zomam redire coacti etiam ibi vix moenibus 
recipiebantur, quamtumvis adnitente Zeroskerkio loei gu- 
bernatore, quod plebs populari furore percita jam defec- 
tionem moliret. Albanus et caeteris Zelandiae portubus 
metuens incontinenti 4 signa Walonum peditum naves 
conscendere jubet, ut Goesae in Zuitbevelandia atque 



345 

Middelburgi Walachriae metropoli praesidio essent. In- 
terim valde annititur ut vi vel astu Flessingara recupe- 
raret. Verum prodentibus semper incolis et praesertirn 
naviculariis nihil efficere potuit ; et regina Angliae sub- 
missa valida Anglorum Schotorumque manu rebellibus 
animum addiderat, cum etiam quingenti schlopetarii Hu- 
genotti a Ludovico Nassovio Rupellanisque e Gallia missi 
super veniunt; unde validiores facti Veras simul et Arne- 
mudem alios Valachriae portus in potestatem redigunt et 
per totam insulam templa divorumque statuas demoliun- 
tur. Insuper cum Zaraso a principe Auraico gubernator 
missus supervenisset, etiam Middelburgum terra nwrique 
obsident. Multum autem laborabant ut hanc civitatem in 
potestatem suam redigerent , turn quod totius Zelandiae 
metropolis esset, tum quod varias et magni praetii mer- 
ces ibi esse scirent, quae ad mercatores in Brabantia 
aliisque regiis ditionibus commorantes pertinerent, quarum 
publicatione ingentem pecuniae summam in stipendium 
militum sese corrogaturos existimabant, tum quod hac 
urbe occupata castrum Rammekens , quod in littore situni 
flumini praeterlabenti totique portui dominatur, aggredi 
in animo haberent ; ut tota insula in potestatem redacta 
quadringentas grandes naves onerarias , quae ibidem ad 
anchoram constiterant, occuparent simulque impedirent 
ne classis Hispanica , quae cum duce Medinensi quotidie 
expectabatur, portum inveniret ubi militem exponere posset. 
Quare Albanus veritus ne urbs parvo admodum prae- 
sidio munita et intestino hoste laborans in rebellium po- 
testatem veniret, festinanter admodum 20 leviores naves, 
caravelas vocant, Montes-ad-Zomam congregare jubet, e 
quibus lé vario commeatu onerat, sex vero reliquis bellice 
armatis quingentos Hispanos schlopetarios et sexcentos 
Waloues imponit, et duce Sanchio Avillano castri Hant- 
werpiensjs praefecto, Middelburgum dimittit. Qui omnibus 



34.6 

insulae portubus ab hoste occupatis, in littore loco minime 
exspectato militem exposuit et Middelburgum ingressus , 
expugnatis primo adventu hostium castris et povtus mole 
in potestatem redacta, etiam portum Arnemudam ab hoste 
recipit et eorum classem expugnat. Albanus hisce cognitis 
eum Antverpiam redire imperat; qui armatis decem na- 
vibus cum rebellium classe navium triginta ex itinere 
confligens, victor gemina laurea insignis Hantvverpiam 
advehitur. 

Albanus, cum in variis Hollandiae portubus numerosam 
classem armari praecepisset , nt primo quoque tempore 
portus Flessinganum atque Brielensem, pulsis rebellibus 
regi restitueret, interim mense Majo certior redditur quod 
Enchusani cum tota Noort Hollandia descivissent, occupatis 
etiam iis navibus, qui regiis expensis armabantur. Credi 
vix posset quam nullo niolimine totus iste Hollandiae 
tractus in potestatem rebellium devenerit. Inermes enim 
erant imo sine vestibus et calceis qui Enchusani occupa- 
runt , sed populo ad haeresim maxime anabaptisticam in 
iis partibus propendente, arduum non fuit haereticis 
quidvis per quosvis efficere. Eodem die 24 scilicet Maji, 
quo dux Albanus de Waterlaudiae rebellione resciverat, 
ex alia parte nuntiatur, dominum de Fama unum ex 
Belgii haereticis atque rebellibus cum quadringentis Gallis 
Valencenas occnpasse , imagines divorum confregisse et 
jam castro, quod in illa urbe nondum perfectum fuerat, 
saccis lana oppletis aliisque munitionibus objectis, immi- 
nere. Vix nuntius bic abierat cum etiam tertius eodem 
die supervenit, qui referret, Ludovicum Nassovium cum 
Gallicis aliquot militibus montes Hannoniae intercepisse. 
Res autem gesta est in hunc modum. 

Antonius quidam Pinter, Flander, in Gallias abiturus 
seipsum Albano obtulerat , ut quae in iis partibus ab 
Hugenottis gererentur, rennntiaret; atque hoc praetextu 



347 

cum Gas])are Collingio aliisque haereticissaepins congressus, 
cum ipsis egit de Montibus Hannoniae occupandis ; con- 
venitque ut Antonius Pinter eo praecederet et niilites 
aliquot introduceret aliosque sibi notos haereticos ibi com- 
morantes subornaret ut arma caperent , Ludovicus vero 
Nassovias atque dominus Genlisius cum expeditis copiis 
24 Maji praesto essent, ut portis per eos qui intus erant 
patefactis celeriter irrumperent et urbem occuparent. 23 
igitur Maji Pinter aliquot dolia vini Gallici in urbem 
inducit, quae intus plena bombardis erant, multosque Gallos 
milites inermes in urbem jam antea submiserat, qui portae 
custodibus simularant se stipendia facturos advenisse inter 
eas Walonum copias, quas Albanus ibidem conscribi jusse- 
rat. Antonius itaque Pinter 24 Maji valde niane portae 
Bertemontiae custodes obsecrat, ut ea raaturius patefacta 
ipse emitteretur quod longius iter sibi eo die conficien- 
dum simularet; atque ita Ludovicus Nassovius, qui cum 
octoginta equitibus et sexaginta schlopetariis peditibus 
noctu advenerat in urbem advolat inclamatoque Franciae 
nomine, ubi neminem se movere videt, urbe excedere 
statuerat, cum Genlisius cum suis in conspectum veniens, 
ut consilium mutaret et de retinenda urbe cogitaret, efficit, 
Albanus tot adversis uno die nuntiatis nequaquam ani- 
nium demittit ; verum singulis consideratis Valencenas 
quam primum adoriri constituit , turn quod castro adhuc 
conservato facilior foret ejus recuperatio, tum quod civitas 
in confiniis Galliarum esset posita; ita ut pace inter Huge- 
nottos et Franciae regem confirmata , coraplures milites 
in Gallus dimissi et stipendiis assueti compendioso itinere 
eodem confluerent. Misso igitur Joanne Mendocio cum 
quatuor levis armaturae equitum turmis adjunctisque duo- 
bus signis peditum Walonum , quae in vicinis locis ex 
praescripto Albani conscripta fuerant, civitatem profligatis 
Gallis recepit ; multi autem fugientium, ad Montes Han- 



348 

noniae evadere cogitantes in Bernardinum Mendocium , 
Malbodii itinera Gallica observantem , incidentes inter- 
empti sunt. 

Interea Albanus novas copias in Germania congregat , 
quatuordecim scilicet millia equitum et tres legiones pedi- 
tum, sirailemquepeditumnumerumin Belgioconscribi jubet, 
ut viribus his in unum locum coëuntibus majore belli mole 
hostibus incumberet. Qui interim nequaquam otiabantur; 
convocatis enim in Walachria 3000 peditum tam Gallorum 
quam Anglorum, duce Zarazo in Flandriam trajiciunt, spe- 
rantes per insidias Brugas vel Gandavum occupare atque 
inde ulterius Montensibus auxilio progredi. Verum spe 
sua delusi et ad naves suas regressi in Zuytbevelandiae 
insulam trajiciunt tentaturi si quomodo Goesam , istius 
insulae capitalem urbem occupare possent. Verum civibus 
atque praesidiariis egregie repugnantibus et Isidoro Pa- 
chieco, qui cum Hispanorum cohorte a Frederico Albani 
filio subsidio Goesanis mittebatur, adventante, Zarazo suos 
ad classem revocat et Flessingam redire properat. Sed 
Flessingenses ejus reditu cognito et probe memores, quan- 
tum injuriarum a milite ipsius dum in praesidio esset , 
recepissent , ipsum raoenibus admittere noluerunt. Unde 
Zaraso in pagum quendam frequentem, Zoutelande nomi- 
natum, se confert, ut eodem munito ex propinquo Mid- 
delburgensibus atque Arnemudanis immineret. Verum 
regii hoc cognito propere militem praesidio educunt, muni- 
tiones illas transcendunt , et Zarazo occiso , rebelles in 
effusam fugam conjiciunt. 

Dum haec in Zelandia geruntur, tertio Junii Fridericus 
Toletanus cum Ciappino Vitellio et domino Noiquermio 
Hannoniae moderatore , occupata abbatia Bethelemensi , 
Montes Hannoniae ab ea parte qua Franciam respicit , 
obsidere incipit modicis adliuc viribus ; decem enim cohor- 
tes Hispanorum in castris habebat quos Rodericus Tole- 



349 

tanus tribuniis Montibus-ad-Zomam eduxerat, ut Antver- 
pienses in officio contineret, donee Mondragonius cum 
totidem Walonum signis eisdem praesidio adveniret. Qui- 
bus decem Hispanorum cohortibus quatordecim aliae Walo- 
num accesserant, cum tribus tantum equitum turmis ex iis 
quae liactenus Malbodii haeserant. 

Cum rumor captarutn Valencenarum (et Montium) a 
Ludovico Nassovio per Hollandiam percrebuisset, statim 
ceperunt haeretici efFerre caput et imprimis Gaudani, qui 
13 Maji sub praetextu fugandi Hispanos, quos in castro et 
conventu Minoritarum absconditas calumniabantur ut ab 
illis ad exemplum Roterodamensium opprimerentur, primo 
per vim castri portas et deinde Minoritarum conventum 
effringunt. ') Ad quos statim ab iis, qui Brielam occuparant, 
mittuntur litterae Nassovii ex arce Dillenburgana scriptae 
(: vacuam enim et signatam ab eochartam babebantBrielani:) 
quibus eorum prudentiam laudat, quod castro occupato pro- 
vidissent ne ab Hispanis invaderentur ; pergerent ; porre 
se illis quam primum auxilio adfuturum; verum cum valde 
indigeret pecunia ad colligendum militem, petere se, ut 
collata pecunia subsidium facerent; se illos a decimatione 
et vigesimatione jugoque omni Hispanorum asserturum 
et patriae privilegia et libertatem religionis propugnatu- 
rum. His adjunxerunt suas litteras exules et occupatores 

1) Als zucht naar verandering van godsdienst mede een der diijfveeren 
was, dan had er sedert 1566 een gansche omkeer in de gemoederen plaats 
gehad. Ign. Walvis in zijne Beschrijving van der Goude , 2« d. , bl. 105 
verhaalt: „In 't jaar 1566 wierJ in der Goude éénen Calviuus-geziude 
alleen, zyode een heelmeester (barbier), gevondeo. Wauneer dese de weet 
kreeg, dat een Predikant met syn gezelschap over Dordrecht herwaarts 
quam om buiten de stad te preeken , en onder 't volk het uur en de plaatze, 
daar deze eerste predikaatsie zoude gedaan worden, uitstroide, was er geen 
één enkel burger die zich derwaarts begaf; zelfs liepen eenige van 's Pre- 
dikants gezelschap, binnen gekomen, gevaar van hun leven, 's Barbierg 
glazen wierden uitgeworpen door kinderen, dien eenige kerkdijken koek, 
om ze daartoe aan te moedigen, hadden gegeven." 



350 

Brielensium, petentes ut pecunia coUigenda ad se trans- 
mitteretur. Similles literae ab illis nebulonibus missae 
sunt ad plerasque alias HoUandiae civitates , multique 
magistratus easdem non apertas ad praesidem senatus 
regii Hagam miserunt. Paucis elapsis diebus Brielenses, 
cura in suam rebellionem pertraxissent speculatorias naves 
(: uutleggers vocant:) Dordracensium, illis nihil resisteuti- 
bus , adverso flumine Issulae Aquas-Veteres advehuntur 
et 15 Junii illud oppidum proditione capiunt. Seditiosi 
Gaudani hoc intellecto coëunt, 400 fere nautae et aliquot 
sellularii opifices atque bajuli, et Briela evocant Adria- 
num Swieteniura ab Albano proscriptum, qui 18 Junii, 
conniventibus Dordracensium speculatoriis, Aquas Veteres 
advolat et 20 Junii de nocte Gaudam pergit, eique obviani 
ituri nautae fere 40 et aliquot rebelles vi efFringunt por- 
tam Clejweganam atque Swyetenum cum 40 non amplius 
suorum comitatum introducunt; qui statim domum civi- 
cara et mox totam urbem pro rebellibus occupat , hora 
circiter quarta matutina, 

Ubi autem rumor increbuit, Albanum niontes Hanno- 
niae veile obsidere, rebelles qui in variis HoUandiae locis 
metu Hispanorum se continuerant , tanquam dato signo 
arma corripiunt exceptis Amsterdamensibus, Roterodamen- 
sibus , Schoonhovianis et reliquis illis locis , ubi Hispa- 
norum praesidia erant. Occupata Gauda statim 23 Junii 
etiam Leidenses, communicato Gaudae cum Swieteno con- 
silio, haeriticos admiserunt et 25 Junii Dordracum atque 
Harlemum et postridie Gorcomiura, ') furore quodam 



1) Het heeft soms vrij wat moeilijkheid in, het H. S. des schrijvers goed 
te ontcijfereo. — Al getuigt hij oolc, op 13 Juli 1616 zijn werk te heb- 
ben gesloten, toch is het blijkbaar dat hij de hand aan zijn boek heeft 
gehouden, om bij te voegen en te verbeteren, als latere studie een nieuw 
licht had doen opgaan. Bij het jaar 1572 o. a. heeft bij een Appendix gevoegd 
van vier zeer volgeschreven bladen; de nieuwe aanteekeningen beeft hij door 



851 

populari bachantibus omnibus, et oppresso magistratu, cui 
quibusdam in locis vix ante triduüm fidelitatis juramen- 
tum renovarant. Delfenses autem adhuc in ambiguo liae- 
rebant , quod undique Hispanorum ])raesidiis cincti metu 
in officio continerentur. Vix creditura est postoritas, quanta 
rabie cives ipsi in templa, divorum imagines, sacrosancta 
altaria, monasteria, religiosos et omnes denique ecclesi- 
asticos desaevierunt. 

Gaudae praefectus, dominus Swietenus 24 Junii Guar- 
dianum Minoritarum ') pedibus protrahi fecit per terram 
longo spatio; fratres vero Hieronimianos eodem die miris 
modis excruciat, priorem monasterii et juniorem quem- 
piam fratrem , cum nudis corporibus diu per vepres 
spinasque miserandum in modum egisset , demum occidi 
imperat ; qui singulari constantia mortem oppetentes , in- 
credibili spendore vultus et suavi hilaritate martyrii palmam 
etiam post mortem sibi gratulari videbantur , mirante et 
stupente tota civitate; tyranno illo Swietensi postmodnm 
in tanta inopia decedente ut liberis ejus vix paniii super- 
fuerint quibus verenda tegerent , quamvis ipsorum pater, 
etiam splendido patrimonio, tamen ex calicibus aliisque 



de verschillende Ittters van het A. B. C. onderscheiden en in den ouden 
tekst hij kantteekening aangeduid, hoe hij de bijvoegselen daar ingelast wil 
hebben. Maar omdat de schrijver zijn werk niet voor de pers had bestemd, 
is de verbinding van het oudere met het nieuwere niet altijd even duide- 
lijk en juist aangegeven. — Zoo waren te dezer plaatse een paar regels 
geschrapt en door bijvoegselen verbeterd; doch de haastige pen had ver- 
zuimd na „Gorcomiuin" ook de woorden „Roterodamnm , Schiedamum , 
Fiardiugia" door te halen. Dat deze laatste hier stellig weg moeten vallen 
blijkt uit het vervolg, waar de schrijver getuigt, dat eerst later, toeu Alva 
de Spaansche bezettingstroepen alle naar Bergen deed oprukken , Rotter- 
dam , Schiedam en Vlaardinqen in de macht der Geuzen vielen. 

1) Antotiius Muscuhts , Gorinchemmer , klein van gestalte, doch groot 
van geest en welsprekendheid. Men verhaalt, dat het getal zijner toehoor- 
deren bijwijlen wel drie- tot vierduizend mcnschen beliep. J. Walvis Be- 
schrijving II , bi. n 7. 



852 

vasis ecclesiasticis tantum auri pondus coewisset, ut ducenta 
millia florenorum excedere putaretur. Verum tune et toto 
hoc bello deinceps infinities patuit , divitias ita partas similes 
esse lupoi'um pellibus, quae si cura aliis vestibus eadem arca 
condantur, primum illas deinde etiam seipsas consumunt. 

Leidae autera erat monasterium Dominicanarum, ubi ex 
antiqua religionis illius disciplina strictissime vivebatur. 
Ibi anno praeterito in profesto Nativitatis S. Johannis 
Baptistae, eodem scilicet die quo hoc anno templum illud 
profanatum est, cum Religiosae de media nocte ad horas 
suas canendas in odeum convenissent, subito portula per 
quam ingressae fuerant tribus vehementibus ictibus ita 
pulsabatur, ut, omnibus a psalmodia tacentibus atque 
suppliciter Deum orantibus et nemine ad portulam reperto, 
facile constaret, maligni daemonis terrorem fuisse, qui 
ex invidia religionis et divini honoris, nee non eupiditate 
terrendi homines atque bis miseros fociendi , hujusmodi 
elades ante eventum praenuntiare solitus est, ubi ex eertis 
signis eventura esse cognoverit. Satis constat quod eum, 
in eadem urbe templis profanatis , portam Hoochwoerda- 
nam refringerent, quam magistratus Catholicus claudi 
jusserat, ut in monasterium Minoritarum desaevirent, 
quod in insula quadam Reni baud procul a muris situm 
erat, — quemdam praecessisse (sic) qui imaginem ca- 
codemonis in velo depictam oblonga in hasta praeferret, 
ita ut nee ipsi dissimulare possent, quem potissimum du- 
cem in hujusmodi facinoribas sequerentur. 

Alckmariae ') quoque in Noort-Hollandia eodem Praecur- 
soris Domini profesto Minoritarum monasterium invadant, 



1) Vergelijk J. Walvis, Beschrijving der stad Gouda, II, bl. 198, 
G. Boomkamp, Alkmaar en deszelfs Geschied., bl. 180 en C. Tliielmans , 
Seraphische Historie van 't Leven van Sint Franciscus en van de Gecaao- 
oiseerden en Gebeatificeerden in die Ordres enz. enz. te Loven, 1626» 
2 d. folia. 



353 

fratribusque illudentes chordis suis , quibus ex instituto 
Ordinis cingebantur, eos trahunt, proditionis accusant, 
arma atque tormenta bellica apud ipsos inventa mentiun- 
tur , literas item proditionis ipsis affingunt ; verum cum 
hujusmodi figmentis parum se proficere viderent, quod 
de niendaciis illis omnibus constaret , veriti ne ab iis ci- 
vibus , a quibus fratrum innocentia verbis defendebatur , 
etiam vi facta eriperentur, continuo eos Enchusam , per- 
ditissimorum nebulonum in illo tractu nidulum , deducunt, 
ubi in custodiam traduntur apostatae cuidam sacerdoti, 
Gerardo de Berkenrode denominato, qui bujusmodi ne- 
gotiis ab Auraico expresse fuerat praepositus. Hic perdi- 
tissimus homo, cum ad praefectum monasterii Danielem 
ah Arendonck accessisset, ex capsa quadam majorem for- 
mulam (: bostiam vocant :) profert et rogat utrum ille 
ipsius Deus esset, quem hactenus coluisset. Cui pater 
praefectus (iguardianum vocant:): ^Si a sacerdote debite 
concecrata est, Deum, inquit, et Servatorem meum ag- 
nosco". Tune ille, moto per irrisionem capite : //Haec, inquit 
publica confessio vobis cras publicae mortis caussa erit." 
Erectoque patibulo ante praetorium pronunciataque senten- 
tia , ut postridie propriis suis cingulis strangularentur , 
in domum cnjusdam haeretici praetorio propinquam cus- 
todiendi abducuntur. Ubi noctem in orationibus consu- 
mentes et invicem rite confessi, ab admirabili illo guardiano 
ad gloriosum martyrii certamen animantur. Sanctissimus 
enim senex non tam angebatur proprio periculo, quam 
metu ne quis suorum a sanctissimo proposito exideret, 
Mane autem inter quintam et sextam adest apostata ille 
Berckenrodius et fratrem ipsorum laicum Adrianum Gau- 
darnim magno conatu senem aggreditur, vitam proraittit 
si socios suspendere velit (: ita diabolus animam magis 
quam corpus ambit occidere :). Ille vero admirabundus : 
//Egone, inquit, patrem meum ac fratres meos suspen- 

liljdragen Gesch. Bisd. v. Haarlem XlVe Deel. 23 



354 

derem ? Nequaquam". Quare provocatus tam libero res- 
ponso Gerardus apostata ipsum primum , fratribus cum 
laetitia valedicentem, de proprio cingulo snspendit, Quem 
praefectus monasterii subsequitur, qui inter eundum ter 
Psalmi 36 priores versus alta voce recitarat. Deinde frater 
Cornelius a Diest, qui monasterio foeminarum Sanctae 
Clarae Alcmariae praefuerat, educitur; qui tanquam ag- 
nus innocens os suum non aperuit, sed interiore mente 
tacitus Deum orabat. Post quem pater Joannes Narden- 
sis ^ monasterii sacrista,' incredibili alacritate scalas con- 
scendit. Demum frater Ludovicus Voets , quia juvenis 
erat, postremus producitur, ut aliorum calamitate motus 
fide sua decideret; verum charissimos fratres suos pen- 
dentes conspicatus, martyrii desiderio incensus clamabat: 
,/Ocius, ocius me quoque conficite". Quare et reliquis 
adjunctus est. Eodem autem illo die , Sancto Johanni sacro, 
patibulo deponuntur et extra portam in aggere sepeliun- 
tur , ita ut levi cespite obruti maris accessu aquis tege- 
rentur, quae aliquot diebus cruentae supra ipsorum reli- 
quias apparuerunt; visaeque quinque nocturnae faces, 
terraemotusque perceptus et vos instar tubae audita : 
//Slae doot, slae doot!" quod tantumdem valet atque : 
//Occide, occide! Vindica Domine sanguinem servorum 
qui effusus est". Remanserat autem in monasterio Alc- 
mariense junior quidam religiosus, custodiae monasterii 
deputatus, nomine Engellertus a Terburch, laicus. Hic 
ne a tam glorioso consortio disjungeretur ab ipsis Alc- 
mariam recurrentibus corripitur, et, sacra vasa aurea 
argenteaque ejusdem monasterii ut proferat, jubent; recu- 
santem e columma manibus suspendunt et sub axillis 
poplitibusque candelis adurant. Exinde in scamno quodara 
colligatum extendunt et infusorio in os ejus ingesto foe- 
dara suam urinam ipsum absorbere faciunt ; deinde haud 
procul Amsterdamo deductum incendio necant. 



855 

Sed noc cnm Gorcomiensibus Minoritis ') initius actum 
est. Orta enim in illa urbe seditione, duodecim professi 
illius monasterii fratres cum uno novitio in arcem ad prae- 
fectum catholicum confugiunt. Sed 13 Julii [sic] expugnata 
arce omnes in teterrimum carcerem conjiciunter, cum 
Leonardo Vechelio ejusdem oppidi pastore, et Xicolao Po- 
pelio Sacellano et Godefrido Dunaco saeculari sacerdote, 
viris admodum probis. De media nocte ex superliminari 
carceris proprio cingulo suspendunt monasterii praefectum 
Nicolaiim Pyck, Gorcomio honestis admodum natalibus 
oriundum, juvenem adhuc , sed insignem virum ; qui 
nequaquam adacto laqueo cum aliquamdiu pependisset, 
abrupto fune decidit, ut putabatur mortuus, haereticis 
accurrentibus et faciem ejus calcantibus et crucem per ig- 
nominiam fronti gloriosi confessoris inscribentibus. Vice- 
praefecto vero Hiero7iirno Werdano, qui insignis orator 
haeresim pro concione validissime saepius oppugnarat , 
bombardam, ut displosuri, in os ingerunt atque, ut nunc 
blateret , cum verberibus ingeminant. Caeteros quoque 
fratres habitu sacro spoliant et flagris ad sanguinem ita 
caedunt, ut cum postea Brielam nudato corpore advehe- 
rentur, haereticorum vulgus clamaret, eos morbo Gallico 
laborare. Omnes autem, postquam capti fuerant, die 27 
[sic] scilicet Julii navibus irapositi Brielam comiti Lumayo 
donativum mittuntur. Qui baculum manu gestans et 
verbera singulis increminans eos velut canes ante se 
agebat et prope portam ad patibulum deducit, jubetque 
gressu retrogradu circuire patibulum , et litanias canere 
genibus flexis, Luraajo cum baculo ingruente, si quis 
submissius caneret. Inde in civitatem ducti eadem circa 
patibulum in foro positum repetere coguntur et demum 
in tam foetidum locum inclusi sunt, ut nisi a quibusdam 

1) Zie Archief V. d. Geschied, van 't Aartsbisd. Utrecht, Dl. XIIT, bl. 297. 



356 

commiseratione tactis educti inde fuissent, foetore omnes 
periissent. Ducti autem atque reducti aliquoties ad prae- 
dictum patibulum, sequenti die a duobus concionatoribus 
examinantur, quorum unus potator et truculentus, alter 
vero doctior et initior videbatur; verum utrique eorum 
egregie a praeclaris Christi confessoribus os obstnictum 
est. Tertio demum die quidam a Gorcomiensi magistratu 
missus adest , testimonium innocentiae captivis ferens 
eorumque dimissionem a Lumayo postulans ; verum cum 
nihil obtinere posset, etiam fratres guardiani carnales 
duo adveiiiunt idem petituri. Verum cum aliter id impe- 
trare non possent, nisi Pontifici Roraano Christi confes- 
sores renuntiarent , guardianum fratrem suum adeunt et, 
ut Pontifici ore saltem renuntiet, suadent. Cumque sanc- 
tus pater id nequaquam se facturum testaretur, excan- 
descentes fratres dicunt: /,Imus igitur ad carnificem, ut 
te in carcerem reducat'\ Quibus ille : i/Ego ad Dominura 
Jesum proËciscor ; vos valete, expectaturi illam aeternam 
mortem ; mea vero mors, quam vos ignominiosam putatis, 
cito vitam largietur aeternam." 

Digressis illis pastor Gorcomiensis tam crudeliter vir- 
gis caeditur, ut etiam circumstantes haeretici carnificem 
monerent ut mitius ageret ; sed, ,, Nequaquam, dicebat 
fortissimus athleta, a flagris cesset, ego enim hoc libens 
pro Christi nomine fero , cum isti aculei non tantum non 
sint molestiae sed etiam solatio". Exinde vero pater guar- 
dianus placide paululvim obdormivit usque in horam 
noctis secundam , cum a carcifice excitatur ; cui pater : 
//Libens tecum ibo, cum sanctissimae Dei voluntati resis- 
tere nee possim nee velim", Cumque extra civitatem 
omnes educerentur, frater quidam junior ipsorum con- 
gregationis , natione Walo, custodes portae Gallice com- 
pellat; a quibus supplicio subtractus est, ea conditione 
ut apud ipsos stipendia faceret. Qui tarnen postea 27 



357 

Septembris ab eodem Lumayo proditionis insimulatus reste 
suspensus est. Sed alteri cuidam admodum adolescent! et 
nondura professo ob aetatem parcitum est Reliqui vero 
omnes extra portam in monasterium Ruggense, ordinis 
S. Augustini Canonicorum Regularium, educuntur, in 
ejusdem monasterii horreura, quod cerevisiariae coquinae 
adjunctum erat ; ibique primus ex transversis horrei tra- 
bibus suspenditur insignis ille pastor Gorcoraius, et post 
eum pater guardianus, deinde frater Hieronimus Wer- 
densis, peregrinus Hierosolymitanus , cum prius suos 
egregie ad martyrium animasset; in cujus brachiis cum 
peregrinationis notas animadvertissent , conclamant multi , 
pedes ipsi praecidendos, quibus tam nefarium iter con- 
fecisset ; quibusdam vero reclamantibus quod praecisis 
pedibus scalas conscendere non posset, ait S. pater: //Imo, 
A' pedes omnino praecidite, ut patiar pro Eo, cujus pedes 
//pro me in cruce confixi sunt; quantum ad incommodum 
i^quod alligatis , vos brachiis vestris me facile tantillum 
tflevabitis ut laqueus gutturi inducatur". Verum morae 
omnis impatientes protiuus eum suspendunt. Cui adjungitur 
frater Willehadus, Danus, octuaginta annorum sacerdos 
et ob religionem ex Dania profugus ; quem sequuti 
Nicasius Joannis Hesius, theologus, Theodoricus Emdenius 
praefectus virginum tertii ordinis apud Gorcomienses, 
Antonius Hornaer sacerdos et concionator, Godefridus 
Mervel sacrista, Franciscus Rodius Bruxellensis concio- 
nator, Petrus ab Ascha laicus professus et demum Cor- 
nelius a Wijck , familiaris fratrum eorumdem. Astabat 
tum forte supprior Ruggensis Joannes Oosterwijck, reli- 
giosarum sui ordinis olim praefectus, qui saepius haere- 
ticorum manus evaserat , sed visa Sanctorum IMartyrum 
insigni constantia et gloriosa victoria, exclamat: ,/Nunc 
coelum iis apertum est; ego quoque volo ingredi: sus- 
pendite me cum Sanctis illis". Quod etiam factum est. 



358 

Ecce quomodo perit justus, quasi Deo non sit dilectus, 
cum tarnen praetiosa in conspectu Domini sit mors Sanc- 
torum ejus. 

Veras tantorum virorum effigies ut magnum thesaurum 
hic damus. ') Corpora horum Sanctorum, postquam pleris- 
que adeps essct exsecta, projecta sunt in grandem foveam, 
quam efFoderant in ejusdem monasterii horreo, quo cespites 
condi solent, parvo admodum intervallo ab ejusdem mo- 
nasterii piscina, ibique delituerunt usque ad initium fere 
anni 1616, cum efFossa fuerunt tali occasions et modo: 

Archidux Albertus in familiari coUoquio ostenderat se 
magno desiderio harum reliquiarum teneri, Quod audiens 
Everardus Botteras ^) Ultrajectensis agit cum quodam ho- 



1) De afbeeldingen outbraken. 

2) Botter is een zeer aanzienlijk geslacht, dat van de heeren van Arkel 
afstamt door Huge Botter, heer van Bottersloot en Blokland in den Alblas- 
servvaard. Door zijne vrouw Hendrike, dochter vau Diederik van Amers- 
foort, werd gemelde Huge in het eerste vierdel der 12' eeuw ook gegoed 
in het Sticht. In de 15= en 16* eeuw komen de Botters veelvuldig voor in 
de stad Amersfoort o. a. in de betrekking van secretaris der stad. Doch 
in November 1569 geraken wij ook in kennis met Jan Botter van Snellen- 
borg, schepen der stad Utrecht. Misschien is Jonker Evert Botter, dien wij 
hier in den tekst ontmoeten, een zoon of neef van den Utrechtschen schepen 
en als zoodanig de erfgenaam zijner goederen; of misschien heeft hij met 
zijne echtgenoote, vrouwe Ida van Mierlo de bezittingen geörven van Mr. 
Adriaeu van Mierlo, die in 1557 als procureur te Utrecht voorkomt. In 
allen geval schijnt Jo' Evert een geboren Utrechtenaar te zijn, die tegen 
het einde der 16' eeuw voor den hatelijken druk der Calvinisten de wijk nam 
naar Opper-Gelder, waarom hij zich later „natione Geldrus" noemt. Doch toen 
na de sluiting der Unie van Utrecht , onzaliger gedachtenis , alle Katholiek 
leven in de hoofdstad van het Sticht werd onderdrukt en de kerken van 
hare schatten werden beroofd, was Evert Botter bij de hand, en wist ouder 
anderen heel den kostbaren reliekenschat van den Dom voor twee duizend 
gulden in bezit te krijgen. Aan menigen vromen vereerder deelde hij van 
dit rijke bezit zijne geschenken uit, onder anderen ook aan de aartshertogen 
Albrecht en Isabella. Dit gaf straks aanleiding tot de hier verhaalde reliek- 
delving der HH. Martelaren van Gorcum. Of Jo' Evert toen reeds zitting 
had in 's koningsraad en in de rekenkamer, ofwel dit dubbel ambt als be- 
looning voor het hooggewaardeerde werk ontving, moeten wij in het midden 



859 

mine plebejo, secl satis gnavo, Petro Gerardi , bibliopego 
Coloniensi tune commorante Ultrajecti, ut Brielam naviget 
et experiatur, si quomodo aliquid inde posset effodere. 
Erat autem monasterium Ruggense plane destructum, 
ita ut locus sepulturae sub dio esset in aperto prato. Le- 
prosarium tarnen aedificatum erat in diversorio mulierum 
dicti monasterii. Quod ingressus dictus Petrus offendit 
casu apricantem quamdam vetulam , cum qua instituens 
colloquium, allata etiam vini amphora illam senii ine- 
briat. Quae fatetur se praesentem fuisse, cum dicti reli- 
giosi suspenderentur et sepelirentur. Et obtinuit ab eadem 
Petrus, ut obambulans per dictum pratum pedis supplosi- 
one ostenderet de longe observanti locum , ubi servaban- 
tur. Quod et fecit. Quem visitans Petrus, offendit terram 
isthic subsedisse ad aliquam profunditatem , putrefactis 
scilicet Sanctorum corporibus, Unde ad leprosarium regres- 
sus cognoscit ex anu illa, quod filium haberet adolescen- 
tem, Leonardum Theodori nomine. Cum hoc agit, oblatis 
60 florenis, ut de nocte, se praesente, dictum locum fode- 
ret. Ubi saccum satis capacem reliquiarum implet et ad 
Botterum defert. Qui cum illas Archiduci obtulisset, insigni 
honorario donatus est. Reliquias vero Bruxellas allatas 
duobus feretris condidit et generali omnium religiosorum 
et cleri saecularis processione in monasterium Minoritarum 
Bruxellense deferri jussit; ipse vero, quia ad versa vale- 
tudine processionem comitari nequibat, e duobus diversis 
locis illam praetereuntem summa voluptate spectavit. Haec 
res cum venisset in notitiam R**' domini vicarii Pbilippi 
Rovenii , agit cum eodem Petro , ut iterum ad eundem 

laten; maar bij zijn dood, die vóór 18 April 1629 inviel, bekleedde hij 
die beide aanzienlijke posten. Zijne weduwe overleefde hem en kwam op 
hoogeren leeftijd in nadere aanraking met de vrome Joanna van Randen- 
rade, in wier levensverhaal zij vermeld wordt. Zijn zoon ISlathias werd lid 
van Jesus' Gezelschap, 



360 

lociim redeat et oblato ampliore salario denuo per Leo- 
nardum fodi faciat et plura auferat. Quod ille circa festum 
Nativitatis Dominicae obscura et longa nocte strenue fecit 
et loDge majorem cumuluni ossium repperit. Omnia tarnen 
fere erant coraminuta, quod loco humido et juxta pisci- 
nara putrefacta essent etiam capita, ex quibus tarnen non- 
nuUa suas maxillas cum ordinibus dentium adhuc integris 
babebant. 

Lumayus 20 Octobris Scoonhoviam veniens, contra fidem 
datam atque obsignatam templa profanat, sacerdotes non- 
nullos caudis equorum alligatos per plateas agi jussit, 
donec eliso cerebro animam redderent. Quo spectaculo 
se supra modum delectari profitebatur ; talis haereticorum 
dementia. Erat juxta Scboonhoviam insigne monasterium 
Canonicorum Regularium den Hem dictum a forma pernae, 
quam praefert ager circumfluente Lecka flumine , ubi illud 
primitus constructum fuerat. Hujus monasterii religiosi 
orto tumultu Schoonhoviam confugerant. Ex bis Lumayus 
statim eadem nocte trucidari facit Theodericum Gerardi ; ') 
in vincula conjicit Cornelium Simonis Thaey , deciinum 
sextum illius monasterii priorem, honestis natalibus Sclioon- 
boviae oriundura, et Wilhelmum Cruyckium Gaudanum, 
qui rectori monialium S. Agnetis Amsterdami socius datus 
fuerat et sexto Julii ad suum monasterium rediens sup- 
prior electus fuerat, et Cornelium Reyneri Scboohovium, 
sacerdotes et ejus monasterii religiosos; qui variis tormen- 
tis dire excruciati sunt a Lumayo et tandem ad furcam 
damnantur; et cum 22 Octobris ad eam ducerentur , in 
via dictus prior a suis cognatis gravi lytro redimitur solus, 
aliis duobus juxta pontem lapideum ad forum oppidi ex 

1) Omstandig gewag van dit een en ander wordt gemaakt door J. Walvis 
in zijne Besclirijving van der stad Gouda, II, bl. 192 vv. Vergelijk J. J. 
Dodt van Flensburg, Archief II, bl. 119 en H. t. Eerkum , Beschrijving 
der stadt Schoonhoven, bl. 437 en 4-45 vv. 



361 

nuce suspensis. A gebat in sancta illa congregatione sa- 
cristam Jasparus Arnoldi, Diflacensis e Clivia. Hunc 
Lumayus Schoonhovia Gauclain migrans secum abduxit 
et statim ex antenna navis suspendi atque in fluvium 
Ysalatn projici raandavit. 

s'Herenbergius qiioque comes cum Zutphaniam occu- 
passet, miserum in modum in INlinoritas desaeviit. '). 

Summopere tarnen notandum, quod duin liaec tam 
atrociter in Catholicos designarentur , rebellium Ordines 
generalem conventum suorum Dordraci indixerant, acturi 
de moderandis tribus, ut dicebant, hujus belli caussis, 
immoderatis scilicet exactionibus, militum (: praesertim 
Hispanorum:) insolentiis, et demum de libertate religionis. 
Quo cum etiam venisset Pliilippus Marnexius, dominus 
Sanctae Aldegondae , de speciali mandato principis Auraici, 
de posteriore membro ita in publico conventu edixit , si- 
cut postea typis evulgatum est: Praeterea declaravit dic- 
tus dominus commissarius (: Marnexius :), intentionem 
Suae Excellentiae (: Auraici:) esse, ut servetur libertas 
religionis tam Reformatae quam Romanae et quod utri- 
usque professores, designatis a magistratu tempus vel 
capellis , libero exercitie potiantur absque uUo omnino 
impedimento et quod ecclesiastici sine ulla molestia in 
statibus suis perseverent, nisi inimicos publicae quietis 
seipsos praebuerint ; et haec omnia donec generali Ordi- 
num Belgicorum conventu aliter statutum fuerit. Quae 
Marnexii declaratio unanimi consensu Ordinum ibidem 
existentium fuit acceptata, in larvam scilicet suorum 



1) Christiaan van Adrichem, de hoogst verdienstelijke biechtvader der 
Nonnen van S" Barbara te Delft, heeft achter in zijn geschreven Martyro- 
logium onder de rubriek De Novis Martyribus ook het volgende opgetee- 
kend: «Anno 1572 Pater Gerardus Wolff, generalis minister tertii Ordinis 
S. Francisei, Zutphaniae a Geuseis dire afflictus, exspiravit sub patibulo." 
(Dodt V. Flensbnrg, Archief II. bl. 119). 



362 

scelerum , cum nihil ningis quam de oppressione Catlio- 
licorum cogitarent; sacerdotes in modum plane miserandurn 
tractabant, ut ex praemissis videre est. Imo Auraicus , 
ut fucum Catholicis faceret et Amsterdamenses, quos 
magnopere ambiebat , in suas partes traheret, nomine 
Regis edictum promulgat, quo libertatem religionis tam 
Catholicae quam Calvinianae sanxit, poena furcae in im- 
pedientes promulgata. Verum cum tali schemate Amster- 
damenses parum moveri cerneret, cito ad ingenium rediit ; 
cujus sui complices bene gnari, edictum illud nihili f'e- 
cerunt. Statim enim per omnes civitates edicunt, ne 
amplius prosessio nisi intra ecclesiae ambitura celebretur , 
mox vero ne Eucharistia ad aegros solemniter deferretur 
vel campanae pulsarentur, denique pertaesi particularium 
hujusmodi interdictorum, in ecclesias in volant, imagines 
confringunt et sacra omnia violant. 

Cum vero nullus, qui rebellantibus praeësset, inveni- 
retur praeter Lumajum, et is contra fidem datam ubique 
grassaretur, militesque illius passim, more capitis sui, 
ut tjranni grassarentur, jamque Albanus recepisset Va- 
lencienas et Montes Hannoniae, veriti Hollandi ne jam 
ipsi potirentur, convenientes Dordraci ') evocant Aurai- 
cum eique subsidium bellicorum sumptuum addixerunt 
100000 florenorum; quam pecuniae summam ut confice- 
rent omnes ecclesias spoliarunt , arram sacrilegii suae 
rebellioni dantes, et insuper duodecimum denarium (: ut 
vitarent nomen decimationis:) bonorum mobilium et cen- 
tesimum immobilinm corrogant. Verum cum nee sic con- 
ficere possunt, censum indigenarum faciunt , ita ut cujus 
bona 100 florenos valereiit vel amplius, pro singulis 
centenariis hebdomadatim conferront unum stuferum. 

1) Over de eerste vergadering der zoogenaamde Staten van Holland, den 
19 Juli 1572 te Dordrecht gehouden, zie Backhuysen van den Brink, 
JJederl. Rijksarchief , bl. 9 vv. 



363 

Deinde etiam aggravantnr impositiones in omnia comesti- 
bilia. Haec tam pulchra fuerunt inauspicatae libertatis 
initia, quae cum tempore in crudelem hanc et intoleran- 
dam tyrannidem creverunt. 

Dum Calviniani secundum sanguinariae suae sectae mo- 
rem ita tractant ecclesiasticos in urbibus quos occuparaiit , 
Hispani qui Roterodami atque vicinis in locis in praesidio 
erant annonae penuria laborare incipiebant; quod, omnibus 
vel ab haereticis occupatis vel in haereticos propendentibus, 
frumentariae subvectiones impedirentur. Ferdinandus Tole- 
tanus Roderico Sapatae, qui Hagae cum duabus cohortibus 
in praesidio erat, imperat ut cum iisdem Amstelodamum 
properet, frumentariam rem expediturus; ipse interim alias 
duas cohortes in loco decedentium Hagam mittit. Roderi- 
cus igitur per Wilsvenensem aggerem Soeterwoudanosque 
campos ad aggerem Renensem cum pervenisset, custodiae 
cujusdam pontis, juxta Alphyn pagum siti, die Heyms- 
hrugge vulgo vocant, aliquot Hispanis relictis, ipse per 
bituminosos agros, die venen dicuntur, Amstelredamum 
properat, fugatisque liostibus, qui cum quadringentis mi- 
litibus et magno rusticorum numero iter ejus intercludere 
tentabant, eodem die pervenit ad pagum quendam Am- 
sterveen dictum, uno tantum miliari Amstelredamo dis- 
tantem. Suppeditatoque ab Amsterdamensibus frumento, 
pulvere tormentario aliisque necessariis per aggerem Spa- 
rendammensem juxta Harlemum Hagam regredi constituit , 
quod via qua venerat variis ponticulis esset impedita et 
insuper, illis detectis ab hoste, multis locis occuparetur. 
Quare postridiè summo mane antequam hostes et alteram 
viam ipsi praeriperent, iter ingreditur. Sed cum Sparen- 
damo pago appropinqnat, recognoscit iter ab hoste inces- 
snra aditumque pagi munitionibus objectis interclusum 
esse; sed magna suorum alacritate locum occupat pira- 
tanique nominatissimum, Robol dictum, vivum capit, 



364. 

quem deinde Amstelredamum atque deinde Trajectura 
sub praesidio custodientium transmittit. Erat ille pyrata 
unus ex illis , qui cum Lumayo Brielam occuparant, 
destinaratque ante paucos quam caperetur dies abbatiam 
ditissimam Rynsburgensem , Ordinis S, Benedict! monia- 
lium, prope Leydam in pago ejusdem cum abbatia nomine 
sitam, expilare, cum mari advectus exposito in littore 
milite ab eodem hoc Roderico prohibitus fuit, qui eo cum 
quadraginta Hispanis curru Haga advectus fuerat, quan- 
tumvis hostes jam quadringentos milites in littore expo- 
suissent. Rodericus capto Roey-boUo pago illi praecipit 
ignera injici , quod oportuno loco situm Harlemenses 
munire constituissent, ut Hispanis, qui in Hollandia adhuc 
erant iter Amstelredamum atque inde Ultrajectum versus 
interrumperent et quasi obsessos haberent. Inde igitur 
digressus et juxta Harlemum ad oceani littus delatus ut 
facillimo atque compendioso admodum itinere Hagam re- 
grederetur, munitiones Santfordensem atque Catwicanam 
fugatis praesidiis expugnat et incolumis nemine suorum 
amisso Hagam rediit, atque inde cum duabus aliis Hispa- 
norum coliortibus multoque frumento Roterodamum pro- 
ficiscitur atque propugnaculum Overschiedanum intercipiens 
Hagam regreditur. 

Interea dux Medinae Celi, qui jam ex Hispania sol- 
verat et mille sexentos Hispanos milites sub praefectura 
Juliani Romerei tribuni legionis Siculae adducebat, cum 
ex adverso i)ortus Oostendani in anchoris constitisset , 
didicit Fessinoenses rebellasse. Quare conscenso leviore 
navigio cum Juliano Romereo Sleusam Flandriae portum 
petit et undecima Junii in terram egreditur; majora autem 
navigia numero undecim, quae eundem portum intrare 
non poterant, ibidem quatuor diebus in anchoris consti- 
terunt. Quo tempore viginti tres naves onerariae prae- 
grandes Lisboua advectae et juxta Hispanorum naves iter 



S65 

habentes Flessingam deferuntur, ubi continuo per hostes 
publicatis mercibus occupantur, quod ad Amsterdamenses 
aliosque Catholicos pertinerent. Solverant quidem ex His- 
pania antequam eo nuntius rebellionis Zelandorum per- 
venisset; verum summa ffubernatorum neglicrentia si non 
perfidia in hostium manus inciderunt, qui facile de re- 
bellione inquirero et Middelburgum appellere potuissent, 
sicuti postridie Hispanorum classis fecit, quae Flessingam 
praetervecta et frusta ab hoste tormentis appetita nullo 
incommodo Middelburgensem portum tenuit. 

Dux Medinensis cum Albano Bruxellis congressus ne- 
quaquam induci potuit , ut gubernatoris officium acciperet , 
quandoquidem is rerum status esset, ut viro militari 
magis quam politico indigeret, communiqué consensu 
Albanus ad gubernacula raansit, Medinensi privati militis 
conditione regi operam navaturo. 

Obsidebatur adhuc, sicuti diximus, in Montibus Han- 
noniae Lodovicus comes cum mille quingentis Gallis et 
mille Walonibus peditibus; qui animadvertens Albani 
vires in unura contrahi ut ex omni parte urbem cingerent, 
quosdam in Galliam emisit, qui dominum Genlisium 
hortarentur, ut cum milite , quem coUegerat, propius 
accederet et urbem intraret, priusquam Albani miles 
aditum intercluderet. Miserat quidem Albanus legatos in 
Galliam regique monstrarat, quam saepe rex Hispaniae 
non contemnenda auxilia ipsi submisisset , quibus fretus 
de hoste trophaeum erexisset; petere se rursum ut Catho- 
licae religionis respectu iuhiberet, ne miles in Gallus a 
Genlisio coUectus in Belgium subsidio rebellibus ducere- 
tur ; verum nihil obtineri potuit , rege causante vires 
Hugenottarum , qui nequaquam ipsius mandatis, sicuti 
par erat, obedirent. Omitto quod ipse bonus et pius ac 
vere Catholicus princeps, sed adhuc juvenis, impediebatur 
per quosdam suos consiliarios, qui ex re Francica puta- 



366 

bant, si bellum in finitimis regionibus alerent , quo se 
suaque extra periculum liaberent, pernicioso et impio 
penitus consilio, principibus tarnen liisce temporibus valde 
solemni et materia status dicto; nam, ut oniittam hoc 
nequaquam esse ex cbaritate fraterna, quae naturali atque 
divina lege non alia proximis inferri jubet quani quae 
nobis vicissim praestari velimus , etiam singulari respectu 
Deum oflFendit, quod haereticis contra Catbolicam et Apos- 
tolicam religionem auxiliari singulari poena a divina jus- 
titia semper vindicatum esse omnium temporum historiae 
manifesta fide convincant. Porro regnorum principumque 
tranquillitatem esse a divina providentia, nemo negare 
poterit, nisi a Deo Omnipotente res humanas negligi 
asseveret. Verum contraria opinio ex doctrina Macchia- 
velli multorum et praesertim Gallorum animis tam alte 
insederat , ut nihil ab Albano obtineri potuerit. 

Decima septima igitur Junii Genlisius Belgium ingre- 
ditur cum septem mililibus peditum et octingentis equi- 
tibus. Ferdinandus [sic] autem Toletanus, Albani filius 
soluta obsidione hostibus obviam eundum esse censuit; 
metuebat enim , ne si Montes Hannoniae intrarent viribus 
in tantum auctis vicina oppida etiam in deditionem redige- 
rent. Quodsi accederent et eae vires quas princeps Au- 
raicus cum Montensi comité in Germania coUigebat, cuivis 
perspicuum erat universum Belgium in summum discrimen 
adduci. Quamvis enim non plus quam quatuor millia 
peditum et mille equites in regio exercitu censerentur, 
divino tamen auxilio et caussae suae justitia fretus iter 
ingreditur et baud procul S" Gislaini oppido in pago 
quodam Euterrage dicto cum hoste confligit et incredibili 
virtute Juliani Romerei, qui citatis equis Bruxellis adve- 
nerat ut pugnae interesset, victoria potitur omnibusque 
fere occisis et Genlisio capto in castra sua ad obsidionem 
Montensem revertitur. Albanus autem omnibus viribus 



367 

in Hannoniam intentus mandat Hispanis, qui in quibus- 
dam Hollandiae urbibus hibernarant, iis relictis, conipen- 
diosiore quantum possent itinere , in Brabantiam et in 
castra Montensia transirent, non dissimulando certe errore, 
cum ut tantulis copiis exercitum augeret , eas .urbes 
Hollandiae inimico exposuit, quas post aliquot menses 
multo sanguine recuperare non potuit. Discedentibus enim 
Hispanis Roterodamenses , Schiedamenses, Vlardingenses 
et DelfFshaven portus hostem incontinent! recipiunt, quos 
et Delphenses qui hactenus ambigui steterant sequuti 
sunt, recepto quodam Bartholento cum rebellium copiis; 
quae tarnen singula loca difficilioris expugnationis et ma- 
joris praejudicii propter locorum situm erant, quam Mon- 
tes Hannoniae. Attamen etiam illarum civitatum incolae 
tam propensis animis erant in haeresim, ut nulla alia re 
quam Hispanorum praesidio in officio continerentur. Porro 
hujusmodi violentum imperium diuturnum futurum fuisse, 
asseverare non ausim; certe necessum erat, ut tota Hol- 
landia ob peccata sua puniretur. 

Insuper Albanus edictum proponit, quo jubet, ut omnes 
rebellantium civitatum incolae, qui pro rebellibus censeri 
nollent , easdem desererent et in eas urbes migrarent , 
quae partes regias sequebantur ; quo edicto ex singulis 
fere urbibus optimates et praesertim qui adhuc in magi- 
stratu erant gravi cum periculo et facultatum suarum 
manifesto dispendio diffugiebant. Memini a multis inqui- 
situm, quanam ratione Albanus motus fuerit quod hujus- 
modi jussiones ex re principis sui futuras putarit; spes 
enim non modica erat, Catholicis et praesertim iis, qui 
in magistratu erant, manentibus, rebelles , qui fere in 
singulis civitatibus ex infima plebe et nullius aesti- 
mationis homines erant, ad officium revocari posse, ubi 
panicus ille tumultus et popularis impetus paulatim rese- 
disset. E contrario vero illis dilFugientibus et sponte 



368 

magistratu abeuntibus liber introitus et expeditae rerum 
habenae ita haereticis relinquebantur, ut optandum foret, 
reductis aliquando sub principis sui obedientiam hisce 
regionibus, haereticos aliquo stratagemate impelli posse, 
ut siraili modo sponte sua abirent et urbes intestino malo 
purgarent. His accedebat, quod illi qui hactenus dubii 
fuerant, utrum rebellibus se applicarent, an regiis par- 
tibus adhaererent, et nunc patrimonii sui desiderio, spreto 
Albani edicto, remanebant jam pro hostibus se haberi 
putantes rebellibus se adjungebant et eorum vires non 
modica accessione firmabant. Certe cum et nos huic edicto 
obtemperare volentes in Brabantiam nos contulisseraus , 
hoc risu etiam a cordatioribus Hispanis excepti sumus, 
quod regi quidem fideles sed parum sapientes nos esse 
affirmarent. Hisce rationibus plane adducor , ut eredam 
etiam tum inter Albani consiliarios complures fuisse, qui 
improbis hujusmodi consiliis rebellium partes fo verent et 
contra regis sui commoda gubernatorem impellerent, 
optima quidem et inconcussa fide virum , verum bello 
potius quam pace imperare (rut saepe apparuit:) aptum, 
insuper et extraneum et locorum morumque nostrorum 
minus gnarum. Hoc profecto affirmare possumus, quod 
cum religionis et principis nostri caussa profugi in Bra- 
bantiam venissemus , odio nos ab omnibus fere habitos , 
etiam ab iis qui rerum potiebantur; jam tum enim eorum 
anim.i in eam rebellionem propendebant, quam postea pace 
Gandavensi toti mundo manifestarunt, adeo ut nequaquam 
nobis crederent , si quando de haereticorum crudelitate et 
perfidia oculati testes nonnulla referremus. Alioqui etiam 
ipsi Brabant! , homines vani et sicut est in proverbio, tota 
vita stolidi, in tantam arrogantiam elati erant, eo quod 
gubernator totius Belgü in ipsorum regione tanquam re- 
giarum ditionum meditullio stabili lege consideret et 
meliora munia finitimis meliusque cognitis potissimum 



369 

demandaret , ut Hollandos eorumque regionera nullius 
pensi aestimarent, pernicioso et ridendo (: sicuti super- 
borum fere omnia:) consilio, ut postea eventus docuit et 
progressus horum annalium , Deo dante, clarissime demon- 
strabit. Verumtamen divina bonitate efFectum est, ut haec 
ipsa, quae hujusmodi praevaricatores in perniciem Catholi- 
corum machinabantur, in commodum eorum redirent. Nam 
si in Hollandia remansissent , plurima pati vel etiam agere 
debuissent , quae contra religionem , propriam conscientiam 
et principis sui commodum tendere scivissent; unde divina 
gratia recedente forsitan etiam circa fidem postea naufra- 
gassent, cui hac persecutione tolerata firmissime conjunge- 
bantur, quod ea fere sit humani ingenii ratio ut ea 
potissimum amore prosequamur, quae vel beneficio afFe- 
cimus vel pro quibus aliqua duriora passi sumus , veluti 
caussa communi jam propria efFecta : maxime cum postea 
per pacem Gandavensem bonis suis postliminio restituti 
redirent, quod multo graviora illi tolerassent, qui in 
aedibus suis remansissent, cum quantulumcumque illud 
dispendium , quod pro justitia subierant, divina Bonitas 
in tantum etiam temporali prosperitate ipsis reponeret, 
ut neminem fere eorum postea cognoverim , qui non duplo 
ditior evaderet, quam unquam antea fuisset. Verum de 
his hactenus egisse sufficiat. 

Ferdinandus Toletanus cum iis Hispanis , qui adhuc 
in Hollandia erant, de mandato Albani certior factus 
Hagam se confert, ut inde porro Ultrajectum proficisce- 
retur; ubi consilium Hollandiae et illi Catholici His- 
panis se junxerunt, qui relictis patrimoniis suis exilium 
potius quam infidelitatis erga regem notam subire malu- 
erunt. Fuerunt autem ex sola Haga quatuor millia homi- 
num, ut inde conjicere possis, quantus sit numerus eo- 
rum qui ex reliquis urbibus discesserint , ita nudi et 
omnibus suis derelictis, ut nee duplicia indusia secum 

Bijdrageu Gesch. Biad- v. Haarlem XlVe Deel. 24 



370 

assumere auderent, noniuilli autem fingentes sibi nego- 
tii quid ruri esse etiam pallia sua custodibus portarum 
pignoris loco traderent. 

Toletanus igitur cum septingentis curribus Harlemum 
versus tendit itinere illo quo Rodericus Sapata novissime 
redierat, expugnatoque juxta Harlemum ad caput agge- 
ris Sparendamensis hostium propugnaculo , hosteque juxta 
Sparendamum repulso, qui cum duobus millibus militum, 
quos juxta Bremam in Germania conscripserat, et infi- 
nito rusticorum numero iter impedire conabatur, paucis 
admodum suorurn desideratis, Amstelodamum atque exiude 
Ultrajectum advenit, atque inde Montes Hannoniae con- 
tendit. 

Dum copiae Albani in uniim coëunt res meniorabilis 
in Gallus accidit , quia arcliithalassus Galliarum Gaspar 
CoUingnius, Hugenottarum antesignanus et per omnes 
casus nequam, dum pace cum Carolo nono Francorum rege 
confirmata Parisiis ageret, in platea libellum supplicem 
ab obvio porrectum dum perlegit, a quodam sedulo per 
fenestram coUimante sclopeto manus ei ita trajicitur, ut 
per os brachiale concavum globulus delatus ad cubitum 
erumperet; unde domum relatus regi renuntiare jubet, 
quid sibi in itinere acciderit. Rex vero novas turbas ve- 
ritus continuo Helvetios speculatores suos in eam domum 
transmittit de homine supplicium sunipturus. Verum 
Collingius, exulcerato animo, regi Guisianisque, quorum 
instinctu se petitum causabatur, minitabatur. Re ad Guisi- 
anos relata aliquot ipsorum nobiles, inditis sibi larvis, ad 
aedes archithalassi accurrunt, hominem in lecto gravissime 
vulnerant seque mortuum jam simulantem relinquere pa- 
rant, cum unus inferno (:nam in superiore coenaculo res 
gerebatur:) sciscitatur, an proditor etiam mortuus esset; 
cumque interfectum asseverarent, illo dubitante, hominem 
corripiunt et per fenestram, ut dubitantes cadaver videre 



371 

possent, praecipitare parant , cum CoUiiigius casum veritus 
manum fenestrae admovet; verum ea avulsa et aliquot 
vulneribus ingeminatis ipsum projiciunt: et in aliornm 
Hugenottarum aedes delati simili modo ipsos expediunt. 
Tumultu ad regem delato, concilium proceresque com- 
muni consensu judicant architlialassum cum suis jure 
caesum videri, quod minae in regem projectae essent ab 
eo qui easdem executioni mandare consuevisset. Incidit 
haec esecutio in 24 Augusti, die D. Bartholomaeo con- 
secrato. Re in Belgium relata, insigni voluptate ab Albano 
in castris tormenta disploduntur , tabescentibus livore 
rebellibus, qui promptissimo conjuratorum spoliati vultu 
dolorem dissimulare non poterant. Vidimus postmodum 
Antwerpiae in bursa quemdam ex iis, qui archithalassum 
sustulerant ; verum concurrentibus haereticis , qui in ea 
civitate jam tum occasionem tumultuandi expectabant , 
publico abstinere coactus fuit. 

Audita hac Collignii in nuptiis Regis Navarrae cum 
sorore regis Galliarura patrata caede, regina Angliae in 
tantum exarsit, ut longo tempore legatum regis Galliarum 
admittere noluerit. Qui demum pluvio coelo eam adiens 
et admissus sic ab ea compellatur: ,/An non vides coelum 
ipsum calamitatem Galliarum effusis laclirimis testari ? 
Equidem aut rex vester crudelis est aut sanguinariis 
ministris utitur. Plane convenit, ut posthac praeceptum 
de non faciendo homicidio Decaloeo eximatis." Et non 
videbat impudens bellua , longe rectius haec dici in se , 
Catholicorum sanguine nunquam non madentem. Verum 
cum legatus vivis rationibus demonstrasset regem, nisi 
praevenisset, similia passurum fuisse, cum regina quod 
responderi posset non haberet , ut gratiam rursum aliquo 
beneficio aucuparetur , promisit subsidia se non submis- 
suram Hugenottis. Verum cum paulo post in Angliam 
appulissent j\Iongommerius, Vidamus Carmotensis, Segu- 



372 

rlus et alii nebulones, qui caedem illam evaserant, per- 
misit ut quinquaginta navium classem conducerent opem- 
que ferrent Rupellianis tune a rege Galliarum obsessis 
et ad extremam inopiam adductis. Sed Mongommerius 
postea captus in Francia et Parisios advectus capite 
plexus est. 

Porro Albanus atque Medinensis in castra ad Montes 
Hannoniae venerant et numeroso milite urbem undique 
arctissime obsidebant ; cum interea princeps Auraicus , 
qui magnas copias in Germania collegerat, ut obsessis 
Montensibus succurreret , in Belgium properans castra 
ante Ruremundara locat 23 Julii sed absque ullis majo- 
ribus tormentis, poscitque sibi tamquam Regis Hispania- 
rum gubernatori civitatem dedi. Erat ibi in praesidio 
praetoris Leodiensis Floyonii filius admodum adolescens 
cum 140 militibus; qui cum civitatem tradere recusaret, 
Auraicus allato stramine duas portas exurit et quater 
impressionem faciens amissis suorum 100 repulsus est; 
quinta vero impugnatione proditione quorumdam civium 
expugnatur oppidum. Victores miserum in modum praesente 
etiam Auraico in sacra omnia desaeviunt. ') In Carthu- 
sianorum coenobium delati unum ex patribus Missam solem- 
niter celebrare cogunt, et inter celebrandum verberibus 
identidem saevissime mulctatum, demum Sacram Hostiam 
sumere parantem ad ipsum altare confodiunt, tremendis- 
que Christianae religionis mysteriis turpiter et abominande 
illudunt. Alium quemdam ex patribus solemni sacra veste 



1) Vergelijk hiermede Knippenberg, Historia Eccles. Ducat. Geldriael, 
bl. 185-86 en de Godsdienstvriend Dl. 83, bl. 174 vv. Als men dit een 
en ander heeft nageslagen, dan zal het wel niemand bevreemden, bij Ben- 
tivoglio I, lib. 6, te lezen : Ma la minor miseria di Ruremonda fu l'essere 
saccheggiata; perche gli heretici con inaudita barbarie mescolando ruccision 
con la preda, incrudelirono coutro ogni efa, e spetialmente in ogni piu 
efferata maniera contro Ie persone e Ie cose sacre. 



373 

indutum affigunt cruci, quae in medio ecclesiae supra 
chorum de more Christiano pendebat, cuique imaginem 
Salvatoris paulo ante detraxerant, atque ita tamquam ad 
scopum collimantes tormentariis globulis ad mortem usque 
trajiciunt; alios decem ejusdem monasterii religiosos cru- 
delissime confidiunt, In abbatia vero monialium Cister- 
eiensi in nobiles virgines foedum in modum iis nudis 
illudentes debachati sunt, In alio vero monasterio foemi- 
narum praepositum earum Joannem Halensem, insignem 
sacerdotem, ad necem quaerebant Galli, cum is in Ger- 
manum incidens et pedibus ejus obvolutus servatus est 
ab eo , cum habitum suum ipsi dedisset et ipse cucullo 
ejus dissimulanter vestitus est sociis ridentibus. Prio- 
rem Cruciferorum instar canis ferrea catena sub curru 
vinctum per plateas traxerunt objecto velut cani panis 
frusto, donec lytro soluto vix dimissus est. E duobus 
sacellanis Bartholomaeum Veiiradiensum sraviter vulne- 
ratum publice in platea transfiserunt , alterum vero 
Godefridum Stralensem capite inverso in puteum proje- 
cerunt, sed statim extractum stipiti affixerunt multumque 
tortum vix magno lytro dimiserunt. Reynerum Lintrium 
sacerdotem ante ipsum Venerabile Sacramentum precibus 
intentum adacto per latus gladio transfixerunt. Paulum, 
Lindani sacellanum cum Carthusianis occiderunt. Episco- 
pus Lindanus vix, cogente magistratu, eodem die ante 
meridiem civitate exierat ; nihilominus in domum ejus 
irruentes in bibliothecam praecipue desaevierunt. Ex Regu- 
laribus qui in eodem cum ipso monasterio habitabant tres 
occiderunt ; priori in capite vulnerato aurem praecidunt 
et tempora amputant atque diro lateris vulnere conficiunt ; 
custodem et coquum ferociter mactant. E Franciscanis 
vero Gorgoniura Maldertum praesidem, atque Reynerum 
post tormenta crudelissima ex trabe suspendunt. Ex prae- 
sjdiariis vero Catholicis aliquos vestibus Carthusianorum 



374 

itidiuint , easque pulvere tormentario repletas funiculis 
ignitis barbara feritate absumpserunt , alios alio supplicii 
genere mactant, ita ut vix pauci ex toto numero evaHere 
potuerint ; multaque alia fanda et nefanda committunt. 
Et haec omnia pro puro putoque E vangel io venditabantur, 
liberae religionis nomen obtinebant et Hispanicae Inqui- 
sitionis exturbatio vocabatur. Profecto mirari saepe cogor, 
in tantum diabolica caecitate homines dementari potuisse, 
ut haec tam contraria inter se credibilia videri vellent : 
multoque magis obstupescere compellor enervem Belga- 
rum stultitiam, qui fldem hisce nihilorainus adjungerent, 
Haec si Catholici vel Hispani fecissent, cogita , quaeso , 
lector, quid ab liaeriticis audivissent. Quid, Deus bone ! 
Hoc rei legitimo principi religionem avitam asserenti tjran- 
nis vocatur, nebulonibus vero atque rebellibus aliquot, 
pro enata nudiustertius liaeresi haec et multa graviora 
patrantibus, libertas publica praedicatur. Sed ad Auraicum 
redeamus. 

Is ubi suo more satis in loca personasque sacras hae- 
retica rabie perbacchatus fuisset , tandem copias a se et 
sororio suo comité Montensi conscriptas in unum cogit 
et valido exercitu per Brabantiam ad Montes Hannoniae 
contendit, ut tentaret si obsidionem solvere posset ; ex 
itinere vero Thenas Diestamque et demum etiam ipsam 
Mechliniam, prodentibus civibus , (occupat). Cum vero 
Lovanio appropinquaret , cives quidera alacri animo resis- 
tere parabant, sed urbs vastissima studiosis dilapsis et 
nuUo praesidio firmata ab exigua manu defendi non pote- 
rat, praesertim cum jam Hovensi portae ignem admovisset 
Auraicus. Unde legatur ex urbe ad ipsum pro universi- 
tate Elbertus Leoninus, qui ex eo tempore Auraico ita 
adhaesit, ut ille ex suorum colluvie neminem videret 
Hbentius, eique adjungitur Joannes Wamesius utriusque 
item juris doctor et pro civitate Oliverius Tempelius et 



375 

Ilieronimus Winghe senatores. Quibus cum Aiiralcus expo- 
suisset caussam adventus sui esse ut libertas patriae res- 
tituatur: veile se proinde a Lovaniensibus pro amico 
haberi et juvari, atque Albanum liostem decerni, reli- 
gionisque libertatem permitti : de hoc ultimo Lovanienses 
excipiunt et serio, ut omittatur, urgent. Ad quos Aurai- 
cus : //Se quidem volente id futurum, verum dandum esse 
aliquid illis qui sua castra sequerenter." Ubi notandum, 
Auraicum vel parum admodum de religione sollicitum 
fuisse vel proposita, quod verius puto, fraude et culpa 
in alios derivata Catholicis obrepere tentasse. Cives quidem 
invitis auribus liaec admittebant , sed cum urbe jam 
semicapta aliud non liceret , bis conditionibus Auraicum 
admittere coacti sunt 4 Septembris. Exinde Teneramun- 
dani Audenardensesque in Flandria similiter deficiunt. 
Auraicus vero in Hannoniam delatus cum frustra aliquot 
diebus in urbem pervadere tentasset, Albanus, qui inte- 
rim ab oppugnatione non discedebat sed triginta sex 
tormentis bellicis rauros quatiebat, noctu misso Juliano 
Romereo cum mille Hispanis sclopetariis castra hostium 
multis occisis incendit. Unde cum relictis impedimentis 
postridie discessissent, demum 19 Septembris Montenses 
deditionem faciunt iis conditionibus, ut Ludovicus Nas- 
sovius cum suis in Galliam incolumes abire permitteren- 
tur et civibus ignosceretur. Recuperatis in hunc modum 
Hannoniae Montibus, praesidiarii Galli in Galliam dedu- 
cuntur et Ludovicus Nassovius cum suis Ruremundam 
abit. Princeps vero Auraicus Mechliniae tum agebat; 
verum cognita INIontium deditione, relictis ibidem in prae- 
sidio quatuor peditum coliortibus et quadringentis equitlbus, 
urbe excedit et in Flandria haud procul a Terramunda 
consedit et paulo post navibus in HoUandiam trajicit di- 
misso exercitu retentis tantummodo qulngentis equitibus, 
Erat enim Auraicus natura timidus et imbellis quique 



376 

post priiicipia libenter esset, atque proinde parum fortu- 
natus imperator habebatur ; quare posterioribus temporibus 
semper muratis urbibus et liosti minime obnoxiis se con- 
tinebat, perfidiis, dolis atque insidiis, artibus ingenio 
suo peculiaribus et aliorum manibus bellum administrans, 

Albanus Montibus receptis etiam Terremundam per 
Mondragonium recuperat, hostesque incontinenter Lovanio, 
Diesta, Thenis aufugiunt et novissime etiam Mechliniam 
deserunt , cum Albanus cum universis copiis urbem ob- 
sidere inciperet ; unde Hispani Mechlinienses , qui sponte 
ad hostes defecerant, in praedam vertunt prima die Octobris. 

Rebus in Brabantia Flandriaque jam pacatis, Albanus 
de recuperanda HoUandia Zelandiaque cogitare incipit. 
Imprimis autem occurit civitas Goesana in Zuytbevelan- 
dia, quae a rebellibus obsessa ad extremum prope redacta 
fuerat. Interea enim dum Albanus Montes Hannoniae 
obsideret, Flessingenses atque rebelles in Walachria, eo 
quod extraneo milite abundarent, qui ex Anglia Scotiaque 
ab Elisabeth Teudor levi negotio et parvis expensis, bidui 
enim iter tantum erat, submittebatur et ex Gallia magno 
numero ad veniebat, quod rex Francorum Carolus nonus, 
optimus et prudentissimus princepS, post sublatum Col- 
lingnium Hugenottarum fecem tota passim Gallia extur- 
baret; adeo ut octo militum millia in sola Walachria 
insula non admodum lata censerentur. Rebelles optimum 
censent eos aliquo amandare , priusquam fame vel stipen- 
diorum inopia tumultuari inciperent, occupato praesertim 
ad Hannoniae Montes Albano cum suis viribus, Occurebat 
autem imprimis Goesa oppidum, quod in insula situm 
Antverpiaeque ex propinquo imminens, facili negotio et 
insigni compendio a se expugnari posse putabant ; quando- 
quidem Middelburgum atque Arnemudam, valide munita , 
non nisi justo exercitu et diuturno tempore expugnare 
posse viderent. 26 itaque Augusti cum omnibus copiis 



377 

suis Flessinga discedunt et quinquaginta navibus in Zuyt- 
bevelandiam deferuntur , factaque exscensione Goesam 
obsidere incipiunt, ubi Isidorus Paciecus cum cohorte 
Hispanorum et paucis Wallonibus in praesidio erat; con- 
tinuoque factis serratis de more castrensi gyris erectisque 
gerris murum portamque Imperatoriam dictam tormentis 
quatere incipiunt; quamvis enim muri essent satisvalidi, 
nullis tarnen prominentibus propugnaculis quibus a latere 
hostis impeti posset rauniebantur, portaeque infirmiores 
et fossae admodum exiguae neque profundae effecerunt , 
ut intra triduüm magna muri pars prosterneretur et quam- 
vis praesidiarii laborarent ut ruinas reficerent, attamen tam 
lataeerant ut facillimum ascensum hosti praeberent. Insuper 
et navem laneis saccis contra tormentorum impetum mu- 
nitam ita juxta muros promoverant , ut milites, qui 
objectis crassioribus asseribus tuto malum conscendere 
poterant , superne despectarent quaenam Hispani interius 
hostium irruptioni opposuissent. Postridie tribus millibus 
militum muros duobus locis invadunt, imprimis ad strati 
muri ruinas pede collato acerrime dimicant et insuper 
etiam propugnaculum novum haud procul a mole com- 
portatis 30 scalis adoriuntur ; verum utrobique magna 
suorum clade repulsi sunt ; verum advectis a Lumayo 
mille quingentis Germanis oppugnationem de novo aggredi 
constituunt factaque juxta portam 's Heinskinderianam 
latissima ruina, dum vergente in occasum sole irruptionem 
difFerunt in diem sequentem, Hispani cum civibus tota 
nocte laborantes intrinsecus propugnaculum excitant; quo 
viso hostes tormenta reducunt. 

Cum primum autem in insulam appulissent, tres sacer- 
dotes circumjacentium villarum parochos ceperant , quos 
cum aliquamdiu captivos detinuissent, tandem morti adju- 
dicant. Horum unus caeteris doctior cum patibuli scalas 
ascendisset, silentio manu facto insignem orationem habuit 



378 

de venerando Eucharistiae mysterio, sub cujus finem Deo 
omnipotenti inimensas egit gratias , qiiod martyrü palma 
ab Eo dignus habitus fuisset; atque ita demuni laqueo 
indito insigni constantia mortem oppetiit. 

Hoc statu res Goesanae erant, cum Albanus recupe- 
rata Mechlinia Antverpiam venit. Quare Sanchio Avillano 
atque Christophoro Mondragonio chiliarchis imperat, ut 
quam ocyssime obsessis suppetias ferant. Verum cum res 
magnae difficultatis existeret , quod hostium naves bellicae 
in fluraine Scalde, quod continentem atque insulam inter- 
fluit, magno numero excubarent trajectum in insulam 
impediturae; ecce tibi piscatores aliqui deferunt, se in 
iis locis naviculas suas quandoque perdidisse quod aestu 
maris recedente aqua destituerentur; cumque perltiores 
referrent ante centum annos Zuytbevelandiae insulam 
continenti annexam fuisse sed postea inundatioue maris 
a continenti avulsam fuisse; visum fuit praedictis chiliar- 
chis tentari posse utrum sinus ille maris vado trajici 
possit. Quare misso quodam capitaneo Flandro Blommaert 
nomine cum duobus Hispanis, qui se obtulerant, com- 
pertum fuit tractum illum vadari posse, sed magno pe- 
riculo quod sinus ille non minus tribus passuum millibus 
pateat et vadum tribus fluminum alveis intersecetur, ubi 
altiores aquae non nisi a grandiore statura viro penetrari 
possent. Re igitur explorata chiliarchae properato , ante- 
quam ad hostes rumor dimanaret, aliquot sacculos lineos 
consui jubent, qui militum collo appendi possent, ut 
commeatus et pul vis tormentarius aspergine non corrum- 
perentur. Convenit inter chiliarchas praedictos, ut Mon- 
dragonius cum tribus millibus peditum sinum illum vado 
transmitteret, atque ubi in insulam pervenisset ignibus 
accensis id Sanchio Avillano significaret. Visa est haec 
res omnibus locorum peritis temeraria atque monstruosa, 
quod aestuaria haec continuo fluxu et refluxu maris 



379 

praeter ingentem quam occupant latitudinem etiam gran- 
des onerarias naves profunditate sua aestu accedente 
veherent praesertim eo tempore anni, quo autumnales 
aquae late restagnantes illud iter licet alias forte pervium 
tune tarnen imposibile facere videbantur. Verumtamen 
Mondragonius aquam primus subsequente milite ingredi- 
tur, factoque festinanter itinere, antequam maris accessu 
aqua cresceret, incolumis in oppositam insulam veluti 
marina bellua evadit novem tantum ex snis desideratis, 
factoque ignium signo 21 Octobris ad iirbem properat. 
Verum hostes per rusticos antea moniti trepide naves 
conscenderant, mirante plurimum Pacieco et insidias sus- 
picante nee discedentes subsequi audente, donec adventante 
Mondragonio cum suis, cognito subsidio, in hostem erupit 
et novissimos eorum iisque ad quadringentos , qui non- 
dum naves concenderant , cecidit. Et haec quidem status 
rerum Zelandicarum. 

In Hollandia vero ad unum omnes accito Lumayo rebel- 
larant exceptis Amstelredamensibns et Sclioonhovianis ; 
quorum hi cum ab haereticis obsiderentur et undique rebel- 
lium regionibus inclusi essent, Bossuvius comes, Hollandiae 
gubernator, qui tum Ultrajecti agebat, jussit ut hosti 
deditionem facerent eo quod ipsis succurere non posset, 
cum satis negotii sibi esset ut itinera Gelrica adjacentiaque 
oppida Trajectensibus assereret , et populum Trajectensem 
ipsum , per se natura seditiosum , in officio contineret , 
quia tam procHnatis animis in haeresira erat, ut plerique 
illorum libentius se diabolum videre assererent quam Hol- 
landum religionis causa profugum. Amstelredamenses vero 
cum raajore belli mole undique premerentur, per seip- 
sos tarnen haereticis restiterunt, quatuor peditum signis a 
magistratu conscriptis ex iis praesertim oper(ari)iSj qui 
cessantibus commerciis seipsos alere non possent, et inopia 
cogente deditionem fecissent; qui stipendiis sustentati, 



380 

cum alioqui essent valde Catholici, fidelem operam magi- 
stratui navarunt. Quare haeretici, spe hujus urbis per pro- 
ditionem occupandae depulsi, naves aliquot bellicas Enchusa 
Hornaque Amstelredamensium portum occupaturas trans- 
mittunt, ubi turn plusquarn centum insignes onerariae 
naves in anchoris constiterant, quae singulae tribus coro- 
datorum millibus aestimabantur, majoresque ex parte, 
imo fere omnes civium erant propriae. Haeretici igitur 
navibus suis bellicis in portum delati, Amstelredamensi- 
bus minitantur , se naves omnes incendio deleturos nisi 
statim deditionem facerent. Verum magistratus civesque 
omnes praeclaro erga religionem Catholicam studio et 
stabili fide erga principem tam ingens damnum rei fami- 
liaris subire maluerunt, quara publicam causam prodere. 

Sed nee levius in Gelria tumultuabatur, ubi Aegedius 
Barlemontius Hiergae dominus praefecturam obtinebat. 
Comes enim Montensis quinque millibus peditum et quin- 
gentis equitibus coUectis, prodentibus incolis occuparat 
Zutphaniam, Lochemium, Doetecomium, Doesburgum , 
Hattemium et Harderwicum et in Transisulania Campos, 
SwoUam, Hasseliam, Steenwijckam Goeriam et Oldenze- 
lium munita oppida; quin et ipsa Daventria defecisset, 
nisi urbem loco opportuno sitam et iter Germanico equi- 
tatui in Belgium traducendo valde commodum Albanus 
jam antea, bello Gi'oningensi, praesidio quatuor cohortium 
Hispanorum firmasset. 

In Frisia quoque rebelles praefecto sibi domino Neder- 
wormio Snecam, Bolswerdiam et Franeckeram occuparant, 
unde Roblesius Groninga profectus Dochomium et Stave- 
ras, quas oppugnabant, adventu suo eripit, collatis signis 
cum ipsis confligit et victoriam obtinet occiso ipsorum 
praefecto comité Scouwenbergio, qni ad initium tumultus 
ex Germania accurrerat et in locum Domini Nederwor- 
meri suffectus fuerat. 



381 

Hic in universum erat status provinciarum Transrena- 
narum, cum Albanus Montibus Hannoniae receptis cum 
exercitu suo in Brabantiam rediret; qui dimisso equitatu 
Germanico, quod in Transrenanis provinciis ob earum 
situm foret inutilis, Fredericum Toletanum filium suum 
cum peditatu Mosam Renumque superare jubet; ipse vero 
Trajecti ad Mosam tormenta navibus imponit et cum duce 
Medinensi secundo flumine in Gelriam defertur; cumque 
Noviomagi hibernare cogeretur ut rem pecunariam com- 
modius expediret, oppugnata per Fredericum Zutphania 
et praesidiariis fugientibus occupata , recipiente se in 
Germaniam comité Montensi , universa illa Gelrici atque 
Transisulanici tractus oppida nullo negotio recuperat, 
sicuti etiam Amersfortiam in ditione Trajectensi, Porro 
inde HoUandiam petiturus Naerdam exiguum istius pro- 
vinciae oppidulum contendit. Incolae autem cum essent 
addictis animis in haeresim, quam primi omnium Hollandiae 
civitatum publice professi fuerant, deditionem facere re- 
cusarunt, licet per dominos Noirquermium atque Cres- 
sonerium, qui praemissi fuerant, monerentur ne tormen- 
torum adventum expectarent, alioqui ipsorum oppidulum 
ex ratione belli in praedam militi cessurum, quod exi- 
guum et immunitum esset ; sed adventante Frederico et 
oppugnationem parante cum de deditione agere vellent , 
nihilominus admissi sunt. Verum dum conditiones scribe- 
rentur furorem suum haereticum necdum dissimulare 
potuerunt, quin contra omne belli jus minora tormenta 
aliquot disploderent in Hispanos incautius, utpote sublato 
jam bello, ante muros versantes. Unde irritati milites vi 
irrumpunt et oppidulum compilatum injectis flammis in 
perfidiae mercedem exurunt excepto templo et Religiosa- 
rum quodara monasterio. 

Fredericus castigatis pro merito suo Nardensibus Am- 
stelredamum versus progreditur, ut per aggerem Sparen- 



382 

sem Harlemensibus bellum inferat; qui ab Amstelreda- 
mensibus vicinis suis moniti, ut tempestive rebus suis 
consulerent et pacem cum regiis facerent, deliberatione 
habita, e magistratu duos Amstelredamum mittunt Theo- 
doricum scilicet Frisium consulem et Christopborum Sca- 
gensem scabinum , ut de conditionibus cum Friderico 
agerent. Qui laetus eorum adventu continuo se ad patrem 
suum scripturum atque pro ipsis intercessurum promittit. 
Eodem die, quo hi Harlemo discesserant, rebelles qui- 
dam , suae sortis hominibus aliquot convocatis , seditione 
facta urbem occupant , subsidium ab Auraico propere 
accersunt, legatos Amstelredamo reversos in carcerem 
conjiciunt et demum Leidam Auraico transmittunt et omnia 
sursum atque deorsum versant, Unde Fridericus cognita 
eorum iterata rebellione iter ingressus per Julianum 
Romeroum munitionem Sparendammensem , occisis mille 
trecentis propugnatoribus , occupat et Harlemo appropin- 
quans leprosarium occupat et duodecima Decembris Har- 
lemum obsidere incepit, comitatus Bossuvio regulo, Hol- 
landiae moderatore. Habebat autem in exercitu suo 37 
cohortes Hispanorum et 22 Walonum et octodecim Ger- 
manorum cum duabus turmis equitum tormentariorum et 
totidem lanceariorum Hispanorum et ducentos equites 
Germanos, qui in Beverwijk pago totoque oceani littore 
excubabantj ne quis hostis es Waterlandia terga regiorum 
invaderet. Peditatus autem ita dispertiebatur, ut Hispani 
in leprosario juxta portam S. Crucis metarentur, Germani 
vero in Sylva Harlemensi, medium autem spatium Wa- 
lones occuparent. In urbe autem in praesidio erant sex 
peditum Germanorum signa sub Lazaro Moulartio tribuno 
et postridie quam obsideri coepit, supervenit baro Lumayen- 
sis, qui a rebellibus ad primam obsidionis famam missus 
fuerat cum tribus millibus peditum Anglicorum, Scotorum 
atque Gallorum, sed praeventus ab Hispanis dum nibilo- 



383 

minus castra perrumpere et in urbem pervadere tentat, 
multis suorum amissis in Zuyt-HoUandiam repellitur. 

Rebelles itaque cognita obsidione munitionem exitant 
in pago Sassenhem dicto , paulo minus quam medio iti- 
nere Harlemum inter Leidamque distante, ut eo milite 
simul atque annona congregatis, Harlemensibus subsidium 
mitterent per lacum illum ingentem qui Harlemum atque 
Leidam interjacet et juxta dictum pagum ad locum Cage 
dictum incipit, qui praedura turn hyeme glacie stratus 
firmissimum iter equiti peditique praebebat, praesertim 
tractoriis redis illis, quas indigenae sledas vocant, quae a 
duobus equis protractae tantum fere oneris capiunt, quantum 
currus capacissimi et mira celeritate supra duas ferreas 
laminas structae per glaciem portrahuntur a duobus tantum 
equis, acutioribus solearum stimulis gressum in lubrica 
glacie firmantibus. Fredericus autem Toletanus muris lu- 
stratis fossisque admodum latis inspectis deliberat, qua- 
nam potissimum parte urbem oppugnare deberet, multis- 
que suadentibus ut silvam versus tormenta contrueret 
ad versus prominentem urbis angulum qui utroque latere 
magno hostium praejudicio impeti poterat, aliis vero sua- 
dentibus ut juxta portam Sanctae Crucis oppositamque 
portae munitionem murum quaterent, eo quod castra illo 
loco jam fixa expeditiorem tormentorum collocationem effi- 
cerent ; quae alioquin in silvam transferenda novisque 
operibus munienda erant, quod intenso praesertim frigore 
aliquot dierum spacium consumeret, intra quod urbem 
per portam Cruciam expugnari posse dicebant. In quam 
sententiam Fredericus ferebatur, fatali certe consilio, quod 
profectum ex contemptu inimicorum certissimam cladem 
belli ducibus semper afferre consuevit. Decima octava 
itaque Decembris tormentis res geri cepit, sed eo die 
atque etiam postridie tam parum efifectum est ut Julianus 
Romerous oppugnationem dissuaderet. Verum cum tormen- 



384 

tarius pulvis ferreique globi deficerent, quibus latior ruina 
sterni potuisset , placuit militem in muros immitti, stra- 
toque ponte supra vasa aliquot cerevisiaria, tonnas vocant, 
qui militum humeris deferri et in fossam immitti posset, 
ut per eum transeuntes in opositam munitionem, quae 
portae Cruciariae objecta erat , per ruinas tormentarias 
evaderent. Quod cum propere factum fuisset et unus 
atque alter ex Hispanis per ruinas enitens in munitionis 
caput evasisset, Hispani qui ad irruptionem parati con- 
stiterant nuUo signo dato sine ordine per pontem accur- 
runt, ubi cum in aperte versarentur, eo quod ruina 
impeditior hoste acerrime repugnante ascensum impediebat 
et postremi urgentes et constipati prioribus redeundi 
copiam negarent, tormentis ex urbe a latere petiti sunt 
ita ut raomento temporis centum et quinquaginta fortis- 
simi milites perirent. Julianus Romerous visa suorum 
obstinatione , quod nequicquam repugnantes apertoque 
periculo redire noUent, accurrit et a muris eos discedere 
compulit. Dum autem se recipit scolpeto a moenibus 
petitus, alterum oculum amisit. Grave enim detrimentum 
regiis inferebant bombardarii illi , qui diebus festis sese 
in locis ad id destinatis (: doelens vocantur:) longioribus 
manualibus tormentis ad certum scopum dirigendis exer- 
cere soliti sunt. 

Nocte quae hanc oppugnationem sequuta est , Zaraso 
cum 600 Gallis per lacum in urbem ingressus est. Fre- 
dericus ita a moenibus repulsus nequaquam tarnen animum 
dimittit, verum excavatis fossis ad pedem propugnaculi , 
quod portae Cruciae ut diximus objectum fuerat , per- 
vadit et continuo sufFodiendo hostera licet acerrime repu- 
gnantem inde ejicit, qui in urbem se recipiens portam 
S. Crucis aggeribus obstruxit. Interea Leydenses mittunt 
mille circiter milites sub ductu Antonii Pinteri, illius qui 
Montes Hannoniae ut supra diximus Ludovico Nassovio 



385 

prodiderat, ut in aggere Sparensi munitionem quamdam 
subito excitarent, quo commeatuum subvectionem, quae 
solo hoc itinere Amstelodamo fieri poterat, impedirent. 
Verum Arasterdamenses cum aliquot suoruin militum 
excurrentes opus impediunt, hostem in fugam convertant 
et Antonium Pinterum nequissimum proditorem occidunt; 
unde mille aureis ab Albano donantur, qui tantumdem 
se daturum spoponderat iis qui eum interemissent. Dum 
Harlemum obsidetui', Hispani duos rebellium centuriones 
capite truncant eaque in urbem tormentis mittunt; unde 
continuo obsessi undecim Hispanos suspendunt eorumque 
capita vasi inclusa ad Fridericum mittunt cum litteris, ut 
ab armis cesset, cum decimas ipsi, a patre tantopere pe- 
titas, ofFerrent. 

Dum haec aguntur Harlemi, haerebat Auraicus Delfis 
in monasterio Sanctae Agathae monialium , quod a parte 
occidentali objacet ecclesiae majori in honorem S. Hippoliti 
consecratae , ubi tum praefectum virginum agebat vir 
insignis Cornelius Miisius , Delfensis, qui hoc anno nocte 
intra decimam et undecimara Decembris crudeli supplicio 
ab haereticis Leidae martyrio affectus. Acta ejus, unde- 
cunque magno studio a nobis corrasa , quantum possumus 
hic integra daraus. ') 

Occasio martyrii ejus haec fuit. Agebat tune temporis 



1) Wij meeuen hier te moeten verwijzen naar lietgeen Christiaan van 
Adrichem, de voortreffelijke biechtvader der Nonnen van St. Barbara te 
Delft (wiens uitstekende deugden zoo meesterlijk zijn geschetst in een paar 
stukken bij Dodt van Flensburg, Archief II , bl. 102-7) in zijn eigenhandig 
door hem geschreven Martyrologium had opgeteekend. In een bijvoegsel 
„Be novis Marli/ribus" komt daar o. a. voor: „1572, die 10 Decembris, 
„Leydae Batavorum, post dira tormenta a Geuseis suspendio strangulatus et 
„necatus est honorabilis M'. Cornelius Musius, Delphus , poëta laureatus , 
„theologus et coenobiarcha sacrarum virginum D. Agathae apud Delphos 
„HoUandiae, aetatis suae anno 72." Zie J. J, Dodt van Flensburg, Archief 
voor kerkel. en wereldl. Geschied. II, bl. 119. 

Bijdragen GescL. Bigd. v. Haarlem X1Y<! Deei. 25 



386 

summum militiae rebellium praefectum comes Marckensis, 
dominus Lumayus vulgo dictus, cujus supra mentionem 
fecimus, Hic cum sub initium Decerabris Delfos venisset , 
ejusque copiae ante portam australem oppidi metarentur, 
accidit ut uiulta ab ipsis insolenter fierent , praesertim a 
gregario railite, qui propius portam accesserat; qui repre- 
hensus a satellite praefecti civium cum non desisteret , 
postremo ab eodem plumbea glande de muro trajicitur. 
Lumayus, qui intra civitatem hospitabatur in aedibus 
nobilis Joannis Huteri ') dicto monasterio fere contiguis, 
et tune vacuis, qtiod Huterus caussa religionis et odio 
rebellionis Ultrajectum concesserat, hanc caedem indiguis- 
sime tulit et cadaver occisi deponi fecit ante valvas dictae 
majoris ecclesiae sub campanili ex adverso praefati mona- 
sterii, petiitque a magistratu caedem ut injustam vindi- 
cari. Verum magistratus, habita cum Auraico deliberatione, 
respondit, mortuum jure et sua culpa caesum videri. 
Irritatus hoc responso Lumayus juravit, se per seipsum 
vindicaturum suum militem caesum, etiam (: si daretur:) 
per necem praefecti virginum Agathensium , tune Auraici 
hospitis. ^) Hoc cum Musius rescivisset et crudelitatem 
Lumayi fraudesque Auraici probe nosset, non sine caussa 
sibimetipsi timere coepit, praesertim cum Auraicus ipsum 
Lumayum ad coenam invitasset, qui praesentem tune 
Musium variis dicteriis et acerbis scommatibus excepit. 
Accedebat, quod passim a Lumayi familiaribus dissemina- 



1) Dezelfde, wien bovengemelde Christ. van Adrichem dank betuigt voor de 
leening der „Descriptio Jerusalem et Sanctorum Locorum", — een handschrift 
opgesteld door Jo' Jan de Hujter, schout van Delft, die in 1520/1 te 
gelijk met heer Jan Schorel , kanunnik te Utrecht en schilder en met 
M'. Lambert, pastoor van St. Hypolitus te Delft, eene bedevaart naar het 
H. Land had gedaan en daar op het H. Graf tot ridder was geslagen. Hier 
gemelde Joannes Huterus is des ridders kleinzoon, en blijkt alzoo een oora- 
zegger te zijn van den gunstig bekenden geschiedschrijver Pontus de Huyter. 

2) In het H. S. stond hospite»?. 



387 

batur et passim credebatur , Auraicum abeunte Musio 
vitae necisque potestatem in ipsum largiore vini poculo 
Lumaj'o propinasse. Quare nona Decembris hujus anni 
petita ab Auraico et obtenta venia Hagam versus con- 
tendit, ') cum nobili sanctimoniali monasterii Caroletta 
Merwia et adolescente 20 annorum Cornelio Musio van 
der Meere Delfensi, fratris sui filio, cui a sacro fonte 
suscepto suum nomen dederat. Quia autem multum nivis 
ceciderat, vehebantur simul reda tractatoria, slede vocant. 
Verum portam civitatis egredientes notati sunt ab aliqni- 
bus equitibus Auraici, inter quos praecipui erant Hove- 
rinck filius mercatoris Tellii et quidam dictus Maselant 
filius Engelberti Cornelii Flacci , ipsius Musii propinquo 
gradu cognati. Hi mox redam sequuti eam assequuti sunt 
juxta leprosariura, quod a meridie Hagae adjacet, et 
coëgerunt aurigam ut redam sisteret ante cauponam cujus- 
dam hospitis mulierculae dictae Truy op H Hoff. In dicto 
hüspitio mox adsunt requirentibus dictis equitibus aliqui 
commissarii a Luraayo destinati , ut inquirerent de caussa 
fugae Musii, quem Ultrajectum ad Hispanos patriae hostes 
tendere dicebant. Factum examen Maselant unus ex equi- 
tibus Delfos ad Auraicum defert , qui postridie literas 
reddidit cum mandato (: saltem pro forma :) ut captivus 
secure Delfos reducatur ; quin ex familia ipsius aliqui 
nobiles tam raares quam foeminae Hagam simul conten- 
dunt Musium reducturi, in vicem hujus officii opiparo 
prandio rursum excipiendi. Hoc nuntio accepto statim 
omues Delfos contendunt, deducentibus qui ceperant equi- 
tibus. Accidit ut, eodem momento fere quo illi Haga , 

1) Kon de hoogleeraar N. C. Kist deze noorden nog lezen, dan herriep 
hij gewis, wat zijne pen neerschreef in het Nienw Archief voor Kerkel. 
Geschied. II, bl. 377/8, waarbij gewaagde van „den ongeliikkigen Musius, 

«wiens eedbreuk en verraderlijke vlugt naar den vijand eeu zoo treurig 

,;Uiteiüde liern op den hals haalde." 



388 

Delfis discederet Lumayus cum aliquot equitibus et pedi- 
tibus, ut Harlemo, cui tune regii imminebant, praesidiura 
imponeret. Ex hisce copiis aliquot equites, ut est verisi- 
mile, de mandato Lumayi discedunt a via recta, quae 
Leidam ducit , et per pontem Telonarium ad sinistram 
Hagam contendunt et obvium habentes cum sua reda 
Musium juxta praedictum leprosarium et violenter irruen- 
tes redam secum abducere voluerunt. Veruni cum illi, 
qui Musio praesidio erant, contra urgerent et mandatum 
Auraici ostenderent, redam dimiserunt earaque de propin- 
quo praecesserunt, donec veniret ad divortium viae com- 
munis, quod ad pagum Ryswijcanum prope dictum pontem 
Telonarium pergit ; ubi vi facta coegerunt aurigam , ut 
sinistrorsum deflecteret et Leidam adveheretur, ubi Lu- 
mayus pernoctaturus erat ; et tanta vi redam raptarunt 
ut Musio pileus de capite decideret nee permitterent ') 
ut repeteretur , irridentes et clamantes : ^alium galerum 
sacrificulo Leidae adaptabimus", et insuper ipsum pallio 
spoliarunt. 

Cornelius vero Musius adolescens et cognatus Musii, 
qui juxta leprosarium visa equitum impressione reda 
exilierat et inter vepres seipsum occultarat, cum equites 
discedere vidisset, alia reda ') patruum suum juxta pagum 
incommode assecutus fuerat ; nam cognitus ab hisce prae- 
donibus gladio et bombardula spoliatus in patrui sui 
redam conscendere coactus est , ibique ferrea cathena 
brachium ipsius cum brachio patrui sui arctissime devinc- 
tum est. Cum fama capivitatis Musii Delfos allata esset, 
multi ex civibus non parum contristati sunt. Erat enim 
gratus toti fere civitati vir optimus, ita ut multi extra 
portam ejus reditum praestolarentur. Hi cognito hoc infor- 
tunio praestantiores ex suo numero delegerunt, qui simul 

1) Het H. S. zegt: pennitter^^. 2) In liet H. S. aliam redaw. 



389 

cum Remigia ') , monialium Agathensium praefecta , ad 
Auraicum irent supplicatum pro remedio. Verum quia 
supervenerat nuntius de occupata munitione Sparendamensi 
et pereclitante Harlemo , Auraicus cum Ordinibus consul- 
tabat, quid in rem factu ^) opus esset. Nee ante mediam 
noctem conventus dissolutus est. Auraicus eo dissoluto 
statim aditur et de nocte (: ut officiosus videri volebat :) 
literas hoc tenore ad Lumayum dedit, quarum autogra- 
phum usque in hodiernum dicm videre est apud dictum 
Cornelium Musiura juniorem , quera cum patruo suo 
Leidam abductum dixinius et nunc relicta Catholica reli- 
gione consulem Delfis agit , ad signum dupUcis crucis 
cerevisiae coctor. 

Monsieur mon Cousyn, 

Les novelles me sont ici venues de l'execution, que 
vous aves faicte a l'endroit la personne du pater de ce 
cloistre, ou je suis; dont je suis tres mari, veu que desja 
il avoit mes lettres d'asseurance, pour s'en pouvoir re- 
tourner celle part. Et non obstant praesentement icy avois 
bien espere, que n'ussies voulu attenter chose semblable 
a mon desceu et sans en avoir mon advis et consente- 
ment. Parquoy et comme j'entends , que tenes encore 
ches vous ung jeusne homme avecq une nonnain estant 
gentilfemme, qui tous deux estoint en la compagnie du 
dict pater; je vous prie qu'incontinent, cestes veues, me 
renvoyes tous deux sans qu'aulcun aultre tort leur soit 
faict; et n'y voulez faire faulte. Et sur ce me recomman- 
dant bien afïectueusement en vostre bonne grace , je 

1) n. 1. Reymgen Corssend'. Zie Dietsche Warande XI, bl. 581. Kerkelijk 
Nederland, 1854, bl. 191, gewaagt van „Cors Claessen, pharmacopoeus 
„Delfensis, cujus duae es ordine filiae huic monasterio praefectae fuerunt: 
„Clara, elati animi virgo; Reimburgis, demissi." 

2) In bet H. S. facto. 



390 

prieray Dieu vous dunner, Monsieur nion Cousin , en 
bonne santé heureuse et longue vie. 

De Delft ce xi jour de Decembre 1572. 

Et erat subscriptum : V" bien bon Cousin a vous faire 
service * 

GuiLLAME DE NaSSAU. 

Superscriptie erat: A Monsieur, Monsieur (Jomte de 
la Marche, mon bon Cousyn. 
ld est : Domine Cognate. 

Intellexi quid egeris cum praefecto monasterii ubi sum ; 
unde valde indolui, postquam habuerit litteras a me quod 
huc secure reverti posset. Eo non obstante speraveram 
hic quod nihil tale tentasses , me inscio et sine meo con- 
silio et consensu. Quare et cum intelligam , quod adhuc 
apud te habeas quendam adolescentem cum religiosa no- 
bili, qui erant dicti praefecti socii; precor ut statim visis 
praesentibus remittas utrumque absque ulla ulteriore in- 
juria, idque certo facias. Atque ita me summo affectu 
commendans vestro favori, precor Deum vobis concedere, 
Domine Cognate , cum sanitate longam atque felicem 
vitam. — Delphis 11 Decembris 1573. — Et erat sub- 
scriptum : Tuus valde cognatus Wilhelmus Nassovius. — 
Inscriptio vero: Domino, Domino Comiti M.archiae charo 
meo cognato. 

Sed tarde nimis venerunt hac literae '), quae si etiara 



1) Had vader Bor dit geweten, dan ware 't niet noodig geweest in zijne 

Nederl. Historiën I, bl. 422 der uitgaaf van 1679, te schrijven: u Daerom 

hij (de Prince van Orangien) terstoud eenen expressen bode sond aen den 
Grave van der Mark, dat hem (Musius) sonde relaxeren ; maer de Grave 
op hem gebeten wesende en horende datter een bode van den Prince voor 
de poorte was, dede te meer haesten met zijn (Musius') dood, en wilde 

de poorte niet geöpent hebben voor en aleer hy dood was" Doch zou 

de geschiedvorscher met den brief zelf niet verlegen zijn geweest? "Want 
de Prins getuigt dat hij de wete had van de texecution" tegen den pater 
van St. Aagthen-klooster. Dit dubbelzinnige woord beteekene nu of de een- 



391 

tempestive affuissent, nescio an quicquam operari potuis- 
sent. Mutuo enim se noverant leo et vulpes; sciebat enim 
quid Auraico placeret Lumayus et quid simularet. Ad- 
vectus enim fuit eodein die Leidam Musius. Qui cum in 
itinere vidisset consternatam valde bonam monialem Caro- 
lettam, eam blande consolabatur dicens : //Cape animum, 
i^filia, non diu hic crimus; cito aeternae felicitatis parti- 
tfcipes futuri, cum e contrario nostri concives longa ser- 
yvitute opprimendi sint", spiritu plane prophetico imminens 
sibi martjriuni et diuturnam haereticorum oppressionem 
praenuntians. Dono enim prophetiae hunc insignem virum 
a Deo donatum fuisse vel ex eo constat , quod variis 
honestis viris diversis vicibus multis retro annis praedicere 
solitus fuerit, se violenta morte pro catholica religione 
consummandum, his per jocum, uti hilaris erat, verbis 
utens : //Per fenestram cannabinam (rlaqueum scilicet:) 
*adhuc decidam , sed mortem durissimam et lentam ha- 
//bebo , quod struma quam sub mento gero , praefocatio- 
//nem impeditura sit ; non timeo mortem, sed timeo longos 
set graves cruciatus, quas ante mortem toleraturus sum." 
Multi et graves viri sunt, qui variis temporibus haec de 
ore ejus audierunt ; quibus nescio an quicquam certius 
praedici potuit, ut exitus declaravit. 

Leidam enim advectus exponitur in coemiterio S. Petri 
a latere ecclesiae septentrionali ante insignes aedes Lochor- 
stianas, quod Vincentius Lockhorstii dominus caussa reli- 

voudige ontvoering of de terechtstelling, het baart immer moeilijkheid. In 
het eerste geval rijst de vraag : waarom wordt aan het slot van den brief 
niets gevergd dan de behouden terugzending der twee reisgezellen van Musius? 
In het andere geval laat de vraag zich gelden : Hoe komt de Prins, die 
bij de aankomst der tijding van Musius ontvoering in de Staten-vergadering 
was en voor het sluiten van deze (na middernacht tussehen 10 eo li De- 
cember) geen bezoek wilde ontvangen , aan de wete van Musius' terecht- 
stelling, tenzij e largiore vini poculo enz., waarvan de schrijver vroeger 
heeft gerept? Wie kan hier de goede oplossing vinden? 



392 

gioiiis et rebellionis Ultrajectum concessisset, et in aedibus 
tune vacuis diversaretur Gijsbertus Duvenvordius Opdami 
dominus, nobilis HoUaiidus; qui cura statim ad Musium 
accessisset, aspectu ejus non parum se recreari aperte testa- 
tus est, quod summam sibi fuisse cum patre ejus amicitiam 
comraemoraret, Verum ad (preces) opem implorantis tam 
boni viri et amici paterni (: ut facit haeresis plane efferos:) 
non tantum obmutuit, sed etiam contumeliose respondit: 
//Tune es Agathensium beguinarum pater? putabam subo- 
lidum monachum hic residere" ; et cum dicto se proripuit. 
Interim ad Musium venit concionator haereticus, multis 
verbis persuadere nitens, ut catholicae religioni et pri- 
matui Romanae Ecclesiae renuntiaret; verura cum insignis 
confessor nihil minus in animo haberet et haeretico egregie 
foetens os obturasset , re infecta discedere coactus est. 
Mox adfuit militum commentariensis, qui Musium ex 
domo Lockhorstiana duxit ad aedes Cornelii Venii syndici 
Leydensis, in cujus aedibus vacuis (:quod is vitans hae- 
reseos et rebellionis contagium in Brabantia abesset, licet 
nunc fere tota ejus posteritas ad haeresim turpiter defe- 
cerit :) hospitabatur Lumayus in eodem S" Petri coemiterio 
paucis passibus a domo Lockhorstana Occidentem versus; 
ubi eodem die, ut Delfos ad Auraicum adducerentur, in 
vinculis a Lumaj^o servabantur Christopliorus dominus 
Scagenus scabinus Harlemiensis ') et Mgr Adrianus As- 
sendelftius ejusdem urbis syndicus; qui publico civitatis 
suae nomine destinati fuerant ad Fridericum Toletanum 
urbem obsidere parantem, ut de urbis suae deditione cum 
eo transigerent; sed in itinere intercepti fuerant. Ad hos 
cum deductus esset Musius, invicem cum tristitia casum 

1) Dit en het voorgaande woord was ia het H. S. doorgehaald, naar 
ons dunkt bij vergissing ; want de zamenhang eischt ze. Ook hierboven 
bl. 382 zijn ze blijven staan, en bij het begin des jaars 1573 komen ze 
eveneens voor. Zie achter bl. 399. 



393 

suum miserabantur, quod in efFerae belluae Lumayi ma- 
nus incidissent, mortem sibi ominantes durissimam. Quare 
fiere incipiens junior INIusius a carnificibus paulo laxiori- 
bus vinculis patrui sui brachio alligatur; sanctimonialis 
vero Caroletta in aliud cubiculuin deducta est. Circa ves- 
peram vero Harlemo vocatus adfuit carnifex , qui transiens 
ostium cubiculi a captivis Harlemensibus fuit agnitus 
sinistro plane omine. Quibus Musius habendam esse pa- 
tientiam dixit : „Omnes, inquiens, in manu Dei sumus ; 
ipsum precemur pro patientia et gratia." Vix verba finierat, 
cum e triclino illo in arctius conclave solus Musius ab- 
ducitur et examinatur a delegatis Lumayi judicibus, dicto 
Opdamio et quodani nobili Gallo, Aumalio dicto, qui mox 
Cliristi martyrem supra mensam, quae etiamnum apud 
Venii filiam extat, extendunt, linteamine os tegunt et 
mox aquam frigidam immittunt, irao et per infusoriam 
spurcam suam urinam insignem virum transmittere cogunt 
tanta copia ut venter totus intumesceret ; mox pugnis 
percutientes et pedibus calcantes , eandem per guttur 
ejicere cogunt ; nudatum quoque flagris acerbissime ad 
multum usque sanguinem caedunt, ita ut arctioris cubi- 
culi parietes candidati ita sanguine ejus respergerentur, 
ut ipse audierim dicentem Wilhelmum Oudevlietium , 
notarium publicum Leidensem , iterata saepius fidelia et 
calce vix tandem potuisse elui. Exinde deducitur in caveam 
sive cellarium subterraneum in cujus concamerato concavo 
annulus ferreus prorainebat; ad hunc tenui admodum corda 
ex dextri pedis pollice majore sanctum senem capite ter- 
ram versus suspendunt; verum cum aliquamdiu summo 
cruciatu ita pependisset , tandem quod chorda tenuis esset 
et corpus satis obesum, digitus ipsius in laqueo confractus 
in eodem haesit, qui postridie ab ancilla domestica in 
propinquum coemiterium S" Petri delatus est. Cadens 
vero in terram graviter sacrum suum caput laesit ; unde 



394 

accurrentes crudeles illi carnifices rursum in Christi mar- 
tyrem grassantur ; quae egexint sciri non potuit , quod 
nulli praeter ipsos adessent; qui vero in domo erat Oude- 
vlietius praedictus magna lamenta et suspiria se audivisse 
testatus est. Demum hora noctis intra nonam et decimani 
cruentatum , defessum et gementem bonum senem domo 
educunt et nudis pedibus per nivem longo itinere per 
grande coemiterium et choralem plateam, pedibus multo 
sanguine stillantibus, ducunt ad infamem furcam, quae 
supra caeruleam petram in lata platea, haud procul domo 
civica erecta erat. Hic dum ex grosso fune laqueum ap- 
tant, interim Deo seipsum commendat sanctus martyr et 
laqueo circumdatus in altum trahitur. Cui statim ungues 
de pedibus praecidunt, sanguine in subjectam nivem deci- 
dente, atque eo modo per aliquot horas summo cruciatu 
vivus pependit multum et graviter gemens. Audivi ego 
ex honestis et fide dignis hominibus , qui tune juxta 
furcam, loco urbis primario , habitabant, se cum summa 
miseratione graves illos gemitus quidem audivisse, sed 
fenestras aperire ausos non fuisse propter insolentiam 
militum Lumayi. Caussa autem , cur tam diu vivus in 
furca perseveravit, fuit quod funis crassior collum strin- 
gere et praecludere non potuit, praesertim cum sub mento 
ad collum etiam satis grande tuber sive strumam idipsum 
impedientem haberet ; ita ut absque dubio sancti martyris 
obitus in diem 1 1 Decembris inciderit. 

Mane facto Bartholomaeus Joannis lanei panni propola, 
vir honestus mihi familiariter notus et ex adverso furcae 
habitans, cum fenestras suas aperuisset, uxorem suam Cle- 
mentiam Micbaëlis inclamat atque (asserit,) illum , quem 
tota nocte suspirantem audierant de furca pendere, virum 
lionestum esse et consulem videri ex vestitu ; indutus enim 
laneum thoracem , qui de more illius saeculi ante pectus 
integer erat, et supra humerum atque infra bracbium 



395 

sinistrum ad latus ferreis vel aereis tenaculis claudebatur; 
cujus partem , quae supra liumerum claudebatur , ut 
laqueum collo inducerent , tetri carnifices solverant et 
solutam pendere dimiserant. Sub meridiem redeunt , qui 
sanctum virum suspenderant et praeciso fune corpus deci- 
dere faciunt; adduxerant autem secum esiguum quemdam 
nanum, qui Lumayo in deliciis erat ; hic militum liortatu 
castissima ejus virilia vestibus extracta abscidit et de cliorda 
pilei sui suspendens ad Lumayum, laetum illi spectaculum 
exhibiturus, recurrit. Milites vero coronam capitis sacer- 
dotalem cum cute capiti detrahunt et corpus ita truncum 
ad ecclesiae Sancti Petri septeiitrionalem porticum redu- 
cunt, ubi denudatum, quod pinguis esset, ventrem ape- 
riunt, intestina extrahunt et Theodericum Joannis, probum 
et catholicura tune virum i : nam postea nonnihil titubasse 
visus est :) custodem dictae ecclesiae cogunt, ut ea teueat 
donec ipsi adipem desecarent; quem pharmacopeis et 
alyptis vendiderunt: et a meridie nobilis quaedam sanc- 
timonialis Leuwenhorstiensis monasterii prope Noortwyck 
vix obtinuit ut truncum et lacerum cadaver sepeliretur, 
quod non est permissum fieri in lignea cista, sed in corbe 
vimineo; qui cum brevis nimis esset, quam ut satis pro- 
ceri hominis staturae conveniret, milites caput desecant 
et a latere ponunt, atque ita efFossa scrobe ante januam 
templi S'' Petri septentricnalem paululum a latere orien- 
tem versus sub fenestra vitrea conditur. Locus quidera 
accurate notatus est, sed postea pace Gandavensi facta 
cum ossa quaererentur, inveniri non potuerunt, sive quod 
obsessa Leida, cum multi peste morerentur et omnia se- 
pulchra efFoderentur, inde sublata sint sive quod ea cus- 
todiat, qui omnia suorum ossa custodit, meliori tempore 
revelanda. Illud mirum , quod cum Delfis adhuc ignora- 
retur, quae Leidae circa Musium acta erant, atque ideo 
religiosae Agathenses tota nocte in orationibus ad Deum 



396 

pro suo praefecto institissent, summo mane in odeo suo 
viderunt patibulum et ex eo pendentem Musium, ita ut 
territae omnes exclamarent: i,lh\ pendet noster pater." 
Non enim satis erat diabolo, cruentam suam rabiem exer- 
cuisse in sanctissimum praefectura, nisi etiam tristi spec- 
taculo miseras ejus oves terreret. Studiose enim hoc 
tempore quaesiisse diabol um ut catholicos affligeret, satis 
probat id quod hoc eodem fere tempore Goudae accidit, 
ubi probus quidam sacerdos. Petrus nomine, habebat an- 
cillam vetulam nomine Christinam, optimis quidem mo- 
ribus, sed malo daemone a longo tempore obsessam ; illa 
cum toto hoc anno nullam ejus agitationem sensisset, 
mirabatur et liberatam se putabat, cum per forum eunti 
et nescio quid empturae occurrit quidam vestitus oblonga 
toga pellibus suffulta, promissa barba , rogatque Christi- 
nam num se nosset ; idque ea negante, intulit : atqui satis 
diu familiariter tecum versatus sum. Cumque illa rogas- 
set, quisnam igitur esset, respondit se esse daemonem 
ipsius insessorem; propterea se domicilio suo abesse, quod 
occuparetur gravioribus negotiis, praesertim instruendis 
haereticis concionatoribus, quibus etiam in suggestu assi- 
steret. lila perterrita statim discessit et cum post pauculos 
dies templum praeteriret eo tempore quo haereticus ibi 
concionabatur, instrospicit et videt eundem daemonem 
eodem quo sibi apparuerat habitu concionatori a tergo 
imminere. Nee est quod putet me quisquam fabulas 
annalibus meis intexere; tam enim hoc mihi certo con- 
stat quantum humanis rationibus fieri potest. Talis erat 
qui Lumayum agitabat et Musium martyrem fecit. Erat 
Musius moribus admodum facilis et ideo sanctimonialibus 
suis gratus; ') quibus cum aliquando peregre domum 



1) Tot hiertoe is het verhaal der marteling van Musius ook afgedrukt 
ia Kerkelijk Nederland van oud-professor J. H. Wensing, 1854, bl. 174 vv., 
doch naar eeu afschrift dat op menige plaats van den oorspronkelijken tekst 



397 

rediret, pro xenio attulit singulis scyplium argenteum, 
scalen vocant, satis ponderosum et largum ad bibendum 
certis temporibus vinum Hispanicum ; vidi ego ex illis 
unum in cujus labro exteriori expressae erant duae pri- 
mores literae nominis ejus C. et M. ; exemplo mihi sane 
minus probato, cum non arrideat in monialibus specimen 
proprietatis ') et in sacratis Deo virginibus tam liberalis 
fumosi vini usus. Sed certe quicquid illud est labeculae 
vel inadvertentiae , tanti et tam excellentis martyrii ca- 
mino plane purgatum , ideo autem a me hoc loco relatum 
est, ut nemo de gratia Dei et corona martyrii desperet 
etiamsi peccator sit, qualis ego et mei similes. 

Narravimus supra inter acta Musii, duos legatos Har- 
lemensium catholicos a Lumayo Leidae captivos detentos ; 
hi post obitum Musii statim Dolplios adducti sunt; e 
quibus Adrianus Assendelftius 21 Decembris publice ibi- 
dem de furca ignominiose suspensus est; caput vero 
praecisum et stipiti impositum etiam post mortem blan- 
dum subridere visum fuit, habitu corporis gaudium beatae 
animae indicans, 

Egerat longo tempore Leidae homo quidam laicus et 

zeer afwijkt. Na naawkenrige vergelijking moet hier worden betuigd , dat 
telkens, waar de lezing in Kerkel. Nederl. van de onze verschilt, zij ook 
in strijd komt met het oorspronkelijk handschrift. Wat verder in hetzelfde 
Jaarboek van bl. 131 tot 210 over Masins wordt gegeven is voor zijne 
levensgeschiedenis van groot belang. Vergelijk mede Cathol. Nederl. Stemmen, 
1839, bl. 83. 

1) Hetgeen in Kerkel. Nederl., 1854, op bl. 190 wordt gezegd, kan 
hier eene eenigzins goede verklaring geven. Daar luidt het: In hoc con- 
ventu moniales singnlae cvphum argenteum habebant legato patris Coleraanni, 
qui conventui omuia bona decedens legaverat. Utebanturet argenteis cochlea- 
ribus in mensa et ad hospites escipiendos gutto argenteo (: lampitte :) et 
linteaminibns subtilissimae telae. Excipiebant autem eae moniales magnates 
solo tecto et lecto , mensarios snmptus solitus erat solvere magistratns ur- 
bicus. — Als Müsius aan enkele nonnen , die geen zilveren schaal hadden, 
op zijne kosten er een vereerde om wille der gelijkheid, zou hij dan zoo 
verkeerd hebben gehandeld ? 



398 

simplex, apprime tarnen pietati deditus, semper ecclesiam 
visitans, alias vix domo egrediens, atque ideo nomine 
inclusi quam proprio notior. Hic cum saeculari quodam 
sacerdote Henrico Pauli nomine Leida Amsterdamum ten- 
debat, haereticorum rabiem fugiens; a quibus tarnen in 
lacu illo ingenti intermedio comprehenditur. Inclusus ille 
post varios cruciatus et irrisiones, quas patientissime tu- 
lerat in lacum demergitur. Sacerdos vero blanditiis suis 
periculum evasit suo malo, quia postmodum non bene 
se gerens mortuus est, ut gratiam gratis datam marty- 
rium esse agnoscas. Ostendit ille Henricus nobis admo- 
dum juvenculis universa martyrii illius inclusi; sed quia 
per aetatem non recordamur, nee ea postea vidimus, illa, 
quod optaveramus, hic inferre non potuimus. 

Sed non tantum in HoUandia haeretici suo more in 
catholicos et praesertim in ecclesiasticos desaevierunt, ve- 
rum etiam Aldenardae in Flandria cum haeretici ad fa- 
mam adventantis Auraici, impulsore Jacobo Blommart, 
5 Octobris imagines deturbassent, capiunt in conventu 
Minoritarum Joannem Mahusium, olim episcopum Daven- 
triensem designatum ; quem pedibus ut canem conculca- 
runt, multisque injuriis et probris affectum usque ad 
necem fere vexarunt. Sed et Paulum Goyum , Petrum 
Finium S. Th. licentiatos, Joannem Braeckelium et Joan- 
nem Opstallium baccalaureos S. Th. et Jacobum Decke- 
rium sacerdotes et Jacobum Cortevillium urbis praetorem, 
quod fidem regi datam frangere noUet, manibus pedibus- 
que ligatis in Scaldim projectos crudelissime submerserunt, 
alios vero capite tenus in terram defossos velut metas 
quasdam globis impetebant. Verum cum, recuperatis ab 
Albano Montibus Hannoniae, nebulones hi in HoUandiam 
fugere tentarent, a regiis capti et vivi concremati sunt. ') 

1) Vergel. Archief voor de Geschied, van 't Aartsb. Utrecht, Dl. JX , 

bl. 12C/7. 



S99 

Hoc anno Rentius equitura tribunus a rege Galliae in 
Ansliam mittitur, ut aeeret de matrimonio Catholico 
principi tolerabilibus conditionibus contrahendo inter regi- 
nam et Franciscum Alen9oniae ducem regis fratrem et 
regni, ut putabatur, successorem, cum rex nullos liberos 
haberet. Sed Angla ab omnibus ambiri a nullo vero ac- 
cipi volebat, sicut et antea Henricum Galliae regem tune 
Andium ducera illuserat similia petentem ut fertur. 

Joannes Suetiae rex , memorabili victoria contra Mos- 
covitas obtenta, lesatos Romam mittit ad Romanum Pon- 
tifieem petens viros doctos, qui populum in Catholica 
religione instituerent. Missi plerique inter quos Nicolaus 
Wiggerus Harlemensis et Franciscus Haraeus Ultrajec- 
tinus ; quibus in regia Stockholmensi urbe vacans mo- 
nasterium ad usum assignatur, magnoque fructu labo- 
rant. 

Magnus Tartarorum imperator Cham numeroso exercitu 
Moscoviam ingressus Moscoam ditionis caput occupat et 
exurit cum strage fere 5Ü0000 hominum. 

Coraetes hoc tempore ad signum Cassiopeae visus est, 
qui toto anno, quod mirum judicabat Gemma Frisius, ') 
duravit. 

Comburo-i in Germania nascitur infans masculus , cui 
Thomae nomen inditum, sine brachiis, articulis tarnen 
pedum longioribus et instrar digitorum flexibilibus, ita 
ut illis potum cibumque sumeret, quin et non incommode 
scriberet et calamos aptaret ; ita ut brachia locum tibi- 
arum occupasse viderentur. Vidit illum cum admiratione 
caesar Maximilianus, et publico scripto celebravit Joan- 
nes Postius, medicus non ignobilis. 



1) Cornelius Gemma, Frisius' zoon. Zie Nic. Vermulacus , Accademia 
Lovanien. bl. 300 — 1. Vergel. Pontanus Histor. Gelriae, bl. 916. 



400 



1573. 

Aperitur annus 73, continuis motibus bellorum per 
Hollandiam Zelandiamque insignis. loitio hujus anni Chri- 
stophorus dominus Scaganus et scabinus Harlemiensis , 
quem superius in actis Musii Leidae captlvum servatum 
fuisse notavimus, cum statim a morte ejus Delfos ad 
Auraicum adductus esset, misere ab Ordinibus et toties 
tortus est, non obstante quod esset nobilis et decurio ac 
per hoc de jure a tortura immunis, ut tandem ex gra- 
vitate tormentorum 6 Idus Februarii in carcere mortuus 
fuerit. Obsidebant adhuc regii Harlemum iniquo anni 
tempore. Praeterquam enim quod hiemes hisce regionibus 
intenso frigore sint intolerabiles, ita hoc praesertim anno, 
quo frigidior ab anno 64 non fuerat; quod sicuti regiis 
impedimentum, ita rebellibus non modicam praestitit occa- 
sionem protrahendi obsidionem. Lacu enim Harlemensi 
congelato, diversis vicibus, mutato ad securitatera itinere, 
plusquam nongentae trahae cum mille ducentis militibus 
urbem intrarunt ; quos e munitione Sassenheimensi nee 
non et Hillegomensi , quam post Sassemensem uno tantum 
Harlemo miliari ad lacus ripam. erexerant, rebelles assidue 
submittebant ; ita ut praeter ingentem commeatus copiam 
plusquam quatuor millia praesidiariorum praeter duo millia 
civium in urbe invenirentur : copiae certe non tantum 
defendendis moenibus abunde sufficientes, verum etiam 
obsidentium viribus pene aequales. Diversis enim casibus 
multos niilites Fridericus amiserat, praeter eos qui itine- 
ribus conservandis commeatibusque subvehendis operam 
impendebant, quod pleraque, pecunia praesertim, Ant- 
verpia Noviomagum per mediam Brabantiam , hostium 
excursionibus undique expositam adveherentur, deinde 
Arnhemio, Vico , Culemburgo, Viana Ultrajectum trans- 
mittebantur, unde cum pane cerevisiaque castrensi Am- 



401 

stel odam urn atque inde Harlemum in castra magnis prae- 
sidiis longo et laborioso itiuere ferebantur ; ita ut octo 
fere millia militum liisce ministeriis continuo operam darent. 
Quare Fridericus longioris morae impatiens iterata oppug- 
natione urbem adoriri statuit 3 1 Januarii ; verum magna 
suorum clade repulsus est ; ita ut nonnullis videretur 
obsidionem sol vendam et militem imnienso frigore atque 
labore attenuatum urbanis commoditatibus reficiendum 
esse; verum inhibente Albano, reclamante Friderico et 
militibus etiara sponte sua manere volentibus ea consilia 
repudiata sunt continuataque obsidio , et demum sub finem 
Februarii mitescente jam aura glacies solvi coepit. Quod 
cum impediturum esset , quominus obsessi crebris nuntiis 
a rebellibus certiores reddi possent, ita huic malo obviam 
itum est, ut magnum numerum columbarum ex urbe 
Leidam magistratus raiserit , quarum alis subtiliore charta 
literae subnectebantur et demum juxta Harlemum, quan- 
tum ex propinquo fieri poterat, dimissae solita sua colum- 
baria noto itinere repetebant et literas intra urbem defe- 
rebant. Verum accidit tandem , ut Hispanus quidam 
hujusmodi columbam conspicatus, quae longiore volatu 
lassata in arbore quadam consederat, sclopeto appeteret, 
ut assata scilicet vesceretur; verum dum plumas detrahit, 
epistolam sub alis invenit , quae ad Fridericum delata 
hostium stratagema patefecit. Unde Hispanis hujusmodi 
columbas ex professo assectantibus vel clamore averten- 
tibus, effectum est ut hoc non minus hosti noceret quam 
prodesset , eo quod omnia ipsorum consilia non minus 
Hispanis quam obsessis innotescerent. Verum glacie jam 
soluta naves aliquot commeatu militibusque oneratae a 
Leidensibus in urbem immittuntur; unde aliqui censebant 
utile futurum, si Fridericus obsidione discederet, quod 
hostes occasionem haberent submittendi majora tormenta, 
quibus hactenus in urbe destituti regiis minus nocnerant. 

Bijdragen Gescli. Bisd- v. Haarlem XlVe Deel. 26 



402 

Verum supervenit ab Albano missns Bernardinns Men- 
clocius denuntiatque Friderico ipsum nequaquam a patre 
suo pro filio agnoscendum , si urbe non occupata rediret; 
advocaturum se potius ex Hispania uxorem suam , ut 
ipsa muliebri pertinacia vel diuturna obsidione obsessos 
in potestatem redigat, quam ut re infecta ab urbe tam 
diu oppugnata discederetur. Unde Friderico confirmato 
Hispanisque animatis, aliquot minora navigia Arastelodami 
muniebantur ut perfosso aggere Sparendammensi in Harle- 
mensem lacum immitterentur , rebelliumque navibus iter 
ad obsessos intercluderent , quae numero triginta novem 
in lacum Harlemensem intrarunt 29 Martii, fugatisque 
hostium navibus arctissima obsidione Harlemenses clau- 
dere coeperunt. Verum rebelles et ipsi, navibus plusquam 
centum congregatis , cum obviam ivissent , a comité Bos- 
suvio, qui classiculae praeërat, in fugam vertuntur 28 
Maji. 

Interea rex Hispaniae Ludovico Requesantio, Medio- 
lanensis ducatus gubernatori injungit, ut legionem Hispa- 
norum Mediolanensem quinque millium militum, nee non 
et legionem Foederis dictam , quae navali j)raelio cum 
Johanne Austriaco insigni laude navalem victoriam de 
Turcis reportarat, in Belgium destinaret, - quae duae 
legiones deinceps Sanctorum Philippi et Jacobi nominibus 
appellatae sunt; simulque prima Maji cum Angla trans- 
actum est de pecunia per ipsam in Anglia detenta, sub- 
missaque obiter ingens auri summa ut militi stipendium 
numeraretur. Verum rebelles nihil territi obstinato animo 
obsidionem tolerabant , quinimo in despectum Catholicorum 
Divorum imagines templis sublatas supra moenia consti- 
tuerunt et in bis insignem Divae Vii'ginis effigiem, quam 
Hispanus quidam conspicatus manifestissimo periculo inde 
sublatam frustra tormentis impetitus in castra attulit. 
Insuper et duos insignes viros consulares Lambertum 



403 

Roosenfelt ') et Quirinum Thalessiura *) atque cum iis 
Herinannum Groenewegium honestum civem falso prodi- 
tionis insimulatos cum insigni sacerdote Francisco Jacobi 
in ipso portae Crucis propugnaculo, inspicientibus Catlio- 
licis, altisslmis furcis indicta causa suspenderunt, cum 
praestantissimi illi viri singulari patientia mortem pro 
Christo illatam tolerarent. E quibus Rosenfelt atque 
Thalessium diu in domibus suis , appositis custodibus 
observarant; et cum eos ad furcam ducerent, sacerdotem 
Franciscum Jacobi etiam capiendum censent ; quem in 
lecto jam quiescentem invenientes , erat enim hora circiter 
medium decimae , ita ut erat in indusio, a lachrimante 
matre sororibusque abducunt et indusio infra tibias reli- 
gato sine vestibus suspendunt. Quirini vero Thalessii filiam 
religiosam patre abscedente lachrimantem in fossam Bake- 
nesse dictam projiciunt et submergunt. 

Rebel les autem considerantes omnem aditum subveni- 
endi Harlemensibus obseptum esse, propere mille milites 
Woerdae atque Oudewatris contrahunt, erectoque propug- 
naculo in vico Brueckellen , primo ab Ultrajecto lapide , 
flumen Vechtense, per quod commeatus Harlemum sub- 
vehebatur, infestum reddere nitebantur. Verum accurrente 
Johanne Baptista Taxio cum duabus Walonum cohortibus 
et quindecim Hispanis et gravis armaturae turma una 
equitum, aufugere coacti sunt, relicto a Taxio in duobus 
locis praesidio sub cura Francisci Valdesii. Undique igitur 
obseptis firmatisque itineribus Harlemenses tam gravi vic- 
tus inopia premebantur, ut prae fame corium vaccinum 
mandere et panem ex cannabi semine raparumque confi- 

1) Aanvankelijk stond \ncr Rosendalium ; doch dalinin was doorgeschrapt, 
en feit er boven geschreven. In 't vervolg zal dus Rosendalium ook Rosen- 
felt moeten worden. 

2) Eerst stond er Thalassiura, doch de a is in eene e veranderd, schoon 
ze verder op onveranderd is blijven staan , wijl zij over 't hoofd was gezien. 



404 

cerent; atque idipsum suspensis ex sacris turribus nigris 
albisque velis interdiu , tioctu vero accensis ignibus tes- 
tabantur. Quod rebelles conspicati, quandoquidem dolis 
hacteniis nihil profecerant , vi facta perrumpere tentant. 
Congregatui' igitur in singulis Hollandiae urbibus volun- 
taria juventus, divitura praesertim filii; qui manipulis 
aliquot confectis, praelato in albo insigni pane similage- 
neo, ') sub albae gallinae Jiliorum appellatione , vulgo 
wittehroois- kinderen , Harlemum properabant, adjunctis 
Gallis, Scotis et Anglis, qui in eam rem undique Leidam 
usque ad numerum quinque millium peditum adjunctis 
aliquot equitibus convenerant cum ingenti commeatus 
copia, sub duce t'Serraso Gallo, qui paucis ante diebus 
Harlemo in eam rem profectus fuerat, et via MannepaU 
iensi octavo Julii progressi castra Germanorum prospere 
praetervecti obscura nocte urbi jam appropinquarant ; 
rati se periculum evasisse, aeneatorem canere jubent, ut 
obsessos de adventu suo certiores redderent. Verum illo 
a speculatüre Hispano tormento petito , tumultus totis cas- 
tris excitatur; Fridericus cum Hispanis occurit, caesisque 
mille quingentis rebellibus , caeteros in fugam convertit 
et universis impedimentis insigni hostium praejudicio po- 
titur. Qua clade cognita Harlemenses desperate jam omni 
subsidio, cum viri fuga evadere frustra tentassent, quod 
reclamantibus et ejulantibus foeminis atque pueris impe- 
direntur, demum 13 Julii his conditionibus urbem dedunt: 
ut, civibus exarmatis parceretur, qui lytri nomine ducenta 
et quadraginta florenorura millia intra tres menses sol- 
verent; praesidiarii omnes, exceptis iis qui in Montibus 
Hannoniae, Zutphaniae aliisque locis quandoque dimissi 
fuerant, sine armis abirent, praestito juraraento, quod 
contra regem Hispaniarum nunquam arma ferrent. 

1) Er stond simaligcDe; gewis eene vergissiog. 



405 

Congregatis igitur civibus in monasterio Zilensi , qui 
jam antea arraa siia in domo publica deposuerant sub 
Johanne Vliet consule, mulieribus vero et pueris in ec- 
clesiam cathedralem convenientibus et militibus in xeno- 
dochio Bakenessano , Julianus Romerous a Friderico in 
urbem mittitur, qui civibus mulieribusque vitam donatam 
denunciari jubet , milites vero exarmatos ui'be emittit, 
exceptis iis qui aliquando jam dimissi fuerant, numero 
circiter bis mille, qui in suas quique nationes distribiiti 
sunt; certis diebus capite plectendi. Interim Albanus 
denuntiari jubet iis, qui ex Hollandia profugi regia castra 
secuti fuerant, ut si quos nossent ex hisce captivis, qui 
sinistra aliqua fortuna vel aliorum perversis consiliis magis 
quam propositi nequitia peccassent, eos llbere possent 
eripere, quod plurimis causa salutis fuit , caeteri vero 
partim gladio partim submersione puniti sunt. 

Dum haec in Hollandia geruntur, ne in Zelandia qui- 
dem cessatum est. Sub initium enim Aprilis Dominus 
Beauvasius Zelandiae archithalassus , Albanum certiorem 
reddit, quod magna commeatuum inopia laborarent Mid- 
delburgenses atque Arnemudani. Quare Albanus imperat 
Sanchio Avillano castri Antverpiensis praefecto ut arma- 
tis aliquot navibus Walachrensibus subsidio ire properet ; 
qui classe 20 circiter navium majorum, quibus aliquot 
minora navigia accedebant, juxta Flessingam ita cum hoste 
navium numero longe superiore confligit, ut, cum casu 
ignis in pulverem tormentarium cecidisset, multis suorum 
amissis ipse cum paucis Middelburgum veniret 23 Aprilis. 
Rebelles hac victoria elatiores facti, duce RoUeto guber- 
natore Veerensi , primo Maji cum octo expeditorum 
peditum signis in 36 navibus bellicis ex Walachria in 
insulam Tholensem trajiciunt , ut ejusdem nominis op- 
pidulum in ea situm expugnent. Cumque ad S. Martini 
aggerem tenderent, milites 45 castro cuidam praepositos 



406 

in deditionem accipiunt atque inde solventes, cum dedi- 
tios illos perfide prins aqnis mersissent, juxta ostia flu- 
minis Vosmeri, qui insulam continentemque interlabitur, 
munitionem excitant perfossoque aggere et immisso mari 
insulam a continenti penitus separare contendunt. Verum 
occurrente cum paucis Mondragonio hostis loco pellitur 
et ita cum suis occidione deletur ut 20 tantum ad naves 
evaderent ultimo Augusti. 

Rebelles, qui ubique suos corryceos ') habebant, qui- 
bus de praesidiis militum et iis, quae in regiis urbibus 
agebantur, certiores fierent, contractis Dordraci atque 
Gorcomii aliquot navibus atque militibus, duce Pojeto 
quodam Gallo, eo quod Montes S'** Gertrudis, locum 
valde opportunum ad introitum Brabantiae ex adverso 
Dordraci situm, satis negligenter custodiri audivissent a 
duabus Wallonum cohortibus, quae ibi in praesidio erant, 
noctu ad moenia ad volant, admotisque scalis incredibili 
facilitate oppido potiuntur , expulsoque Wallonum prae- 
sidio more suo in ecclesiasticos deseviunt, — Guilielmum 
Galenum insignem sacerdotem in platea confodiunt et alium 
quemdam Minoritam nomine etiam Guilielmum insignem 
concionatorem indito laqueo suspendunt. Verum fracto 
laqueo decidentem in conclave quoddam deducunt, ubi 
servabatur Franciscus Vogelsanck qui sororum Tertii Or- 
dinis in eodem oppido praefectus fuerat. Ubi cum biduo 
asservati fuissent, supervenit ab Auriaco horum scelerum 
architragedo missus apostata quidam Augustinensis Adria- 
nus Gockius, ut cum captivis sacerdotibus disputaret. Qui 
a Minorita illo egregie confutatus ira rabidus spopondit 
ut postridie morte turpissima afficeretur; quod et prae- 



1) Bij Faber, Thesaurus Eruditionis Scolast. wordt coriceum omschreven 
met: #locus pro denudandis hominibus, qui vel exerceri vel lavari , vel 
utrumque agere volebant." 



407 

stitit; 4 enim Septerabris immobiliconstantia insignis Cliristi 
Martyr, cum pi*ius pro persequentibus Deum exorassetj 
patibuli suspendio consummatus est. Haec est haeretico- 
rum libera religio, haec Hispanicae inquisitionis aversio. 

Interea Sancius Avillanus et Beauvasius archithalassus 
e Walachria Antverpiam perveniunt, novam classem para- 
turi, ut obsessis commeatum advehere possint, assumptoque 
cum aliquot militibus Mondragonio, evitata Flessinga ad 
alterum insulae latus militem comeatumque exponunt et 
curribus Middelburgum advehi curant, ubi Mondragonius 
in praesidio mansit Beauvasio Antverpiam redeunte , ut 
novum militem aliumque connueatum denuo subveheret, 

Dum haec in Zelandia geruntur, Albanus comperta 
Harlemensium deditione Ultrajectum venit ut Hispanis 
stipendia quatuor mensium, quae debebantur , solveret 
simalque etiam classem duodecim magnaram navium, quae 
Amstelodami parata erat, deduci et contra hostem pugnare 
juberet; quam ipse gubernator Bossuvius cum sex cohor- 
tibus Hispanis et paucis Walonibus atque Belgis 12 Au- 
gust! conscendit, pluribusque velitationibus habitis contra 
rebellium classem, quae novemdecim grandioribus et ali- 
quot minoribus Enchusia solverat, tandem 12 Septembris 
mari pugnatum est ita ut praetoria regia , quae vulgo 
inquisitio dicebatur, hostium praetoriam cum tribus aliis 
invaderet; quo viso caeterae regiae naves expansis velis 
fugam capiunt , una sola trecentorum scilicet vasorem , 
quae erat Frederici Thomae navarchi, comitem sequeretur 
hostiumque classi egregie repugnaret. Naves autem ita 
conjunctae , dum acriter calce viva aliisque machinis in- 
vicem tota nocte pugnassent, sub auroram demum ven- 
torura marisque impetu in aggerem , qui Edamuin et 
Hornam interjacet, impelluntur; tum omnes elassiarii 
Belgaeque, nequicquam obsistente Bossuvio, ad hostem 
transeunt ; qui cum 1 5 tantum Hispanis bis hoste depulso, 



408 

deditionem facere coactus est et Hornam cum Hispanis 
abducitur, ubi mira incolarum saevitia inhumane admodum 
excipitur, ita ut mulieres januis suis erumpentes Hispa- 
nos, qui vincti ducebantur, pugnis impeterent. 

Interea Hispani occupato Harlemo tumultuabantur et 
vix post duos menses seditione compressa Harlemo prae- 
ficitur baro Liquesius cum aliquot Wallonum signis, His- 
panique Alckmariam obsidere jubentur; in quam rem ab 
Amstelodamensibus praesertim impellebantur , qui in hoc 
proprio suo coramodo, ut navigationem Waterlandiae li- 
beram haberent, magis quam utilitati publicae studebant ; 
persuadere enim nitebantur Albano, parvo molimine Alck- 
mariam occupari posse, ut sub hiemem victor exercitus 
Leidam deduceretur. Quare Albanus Franciscum Valde- 
sium cum aliquot Hispanis praemittit, ut Alphyn pagum 
medio fere itinere Goudam inter atque Leidam occuparet; 
Fridericus autem cum robore excercitus Alckmariam ver- 
sus tendit locatisque castris bifai'iam oppidum oppugnare 
statuit, ex parte scilicet occidentali, ubi legio SS. Philippi 
et Jacobi metebatur, undecim tormentis collocatis, ex al- 
tera parte itinere Harlemensi septem, cum quibus vete- 
ranae legiones erant, equitatu apud Beverwyckanos con- 
stituto. Verum cum necdum satis prostratis muris propere 
nirais Hispani oppugnare nituntur, utrobique magna suo- 
rum clade repulsi sunt, oppidanis cum omni aetate et 
sexu repugnantibus, praesertim cum praesidio plusquam 
octingentorum militum suffulti essent. Proposuerat Fride- 
ricus motis tormentis aliam urbis partem oppugnare : ve- 
rum continuis pluviis in tantum aquae creverant ut ad 
genua et quibusdam in locis etiam ad umbilicum usque 
militi pertingerent. Quare ex mandato Albani decima 
Octobris soluta obsidione militem ad altiora loca reducit, 
ad montes praesertim arenosos , qui Egmondam Harle- 
mumque interjacent ; exercitu vero paucorum dierum 



409 

quiete recreato, Francisco Valdesio imperat ut cum legione 
Apostolorum atque duabus legionibus Walonum et una 
Germanorum per lacum Harlemensem navigiis in interio- 
rem Hollandiara contendat. Is occupato Leiderdorpio pago 
intra primum lapidem Leida distante '), duobusque signis 
Hispanorum ibidem praesidio impositis et caeteris pagis 
Reno adjacentibus occupatis, expugnatoque propugnaculo, 
quod ad confluentes Reni et Goudae haud procul ab 
Alphyn pago rebelles erexerant, ulterius progressus pagos 
Soeterwoude , Haserswoude , Blijswijck aliosque in medi- 
tullio Hollandiae sitos invadit. Julianus quoque Romerous 
ab eodera Albano via terrestri circa littus maris cum 
duabus veteranis Hispanorum legionibus, adjunctis aliquot 
Walonum Germanorumque vexillis, quatuor turmis equi- 
tura Hispanorum levis armaturae, adjuncta Germanorum 
gravis armaturae turma una , Hagam occupat ; qui ex 
itinere Catwijck , Valckenborgh aliosque pagos milite 
munit, occupaturque 4 Novembris etiam magni moraenti 
propugnaculum Maselantslusanum ad Mosae aggerem ex 
ad verso Brielae in extremo fere Hollandiae angulo meri- 
dionali situm ; ubi quamvis sexcenti railites in praesidio 
essent cum praefecto Philippo Marnexio S. Aldegondae 
domino , viro litterato et inter rebelles nominatissimo , 
tarnen accurrente Johanne Contrerasio pentacontarcho cum 
tredecim tantum Hispanis primo impetu expugnatur, capto 
dicto Marnexio et Ultrajectum in castrum deducto, reliquis 
vero fugatis aut occisis. Existimabant enim praesidiarii 
plures Hispanorum copias subsidio adventare. Franciscus 
vero Valdesius dispositis circa aggerem Renanum praesidiis, 
Hagam abiit, atque dux hujus belli ab Albano proclamatus 
ibidem hiemare constituit. Julianus enim Romerous ab Al- 
bano in Brabantiam missus fuerat ut cohortes quasdam et 
equitatum colligeret, qui cum Albano discessurus erat. 

1) Het H. S. las hier: distaatem. 



410 

Institerat enim apud ret:fem Albanus diversis viclbus, 
ut praefectura abire et domi suae in Hispania quiescere 
liceret jam grandaevus, ])raesertim cuin medicorum judicio 
liarum regionum humidior atque frigidior temperatura 
ipsius valetudini in tantum adversaretur , ut si diutius in 
iis permaneret, ad res gerendas penitus inhabilis redde- 
retur, quod paralisi nervorumque contractionibus necnon 
et frigidioris cerebri defluxionibus catharrisque mirum in 
modum vexaretur. Quod itidem et Medinensi duci acci- 
debat, qui hactenus ad aquas Spadanas medicas baud 
procul a Leodio haeserat. Quare rex utrumque sub finem 
hujus anni in Hispaniam revocat, mlsso in Albani locum 
Ludovico Requesantio ex Suessanorum principum stirpe 
oriundo, Ordinis S. Jacobi magno Castiliae commendatore , 
viro insigni et plurirais gravissimis pacis bellique negotiis 
probato. Profligarat enim bellum Maurorum Granatense, 
Johanni Austriaco collega datus, cum quo deinceps mari 
de Turcis ad Ecbinades insulas triumphavit; exinde vero 
prorex ducatui Mediolanensi praefuerat; demum a rege 
Belgicarum provinciarum gubernator designatus , licet 
primum onus illud recusasset, demum rege absolute ju- 
bente acceptare coactus erat et sub finem hujus anni ex 
Italia decessit, comitatus duabus tantum turmis equitum 
Italicorum , A Ihanos vocant ; et facto per Sabaudiam et 
Lotharingiam itinere 17 Novembris Bruxellas advenit , 
ubi cedente Albano 29 Novembris in gubernatorem sus- 
ceptus est. Quare Albanus ad iter se accinxit et 1 7 De- 
cembris cum Medinensi duce filioque suo Friderico in 
Italiam contendit , itinere quo Requesantius advenerat , 
comitantibus quinque turmis equitum, atque inde Genua 
in Hispaniam trajecit. Vir omni laude dignissimus, sum- 
mus imperator et Catliolicae religionis propugnator inde- 
fessus , quod toto regiminis sui tempore satis superque 
ostendit, cui vel insuper abundans testimonium Vatinia- 



41L 

num haereticorum odium suffecerit. Certe cum discessurus 
Sylvamducis advenisset, et ab episcopo conveniretur, euin- 
que pedes erecta et procera statura apertoque cano capite 
venerabilis senex excepisset, sicuti mos semper ipsi fuerat 
ecclesiasticos insigni et speciali quodam honore prosequi, 
et juxta se pari sella sedere jussisset, inter alia salutaria 
praecepta hoc enixe admodum monuit ut haereticorum 
machinationibus, insidiis atque conventiculis disturbandis 
sicuti prudens ecclesiae pastor invigilaret; quod hoc genus 
hominum, praesertim Calviniani , seditiosum, rebelle et 
perfidum omnia sursum deorsumque miscere consuevisset, 
ubi paulo remissiorem praefectum ecclesiasticum vel sae- 
cularem nacti essent. Cogitanti mihi de hujus viri ingenio 
ac moribus et patriae nostrae illis temporibus constitutione 
misera, saepe occurrit optare ut talis tantusque vir aut 
maturius huc advenisset aut non tam cito discessisset ; nam 
si sub initium turbarum loco principis Parmensis, quae 
ob sexum atque mite ingenium a rebellibus despiciebatur, 
Belgio praefuisset, numquam haeretici hujusmodi consilia 
conferre ausi fuissent, aut si quo minus, de facto, quod 
ajunt, comprehensi atque puniti exemplo suo alios ter- 
ruissent. Aut si non tam cito decessisset, certo mihi per- 
suadeo quod constans atque fortunatus imperator et liosti 
multum terribilis brevi spatio bello finem imposuisset. Hoc 
solum a quibusdam in illo desideratur , ut sicuti bellicis 
artibus erat instructissimus, ita quoque civilibus excel- 
luisset, ut majore tranquillitate pacatis rebus praeësse 
potuisset. Verum haereticorum continuae factiones et de 
bellis semper nata bella efFecerunt, ut hoc posterius mi- 
nus in eo desideraretur. Ut omittam, quod politicarum 
et Belgicarum rerum imperitia frustra ei ab aemulis ob- 
jecta sit, cum exactam in illis notitiam praebeat instruc- 
tie , quam hisce fere temporibus ad regem in Hispaniam 



412 

ex Belgio transmisit, atque hoc loco a nobis optime sub- 
necti posse visa est. Est autem talis : 

Articuli tredecim , quibus ostenduntur media necessaria 
vel utilia, ut religio Catholica et potestas regia in Bel- 
gio conserventur : 

Primo ut Rex omnes provincias in unum corpus con- 
jungi faciat et unum ex eis regnum seque ejus regem 
constituat titulo Inferioris Germaniae faciatque Bruxellas 
metropolim ad exeraplum Parisiorum in Gallus et Lon- 
dini in Anglia. 

2. Ut Rex faciat legem universalem pro conservatione 
religionis Catholicae de consensu omnium dicti regni na- 
tionum , ita tarnen ut nullo modo vocetur Tnquisitio , eo 
quod nihil populis septentrionalibus ita exosum sit atque 
nomen Inguisitionis Hispanicae, quamvis usus ejus ho- 
nestus et sanctus sit. 

3. Ut Rex certos episcopatus erigat eosque hominibus 
scientia et vita probatis assignet, eisque praestituatur ut 
nunquam locis curae suae absint , sed , ubi major ueces- 
sitas fuerit, resideant; quia nihil magis nutrit insolentiam 
et rebellionem populi quam negligentia vel absentia pas- 
toris, ut postremis hisce turbis compertum est. 

4. Ut destituantur et dissolvantur in singulis civitati- 
bus concilia sive senatus earum, eo quod ex hoc communi 
placito in talem arrogantiam elati sint, ut tentaverint 
hisce temporibus Principi suo legem praescribere. 

5. Ut in singulis civitatibus constituatur aliquis guberna- 
tor vel vicarius Principis, qui semper accessum habeat ad se- 
natum et magistratum; talis enim ut explorator in metu illos 
continebit, ne quid in praejudicium Principis constituant, 

6. Ut Rex in praecipuis locis de rebellione suspectis 
castrum extrui faciat, quia nihil populum seditiosum fir- 
mius tenet in officio, quam ordinarium militare praesidiura, 
quemadmodum baculus in manu ad castigandum. 



413 

7. Omnibus civitatibus adimantur tormenta bellica ex- 
ceptis locis limitaneis , eaque serventur in castris Suae 
Maj'^ munitis , ut seniper esse possint ad manum ; quia 
nuUa re populus magis comprimitur, quam si videat 
principem suum armatum, se vero bene vestitum sed iner- 
mem. Populus namque inops et armatus seditiosus, dives 
vero et inermis pacificus est, 

8. Rex armamentarium publicura pro 50 vel 60 milli- 
bus honiinum faciat Mechliniae, quae civitas in raeditul- 
lio regni situata est ; commode autem erigi poterit in loco 
majoris Beguinagii, religiosis alio translatis, eo quod abs- 
que magnis expensis in eum usum adoptari poterit et 
paludinosus locus aquisque abundans facile reddi possit 
inexpugnabilis. Sic Rex armatus erit armis, ex illo loco 
in quamlibet partem facile exportandis, et populus inermis; 
qui tamen non cito hoc animadvertet, cum hae nationes 
magis studeaut supellectili et apparatui domestico atque 
negotiationi quam armis. 

9. Ad exemplum aliorum principum mari vicinorum 
Rex semper paratam habeat classem 30 omnis generis 
navium , cujus stipendia facile colligentur ex mercibus et 
piscationibus et similibus ; estque hoc regnum non tantum 
ad hoc commodissimum plusquam ui la Christianae reipu- 
blicae ditio ob ') frequentem mercaturam, nusquam ut 
sit similis ; verum est etiam necessarium , quia ex hoc 
quod intra paucos annos depraedati sunt Angli, posset 
non solum ad raultos annos dicta classis nutriri, verum 
etiam quasi ipsa Anglia subigi, neque princeps quantum- 
vis magnus securus erit vel formidini (non obnoxius), nisi 
classem copiis terrestribus adjunxerit. 

10. Ut castra et munitiones erigendae custodiantur prae- 



1) Het handschrift had hier et en daarvoor stonden twee of drie letters 
doorgeschrapt; wij konden geen zin er van vormen tenzij met oh. 



414 

sidio exterorum et praecipue Hispanorum, Italorum vel 
Germanorum; nam et ipsi fideliores erunt et Belgica natio 
magis ad mercaturara propendit. 

11. Provideat Rex, ut per totum hoc regnum unifor- 
mitas sit privilegiorura , ponderis, mensurae et monetae, 
quia hoc incolas conjungit mutuo secum et cum quiete 
publica. 

12. Ut Rex huic regno multas praerogativas et privi- 
legia coucedat ad augmentum negotiationis, eo quod divi- 
tiae hujus patriae in hoc consistant, propter concursum 
populi ad locum, totius Europae ad hoc commodissimum, 
atque dexteritateni et industriam indigenarum. 

13. Demum ut Rex aurisian ') et absolutionem plenam 
communi populo largiatur de omnibus in praeteritum com- 
missis, atque eo modo revocet omnes illos, qui ad exteros 
habitatum concesserunt. In capita vero rebellionis ita ani- 
madvertat, ut tarnen dementia justitiam temperet; sicut 
enim regem magnum praebere oportet exemplum suarum 
virium dum vincit, ita et exemplum constituere debet cle- 
mentiae postquam superarit. 

Ex his articulis, nisi fallor, liquide apparet quod non 
minus politica quam bellica scientia claruerit Albanus, 
vir omni aevo a posteritate merito suo celebrandus. Pla- 
cuit autem ut, postquam in Italiam eum jam dimisimus, 
imaginem tarnen ejus lectori hic exhibeamus, ut ex ipsis 
corporis lineamentis vultusque gravitate aliqua saltem ex 
parte viri hujus praestantia posteris innotescat. ') 



1) Volgens Dn Cange is er a?irisia , quando non videmns , quod oculis 
praesentatur = de oogen voor iets sluiten, iets door de vingers zien. 

2) De plaat ontbrak hier, evenals hier boven bij de Martelaren van Gor- 
cam. De lezer, die dit betreurt, kan bij Hooft Nederland. Historiën, 8' 
boek, een prachtig geteekend borstbeeld vinden, vfaamaast de schrijver heeft 
gegriffeld: „reizigh van persoon, van troonye meer schoon dan aanvalligh, 
„maagher, holooght en straf van gelaat." 



415 

Requesentins tam turbido rernm statu susceptis giiber- 
naculis, nihil prius habuit, qiiam ut Mondragonio obses- 
sisque Walachriae civitatibus subveniret, quae jam ad 
extremam famera redactae erant. Unde rebelles sublatis 
animis castrum Rammekens, quod ad angustias ostii Scal- 
dis in Valachria loco opportunissimo situm erat, obsidione 
cinxerant, sufFossisque cuniculis et muris fere labefactis 
4 Octobris ad deditionem coëgei'ant; quo amisso, cum 
grandioribus navibus aditus in Valachriam interclusus esset, 
commendator duas classes armari praecipit unam majorum 
navium Hantverpiae, ut hostem ante Flessingam impedi- 
ret, quominus alteram classem, quae montibus ad Zomam 
minorum navigiorum praeparabatur et ex altere Valachriae 
latere minore aestuarii profunditate terram capere debebat, 
integris viribus adoriri posset. 

Hoc anno Tornaci Diocesanum synodum celebrat statu- 
taque ejusdem promulgat Gijsbertus Dogneysius ejusdem 
civitatis episcopus. 

Anno praeterito sine niascula prole decesserat Sigis- 
mundus Poloniae rex ultimus ex stirpe Jagellorum , ex 
qua faniilia hactenus Poloni reges sibi delegerant; modo 
autem illa deficiënte in alteram cum magno molimine im- 
migrandum censerent, comitia habenda indixerant hoc anno 
mense Majo in latissimis ad Warsoviam campis ; ubi ne qua 
seditio oriretur, cautum ne quis princeps ultra 50 equi- 
tes et 20 nobiles absque armis adduceret, legati vero 
competentium in eumdera finem comitiis ad triginta mi- 
liaria abessent. Multi nobilissimae coronae corapetitores 
inventi , inter quos ipse quoque Joannes , dux Moscovita , 
suas ditiones, si eligatur, Polonicis conjungere ofFerens 
ut suae stirpi simul haereditariae essent, sed ingenti sibilo 
a Polonis explosus est, quod ante paucos dies occupata 
Wittensteyn, Livoniae arce, barbara crudelitate praefectos 
praesidii verubus affixos ad ignem assandos curasset. Mise- 



416 

rat quoque ad ambiendum pro se episcopum Valentinum 
Joannem Montluccium Henricus Valesius , Caroli Galli- 
arum regis frater natu major, eumque ad preces Catha- 
rinae Mediceae , matris ejus , coramendarat Polonis Tur- 
carum imperator Selimus, magno gaudio Catholicorum , 
qui verebantur ne ab haeriticis aliquis suae factionis in- 
truderetur ; ita ut patefacto scrutinio exultans quidam 
episcopus ad astantes proclamaret Henricum Valesium 
Poloniae regem electum. Quod boni viri factum novarum 
turbarum et invalidandae electionis caussa propemodum 
fuisset, cum scrutinii divulgatio per Gnesnensem archiepi- 
scopum utpote regni primatem et legatum natum fieri 
debeat ; ita ut vix multo Gallici legati labore obtentum 
sit , solemniter ut eum Gnesnensis electum esse procla- 
maret. Continuo cum actis comitiorum destinantur 13 pa- 
latini cum 250 nobilibus in Galliam ad Henricum, tune 
nomine fratris sui Sanserras ab haeriticis occupatas obsi- 
dentem, qui ea lege electionem ratam habuit, ne prae- 
judicio esset successioni quam in Galliae regnum mortuo 
fratre suo liabere posset. Sub finem itaque hujus anni , 
collectis in sumptus itineris 2000000 coronatorum, magno 
comitatu deducente ad flnes regni Carolo rege, per Ger- 
maniam in Poloniam contendit. 

1574. 

Mense Martio ültrajecti moritur Noorcarmius insignis 
belli dux, variis expeditionibus contra haeriticos nobilis. 

Septima Martii princeps Auraicus promulgat edictum, 
ubi citat omnes illos qui Catholicae religionis et obedien- 
tiae regiae caussa ex Hollandia dicesserant, ut ante finem 
mensis Maji instantis redeant et de caussis sui abitus do- 
ceant coram gubernatore nostro Nassovio (: nomine regis 
loquitur:) et consilio ipsi assidente, sub poena confiscationis 



417 

bonorum et quod velut hostes patriae deinceps tractandi 
sint. 

18 Februarii Cracoviae coronatur et ungitur ab epi- 
scopo Gnesnensi in regem Poloniae Henricus Valesius, 
non diu rex futurus. Paucis enim post diebus, iienipe 
ipso die Pentecostes moritur Carolus IX Galliae rex, 
non sine suspicione veneni ab liaereticis praebiti. Ejtis 
itaque raorte audita, Henricus Valesius, cum ab Ordini- 
bus regni abeundi licentiam obtinere non potuissefc, quod 
non nisi plenis comitiis dari posse assererent , regale epu- 
lum instruitj proceribusque jam ebriis velata ne agnos- 
ceretur facie regia atque regno excessit, ablata etiam 
secum illius regni corona. Venit ad Maximilianum impe- 
ratoren! Viennam , a quo honorifice habitus Venetias con- 
tendit, lustratisque per otium aliquot Italiae civitatibus 
et ubique splendide exceptus, tandem in Galliam venit 6 
Septembris, postquam tribus tantum mensibus et 16 diebus 
Poloniae praefuisset. Poloni proceres cognita regis fuga 
raissis legatis de eo conqueruntur, ostenduntque regnum 
illud regis praesentia carere nullatenus posse ; praefigunt 
itaque terminum initium Maji anni sequentis, intra quem 
si non venerit, ad novi regis electionem se processuros 
minantur. 

Octava Martii rex ad intercessionem commendatoris dat 
plenissimam remissionem et abolitionem omnibus quirebel- 
larant et ad Catholicam fidem redire et ecclesiae Catho- 
licae reconciliari parati fuerant. Est quidem initium illius 
edicti et pleraque ejus alia ejusdem tenoris cum illo quod 
anno 1569 decima sexta Novembris datum fuit, sed quoad 
personas longe latius patens et neminem excludens nisi 
solum illos , quos tempore publicationis nominatim exci- 
piendos dicit, includens etiam illos qui hoc tempore adliuc 
arma ferrent, modo intra bimestre spatium illa depone- 
rent et ecclesiae reconciliarentur; item et illos includens 

Bijdragen Gesch. Bisd. v. Haarlem XIV» Deel. 27 



418 

qui nominatim per sententiam condemnati essent, eo tarnen 
excepto quod talium bona sententialiter fisco applicata 
restituenda non sint, quod tarnen faciendum promittit, si 
probare possint, quod interim semper catholice viserint. 
Ex quibus apparet, optimum principem omnes injurias sibi 
illatas nullo negotio remittere et nihil persequi, nisi igno- 
miniara Deo et Ecclesiae illatam ; quibus jus suum remit- 
tentibus ipse ut obediens filius, quod iterato in hoc edicto 
profitetur, omnem rancorem animo dimittat. 

Interea Mondragonius , qui Middelbnrgi in praesidio 
erat, commendatorem certiorem reddit, quod obsessi ex- 
trema inopia laborarent defectuque panis, cujus duae tan- 
tum unciae militibus in dies singulos distribuebantur , 
vesci coeperant libis quibusdam ex semine lini confectis, 
immundaque omnia animalia, quin et eorum coria jam 
consumpserant. Quare commendator, vir admodum mitis 
et qui prosiraorum vel minimis calamitatibus summopere 
compati solitus erat, continuo Montes ad Zomam profi- 
ciscitur, ut classis quam citissime solveret, coramque sta- 
tueret, quae in rem futura putaret. Quae tandem numero 
quadraginta minorum navium perfecta, quia Beauvasius 
archithalassus aecrer lecto detinebatur Juliano Romerono 
atque domino Climesio Beauvasii vices gerenti commen- 
datur, impositis novem cohortibus Hispanorum e legione 
Sicula cum aliquot Walonibus , ut mille fere milites in 
universum censerentur. Classem vero hanc sequebantur 
aliquot minores onerariae, variam annonam ferentes. Sol- 
verunt autem e portn Montensi 2 3 Januarii steteruntque 
aliquot horis ad anchoram ut cum recessu maris Romers- 
walliam adveherentur, cum in portus exitu una ex prae- 
cipuis iiavibus disploso tormento rupta fuisset , paucis 
militibus cum centurione enatantibus. Postridie vero cum 
post meridiem vela facere instituissent, classis rebellium 
duce Ludovico Boisotto in conspectum venit monita ab iis 



419 

classiariis, qui a regiis transfugeraiit eodem tempore, quo 
portu montensi excederent. Erat autem optime nuinita, 
constabatque pluribus et grandioribus navigiis quam regia. 
Praetoria enim atque subpraetoria ex earum navium ge- 
nere erant , quas vlyhooten appellant , quae ad malum 
arboris abacum grandiorum navium more superne affixum 
ferebant, unde propugnatores niagno regiorum praejudicio 
quidquid in adversariorum navibus gerebatur despicere 
poterant. Regii sublatis ancboris ad pugnam proveliuntur; 
praecedebat cum quinqne navibus Climesius, subseque- 
batur in media acie cum majore navium parte Julianus, 
extremam vero ducebat Osorius Angulensis. Jamque Cli- 
mesius cum suis ad balistae jactum hostibus appropinque- 
rat , cum in syrtes impegit , unde cum in liostem ferri 
non posset , ipsorum tormentis expositus plurimum damni 
sustinuit, donec hoste irruente ad manus ventum est. 
Pugnabatur acerrime. Rebelles ignem nauticum in Climesii 
naves projiciebant ; ipse vero tanta animi magnitudine 
repugnabat, ut nemo hostium in ipsius praetoriam tran- 
silire auderet. Accurrit subsidie Julianus; verum cum 
idem incommodum incurrisset, aliquamdiu petitus hostium 
tormentis, demura et manum ipse conseruit. Interea Cli- 
mesius, qui cum quatuor hostilibus navibus depugnabat, 
ab hoste superatur, ipso mortuo ipsius praetoria igne 
consumpta fuit ;. ex reliquis navibus ejus quatuor duae 
submersae fuerunt , tertia occupata. Haud dissimili fortuna 
Julianus cum quatuor item hostium navibus congressus, 
cum multis suorum amissis navem suam perforatam et 
submergendam videt in aquas prosilit et ad aggerem haud 
procul distantem enatat , ubi a commendatore, qui visa 
prccul pugna cum aliquot militibus accurrerat ,. hilari facie 
excipitur, dicenteque Juliano : wSciebas, gubernator, mi- 
litem me esse, non classiarium ; metuendum est, ne si 
mille mihi classes committeres, omnes perderem", sub 



420 

iiitulit Requesentius : ,/Semper Deo gratias agendas, qui 
peccata nostra rebus adversis expiare solitus est. Deside- 
ratae sunt hac pugna ex parte regiorum naves bellicae 
novem cuin septiiigentis militibus. 

Sanchius autem Avillanus, qui cum classe majorum 
navium Hantwerpia eodem fere tempore discesserat prae- 
tervectus insulam Goesanam ex adverso Flessino;ae iii 
anchoris constiterat expectans classem Montensem; verum 
a commendatore certior factus de hostium victoria nullo 
incommodo accepto Hantwerpiara regressus est. Mondra- 
gonius quoque, elade nostrorum audita, a commendatore 
jubetur hosti deditionem facere, quandoquidem nulla sub- 
sidii spes ampHus subesset. Cumque jam a Natali Domini 
usque ad 6 Februarii mille sexcenti homines fame periis- 
sent, re cum ecclesiasticis atque magistratu communicata 
urbem ') his conditionibus 6 Februarii in hostium pote- 
statera concesserunt, ut Mondragonius cum externo milite 
armato atque res suas secum avehente praesidio decederet 
et intra duos menses Philippus Marnexius , dominus 
gtae Aldegondae cum quatuor aliis captivis a regiis dimit- 
teretur, ut ecclesiastici et monachi cum suo habitu sine 
ulla injuria in Flandriam navibus exponerentur. 

Rebelles qui jam universam fere Hollandiam atque 
Zelandiam in potestatem redigerant, tantos animos sump- 
serunt, ut denuo rerum summam tentare et in Germania 
exercitum coUigere et Brabantiam invadere cogitarent , 
ubi commendatorem paucos milites et in praesidiis fere 
habere cognoverant; quem exercitu in Hollandia consti- 
tuto imparatum opprimi posse sperabant ; aut siquidem 
niilitem in Brabantiam evocaret, Leidam jam obsessam 
totamque Hollandiam liberari praevidebant. Sola in hanc 
rem opus erat numerata pecunia, Ea partim ab Angla 

1) Het H. S. las urbe*. 



421 

libentissime dante mntuo sumpta , partim ex venditioiie 
mercium mercatorum Antwerpiensium atque aliorum, quae 
Middelburgo occupato in ipsorum potestatem devenerant, 
redacta a principe Auraico , qui turn Flessingae aliquamdiu 
haeserat, ad fratrem suvim Ludovicum Nassovium trans- 
mittitur. Qui mira celeritate tria millia equitum praefecto 
Christophoro comité Palatino et sex millia peditum fere 
Aqnitanorum atque Lotharingiorum colligit, cum oppor- 
tune admodum duo illa millia equitum nomina dedissent , 
quae paucis ante diebus Henricum Andegavensium ducem 
Caroli Francorum regis fratrem in Poloniam deduxerant 
et adhuc congregata armataque erant. Cum hisce copiis 
21 Februarii Trajectum ad Mosam contendit, ut fratrem 
suum Auraicum , qui cum 6000 peditum ad Montes 
S. Geertrudis haerebat, in Brabantia exciperet, tanto ter- 
rore illato , ut complures mercatores Leodium aliasque 
vicinas urbes tenderent, ut extra regias ditiones veluti 
re in eis desperata se suaque salvarent. Verum commen- 
dator nequaquam territus , aliquot turmis equitum levioris 
armaturae Trajectum praemissis, Sanchium Avillanura , 
quem huic bello ducem destinarat, 3 Martii cum trecentis 
Hispanis schlopetariis et septingentis Wallonibus eodem 
destinat; militem ex Hollandia educi et 42 signa Wallo- 
num conscribi jubet et insuper 8 millia equitum legio- 
nemque peditum ex Germania advocari. Interea Sancius 
Avillanus consideratis hostium viribus et castris mille 
ducentos pedites, qui in vico quodam Bemelen dicto meta- 
bantur , noctu adoriri constituit eduxitque in eam rem 
sexentos Hispanos Wallonesque cum octo turmis leviorum 
equitum; qui caesis septingentis hostibus pagum occupa- 
runt et facta contra hostes velitatione postridie Trajectum 
reversi sunt. Interea Auraicus praemissis aliquot copiis 
riochstraten in Brabantia occuparat ; unde veritus com- 
mendator, ne cum suis copiis Ludovico Germanisque 



422 

junctns nova belli niole Brabantiam vastaret, properanter 
admodum subrnittit Sanchio Avillano Bracamontium, qui 
cum 25 vexillis peditum Hispanorum et levis armaturae 
equitum turmis 3 ex Hollandia advenerat, nee non et 
MondracTonium cum sexdecim Walonum cohortibus, et 200 
gravis armaturae equites ductore Schenckio. Avillanus 
receptis hisce copiis tertia Aprilis Trajecto egressus hos- 
tem versus contendit, qui ante aliquot dies retro moverat 
et Montem-falconum Gulpenunique occuparat ; verum 
adventante cum tantis copiis Avillano ea parte in Bra- 
bantiam perrumpere supersedit et Novioraagum versus ire 
statuit, ut in insula Bommelensi vicinisve locis Auraicum 
cum copiis suis exciperet. Falcomontio igitur solvens 
Ruremundara versus iter instituebat, quod proditione quo- 
rumdam praesidiariorum eam urbem occupaturum se spe- 
raret, verum cura insidiis detectis 15 Galli Germanique 
capite poenas luissent, Neoraagum contendunt, Unde Avil- 
lanus raptato secum exercitu Mosam transit et continuo 
visis hostium precursoribus velitatio coepta est ; verum 
instante nocte praelium in diem sequentem , qui erat 
(H Aprilis), dilatum fuit, Hispanis in campo et rebelli- 
bus in pago Moock , ditionis Clivensis pernoctantibus. 
Postridie summo mane acies utriraque disponuntur. Ex 
parte Germanorum mille octingenti equites in quinque 
acies distributi in fronte constiterant, quos a tergo pedi- 
tatus 35 cohortium et decem millium militum sequebatur. 
Hispani vero equitatum peditatumque ita disposuerant ut 
in plures acies distributi hostibus pari armatura oppone- 
rentur, cum supervenit Aegidius Barlemontius Hiergiae 
dominus, Gelriae gubernator; qui licet Sanchio Avillano 
nuntiaret postridie venturum in castra Franciscum Valde- 
sium cum duobus millibus et quingentis Hispanis legionis 
Apostolorum et cum decem cohortibus Germanorum ac 
tribus turmis equitum, qui de mandato gubernatoris ex 



423 

Hollandia discesserant, ut Sanchio Avillano subsidio irent ; 
attamen videbatur praedicto Barlemontio, quandoquidem 
utrimque copiae ad pugnam paratae erant, praelium difte- 
rendum non esse, ne hostis cognitis regiorum auxiliis 
aliquo stratagemate e manibus elaberetur. Concursum est 
igitur magnis utrimque viribus et vincente primum re- 
giorum peditatu deinde etiam equitatu hostes in fugam 
vertuntur, occisis Christophoro Palatino et Ludovico Henri- 
coque Nassoviis fratribus, cum plus quam sex millibus 
peditum et sexcentis equitibus , desideratis ex parte regio- 
rum decem tantum peditibus Hispanis et totidem fere 
Wallonibas et ducentis fere utriusque nationis vulneratis 
et viginti circiter equitibus. ïn praedam cesserunt militi 
hostium castra, ubi aliquantulum pecuniae repertum fuit, 
quae pro majori parte Gallica erat, ab Hugenotis procul 
dubio submissa. 

A parta hac tam insigni victoria Hispani tumultuari 
incipiunt stipendia flagitantes et sublatis signis per Bra- 
bantiani contendentes Antverpiam occupant, ubi et eos, 
qui in praesidio castri erant , seditionis socios accipiunt. 
Verum cum vexillifer Avillani praefecti duos ex prae- 
cipuis rebellium occidisset atque aliquantulum pecuniae 
a gubernatore numeratum esset, praesidiarii ad obedien- 
tiam reversi sunt. Quandoquidem autem princeps Auraicus 
cum aliquot millibus peditum erat in insula Bommelensi, 
ita ut Sylvaeducis imrainere totamque Brabantiam occa- 
sione hujus seditionis militaris vastaturus videretur , iin- 
l)erat equitatui commendator, ut Sylvamducis praesidio 
occupet. Franciscum vero Valdesium cum magna peditatus 
parte in Hollandiam contendere et munitiones , quas circa 
Leidam jam antea occuparat, recuperare jubet, ut ea 
ratione cum rebellibus Auraicuni ex insula Bommelensi 
confiniisque Brabantiae ad tutandam Hollandiam revocaret. 
Valdesius igitur cum Harlemum venisset, communicato 



424 

coiisilio cum baroiie Liguesio Harlemensium moJeratore, 
praemisit Ludovicum Cajetanum cum quatuor Hispanorum 
et duabus Germanorum cohortibus ut per Noordwyck , 
Valckenburg adjacentesque pagos Hagam properaret, ipse 
vero Valdesius eodem tenderet cum viginti et uno 
signis peditum Hispanorum, septem Walonum et quinque 
Germanorum, ita ut Ultrajecto intra Woerden et Oude- 
water per Alfyn, Soeterwoude et Voorburch iter insti- 
tueret, quatuor vero turmae equitum levis armaturae 
üceani littus custodirent. Valdesius expugnata munitione, 
quam rebelles ad confluentes Reni et Goudae erexerant, 
Hagam properat, quam Cajetanns jam triduo ante occu- 
parat, ita ut Leidenses undique obsessi de adventu regio- 
rum Dordracenos, Delfenses atque alios confoederatos suos 
certiores redderent. Interea Valdesius propugnaculum 
Maselantslusanum atque Vlaerdingense ab hoste deserta 
occupat et late diffusis castris, 62 scilicet propugnaculis 
Leidam obsidet. 

Dum liaec in Belgio geruntur, rex Catholicus in His- 
pania in portu S. Andreae ingentem classem armari prae- 
cepit, quae duce Petro jNIelandro gubernatore Floridae 
(: regio est occidentalis Indiae:), insigni navarcho, in 
HoUandiam Zelandiamque trajiceret, quod eae provinciae 
non facile occupari possint ab eo, qui navalibus copiis 
non praevaleat , cum undique fluminibus aestuariisque 
inclusae difficilem a continente oppugnationem habeant, 
Quare commendator aliquot leviores naves Duynckerckiae 
atque Hantvverpiae instrui jusserat, ut classi Hispaniensi 
septentrionale Mare ingressuro praesto essent, missoque 
in Angliam legato Bernardino Mendocio Hispano a regina 
obtinuerat, ut regia classis, si qua tempestas ingrueret, 
in illius insulae portus confugere posset; quod Angla ita 
concessit, ut facile apparet metu potius expressum quam 
voluntarie concessum esse. Plurimumque in hanc rem 



425 

contulit, quod Carolus nonus GalHarum rex iisdem fcre 
temporibus decessisset, haerede relicto fratre suo, Ande- 
gavensi primum duce et postmodum etiam in Poloniae 
i'egem assumpto, cum quo Angla aliquando de conditio- 
nibus ineundi secum matrimonii egernt, ut re propemo- 
dum conclusa non satis honeste votis ipsius illuderet , 
quod ipsi solemne fuit. Ab omnibus enim ambire, nemini 
vero nubere volebat , ut haeretica muiier et superba libera 
venere ita cum comité Leicestriae, hoc nomine specialiter 
infamato , et forsitan aliis impudice (frui) consuesceret , 
ut ipsa tamen eorum dominaretur, et ab esternis interim 
principibus spe copulae observaretur et coleretur officio- 
sissime, quod vafrum impudicae mulieris ingenium Hen- 
ricum Valesium deceperat; qui cum nunc fratre mortuo 
jure haereditario Galliae regnum capesceret , verebatur 
Angla, ne memor injuriarum vindictae occasionem quae- 
reret; unde factum quominus regi Hispaniarum, quod de 
classe petebatur, negare auderet, ne simul duos poten- 
tissimos cliristianorum principes in se provocaret, prae- 
sertim cum, gravi persequutione in sui regni Catholicos 
excitata, parum secundis multorum subditorum suorum 
votis regnaret. Verum totum hoc de classe Hispaniensi 
negotium post parum temporis dissolutum est. Nam et 
classis illa minorum navium , quae Antverpiae parata 
fuerat, cum irrumpentibus seditiosis Hispanis, ne et ipsa 
ab illis occuparetur, secundo flumine ab urbe decederet, 
longius aequo provecta a Zelandorum classe oppugnata 
et, regiis naviculariis turpiter transfugientibus, in eorum 
potestatem redacta est, non minima culpa ejus, qui pro 
tempore classi praeërat et turpi negligentia in hostiura 
manus devenerat, quas facile evitare potuisset. Quod 
sicuti non parum impedivit adventum classis Hispanicae , 
ita multo maxime mors Petri Melandri archithalassi, qui 
sinistra regiorum sorte sub ipsum solvendae classis tempus 



426 

ab irato Catholiois Divino Numine subtractus est. Quare 
cum nemo adesset cujus navali peritiae rex Cathollciis 
taiitam navium vim committere auderet, classem in His- 
pania retinere coactus est. 

Rebelles autem interea peritissimos navarchas suos undi- 
que congregarant , sciscitabaturque Auraicns num naves 
Hispanienses septentrionali Occano navigare possent, cum 
longiores essent nostris navigiis, eo quod latissimo illo 
Hispaniensi Occano longior fluctuum tractus sit, qui in 
angustiis Septentrionalis maris citius reciprocare coacti 
breviori spatio toUuntur atque subsidunt. Verum cum 
responsum esset, eo non obstante classem appellere posse, 
magno metu distinebatur ; quo nunc demum depulso, totis 
animis viribusque ad sol vendam Leidensem obsidionem 
annitebatur. 

Interea commendator cum veteranis Hispanorum legio- 
nibus transigit, conflataque argentea sua supellectile sti- 
pendioque soluto, milites ad officium reduxerat. Misit 
ergo ipsos cum Ciappino Vitellio atque Juliano Romero, 
ut per Worcomium adjacentesque regiones in Hollandiam 
penetrarent. Verum expugnato Worcomio atque Leerdamo 
Asperisque in deditionem acceptis , circa Ultrajectum 
atque vicina loca haerere jussi sunt , quod aliqua spes 
esset Bommelam per proditionem Scotorum , qui ibidem 
in praesidio erant , occupandi. Sed res in nihilum recedit. 
Interea venerat ex Hispania praedictum generale amnystiae 
beneficium, quod 6 Junii Bruxellis publicatum est. Cum 
autem spes esset, ejus adjumento Hollandiae rebelles ad 
officium reduci posse, missus est Ultrajectum Fridericus 
Perenottus Granvellanus , dominus Champagniensis et 
Antverpiensium gubernator, ut ageret cum Philippo Mar- 
nexio S. Aldegondae domino rebellium non contemnendo 
capite, qui eo tempore LJltrajecti in castro captivus deti- 
nebatur, per quem res ad Auraicum atque conjuratos 



427 

relata est. Veriim ut res tota dilucidius cognoscatur et 
improba rebellium intentio vel stolidis aperiatur, placuit 
totam rei gestae seriem altius exordiri et distincte ad 
fiiiem usque deducere. 

Aldegondius, cum Trajecti in carcere esset conventus 

a Noircarmio , multis utrimque ventilatis rationibus eo 

tandem deductus est, ut reciperet , se ad Auraicum re- 

bellesque Hollandos scripturum et experturum , num 

quae spes esset diuturnum hoc bellum optata pace ter- 

minandi. Cumque Hollandi in speciem pronos se ad paceni 

esse respondissent , utrimque personae nominabantur qui 

perampla potestate de pacis conditionibus agerent. Verum 

occiso interea in ericeto Mokerensi Ludovico Nassovio , 

cum regiorum conditio meliore conditione jam plane cen- 

seretur, indecens visum est Requesentio et regiae maje- 

stati indiguum, quasi ex aequo cum rebellibus suis agere, 

jussitque ut si rebelles pacem et ex animo optarent, 

libello supplici illam a principe suo postularent, ut gratiae 

et non justitiae pax esse censeretur. Hoc gubernatoris 

responso cum omnis de pace tractatus rejici videretur, 

demum quarto .Tunii hujus anni Fredericus Perenottus, 

baro Champagnicensis, incertum an conscio gubernatore, 

litoras ad Carolum Boisottum Middelburgi gubernatorem 

Antverpia mittit. Commemorata avita ipsorum amicitia et 

laudata gubernatoris dementia, amplissimis praemiis pro- 

positis ipsum liortatur, ut pro auctoritate, qua apud 

Auraicum Ordinesque Hollandiae et Zelandiae valeret 

plurimum , sequestrum se pacis offerret; gratumque id 

regi futurum spondet, ut qui nihil magis in votis gere- 

ret, quam solida pace coepto bello finem imponere. Hisce 

Perenotti literis, cum Carolus in Anglia esset, Ludo- 

vicus Boisottus ipsius frater decima septima Junii ita 

respondet: Gratum sibi esse Perenotti animum et proclive 

ad pacem studium et ab Auraico valde commendari, 



428 

exoptareque , ut bene coepta indefesso studio ad optatum 
omnibus finem deducat ; optasse quidem se, ut frater 
domo non abesset, quo latius et plenius literis ad se datis 
ipse responderet. Interim tarnen se non videre , quomodo 
de pace convenire posset, nisi quam primum ouines ex- 
teri Belgiü discederent, tum quod saepissime compertum 
diceret, ipsos promissis non stare, tum quod concilium 
Constantiense semper in ore haberent et numquam non 
asseverarent, haeriticis fidem servari non debere. 

Certe hoc ipsis axioma quasi cantilena quaedam assi- 
duo in ore erat, falso tarnen; nee enim quemquam sive 
Patrum sive scolasticorum doctorum facile invenerint, qui 
isthoc asseruerit unquam. Sed nee concilium Constantiense, 
neque Sigismundus imperator unquam contrarium fecerunt 
quandoquidem Johanni Hus salvus, ut vocant, couductus, 
sive publica fides, in hoc tantum data fuerat, ut citra vio- 
lentiam Constantiam venire et se purgare posset; quae illara 
vim non excludit, quae post caussae cognitionem de jure 
infertur , ut etiamnum in Germaniae camerali judicio ob- 
servari testatur Meusingerus, observatione 82 centuria 
prima. Sed hujusmodi sunt haeriticorum calumniae. 

Perenottus acceptis Boisotti literis continuo Ultraje- 
ctum ad Rupellanum, tune Hollandiae gubernatorem, soro- 
rium suum proficiscitur, Aldegondium adhuc in arce ca- 
ptivum convenit et de pacis negotio cum eo confert. Qui 
cum se valde ad concordiam propensum esse simularet, 
quamvis de rei exitu se disperare affirmaret, placuit tan- 
dem ut datis obsidibus et praestito de revertendo jura- 
mento Roterodamum iret et cum Auraico rebellibusque 
negotium communicaret et promoveret, ut qualescumque 
tandem pacis conditiones proponant , modo in iis escipia- 
tur Catholica religio et principis auctorilas, quandoquidem 
rex in iis nequaquam sibi praescribi vellet, de caeteris 
hand difBculter conventurum, üt autem neuotium hoc se- 



429 

cretius et quasi per occasioneni ageretnr, visum est, ut 
Aldegondius sub praetextu redimendorum vel permutan- 
dorum captivorum abire diceretur. Obsides interira pro 
Aldegondio adveniunt dominus Carvesius et Junius Ve- 
rensium in Walachria gubernator, qui honesta custodia a 
Pernotto Montfortii habiti sunt. Ut autem de pace tracta- 
tus sine dolo vel pravis machinationibus ageretur, placuit 
ut sub pretextu patrimonii sui curandi Roterodamum se 
conferrent duo ex primariis Hollandoruin exulibus, Jo- 
hannes scilicet Matenessius Riviereus nobilis atque magis- 
ter Johannes Treslongius advocatus, qui negotium promo- 
verent et quanam fide ageretur obiter observarent. Hi a 
rebellibus petierunt, ut si qua proponenda putarent, ea 
de scripto traderent. Unde rebelles post diuturnam deli- 
berationem tandem scriptum quoddam miserunt, qui sub 
nomine Ordinum Hollandiae atque Zelandiae expresse 
protestantur, nequaquam sibi in animo esse a rege His- 
paniarum legitimo suo principe desciscere, sed tantum se 
contra Albanum, nationes exteras et exactiones nimias at- 
que privilegiorum diminutiones arma sumpsisse. Quare 
nolle se cum rege de pace agere, quandoquidem numquam 
eum pro hoste habuissent. Sed eum suppliciter admodum 
rogatum veile, ut omnes exteras nationes Belgio discedere 
jubeat, tanquam patriae graves et sua tantum quaerentes, 
Quibus discedentibus, posse primo quoque tempore in ge- 
nerali Ordinum conventu super omnibus controversiis le- 
gitime disponi. In quo maturandum sibi videri asserunt, 
priusquam vulgus armis et libertati, quam bellum tribuit, 
assuescat. Interea tamen petere se, ut mutua commercia, 
quae hactenus jure belli sublata fuerant, saltem provisi- 
onaliter restituantur; demum adjungunt, optare se atque 
sperare plurimum, quod tam ipse gubernator quam caeteri 
regi fideles subditi omnimodo huic de pace tractatui fau- 
turi sint. 



430 

Cum huc rebellium petitione Matenessius atque Tres- 
longius Montfortium ad Perenottum redeunt, qui omnibus 
et siiigulis diligenter atque mature ponderatis, 21 Julii 
ad Aldegondium scribit : Videri sibi rebellium postulata 
parum aequa et majestate principis sui indigna, quando- 
quidem ita se purgarent, ut belli caussam insigni impu- 
dentia in ipsum regem conferrent; aliud proponendum 
esse, aut de pace non conventurum. Aldegondius itaque 
apud Auraicum et rebelles hoc obtinet, ut sub nomine 
Nobilium atque Civitatum Hollandiae libellum queradam 
supplicem ad regem componant : Ostendentes sese, sicuti 
regi ipsi atque majoribus ejus semper obtemperassent , 
ita etiamnum bona fide ei obtemperare paratos esse ; arma 
vero sumere compulsos inhumanitate Albani aliorumque 
exterorum qui novitatibus insolitis, tributis et oppressioni- 
bus tyrannicis tentarent indigenas in perpetuam et miser- 
rimam servitutem redigere. Petere ergo se, ut rex paterno 
affectu suorum calamitatibus motus benigno vultu ipsorum 
preces supplices respiciat et exteros omnes e Belgio re- 
vocet et in generali Ordinum conventu de pace publica 
agi permittat et ut in conficiendi negotii spem interim ab 
armis discedatur; se ex sua parte vicessim nihil hostile 
tentaturos. 

Cum hoc libello supplici Aldegondius expirante jam 
praefinito tempore Montfortium regreditur, et inde Tj-a- 
jectum, remissis obsidibus, in captavitatem revertitur. Pere- 
nottus autem cum praedicto libello supplici illico ad gu- 
bernatorem Bruxellas contendit. Requesentius guberna- 
tor eo viso confestim exemplum ejusdem authenticum 
occulte ad regem mittit, ipse vero per Perenottum 13 
Augusti piincipale ipsum ad Junium gubernatorem Ve- 
ranum in Zelandiam remitti jubet, adjunctis literis: Inhu- 
manum nimis et impudentem esse ipsorum postulationem, 
primo quod peterent ut rex se exarmaret eique praescri- 



431 

berent ne taliuin ministerio uteretur, sicuti ipsi videretur; 
secundo Hollandos arma privata sua auctoritate contra 
principis sui ministros sunipsisse, ejus iirbes, arces et op- 
pida occupasse, exteros complures in subsidium suuni ad- 
vocasse et complura, quae laesae majestatis crimen aperte 
respicerent, commisisse et tarnen culpam fateri nolle ; de- 
mum inhonestum esse et penitus irrationabile, quod regem 
armis cogendum putarent ad generalem Ordinum con- 
ventum indicendum, cum ditiones Belgicae nihil inter se 
commune habeant, neque unum corpus vel provinciam 
efficiant, sed regi diversis titulis et haereditatibus atque a 
diversis personis et diversis temporibus obvenisse, diversis 
juribus, consuetudinibus atque privilegiis regi, sed vicini- 
tate tantum locorum et unius principis moderamiiie con- 
junctas esse, regem quidem ex singulari gratia quandoque 
permisisse ut in commune convenirent et de utilitate pu- 
blica prospicerent , verum hujusmodi privilegia et favora- 
biles concessiones in exemplum trahi neque posse neque 
debere , presertim hoc tempore cum rex non obscuris 
indiciis cognitum haberet, rebel les eo tendere, ut caetera- 
rum provinciarum Ordines subornare et in principem 
suum excitare possent. 

Receptis hisce Perenotti litteris rebelles per Junium 
rescribunt et multa de injus(t)itia, vi ac tyrannide regi- 
orum conqueruntur, bellum terra marique eis denunciant, 
ut qui regem contra subditos suos incitarent atque depra- 
varent et ejus nomine atque auctoritate turpiter abuteren- 
tur. Simul etiam plaustrum convitiorum evomunt in Pon- 
tificem Romanum, quidvis se potius passuros quam ut sub 
ejus jugum redeant, licet ipse rex eura ut caput religi- 
onis recognoscat : quem et ab eo coactum dicunt publicare 
concilium Tridentinum contra omnia patriae suae privilegia. 
Et ne praedicta ex impetu potius iracundiae ob repulsam 
pacis, quam ex deliberato judicio profecta viderentur, 



482 

paucis interpositis diebiis in lucem edunt admonitionem 
quamdam ad Ordines Catholicos, ubi expresse protestantur, 
se nunquam in pacem consensuros, nisi hisce conditioni- 
bus: ut rex in administratione ditionum suarum majorum 
suorum vestigia sequatur, ut non ab aliis quam a Bel- 
gicis militi stipendia solverentur, ut antiqua jura, privi- 
legia et consuetudines ita serventur, sicut tempore Mariae 
Hungaricae reginae servata fuerant, ut concilium bellicum 
exauctoretur, ut rex ipse primo quoque tempore ex His- 
pania in Belgicum veniat, ut rex in Hispania concilium 
stabiliat Belgarum, virorum bonorum et patriae amantium, 
demum ubi infinita convitia in Albanum , inquisitionem 
Hispanicam , Pontificem atque religionem Catholicam de- 
blaterassent, irrident Ordines Catholicos, qui saepius ipsis 
responderant, se nihil contra religionem Apostolicam et 
avitam attentare veile, protestanturque expresse se nun- 
quam eam recepturos esse. 

Videat, quaeso, perpendatque prudens lector, an in re- 
gimine monarchico seditiosis subditis ita principi suo 
praescribere liceat, praesertim cum hisce oculis majorem 
eornm partem viderim et cognorim literarum expertes, 
rudes et qui ne propria quidem lingua characteres legere 
nedum formare possent , imo vix decem exceptis omnes 
homines sellularios, opifices, quisquilias et vulgi foeten- 
tem faecem, qui dilapsis edicto Albani ex singulis civita- 
tibus patritiis atque Catholicis, ultro se rerum guberna- 
culis ingesserant, 

Sed tempus jam est ut ad Leidenses obsessos redeamus; 
qui conquisito per privatorum aedes frumento, cum non 
amplius quam duo milia modiorum (: saccos ipse vocant, 
singuli octunginta circiter librarum :) repperissent et qua- 
tuordecim millia hominum in civitate censerentur, placuit 
magistratui singulis hominibus non nisi dimidiam panis 
libram quotidie erogandam esse, Goudamque aliquos emi- 



? 



433 

serunt , qui avio itinere triginta naves frumento onustas 
adveherent, quibus obsessi ad pontem usque Heimensera 
obviam prodire promiserant. Verum Goudanis a prae- 
scripto itinere deviantibus et ne in Hispanorum manus ve- 
nirent diffugientibus, Leidenses domum regressi sunt, qui 
ad pontem usque Heimensem cum aliquot iiavibus atque 
fributeris prodierant. Sunt autem fributeri voluntarii ali- 
quot nebulones, qui nullis stipendiis sed sola spe praedae, 
quamdiu libitum est, militant, Quare Valdesius arctius 
urbem obsidere jubet. Hispani ergo, qui in pago Voor- 
schoten via Delfensi in praesidio erant, juxta ponticulum 
quemdam domumque destriictam , quae Boschuysen voca- 
batur, munitionem excitarant, unde obsessis plurimum 
nocumenti inferebant; qui noctu pluviosisque diebus, cum 
sclopetariorum ictibus minus paterent, urbe exibant et in 
vicinis hortis pratisque caules , pastinacas, pisas, fabas 
aliaque legumina atque herbas colligebant in subsidium 
famis; cujus tanta rabie laborarant, ut complures sola 
inedia morerentur, aliique vero tam debiles essent, ut ne 
valentissimi quidem in adversum aliquem pontem conscen- 
dere possent, quin aliquoties quiescere cogerentur, alii 
bombardos suos post se traherent, quod humeris eos ferre 
nequirent, mulieres propriis suis foetibus et Hispanorum 
a se occisorum carnibus vesci cogerentur. Satis constat 
eos , qui ex insidiis magnoque suo periculo aliquid her- 
barum radicumque collegerant, cum urbem ingressi essent 
naviculas suas medio Reni flumine statuisse et etiam pro- 
pugnando usque in mediam noctem defendisse, ne ab ac- 
currentibus fame propemodum enecatis umbris potius quam 
hominibus ea diriperentur, quae propriis suis necessitati- 
bus congregarant. Armenta quoque gregresque, quos in 
subjacentibus urbi pratis aliquamdiu paverant, a vicinio- 
ribus hisce propugnaculis magno obsessorum luctu saepius 
intercipiebantur. Notatu dignum est, quod cum initio ob- 

Btjili'aseu Gescli . Bisd- v. Haarlem XlVe Deel, 28 



434 

sidionis in portarum propugnaculis grandiora tintinnabula 
statuta essent, quae per speculatorem moverentur, si quan- 
do regios adventare videret, ad praedam avertendam, ut 
iis auditis bubulci pastoresque monerentur , pecudes ad 
urbem mature reducere, animalibus praesertim vaccis hoc 
ita in consuetudinem venisse, ut postmodum etiam nullo 
custode, audito solum tintinnabulo, ipsae per sese ad ur- 
bem recurrerent. Quare cum hisce excurrendi facultatibus 
privarentur erectis illis proprioribus propugnaculis, 28 Julii 
urbe erumpunt magnaque vi munitionem Boschusanam 
adoriuntur, repugnantibus strenue Hispanis projiciunt in 
propugnaculum vitrea aliquot vasa tormentario pulvere 
plena , quibus accensi schlopetorum funiculi erant alligati, 
ut confractis vasis pulvis ignem conciperet ; quo cum His- 
panorum facies et vestimenta peterentur, munitionem dese- 
rere coacti sunt, sed petitis suorum auxiliis rejectis in 
urbem rebellibus eodem die eam recipiunt. ünde oppidani 
pecora sua intra urbem continere coacti sunt, ubi et de- 
fectu panis ea in templo grandiore S. Pancratio sacro 
mactabant, singulis carnis libris in singula capita distri- 
butis, tanta astantium fame, ut pueruli sanguinem e clo- 
acis rivulisque fossalibus lingerent, cora manderent et 
particulas crudae carnis, quae de mensa lanionum exci- 
derent, in os ingererent : tanta fame-pereuntium multitu- 
dine, ut integrae fossae excaverentur, quae nocte dieque 
apertae cadaveribus, nullis fere loculis inclusis sed vesti- 
bus tantum involutis, in tantam altitudinem replerentur, 
ut post obsidionem solutam coemeteria ad humanae statu- 
rae altitudinem supra plateam eminerent. 

Mirari subinde contingit, amice lector, tam obstinatam 
illorum hominum rabiem, qui praesentem mortem praeëli- 
gere mallent quam legitimo et clementissimo suo principi 
deditionem facere non alio suae pertinaciae fructu, quam 
ut decem vel ad summum duodecim nebulones, semistulti. 



435 

homines viles et nihili, et deciesmillies mortem meriti a 
sua potius pertinacia quam a principis sui dementia vitam 
obtinerent, Lubet ex hac urbe , ubi nuUum inei'at prae- 
sidium, sed sola civium pertinacia, specimen capere, qui 
qualesque homines fuerint, qui tantae proximorum inter- 
necioni nihil compatiendo tanquam Turcae et bestiae, vere 
haeritici nequaqnam vero christiani, principi suo repug- 
narent : 

Johannes Dousa a Noortwijck, poeta latinus, homo vel 
sola facie stoliditatem prodens, qui postmodum, assessor 
in supremo Hollandiae senatu cum fuisset, domum redire 
jnssus est salino salario, quod etiam ipsi ordines hominem 
ineptum esse faterentur. Hic vice gubernatoris urbi 
praeërat. 

Petrus Adriani Wervius, pellio, supremus reipublicae 
consul. Hujus parentes antea nullius praetii aliquantulum 
nummorum coUegerant, quod praefecti Anabaptistis, qui 
tempore Caroli V imperatoris in terram promissionis na- 
vigare ridicula persuasione proposuerant, communes locu- 
los egregie expilassent. 

Johannes Houtenus ejusdem urbis secretarius, inde no- 
men Houteni sortitus, quod pater ejus textor et fere men- 
dicus illibenter ligno textorio insideret. 

Johannes Johannis, famoso cognomine Half-Leiden dictus, 
faber lignarius, qui postmodum pro stolida et omnibus 
irrisa sua superbia Baersdorp dici voluit, quod pater ip- 
sius piscibus proclamandis vendendisque publice operam 
dedisset, tam sapiens etiam inter suos aestimatus, ut pons, 
ejus domui contiguus, a praecitato Johanne Houteno secre- 
tario non alio nomine quam stulti pons vocaretur. 

Johannes Paets , sub Albano ob haeresim profugus, 
homo plane ineptus licet dives, qui moribundus etiam 
proprios concionatores suos praesentes irridebat. 

Johannes Wilhelmi Heemskerck , sub Albano item pro- 



436 

fugus , tota civitate pro stolido cognitus , cujus filio 
monoculo diabolus sub forma circulatoris illusit. 

Petrus Georgii Cortevelt, textor laneus, etiam a suis 
ignominiose Margaretula dictus, de nomine pauperis mu- 
lierculae quae curribus locandis operain dabat; hic bonus 
vir aliquando publice in foro viatores objurgabat, quod 
sibi reverentiam non exhibuissent , quam Magistratui 
deberi asserebat. 

Gyshertus Johamiis, navicularius, qui morti proximus 
serio sibi non vacare asserebat mori, quod publicis fun- 
ctionibus impediretur; homo insigniter rapax, cujus quo- 
que bona tertium haeredem non viderunt. 

Nicolaus Montfortius , ex probis moribus Nicolaus sine 
anima dictus a multis. 

Petrus Petri Oom, sartor veteramentarius , a qno ne 
vicini quidem consilium in vili negotio petiissent. 

Nicolaus Hugonis Gael; hic postmodum omnia mona- 
steria Leidae dirui jussit, dicens nidos disturbandos ne 
cuculi redirent; fuit panni lanei propola. 

Petrus Gerardi de Haes, aliquanti serici panni propola, 
homo omnino simplex et ridicule ignarus. 

Hi nebulones, amice lector, si turn in urbe Leidensi 
non fuissent, facile cives ad officium rediissent, praeser- 
tim optimatibus et toto fere antiquiore magistratu in 
castris Valdesii diversante. Mirabitur, ut puto, posteritas, 
tam paucos homines nullius praesertim praetii in populosa 
admodum et primaria HoUandiae urbe tantum potuisse, 
ut pro ipsorum capitibus et commodis plebs tam obstinato 
animo principi suo legitimoque magistratui repugnaret. 
Verum praeter justam Dei vindictam diabolique excitatio- 
nem etiam humana ratione duas caussas assignari posse 
comperio; primo quidem quod optimatibus doctisque viris 
ab Albano ex Hollandia evocatis, plebs neminem haberet, 
a quo saniora concilia petere posset ; secundo quod hi 



437 

nebulones multis ingeminationibus hoc plebi plane per- 
suaserant, ab Hispano victore omnes occidendos esse. 
Certe plures rebelliutn coryphaeos etiam pcsterioribus 
temporibus gloriatos constat, se plus mendaciis et per- 
suasionibus hujusmodi quam armis aut vi bellica profe- 
cisse. Sed ad historiam redeamus. 

Caeteri rebelles, cognita Leidensium necessitate, quid 
f'actu optimum sit, collatis consiliis deliberant ; quibusdam 
suadeutibus omnia aquarum emissaria in a(g)gere Mosano 
aperienda et maris aestu aquas in universam Hollandiam 
immittendas ') esse, ut omnibus canipis undique submersis 
aggeribusque perfossis expedita navigatio usque ad moenia 
Leidensia efficeretur ; quibusdam vero dicentibus, hanc 
salsarum aquarum abundantiam Hollandiae campis ita 
nocituram, ut etiam ea decedente ad culturam inhabiles 
in perpetuum efficerentur. Ab omnibus conclamatum est ;• 
Praestat corrupios campos , quam nuUos habere ; atque ita 
pedibus in priorem sententiam discesserunt. Haec est illa 
tantopere laudata patriae amantium vox, quae quasi quod- 
dam amoris programma in omnibus consiliis capiendis fere 
iteratur. In qua, semota paulisper affectione , haec mecum 
considera, amice lector, hujusmodi consilium coeptum ab 
hominibus, qui nudis, quodajunt, clunibus suis aliorum 
plumatos nidos occuparant, ut impedirent ne a legitimis 
suis possessoribus et ab ipso praesertim principe, in sub- 
ditos suos tam humano, sua recuperarentur. Quaeso, ex- 
pende, an propterea HoUandia nulla fuisset, si hominibus 
hisce carere coacta fuisset ; certe ipsis tantum nulla fuisset, 
et consequenter haec vox non in amore patriae, sed in 
amore sui ipsius ipsis radicata erat; nam si patriae salu- 
tem amassent, ipsam cum sua pernicie incolumem optas- 
sent, nunc totum e contrario efficiebant. Omitto disputare 

1) Het H. S. las immitleodam. 



438 

an c'X officio Christiaiii hominis sit, sua bona etiam bene 
parta cum tanta reipublicae clade et proximorum irre- 
parabili calamitate conservare. Verum hoc hisce rebellibus 
semper animo sedit, nullius calamitati, imo etiam morti, 
omitto aeternae perditioni, parcere, modo ipsorum rebellio 
paululu m inde commodi sentiret. Verum haec non tantum 
erat aliorum rebellium in propinquos suos inhumanitas, 
verum etiam obsessorum. Cum enim a quibusdam mode- 
ratoribus exponeretur in magistratu calamitas, quam in- 
sons plebecula ipsorum caussa ferre cogebatur , haec 
compassionis vox a summo consule Petro Wervio prolata 
est : Sat grandia stercora a plebe in moenibus quotidie 
excerni; posse alvum arctius adhuc contrahi. Aspice, lector, 
et perpende : hujusmodi tygrides et ferae crudelissimae 
populo persuaserant, se patriae patres esse, utilitatemque 
civium procurare credebantur. Mirabitur sat, scio, poste- 
ritas ; et nisi justo Dei judicio plagam peccatis meritam 
agnoverit , iis , quae ex veritate scribo , fidem non 
habebit. 

Firmato igitur omnium votis hoc consilio , Delfis et 
Roterodami rebelles magnam vim navium leviorum et 
lato fundo praeparari jubent, ut modica aqua per prata 
et aggeres remis agi possent. Valdesius de hostium con- 
silio certior factus, urbem tormentis expugnare constituit; 
verum ab iis, qui religionis regisque causa profugi in 
castris versabantur et patriae nimium amantes erant, enixis 
precibus impetratur, ut pauculum supersedeat, quod spe- 
rarent obsessos inopia cogente saniora concilia capturos 
esse. Vidimus postea illos poplicolas Trajecti anno 75 
soluta jam obsidione morientes, ut qui impedimento f'uis- 
sent, quorainus rebelles et haeretici debita poena plecte- 
rentur : justo Dei judicio, ut in poenam tam temerarii 
licet non malitiosi consilii in exilio morerentur, prius- 
quam anno 76 Pacis Gandavensis beneficie patrimonia 



I 



439 

sna nataleque solum repeterent. Tam est Deo res execra- 
bilis etiam bona intentione liaereticis patrocinari. 

Leidenses itaque jam ad extremam fere inopiam redacti 
oppugnationis timore legatos urbe emittunt , cum comité 
Rupellano, tune HoUandiae praefecto et Ultrajecti com- 
morante, de deditione agere cupientes ; verum a Valdesio 
repulsi sunt, cum diceret , se jussu commendatoris urbem 
obsidere, secum de deditionis conditionibus agendum esse. 
Unde legatis in urbem regressis , profugi illi , qui ne 
urbs oppugnaretur obstiterant, rursum obsessis gratificari 
et amantes patriae videri volentes , Bruxellas ad commen- 
datorem mittunt petuntque Valdesio imperet , ut cum 
Rupellano de deditione agi sineret. Quod cum commen- 
dator concedere in animo haberet , ne tamen cum offensa 
Valdesii fieret, Julianum Romeroum in HoUandiam ire 
jussit , specie quidem ut veteres quatuor Hispanorum 
legiones ad duas, et quinquaginta cohortes legionis Apo- 
stolorum ad viginti quinque reduceret, vere autem ut 
Valdesio persuaderet , quod de conditionibus deditionis 
cum comité Rupellano agi permitteret; quod etiam per- 
fecit, dissimulante quidem, verum tacitam indignationem 
animo concipiente Valdesio. Apparuit successu temporis, 
bis in hac re peccatum esse : primo quidem a Valdesio 
quod obsessis cum Rupellano agere non permitteret; nam 
et principis sui commodis obstitit et magistratui Leidensi 
calumniandi occasionera apud cives suos praebuit, quasi 
aequas deditionis conditiones aversarentur Hispani, quos 
ipsi, ut et rebelles omnes , veluti crudeles antecipata 
quadam opinione in tantum oderant, ut ex nautis rebel- 
lium aliquis Hispano cuidam in pugna occiso cor exeme- 
rit, domumque ablatum coxerit et comederit durante hac 
obsidione, odio tam crudeli, ut ne diabolus quidem tale 
conciperet; — secundo improvide factum fuit ab iis qui 
Bruxellas ad commendatorem , sicuti diximus, de hac re 



440 

miserunt; fuerunt etiim certissima occasio, quominus Val- 
desius tam pecuniam in stipendium, quam alia ad obsi- 
dionem necessaria debita diligentia procuraret, sed solura 
speciosum aliquem praetextum quaereret , ut a semi- 
capta urbe discederet. Nam cum 3 et 4 Augusti ag- 
geres rupissent valvasque exteriores emissariorum ad 
aestum maris patefecissent et aqua tandem augeri in- 
ciperet , et classis rebellium , quae 170 minoribus navi- 
giis constabat , duce Ludovico Boissotto ipsorum archi- 
thalassoj 1 1 Septembris comparere coepisset, nequaquam, 
sicuti poterat, ipsorum impressionibus restitit, ut ex sub- 
jiciendis lector animad vertere poterit. 17 enim Septembris 
ad pontem Soetermeranum acriter rebelles cum Hispanis 
absente Valdesio pugnarant, sed regiis egregie resistenti- 
bus repulsi fuerant, tanta suorum clade praesertim navis 
praetoriae Ziriczeënsis, ut omne consilium abjicerent ea parte 
perrumpendi, verum ad alium pagum Benthuzen dictum 
contenderint , ut per fossam Zegwairt vocatam propius ') 
ad urbem accederent, Verum cum postridie Valdesius 
Soetermeram venisset , laudata Hispanorum et prae- 
sertim signiferi Piedmontello dicti fortitudine, tamen ut 
desererent locum imperavit, causatus hostium insultui 
resistendo non esse, Unde rebelles sine vulnere et san- 
guine loco potiti aggerem perrumpunt et Soeterwoudam 
usque omnia occupant et 29 Septembris usque ad pontem 
Lainmensem perveniunt, ubi Hispani egregium propugna- 
culum juxta fluvium die Vliet dictum erexerant, qui octo 
circiter pedes altitudine et duodecim circiter passus lati- 
tudine patebat, eo quod locus dimidio tantum miliari urbe 
abesset et omnino hosti perrumpendus foret, si obsessis 
subvenire vellet; ubi in praesidio erat centurio quidam 



1) Het H. S. las Mer: proprius. 



441 

Hispanus Boria ') dictus cum non contemnenda militum 
manu. Interea de consilio profngorura Leidensium aggerem 
Renensem aliquot locis Hispani rusticique ruperant, ut 
aqua quae Roterodamensi aliisque eniissariis campis im- 
mittebatur in Renum erumperet et demum per aggerem 
Sparendamraensem ejusque emisaria in mare septentrionale 
nullo rebellium fructu efflueret, expeditissimo sane et 
utilissimo consilio, quo efBciebatnr ut quamtumcuraque 
aquae immitteretur , amplius tarnen crescere non posset, 
cum tantumdem alia parte exiret. Tandem prima Octobris, 
occupato aggere valde depresso qui kerkweek diccbatur, 
ad propugnaculum Lammense venerant, cum Valdesius 
praesidiariis imperat, ut eo relicto et hoste non expectato 
Voorschotenum se conferant. Verum repugnante et indig- 
nante plurimum Borea et locum a se facile defendi posse 
reclamante, nee primo atque secundo Valdesii jussui pa- 
rente, tertio tandem gravioris calumniae metu discedit, 
turpi certe si non perfido Valdesii metu; nam certo cer- 
tius constat, imo nominari persona posset, qui siccis pedi- 
bus eo die ex dicto propugnaculo nullo omnino periculo 
Warmontium usque perrexerat, sex tantum horis ante 
quam Boria de Valdesii jussu inde discederet. Quinimo 
nee ipsi rebelles, qui integram belli aleam ad dictum 
propugnaculum superesse noverant, vel per somnium co- 
gitarant, locum ab Hispanis deserendum ; primique qui 
in suspicionem de Hispanorum fuga adducti sunt, fuerunt 
ipsi obsessi, eo quod solitam ipsorum stationem de muris 
non viderent. Quare adolescentem equo illi imponunt, 
qui adhuc unus in urbe residuus erat, ut Lammum ver- 
sus contendat, exploraturus quid Hispani agerent; qui 
cum propugnaculum desertum offendisset, rebellium classi 



1) Wel dezelfde als Pedro Chaconio Borgia, wiens kloeke daad vermeld 
wordt door Strada, Dec. I, lib. VIII, bl. 392/3. 



442 

signum dedit ut propius accederent; qni nihil minus quam 
tale quid suspicabantur. Vidi ego ipse saepius hunc ado- 
lescenten!, qui in illo ipso equo quotannis tertia Octobris 
frondentibus ramis opertus per medium Leidensis urbis 
solemni pompa vehi solitus erat. Sed et illi, qui regis ac 
religionis caussa hac urbe profugerant, cum Warmontii 
intra primum ab urbe lapidem diversarentur, hujus fugae 
ignari solemne Sacrum ibidem cantaturi convenerant, quod 
dies Dominicus et illius pagi Encaenia esseni (obstupe- 
bant), cum ad illos ex urbe strepitus pervenit obsidionem 
solutam esse, cujus ne minimam quidem suspicionem ha- 
bebant et nihil a Valdesio praemoniti fuerant, quod illi 
ipsi essent, qui paucis ante septimanis ad commendatorem 
retulerant, quod obsessi non cum ipso sed cum Rupellano 
comité de deditione agere vellent. Fuit autem haec fuga 
tam turpis et ignominiosa ut non tantum iis propugnaculis 
militem abire jusserit, verum etiam iis quae Leiderdorpii 
atque Cagae essent, tam repente ut tormenta caeterumque 
bellicum apparatum relinquere cogerentur. 

Ingressa est igitur hostium classis urbem Leidensem 
tertia Octobris, quae fuit dies Dominicus magno civium 
plausu et laetitia , qui jam panem sex septimanis non 
habuerant, quod etiam Valdesius probe norat, et mortui 
fuerant fame usque ad sex millia hominum ; et ultimus 
equus eo die occidendus erat; ita ut die Martis insequente, 
quae est Octobris 5, de communi consilio magistratus 
portas hosti aperuisset et se benevolentiae ipsius commi- 
sisset. Accedat quod ea nocte, quae solutam obsidionem 
secuta est, longissimus ille muri tractus, qui a porta 
vaccarum (extenditnr) ad cuneatum urbis angulum qui 
ortum solis hibernum respicit , ingenti ruina collapsus 
fuerit ita ut siccis pedibus Hispani ascendere potuissent, 
civibus fame tam debilitatis, ut nemo fei'e superesset, 
qui manum supra caput extendere posset. 



443 

Cum rebellium classis urbem intraret, forte evenit ut 
juxta moenia, qua parte ipsi intrabant, liabitarent reli- 
giosae aliquot ordinis S. Dominici, qui ab haereticis suo 
monasterio haud procul inde dissito exturbatae fuerant ; 
quae cum, omnibus se in publicum ejicientibus, clausis 
foribus domi se continerent , tacite lugentes Catholicae 
religionis dispendium quod ex hac haereticorum victoria 
oriri probe videbant, re ab haereticis animad versa in fores 
irrumpunt, pias illas matronas omnibus suis vestibus 
nudant, illudunt et ipsarum grandaevissimam , Hester 
nomine, plane nudam in publicum ejiciunt. Quae in aedes 
syndici Gerardi Hogevenii pessimi nebulonis confugiens 
ipsum rogavit, an homines et praesertim mulieres ita ab 
hominibus tractari possent; unde ipse confusus in aedes 
suas eam admisit et vestiri jussit. 

Hispani qui jam Hagam Harlemumque diffugerant , 
singuli quatuor coronatos in diminutionem stipendii sui 
acceperant a commendatore promittente residuum se pro- 
pediem soluturum ; sed cum paululum quievissent, sedi- 
tionem movere incipiunt Valdesiumque praefectum suum 
captivum constituunt , justo Dei judicio, ut a suis inju- 
riam pateretur , qui ab hoste ignominiose turpi fuga 
salutem quaesierat. Capto Valdesio, sublatis vexillis Har- 
lemo Trajectum contendunt scalisque appositis juxta 
S. Catharinae portam muros transscendere parant , jamque 
quadraginta in urbem pervenerant, cum accurrente ac 
resistente cum civibus Aegidio Barlemontio domino Hiergio, 
qui in locum comitis Rupellani in praefacturam Hollandiae 
Trajectique successerat, et Francisco Ferdinando Avillano 
castri praefecto tormentis scalas muro appositas confrin- 
gente, repulsi sunt octoginta suorum desideratis, et sub- 
urbia occupantes; demum misso a commendatore Johanne 
Osorio Uloënsi Trajectum ad Mosam concesserunt , ubi 
stipendiis numeratis ad officium revocati sunt, Valdesius 



444 

autem, qui, auxilio quorumdam, seditlosorum manus 
evaserat, male admodum audiebat ob relictam obsidionem 
Leidensem ; quare commendator Johanni Baptistae Taxio 
in mandatis dedit, ut Ultrajectum se conferret et exami- 
iiatis diligenter testibus rei veritatem inquireret. Qui ubi 
Trajectum venit, ad domum pontificis Hadriani ad Divi 
Petri coeniiterium evocat eos qui ex Hollandis tum tem- 
poris in castris regis fuerant ; ubi cum omnium ore Val- 
desii fidem labefactari cerneret, Hispano favens, rogabat 
eos, num Soeterwoudae tum temporis aqua fuisset; pro- 
fugis vero respondentibus, eam esse illius loei qualitatem 
ut vel siccissimis aestatibus ibi aquae in fossis reperiantur, 
verum non tantam fuisse, quae ad fugam cogere poterat, 
non magis quam eo loei, ubi tune constiterant, in aula 
scilicet illarum eelsissimarum aedium ligneis asseribus 
instrata , quandoquidem 2 Octobris sub noctu quidam siccis 
omnino pedibus Lamma Warmontium venerat, quod tarnen 
interstitium duorum miliarium maxime aquis obnoxium 
esse a peritis locorum nosceretur. Verum cum Taxius 
diceret , se hoc non rogare nee etiam audire veile , sed 
tantum an Soeterwoudae aqua fuisset, responderunt pro- 
fugi, se non secundum ipsius appetituni respondere veile, 
se nee stultos nee fide indignos esse, ut qui fere omnes 
magistratum in patria sua cum honore gessissent. Quare 
Taxius ira percitus, rejecto ipsorum testimonio se tJltra- 
jecto proripuit et ad commendatorem rediit. 

Bellicis negotiis tam infeliciter gubernatori succedenti- 
bus, visum est rursus de pace cum rebellibus agi. Mit- 
titur itaque ultimo hujus anni mense in Hollandiam El- 
bertus Leoninus , Longolius dictus , doctor et professor 
utriusque juris Lovaniensis, ut Hollandis denuntiet, exem- 
plum illius libelli supplicis, quem hoc anno gubernatori 
regique obtulerant , in Hispaniam raissum et regi catholico 
exhibitum ; unde videri volebant ingens gaudium prae se 



445 

ferre , putabanturque a plerisque ad pacem propensi esse; 
sed falso ut initio sequentis anni declarabimus. 

Hoc anno bis Dordraci coëunt Haeretici concionatores 
ad Synodum et art. 12-13 sic edicunt de missione eorum, 
qui concionaturi sunt : neminem quantumvis doctum vel 
diaconum posse munus concionandi arripere sine legitima 
missione ; legitimam missionem in hoc constare , ut electio 
fiat per senatum ecclesiasticum loei cum tribus aut qua- 
tuor proximis concionatoribus , vel a tota classe, maxime 
si in loco talis senatus non sit. Examinatio fiat per classem 
publice. Approbatio morum fiat per magistratum loei, cui 
praefecturus est, et is de moribus ejus inquirat; deinde 
denuntietur populo per aliquot dies, ut, qui velit, contra 
eum opponere possit; demum confirmatie fiat per aliquem 
ex concionatoribus, sicut et ab illo vel alio ipsi manus 
imponatur. Vide, quaeso lector, quam inepte diabolus 
ecclesiae simiam agit. Novit enim , sine missione non licere 
praedicari; interim rejecta totius ecclesiae lege novi ali- 
quid inducit, non advertens talem missionem, si retro- 
grade ascendas usque ad Calvinum, in ipso non fuisse 
et proinde ipsum carere missione sine qua, ut ipsi faten- 
tur, nemini concionari licet. Usque adeo mentitur iniqui- 
tas sibi. Et ne fortuitum putetur suum denotum , repe- 
tunt illud in synodo Dordracena anno 1578, art. 1,3, 
4,5, et Middelburgensi, anno 1581, art. 3,4, Hagiensi 
anno 1586, art. 3, 4, et jam antea statuerant hoc idem 
Embdae anno 1571, art. 16 et 13. 

Coëunt hoc anno Dordraci concionatores haeretici ad 
conciliabulum, quod incipiunt 16 Junii et finiunt 28 ejus- 
dem. Statuuntur autem in illo ea quae sequuntur, numero 
articulorum ad marginem apposito ; estque apud ipsos 
magnae et primariae post Embdense authoritatis : 

3. Publice moneantur populi , abstiueant lectione libro- 
ruin haereticorum , nomina tamen illorum raro expriman- 



4.46 

tur et bibliopolae reformati moneantur , ne hujusmodi 
libros vendant ; ministri domos fidelium scrutentur et 
hujusmodi libros aboleri faciant , quia lectio librorum 
haereticorum multum derogat fidei. 

5. Monentur consistoria, ut non nisi mera ecclesiastica 
tractent; mixta vero, qualia sunt fere matrimonialia, ad 
politicum magistratum mittant. 

7, Jubetur haberi in singulis ecclesiis album nominum 
baptizatorum , parentum et patrinorum eorumdem nee non 
et eorum qui matrimonio junguntur. 

14. Ministri non legitime missi jubentur a classe exa- 
minari tanquam non missi et sic mitti. 

16. Ministro non licet de ecclesia sua in aliam migrare 
sine scripta classis venia. 

17, 19. Nee alibi sine ea assumetur; alias vagabundi 
vocabuntur. 

20, Monaclii et sacerdotes concionatores futuri exami- 
nabuntur , renuntiabunt fidei suae et missioni , facient 
professionem fidei et submittent se ecclesiasticae disciplinae 
et bene exercebuntur in patientia et humilitate. 

21. Etiam artifices bonae vitae et eloquentiae possunt 
in concionatores assumi. 

22. Ludimagistri non nisi reformati sint et disciplinae 
subjecti, alias ') petent concionatores ut a magistratu 
proliibeantur, 

23, 24. Quia in hac ecclesiae infantia ridetur manuum 
impositio in ministros , illa in missione eorum omittatur, 

25. Concionatores assumendi debent prius protestari , 
quod sciant, se a Deo et populo electos , profiteri fidem 
catechismi, et promittere fideliter docere, et subjicere 
se disciplinae. 

28, 32. Diaconi duplicato numero eliguntur a consi- 

1) In 't H. S. stond alii. 



447 

storio, ex quibus populus designat; et profitebuntur et 
subjicient se, ut supra. 

J37. Concionatores incipiant per versum : ,/Adjutorium 
nostrum in nomine Domini." 

38. Non ultra horam concionentur. 

39. Evangelia Dominicalia non tractentur, sed potius 
liber aliquis scripturae successive. 

50. Lusus organorum etiam post concionem abrogetur, 
utpote contra doctrinam Pauli, et superstitionem causans 
et oblivionem eorum , quae audita sunt. 

51. Vespertinae preces publicae sensim abrogentur, ut 
populus domi ardentius oret. 

52. Conciones funebres et sonus campanorum ob peri- 
culum superstitionis sensim abrogentur. 

53. Dies festivi onines praeter Dominicos abrogantur, 
etiam Natalis Domini. 

54. Permittunt publica jejunia sua injungi etiam die 
Dominico, et jejunia utilia dicunt ad orationem. 

55. 56. Concionatorum est assistere aegrotis et mori- 
bundis. 

57. Baptismus infantium non differatur, donec mater 
filium ipsa ofFerat. 

58, 59. Baptismus non erogabitur nisi statutis diebus. 

61. Pater infantis jubetur adesse cum patrinis et res- 
pondere. 

62. Mos adhibendi patrinos Heet ceremonia sit, qua 
tamen vetus et bona servetur. 

65. Melius est semel aquam infundi, attamen toleratur 
et ter fieri. 

68, 69. Ubi non est consistorium , ibi non administra- 
tur coena; ubi est, singulis bimestribus erogetur. 

73. Soliti communicare , si non communicent, monean- 
tur; non facile tamen ad excommunicationem procedatur. 

76. Stando percipere melius est, quamvis sedere per- 
mittatur. 



448 

77. Cum erogatur, utentur verbis Pauli cum annexis : 
i/Accipite, comedite, mementote et credite quod Christi 
corpus confractum sit in remissionem peccatorum" ; et ad 
poculum: //Accipite et bibite ex eo omnes, mementote et 
credite, quod praetiosus sanguis Jesu Christi effusus est 
in remissionem omnium peccatorum nostrorum." 

80. Fiat ante prandium. 

90. Ministri deputati ad synodum ferant testimonium 
consistorii vel classis, et non magistratus politici. 

In Gallia quoque res hoc anno pacatae non fuerunt. 
Rex enim magnis viribus per Rodanura in Prcvinciam 
descendit mense Septembri , ut occupata ab haereticis 
recipiat, sicut et Mompenserius in Pictavis pro rege ple- 
raque occupat, excepto Lusingano et quae magni momenti 
Rupella. Oonsumebat rex tanto exercitu singulis mensibus 
10000 aureorum, clero certatim et alacriter velut ad 
sacrum bellum conferente. 

Vigesima quinta Septembris in castra regis Galli vene- 
runt legati a comité Palatino, ut pro Calvinistis apud 
regem intercederet. Quos cum rex audisset breviter et 
animose respondit : «Si Palatinus vult agere causam 
meorum qui sunt Calviniani , ego quoque meipsum patro- 
num profitebor ipsius subditorum Catholicorum ; proinde 
desinat hujusmodi tentare; mihi enim statutum est aliam 
religionem a Catholica in Gallus non tolerare." Et sic 
dimisit haereticos. 

Decima quinta Septembris moritur uxor Sabaudi, dum 
ipse in castris Gallo regi fidam navaret operam ; qui etiam 
in praemium ei reddidit Pinerolum et Savillanum, quae 
hactenus in principatu Pedemontano detinuerat. 

Selimus Turcarum imperator cupidus ulciscendae cladis 
a rege Hispaniarum acceptae adornat classem 160 trire- 
mum, quibus onerarias triginta adjunxit , praeter minores 
multas; cui praefecit Smanem Bassam, eamque sub aesta- 



449 

tem in Afrlcam misit, quo etiam mense Julio pervenit 

et Tunetum in Carthaginis ruinis aedificatum obsidet. 

Habebat Smanes tune ex Mauris undique confluentibus 

ad 400000 militum ; cui ad multas septimanas egregie 

restitit Petrus Carrera praefectus Hispanorum. Sed cum 

a rege Philippo Belgicis bellis impedito nullura auxilium 

adveniret, Turcae Goletam et Tunetum expugnant, et 

ut omnis reaedificandi spes Hispanis auferatur, munitionem 

demoliuntur, ruderibus in mare deportatis. Smanes Con- 

stantinopolim reversus magno honore exceptus est a Ze- 

limo; qui paucis diebus supervixit, homo plane superbus; 

cui in imperio successit filius natu minor Amurathes, 27 

annorum adolescens, avo suo Solimanno quam patri simi- 

lior. Unica namque uxore contentus poligamiam vetuit, 

Unde et aperto gynecio 100 fere mulierculas pulchras et 

Turcici imperatoris libidini servientes dimisit. Severo quo- 

que edicto inhibuit et punivit praeposteram libidinem , 

quae Turcis fere communis est; superstitionis suae per 

omnia tam scrupulosus observator ut vinum plane exe- 

craretur, Alcorano suo vetitum. In hoc tamen culpandus, 

quod imperium a 4 fratrum atque duarum novercarum 

caede exorsus est; in quo tamen lacrimas emisisse nota- 

tus est, cum minor natu fratrum occideretur. Nam alio- 

qui hoc modo in suos saevire Turcicis imperatoribus neces- 

sarium pene est, eo quod, quamdiu fratres supersunt, 

vel ipsi res novas moliantur, vel Janisari nova quotidie 

donativa efflagitent, quae si negentur continuo succlamare 

incipiunt: //Vivat, frater principis" , non obscure de novo 

Ottomannici sanguinis imperatore minitantes. 

(Wordt vertolgd.) J. H. Hofman. 

Op blz. 369 reg. 1-1 v. b. staat persequamur, lees : proseqiiamur. 

II » 1/ «r 18 f ,1 redirent, g viderent. 

// // 373 II \1 I, y Venradiensem, // Venralensem. 

g II 432 // 5 V. o. u ipse /, ipsi. 



Bijdragen Gescb. Bisd. v. Haarlem. XlVe Deel. 29 



450 



DE KERK DER ROOMSCH KATHOLIEKEN 

*OP DE CIXGEL" 

BN 

DIE DER JANSENISTEN 

,/OP DE NIEUWE ZYTS AGTERBURGWAL BY DE KORTE 
LYNEAENSTEEG" ') TE AMSTERDAM. 



Op het stedelijk archief te Amsterdam bevinden zich 
eenige doop-, vorm-, trouw- en sterfregisters , welke voor 
de geschiedenis der R, K. Statiën , waartoe zij behooren , 
enkele niet onbelangrijke bijzonderheden bevatten. Jammer 
is het echter, dat het getal dier boeken zeer luttel is en 
dat men geen enkel boek aantreft van die kerkjes welke 
- in het jaar toen alle doopboeken bij de Gemeente 
moesten worden ingeleverd - opgeheven of in andere 
Statiën opgenomen waren. Men vindt bijvoorbeeld van de 
R. K. kerk «op de Cingel" geen enkel boek; - de kerk 
van Pater Parmentier, op den O. Z. Achterburgwal op 
den zuiderhoek van de Huidenvettersloot, deelt hetzelfde 
lot; — noch het huiskerkje, op de //nieuwe syts after- 
burgwal naest Vagevier in 't Wapen van Hoorn", noch 
dat op de i/Oude syts afterburgwal de hoeck van de 
ymolensteeg in de groene hellem" hebben ons een enkel 
register nagelaten; - in één woord, van alle oude Statiën 
welke vóór 1800 opgeheven waren is geen enkel doopboek 
meer aanwezig. Of men in 1811 vermeende dat alleen 
de kerkelijke registers bedoeld werden van de toen be- 
staande pastoriën , dan wel of de doopboeken der vorige 
Statiën niet meer bestonden, ziedaar eene vraag welke 

1) Deze kerk had zoowel een ingang op de Voor- als Achterburgwal. 



451 

nog te beantwoorden valt. Waarschijnlijk is het, dat die 
boeken hier of daar geborgen zijn en mogen wij derhalve 
hopen dat die eenmaal nog te voorschijn zullen komen ! 
Stellen wij ons dus voorloopig tevreden met hetgeen 
op het stedelijk archief berust en nemen wij ter hand het 
doopboek der kerk der Jansenisten op de N. Z. Achter- 
burgwal , in de wandeling genoemd ,/de kerk van Pastoor 
»'t Zul", ffde laatste van het oud-kapittel, welke de 
partij ,der scheuring aankleefde." ') 

Dat doopboek, zijnde een koopmansboek, begint aldus: 

Sum G. Schep. 
Ex dono Viduae Winandae Simonis Librum hunc volo 
donari Successori meo in cura, aut si nullus succedat 
alicui sacerdoti saeculari curam pastoralem hic Amstelae- 
dami administranti, 

Ita scribebam 25 Aug. A° 1667. 

G. Schep. 

G. Schep opent „7 maj 1655" de reeks der inschrij- 
vingen , doch maakt geen gewag van zijn voorganger , 
terwijl Jacobus 't Zul ^) , die hem in het jaar 1693 op- 
volgt, neder schrijft: «, Verscheiden namen dergene die 
»-door my of door myn Capellaen gedoopt zyn en elders 
//aengetekent waren, zyn verlooren. Dog die er aenge- 
wleegen legt, kan op deze of diergelyke wyze geholpen 
j/ worden, met getuygen by te brengen, dat die of deze 

//van my of een myner capellanen gedoopt is my is 

//gebleeken volgens getuygenis van N dat N 

1) Bijdr. Haarlem, II» Deel, blz. 320. 

2) Jacobus 't Zul kwam van de «rX. Z. Agterburgwal by de Brouvvery 
de Hooiberg." (Wagenaar 11"^^ stuk, blz. 215). Zijne moeder vElisabeth 
ff Jacobs, wed. van Gerrit Cornelisz. Sul, kocht 1 Sept. XVP vieren 't nee- 
„gentich een huys en Erve, staende op de N. Z. agterburgwal, oostzyde 
//benoorden Korte Lynbaensteeg" (Not.-akte), waarin haar zoon Jacobus, 
zijne vorige statie overbracht. OYag. W' stuk, blz. 215). 



452 

//door N gedoopt is hier ter steden A.... den 

,/ Mjn doopboek begint van 't jaer 1693 hoewel 

win die tyd noch eenigen van H^ Schep gedoopt zyn." 

De opvolger van Jacobus 't Zul , Joannes Schoone- 
beek ') stelt de volgende memorie A° 1719 op: vVoor 
//memorie. Alzoo d' H^ Jacobus 't Zul, myn gewezene 
//voorsaet in dese pastory, verscheide namen van kinde- 
//ren , de welke van hem , ofte ten zyne tyd gedoopt 
wwaren, heeft verzuimt in dit doopboek te brengen, heb 
//ik Joannes Schoonebeek, opvolger van voorz. Heer, van 
üde navolgende ouders, de welke op mijn aenkomst in 
(/de pastory nog aen de kerk gebleven waren, verstaen 
//en bevonden dat hunne kinderen van d'Eerw. Heer 
//'t Zul gedoopt waren." 

Het getal door Jacobus 't Zul niet ingeschreven kin- 
deren bedraagt 78 en loopt van den jare 1702! 't Zul 
schijnt dus, niettegenstaande dat hij het in 1693 nood- 
zakelijk achtte te verklaren //dat verscheiden namen zijn 
//verlooren" eenige jaren na die verklaring en wel reeds 
in 1702 opnieuw //verzuimt" te hebben, geregeld zijne 
registers bij te houden. 

Joannes Schoonebeek doopte gedurende zijne bediening 
van 1719-1736 honderd veertien kinderen en in zijn 
trouwboek, dat begint met de woorden : //Ego Joannes 
//Schoonebeek, Successor in pastoratu Jacobi 't Zul, qui 
//in Domino obdormivit 2 5 Julii A° 1719" komen maar 
27 huwelijksinschrij vingen voor. 

In 1736 legt hij zijne herderlijke bediening neder en 
wordt opgevolgd door den Jansenistischen pastoor G. 
Priem ^), die aldus met de groote trom zijne aankomst 
meldt : 

1) //Natif de Rotterdam. Expastor agé 36. (Liste des refractaires qui sont 
a present (21 Julij 1716) en vie (Bijdr. I, blz. 206). 

2) De bekeerling J. M. Blanckaert, vroeger Jansenist, heeft in dato 25 



453 

#Tot memorie voor Naekomelinge. De Zeer Eerw. Heer 
^Joannes Schoonebeek van Rotterdam door ouderdom en 
//Zwakheid van 't lighaem heeft de pastorei afgestaen en 
i^nedergeleedt en zig met er vvooninge te Rotterdam be- 
//geeven, als hy te vooren door request aen d'Ed. Achtb. 
i^Heeren Burgemeester heeft verzogt en verkreegen dat 
//ik Gislenus Priem van Gouda - zynde d'opvolger 172^ 
//den 21 Junni geworden van de Zeer Eerw. Heer Jaco- 
//bus van den Berg zalg. en van de Zeer Eerw. Gabriel 
i^Prauwer zalg. en van de Zeer Eerw. Heer Martinus 
//Janssens zalg. en van de Zeer Eerw. Heer Antoni 
i/Kemp zalg. en van de Zeer Eerw. Guillimus Schepel 
/yzalg. , zynde de die pastorei geplaest op de cingel, vierde 
//huys van d'oude Spiegelstraet noortzyde - de opvolger 
/yvan bovengemelde Heer Joh. Schoonebeek zoude zyn en 
i^ben geworden. Ik Gislenus Priem heb diensvolgens het 
//huys op de cingel verlaeten en den 31 October 1736 
//overgegaen en alle huys en kerkcieraeden medegenoo- 
uvaen en met de gansche gemeente overgevoert tot op de 
//Voorburgwal nieuwe zyde, sesde huys van de Lynbaen- 
//steeg noortzyde, tusschen Dirk van Assen en Kolksluys. 
//Ende de eerste kerkdiensten aldaer den 11 November 
1/1736 verrigt en vei^der gebleeven tot 

//Notatur : verklaere, koomende in de pastorie (boven- 



November 1720 eene korte schets gegeven [Notitia, noemt hij het) van al 
de Jansenisten , die het beruchte Appel tegen de Bul TJnigenitus ondertee- 
kend hebben. Daaronder komt ook deze Gislenus Priem voor. Van hem 
teekent hij aan dat hij te Gouda in 1686 geboren is, te Leuven gestudeerd 
heeft en in het buitenland priester is gewijd. Nog zegt Blanckaert van hem, 
dat hij niet veel talent had „minoris ialenii." Zie Archief voor de Geschie- 
denis van het Aartsbisdom Utrecht, Deel VII, bl. 443. Uit de Aanteeke- 
ningen van den ZeerEerw. Pater van Lommei, in betzelfde Archief, Deel II, 
bl. 173, vernemen we nog dat hij in 1716 priester gewijd is door een 
lerschen Bisschop, met name Lucas Fagan, die geheel ter goeder trouw 
zich ongelukkig door de Jaosenisten had laten misleiden. 



454 

//gemeld) heb ik geen geld, nog penning 't zy den armen 
tfof kerke, toebehoorende gevonden, nog my gegeeven. - 
#De Heer Joh. Schoonebeek is te Rotterdam ten huysen 
,/van Antoni Buys wynkooper woonende op de Zuyd- 
//blaek den 24 February 1738 namiddag omtrent twee 
i^ueren gestorven." 

G. Priem heeft gedurende zijne bediening van 1736-49 
slechts 35 kinderen gedoopt en 8 paar getrouwd en is 
opgevolgd door «Petrus Borger, Hamburgensis successor 
ii^in Pastoratu Rev'^' admodum D"' Gisleni Priem, 30 
;,maji 1749." 

Zijn doopboek opent hij met de woorden: //Doopboek 
jyvan mij Petrus Borger, nadat ik 1 Julius 1749 Pastoor 
//in de gemeente op de Voorburgwal ben geworden.' 
Eenige bladen verder begint hij eene //Lijste der Afge- 
i/Storvenen van de Gemeente op de Voorburgwal onder 
//mij Petrus Borger." 

Achter den datum 2 Juli 1768 leest men: 

//NB. H^ Borger is tot de party e overgegaan en heeft 
//dus de pastorye moeten verlaaten." 

Deze noot is waarschijnlijk van de hand van Petrus 
van Hardenberg, van wien zijn opvolger Joachim Berve- 
lingh zegt: //Deze Heer is er maar een groote 14 dagen 
//geweest en stierf aan de kinderziekte." 

Joachim Bervelingh bevestigt de noot betreffende Petrus 
Borger en schrijft neder : 

vDoopregister van mij Joachim Bervelingh tot pastoor 
//in de Gemeente op de N. Z. aangesteld de 16 Novem- 
//ber 1768. H"^ Borger heeft zich overgegeeven aan de 
//partye en de pastory moeten verlaaten." 

Zijn opvolger //f Joannes Nieuwenhuys", de zooge- 
naamde //Bisschop van Haarlem" schrijft A" 1803 de 
laatste kerkelijke bediening in het doopboek op. In zijn 
trouwboek assisteeren als //getuigen vele van de gemeente 



J 



455 

//en bovendien alle zangers" en ook //getuigen geheel 
//de gemeente." 

Hij sluit de reeks van de jansenistische pastoors dier 
Gemeente, welke langzamerhand geheel schijnt uitgestor- 
ven te zijn. Op den 17 Maart 1807 zegt hij aan J. C. 
van Anrae de huur op //van het huys en Erve op de 
/^N. Z. Voorburgwal , thans geapproprieerd en gebruikt 
//tot eene Roomsche kerk." Het kerkgebouw wordt daarna 
aangeboden aan den //HoogEerw. en wijdberoemden Heer 
H. F. ten Hulscher, R. C. Aartspriester van H. en Z.", 
die verklaart //het voornoemd kerkgebouw ten voorschre- 
*ven einde geenzints noodig hebbende" en wordt het 
eindelijk op 9 Januari 1808 verkocht aan den Heer Franz 
Hendrik Kerstiens, met dien verstande dat //onder deeze 
//Verkoop niet zal zijn begreepen het orgel met deszelfs 
i^toebehooren, de altaaren, predikstoel, communiebanken, 
//gestoeltens, banken en schilderijen." 

Van het kerkje, dat gehouden werd op de tweede ver- 
dieping is thans niets meer over dan de houten kolom- 
men. Het lokaal dient tot berging van koopmansgoederen. 

Het door mij geëxtraheerde uit het doopboek der //Jan- 
//senisten kerk op de N. Z. Agterburgwal" bevestigt dat 
de //Roomsch Katholieke kerk op de Cingel" gevestigd 
was in //het vierde huys van d'oude Spiegelstraet noort 
// zijde." 

In van Heussen en van Rijn, U* deel, blz. 193 vindt 
men eene lijst der Pastoors //op de Cingel" tot Gislenus 
Priem, den Jansenist, die zich in deze statie had inge- 
drongen. - Priem noemt in zijne //Memorie voor Nae- 
komelinge" //Guillemus Schepel" als pastoor dier kerk ; - 
dezen naam vindt men niet bij v. H. en v. R. en ook 
mij is tot dusverre de naam van dezen Geestelijke in 
die statie nergens voorgekomen. 

Dat het kerkje uo\> de Cingel" met Gislenis Priem te 



456 

gronde ging is niet te verwonderen. De Vicaris van 
Bijlevelt waarschuwde de goede Katholieken voor dezen 
ywolf" den onwettigen opvolger in het kerkje, dat „de 
//minste der statiën" ') was. Men kan gerust aannemen 
dat Priem's woorden //met de gansche gemeente overge- 
voert" slechts op grootspraak berusten. 

De tweede bijzonderheid , welke wij in genoemd doop- 
boek aantreffen is de noot over ,/lV Borger, die zich 
/yovergegeeven heeft aan de partye en de pastory heeft 
^moeten verlaaten," 

De bekeering van den pastoor Petrus Borger vinden 
wij ook nog elders vermeld, en wel in één der drie 
briefjes, behoorende bij het ablutiekelkje, afkomstig uit 
de Oude kerk te Amsterdam en thans gelukkig in het 
bezit van «de Amstelkring." - Dat briefje luidt als volgt: 

//Waarschuwing voor mijne kinderen en verdere naa- 
i/komelingen. 

/rAlsoo den Eerw. Heer Petrus Borger , geweesene 
/^pastoor der Janseniste, in onse ') kerck op de N. Z. 
^agterburgwal, toegewijd aan St. Nicolaas, maar naa 
udato tot de waare R. C. Kerck overgegaan dese nevens- 
/Kgaande kelck, die ten tyde der geloovige, naa de uyt- 
/;/deeling der Alderh. Communie, in de oude kerck aan 
//St. Nicolaas insgelykx toegewyd gebruykt wirt, by syn 
//Verandering aan myn Vader Judocus Haaken ') heeft 
//ter hand gestelt, zoo dient tot narigt myner kindere of 
//erfgenaame, dat wy dese kelck, als een autenticq stuk 
//in bewaaring houde en geen eygendom van ons is, maar 
//ZOodra het God behaagde, dat in de Oude kerck, den 



1) Bijdr. III, blz. 221. 

2) J. C. van Anrae was mede-eigenaar van het kerkje. 

3) Judocus Haaken ontving het kelkje van zijn oud-oum Petrus 't Zul 
van Egmond , den erfgenaam van zijn broeder Jacobus 't Zul , met opdracht 
het aan Petrus Borger te overhandigen. 



457 

«waare R. C. Godtsdienst , weder gecelebreert wirt of 
«^dat onse kerck op de N. Z. agterburgwal onder een 
//Wettig R. C. Priester gebragt wirt, dan soude men ver- 
//pligt syn, denselve over te geve, onder conditie dat 
//dusdaanige Priester eene notarieele handtekening gaf, 
,/dat die kelck ten Eeuwige daagen in onse kerck sal 
i^bewaart worde omdat deselve naa de zoogenaamde refor- 
*imatie daarin overgebragt is en 's jaarlykx aan iemant 
«van de Familie verpligt zal syn, om die te laate sien 
//op verbeurte van 500 Gld. ten voordeele van den 
,/R. C. Armenhuys , of Comptoir, dit versoeke dat alles 
//Stiptelyk wort naagekome. 
^Amsterdam, 12 July 1790." 

De ZeerEerw. Heer Petrus Borger verliet waarschijn- 
lijk, onmiddelijk na zijne bekeering, Amsterdam. In 1769 
den 16 October vinden wij hem reeds terug als Pastoor 
te Westwoud '), in welk plaatsje de waardige man, die 
zich niet //overgegeeven" maar wel losgescheurd heeft 
van i^de partye", in de maand December van genoemd 
jaar in den Heer ontslapen is. 

Amsterdam, Januari 1887. 

BERNARD J. M. DE BONT. 

1) Arch. Aartsb. v. L'tr. blz. 340, jaarg. 85. 



-oOO^OOo— 



ALPHABETISCH REGISTER. 



A. 

Aalbektsberg. 57. 

Aalsmeek. 73. 

Aarlanderveen. 84. 

Aartshertog Albert. Zie An- 
nales, 358, 359. 

Abbenbroek. 44, 

Abcoude. Zie Arasterd. Classis. 

Ablutiekelkje, afkomstig uit de 
Oude kerk te Amst., nu eigendom 
van den Amstelkring, 456. 

Achterburgwal. Kerk der Janse- 
nisten //op de Nieuwezijts Agter- 
burgwal bij de korte Lyubaen- 
steeg", 450 vv. 

Aerssen (C. van), baljuw, 94. 

Afbeeldsels van 24 Patroon- 
Heiligen, 11, 12, 39, 40. 

Agent van het Kap. te Home : 
zijn inkomen, 84, 37, 38. 

Akersloot. 71. 

Alagon (Don Chaerles d') , 290. 

ALENfON (Franc. Hertog van) , 
broeder van Karel IX. Zie Annal. 
398. 

Alkemade (District). 44, 45. 

Alkemade treedt het Haarl. Ka- 
pittel uit, 21. 

Alkemade (G.), past. van Scha- 
gen, 141. 

Alkmaar (Beleg van). Zie An- 
nales, 408 vv. 

Allardus ab Alma, 15. 

Allart (Jan Bapt.), pr. 61. 

Almonde (W. van), baljuw, 93. 

Alphen. 74. 

Alva (Hertog van). Zie Annales. 

Amersfoort. Zie Annales, 381. 

Ammerstol. geen Roomsche pries- 
ter aldaar, 44. 

Amstelkrikg. 456. 



Amstelland. lijst van priesters, 
45-47. 

Amsterdam. Naamlijst der Room- 
sche priesters door den stede- 
lijken Kaad toegelaten tusschen 
1730 en 1794, 177-194. 

— Naamlijst der Oud-Roomsche 
priesters enz. , 1730-1794, 195- 
198. 

— Twee mededeelingen uit een 
Resolutie-boek van 1603-1649, 
286. 

— Register op het stedelijk ar- 
chief, 450 vv. 

— in 1572. Zie Annales, 384 vv. 
Amsterdamsche Classis (Uit de 

Acten der), 1646-1656. Paap 
op 't hondert, 2S8. Paepen van 
Ankeveen en Laren (schouten 
van Weesp en Naarden), 289, 
290. Jesuitte Leiden, 290. Don 
Chaerles d'Alagon, 290. Paep te 
Blaricum, 291. eene vrouw ge- 
trouwd met een Paep bezoekt de 
Roomsche kerk, 291. Paep te 
Hilversum, 292. Nederzettingen 
van Paepen te Weesp , Hilver- 
sum, Bussura; Herman Olessen, 
paepsche schout te Loenen, Hen- 
drick Lauwen, paepsche schepen 
te Hilversum; paepsche magi- 
straten te Sloten , Amstelveen , 
Waveren, Willes, Diemen, Laren, 
enz. 293. over het verdeden van 
gecollecteerde gelden tusschen 
diakens en armmeesters te Loe- 
nen, 294-299. Zie over Loenen, 
30Ö, 310,314. over het bouwen 
eener Roomsche kerk te Loenen, 
295, 297. over het weren van 
paepsche scholen, 294. van paep- 



459 



sche magistraets-personen, 299, 
300, 301, 305, 307, 32S, 329, 
331-333. schip met Papen naar 
China, 301. Paap aan de Kwa- 
kel, een Jesuiet aldaer, en een 
paep te Waverveen, 302. Paap- 
sche regenten vervangen door 
Gereformeerden, 302. Loender- 
sloot en Abcoude , 303 , 304. 
Paep en zijne vrouw, uitlegging 
van eene schenking, 305. Goy- 
laudt, 306, 309. Slootdyck, Loe- 
nen, verdrijving der Paepen uit 
de huizen waar zij te zamen 
komen, 309-311, 321-326, 
327-329, 332. Paepsche regen- 
ten te Diemen enz. 312, 314- 
317, 322, 328, 229, 331-333. 
Stoutigheden des Pausdoms , 
vloeken en sweeren, 313. kercke- 
lijke middelen tegen het Paus- 
dom, 314. Zie hierover //Hande- 
lingen", waarbij hier vooral wordt 
aangedrongen op het uitvoeren 
van alle plakkaten, het opvoeden 
der kinderen en het drukken van 
boeken , terwijl gedreigd wordt 
met //kerckelijcke straffen en 
trappen der excommunicatie" , 
317-321, 32S. geen huwelijken 
met Paepen aangaan, 322, 324, 
328, 333. stoutigheden van Pater 
van der Crnych, 326. Emeloort, 
330, 333. Personen die zich het 
meest voor de verdrukking der 
Katholieken in deze Acten doen 
gelden zijn de predikanten Kic- 
kius , Langelius , Carpentier , 
Schulerus, van Sanen, Scriverius, 
Romswinckel, Kulaeus, Witten- 
wrongel , Schoonhovius , Laar- 
man , Winckelius. 

Amurathes. 449. 

Anjol' (Hertog van) , Hendrik , 
broeder van Karel IX , eerst 
Koning van Polen, 415. later 
van Frankrijk, 417. Zie Annal. 

Ankeveen. 77, 289. 

Annales Belgici , van Fr. van 



Dusseldorp. Deze Annalen , die 
volgens V. Heussen door den 
Prins van Oranje in toorn ver- 
brand zouden zijn, zijn bewaard 
gebleven in de boekerij der stad 
Utrecht en voor het eerst opge- 
haald door J. J. Dodt van Flens- 
burg. Zij loopen van 1566 tot 
1615 en zijn geschreven door 
Fr. van Dusseldorp, een geleerd 
Priester uit Leiden, die te Keulen 
stierf in 1630 en voor de eerste 
vijfjaren hulp ontving van het- 
geen door Jan Gerrit Stempel- 
soon, burgemeester van Gouda, 
was opgeteekend en hem door 
diens zoon den Kanunnik Gerrit 
Stempelsoon was medegedeeld. 
De WelEw. J. Hofman, Pastoor 
te Everdingen, geeft van deze 
Annales een afschrift, loopende 
over de jaren 1572-1575. 
1572. 7 Januari. Brief van den 
hertog van Alva aan de Staten om 
aan eenigen amnestie te verleenen, 
die in de gevangenis waren naar 
aanleiding van het niet betalen 
der belasting, 336. 22 Jan. Ant- 
woord der Staten , en dienzelfden 
dag beraadslaging hoe te hande- 
len tegen de zeeroovers , 337. 
Middelen door Alva aangewend 
om de betaling van den tienden 
penning af te dwingen : 23 Febr. 
afkondiging van een edict te Brus- 
sel ; 26 Februari brief aan de 
Provinciën , waarin eenige ver- 
zachtingen gemaakt zijn , 339. 
5 Maart: nieuw edict te Brussel 
afgekondigd ; 27 Juli : edict , 
waarin de waarde van het geld 
wordt aangegeven, 340. 

In het begin van dit jaar kie- 
zen de watergeuzen, die eene vloot 
hadden van 26 schepen en 1200 
manschappen als hun hoofd Wil- 
lem baron van Lumey, graaf van 
der Marck, uit Luik : deze was 
zoo woest dat hij den bijnaam 



460 



had van //woedende graaf." Hij was 
Koorasch opgevoed en heeft op zijn 
sterfbed nog een priester verlangd, 
maar te vergeefs. Hij dong naar 
de hand der zuster van den Prins 
van Oranje, welke later gehuwd 
is met den graaf van Swartsen- 
burg, 841. Toen hij meester was 
geworden van het Ylie en Texel 
drongen de Staten er bij Alva 
op aan, dat hij vandaar verjaagd 
werd. Alva sloeg dit in den wind, 
en de watergeuzen namen spoedig 
toe in getal, namen vele steden 
in, en vermeesterden den 1° April, 
op Goeden Vrijdag, de stad Brielle. 
Alva had om Utrecht, dat zich 
met kracht verzette tegen den 
tienden penning, door militairen 
te kwellen, den Brielen Ylissingen 
als zonder bezetting gelaten. 

De stadhouder van Holland , 
Bossu, waarschuwt Alva, die hulp 
zendt. Verraad van den schout 
van Vlaardingen. De Spaansche 
troepen te Geervliet, 342. Terug- 
keer van Bossu naar Rotterdam, 
waar de toegang geweigerd wordt 
aan de koningsgezinden. De Rot- 
terdammers gewonnen voor de 
ketterij door Hubertus Duyfhuys. 
Bossu blijft meester te Rotterdam, 
trekt naar den Haag en Delfts- 
haven, waar reeds de geuzen ge- 
deeltelijk meester waren, 343. De 
geuzen gaan terug naar den Briel. 
Bossu versterkt Delftshaven en 
Schiedam , en keert terug naar 
den Haag, versterkt den Maasdijk 
en denkt den Briel te hernemen. 
7 April zendt hij den schout van 
Schieland naar Gouda die echter 
gevangen wordt genomen ; zoo 
ook zijne gezanten Quarebius en 
Tassius te Dordrecht , en die te 
Enkhuizen. Alva zendt terstond 
aanzienlijke versterking naar Vlis- 
singen, deze wordt verslagen en 
moet wijken naar Bergen-op-Zoora. 



Alva laat Goes en Middelburg 
versterken, 344. tracht Ylissingen 
door list machtig te worden, maar 
door aanvoer van manschappen uit 
Engeland en Schotland en van de 
Hugenoten wordt de vijand steeds 
sterker en verovert Veere en Arne- 
rauiden , en belegert onrler aan- 
voering van Zarazo Middelburg. 
Alva verzamelt 20 kleinere sche- 
pen , herovert Middelburg en 
Arnemuiden en keert vol roem 
naar Antwerpen terug, 345. Alva 
onvangt bericht , dat Enkhuizen 
en geheel Noord-Holland afge- 
vallen is, op 24 Mei drie lijdin- 
gen te gelijk. Waterland, Yalencyn 
en Bergen in Henegouwen, 346. 
Bergen door verraad ingenomen. 
Alva verzamelt zijne macht tegen 
Yalencyn, dat spoedig in zijne 
handen valt, en Bergen, 347. 
werft troepen aan in Duitschland. 
Zarazo verzamelt troepen in Wal- 
cheren , maar kan nocb Gend , 
noch Brugge, noch Goes bemach- 
tigen, wordt door Ylissingen niet 
toegelaten , en trekt naar Zoute- 
lande, om Middelburg en Arne- 
muiden te bestoken, maar wordt 
alhier verdreven , 348. 

3 Junij begint de belegering van 
Bergen onder Alva's zoon , Don 
Prederik van Toledo (Noircarmes, 
Chiapino Yitelli). De ketters wor- 
den overmoedig, vooral te Gouda. 
Proclamatie van den Prins van 
Oranje aan alle steden, staten enz. 
349. Overgang tot den Prins in 
Gouda, Oudewater en Dordrecht ; 
Adriaen van Zwieten : Leiden , 
Haarlem, Gorkum , 350. Voor- 
beelden van geweld, gepleegd aan 
priesters , kloosters en kerken : 
door van Zwieten te Gouda, vooral 
tegen de Minderbroeders , 351. 
te Leiden tegen de Dominicanes- 
sen, 352. te Alkmaar tegen de 
Minderbroeders ; vervoer naar 



461 



Enkhuizen en overlevering aan de 
bewaking van een afgevallen pries- 
ter Gerardusvan Berkenrode, die 
hen : namelijk Adrianus van Gouda, 
Daniël van Arendonck , Cornelius 
van Diest, Joannes van Naarden 
en Ludovicus Voets , denzelfden 
dag doet ophangen voor hun geloof 
in de wezenlijke tegenwoordigheid 
van Christus in het H. Sacrament. 
Wonderen na hun' dood ; marteling 
van Engelbertus van Terburch , 
354. Gewelddadigheden te Gor- 
kum tegen de Minderbroeders , 
en andere Priesters , de HH. 
Leonardus van Yechel, Nicolaus 
Poppel, Godefridus van Duinen, 
Hieronymus van Weert. Beschrij- 
ving der raarteling , vooral van 
den gardiaan, den Past. van Gor- 
kum en Hieronymus van Weert. 
Wilhard van Denemarken, Xica- 
sius van Heeze , Dirk van Em- 
den, Antonius van Hoorn, God- 
fried van Mervel , Franciscus de 
Roy, Petrus van Assehe, Cornelis 
V. Wijck, Joan v. Oosterwijk, 357. 
De lichamen der HH. Martelaren 
tot het jaar 1616. Reliquieën- 
opgraving in 1616 op verlangen 
van den Aartshertog Albert door 
Jonkheer Evert Botter. Onder- 
houd van Petrus Gerritz. , een 
Keulsch boekbinder , met eene 
oude vrouw , die de marteling 
heeft beleefd , en met wier zoon 
Leonardus Dirkz. hij overeenkomt. 
Botter brengt de reliquieën naar 
den Aartshertog; eerbied er voor 
betoond te Brussel, 359. Zoodra 
de Apost. Vic. Philippus Rovenius 
dit verneemt, doet hij genoemden 
Petrus weder naar den Briel gaan, 
die met Leonardus ook nog meer- 
dere reliquiën vindt. Lumey te 
Schoonhoven ; zijne woede tegen 
de kloosterlingen van //den Hem"; 
Dirk Gerritz. , Corn. Simonsz. 
Thacy , Willem Cruyckius van 



Gouda , Cornelis Reyniers van 
Schoonhoven, Jasper Arnoldz. ; de 
Minderbroeders te Zutphen, 361. 
"Vergadering te Dordrecht, waarbij 
Marni.t van St. Aldegonde den 
Prins van Oranje vertegenwoordigt 
en zegt, dat de Roomsche zoowel als 
de Gereformeerde godsdienst vrij 
zoude zijn ; Oranje zelf wil hier- 
door invloed krijgen in Amster- 
dam, dat hem echter niet ge- 
looft ; zij doen geheel anders, daar 
zij verbieden in processie het 
H. Sacrament openlijk naar de zie- 
ken te brengen, en de kerken plun- 
deren ; om Oranje 100,000 gulden 
te verzekeren , plunderen zij de 
kerken, leggen een 12''° penning 
op, en verplichten ieder die 100 
gulden waarde bezit , wekelijks 
van elke ƒ 100. — een stuiver op 
te brengen, 362. Tocht van Rode- 
ricus Sapata naar Amsterdam over 
Soeterwoude en terug over Spaar- 
newoude, Zand voort en Katwijk, 
om de Spanjaarden te Rotterdam 
van levensvoorraad te voorzien , 
363. Een der voornaamste geuzen, 
Robol , valt hun levend in han- 
den, 363. Komst van Medina Celi 
met 1600 man onder Juliaan 
Romero ; landing te Sluis; koop- 
vaardijvloot uit Lissabon ; ge- 
duchte nederlaag , 364. Medina 
Celi met Alva te Brussel; Lode- 
wijk van Nassau vraagt Genlis 
om dichter bij Bergen te komen ; 
Alva vraagt den koning uit Frank- 
rijk om Genlis niet te doen op- 
rukken ; Karel IX begunstigt in 
't geheim de Hugenoten en Lode- 
wijk. Alva's zoon, Don Frederik, 
verslaat Genlis na een hevig ge- 
vecht bij het dorp Hautrage, geen 
mijl afstand van Saint Ghislain; 
dapperheid van Juliaan Romero, 
366. Alva laat alle manschappen, 
die in de steden overwinterd had- 
den, naar Bergen komen. Daar- 



462 



door openen Rotterdam , Scliie- 
dam, Vlaardingen, Delftshaven en 
Delft hare poorten voor den vijand. 
Bevelschrift van Alva , dat allen, 
die voor geen oproerlingen willen 
gehouden worden, naar die steden 
zullen verhuizen, die den Koning 
getrouw waren ; gevolgen hiervan 
in het voordeel der Prinsgezinden; 
schrijver zelf hierom gevlucht naar 
Braband, 368. Alleen uit den Haag 
vluchtten er 4000. Ferdinand van 
Toledo gaat naar den Haag, ver- 
slaat den vijand bij Spaarnewoude 
en komt over Amsterdam en 
Utrecht naar Bergen. Moordaan- 
slag op den admiraal Gaspar de 
Coligny. Bartholomeus-nacht, 37 0. 
Verbittering en ontrouw van ko- 
ningin Elisabeth, 371. De Prins 
van Oranje komt Lodewijk te hulp. 
Beleg voor Roermond, 28 Juli: 
inneming dier stad ; geweld ge- 
pleegd in de kerken, vooral in het 
Karthuizer-klooster en in de abdij 
der Cistercienzen-nonnen. Eenige 
voorbeelden, 373. Oranje's verdere 
veldtocht door Braband ; inneming 
van Thienen, Diest en Mechelen. 
Leuven vindt hij zonder bezetting 
en zonder studenten ; daar de 
inwoners geen weerstand kunnen 
bieden , onderhandelen Elbertus 
Leoninus , Joannes Wamesius , 
Olivier van den Tympel en Hiero- 
nymus Winghe met Oranje en 
moeten geld geven. Dendermonde 
en Oudenaarden vallen in zijne 
macht. Oranje kan niet binnen 
Bergen ; Juïiaan Romero over- 
rompelt hem; 19 Sept. kapitulatie 
van Bergen. Lodewijk gaat naar 
Roermond. Oranje dankt zijn leger 
af en bepaalt zich tot werken in 
het geheim, 37Jï. Alva herneemt 
Dendermonde, Diest, Thienen en 
laat Mechelen plunderen, 376. 
Alva tracht het eerst Goes te her- 
nemen. Beschrijving op welke 



wijze Goes door de Geuzen is 
belegerd en van den moord aan 
drie pastoors gepleegd, 377. Alva 
komt te Antwerpen en geeft aan 
Sanchio d'Avila en Christophorus 
Mondragon bevel om de beleger- 
den te hulp te komen. Over de 
Schelde kon dit niet. Ontdekking 
van eene ondiepte , langs welke 
men door het water heen Zuid- 
Beveland kan bereiken. Een Hol- 
lander, Blommaert, onderzoektdeze 
ondiepte. Tocht van Mondragon 
met 3000 soldaten door het water 
en goede afloop daarvan ; slechts 
negen man verliest hij. De vijand 
wordt geheel verslagen, 379. In 
Holland was alles in opstand ge- 
komen , behalve Amsterdam en 
Schoonhoven. Bossu kan Schoon- 
hoven niet te hulp komen , daar 
hij de handen vol heeft in Utrecht; 
Amsterdam verdedigt zich zelve, 

380. Opstand in Gelderland; Graaf 
van den Berg verovert Zutphen , 
Lochera, Deutichem, Doesburgh, 
Hattem, Harderwijk, en in Over- 
ijssel : Kampen, Zwolle, Hasselt, 
Steenwijk, Oldenzaal, en zou ook 
Deventer bemachtigd hebben, als 
Alva het niet sterk genoeg bezet 
had gehouden. 

In Vriesland valt Sueek, Bols- 
ward en Franeker in hunne macht. 
Dokkum echter en Stavoren wor- 
den ontzet en de aanvoerder der 
Geuzen, van Schouwenburg , ge- 
dood, 380. Na de inneming van 
Bergen herneemt Alva en zijn 
zoon Don Frederik van Toledo 
Zutphen en de steden van Gelder- 
land en Overijssel benevens Amers- 
foort. Beleg van Naarden, inne- 
ming en verwoesting dezer stad, 

381. Don Frederik gaat naar Am- 
sterdam en maakt zich gereed Haar- 
lem te onderwerpen ; de Haarlem- 
mers zenden een gezantschap om 
den vrede te sluiten : Don Frederik 



463 



belooft daarover te schrijven aan 
Alva , maar de geuzenpartij in 
Haarlem maakt oproer en werpt 
de gezanten in de gevangenis. 
Daarop overwint Erederik door 
Juliaan Romero Sparendam en 
begint 12 December het beleg voor 
Haarlem, na het Leprozenhuis te 
hebben genomen. Verdeeling zijner 
troepen. Lumej' tracht te helpen, 
doch wordt verslagen , 382. De 
vijand slaat te Sassenheim eene 
verschansing op, om van daar uit 
over de Haarlemmermeer met 
sleden over het ijs de Haarlem- 
mers te voorzien van mondbe- 
hoefte ; Don Frederik beraadslaagt 
van welken kant de stad het beste 
te nemen is, en besluit : van de 
Kruispoort. 18 December begint 
hij , maar de eerste twee dagen 
vordert hij zoo weinig dat Juliaan 
Eomero het beleg afraadt, 383. 
Don Frederik laat de stad be- 
stormen , maar moet wijken. 
Juliaan Romero verliest een oog. 
Zarazo komt met 600 Franschen 
binnen de stad. Don Frederik 
drijft den vijand in de stad terug. 
De Leidenaars zenden 1000 man 
onder Antonius Piuter , om den 
aanvoer van levensmiddelen van 
Amsterdam te beletten, 384. Maar 
de Amsterdammers drijven hen op 
de vlucht en dooden Antonius 
Pinter , en krijgen hiervoor van 
Alva 1000 goudstukken. Gedu- 
rende het beleg werpen de Span- 
jaarden de hoofden van twee 
honderd mannen binnen de stad ; 
de Haarlemmers dooden daarop 
elf Spanjaarden en zenden de 
hoofden van dezen aan de Span- 
jaarden als tienden penning. De 
Prins van Oranje verbleef te Delft 
in het klooster van de H. Agalha, 
grenzende aan de groote Hippo- 
lytus-kerk, waar Cornelius Musius, 
een Delfenaar , overste was , die 



in den nacht van 10 op 11 De- 
cember te Leiden gemarteld is , 
385. Aanleiding tot diens dood 
was : Lumey , gehuisvest in de 
woning van Joës Huterus (de 
Huyter) te Delft, eischte van de 
stedelijke regeering dat zij den 
dood onrechtvaardig zoude ver- 
klaren van een' zijner soldaten ; 
zoo niet dan zoude hij dien dood 
wreken, al was het op het hoofd 
van den overste des kloosters. 
Musius vernam dit en hoorde te 
gelijk dat Lumey, bij gelegenheid 
van een maaltijd bij Oranje, on- 
gunstig over hem sprak , en dat 
Oranje het leven van Musius in 
de macht van Lumey zoude ge- 
steld hebben, 386. Daarom vroeg 
Musius aan Oranje verlof den 
9"'' December naar den Haag te 
mogen gaan, wat hij verkreeg en 
waarheen hij vertrok met eene 
der Eerw.ZustersCarolettaMerwia 
en zijn peetekind , een broeder's 
zoon , Cornelius Musius van der 
Meere. Om de vele sneeuw werd 
de reis per slede gemaakt. Zij 
worden achtervolgd door ruiters 
van Oranje , vooral door Hove- 
rinck en zekeren Maselant , een 
bloedverwant van Musius , wor- 
den ingehaald aan het Leprozen- 
huis bij den Haag en genoodzaakt 
binnen te gaan in de herberg van 
zekere Truy op 't Hoff. Musius 
wordt gezegd naar Utrecht te 
willen gaan tot den vijand. Oranje 
zegt dat de gevangene zonder 
letsel weder naar Delft moet ge- 
bracht worden, 387. Tegelijkertijd 
wil Lumey Haarlem te hulp ko- 
men: eenige zijner soldaten gaan 
op Leiden aan, ontmoeten Musius 
en willen met geweld zijne slede 
met zich voeren. Het bevelschrift 
van Oranje echter doet hun ge- 
weld een oogenblik staken, maar 
bij de Tolbrug , waar de weg 



464 



afvoert naar het dorp Rijswijk , 
dwingen zij den voerman links 
af te slaan naar Leiden , waar 
Lumey zoude overnachten. De neef 
van Musius wordt met een ijzeren 
keten vastgebonden aan de arm 
van zijn oom. De inwoners van 
Delft zijn ontsteld over de ge- 
vangenneming van Musius en 
zenden een gezantschap met de 
priorin van het klooster Remigia 
naar Oranje om zijne bevrijding, 
388, Oranje moet eerst beraad- 
slagen hoe hulp te verleenen is 
aan Haarlem en laat daarna het 
gezantschap toe. Nog dien nacht 
schrijft hij een' brief aan Lumey, 
welke later nog te vinden was bij 
deu neef Musius. De brief echter 
kwam te laat , maar het is de 
vraag of hij iets geholpen had , 
want Oranje en Lumey kenden 
elkander, 389, 390. Musius was 
denzelfden dag naar Leiden ge- 
bracht , troostte daar de Eervv. 
Zuster en voorspelde zijnen dood, 
gelijk hij dikwijls te voren gedaan 
had. Te Leiden wordt Musius 
eerst gebracht in het huis van 
v, Lockhorst , dat tijdelijk werd 
bewoond door Gijsbertus v. Dui- 
venvoorde, heer van Opdam , een 
vriend van Musius' vader, 391. 
Hij wordt door dezen man be- 
spot (een kettersch predikant komt 
om hem tot afval te brengen) en 
wordt overgebracht naar het huis 
van den syndicus Cornelius van 
Veen , waar Lumey verbleef, en 
waar in gevangenschap verbleven 
Christophorus, heer van Schagen 
en M'. Adriaan van Assendelft , 
392. Tegen den avond komt de 
beul uit Haarlem en Musius wordt 
afzonderlijk opgesloten en onder- 
zocht door genoemden heer van 
Opdam en den afvalligen Luik- 
schen Kanunnik Jan van Omal, die 
aanstonds Musius uitstrekken op 



eene tafel; zij vullen zijn lichaam 
met koud water en onreinheid en 
laten dit, door hem te slaan en te 
schoppen, uit zijn keel weder uit- 
loopen , ontkleeden hem en gee- 
selen hem, zoodat zijn bloed langs 
alle wanden zichtbaar was. Vandaar 
brengen zij hem in een kelder-hok 
en hangen hem daar aan een dun 
koord met het hoofd naar bene- 
den op aan een ijzeren ring ; hij 
valt , daar het koord dun was , 
verliest een zijner teenen en 
kwetst zeer zijn hoofd ; de woeste- 
lingen komen naar hem toe en 
mishandelen hem opnieuw, 393. 
Tusschen negen en tien uur in 
den avond brengen zij Musius 
naar buiten, laten hem blootvoets 
een langen weg afleggen en bren- 
gen hem naar de gereed gemaakte 
galg , alwaar zij hem ophangen ; 
de nagels worden hem van de 
voeten afgesneden en eenige uren 
blijft hij nog leven zoodat zijn dood 
zeker eerst inviel op den volgen- 
den dag II December, Tegen den 
middag komen de moordenaars 
terug, vermaken zich op de gruwe- 
lijkste wijze aan zijn lijk, en ter 
nauwernood krijgt eene zuster van 
het klooster Leeuwenhorst bij 
Noord wijk verlof, de overblijfse- 
len te begraven, wat niet in een 
kist mocht maar in een mand. 
De plaats der begrafenis is nauw- 
keurig onthouden , maar later 
kouden de overblijfselen nietterug- 
gevonden worden , 395. Verhaal 
hoe de duivel zichtbaar inwerkte 
om de Katholieken te vervolgen, 
396. Na Musius' dood worden 
Christophorus en Adrianus van 
Assendelft naar Delft gezonden, de 
laatste aldaar 12 Dec. opgehangen. 
Marteldood van een braven Katho- 
liek uit Leiden, 397. Marteling 
van meerdere Priesters en den 
stads-praefect te Oudenaarden. 



465 



Tn tlit jaar wordt door den 
Koning van Frankrijk Rentius ge- 
zonden naar Engeland , om te 
onderhandelen over het huwelijk 
van de Koningin met Karels 
broeder en vermoedelijken troon- 
opvolger, Franciscus, hertog van 
AlenQon , wat tot niets geleid 
heeft, 398. Joannes, Koning van 
Zweden , vraagt na eene over- 
winning , den Paus om geleerde 
priesters , ten einde het volk te 
onderwijzen in den Kath. gods- 
dienst ; onder deze worden ge- 
zonden Xicolaus Wiggerus , een 
Haarlemmer en Franc. Haraeus, 
van Utrecht; hun arbeid is zeer 
vruchtbaar. — Overwinning van 
Moskou door Cham , keizer der 
Tartaren. — Komeet, het geheele 
jaar zichtbaar. — Geboorte van 
een wonderkind. 

1573. Christophorus, heer van 
Schagen, wordt te Delft zoolang 
mishandeld , dat hij eindelijk in 
de gevangenis sterft, b99. Het 
beleg van Haarlem duurt voort : 
de winter is buitengewoon streng, 
wat den belegerden dit voordeel 
biedt, dat zij over het ijs van de 
Haarlemmermeer langs verschil- 
lende wegen 1200 soldaten bin- 
nen de stad kunnen krijgen, aan- 
gevoerd van Sassenheim en Hille- 
gora. Het aantal soldaten van 
belegeraars en belegerden bijna 
gelijk. Don Frederik heeft zeer veel 
volk noodig om de wegen te be- 
schermen en levensvoorraad aan 
te brengen , 400. Don Frederik 
besluit tot eene nieuwe bestor- 
ming, op 31 Januari, maar wordt 
met groot verlies teruggeslagen , 
zoodat velen het beleg willen 
opbreken; Alva verzet zich hier- 
tegen , het beleg wordt voortgezet 
en op het einde van Februari valt 
de dooi in. De belegerden be- 
dienen zich van postduiven ; de 
vijand bemerkt het en komt alzoo 

Bljdrageu Gescb. Bisd. v. Haarlem XIV' 



het krijgsplan te weten. Uit Lei- 
den worden eenige schepen met 
levensvoorraad en soldaten inge- 
bracht. Wederom willen eenigen 
het beleg opgebroken zien, 401, 
Alva zendt B. Mendocius naar 
Frederik en zegt hem niet als 
zijn zoon te erkennen als hij 
terugkeert zonder de stad geno- 
men te hebben. Haarlem wordt 
nauwer ingesloten, de vijand terug- 
gedreven, en toen zij met grootere 
macht terugkwamen (meer dan 
100 schepen) door Bossu ver- 
slagen. 

Don Louis de Requesens krijgt 
in last om twee legioenen uit 
Milaan over te zenden, er wordt 
gezorgd voor geld om de soldij 
te betalen ; maar de belegerden 
zijn hardnekkig, plaatsen, om de 
Katholieken te bespotten, de ge- 
roofde beelden der Heiligen op 
den stadsmuur , 402. en hangen 
twee oud-burgermeesters, L. Roo- 
senfelt en Q. Thalessius, een bur- 
ger H. Groenewegen en een pries- 
ter Franciscus Jz. op. De dochter 
van Thalessius wordt in de Bake- 
nesser-gracht geworpen. De op- 
roerlingen trekken een legertje 
zamen van 1000 man uit Woerden 
en Oudewater te Breukelen en 
trachten langs de Vecht Haarlem 
te bereiken , zij worden echter 
verslagen door de Spanjaarden 
onder J. B. Taxius, die bezetting 
achterlaat onder F. Yaldez. Te 
Haarlem, aldus ingesloten, begint 
de hongersnood zóó te heerschen, 
dat zij op de huiden der koeien 
gaan kauwen en brood trachten 
te maken van hennipzaad en 
rapen, 403. Van de torens wor- 
den de vlaggen geheschen en 
's nachts vuur ontstoken ten tee- 
ken van uitersten nood. Komst 
der wittebroods-kiuderen , onder 
aanvoering van t'Seraerts; langs 
het Mannenpad zijn zij op 8 
Juli reeds zeer nabij do stad ge- 
Deel. 30 



466 



komen. Zij denken reeds buiten 
gevaar te zijn , willen door de 
trompet de belegerden kennis 
geven van hunne hulp , maar 
Frederik geraakt slaags en na een 
verwoed gevecht overwint hij ; 
1500 vijanden vallen. Alle hulp 
is nu onmogelijk en Haarlem 
geeft zich 13 Juli over op deze 
voorwaarden : dat den burgers na 
de aflegging der wapenen geen 
leed zoude geschieden ; 240,000 
florenen als losgeld binnen drie 
maanden zouden betaald worden , 
en het garnizoen, behalve die van 
Bergen en Zutphen of reeds vroe- 
ger begenadigden zonder wapenen 
mochten vertrekken , onder eede 
van nooit meer de wapenen tegen 
den Koning te voeren , 404. — 
Burgemeester Joës Vliet; Juliaan 
Eomero in de stad ; bevelschrift 
van Alva. 

In het begin van April bericht 
Beauvoir Alva het gebrek aan 
levensvoorraad te Middelburg 
en Arnemuiden. Sanchio d'Avila 
wordt uit Antwerpen ter hulp ge- 
zonden, maar wordt bij Vlissingen 
verslagen. De Zeeuwen trachten 
daarop Tholen in te nemen, maar 
w^orden op hunne beurt op St. 
Maartensdijk door Mondragon 
verslagen, 405. Door Poyet wordt 
Geertruidenberg bij verrassing in- 
genomen en twee Priesters opge- 
hangen. Een afvallig priester A. 
A. van Gock wordt gezonden om 
gevangengezette Priesters , onder 
■wie F. Vogelsanck , tot afval te 
brengen , op wier Aveigering een 
vreeselijke dood volgt, 406. 
Middelburg wordt van levensvoor- 
raad voorzien. 

Na de overgave van Haarlem 
komt Alva te Utrecht om aan de 
soldaten soldij van vier maanden 
uit te keeren en een vloot uit te 
rusten. Bossu wordt aanvoerder 
en 12 September wordt hij slaags 
met den vijand, die van Enkhui- 



zen kwam ; een woedend gevecht 
volgt tusschen Bossu op zijn ad- 
miraalschip //de Inquisitie" en den 
vijand ; ten laatste blijft Bossu 
met slechts 15 man over, moet 
zich overgeven en wordt naar 
Hoorn weggevoerd en aldaar 
schandelijk behandeld, 407. De 
Spanjaarden houden te Haarlem 
schrikkelijk huis. Na twee maan- 
den moeten zij optrekken tegen 
Alkmaar ; dit geschiedt op aan- 
stoken van Amsterdam, dat hierbij 
op eigen voordeel bedacht is. 
Alva zendt F. Valdez om Alphen 
in te nemen ; Don Frederik naar 
Alkmaar. Zoodra de Spanjaarden 
de stadsmuren naderen , worden 
zij teruggedreven ; Don Frederik 
beproeft de stad van eene andere 
zijde te bestormen , maar wordt 
door het water verhinderd. Op 
bevel van Alva wordt daarom het 
beleg voor de stad opgebroken en 
moet Frederik zich begeven naar 
de duinen tusschen Egraond en 
Haarlem, 498. Fr. Valdez neemt 
Leiderdorp en vele andere plaat- 
sen , Juliaan Komero den Haag 
en versterkt Katwijk , A'alken- 
burg enz. ; 4 November wordt ook 
genomen Maaslandsluis en Marnix 
van St. Aldegoude gevangen ge- 
nomen , die naar Utrecht wordt 
overgebracht. Valdez besluit in 
den Haag te overwinteren ; Eo- 
mero gaat naar Braband , 409. 
Alva en de hertog van Medina 
worden op het einde van dit jaar 
teruggeroepen naar Spanje, en in 
Alva's plaats benoemd Don Louis 
de Requesens, groot-kommandeur 
van Kastilië van de orde des 
H. Jacobus, beroemd om vele 
overwinningen en op het oogen- 
blik landvoogd in het hertogdom 
Milaan ; beschrijving der reis van 
Requesens en van Alva. 17 No- 
vember komt de eerste te Brussel 
en volgt 29 Nov. Alva op, 410. 
Lofprijzing op Alva, 411. Als 



467 



bewijs voor zijne bekendlieid met 
den toestand van dit land wordt 
aangehaald eene instructie, welke 
hij den Koning zond en 13 Ar- 
tikelen bevatte, waaronder b.v. : 
om alle provinoieën tot één rijk 
te maken met Brussel tot hoofd- 
stad, om bisdommen op te rich- 
ten, om overal dezelfde regeering 
in te voeren , dezelfde voorrech- 
ten teverleenen, en kwijtschelding 
te verleenen voor vroegere over- 
tredingen enz., 414. De eerste 
zorg van Requesens is, Mondragon 
en de steden op Walcheren te 
hulp te komen. 4 October was 
Rammekens in de handen der 
vijanden gevallen en daardoor de 
weg voor groote oorlogschepen 
afgesneden. Twee vloten worden 
in gereedheid gebracht. In dit 
jaar werd eene Dioecesaan-Synode 
te Doornik gehouden door Z.D.H. 
G. Dogneysius. 

Het vorig jaar was Sigismund 
Koning van Polen, gestorven zon- 
der zonen ; vandaar strijd over 
de troonopvolging ; ten slotte 
wordt de broeder des Konings 
van Frankrijk , Hendrik (hertog 
van Anjou) gekozen. 

1574. In Maart sterft Noircar- 
mes. 7 Maart vaardigt de Prins 
van Oranje een bevelschrift uit , 
waarbij allen die het land verla- 
ten hebben , rekenschap moeten 
geven van hun vertrek vóór het 
einde van Mei , en anders als 
vijanden des lands zullen behan- 
deld worden, 416. 18 Februari 
wordt Hendrik door den Bisschop 
van Gnesen tot Koning van Polen 
gekroond ; slechts drie maanden 
en 16 dagen was hij koning van 
Polen ; door den dood zijns broe- 
ders Karel IX, verlaat hij heime- 
lijk Polen om Koning van Frank- 
rijk te worden, gaat naar Keizer 
Maxiniiliaan te Weenen, Venetië 
en komt 6 September in Frank- 



rijk. 8 Maart geeft de Koning 
op verzoek van den groot-kora- 
mandeur annestie aan allen die 
de wapenen , tegen den Koning 
opgenomen , afleggen en zich 
verzoenen met de Katholieke 
Kerk, 417. hiervan eenigen uit- 
gezonderd. Mondragon zendt be- 
richt van den uitersten nood in 
Middelburg. Requesens gaat dade- 
lijk naar Bergen-op-Zoom en zendt 
eene vloot onder Juliaan Romero 
en Glymes , de vloot zet koers 
naar Koemerswale ; bij het uit- 
varen springt een schip uit el- 
kander ; den volgenden dag komt 
de vijandelijke vloot onder Lode- 
wijk van Boisot in het gezicht , 
418. welke veel beter is dan de 
koninklijke (vliebooten). Er wordt 
hardnekkig gestreden , maar de 
koninklijke vloot wordt geheel 
overwonnen. Glymes verliest het 
leven , Romero springt te water 
en bereikt het land , waar Re- 
quesens het gevecht had gadege- 
slagen ; Romero zegt dat hij wel 
te land maar niet te water kan 
strijden , en als hem weder eene 
vloot ter besturing werd gegeven, 
hij alles zoude verliezen , 419. 
Sanchio d'Avila , uit Antwerpen 
vertrokken om zich te vereenigen 
met Romero, keert op het hooren 
der nederlaag ongedeerd terug. 
Mondragon moetMiddelburg over- 
geven, reeds 1600 man waren van 
honger omgekomen ; de voorwaar- 
den zijn : de bezetting mocht 
met eigene wapenen aftrekken , 
Marnix en 4 andere gevangenen 
zouden vrijgelaten worden en de 
geestelijkheid ongedeerd de stad 
verlaten. De oproerlingen willen 
opnieuw met een leger in Bra- 
band vallen, en Leiden, dat be- 
legerd werd en geheel Holland 
bevrijden , 420. Het geld , hier- 
voor noodig , was door Oranje 
verzameld uit Engeland en door 
verkoop van het buit-gemaakte , 



468 



en gezonden naar zijn broeder 
Lodewijk van Nassau; deze ver- 
zamelt ten spoedigste 3000 rui- 
ters onder Christophorus , keur- 
vorst van de Paltz en 6000 
voetknecliten uit Aquitanië en 
Lotharingen. 21 Februari trekt 
hij op naar Maastricht, om zich 
te vereenigen met zijnen broeder 
den Prins van Oranje , die te 
Geertruidenberg was met 6000 
man voetvolk. Requesens zendt 
een leger onder Sanchio d'Avilla 
naar Maastricht. d'Avila verdrijft 
den vijand uit zijne stelling, Pe- 
melen. Oranje had intusschen 
Hochstraten in Braband genomen, 
421. Requesens zendt Bracamonte 
en Mondragon met nieuwe troe- 
pen. Hiermede trekt d'Avila den 
vijand te gemoet, die Valkenburg 
en Gulpen bezet had , maar op 
het gezicht van d'Avila terugtrekt, 
eerst naar Roermond, vervolgens 
naar Nijmegen , om zich te ver- 
eenigen met Oranje in den Bom- 
melerwaard. Slag op de Mooker- 
heide. d'Avila krijgt nog verster- 
king van Aeg. Hierges, zoon van 
Barlaymont en stadhouder van 
Gelderland , die mededeelt , dat 
Fr. Valdez met nog grootere 
troepenmacht op weg is , 422. 
De overwinning van d'Avila is 
schitterend ; de keurvorst van de 
Paltz sneuvelt , alsmede Lode- 
wijk van Nassau en Hendrik van 
Nassau. — De Spaansche troepen 
maken oproer om de soldij; trek- 
ken naar Antwerpen en maken 
daar het garnizoen ook oproerig. 
Daar Oranje gevaarlijk gelegen 
was voor den Bosch , zendt de 
kommandeur de ruiterij daarheen ; 
Valdez met voetvolk naar Hol- 
land, vooral om de versterkingen 
bij Leiden te heroveren, 42.3. 
Valdez zendt L. Cajetaan over 
Noord wijk, Valkenburg enz. naar 
den Haag , hij zelf trekt langs 
Alphen , Soeterwoude en Voor- 



burg op , sluit Leiden van alle 
zijden in, en neemt Maaslandsluis 
en Vlaardingen in. Middelerwijl 
rust Philips zelf eene vloot in 
Spanje uit onder Petrus Meian- 
der, stadhouder van Flovida, om 
Holland te hulp te komen. Re- 
quesens rust te Duinkerken en 
Antwerpen eene vloot uit ter be- 
scherming der Spaansche, en ver- 
krijgt van Engeland toezegging 
van bescherming, 424. De Ko- 
ningin van Engeland doet dit 
omdat zij eenigerraate wil goed 
maken de wijze waarop zij den 
PTertog van Anjou misleid had, 
en, nu deze Koning van Frankrijk 
werd , vreest voor diens wraak. 
Philips echter roept de vloot naar 
Spanje terug om meerdere rede- 
nen , vooral om den dood van 
Petrus Meiander, 42.5. Oranje ver- 
zamelt zijne bekwaamste scheeps- 
kapiteinen , en bij het vernemen 
van den aftocht van Philips' vloot, 
stelt hij al zijne hoop op het 
ontzet van Leiden. Requesens 
zendt C. Vitelli en Romero ; deze 
nemen VYorkum, Leerdam en As- 
peren in, en moeten daar blijven 
in de hoop van Bommel in te 
nemen. Intusschen is de annestie 
afgekondigd en Avordt de stad- 
houder van Antwerpen, Frederik 
Perenot, Granvelle's broeder, heer 
van Champagny, naar Utrecht ge- 
zonden tot Marnix van St. Alde- 
gonde , die toen nog gevangen 
zat, 426. Deze had Noircarmes 
beloofd , aan Oranje te vragen 
een einde te maken aan den strijd ; 
van weerszijden werden gevol- 
machtigden benoemd om over den 
vrede te onderhandelen. Door den 
dood van Lodewijk van Nassau, 
meent Requesens dat de vrede 
niet als recht, maar als gunst kan 
worden toegestaan. 4 Juni begint 
Champagny te onderhandelen met 
Boisot , stadhouder van Middel- 
burg , 427. daarop met Marnix 



f'^ 



469 



van St. Aldegonde, 428. deze gaat 
onder geleide naar Rotterdam om 
Oranje te raadplegen, waarheen 
ook gaan Joës van Maten esse de 
la Rivière en Joës Treslong, een 
advocaat. De rebellen antwoorden, 
dat zij niet den Koning willen 
verlaten, maar de wapenen opge- 
vat hebben tegen Alva en de 
vreemde troepen, tegen de belas- 
ting en het ontnemen van privi- 
legieën. Daarom moeten eerst alle 
vreemden het land ontruimen , 
429. De onderhandelingen leiden 
tot niets, en openlijk spotten de 
rebellen met den Koning en vooral 
met den Katholieken godsdienst, 
482. 

Te Leiden is de nood groot .- 
het rantsoen wordt voor lederen 
burger vastgesteld op een half 
pond brood daags. Er wordt te 
Gouda gevraagd om levensvoor- 
raad, deze komen met 30 schepen, 
maar vallen in handen der Span- 
jaarden; deze sluiten de stad nau- 
wer in en de hongersnood wordt 
nijpender, 433. De Leidenaars 
beproeven een uitval maar worden 
teruggedreven: zoo velen stierven 
dat na het ontzet de kerkhoven 
een menschen-lengte boven de 
straten uitkwamen, 434. l^innen 
Leiden lag geene bezetting, alleen 
de inwoners verdedigden de stad ; 
de hoofden waren : Joannes van 
der Does , Petrus Adrianus van 
de Werf, Joannes van der Hout, 
Joës Joannesz. Halff-Leiden, die 
zich later noemde Baersdorp, Joës 
Paets, .Tan Willemz. Heemskerk, 
P. Gz. Cortevelt , bijgenaamd 
Margaretula, Gijsbert Jz. , Nico- 
laus van Montfoort , door velen 
Nicolaus zonder ziel genoemd , 
P. Pz. Oom, N. Hz. Gael en 
P. Gz. de Haes, 436. Door de 
rebellen buiten Leiden wordt be- 
sloten de stad te hulp te komen 
door het openzetten der sluizen 
en doorsteken der dijken ; hoeveel 



scliade dit mocht aanbrengen : 
liever bedorven landen dan vol- 
strekt geene, 437. Ook binnen de 
stad morst alle medelijden met de 
uitgehongerden onderdoen voor 
den haat tegen Spanje en de 
Katholieken, vooral P, A. van de 
Werf verzette zich tegen elke 
onderhandeling. De rebellen be- 
ginnen hun werk te Rotterdam en 
te Delft. Valdez hiervan onderricht 
besluit de stad te bestormen, maar 
laat zich verbidden eenige dagen 
te wachten , daar de belegerden 
spoedig door den nood gedwon- 
gen zouden zijn zich over te geven. 
Deze menschen , die door valsch 
medelijden bewogen zulks vroe- 
gen , stierven nog vóór de Paci- 
ficatie van Gend, 438. De Leide- 
naars zenden gezanten om te 
Utrecht te onderhandelen over de 
overgave; deze werden door Valdez 
niet doorgelaten : als zij wilden 
onderhandelen , was hij de man. 
Daarop vragen dezelfde, die ver- 
zocht hadden om uitstel , aan 
Requesens te Brussel, om Valdez 
te gebieden dat hij onderhandde 
met Rupellanus. Om Valdez niet 
te stooten, zendt de kommandeur 
Romero, in schijn ter verdeeling 
der troepen, maar in werkelijkheid 
om Valdez te bewegen tot onder- 
handeling , wat deze doet met 
inwendige verontwaardiging. Een 
dubbele fout: 1° het terugzenden 
der gezanten uit de stad; 2° de 
bemoeizucht dier medelijdenden , 
439. Het bevel van den komman- 
deur maakt Valdez wrevelig, il 
September komt Boisot. Bij af- 
wezigheid van Valdez heeft er een 
hevig gevecht plaats , maar de be- 
legerden worden teruggedreven. 
Vnldez komt daags daaraan te 
Soetermeer, prijst de dapperheid 
der zijnen , vooral van zekeren 
Piedmontello , maar gebiedt de 
plaats te ontruimen ; zoodat de 
rebellen ongestoord kunnen voort- 



470 



gfian, Socterwoude nemen en gaan 
tot aan de brug bij Lammen, 
waar de Spanjaarden een schans 
langs //de Vliet" hadden aange- 
legd , 440. en waar Eoria met 
een vrij groote macht in garnizoen 
lag. Op raad van voortvluchtigen 
wordt de Eijndijk op meerdere 
plaatsen doorgestoken, opdat het 
water weder nitlozing kon vinden. 
1 October wordt een lage dijk 
(kerk weg genoemd) genomen bij 
de schans van Lammen en Valdez 
gebiedt de zijnen vandaar te gaan 
naar Voorschoten. Boria vezet zich 
maar moet ten slotte. Zes uren 
te voren was nog iemand droog- 
voets naar Warmond gekomen. 
De rebellen zelf hadden op deze 
vlucht geene gedachte ; het eerst 
wordt het gemerkt door de be- 
legerden, die een jongen te paard 
zenden om te zien wat gebeurd 
is, 441. deze waarschuwt de 
vloot der rebellen , om gerust 
naderbij te komen. Verslagenheid 
te Warmond. Boisot komt 3 Oc- 
tober binnen Leiden; bij de 6000 
waren van honger omgekomen ; 
het laatste paard was dien dag 
geslagt en 5 October had zeker 
de overgave moeten geschieden. 
Hierbij komt dat een groot ge- 
deelte van den muur der stad 
dien dag inviel, zoodat de Span- 
jaarden droogvoets hadden kun- 
nen binnenkomen, terwijl de in- 
woners zoo afgemat waren , dat 
bijna niemand meer de hand 
boven het hoofd kon brengen, 442. 
Mishandeling van Dominicanes- 
sen door de geuzen. De Span- 
jaarden gaan naar Haarlem en 
den Haag , beginnen te muiten 
en nemen zelfs Valdez gevangen. 
Van Haarlem gaan zij naar Utrecht 
en beginnen aan de Katharina- 
poort de muren te beklimmen ; 
reeds 40 zijn in de stad , maar 
worden teruggeslagen ; de kom- 
mandeur zendt hen uaar Maas- 



tricht en betaalt soldij , 443. 
Valdez was aan de vervolging 
ontkomen ; over zijn gedrag wordt 
te Utrecht onderzoek gedaan door 
Joës Bapt. ïaxius. llequesens 
zendt Elbertus Leoninus naar Hol- 
land, om over den vrede te spre- 
ken , 444. Dit jaar wordt twee- 
maal vergadering gehouden van 
predikanten, het predikambt ge- 
regeld en over de noodige zen- 
ding (!) gesproken. Dit geschiedt 
in 1578 te Dordrecht weder, in 
1.581 te Middelburg, in 1586 in 
den Haag en was in 1571 ge- 
schied te Embden. Het concilia- 
buul te Dordrecht duurt van 16 
tot 28 Juni: eenige punten wor- 
den opgegeven, 448. Toestand in 
Frankrijk ; zending van den keur- 
vorst van de Paltz naar Frankrijk. 
Wraak en overwinning door Seli- 
mus, keizer der Turken, op Spanje; 
dood van Seliraus en opvolging 
op den troon door diens jongsten 
zoon Amurathes, 449. 
Anrae (J. C. van), 455. 
Antiphonarium, 4, 18. 
Antwerpen. ZieAnnal. , 345 vv. 
Approbaïio: is de goedkeuring 
opnieuw aan te vragen voor een 
boek dat opnieuw wordt uitge- 
geven? 6, 12. 
Arkel. 48, 

Arnemuiden. Zie Annales, 345. 
Arnoldüs, pater Franciscaan, 9. 
AsPEKEN. 48, 49, 426. 
AsPEREN (E. van), baljuw, 56. 

ASSENDELFT. 49, 50, 

AssENDELFT (Jan X Anna van), 
Heer van Schagen, 123. 

AssENDELFT (M'. Adr. van). Zie 
Annales, 397. 

AviLA (Sanchio d'). Zie Annal. , 
378 vv. 

B. 

Baanderheer in de midden- 
eeuwen, 228. (noot 1). 

Backer (B. de) , past. te Scha- 
gen, 139, 



471 



Backer (IL) , pr. , 77. 
Baersdorp, 435. 
Baert (J.), baljuw, 44, 83. 
Bakküm (Noord- en Zuid-). Zie 

Li muien. 
Baljiüwen: brieven ten antwoord 

op eene Missive van 21 Nov. 

1730, 41-9S. 
Bannils (M'. J. N.) , gekozen 

Kanunnik als opvolger van Alke- 

raade, 22, 23, 24, 25, enz. 
— (J. A.) , 1-40 ; werkzaam- 
heid over het officie van den 

H. Bavo, 27, 28. 
Barchman-Wuytiers (J. C), 42. 
IUrlaymont. Zie AnnaL 442. 
Barnevelt, baljuw, 79. 
Bartholomaeds-nacut. Zie An- 

nales, 370. 
Bauter, 4. Zie Yisitatio. 
Bavo (Heilige). Zie «Officie." 
Beauvoir. Zie Annales, 405. 
Beekman (M.) , drossaard van 

Asperen, 48, 49. 
Beenils, Kan., Sac. curatus van 

Haarlem, 1-40. 
Beets (P.), schoolopziener, 100. 
Beyerlanuen. 80. 
Beloijs (Landen van). 62. 
Bemelen. 421. 
Benedictls XIII, 41. 
Bent (H. van), baljuw, 88. 
BeiVTHUYSEN. 50, 51. 
Berchmans (Adr.), pr. , 61. 
Berg (Graaf Willem van den). 

Zie Annales, 380. 
Berg (J. van den), past., 454. 
Berg-Aaibacht. 44. 
Bergen in Henegouwen. Zie 

Annales, 346 vv. 
Bergen-op-Zoom. Zie Annal. 344. 
Bergh (J. van den), baljuw, 85. 
Bergschenhoek. 51. 
Berkel. 60. 
Berkenrode (G. v.). Zie Annales, 

354. 
Berkenrode. 72. 
Bernardi CR.), drukker, 20, 21, 

24, 25. 
Bernardus, past. van 't Beggijn- 

hof te Delft, 30. 



Bernarts (F.), pr., 86. 

Berty (L.), pr. , 53. 

Bervelingh (J.), 455. 

Betteray ((i.a), wereldl. pr. 47. 

Beusekum , 21. 

Beveland (Zuid). Zie Annales , 
378. 

Beverwijk. 52-5 6. 

Bickers (M.), graf, 31. 

Bilderbeecq (J.) , baljuw, 76. 

Bisdom : over het oprichten van 
nieuwe Bisdommen, 21, 22. 

Blaricom. 77. Zie Amst. Class. 

Bloclant (M^ F.), 27. 

Blois (Landen van). 52-56. 

Bloklant (Neder-). 56. 

Blommaert, 1-40. 

Bodegr.aven. 93. 

Boetselaar, 42. 

Bogaert (A.), wereldl. pr. , 51. 

Bogarden, 14. Zie Aalmoes. 

Bolsward. Zie Annales, 380. 

BoisoT (L. van). Zie Annales , 
418 vv. 

Bümmelerwaard. Zie Annales, 
442. 

Boon (van Engelant K.), baljuw, 
64. 

Borger (P.), past., van het Jan- 
senisme bekeerd , gestorven als 
past. te Westwoud, 454-458. 

BoRiA, 441. 

Boscoop. 94. 

Bossu, stadhouder van Holland. 
Zie Annales, 342 vv. 

Bosveld (J. Gooi v.), baljuw, 58. 

Bots (A. M. A.), kap. te Scha- 
gen, 175. 

Botshol. (Lijst van priesters) , 
45-47. 

Botter (Jhr. E.). Zie Annales, 
358, 359. 

Bovenkerk. 47. 

Bracamonte. Zie Annal. 422. 

Brand (J.), baljuw, 48. 

Brandts (N.) , pr. , 54. 

Branteghem (J. van), pr., 93. 

Breederode. 57. 

Breukelen. Zie Annales, 403. 

Brielle. 78, 93. Zie Annales, 
342 vv. 



472 



Broederschap van HIT. Willi- 
brordus en Bonifacius, 20, 21. 

Broek (N. N. van den) , pr. , 
57, 58. 

— (Th. van den), pr. , 59, 

Brouwer (C), pr. 62. 

Brugge (Pr. van der) , past. te 
Schagen, 127. 

Brugge. Zie Annales, 348. 

Brunds (Nic.), pr. , 73. 

Brunesius (L.) , Deken van De- 
venter, 7, 22. 

Brussel. Zie Annales, 340 vv. 

BUGGAEUS (J.), 1-40. 

Büijckerslootermeer. Zie Han- 
delingen. 

BUITEN-PAROCHIËN. 18, 19, 20. 

Büitenveldert (onder Amstel- 
veen). 47. 

Bul (G.), pr. , 77. 

BüLLA //Unigenitus", 41, 55. 

Bullen (Twee Pauselijke) , eene 
over de festa de praecepto en 
eene over de afbeeldsels der 
Heiligen, 39, 40. 

Bullewijk (onder Ouderkerk). 
46. 

Bullies ''A.) , officier van Zeven- 
der, 98. 

BuRCH (P. van der), baljuw, 85. 



Cabauw. 69. 

Cajetaan (L.), 423. 

Calverenbroeck. 88. 

Campius (G.), 33. 

Cakpentieb , drukker, 11, 16, 
17, 18. Zie Amst. Classis. 

Casembroot (G.) , baljuw, 81. 

Castricum. 70. 

CosTER, past. te Alkmaar, f 25 
Julij 1632; werkzaamheid en 
nagelaten tractaat over de muziek 
voor het Graduale en Antipho- 
narium , die ter perse waren, 4. 

Catechismus , geoompendieerd 
door J. Bugge, opnieuw uitge- 
geven, 3, 11. 

Cater (J. de), past. te Alkmaar, 
12 Üc(. 1632 gekozen opvolger 
van past. Coster in het Kapittel, 



7. 26 Oct. als zoodanig gcin- 
stalleerd, 10. Zie 20, 22, enz. 
Catz (J.), Dec. Cap., 1-40. 

— (B.) , Eeclor der Maagden in 
den Hoek te Haarlem, 22, 24 enz. 
benoemd Kan. , 33. gekozen 
Deken van 't Kap. , 34, 35. 

— (C.), past. van 't Beggijnhof 
te Haarlem, 36, 37. Kanunnik, 
38-40. 

Ceulen (J. B. van), pr., 57. 

Christiaans (W.), pr. , 57. 

Chambre (C. de la) , past. te 
Schagen, 138. 

Champaony (F. Perenot, heer 
van) , 427. 

Christophorus, Heer van Scha- 
gen. Zie Annales, 392 vv. 

Christophorus , keurvorst van 
de Paltz. Zie Annales, 421. 

Chronicon der geschiedenis van 
Gend en van Haarlem, 28. 

CiNGEL. Kerk der R. K. //op de 
Cingel, 451; ligging dier kerk, 
454, 456. 

Clemens XI, 41. 

Glundert (Niervaart), 78. 

CoEQX (F. J. Jacobs), pr. , 85. 

COEVENHOVEN (J. van), 50. 

Colen (J.), pr. , 62. 

Coligny (de). Zie Annal, 370 vv. 

Collecten. toestemming der 
geestelijke overheid, 14. 

Coolen (Henr.), pr. , 65. 

CooLTUYN , predikant te Scha- 
gen , 123. 

Coopalliüs (G.), past. te Mon- 
nikendam; benoemd Kanunnik, 
33, 34, 35. 

Cornelisz. (W.), wereldlijk pr. , 
46. 

CoRNicULA tegen Bivetus, 17, 
19, 21, 22. 

Cortevelt (P. Gz.) , 435. 

CosTERüS (W.), baljuw, 96. 

Craght (Fr.) , pr. , 73. 

Cralingen. 51. 

Cramer (Aeg.), wereldl. pr. , 46. 

— (Fr.), pr., 94. 

Crimpen (F. X. van), deservitor 
te Schagen, 161. 



473 



Crommenie en Crommenier- 

DijcK. 53, 54. 
Crüych (van der), pater, 326. 

CUDELSTAART. 84-. 

CuNERA (Cniertge Dirks Dochter), 
eene der //Maagden" uit den 
Hoek te llaarlera, 29-31. 

D. 

Dai.ekoort, 42. 

Dam (J. ten), pr. , 90. 

Deynsiüs, 27. 

Delft. Zie Annales, 367 vv. 

Delft en Delflano. 59. 

Delfshaven. Zie Annales, 367. 

Dendermonde. Zie Annal. 376. 

Desaert (Adelb.), pr. , 98. 

Deütichem. Zie Annales, 380. 

Deventer (als Bisschopszetel). 
22. 

DiEMEN. Zie Arast. Classis. 

Diepenbroek (.Jac.) , past. te 
Limmen, 108. 

Dierhout (Ant. van), pr. , 85. 

Diest. Zie Annales, 374. 

DiJCK (F. van), Haarl. burger, 
10. 

Dijckslootu (J. J. van), baljuw, 
63. 

Dijk (P.H. van), past. te Scha- 
gen, 170. 

DiRKSLAND. 60. 

Discalceati : over de toelating 
der //Patres Discalceati", 6, 13. 

DoDT (J. J.- van Flensburg). Zie 
Annales, 334. 

Does (J. van der), 435. 

Doeshurgh. Zie Annales, 380. 

DoKKUJi. Zie Annales, 380. 

DoLiNS of DüLYNs (Jac.), Jesuiet, 
42. mag niet in Vianen blijven, 
90 vv. 

Dongerdeel, gemeente in Vries- 
land bij Dokkum, 9. 

DooPBOEK-aanteekeningen, 450- 
457. 

Doorn (.1. M. van), maire van 
Heilo, 108. 

Dordrecht. 61. Zie Annales, 
362. vergadering van predikan- 
ten, 444 vv. 



Doren (11. van), pr. , 92. 
Dorsten (P. van), pr. , 75. 
Dort (A. van), pr., 77. 
Duyfhuys (H\ib.). Zie Annales, 

343. 
Duinkerken. Zie Annales, 424. 

DUIVENDRECHT. 46. 

Duivenvoorde (G. van). Zie An- 
nales, 391. 

Dusseldorp (Fr. v.). Zie Annal. 
334. 

DUSSEN. 61. 

DussEN (J. van), baljuw van Am- 
stelland en Botshol, 46. 

E. 

Ebbius, 2, 23. 

Eenhusiüs (G.), past. te Hoorn, 
36, 37. Kan., 38-40. 

Eilardus, 15. Zie Allardus. 

Eyck (A. van der), baljuw van 
Abbebroek. 

Elisabeth, koningin van Enge- 
land. Zie Annales, 371 vv. 

Elsacker (J. B. van), pr., 60. 

Elsken (D. van den), pr., 65. 

Elst (P. van), wereldl. pr. , 47. 

Emeloort. Zie Handelingen en 
Amst. Classis. 

Emtiuele (J.), baljuw, 7 5. 

Engelberto. . . . , Deservitor in 
Warmondt enz., 29. 

Enkhüizen. 15, 24. Zie Annal. 
344 vv. 

EsBEUKMAN (H.), past. te Scha- 
gen, 170. 

ESSELIJKERWOÜDE. 67-69. 

Estordeur (Hub. d'), pr. , 95. 
EvERDiNGius (Jac.) , curatus te 

's Gravenhage, 29. 
Executeur : Priester, executeur 

der nalatenschap eens priesters, 

26. 
ExoRCiSMUS energumenorura, 14. 

F. 

Facker (Flor.), pr. , 72. 

Fagel, 42. 

Feestdagen, sub praecepto, 39, 

40. 
Fey (W.), pr., 63. 



474 



FOLCQUEKUS, 22. 

FoNCQUius (J.) , gewezen Haar- 
lemsche Kanunnik, gestorven te 
Gend, 2(5. 

Franeker. Zie Annales, 380. 

Frederik (Don- van Toledo) , 
Aiva's zoon. Zie Annal. 348 vv. 

G. 

Gael (N. Hz.), 435. 

Geeres (L. J.), past. te Liramen, 
99 vv. 

Geertruydenberg. 61. Zie An- 
nales, 406, 421. 

Geervliet. Zie Annales, 342. 

Gelkenes. 74. 

Gend. Zie «Officie." Zie ook An- 
nales, 348, 438. 

Genlis. Zie Annales, 365 vv. 

Gesselius, 37. 

Ghislain, Zie Annales, 366. 

Gybelant (J. van), baljuw, 95. 

Glvmes. Zie Annal. 418, 419. 

GocK (A. A. V.). Zie Annal. 406. 

GoES. Zie Annales, 344 vv. 

Gooiland. Zie Amst. Classis. 

GOOILANT. 76. 

Goor (H. van), pr. , 66. 

Goos (J.) , pr. , 81. 

GoRKüM. Zie Annales, 350 vv. 

Gorkum's HH. Martelaren. Zie 
Annales, 35 5 vv. 

Gouda. Zie Annales, 344 vv. 

GOUDRIAAN , 62. 

Graduale en Antiphonarium : 
ijver voor de uitgave hiervan 
betoond door past. Coster te Alk- 
maar, 4, vgl. 12 , 18. 

Graven HAGE ('s). Zie Annales , 
343 vv. 

Greef (Th. de), pr. , ?A. 

Grens der buiten-paroehieën, 18. 

Groenewegen (H.), vermoord, 
403. 

Groet (L. de), pr. , 63. 

Groningen. 15, 10. als Bisschops- 
zetel , 21. 

Groot (L. de), baljuw, 64. 

GüERANGER (Dom) , 42. 

Gulpen. Zie Annales, 422. 



H. 

Haaken (J.), 457. 

Haarlem. Stedelijk Museum, be- 
schrijving der straf- en folter- 
tuigen in de Martelkamer, 199. 
wijze van straffen in de 17* 
eeuw enz. onderscheid tusschen 
dien tijd en thans, 200; steen- 
boeten, banissement, 201. von- 
nissen tegen poorters in de 15^ 
eeuw, waaruit duidelijk de zeden 
van dien tijd worden afgespie- 
geld, 225. Behalve banvonnis, 
dat dikwijls en spoedig wordt 
uitgesproken , is de straf : b. v. 
het loopen voor het kruis met 
het bewijs waarom men de straf 
onderging, 203, 205, 212, 217, 
224. leveren van steenen en kalk, 
205, 206, 208, 209, 210, 211, 
214, 221, 224. het ontsteken 
van waslicht in de kerk , 210. 
214, 217, 223, 224. versiering 
van een altaar, 215. openbare 
schuldbekentenis, 216, 218, 223. 
Waarvoor deze straffen werden 
opgelegd? voor het ondiep ma- 
ken van grachten ; voor het 
weigeren van den stedelijken ac- 
cijns; voor onruststokers die in 
een herberg twistten en spraken 
over lloekschen en Cabeljauw- 
schen ; voor het gaan ter eerste 
Mis of ten uitvaart buiten Haar- 
lem ; het beleedigcn van het 
H. Sacrament; lasteren en be- 
leedigcn der geestelijke over- 
heid enz. ; boomschenderij in den 
Haarlemmerhout ; weigeren van 
Heerendiensten , verkoop van 
brood boven de zetting, diefstal. 

— Klooster der Augustijnen, 40. 

— Mededeeling uit de Thesau- 
rier-rekening der stad, waaruit 
hare deelneming blijkt op het 
gouden priesterfeest van Grego- 
rius Claesz., pastoor van Heems- 
kerk, 286. 

Haarlemmermeer. Zie Annales, 
883 vv. 
Haarlem's beleg. Zie Ann. 382 vv. 



475 



Haes (P. Gz. de), 435. 

Haestrecht. 62. 

Hagen (E. S. van der) , Aarts- 
priester, 102. 

Hagelman (P.j, wereldl. pr., 51. 

Halff-Leiden (J, Jz.) [Baers- 
dorp] , 435. 

Hallincq (J. H.), baljuw, 01. 

Handelingen (Uit de) Classis 
Amstelodainensis , 1646-1656. 
Zie Amsterdamse-he Classis. 

— der particuliere Svnodi van 
Noord -Holland, 1657-1671, 
288-285. kerckelijcke middelen 
tegen het Pausdom: prediking, 
huiszoeking, tractaten, catechi- 
satie; papisten verdrijven als 
hoofd van school en weeshuis, 
werken op het leger , vooral op 
de school, het gebruik van school- 
boeken , niet huwen met papis- 
ten , verhuren van land , de 
papisten overhalen tot het bezoek 
van de Gereformeerde kerk, niet 
te openbaar zijn' haat toonen , 
alles wat de papisten doen be- 
kend maken , 272, Paepsche 
stoutichheden, vooral te Zijde- 
wind, Buijckerslootermeer, Loe- 
nen en Emmeloort. Paepsche 
overheid zooveel mogelijk afge- 
zet: b.v. Regenten , schoolmees- 
ters; b. V. de burgemeester van 
Werfershoef, 285. 

Hannedoes J'. (A.), balj., 97. 

Hanssen (A.), wereldl. pr., 47. 

Haraeüs (Fr.) , priester van 
Utrecht, gezonden naar Zweden, 
399. 

Hardenberg (P. van), 45 5. 

Harderwijk. Zie Annales, 380. 

Hardinxvelt. 48. 

Hasselt. Zie Annales, 380. 

Hattem. Zie Annales, 3S0. 

Haütrage. Zie Annales, 366. 

Hazartswouw. 63. 

Hedichhuysen. 66. 

Heel (J. F. van), pr., 61. 

Heemskerk. 73. 

Heemskerk (J. Wz,), 435. 

Heenvliet. 63. 



Heer-Aertsbergh ('s). 44. 

Heessel (P. van), pr,, 60. 

Heyloo. 71. 

Heyniüs, kap. te Haarlem, 39, 

Hekexdorp. 82. 

Hem" (//den), klooster. Zie An- 
nales. 360. 

Hendrix (J.), ass, te Schagen, 
170. 

Hendrik van Nassau. Zie An- 
nales, 423. 

Hessen (J.), pr., 83. 

Hessius, 23. 

Heukelom. 64. 

Heusden. 64, 65. 

Heuvels (A.) , past. te Schagen, 
171. 

lliERGES (Aeg.), 422. 

HiLLEGOM. 66. Zie xinnal. 400. 

Hilversum. 77. Zie Amst. Class. 

lloFF (ïruy op 't). Zie Annales, 
387. 

Ho.made. 69. 

Honsem (Fr. van), pr. . 96, 97. 

Hooft (VV.), baljuw, 59. 

Hooft (J. C), pr. , 85. 

Hoogwerf (P. van), baljuw, 78. 

Hoorn. Zie Annales, 407 vv. 

Hoost (W.) , baljuw, 97. 

Hout (J. van der), 435. 

Houtman (T. L. F.), assist. te 
Schagen, 173. 

Hoverinck. Zie Annales, 387. 

Hugenoten. Zie Annal. 345 vv. 

Huisman (F.), 57. 

Huybert (De) , heer van Kruy- 
ningen, 76. 

Huysman (C), pr., 68, 84. 

HüLSCHER (H. F. ten) , Aarts- 
priester, 101, 456. 

Huterls (J. de Huyter). Zie An- 
nales, 386. 



Immerman (G. W.), pr. , 80. 
Isink (H.) , past. te Limmen , 
109. 



Jager (J. de), pr. , 73. 
Jansen (Andr.), pr. , 84. 



476 



Janssens (M.), past., 454. 

Jesuieten. Zie Monniken. 

Jisp. 73. 

JoRET (J. F.), kap. te Hilver- 
sum, 77. 

K. 

Kalf ('t). 73. 

Kampen fG. N. van) , Haarl. 
burger, 10. 

Kampen. 16. Zie Annales, 380. 

Kansman (Geldolph.) , pr. , 69. 

Kapellaans moeten zooveel moge- 
lijk geweerd, opdat de predikan- 
ten de maoht behouden, 84. 

Kapittel van Gend, 27, 28. 

Kapittel (Uit de Akten van het 
llaarlemsche) , 1-40. besluit om 
de portretten te doen vervaar- 
digen der Kanunniken, 5. over 
het lezen der H. Mis //de Sanc- 
tissimo" en van uitvaartdiensten 
bij de Kapittel-vergadering, 8 , 
18, 26, 28. over de jurisdictie 
van het Kap. Sede vacante , 8 , 
13, 18, 20, 26. bij afwezigheid 
van den Vic. Gen. gaat diens 
volmacht over op den Deken van 
het Kap. , en bij afwezigheid van 
den Deken de volmacht van dezen 
op den oudsten aanwezigen Ka- 
nunnik, 10, 11. over het gebruik 
van het Superpelliceum bij de 
Kapittel-vergadering, 15. Visi- 
tatie, 23, 24, 33, 36, 37. De 
Secretaris moet een staat opma- 
ken van de overeenkomst des 
Kap. met den Vic. Ap. en der 
gemaakte bepalingen, 25. jaar- 
lijks moet het getal en de staat 
der studeerende jeugd worden 
overgemaakt aan het Kap., 33, 
36. Legaten aan het Kapittel 
gemaakt, 34, 35, 36, 37, 39. 
Archief voor de zaken van het 
Kap , 36. Kan. moet den graad 
hebben van Licentiaet in Theol. 
of Recht, liet Kap. ontvangt twee 
Pauselijke Bullen. Zie //Bullen", 
39, 40. 
Karel IX (Koning van Frank- 
rijk). Zie Annales, 366 vv. 



Keyzer (.\dr. de), pr. , 94. 

Kemp (Ambr.), baljuw, 79. 

Kemp (A.), past., 454. 

Kennemerland. 70. 

Kerken : over het bouwen van 
nieuwe kerken in dorpen, 19, 20. 

Kerkhoven (W. v.), balj. 88. 

Kerstiens (F. H.j , 456. 

Kethel. 59. 

Keulen (A. van), pr. , 65. 

Keulen. Zie Annales, 336. 

KicKTUS. Zie Amst. Classis. 

Kinschot (G. R. van), 82. 

Kistje met acten op het Kapit. 
betrekking hebbende door mid- 
del van eene //Maagd Cunera", 
gezonden door Jud. Catz aan 
Marius, 29-31. 

Klooster: over het Augustijner- 
klooster te Haarlem, 40. 

Klooster //den Hem." Zie An- 
nales, 360. 

Klooster , St. Agatha te Delft. 
Zie Annales, 385 vv. 

Koningsvelt (H.), pr. , 77. 

KORTHAERLEM. 88. 
KOUDEKERK. 73. 

Kramer (Ign.), pr. , 77. 
Kriek (J. P.) , past. te Limmen, 

109. 
Kun (Gijsb. van der), pr. , 66. 

— (Corn, van der), pr. , 95. 

— (Corn. Gijsbz. van der), pr., 
96. 

Kwakel. Zie Amst. Classis. 

L. 

Laarman fJb.), Schout van Hey- 
loo en Limmen , en Secretaris 
van Limmen, 101 vv. en Amst. 
Classis. 

Laege (J. van der), pr. , 66. 

Lagerstond (Lamb.), pr, , 60. 

Lammen (brug bij). Zie Annal., 
441. 

Lansingh (A. B.) , past. van 
Schagen, 142. 

LaNgelius. Zie Amst. Classis. 

Laren. 77. Zie Amst. Classis. 

Laürentius , pater Jesuiet te 
Amsterdam, 2, 14. 



477 



Laüwen (tr.), paepsfhe Schepen, 

293. 
Lazaar (J. B.) , pr. , 89. 
Lee (H. van der) , pr. , 79. 
Leerdam. 426. 

Leeuw (Hyacinth de) , pr. , 6L 
— • (Arn. de), pr. , 66. 
Leeuwarden (Bisschopszetel). 21 . 
LegaTEX. Zie Kapittel. 
Leiden. Zie Annales , 351 vv. 

Beleg, 424 vv. 
Lely (van der) , baljuw, 96. 
Lemmens ('J. J.) , pr. , 78. 
Leonils (E.). Zie Annal. , 374, 

445. 
Leur (C. van der), baljuw, 81. 
Leuven. Zie Annales, 374. 
Lichthart (Corn. Arentsz.), 30. 

LlESVELT. 74. 

Lijsten van de Feestdagen en 
vastendagen in de Dioecesen 
Utrecht en Plaarlem verbeterd 
door het Kapittel , gedrukt te 
Amsterdam, 5000 ex., 1, 2, 
3, 4, 11. 

LiMMEN. 71. onder past. L. J. 
Geeres ; suprematie der kleine 
minderheid van Hervormden 
■■""- blijkt bij benoemingen , bij het 
uitnoodigen van den predikant 
tot het houden van redevoeringen, 
99, 100. Ge^fchil tusschen Rinne- 
gom en Limmen omtrent het 
gehucht Noord-Bakkum , 101 , 
102. Een paar feiten ter aan- 
vulling van hetgeen Prof. J. A. 
de Rijk reeds mededeelde over 
de bedevaart naar O. L. Vrouw 
ter Nood, 102-105. over het 
Armwezen, 105-108. vertrek van 
past. Geeres naar Berkenrode , 
8 Mei 1810; wordt 10 Mei 
opgevolgd door Jacobus Diepen- 
broek ; deze heeft wegens ziekte 
in 1828 tot kap. B. :Mathot , 
sterft 23 0ct. 1S31 en wordt 20 
Nov. 1831 opgevolgd door pa^t. 
J. P. Kriek; in 1835 is kap. 
F. F. Schmedding; past. Kriek 
sterft 9 Xov. 1836 en wordt 
opgevolgd door past. H. Isink , 



die 29 Oc-t. 1838 reeds is ver- 
trokken en 15 Dec. 1838 wordt 
opgevolgd door past. Schmed- 
ding. Doop- , trouw- en dood- 
boek , 108 , 109. Deze pastoor 
sticht eene begraafplaats voor de 
Katholieken , echter niet zonder 
hevigen tegenstand van eenige 
parochianen , hoofdzakelijk ont- 
staan door een geschil van den 
pastoor met ééne familie, 110- 
120. De nieuwe kerk 26 Sept. 
1855 aangenomen werd op 30 
üct. 1856 ingezegend door den 
Deken van Beverwijk , B. de 
Groot ; het bouwen van toren 
uitbesteed, 25 April 1862; 13 
Sept. 1868 sterft past. Schmed- 
ding en wordt 1 Oct. opgevolgd 
door past. L. Scholte, terwijl voor 
diens komst Deservitor was J. 
Vrolijk, zielental , 121. Bijlage 
over de goederen der kerk, 122. 

LiNscHOTEN (Zuyd- en Noord-). 
82. 

LissE. 66. 

LiTH (H. F. van) , past. van 
Schagen, 173. 

LocHEM. Zie Annales, 380. 

LocHEPiED (D.), baljuw, ^2. 

Lookhorst (van) Zie Annales, 
391. 

Lodewijk van Xassau. Zie An- 
nales, 3G5 vv. 

LoENEN. 74. Zie Handelingen en 
Amst. Classis. 

Loon (A. van), wereldl. pr. , 51. 

Lüosdregt. 75. 

Louwen (Wilh.), pr. , 61. 

Luik. Zie Annales, 341. 

LüMEY (Willem Baron van- graaf 
van der Marck). Zie Annales , 
341 vv. 

M. 

Maartensdijk (St.). Zie Annal. 
405. 

Maas (H. de), baljuw, 82. 

Maasdijk. Z:e Annales, 344. 

Maasland. 60. 

Maaslandsluis. Zie Annal. 408, 
424. 



478 



Made. 61, 62. 

Maes (P. van der), van Aven- 
rode, pr., 85. 

Makke (J. K.), past. van Scha- 
gen, 161. 

Mannenpad. Zie Annales, 404. 

Marcellinus (Jz.), Schagervan 
geboorte, Vicaris te Oldenzaal, 
125. 

Marcus (Joost), baljuw, 80. 

Marik (A. D. V. d.), balj., 95. 

Marius (Leon.), past. van 't Beg- 
gijnhof te Amsterdam; Praep. 
Cap. , 1-40. 

Marken. Tó. 

Marnix van St. Aldegonde. Zie 
Annales, 362 vv. 

Maselant. Zie Annales, 387. 

Matenesse (J. van- delaRivière), 
429. 

Mathot (B.), kap. te Limmen, 
109. 

Matthiae (P.) , 28. 

Maximiliaan (Keizer). 417. 

Mechelen. Zie Annal. , 374 vv. 

Medina Celi. Zie Annal. 364 vv. 

Meer (van derj , familie van den 
Uw. Vicaris van 't Capittel, ge- 
boren te Schaegen, 145 vv. 

Meij (J. van der) , past. te Eijp- 
wetering, 44, 45. 

Meijer (J.), pr. , 52, 54. 

Melander (P.), 423. 

Mendocii'S (B.). Zie Annal. 402. 

Mervpia (Caroletta), kloosterzus- 
ter. Zie Annales, 387. 

Metz (W.), onderwijzer te Lim- 
men , 100. 

Meulen (van der) , echtgenoote 
van den edelman Peijme, 9. 

Middelburg. 94. en Annales. 

Middelburg (Bisschopszetel). 21. 

Middelen (kerckelijcke) , tegen 
het Pausdom. Zie Handelingen. 

Middelharnis. 76. 

Mynen. 75. 

Missive van de Gec. raden van 
Z. -Holland aan de baljiuwen , 
van 21 Nov. 1730, waarin be- 
volen wordt eene lijst op te 
maken der Priesters, 43. 



Molquerum, bij Workum, 16. 

Mondragon. Zie Annal. 379 vv. 

Monniken niet toegelaten , vol- 
gens plakkaat van 21 Sept, 
1730, 41. 

Monster. 83. 

Montfoort (N. van) , 435. 

MooY (P.), baljuw, 75. 

MooKERHEiDE (Slag op de). 422. 

Moordrecht. 51. 

MuYDEN. 76, 77. 

MuYL en Munsterkerk. 61. 

MuYLWiJK (G. van), pr. , 90. 

MüNDANUS, bekeerling, zielzor- 
ger te Schagen , 138. 

Musius (C.j, overste van het St. 
Agatha-klooster Ie Delft , ge- 
marteld te Leiden. Zie Annales, 
385 vv. 

Musius (C. V. d. Meere), peete- 
kiud van Cornelis M. Zie An- 
nales, 387. 

N. 

Naerden. 76, 77. Zie Annales, 

381 vv. 
Naters, 77. 
Neys (Th.), past. te Schagen , 

139. 
Neobethiüs, kap. te Haarlem, 39. 
Nessaetjs, 23. 
Neve (Alex. de), pr. , 82. 
Nieupoort. 74. 
NiEUWENDiJK (A. van), wereld). 

pr. , 47. 
NiECWENHüVEN (C. vau), baljuw, 

60. 
— (J.), ass. te Schagen, 173. 

NiEUWENHDYS (J.) , 455. 
NiEUWEBBRÜGGE. 93. 

Nieuwkoop. 78 , 79. 
Nieuwveen. 93, 
Nijmegen. Zie Annales, 422. 
NoMiüs, Deken van het Haarl.- 

Kapittel, 32. 
NoiRCARMES. Zie Annal., 349 vv. 

416. 

NOORDELOOS. 79. 

NooRD-HoLLAND. Zie Hande- 
lingen. 

NOORDWIJK. 79. 



479 



NOORDWIJKERHOUT. 66. 

NoTAE. Strijdschrift van den pre- 
dikant Voet. Zie De Katholiek, 
60« deel, bl. 62. Zie Spongia. 

O. 

Obdam (Heer van). Zie Annales, 

391 vv. 
OcKERSE (W. A.) , predikant te 

Limmen , 100. 
Oegstgeest. 80. 
Oem (J. S. H.), pr. , 72. 
Oenen (J.), baljuw , 98. 
Officie van den II, Bavo en 

andere eigen Heiligen, 26, 27, 

28. 
Officidm S. Gregorii VII, 41, 

42, 55. 
Oldenzaal. Zie Annales, 380. 
Olessek (H.). Zie Arast. Class. 
Oly (Cath. Jans), 23. 
Omal (J. V.). Zie Annales, 393. 
Ommeren (S. van) , past. te 

Schaffen, 139. 
Oom (P. Pz.) , 435. 
Ooms (officialis) , 27, 28. 
Opdam. 42. 

Oranje (Prins van). Zie Annal. 
Orszandt (J. E.), baljuw, 78. 
Osdorp. 73. 

Otgens (Ph. J.), pr. , 79. 
OüDEN.\ARDEN. Zie Annal. 375 vv. 
OüDENGIER (A.), pr. , 98. 
OUDEROGGE (G.) , pr. , 77. 

OüDE-TONGE. 81. 

OuDEAVATER. 82. Heer Henrick 
Henricks verkoopt een stuk land 
aan bestuurders van het Gast- 
huis, 247. Schenkingen aan het 
Heilige-Geest-huis , 248 , 249. 
Schenkingen aan de Cellezusters, 
256. S. Ursulen-Convent heeft 
geld opgenomen van eene we- 
duwe, kan de som niet resti- 
tueeren , en geeft daarom een 
rentebrief, 258. buitengewone 
subsidie aan een zieken Priester, 
260. aanbod van vast inkomen 
en ondersteuning en aanneming 
van dat aanbod , 263. verzoek 
om zekeren Jan Copper te be- 



vestigen als Bentmeester van het 
Convent, 265. Eenige gegevens 
uit een boek //St. Ursula- Con- 
vent", thans op het Raadhuis 
aanwezig, en uit de rekeningen 
van den Rentmeester, 267. en 
zie ook Annales, 350. 
Overdiemen (onder Diemen), 47. 

P. 

Paets (J.), 435. 

Pancras-gors. 77. 

Pakidanus (H.) , President van 

het College Pulcheria te Leu- 
ven, 5, 12. 
Pausdom (kerckelycke middelen 

tegen het). Zie Handelingen en 

Amst. Classis. 
Pauw, kapelaan van past. Coster 

te Alkmaar, 1. 
Peijma , edelman , 9. 
Perenot (Fr.) , stadhouder van 

Antwerpen. Zie Annales, 426. 
Permot. 93. 
Perquin (B.) , pr. , 83. 
Persijn , baljuw , 83. 
Petri (Cunerus) , 21. 
Philippcs van Kampen, pastoor 

in de Groninger-Ommelanden , 

16. 
Philips II, koning van Spanje. 

Zie Annales. 

PlEDMONTELLO , 441. 

PiNTER (A.). Zie Annales, 384, 
385. 

Pyll (G.), baljuw, 62. 

Pynaker. 60. 

Plaatsvervanging : is voor de 
Paters de toeslemming van den 
Ordinarius noodig , om bij af- 
wezigheid een ander als plaats- 
vervanger aan te stellen? 6, 13. 

Plempius (P.) , 14. Zie Exor- 
cismus. 

POELDYCK. 83. 

PoYET. Zie Annales, 406 vv. 
PoYNTZ (D.) , baljuw, 89. 
Poll (J. J. van de), drossard, 65. 
Polsbroek (Zuid-). 83. 
Poringo (H. Th.), pr. , 73. 
Prauwkr (G.) , past., 454. 



480 



Pré (J. du), past. te Roelof- 

aartjensveen, 45. 
Priem (G.) , Jansenistiscli past. 

te Amsterdam, 454 vv. 

a. 

QuAKEL (De). 47. 
QuESNEL (Paschasius) , 41. 

R. 

Raben (G.), pr., 74. 

Raephorst (Herbert vau), beeld- 
stormer te Wassenaar, 240-245. 

Eammekens. Zie Annales, 415. 

Randenbukg. 94. 

Reeder (M. de) , pr. , 74. 

Reeuavyk, 94. 

Regenten (Paepsche). Zie Arast. 
Classis. 

Register: doop-, vorm-, trouw- 
en sterfregisters op het stedelijk 
archief te Amst. , 451 vv. 

Reliquieën van den HH, Boni- 
facius en gezellen, 9. 

Reliquieën der Gorkumsche 
HH. Martelaren. Zie Annales , 
358 vv. 

Rentius , gezant van Karel IX. 
Zie Annales, 398. 

Repelaar (A.) , baljuw, 87. 

Requesens (Don Louis de), op- 
volger van Afva. Zie Annales , 
402, 409 vv. 

Rest (J. van) , assist. te Scha- 
gen, 170. 

Rhoon. 86. 

RiJNDIJK. 63, 

Rijnzaterwoude. 68, 84. 
Rijpweteringe. 44, 45. 
Rijswijk. 85. Zie Annal. 388. 
RiNGRRS (.1.), past. te Alkmaar, 

148-151. 
Rinnegom. Zie Limmen. 
Ris (Diederik), baljuw, 51. 
RivETCS, professor te Leiden, 17. 
RiviÈRE (Matenesse de la). Zie 

Annales, 429. 
RoBOL. Zie Annales, 303. 
Rodenrijs. 60, 
Roelofaartjensveen. 44, 45. 
Roemerswale. Zie Annal, 418, 



Roermond. Zie Annal., 375 vv. 
RoMERO (Juliaan). Zie Annales, 

364 vv. 
Romsavinckel. Zie Amst. Class. 
Roosenboom (C. A.), balj. 74, 
Roos en eelt (L.), vermoord, 403. 
Rotte (G. de), pr. , 63. 
Rotterdam. Zie Annal., 343 vv. 
RovENius (Ph.),Vic. Apost. 1-40. 

Zie ook Annales, 360. 
Ruysendael (W.), pr. , 77, 
RüLAEUS. Zie Amst. Classis. 
Ruppellanus. Zie Annal. 439. 

S. 

Saandam. Zie Zaerdara. 

Sales (de), libellus, 3, 11, 16, 
17, 19, 20. 

Sanchio d'Avila. Zie Annales, 
378 vv. 

Sandwegh (B.), baljuw, 86. 

Sanen (van). Zie Amst. Classis. 

Sapata (Rodericus). Zie Annales, 
363. 

Sassenheim. 66,84. Zie Annal. , 
383. 

Schaaf (v. d.j, predikant te Lim- 
men, 100. 

Schagen. De nieuwe leer hier 
spoedig verkondigd; 1573 volle- 
dige vrijheid van de kerk; 1578 
twee predikanten ; velen Katho- 
lieken echter getrouw gebleven 
en spoedig ook weder spraak van 
eene Katholieke partij, 123, 124; 
zelfs in het begin der 17'' eeuw 
een Schager priester ; bij Willem 
Vet komen de Roomschen te za- 
men, deze daarom beboet, 125, 
126. Eerste pastoor na de Refor- 
matie Fr. van der Brugge, was in 
Febr. 1630 waarschijnlijk reeds 
te Schagen, zijn geestelijke bedie- 
ning, uitgestrektheid, 127-129; 
door de Kerkelijke overheid 
wordt te Schagen eene Latijusche 
school opgericht voor de jonge- 
lingen van het Bisdom, bestuurd 
door Meester Schudt; hetgeen 
hierover is opgeteekend in de 
Synodale handelingen van Aiu- 



481 



sterdam, Ilaariem en Hoorn, 132. 
De Schagers dwingen om een 
tweeden geestelijke , maar zijn 
niet tevreden met degenen die hun 
gezonden worden, 134. Kwestie 
over een testament tusscheu den 
Pastoor en zekere Cornelia Hdr., 
welke kwestie 18 maal voor het 
Kapittel geweest is, 135. Waar- 
schijnlijkheid dat de H. Gehei- 
men gevierd zijn in het huis door 
Advocaat Eijp gelegateerd, 137. 
Pastoor V. d. Brugge sterft 19 
Jan. 1653, wordt opgevolgd door 
Carolus de la Chambre, die reeds 
17 Aug. 16 54 sterft, 138. Inter- 
regnum : Mundanus, bekeerling, 
zielzorger. Volgt past. van Om- 
meren, f 7 Oct. 1676, Thomas 
Xeys, f 1 Oct. 1681, 139.Barth. 
de Backer, 141. Gerardus Alke- 
made , t 27 April 1708, 142. 
A. B. Lansingh: notarieele akte 
omtrent zijne komst; zijne ver- 
antwoording dat hij geen Jesuiet 
is, 145. Familie van der Meer; 
geschenken aan kerk en armen, 
147. Deze pastoor vertrekt naar 
Spaarnwoude en wordt opgevolgd 
door den pastoor van die plaats 
Petrus Siby, 148. Eenige bizon- 
derheden over Joës Eingers, past. 
te Alkmaar, 151. Pastoor Siby: 
inventaris van inboedel , taxatie 
der kerk-goederen, 155. Nieuwe 
preekstoel, nu nog in gebruik , 
niemv orgel. Testament van Cor- 
nelis Bregman, 157. Schenking 
van past. Siby. Hij wordt opge- 
volgcl door Ant. Wiggerinck, 12 
Sept. 1752, 158. De Katholieken 
behoeven niet meer te betalen aan 
den baljuw, 159. TJitkeering aan 
past. Siby. "Weigering van den 
pastoor om eene toespraak te hou- 
den, 160. Zijndood, 9 Sept. 1803. 
P. X. van Crimpen, deservitor. 
J. K. Mekke, pastoor tot 23 Dec. 
1808, 161. Diefstal in de kerk, 
de dief gestraft , het gestelene 
terug, 162, zilveren sieraden ver- 



kocht, 163. Joseph Webbe, deser- 
vitor. Simon Terlaar, past. 1809, 
t 28 Oct. 1822, 164. past. van 
Kamp, benoemd opvolger, wordt 
niet toegelaten , de assistenten 
slecht behandeld ; Schagen een 
jaar lang zonder priester. De 
pastoor stond geheel buiten de 
administratie, 166. eene commis- 
sie van Schagers bij den land- 
deken , antwoord van dezen na 
hunne tehuiskomst ; zij willen den 
pastoor niet President van de 
kerkvoogdij zien; gevolg daarvan 
dat zij de geestelijke bediening 
moeten missen ; na drie maanden 
komen de Schagers een weinig 
tot nadenken, zij wenden zich tot 
Koning, 168. waarneming der 
geestelijke bediening tijdens het 
quasi-interdict; de Schagers ge- 
ven eindelijk toe, 169. Oct.-Xov. 
1823 past. Herm. Esbeukman , 
die 1834 bedankt om de vele 
moeielijkheden en wordt opge- 
volgd door P. H. van Dijk, (assi- 
stenten 1838 J. v. Eest en 1839 
J. Hendrix), die ook om de vele 
kwesties over de fondsen ver- 
plaatst wordt. Na hem is J. M. 
Tiebes deservitor en komt in 1850 
A. Heuvels, 171. IJver en succes 
van zijn ijver : missie, vergroo- 
ting der kerk, kerkhof, vereeni- 
ging van den H. Vincentius van 
Paulo, bijleggen der kwestie,172. 
Pastorie , bewaarschool , Paro- 
chiale school, broederschappen, 
174. A. G. Schweitzer. Lijst van 
Kapelaans sinds 1864 ; twee 
hiervan te Schagen overleden , 
N. Wessels, die vol ijver stierf 
aan typhus en A. Bots, 176. 
ScHEEPE (Joës), pr. , 73. 

SCHELLIKGEBHOUT (C. V.), balj., 

69. 
SCHELLÜYNEK (F. T. V.), balj., 74. 

Schep (G.) , 451. 

Schiedam. Zie Annal., 344 vv. 

SCHlMMELPENNIxNGH - MeERK ERK 

(E, F.), baljuw, 91. 



482 



SCHIPLUYDEN. 60. 

ScHMEDDiNG (F. F.) , past. te 
Limiïien, 109 vv. 

SCHOONEBEEK (J.) , 452. 

Schoonhoven. 44 , 74 , 83. Zie 

ook Annales, 380 vv. 
ScHOONHOvius. Zie Amst. Class. 

SCHOORL. 58. 

Schouwenburg (van). Zie An- 
nales, 380. 

Schudt (W.) , hoofd der Lat. 
school te Schagen, 130 vv. 

ScHULERUS. Zie Amst. Classis. 

ScHWEiTZER (A. G.) , past. te 
Schagen, 174. 

ScRivERius. Zie Amst. Classis. 

SelimL'S, keizer der Turken, 449. 

Seraerïs (f). Zie Annal. 404 vv. 

Sevenhoven. 84. 

Sevensterre (Joës) , wereldlijk 
priester, 47. 

SiBY (Petrus), pr. , 54. past. te 
Schagen, 145, 151 vv, 

Sielhorst (VV.), wereld), pr., 47. 

Sigismund (dood van) , koning 
van Polen, 415, 

Sylvius (C), baljuw, 59, 

Synode. Zie Handelingen. 

Slype (Rogier v.), balj., 62. 

Sluis. Zie Annales, 364, 

Sluypwyk, 94. 

Sluyter (G.), pr,, 52, 53, 54. 

Smidts (A.), Aartspr., 27, 28. 

Sneek. Zie Annales, 380, 

Snelrewaarde. 82, 

soetemeer. 84. 

Soetehwoude. 85, Zie Ann. 363, 

SoNSBEECK (W. B.), pr. , 83, 

SOÜTEVEENE. 96. 
SOUTMANNUS (Joës); 35, 

Spaanius (Gaspar), 33, 35, 36, 
37, 39. 

Sparendam, Zie Annal. 382 vv. 

Sparrewoude. 54. 

Spiegel (P. L.), 6 (noot), 13. 

Spitholdiüs of Spithout, Kanun- 
nik en plebaan van Antwerpen, 
6, 13, 

Sponoia notarüm quibus Alexi- 
pharmacum aspersit Gisb. Voe- 
tius, Lovanii 1631 : antwoord 



van Jansenius op de uNotae" 
van predikant G, Voet, 1. Dit 
werkje vertaald door de Haarl, 
Kanunnikken, vooral door J. 
Bugge ; gedrukt bij Jac. Car- 
pentier, 11, 16, 17, 22. 

Staat : over het opmaken van 
eenen Staet der Haarlemsche 
kerk aan de regeering, 7, 13. 

Staet der studeerende jeugd over 
te maken aan het Kap., 33, 36, 

Stappers (J.), pr., 96. 

Stavoren. Zie Annales, 380. 

Steenius (Joës) , past. te Aker- 
sloot, 24 vv. 

Steenwijk. Zie Annales, 380. 

Steun. 88, 

Stempelsoon. Zie Annales, 335. 

Steng (Ph. van der), notaris, 54. 

Stompwyck. 85. 

Stoot (Jac. v. d,), past., 50, 

Strijen , Bisschop van Middel- 
burg, 21. 

Strijen (landen van). 87. 

Swaluwenbuürt. 47. 

Swammerdam. 93, 

Swartsenburg (Graaf van). Zie 
Annales, 341. 

SwiETEN (G. B, V.), baljuw, 67. 

Sdytwyk, 94, 



Taxiüs (J. B.), 403, 444. 

ÏECcop. 75. 

Teylingen (August. V.), 6, 12. 

— (Joës van), 30. 

Teraar (Lage en Korte). 93. 

Terlaar (S.), past. van Schagen, 
163. 

Testament van overledene Pries- 
ters, 26. 

Tetterode, 57. 

Texel. Zie Annales, 342. 

Thalesius (Q,) , zijne dochter 
gedood, 403. 

Thienen, Zie Annal., 374, 376. 

TiEBEs (J, M.) , deservitor te 
Schagen, 171. 

Tympel (O, V, d.). Zie Ann, 375. 

Tyras (Joës), Pater Minderbroe- 
der te Amst., 14, Zie Exorciraus, 



483 



Toestemming der geestel. over- 
heid noodig voor het bouwen van 
nieuwe kerken in dorpen, 19, 20. 

ToRRius , 37. 

Tbeslong (J.), 429. 

U. 

Uitgeest. 71. 
//Unigekitus." Zie Bulla. 
Utrecht. Zie Annates, 34-2 vv. 



YOGELEZANG. 57, 66. 

VoGELSANCK (F.), Zie Annal. 406. 

VooGT (P. D.), baljuw, 79. 

Voorburg. 85. 

Voorhout. 66. 

Voorne. 93. 

Voorschoten. 89. 

Vos (Hub. de), pr., 82. 

Vos (Th.), past.teRinnegom, 102. 

Voshol. 93, 

Vrijehoef. 88. 



Valdez (F.), Spaansch bevelheb- 
ber (beleg van Leiden). Zie An- 
nales, 403 vv. 

Valencyn. Zie Annal. 346 vv. 

Valkenburg. 88. 

Valois (Jac. de), pr. , 84. 

Vassen (H. van Huyskes), assist. 
te Schagen, 173. 

Vasten : dispensatie op de Vigilie 
van H. Matthaeus enz. 8, 13. 

Veen (C. van), syndicus te Lei- 
den. Zie Annales, 392. 

Veere. Zie Annales, 345. 

Velde (Th. v. d.), pr., 67. 

Veldhoen (Reynier), pr. 66, 84. 

Velzen. 57. 

Venetië. 407. 

Verbraken (W.), pr. , 61. 

Verkamer. Zie Chambre. 

Vermey (Justus), pr. , 93. 

Verwek (Nic), past. te Amster- 
dam, Kanunnik, 29, 33-40. 

Veur. 89. 

VlANEN. 90 vv. 

Vischer , 40. 

Visitatie van geheel het Haar- 
lemsche Bisdom, 23, 33, 36, 37. 

VisiTATio. Bouteriana, 4 en 12, 
16, 17, 19, 22, 24, 25. 

ViTELLi (Chiapino). Zie Annales, 
349 vv. 

Vlaardingen en ambacht, 92. 

Vlaardingen. Zie Annal. 342 vv. 

Vlie (het). Zie Annales, 342. 

Vliet (G. van), pr., 73. 

Vliet (J.) , burgemeester van 
Haarlem, 405. 

Vlijmen. 65, 66. 

Vlissinqen. Zie Annal. 342 vv. 



W. 

Waardt (Th. V. d.), pr. , 80. 

Waddingsveen (Noord-). 94. 

Wamesius (J.). Zie Annal. 375. 

Warmond. 94 vv. Zie Ann. 443, 

Waspik. 61. 

Wassenaar. 95. Ouderdom der 
familie Wassenaer, 225. In 1339 
verkrijgt Philippus de W^asnare 
het burggraafschap van Leiden, 
hetwelk aan de hoofdlijn der 
Wassenacren blijft tot 1544, over- 
gaat in de Ligne en in 1651 ver- 
kocht wordt aan de stad Leiden, 
226 , 227. Een Burggraaf van 
Leiden was pluimgraaf over Rijn- 
land , Delfland en Schieliind ; 
rechten, wapen dier burggraven, 
wapen der Wassenaeren , 227. 
Ligging en ouderdom van het 
dorp Wassenaar. Het kasteel der 
baanderheeren van Wassenaar. 
Vluchtig overzicht der familie 
Wassenaer en Half- Wassenaar, 
bloed- of aanverwanten, wapen 
van Wassenaar-Zuidwijk , 230. 
Achteruitgang van Wassenaar in 
1494 en 1514. Getal communi- 
canten in 1514: 700, 234. Ge- 
schiedenisder kerk, 238. ameu- 
blement, patroon, altaren, vica- 
rieën , 239. Pastoors vóór de 
Reformatie , 240. Pastoor Dirk 
Wouterse, geleerdheid, kunstzin 
maar vooral geloofsijver van dezen 
Pastoor, de wijze waarop hij be- 
handeld werd bij den beeldstorm 
vooral door Herbert van Raep- 
horst, zijn leven na den beeld 



484 



storm en dood, 245. Wie is de 
eerste predikant geweest? R. G. 
de Ridder, een voormalig R. C. 
Priester? 346. 

Watergeuzen. Zie Annales. 

Wateringen. 95. 

Waterland. Zie Annales, 346, 

Waveren. 47. Zie Amst. Class. 

Webber (J.), deservitor te Scha- 
gen, 163. 

Weerdt (Emmanuel de), pr. 58. 

— (Jac. de), pr. , 60. 

Weert (Amand. de), pr. , 73. 

Weesp. 77. Zie Amst. Class. 

Weesperkarspel. 77. 

Weijerius , 16. 

Wenkom (Ant.) , pr. , 84. 

Werf (Adr. v. d.). Zie Annales, 
435. 

Werfershoef. Zie Handelingen. 

Wesselingh (H.), pr. , 89. 

Wessels (N.), kap. te Schagen, 
175, 176. 

Westwoud. 457. 

Wetweijs (Bern.) , Provinciaal 
der PP. Franciscanen, 9. 

Wierman (P. J.) , baljuw van 
Alkemade, 45. 

Wiggerinck (A.), past. van Scha- 
gen, 15S. 

Wiggerus(N.), priester van Haar- 
lem, gezonden naar Zweden, 399. 

WijKE (Theod.), 5, 20, 26. 

WiLCKEN (H. F.), kap. te Rijp- 
wetering, 44, 45. 

Willes. 88. Zie Amst. Class. 

WiLMERS (Hend.), baljuw, 69. 

WiNCKELius. Zie Amst. Classis. 

Winghe (H.). Zie Annal. 375. 



WiTTEBROODS-KINDEREN. 404. 

VV^ittenwrongel. Zie Amst. Clas. 
Wyck op Zee. 53. 
Wyngaerden , baljuw, 70, 
Wytmans (W.), pr., 57, 58, 66. 
Woerden. 96 w. 
WoLFFiüS (.\ug.), Poenitentiarius 

van het Kapittel, gestorven 19 

Oct. 1635, 1-28. 
Workum. 15, 16. 

WORMER. 73. 

wormerveer. 54. 
Woubruggb. 67. 
woudrichem. 97. 
WODTERSE (Dirk), past. te Wasse- 
naar bij den beeldstorm, 240-245. 



YSSELVEEN. 82. 



Zaerdam. 52, 56. 
Zandvoort. Zie xinnales, 368. 
Zarazo. Zie Annales, 345 vv. 
Zellius , 24. 
Zevenbergen. 98. 
Zevender. 98. 
Zijdewind. Zie Handelingen. 

ZüYLEN VAN NyEVELT(A. V.), 51. 

Zul (J. 't) , //de laatste van het 
oud- Kapittel, welke de partij der 
scheuring aankleefde", 452 vv. 

ZuTPHEN. Zie Annales, 361 vv. 

Zweden (Joës, Koning van), 399. 

ZwiETEN (Adriaan van). Zie An- 
nales, 350 vv. 

Zavolle. Zie Annales, 380, 



j. J. thunnissen, Reet. 



ERRATUM, 

Dertiende Deel, S'*' aflevering, pag. 347, 18"^' regel staat: 
kerkzuilen, moet zijn: „kerkuilen", kunstterm voor groote 
baksteenen. 



EINDE VAN HET VEERTIENDE DEEL. 



c