(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Caroli Christiani Tittmanni meletemata sacra, sive, Commentarius exegetico ..."

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 
publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfrom automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . qooqle . com/ 



■■S..M 



f^ 



:^^m.^j 



.A 



^ • *• > 






♦% 



.% 






« w%* •i*^ 



t:.\ 



t 



C Ij t D l Q g i c a 1 ,f t !) n Q 1 

I N G A M B R I D G K , 

T li e t; 1 f t o f 

C L - B E N J A M I N L O R I K G. 



r 



^ 

I 



r 

I CAROLI CHRiSTIANI TrTTMANNI 

THEOLOGIAE DOCTOBIS VOTEIIT. MEQ. 8AX. CONSILXABri 
KCCLXSUSTICI COH5I8TOEII.8VPREHI 8BHIOBI8 AD AEDEM 
CBVCI8 DBESDAS PA8TORI8 D10ECE8. DB£8DE]f8l9 
> 8VPERI1ITEIIDEHTI8 



MELETEMATA SACRA 

. «IVB 

COMMENTARIVS 
EXEGETICO - GRITIC0.D06MATIGVS 

fit 
£VANG£LIVM lOANNIS. 



LIBRARY. 

I 



7r. ^" 



OiC, 



L I P S I A E 

11« LIB&AKIAr WBISVAViriA 
KDCCCXtl. 



;ii.;) :. ■ 






> • / 






V T ij .*. j / '?; ' j t> > 



, i •_-• i-< i - -v/ 



: : ■ ;: ,' c i 






'5 .' •i T T 

• i * i' .' i ■ :. I . • » ! • • • .' • ■ •• r 



P R A E F AT I O^ 

Dm miiltomque cogUaiiimiifl ^t Meletematibufl ia 
EuAngefiom loamiu contiAuandiA et absolnendi*, quo* 
rum parliculam in Capita quatuor priora ante hos an* 
BM tredecimedidimusin OpusculiaTbeologicis; admo* . 
niti non tantnm abamicis int^rpretationisque Scriptu- 
rarum fiintoribus, verum etiam ducti excilalique lihro* 
nimMeconim «tndio diutumo et amore plane singulari. 
lieqne enim negare yolumus , nos inde a iuuentnte no-*- 
slra inailgniter delectatos esse legendis libris sacris , i^ 
iitque tractandis consumsi^se vitae nostrae partem ma- 
limam et incondissimam, atqu^ experientia edoctos 
dididsse, haec stndia Uterarum adolescenliam alere, 
Mnectntem oblectiire^ secnndas res ornare, aduecsis 
per&ginm ac solalium praeberct Prae caeteris tamen 
in AeliciiB habuimus huno loanneum lihrumy eumque 
pntanimusy et pulanins rel nugdme, inter libros sacro» 
omnes obtina*e prinGspatum) ele|um in hoc libro, si in 
vllo afio^ est Chrislas^ in hoc enm iion tantum.ag^ntem 
vifienms, sed andimila etiam loqnentmi f et loqu^ntem 
qnidem maximam parlem» poflnes dioere, vnioey de ae, 
M Patre smOf einaque decrelis ac consiUis de salutp hu-' 
mahai Qnisqfds I«»dih oognoMre roluerit, atque io^ 
tfdHgen aibiqne |feisnadere; quiajet qaantwis sit jbsu^^ j» 
adaelloaniiemy iibctilolhuw.ljaii^ I^^abnAere 

& e 



jY »raefatio. 

Voluibiis^ In afiinio nostro confirmatum esse consllimn, 

*aendi integriCommiBntarii inEuangelium loannis» cum 

Vider6mtis, siiripto tsse super eo a mnlli» inulia his, ipsia 

temporibus, a mente Euangeli^tae , et lesu, Domini, 

ipsius, atqu* a ▼eriteteeuangelica» immo yero ab omni 

Veritate bistorica plane abhorrentia, atque adeo maadme 

iniqna in DomiUum gloriosissimum, cumque sperare- 

ihus, oplaremus cttU, Vehementer, conferire aliqiiia, 

quoetEuangeliiloanneidignitas, etlesu, Dtmiinii, n«** 

iestas, operis rfus sAlutaris fexceUentia, ac doctranae 

euangeli<ai6 Verilas' vindicari ab iniuriis, vicissimvei» 

intelligilclctaentiiis, el SAts in aniaiis legentium cer* 

tius cohfirtnlari posset.' 

In ti-aclandis aulem Scripluris se^uti snmns, se* 

quendam^tie phtAnimtts semper rationem' eam, qnam 

oVnni tempore interpreles non tatotum Kbrorum saoro- 

imm, Vei-nm etiam auctorum thuwfcovum, in Koc gei 

tterepriAcipes, htfce«, fiterarumhebrarcamm, gtae^ 

camm ; latinattmiqile peritissimi-, eidslimarunt esse le* 

gitfinAJta, ttertato et vlrice ve«m , chomineque etndito,. 

<lignatai, quae grammatica didtur, hoeest> eam> qnae 

idoneis Uterhrum co"piis adiuta', «eosttm Verborum-per 

vsusloquendivestigiafet aiia Gnmraiaticorum praesidia 

teperire instituit , Wpoirt.um aocommodate ad ouiusque 

linguae ihdolerti «xprimit, rationibua cerlis e Gxamma- 

ticotnm disciplinis confirmat, atqne « verbis, reote 

inlelleetis , t««nm»cientiam asseqnitnr. • • ■ ^ 

Quam ittteipretationem si qtas dicere voluBritlAi»- 

ttoricam, Aon repugnaoeeit^uidem intarpres erudil» 

'Eteniui antiqi««mi fem «nteacplwtBsi v|i sunt hac appdk 



YHABFA7I(K V 

ftuiervctiin; aed^ qaod est bene teaendiim^ non ea 

xnenta, hinqnam statuissent, aliam esse interpretatio^ 

nexn granunalicaniy diiam hirioricam, aliam sensnm li-i 

^eralem, Tt dicere «olebaiity histoxicnm alium, veram 

polivwy y\ MBsnm historicnm distiuguerent a scnsu spi-t 

riiuaU, morali €t myatico, qnalem magna pars inter-» 

^pretuiB illitta aetatis repensse silki yidebatnr in Scripta^ 

xia ; igitnr sensnm grammaticam et hisioncnm promiscne 

dixemnty atque rtrumque exislimarant esse ▼num enn-^ 

-dcm^ue. iaqno.handdubievemmvidemnt. Namgvam-» 

matica interpretalio profecto est vel maxime histonca^ 

pn^terea, qnoniamnititarrsuloqu^cli^ vsusloqnendi 

antem e^ res historica et pendet ab historia, hoc est, 

pendet ab obseroationibasGrammaticonim de significa-» 

tnverborami&tegraEnmque dicendiformnlarum^ ac da« 

cely qnid vocabulum qnodqne, lempore qnoque^ in disci^ 

plina.et f orma loqnendi qnaque, apud gentem qnam^ 

qne et scriptoreni qnemqne^ in loco et contextu quoque 

ngnificauerit; quae omnia snnt vel maxime historicay 

et vnice ex historia cognoscenda» Oeinde qui gram- 

maticam interpretationem vnice^veram et legitimdm 

dicunt, id non intellignnt sic^ timquam liuUum omnino 

adiammtom inlerpretandi sit a scienUa rerum et histo^ 

riae; qais enim vnquam existimauerit^ anctores claui-p 

cos, graecos elktinos, inteHigi posse e3q[>Ucariqae mff 

historiae scicntia multa efc magna? immo vero statuun^ 

jntarflnm etiam interpreti gramBmatico confugiendum 

cBse ad w^ ^t veram Yexbamm dioendique formularum 

vim poleslatemque^asseiyMtur ) idqne neoeeMp ense in lo« 

cis non tantnm.historiais^ v^rum edam dogmticis* At« 

qo» ffla.qwdam^ hK* hjstorie^, ^licwd» q«9que eise 



>VI F R A B F A. T I O. 

hiBtorice^ repndiandam vero penitus interpretationeirit 
eorum mysticam et allegoiicam , non potest habere du«» 
bit^tionem aliqnam; ac propter hanc vnam causam 
B. HORVS, interprea et profanamm y et aacrarum ]ite«- 
rarum ezcellena, aenaum einjmodi Jocdmm dixit hiffto^ 
riown» vreum distingneret a aensn allegorico et my- 
•tico, ad consnetndinem interpretom antiquiomm* Et 
quod attinet ad loca dogmaticay nemo nq^auerit, immo 
vero probauerit vel maxime interpres grammaticua 
quisquey in einsmodi locis^ nominatim in sermonibaa 
lestt, velnti in eo, quem aliqnanda habuit cnm Nico«^ 
demo, ttemque in disputationibus Apostolomm, de 
fide; iustificationey operibuSy et innumerabilibus aliis^ 
xespiciendum omnino ease diligenter ad historiam lUo«» 
rum temporam, opinionesque eoram, quibuscom Io«- 
qnerentur viri diuiniy atque inde demum inteUigi de^ 
jnonstrarique posse veram seusnm eiusmodi locoram ; 
Quod qni neghgerent, non acenrate interpretati sonM 
jiaecloca» 

Tnm concedet facile qw'sque interpres grammati«> 
cns et hpc , quod in primas vi^ent interpretes recentio«- 
res, viros diuinos in explieandis tradendisque capitibua 
-fidei accommodasse se ingeniis suoram temporam^ et 
scripsIssetalimodOy qno scripturi non fnissent, si scri- 
psissent aUo tempore et hominibus aliis; solet enim. 
laudari in praeceptoribns et exspectatur a bono magi- 
atro^ vt se acconunodet singulis; modo iUud est impro- 
l)a|idnm vehementer, quod inde coBigi volunt nosta, 
^n^ tali modotradita r^riantnr, non pdrtinere ad 
homines 'christianoe omnes, neque adeo dogmata, ij^ 
ratiotoe ezposita, e<uiHiiunia esse et necessaria tcrapori^ 



P A A B V A 1 I.O, ,T« 

bitf ommbQf 9 yt siot norma.^dei atque vUae perpetua* 
Sif^ lota diqpnjtf tio Apotfioli in Epistola ad Hebraeos de 
B9fyerAf3tio(^bxiady m^sgqecompairatiocumMose^ Md« 
cliiiedeco et «acerdotibuA Aaroniticis» iiutitata est ia 
gratiamDe C!hri«iiaiioram quidem omm*um.illiu? tem- 
ponsy sed tantupi. in gratfam Christianpmm e ludaeUs 
ad Chrifiliaaos e Geutilibus tali modo «ci^iliere commode 
noa polnijaet Apoatolua. Scrip«it fiptem tptam E^tOp 
Jam ad.Chrirtianos ludaieae gentis, ,^ui animis admer 
fiu:li erant ad fidm^rationem Mosis et Aaroni«y oculia 
imiem ad pompam ^acrificiorum atqi^. Pontificia «ummi 
.totiuaqiie Gultua Ieuitii<^9 cui nihil simile , aut par repe* 
xkib^mt neque in Christo, neque inter Chriatiano» vsr 
jpam> ;non m doctoribus, non in puku ireligio^, sed 
omma lenuiay nmplicia, omni specie^ incnrreuteiii 
oadosf omniqne j^mpa detracta ; qu^e causa fuit pra^ 
cq^ua, Tt multi^ .relicta religione chiistianay ad ladais,- 
mam reoerterentiQr^ alii labareuJL Cn^ijW pericnli de:*- 
.peHendiy animopunque confirmandorum causa totam. 
illani diapatal| o pejBa auscepit Apoptqlvs> o^tenditque, 
primum , (esum es$9 multo maii^em Mose^ cuius tanta 
admiratione tenerwtnr, tum, si la^en Pontificis yerbo 
et digmlale jmouereiitar^ saoeri^otib^s omnibus Chri* 
.alnm axcellere infinitis modis$ illos sacrificia obtulisso 
.CQL anupalibus, 'quibus parum effid potuerit, quippo 
peccatoruni veniam ncmimpetrauerint, sed significauor 
rint tantumy hiwc autem se ipsim dedisse pco hominir 
bus in mo^rteqi , non vt significaret f aat eonfinparet rof- 
niiJsioneni,|i^cGa^rpm, sed impetrMreti illos vni genti 
insen^isBe,. bm^ vmf^erso JiuitiMo j^rij iUos opua 
simm.^c^ inlepM^^ hunc i» .coejif quoquei illoa 



vm TKAzrntio. 

prodesse tintam ad temptis brrae, hunc xn ireterntdiij 
ittbs mortales esse et pedcatis obnoxios^' Imnc immOTfo*' 
lem et ihnocentissimum ^ iQos merbs boiiiiiies et»^^ 
Imnc Filium Dei aetemnm , consmhmatissixkinm , glo-* 
riosissimum, vlov ^Iq riv atHpu tirfXifWfiiw^. Hancigi-» 
tur disputationmi instituit Apostokis in gradam Chri^' 
'stianomm e ludaeis; 'Mpienttssimo coiisilio, Qecessita*^ 
teqne permagna' et gram eomm perieulo oommotns, 
aed eandem quoque contnlit" ad deacribendum lesum» 
aalutis humanae et instauratorem et datpi^em^ atqiie a^ 
dedarandam personae eius maiestalem , operisque^ nota 
lantum peracti olim in his tmris^ aed etiamnum atqud 
In omnem aetemitatem in coelis perjigtodi;^ indolem ad 
'praestantiam. Modus quidem disserendi acconimoiiMai 
'ei^at Christianis, qui e ludaeis essent, sed res et v^iVeuf^ 
qnae iatebat sub his imaginibua^ pertinet ad omnea 
omnium temporam homines, Qnoad modmn tradendi 
accommodarnnt se riri diuim suiiietaij^oris bominibntfy 
in qno admirari bportet diuinae sapientia^ et benigni-^i 
.tatis argumentum illiiisti*e, sed qnoad capita fidei ipsn 
nullo moda. Qnare coUigi inde non potest, hanc^dis* 
putationem Apostcdi pitofttisse et prodesse potnisse tan« 
' Inm iUoram temponzm Christianisy eaque declarari niw 
lul amplius, nisi hoc, sacrificia per mortem Christi esse 
abrogata, iisqne adeo amplins non esse opus$ immb 
.Tero continentur hao ipsa disputatione capita fidei^ 
omnibus ornnino Christianis et neoessaria, et «aluber*- 
rima ^ qnae sunt et esse debent norma fidei Tsqne ad 
fineni reram liumanamm. Num recte fiNtdrint Theo- 
logi, cum in explicandcf opere C3tt<sti salut^ adhibe- 
rent modos hos loqneiuli figurat09> et verba sac^otis 



et sftcerdotS pro dogmaticanim noUoiinm Tocabulis 
vsBTpaimtindocstrinaeGhristianaeiiistitQtioiiey et non 
potins melius ^ssent, si yerbis propriia et perspicni» 
explicassenty quae iriri dinini sapientissiniis de cansia 
dixemnt impropriis verbis , ea vero est alia quaestio* 
U aane est }ntei*pretis grammatici, Tidere, in quibus^ 
nam locis viii diiiini se aeeommodauerint suomm tem<: 
porum iogeniis, quoad modum disserendiy Terum ei-^ 
bm ▼erborum tropicorum vim potestatemque, adeoque 
capibim fidei ipsdiTuny tali modo traditorum^ veram 
indolem per anbeidia grammatica indagare et vei*bis 
prupriis exponere. 

Denique et iUud est in promtu , adbiblendas quoque 

esse in interpretando artes teperiendi vsus loqnendi sub* 

aidttrias^ cuiusmodi in primis est scribentis loquentis- 

qne oonsifium et series oralionis* Etenim etsi interpre- 

tatio legitima omnis ducenda est ab vsu kquendi , eius-» 

que obseruatione et sdentiay bic autem,^ quoniam est 

ex eo genere, quod in facto ponitur, intelligi alias non 

polesty nisi ex testiihoniis idoneis; aceidit tamen inter'^ 

dnm, vt testimonia eiusmodi vel omnino non adsint, vel 

non snfBciant sententiae verbomm reperiendae , signi* 

jicationesque plures admittant; vehtti in sermonibuf 

Domini, in quibus obscurius et per aenigmata locutus 

est; vt Ccqt. III, i4. FIIL 28. XH, 7. 52. aut in qui-- 

'bus vsus est verbis tropicis, quae ex vsu loqnendi va« 

rias significationeshabent; quod fecitDominutf saepis* 

sime sapientiBsimo consilio, v. c, Cap. Vllh is* ^/* 55. 

reliqnis; aut in quibus vocabula quaedam propter re- 

mm nonitatem nouo sensu vsnrpata reperiiintur^ qui 

iis separatimy aut in alio disfimilique contextu positis^ 



X; F & A fl F A T I 0« 

tribui non >]fci^U In hac igitur necesaitate Gonfugienr^ 
dum omnino e^t ad artes quasdam rsu$ loqnendi vica- 
rias, per quas penienire Ijoeat ad verum yerborum 3en- 
atun. Sed tamen et haec est interpretatio grammatica; 
ac prlmum quidem propterea, quoniam rsurpatae es^e 
reperiuntur hae rationes subsidiariae a Grammaticif 
omni teippore in omni genere scriptorum 3 deinde vero 
etiam» quoniam et hic dominatur vna grammatica, hoc 
e»t, vnaquaeque inlerpretatio, quae per eiusmodi sub-^ 
sidia reperitur , exigenda est ad ysus loquendi consuetu^ 
dinem, et probanda non nisi tuniy si vsus loqueudi eaxq 
permittit, repudianda vero, vbi idem vsus repug«iat* - 
Aique ila interpretatio gramnuttica, si ita volueris, 
dici quidem posset historica; . (est enijn vere historica^) 
ita tamen, vt vtraque sit vna eademque; atque hanc oi 
tali ratione intellexeris^ interpres grammaticus.repu^ 
gnauerit nuUo modo. Haec tamen monere, operae pre^ 
tium exiBtimabamusy quoniam vidimus, esse etiaronum^ 
qui de interpretatione grammatica exiliter sentirenl^ 
.putarentqney eaifi esse meram expliceUionem verhorum^ 
non rerumy tanquam niteretur sola scientia verboruijnf 
eaL vnoquoque vocabulario vtcunque petita; in qu9 
pi^ofecto vehementer errant. Grammatica interpretatio 
continetur quidem verborum explicatione, eaque ido- 
nea, deinde tamen etiam rerum ac sententiamm^ ver- 
bis subiectarum, intelligentia accurata» et requirit lin^ 
.guarum scientiam npn qualemcupque, sed exquisitam^ 
multo.vsu et longa exercitatione comparatam, subtili- 
tatemque magnam et intelligendi et explicandi^ aliamf» 
que doctrinam atque eruditionem multam et vaxjan^ 
nominatim quoque historia^y opinionum, studiomitiy 



F^ a A E P 4 X I Q, X| 

morum , wtiiqtornm ludaicae non tantuia^ $eA etiam 

Rovnanae Graecanunqiie gendum cggnitiQnam eximiamy 

Verum ai sunt, qui, eam ab historiGa discnmant^ 

diflceniique velint, atque praecipiaut^ aJiam esse gram^ 

mat*^*" 9 aliam historicam interpretatioDem , id uon 

lacile probauerit vir.eruditos, linguarumque peritus et 

ia explicandis wctoribu5,graecia ac jatiuifl bene veraaT 

toa. Qnare;eliam Ven. KBlxiva, quamuis valde 

comm«ndawet interpretationem hiatoricam , tapien im'* 

probanit nuperrime vehementer opinionem eomm , quj 

diaoenii vtramque vellent, immo vero pi^ofessus est in^ 

genne, nuUo modo differre interpretationem 0ramma«- 

ticam et hiatoricam, sed potiua vtramque esse peni'- 

tna vnam eandemque; modo eauatimauit, interpreta-- 

ticaiem Ubromm sacrorum rectius aippeUandi^ esfe 

^ammaiioo^-historiQanh pioptei^ea, quoniam cematur 

in dftfiniffida re hiatoricay nioiirum hac, quid s^riptor 

dininns oogitaaerity cogitarique a legentibus voluerit» 

atqne ita effidaty vtidem cogitonthi, quod cogitauerit 

ille, adaoqme. eaneat^ ne inferatur Scripturis senaua, a 

mcnte viroram diuinomm alienua; accedere putat et 

hoc, gnunmaticae interpretationis nomm obsoleuisse 

paulnhim et coi^raxisse ambignitatem quandam. 

Sed, quod dioamus pace Viri ernditisaimi, nobis- 
qne amicissimi^ ne haclenua qnidem videtur satis ac- 
cufata e$8e ^pellatio interpreiationis historicaef Et- 
.enim primum-intcrprctatio grammatica et^ ipsa versatm* 
vel maxime in indaganda re historioai hoc est, in re- 
periendo vau loquendi , dum quaerit ac docet^ quonam 
■senan qQodquevocabnlum v^rpatiimfoerity' eKplican* 
- domque ait io ctrto quQ^am loco apud /scripforemicer- 



iii y R A K P A T f a. 

tum. beiade interpretari grammatioe^ qcM demum 
est? nisi, dooere per adiumenta literamm» quae cu« 
iuAque orationi sententia aubiectasit) a^u, effioere, vt 
alter oogitet eadem cum scriptore qmoque. Aut qui tau-9 
dem iudicari poteat demonstrarique , quid cogitauerit 
tcriptor aliquia , cogitarique a leoioribus y<duecit, nisl 
ex yerbis eiufl, eorumque explicatione per subaidia 
grammatica? Dmiqtie qua ratione demmn caueri po* 
testy ne sensum inferamUs Scriptuns, hoc eat, ne fer<<* 
bis Euangelislarum et ApoBlolorum subiiGiamufl ttotio- 
Hes opinioaesque nostras, nec affingamua viris diuinis 
sensus alienos, et veritati coelesti contrariosy nisiper 
Vnam interpretationem grammaticam? Jn quod vitium, 
grauissimum sane, cnm sensus Soriptnris infertur , in<^ 
ciderunt qnidem, et nunc quoque inddere solent inter* 
pretes dogmatici et philosopbici^ grammatid ' autem 
nullq modo» immo vero bistatuerant, docuerunt, in« 
culcarunt omni temporead vnum omnes vel maximey 
non inferendum esse sensum Seripturis. Igitur nuUo 
modo opus est nou^ appellatione interpretationis fa]sto«> 
Ticae, cum in grammatica interpretatione omnia insint^ 
quae in historica inesse putantur, cumque h4^ ipsa 
appellatio interpretatioius liistoricae vel maxiate ambi- 
gua sit, grammatioae autam interpretationis nomen an- 
tiquumquidemy neque tamen obsofotiun, nullo modo 
ambiguum, sed certo definitum ejt perspicuiun omni* 
bus. Et quorsund enim tand^n dicatur interpretatio 
grammatice-.historioa) si vtraque penitus e^ vna ea« 
demque? . i . . » . 

Sed pleriqileiiimneS) qui commendant interpreta- 
tioniem historicaniy adhftendamque em praecipiunt in 



expUcandu Ubrifl WGris, tan^nam Tnice yerain^ eam 
a ^amiDatica dislingaunt, ' eiaafiie indolem, qnan^iim 
quidem ex i]tfe|*pi;etationilm5 eoix^n coUtgm licet^ j^u^ 
tant eaM haiic. « Sc0icet cticni|.t : in e^licandia ^)>nfi JH» 
T% (nam de his in prijmis «ennp e^t,) non aaffidt» iiida<- 
gare vsmn^lo^aendiy .atqu^ ex eo intki'pretan v^bi^ 
4>portet potina atque in primis^ canaiilere historiamy 
liocest, primnm^ ing/enium et. animum iBcriptoris»^ chjM^ 
^derem dicnnt^ eiuaque de rebus dioinis scientiam; 
deinde opiniones illins tempoi-is de reljg^e et rebu^ 
ad religioncm pertinentibus; xlenique rerum ipsiii^ua 
indoiem ac nataram;.« ex his sensum sermonum Chris^ 
et Apostcic^rum quaer^ oportet^ non e verbis; exre-' 
buspotiusnotionesVerboram petendae suiity quam ex 
anbaidiis grammaticts ; etenim d^triaa lesu et Aposto«^ 
lorum yninersa repetita est ex hittoria^^ hoc est, fiqn nor 
tiotiibns .opinionibasque Indaeorum el magistroruia lu- 
daicorum, aIiorumque.inrorum sapientiorum illins teni- 
poris; ex hoi-um diacqplina etipstitutiQne et lesi;i$ ipsp, 
^t Apostofi dpctrinam suam didieera«l;9,.horum of inioA 
nibus innutriti.faerant^ has opinionea ts^diderunt^ ex 
his et locuti sunt ad popnlum, et scripsemnt. Hanc 
.dionnt historiam.; hanc prjaecipiunt couAulendsim^essp 
interpreti ante omnia , ex hac expUf^nda loca np^ y$^ 
tnm historica^ yerum etiuoa dogmatica^ explioando^que 
libros N. T. vninersos^ et sermoi^es lesuy eos quoquje, 
ia qiiibus capila: fidei , et momm praeoq^ta tradidi^} qx 
' haq inneftigfmdfMn^ i^eperiendam^ defmiendam esst do- 
ctrinam Ch^i|li,et Apostolorumyni(^efjiam) eiusque in* 
jioldxi cognoscenda^} quare vide^um esse et qufi.^e(i* 
dum, ])ipx^^;,y|ij4^1fsiis et Apostoil cj)^u«iiint^,,^Ut 



%i1f rlt.ABFAtf0. . 

Wxeridi iii loco quoque et verbis ^uibusque^ ex clicmdi 

ecHistietttdine expKcatia, sedquid cogitwe, aut dicere^ 

pro illoruih tempomin opinioziibus , 6i pro sua ipsoruoi 

trerum ^uinarum scienlia, et p6tu«rint^ et debuerint; 

lion; qaid le^a aibi voluerit in hoc rel illo sermone, sed 

qtloiilodo ludaei, ipjum audientes, eiim intelligere pofx 

tueHnt ac debuerint; non^ quid Bcripsetint viri sacri, 

«ad mim verum n';, quod scripserini; non^ quod ub 

veni^ visum fieetit 9 sed num perum sit per se y rebus 

ppe tfanae rationfs consideratis; non, quid docuerint, 

aed quid docere poiuerint pro ingenii sni modulo et pro 

xatitine illbmm temporam ik hominum ^ quidque fuis'- 

sent scripturi, si scripsissent alio tempore et aliis ho^ 

minibus.' Roc fere dicunt libros sacms "Sk T. interpre^ 

lari historice, hanc putant esse interpretationem hx^ 

atoric^m: 

Vemm haec laKs iiiterpretatio profccto videtur esse 
j^t^inum inauditaj ddinde lubrida etfaHax, porro plane 
incerta; denique lioxiaet periculosa. 

Primum tnauditam diximus. Atque id quidem est 
iti promtu, interpretes grammaticos scriptorum , et sa* 
cronun, etprofanomm, statuisse bmni tempore atque 
j^emplis docuisse) in hi^toria cuiUsqud temporis et in 
rebuiS qiioque, tkse adiunieutum interpretandiy sensuin^ 
IqUfe verboram reperiendi necessaiium et plane egre- 
giUm ; ' nosqu6 ipsi Siximns pauto ante, atque in hob 
ipso Comtnentkrib dc^uimus permultis lobiil Deiude et 
illud constat,' fui^se intei^preies, ^ui in viirbis dicendi^ 
qiie formuli^ Sddptorilm sacroriim^ in-primis loannij^ 
rep'eris5e sibi videreuW notiones phiiosophicais Oiiosti^ 
'^uiti; i^hflo^s^^ riatonis, Ati^diib6)tuiii quoque ei 



f^ it 1 B P ▲ T I o. xr 

Stoicortmi, easqtiesiibiicerentTiriadiQinis; aliesquo-^ 
que, qui, praetermiasa yerborttm acientia, et vsn lo- 
qttendi vdi nciglecto^ tel jgnoraid, in rebns poliu$, quani 
in Terbid expHcandiar laborareiit, rellentqne interprb-l 
tari terba e rebtw dt priiicipiis pfailodophicia , magiSque 
j>]iilosophdteilittr, qnam inteipretarentur; immo Tfero 
iales fbiase osflini tem^ore mnltos, est notisaimum dmid^ 
hva. Necdenique fngit quemquain, ftiisse interpretoa 
Scripturarumv qitf se iactarent iudiires et arbitrc^s ddi 
ctrinae; in iis traditae, nec qulcquam admitterelif iti 
religione, qtiod iion iiecessariis r^tibnia cohduaibnibui 
InteHigipossetdemonstrarique, ac rOIgionem totkm ad 
philosopbiae decrdfa confonnandaui. esse damarent. At 
vero et iHud constat, quid rhi erudiii disputauet^iit 
cotiti^, qudnque tsnm ratiohts trerUm et l^timuiii eaat 
lA Bcripturi sacTa esplicanda, eiusque doctrina eiplo- 
randa, tradenda, demonstrahda, dt^cuerint. IQud au- 
tem est notium <6t inaudittmi; aliam tsse intei^pretktib^ 
hem grammaticam, aliam historicam. Voi appello, * 
quicunque estis nostra aetate aUctorum graecoruni lati- 
norumipie expli(^d6rum i^rindpes, num siatuatis, in- 
terprettftiohem aliam essi ^ainhiatlcam , historicam 
allam? num putetis, in interpr^tahdo noA verborum, 
'quain potiu) r^m rationem habehdam essey quaereni 
'^iim, 'ncin, quid Ai^erit aliqhis pet* Verbd rite explicata^ 
sed quid dicere pbtuerit et cfebueHt plro ratione s^orum 
temporum et bjpihionibu^ ahte cipbs , eCiam contra lo* 
quendi consuettfdifiem, vldenclumque, quid dicturui 
fuisiset, autscrij^ttirtls; si vixisset alu) tempore ei inteir 
liomines alios? htiih e^stime^^ Philosophos et Orato^ 
^^ graecos^et' tatindsndifl ^uicqtaam locutos esse et 



XYi T a A K P A.T I O. 

icripsisfle ex suo ipsorQm ingenio, $ed non nisi ez inf- 
genio aaeculi, nec dubitetis, eonun sententiis, deeretis, 
dogmatis subiicere notion^ et opiniones plebis? nuni^ 
duxn.sustinetis personam interpretis^ arrogeti/i vpbis au- 
ctoritatem iudicis etarbiiri? num vindicetis vohis ali* 
quid amplius, nisi Jboc^ Tt. doceatis, quaenam via af 
potestas subiecta sit loco cuique,^ vt alter cogitet eadem, 
quaip.cogitauitscriptor? num concedalis:^ d^vobis, ia<- 
terpretibus ggftmmatifiis, statui adeo contemtim^ .tati^ 
quam axa vestra tota requirat nihil amplius, nisi verr 
boram scientiam^ e vocabulariis petitam,. et regularum 
granuxiatices y coniineaturque tantum inierpr^iione 
yocabulorum> non renim? Enimuero Scriptores sacros 
^onaliat sed potius vuaeademque rationp explicandos 
essO) qnam proianos, statuit ac docet Scripturarum sa- 
crarum.intej*pres einiditissimus quifque. £t tamen pu* 
taue^is., in explicandis libris sacris N. T. lo<;um habere 
ihtcsrpretatioiiem aliquam historicam, a grammatica dir 
versaifl^ iu ^xplicandis scriptoribus profanis inauditam ? 
Aut num videmus, interpretes auctorum classicorum 
quaerere, quaerendumque esse, praeciperey quid ve- 
rum sit, aut quale sit et quam vere dictum sit? Immo 
vero vnice quaerunt, quid dictum sit in verbis^ rite ex- 
plicatis. Quid v^nm sit,.id aliunde constat et cob- 
stare debet. Potest aliquid verum W9t per se, quod 
tameu in verbis non inest^ vicissim fabum tibi videri 
potest aliquidy quod tamen in verbis inest. In librip 
humaiiis quot quaeso dicta xeperiuntur , quae sint falsa) 
et tamen etiam falsa recte ezplicantur explicarique pos- 
sunt. Multo magis igitur in libris sacris,. in primis cum 
persu^um nobissit^ diuinaesye atque adeo vtnssima^ 



r R A uw JeT i'of '^n 

qtiac triidflMiiry ^ rdiqinim est vnma Imc, ft trid^liiifus^ 

qidd di<^in sit IiiMrpreteii *ituet0ratt& dMtitmtm^ 

qnictinqiie teiMMliC exj^candi rttiOHtttt' legitiKnhv 

seuperTsi ratotTBiione hac, yt quaererent^ quid cisety' 

ao deinde deHnnn, 6i luberet, de cftusis quaerer^t^ . 

qnali ai assequi non posflent, nou propteir^ Mih ipMH 

toUcArenty aut fieri posae^egareut-; ft>ret enim tidieu-^ 

Jnni $ Bed vel o^sMritatem rei , t^ iogenii 9ui im^eidl^ 

litatem ligneseel^ent. Ka at^e ad hanc iiormn intet^ 

pretum ^ntoetudifaeitf seiuper , quieunque excellereiltf 

in ekplieondiB libriiMHrUt exficfPBiA e6r.uin diuinitate^ 

multo magis quaercndute 'eXisthilayiitV ttdkt^niM hoe^ 

qnid in iis dictum esstt traditumque rerbis disertiA, riie 

ntkttecti9,*eft^aai^teU.modoiradila t^r^ slMci* 

piendd' dM sMoegtiMtft tMiqtmni<veta atqua diuina, nM 

ppopUamf i^cmaMa! eorum inddleni^ tnodctai eausaiqoe^ 

Magare nonpossent, in dubitatioiieiir -roettliiit^/^ttr; 

iMoMfe tituperamnt et repudiaruHf /sedv^ in t^boe' 

atiiAomnibus» ita iit eanaa tam grauiet aMna^-^Mm^ 

Aaai aapientiam {MHarunt, • ere^a jDlM',* doS^at Affite/ 

T^ S^. Atqne faaecdmiuni Tei*a M i» 'catua rdi^eiuaf 

ingena hninani Ubertaa» qoae niihirtuii est ittf Umpe^ 

nrta, vt taiitiini abiit a liocatiae^ temeriiate, ittt^g^m^ 

tia»€j;3ettitattst i^iMntufnia tbmitntis yel stiiporb vfi^^ 

wmtj ^ Vt el^^Sei;i^rai apsas) »et re^^^^^tffiii 4irai£ttto^- 

OTawinet^quMeBiViieaq^ticet^» ilMfclpqn^ieenipagaei qtiMi' 

pi^ai^ inter ae !?idea0tur, oonciliat^ i«albjgua>' 'IMM 

pMiriam obaeirioAt e clairioribiitf^iUnJlret^toimHaF aii^> 

liaargMMwntif cj^rfnani^ jnoti rer#>at8b0i|er>doeifiH|ai^^ 

BQn^dAaBUltfria^ aiairprofelat leMi^pabt dMtrim^ 

MftoMi^^tan^^^pitt^ oblelMaMMfait^ ^tmkcMoj 



]|W ftA. A 9 »i 4 «. *.Oi 

|l^.^iwulu ^ i^vu4p]Uti|lis et Qyifdonit humaoae, ve) 
ffWW^ft'' 'W^yi ^^ lqgji.r^cC9,i|itcqpDetandi obteiyi^ 
:^.yj(r#rbQ ^fm9T<lHbi|e|t/onwi|i, riyhil arbji^o /howiiu» 
fimifs^j,,vfiu flijbi i||^o]geat in. rebu# dittinis tUra fii^ 
^^iff^M^im^pfii^m t^g mmUie finaat, eed, doin.ie 
libflWP 99Um^ Hb arbitrio et aaptKurftat^ homiapini 
DffoiiMtraiat^. .««r.4>^if>^^^, «U! ^c M^^e* e^eii^^ 4« 
QiiinittuaaeruitQentt^doatianiet verecwdim quam. «I 
«^jravm graiiitas fit e<^)^8|a^ reaerei}ti«»tiure euo pottalnt. 
]^lti0i^v^r<i,lo<p4 oum timore <i^rtef in edcle&ia , Dei^ 

., rOeinde luhriqa est .illa interpn«iaMK>«atip, ^t; nisl 
)M»^i9[)^(f(4ta3&,. Demderat eniM» «liwimn non M^^bi^ 
niifntv qn^ iietiuf reinfniiiiteUigentiAjcMUtw ineoinar; 
gpam etimuUainriinguadrum 0cif]aiian^,y ne<? diligfsntiMii 
Qi:CoiitQittiiQine;tio zQagnain, .. Dec^.ingeniui^ anbactuini 
lobgit. ^«rt)iA9tiqn||( .ia :Sf^iptonbu^ prolanift^ expUeanditit 
Vo^ cupide e^fM wfi^UmiMt^i^f»AVaA YiuidiomNttn 
patie^ori^ne')i«^wii» i» pnuwM^cun' decipiat .doJlcen 
dii^ fliadiMi] f >eL qiedf» i iicttDftiui^ ;^ftt eub tilitatia ^! iaeeota^ 
^uwia animi^* *Ht«Buauii^emi»<;ex4ultnnttejaaidi 
idtatM^ libide: ate/£atgetldittoettlia]!i»4i'qp0 eto^if^^ 
ajnp Iitenavani»9tudiii5J ncic .vUa re mi|gie cenTehoretan 
9iam iiMeitm. «iitrrimgiigen|ia et| TOonUmln:: lingw*Banu> 
qMMTc^tmr atltm Qeeiioertiua, .qii«Bfcieasam vduliiiiipr^ 
o^iiniieiend^jflkitfdilDilgaqdiiv : AodMriil 



psMaiiQaett^ jitiiiiaii maiifciiii jniMticeui^^"''*!''^»*"'^ < 

d 



qne iiitef]MreUtion€m eam, gniie Terbis adhaeret, itqm 
cx his TpatiuB rea^ ^pudn vcrlMi ez rebm inteliigere iu* 
bet^ contenuBne, tiiiqoam ieinnaniy minntanv et ad 
inm paroffn idontam, Uteralem drtenint et U- 

ty qvum cqmitaret ▼erbu, ijllabss ac singnlis literi^ 
flBDiitisqne praeceptif et obaeruatinncQliSy yocabnlorunL 
pfannamqne explicatieney noii remm. Et quo magis 
le&igesoere sokt studium Unguamm , eo magis htbrica 
Tideri debet et fidkx haecinterpretandi ratio. 

\ 

Est porro (dane incerta. Etenim sine accurata 
▼ c f boABm inteUigentia , necesse est^ vt remm ipsarum 
aotEtia atqoe Teritas flttctnetur, Tagetorque ddbia atque 
incerta. Otnm tempore iudicarnnt Tiri sapientissimi^ 
Gom omnem inleDigentiam , tum in primis scientiam 
remm ac disc^namm , renire per inteliectum rerbo<- 
ram, non hcntm a discipliuis et rebus, et quicquid 
eertnm sitin scientiae genere quocunqueet a dubifa- 
tione^Ubernm, id hanc vim habere a necessaria coniun- 
ctioBe notionnm cmn verbis, ysu et consuetudine lo-* 
^piendi definita el recepta. ' Qnod si Tuiuerse veru^ 
oet, palet eudettter, in omni interpretatione librorum 
caittBonnqne generis Ottutiia constare intelligentia verbo^ 
mm^ hoG esty •rientia^ quae . vooabulo cuique notip 
enbiecta' sit, hanc vera scientiam neo esse, nec esae 

^, niri cognho vsn loqnendf/ Ysus loqueudi autem 
I sit^ fheritque in primis oliln in Unguis mortpis, 
^ooeqae sigaiiettlns tribuerint scriptores antiqui certis 
^irimadam vocidiadis dieendique jbrHnMsy id docet et 
i a eer e polest non nisi« Grammatica per obseruadones 
^ s^nliccHi voribemm , diasqne sensne reperiendi ra- 



^y^ J» E ▲ X B A T i; O» 

tioires, <5ramtnalids prapri«s. Vnde effidtar, piiniuin, 

graminaticam Ubrorum humanorum diuinommque in^ 

terpretationem eaoe vnice certam et Mf«A^y adeoque 

:^ioe yeram et legi(imam> propterca, quoidam vmoe 

pendet a cognillone verbortom et necesfaria connm^ 

ctione notionum cum verbia> dicendi loqttendiquecoii* 

6uetudine recepta et definitaj quae «Mjyol^Min intdrt 

pretaiidp flpectari debet omnivm maxime; deinde vcro 

interpretationem bistpricam, quam dicunt^ certam nec 

esBty nec esse posse , neque affyoAwarhabere, propter- 

ea, quoniani ei ilecealitas.illa non inest, nec verborum 

obseruations nititnr^ «ed rerwm natnra, per conduaief- 

ne9> aut coniecturaa vtcunque cogaitii. Ac videmu^ 

interpreteo^nQimulios iudicare de rebus, in locis Scri^ 

pturae tradirti, quae nec rccte intdligunt, necrite eac* 

pUrare poasunt, huiusque audaciae oauoam ease nulhua 

aliam, quam- inscitiam linguarUm et interpraiaiiMia 

grammaticae. 

betiique periculosa est, cioclrinaeque ^uinae, imHaO 
vcritati in vniuersuto maximenoxia et pemiciosa» :.Et- 
enim.cum primum in interpretando diaceditur * verbi^ 
et iudicilim seiisua a rebus duicitttfv quaei-itwque, npn^ 
quid dictumTat, sed quid dici debuierit ,eat opiniombu» 
anteausceptis, et.num VerUm ait, quod dictam est, ^ 
esse poaait ex decretis rationi», heo /eet, phflospphia^ 
BUperximae, >^uocatur veritaaad iudicitim humanttm 
ingeuilquehunMmirarietatemfftincoMtanli^ datuijr 
que cuiuauis v^llibidbii» vel itaacitiaepoiestaa aic UeeiiT 
tia cffiaenis, fingeodi,'ScriptuiMu tppq^endi et ootttua 
grammaticas Miiones ad ^raaruflt opiniopu» praet»»- 



VRABFATIOi XXI 

o0ptarniD, toI «cko male santfrain/ arbitrluni expli- - 
cmdi. AtTero qais neaeit, quam fadlia sil lapsua in 
lanta knmaiii jnge&ii procliaitale et Inxurie nouandl, 
xtmfi^y dinimtua tradita«, ad acientiae opinioniflque 
miae modulnm exigendi, et quot quanta«que noxas ai- 
tnlerit liteFarun inteifretationiaque grammaticae insci-» 
tia, aot negkclna, doctrinae dioinaey quas nondum 
dnctata esi eecleaia <rhrwtiana vsqne ad hodiemum 



4nt qnid tandem per interpretationem historii^am 
npenaseaibi yiai aont Tiri-docti nottromm temporum? 
ScQieet hoc, (i^tainnr ipsisaimia verbis eorum,) capita 
doctiinaey a lesa atqne Apostolis tradita , sine ad fidem^ 
aine ad mores pcrtinentia , esse non nisi historicay sine 
historici tantnm alicuius mome«iti» i^ullo modo^(^;ma« 
tici y hoc eaty in iia oontineri opinionesy lesu et Aposto-* 
lis proprias , non veritatem absolntam et aeternam , ra- 
tiocinia mntabilia, etinslitntatemporaria, adillorum 
tfimpornmhomineapertinentia^ iisqneforte TtiUa, non 
Tero decreia neceasaria^ (essentialia,> neque adeo im* 
Bontahilia, omnibusqne onmium temporum hominibna 
oommnnia et sidutaria^ normaii credendi agendique 
temporariam, nOn perpetuam , certam, omnium futa<" 
voram tempoi-um hopinibni destinatam ; quicqnid igi« 
tnrreperialur pef^hisloricam interpretationemy id non 
Bisi esse histoiiei quid; qpsam dodrinam christianam 
taxitnm fsse histarioam, jioc eat^ es ea disd possenihil 
alind^ nisi hoc, quid lesns^ qnidque ApostoU statuerint, 
er^deiinty^ tradiderint suae aetatis hominibus, quld- 
que ab hia oognosci pi credi volnerint^ n(m vero quid 



IXU 7RABFAXIO. / 

cognoscendom credendumque sit ab homiQibus ommsio> 
omnibufl; lesum et ipsum nec tradidiase el manifestaMa^i 
nec tradere et manifefltare voluiase^aut potoiaae doclii-^ 
nam, quae esset norma credendi et agendi necessana, 
per omnia saeculayim auctoritatemque habitura, onmi- 
bas omnium futnrorom temporum hominihus saluti«< 
fera et a)> omnibus y qui ad salntem aettrtam adspira^ 
Verint, fidespacipienda; fuiasQjquidem diuinae prouir-i 
dentiae consilium, nfanifestandi per lesum quaedam 
capita, sdtu et creditu necessaria.omnibua9 sed hoc con-» 
silium Christo ipsi fuisse incognitum; Apostolos autem 
multo minus de isel^ionis capitibua certi quid sduisse et 
intellejd&Be , aot tradidisse et tradmre potuisse , , ne dini-. 
nasse quidem > docitrinam , ab ipsis traditstm , esse nor- 
mam fidei atqxte vitae perpetuam» immo somniasse etn^ 
%ikiHK¥tov aimw^t rcfditum Chriati mox futurum, re- 
gnum terrenum> ^v «^ migmfal^ wv 'Xqwtov ittchoan«- 
dum» et id genus alia; igitur lesom-in docendo neo 
spectasse, nec spectare potuisse futuix>rum temporum 
homines; institation,em eius totam pertinuisse vnice ad. 
suae aetatis gentisque hooikiesy ideoque ad ludaeos;. 
horum opinionibns, temere susceptis^, lesum se acconn- 
modasse, exiuslocutumeomfuissey ex his effataeiua 
et expjicanda esse., et niun vera siiit et probanda atque 
credeuda, iudicandnm; neque emai eum vbique tradi- 
disse^ quaeaint vera, et fide digna; hinc doctrinam, ab- 
ipso traditam, non tentinere diuinam aliquam reuela- 
tionemy quam dioere solemns; aed non nisi phiioso* 
phiam quandam, et quidem ludaicam; etenim ori^e^ 
doctrinae et adentiae lesu dd rebus diuinis repetendam 
esse et ipsam ex hislona, hoo esly «x doptrina magi- 



W KA X P A T I O. XXlil 

str ofog i fndafoonim , alioromqm J!K«is Mtaiis Tirorum 
MpioaCjoramf €k quoram aioo itilstitoAc/m ^ giae coHo^ * 
qinis toCam •Damifeapientiam habaeitt, et ingenimn 
aomn excofaiaQrit; Meoque lenunigtiora^e mnlta, immp 
yero lesnm erraate, errorea tradidiate ncin tantnm po^ 
ftkj aed etiiam diacipiifis, ac pfnrnfiiirae^ vt eosaem 
dwons spargei^t inter Cairistiano^; dininam tamen 
sapientiam hos errores lesu et Apbstdlorum rertisse in 
salntem iUofmm tempornm ; hinc d6gmata , a Christo et 
Apostolis fera<yta , Vera esse et pro veris hahenda , non 
pfopleiM , qnonlam eb iis tradita sint €ft scripta in H« 
kjs saeris , a^ tantum hactenus, qnatenns vera sint per 
se, hoc est, qnatenusdotisentiant^cnm prindpiis ratio- 
BBs;. neqoe adeo omnfift v6ra 'essef et certa et neoessaria 
capita religionis^ qtate rn hfs Khris tradifa reperiantur et 
pvo talilHis TQ^iD haberi soleant; llnino* rero pleraque 
eise motFta, Mtt^ttMassaria, tempor&ria tiintum; et 
quod attinet ad libros sacros , eorum originis diuinae et 
auctoritatis ratiottem habendam esae interpreti historico 
planemdlam; per interprettitionem histm>icam demum 
indieandmn deS&iendmnque esse^ ac definiri posse, 
'■mn doctrin, in -iis tradita, necessario pro dininay 
digna dodore , dlliinittis misso, haberi possit ac deheat; 
qoicqnid inlerpi^etitio historite non agnoscat pro do« 
ctrma dininki, id protali non esse habendum; nec su-t 
mendmn esse, scriptores sapros" fuisse <erroris expertes, 
ant errasse mmqoaan/ inlmo rero ponendnm^ eos er'-' 
rare qnoqne ifOtnisBe; fibros sacros 'itt ▼niuersnni , in 
primis Conmiintarios Eaangefistahim de rebns^ a 
Cfaristo gestis^ dnhiao esse origiMs et iitictoritalSs< nb* 
minfttim loatabemii Ena^elinm acriptum es^ non a 



I ' ■ 

loanne ipsd, iod ooMavcmatom fib alio, atedo quo^ ecc 
4 Bohedifl , seu £ra9Qieiilis qaibiiaiiaiii » .a, loame «nifimt 
exaratity oi; qpibuA desmnflisset, quae ODUnliD ipnUa. 
accQininodaU ^iderenlw, quare etiaA W Mmn V»«n^^ 
iwnfyiUw dicatar, acilieeti, quoaiam conflGriptum fuerift 
W narratiunculia loaui^eia de Christo! «^yiptqm auten^ 
esse totmn secundnn). principia philoflKipluae ludaicao^ 
Al^andrioae» ^ Qpntuierenec>doctrinamIfr4u puxaBiy 
peQ bidtoriam Teram^ «edTbeologiamludaico-AleKaii^ 
drinain^ et fabulas multaa; nes^iMU reruin«ste ▼itai^A 
aum^ QQtiones abtfcuraAy confuaaa, non ada^uataji» di^ 
^udi ratiQnemt quem ^tilum vocamus» homdam, bar« 
baram, ne grammaticam quadem» ita» Yt ]jQioa multa 
^nsum haheant yel auUuiii.,.yelab«mum9..vtquepem« 
tos videatur deaperandum eaae de sana huiu3 Euangelti 
interpretatione« Haeo reperi^ «bi viri ^nmtper iatarm 
pretationem historicam» ^iuo, giwmmatico.f,hiatoricam 
«iua propugnatQrea% 

^ Quae si yera easent» aelam profiM)to videreluie de 
leau , de lc^atione eiua et doctrina diwiar^: df S^riptdra 
aacra eiusque inteq»retatione legitima, de/^ehgio^o 
ehriatiana^ dje rc|ligioae vniuena. BoneBeus! Quia 
tandem est lesus» qnid opus, quid sdteritum eius de sa*^ 
Inle hnmana reparanda» si ne fnerit quidcim diuina^ et, 
aetemae veritalis doctor, fide.dignus, a Deo missus? 
Quid doctrina Christiy tji eam non a Deo habuerit, ^ 
a ^nae aetatis magi^t;ris didicerit, aul suo ipsius inge-^ 
mo excogttauerit, snisque popularibus tantum tra^^^dieH 
rit? Quid adueQtus,eius in hM l^rrMiy quid mors, qui^ 
resurreclioy quid adsoeniip ^k co^os^. ^d sessio ad 



V & A £ F.A 9 I o; XXt 

dextFam Patriiy «iqiiibQ«sp«mj«faili4Ml«mtefmiUm. 

9tae «tfttaiaiv, ai ne^ne «iiu, aeqiie Apostelcxrtuii dor> 

ctrina lide dignA eal? Qmd eMMiff^M ^atjb , perfideA. 

iA Cliristiuii cQHieqiieiideey in qna, Apostoli dq^t^ 

coiiBpicaam faetam eise gratiaiii et ipUmt^^nlm^ Dei 

infinitam cl imaeittam sapienliaiii) ventnxia «aeoviia 

emmbiM a dfnir a nd a m , 11, qoae letiv doeuit^. praeccfit^ 

mBtilnity taiitam temporaria fiierant? Quid iaela lem 

miranda^ ad qiiae totiea ipie proaocauit» tanqaama^^ 

indabiiata cQae mimonis diuina^y A vel ad moraa aUe« 

goiias detorqueantury qaae.fiiit Wolatoani iiiiaiuay Tel, 

qaodadeo eot deterias, ad nataraliom caoaaram euetitii» 

rei^ocentnr, ^busdeceperitlesus» saltm dedpi pas«-> 

^ atimperitam plebem? Quid bistoria ^T***fTlitn, 

^piam patamaa ease baain rdigioiii^ et fidei cbriatiaaae» 

ai %iiciita coBliiieat et anijes fabutBs ? Quid ^Scriptura 

aacra, qmm ahmmi disdplinae jeuaag^licae ad vaum» 

OBBesetprofitentur/^tcredant, vnam esse, etcertam^ 

et.tutam nonnam fidei atque vitae, si Scriptores sam 

tnididerint non enunciata diuina , sed sua ipsorum alio^ 

'nunqae pbikisopbeinata? si certe, qoae tradidenmty 

T4ffa ao dii^iia babeoda sint Hoa,per se^ et qaoniam opo, 

^oina tradidenmt^ sed quatenas ea pro yeris ac diuinia 

'agnpscit bumana ratio? Qoi4 interpretatid .Scriptuva* 

som, si m)ca foerit nou rerbisy sed ^ebus, mm lingaa-» 

xnm praeddiisy sed rationis, hoc est, philoaopbii^ ho* 

diemae decretis? .Qaid religio yiiiaersa) quid sdentia 

Tcnim diuinarumy .qoid fides et spes, in Christo posko^ 

qttid totos chiri>t.iaiivimas,. si ratio humana et phi^oso-^ 

phia TUA Tnos fons ait sapienti^ 4i wuie et in cama r^^ 

ligioiiia iudex supremus? Qaid.dpctrina Chriiti et 4p<>*- 



nvs p a ▲ B p ▲ T I o; 

stolormv taiplini, qaatn ^i(»teiiia aliquod pbilofophi- 
o«m 7 At Tero. quid damam eat, leram, Dommritn)* 
dknegaiVy blasphemiis afficere, diainam eios legationem * 
daUam , immo vanam et imtam reddere ,' eina doctri^ 
nam oppugnatom ire, turpiter deformare, perstringere,' 
kidibrio exponere, et, gi fieri po^aity supprimere, to^ 
lum Christianismum e religione remouere, hanc vero 
-^nittB ratioms angu^is eoercere, mimcnla deridenda 
propinare, vanilatiaooargttere, infamare, saeramScnk 
pturam torqiiere tam diu, donec sapientiae humana» 
plaeitis accommodata esse Txdeatur, eam corrumpere^ 
eoniecturis misy ad contemtum trahere, eiusque anw 
ctoritatem diiiinam infinngere, fundamenta fidei dixir 
aCiaBaelabe&ctare, ooncutere, penituH subruere? Qtti' 
tandem acddere poasit aliter, quam, quoddocnit onmiir . 
liistoriiEi, grauisaima hniusreitestis, nimiram, vt, con«-^ 
temta et proscripta qfiaai Scriptura sacra eioaqu^ intmv 
pretadone grammatioa et iinguarum scientia erudika; 
religio omnis contemnatur, eoncutiatur, eomimpatur; 
perturbetur, subruatur, fimditna euertatur, omnino** 
que' toUaturet ad religionem naturalem redigatur^ «ui 
ad Theologiam mysticam reuocetur , qua niliil fuit do-^ 
ctrinae christianae pemiciosius, et in ftv&olo/iap inanem^' 
siae adeo etiam in poesin, res quasque figuris et fictio*' 
nibus inuolaeiitem , conuertatur; qito inprimis incli* 
naire videntur nostri temporis Theelogorum et orato- 
rum sacrorum non pauei , cum in tradenda religione 
delectentur mirifioe troporum figurarumque vmbrisy- 
ferumque sensibilinm imaginibus et phantasiae ludi^' 
briis, Mysticorum ^l^anaticorum nationi olim femilia* 
fibus, qoibus^ dum capita fidei moUiora efficere et hu-* 



7 & A IS F A T 1 O.^ MXYll 

manae saliom apcioni reUefve tenla&t, et aliot daoi* 
pucuit, et aeoiet ipsot; yiciniia vm>, rt cmsa ignoana-' 
tia rermn diuinamm, imnuaaB barlMuies, et eintt ^jir 
aBfiidiiae fere et iiAnttae oonilM, foed^ fnpmlitiOy 
aomnia hiunaiii iogenii et opinioDnnil portenta horriday 
onini«qae generia nefrnda ▼itaa et eeelera , ri et agmine' 
qoari facio, ixTompant in eeelewun ehrietianam et Tfci^' 
cpe dominentnr ! Euangidium amiUtniM , -dicereeole^ 
bant TeriMime , qnorom ope cins pnrilae inatanrata eet^' 
Euangdhm amiUemua j n Uierat amuerimuB, adeo- 
que etiam, ai ainieerimne interj^retationem Scriptora*^ 
mm, per pneeidia literamm inetitolam. Certe noU^ 
Ule Yidetary qnod faterinon dubitaait, qid nuper in 
pecnliariUbello aggreeBus est defen^onem rationaHeoii} 
(horribile Tooabnlnm , horribilior res !) fassue eet igttiuv 
praecones intetrrelationis grttimalico-historifae e«ee 
propognatorce rationaliemi. 

Interpretationem eam , qnae nititnr literarum he- 
braieamm, gmeeamm, latinammqne ecientia insta ee 
acoorala^ piaeoeptisqne grammatioie et rhetoricb atqno- 
aliii praendiie , Ttitatia in explicaiione auctorum olaesi*-' 
ooraniy etatoemut omni tempore -riri eraditiAsimi, Tnioe 
veram^ legitimam et certam^ei0e, alque ad Teritatem 
et oognosoendam et defendendam fructuosam , eamque^ 
exietimamnty aocuraiiue c(^;noaci ac duci non poese, 
qnam ab inteipretibas et criticis Mriptonun dassico- 
ram^ boey ineulcamnty consnlendos esse ante omnia 
ab ▼noqnoqne, qni ad explicandos Itbros sacros acee** 
dere vohierit, horam seueram disciplinam itnitari dpers» 
tnxe interpretem Seriptnramm seorertun^ qnoe yideaneiie 



3fXyjUI P. & A £ F A T I O.. 

v6i;«&totea«er in .^^licatidis libris Iramanis eora; dili- 
gontsft, reawentia, nuodeetia, religione adeo, tanta, vt 
Muocarent. onmia ^iUgentissime ad praeceptoram 
grammatiooram «ubtilitaAem et obeemationnm verita-* 

. tem, nec probarentinterpretationem vllam, qnae ab- 
llorriBret a linguaz^m:! consuetudine, atque faterentur 
oiliusy ac non satia rem, aut verim inteUigere, quam 
aiuitores ipsoa vituperarenty eosque peccaase concede- 
x^fnt, aut interpretationem proferrenty a genio lingua-< 
rum^bborrentemi laborarentque maximopere, vt com« 
ponerent cum veritate jDt lit>qaendi ratione, si quid .iis 

^ viimm fiierit abborrere vd a veritate, yel a aermo- 
W elegantia et dicendi oonmietudine recepta; putarunt 

X (mim> quod honoris haberent viri eruditissimi i^telli'* 
gentiNimiqueUbrishumanis, id multo magis tribum- 
dum esse libris diuinis, qui saltem per tot saecula habe-< 
rent diuinitatis auctoritatrai; vidssim vero dehortati 

' sunt grauiter a licentia, leuitate et temeritate eorumy 
quiproni essent ad corrigendumj amputandum, reii- 
dendum, taxandumt parumque aut nihil reuerentiae 
haberent sacris Scripturis, immo vero in eas grassaren- 
tiir ea audacia atque impudentia, quae.ne concederetur 
^uidem in vilissimo Ubro vUo , vt, vbi reperisse sibi yisi 
iuerint quioquam , . qaod vel non satis caperent, vel cum 
plaoitis philQsophiae reeentissimae non oonttenire vide*^ 
retur, id ftatimno^ repudiarent tantumy vei*um etiam 
«4 contemtum vniuersorum sacrQrttm.Uhroram trahere 
lentKrent; quod profecto esaet ve^tati non succurrerey 
aed ilhidere, non defensionem pi^we^ sed insidias 
struere;, memores enim fuerunt semper viri erudilis^ 
ainiii> iique aapientissimiy onmem httius vitae sdentUm 



imperfeclhm csse> ' iUfiipow^ fu^ fmi&nofM, Mgik aa- 
ctor€8 extitcrant MiaMreB^ue'«eefi*uai^ au<M|«^ dMHP* 
plo^locttenmt ae demonstriratiC, qttemadmdditm-mm*^ 
cQiiuqm hofliiiua chriftthmi, ^ita mttlto^ttlagitf interpTetia 
Sctiptmramm etTbttologi tBse^ M*eaitt.iMipietttii(e ^m^ 
jme pia mente-wnitiin xfaaAmxAi ety ai djttl^rtit ^rWl 
tradiu repererit ia Scriptaxi»^ 'fide «u^Glpete^ iifMi 
efficere^ vt et alii iia fidem habeaat moremque mrant, 
non autem eorum modum et catisas indagare, et, si 
asseqnl eas taon poluent , friuole diiildicare et impie re- 
pudikre, nec, contemnendo in$titutionem disciplinam«» 
que dininaifti, sua sapie^tia superl^Ire, et per sapieii'^ 
tiam perire, (est enim eiiam qaidam mt>rbu§ sapientiafi^ 
vt Ptinius 6isiif quo perire solent non pauci, ^wni^ 
\ig thw owpol, ifiwgctv&tleav,) aut sibi arrogare, ^iu^e 
non cadunt in infantes et discipulos, sed aetatis et 
scientiae.maturitatem desiderant, ab liiic vila alienam. 
atque in vniuersum imitari disciplinam Apostoli , qui^ 
parentibus hostris, inquit, A credendum obtempetan* 
dnmque taae existimauimas^ etiam in iis, quornm ra- 
tioneB Don poftBraaras per^icere» qaoniam dtdicefamtts 
▼aa atqae experientia>. ab ipsoromanKnre et prttdeotkl 
proficisci ailiil posse» Bisi qa^ ad :salatem nosQram 
pBeFtineret$ ov itokltf ftikhop Hnmrtijnf^t&u r^ itmpl v#^ 
9Ptvfuirmv, %al Cn^fofuv; Mebr» Xlly 9* ' . . .1. 

Ac talcaa curam^ dttigcQittam, modeatiamy 'wre«^ 
condiam et religionQm nobi# sempei^ cammeitdatam^lMi*^ 
Imimas in tcaciaadis .expKcaadieqnallibris sacris pet 
Jongam^annprttmLaeiriemy Tid mii ii m r nfibii adltibnliw b 
^pioqoe in-acdbtodothoe CqnuaeiitariO) ▼%, qaamttis 
iwdta aliai' haee aaltem ttD^ deode]^^ 



3fXyjUI F & A £ F A T I O.. 

T6|;«Atot. eat^ in .^xplicatidis libris Iminanis eara; dili' 
gontift, reaerentift, mjodeetia, religione acleo, tanta, vt 
reaocavent. omnia "iliiigentissimQ ad praeceptornm 
grammatiooram «ubtilitaAem et obeeraationam verita- 
tem, nec probarentiAterpretatipnem vllam, qaae ab- 
llorriBret a lingaazto consuetadine, atque £iterentur 
oiliua, se non satia rem, aat vedia intelligere, quam 
aiuitores ipsos ▼ituperarent, eosque peocasse CGooede* 
TjBnt^ aut interpretationem proferrenty a graio lingua-^ 
mmabliorrentemy laborarentque maximopere, vt com« 
ponerent oum veritate jDt liDqnendi ratione, si quid iis 

^ ^om fiierit abhorreM vd a veritate, vel a sermo- 
HJs elegantia et dxcen^ donsuetudine recepta; putarunt 

V Qnim> quod honoris haberent viri eruditissimi iiiitelli'* 
genti9siniiqueUbri$humanis, id multo magit tribuen* 
dnm esse libris diuinis, qui saltem per tot saecula habe-< 
rent diuinitatis auctoritatem; vicissim vero dehortati 
sunt grauiter a licentia, leuitate et temeritate eorum, 
qai proni essent ad co^gendum, amputandnm, reii- 
dendum, taxandum, parumque aut nihii reuerentiae 
haberent sacris Seripturis, immo vero in eas grassaren** 
tiir ea audacia atque impudenUa, quae ne conoederetur 
^piidem in vilissimo libro vUo , vt, vbi reperisse sibi yiai 
fuerint quioquam^ quod vel non satis caperent^ vel cum 
plaoitia philQsophiae i*eeentissimae non oonttenire vide*^ 
retur, id statimno^ repudiarent tantumy vei-um etiam 
ad contemtam vniuersorum sacrarum.Uhrorum trahere 
tentKrent; quod profecto esaet ve^tati non succurrere, 
sed ilhidere, non defensionem patare^ sed insidias 
stmere;, memores enim fuerunt semper viri eruditis* 
sinu> iique sppirinfissimi» onmem huios vitae scientUm 



hDpcifectlun c3se^ ' Aiyi^fov^ )^af frNii<r«i^^ «tfwk au- 

ctores exti4«rinit iiuuare8^ue'«cemiiiiv flu<M|«^ ikenp- 

plo-docamiDt ac dexttonstnaiilityqttemadoiediutf-mm** 

cniusqiie hoouuis christnaii, ita ntulto ttlagiA interpTetia 

Scripturamm etTbttologi tsse, arcana mpietttiaFe dini^ 

me pia ixieiite^wnitttn qoidem> ety ai d»^rti« ^vhik 

tradiu repererit in Scriptafi»^ 'fide taAJpefei i if Mi 

efficere^ vt et alii iis fidem habeaat moremqne mrant, 

non autem eorum modum et catisas indagare, et, si 

assequi eaa lion pohierit, fnuole diiu^care et impie re- 

pudiare, nec, contetnnendo in^titutionem ^isciplinam^ 

que diuinaifti^ sua aapie^tia super^bire, et per aapien^ 

tiam perire, C^t enim eliam qoidam mt>rbus sapientiMy 

vt Ptinna dixil, quo perire solent non pauci, ^iatl^ 

\^g tlptu 9Wfoi, iiiwgav^Jffup,') aut sibi arrogare, quae 

non cadunt in infantes et discipulos, sed aetatis et 

scientiae.maturitatem desidei^ant, ab hiic vila alienam. 

atque in vniuersum imitari disciplinam Apostoli , qui, 

parentibus tiostris, inquit, A credendum obtempetan* 

dumque esse existimauimus^ etiam in iis, quorum ra-> 

tioneB Don poteramus per^icere» qoonintt dtdicej^amus 

▼8B atque experirntia^. ab ipsorum.aiabre et pnideiitiA 

proficisci nihil posse^ nisi quod ad ^salutem nostrm 

pertincret$ ov araUi^ fiiJJiop msnyigittl^f^^a n^ nmpl fiSh 

vptviunwf, %0tl Cnffofutfi Jfeftr. Xlly 9* 

Ac taleas curam^ dihgcQiliamy xnodestiaas/wre^ 
cnndiam et reUgionQm nobi# sen^en caHHSieiiAstamAha^ 
bnimus in tcactandis expKcaBdisqn» lilitis sacris pet 
Jongam annprum^seiriemy videninsipie nohii adilihirieiii 
qjtteqoe ki acdbtodoihoc CanunenteiO) ▼%, quattitds 
iwdtaaliai^hMGaaltanttD^daiideiE^^ ^ 



Sffnili aabm nam ntiontm hAnc SiadqpiaimiiB 
4iiiiiiia yua oonUniuilioiiey Tt Thiqae malioiii« aeidem 
iiwlicoremw, diflicilia et ambigoa cirolimscnberanMui, 
rea etnotioiieajrenuiti admiicendi* definilionibns, aut 
▼erbis idem deciarantibns, iUustramnua, rerba diffid- 
lia .fiiciUoribna» wiora obuus^ tMpiea pMpriia, jcd 
4ominbi|5.puiig^ explicaremna* 

'Ihsertiimus vbique versionem' latinanf-, in qua 
summa cura acdiUgentia egjmus hocy vt sensum expri- 
meremus sine vlla detractioney aut adiunctioney aut 
immutatione, verba seligeremus^ quae, quantum fe* 
rebat latinie linguae mdoles, sua vi respondent graecis, 
eij 81 fieri potuit^ etymologia quoque, tropo, figura 
et constructione conueniunt, acumina sententiarum, 
itemqiie vocabula, quibus in lidgua latina nulla plane 
respondent, retJDeremus, in locis autem difiicilioribus, 
iet paululuin obscurioribusy quae admittunt interpre- 
iationes aeque probabiles^ verbum de verbo redde- 
remus. 

, Variaaviaormn doctariiminterpretaliones comme* 
Wfm^txth non pntaiiiiiiiia necesse esse, com facile cogno^ 
pvi peeient ex.CenimeiBtenis 6t antiqnioribua et recen- 
tioribwi mulfeO' inivufl voluimua recenaere ant refnlare 
interpretationeS) quae viderentur nobia plane abhonera 
Ur i<^ilima ratkoMi interprslandi et a mente viri diuini 
fH0txni§iiaim esae^ ^ partim quouiam animns noster aem* 
gier ablMnmiit vtehemeika! a mia controiiersBsqne em* 
^prttM'9i.imiiio vew in taiagna fdicitalis parle pond^ 
fsm^ ouiquam wMb «npotitam fniise necassii^tenK 
altercandi mm.ifBmpkBmLf partim^noniaaa pevMimiW 



mus, veriuii plua vtjlilatis «ffbrri» fiop^rom fNMnito 
•tudiiuDqae Bi^a coUooamiM. iu eo, ni.^pH^c^M» 
«asi perspiwt^ jSimU^vm ^d^l^v^et, mtj«^iifK> 
laenUs cc nfirmqnn ifl , ■suiua. yt defendamtM. «oMpm .«^ir 
iiclioties adiimaripnuD, i» yr^r^ r"T> "igTltfttlnp 
CMwmesita^ fuaifiiQram Yamlatetrowiiicftt^.eimiMeDe 
foleaiit ^jreoiter» Jgitair ^ v^iebile.ii^tBfpc^JitWM 
racoiniimiia.tMJbiw priieapua9 ^ Mtntn d^giMUj^ g^f 
Uram «ulcfli cQmpmaoBauimui eam , tauliu^ » ^iteerAi^ 
Ui masme p^lialtilia tideireliur, reaoigiie ek^Jicm^ 
Mniaetadine aliiaqim mtevpretelifli fraMidiia^. hi$U^ 
noB fuoqiae» ootdiiiiiari& tenltiiMmai im fup tameu 
ru iumoi haNmifi/99 aine . iditfarimesto )pr*fpifniilitM^ 
«zUtibnanlet» . iengis. ^ifputaliapilma' ladei orerVii | «nf 
gBHa inAdliyiiliem rermn iinpedivi magia^ fnkn.^Nlf 



Et quoniahi , auctdre Quihtiliano y ' enarrationeni 
praecedere debet emendata lectioV eam quoque non 
praetermisimui^ cpmmemorammui potius atque exa- 
minauimus quoque lectiones varias, quae allculus mo* 
inenti essent^ indicau&iiussaltem^ quae.lectio inviio-^ 
quoque loco viris, tei criticae peritis, visa esset ma-* 
xime probabilis; quamuis notabile sit, in tbto lioc 
Euangeljo reperiri varias lectiones perpaucais j' "'quae* vi- 
deantur alicu^us imomenti tase^ ik locfs vero primarus 
de Cliristo plane nuDas.* 

nM)lfcto»«aiili ^mM^m^ tA^^ett^iMiiA^ScripiaM^ti^ 
iad «liam mndtornm\»!isA[^^^ ^oikMiKiiluM 

MiiMs y ^^iatnls «fMtttnentlMn^tlihtMv ikdiilte#ai% 



' S^mld .aatom iiuii^s ntioneoi hmc. Seadpmmm 
4aBnU yna. eontiikxMiomf Tt Thiqae orttiouia aeideiii 
iudicareiiitity ciiffialiA et ambigiu ciretiiiMCiibmwmQs, 
res elnotiQtmjrerum) adioifcendi* defioilioiiibiiBy aiit 
▼erbis idem dedenmtibiis, iUustrawmue, rerba diffiei*»- 
lia.fiicilioribw» rariora obuiis^ iMpiea psopriie, jed 
fQflpnibiispuiigy explicaremus. 

'Ihseriumus ▼bique versionem' latinaxxf^ in qua 
summa cura acdiligenila egimus hoc, vt ^nsum expri- 
meremus sine vlla detractione, aut adiunctione. aut 
immutatione, verbaseligeremus, quae, quantum fe* 
rebat latinae linguae indoles, sua vi respondent graecis, 
et, 81 fieri potuit, eiymologia quoque, tropo, figura 
et constructione conueniunt, acumina sententiarum, 
iteihque vocabula, qulbus in lingua latina nulla plane 
respondenty reljnrremus, in locis autem difficilioribus, 
et paululum obscurioribus , quae admittunt interpre- 
Kationes aeque prob^biles^ verbum de verbo redde- 
remus. 

. , VaiJaaiwormn.dQctaraminterpretationes oomme* 
mi>r«(Te, non pnt8iiiiiiiis;xiecesse esse, com fiicile cogno^ 
m poesent er Cenimeistaiiis dt antiqaioribus et recen- 
tioribiiiBi mulfeo* abi«us voluiiikus r^ensere ant refatarp 
interpretatioxies^ quae viderentut ndbis plaae abhomre 
ftr i«|^iixiMi iratifuitt interprstandii et a xnente viri diuini 
fH0txmj§iiAmL esae^ ^ partim quoniam animos noster sem* 
g» abbwruit vehemei^ a luds controixersBsqne exu* 
#^Mrittll^9(.immo vepr» in Inagiia fdicitatis parte pom^ 
JK^i ouiqaam aofais «npositam fmise necemt^feenp^ 
altcrcandi QUB.^piaQBaiii9 partim^noniam petMiaii^sift^ 



muB, verilail pIiiATtjUiatU «ffbrri» «iop^ram iKMPiit» 
itudiomque m^^ <^UoGa|nu«. iu eo, vti.^xpll^cmMk 
eam penpictte^ i^u^tjreim^ ^despil^r e», mtj%<«i||H> 
mentis c^firnrKiiliUfl, •qumoa Tt 4efeiid«naiKi. eao^ ,(^1^ 
kclioties ad«iec9(uipnu9, i» fi'^* ruTi "ytitfttlnp 
cemneiite, fue ipsoiiim yenilater ownicitt 
Mdeaiit ^raiiter» \li^tw e "vaiietate.ii^tBfpceiaj 
reoeii«iiimu«.taatnm praeoipua9 et Mtntu digai^; g^f 
lernm aulcfli coiom en a o m i i im uaeam.taiiliu»» ^itaerflM^ 
kis maxiine p^1bftl|Uia nideireliur^ :.ea«a4ne nk^Jicm^ 
eenraei^Qdine aliiaqQe mterpretatidi firaMdiia^' iuAd^ 
ikia ^ioqiiey oetdinntari& tepl»uimuai in fuq tame» 
ni mnua b^cnitiite» «ne ideinmento jpr^fyi^nfHitii» 
«zistimanlety . lepgis^^ ^i^utalMpibufladei wverVia ;)Wif 
gBHa uldl^0rtiam rernm iinpedifi magia^ fukm.«Af 
unari* » . m , . i -. ;} «'i.- . : . -.r.?»' ' 

Et quoniani, auctdre QuintltianOy enarrationeni 
praecedere debet emendata lectioV eain quoque non 
praetermiiimus^ cpmmemorammm jpotius atque exa-^ 
ininauimus quoqiie lectiones varias, qiiae 'aliculus i 
inenti essent^ indicau&Dussaltein^ quae.iectio in v 
quoque loco viris, tei criticae perilia» visa essetma^^ 
xime probabilis; quamuis notabile sit, in ioio lioc 
Euangeljo' reperiri varias Iection,es jperpaucais, -"^qUae vj- 
deantui: alicu/us momenti e^^^ in locfs vero primarus 
de Cliristo plane nuDas. *' 

* ll6c>MbglMaBaMi0¥er^ aed e«M»^qti0qu^^ «fMmadil 
mtOtimr^lMXA wmCftt^^ iA^^ea^i^urtiH^ScriptniNl^t^ 
Ml irtittm ^iidtonlift aagAxartiM^'ii i tol']^et e i, 4mba^iiluM 
Mkms^ i^feniis <]^iHitientIi^i^tteiMnv ^himtiMm) 



mo* 

XILO^ 
A 



3QUUI . r&ABFATlO. 

ihnnMdogMaii et andqiaitetis idMUani,. sed etiam ad 
4Mtt dbctriiweqiie dimnae oapita, eaque prijnaiia de 
dK!Jit^^ el de (Mksilib dimBia nitio&e salntis humaaiae, 
-dpee j^iumidae et oonfeMildae » quae iA hoo EaangeUo 
Wthli iTnr[irrr^"^^ ei^ j^npi^uitate atque eaidentia^ 
^utt in riio libro sacro millo. Ea^ vero explicauimaa 
«Mttfeat^^gtntiia cotependiorum theoiogicoram^ ne quia 
1^iaetl'No0'eiiim'p>rofecto non ita adfl&iramur Tfaeolo-^ 
giinr lirifjiTrtitiTfnm , m qua putemtis petendam esee n*^ 
jqwdftj^andMi demonstrandamque doctrinam fideL 
Vd skmw oKm 4Mpii^>^'€cxcelien4i i ^ a V a. £ rnb -^ 
• VI , • quaje ftnt mi^iut^ par» felicitatis nostrae} atque ex 
ea^didiei^tas iam iniuuMtute nostrA^i atque ab eo inde 
tempove veu mmlto experti' snmus, s^perque slatm«» 
mius y •dof»ii|BW ^iinculcainmfrs^ omnem doetrinae clm*« 
stianae et veritatem , et scientiam pendere vnice a ScriH 
pturis sacris, eaioimqvieiuterpretatione legitima» atque 
ex his solis petenda esse,. expUcanda ac demonstranda 
capita fidei et pmcil^ auctoresque fuimus ao suasores 
omnibus^ quicunque yoluerint doctrinae christianae ve- 
ramindolem et recte cognoscere» et allquando tradere;^ 
■iue sjabtiliter in Academiis ^ sine populariter in eccle- 
sia^ vt ante on^nia ^ihi' compararent literamm hebrai- 
carnm; graecarum et latinarumy.sacrarumque Scriptu* * 
rarum rite iulerpretknciarum scientiam iustam et accur 
ratam, 4^a demum pei*uenire possent ad cogmtLoqem 
religionis veram, perspicuam, accm^atam» certam , am- 
f HniiMp fi% fwmndij i* wg«to » neo es a ariam cuiqiaei qui 
^liiliteia^tifnei^e, ,vp)u^£it(iYMiwtfi^tm» m pmw \ximr. 
mutii9i»^ j k n m ^ nt wi r «« popnluin« Igitnr.non ^ 
tgOTjWitiriluni -ffilMtlls 9i9UcwMl«j|B.JbillA.tt|de^g^^ 



p^^svA.Tio. xxxia 

fidciy quae in hoc Eatogelio tniditaTepeBontQry sed «f 
foatiboay atqoe in primitf; ex ipaii sernicxDibtia Domiia 
noetii, adhibitis vbiquey rt putamua» liq;itimis inter- 
preUndi praeeidiii. Ac proptcr Jbanc ynam canaam^ 
non proptor Tliam aliam,. honc Comtnetltaqitiin appeU 
lanimna dogmaticum. la quibus ai adhaeaiue videa- 
mur dodrbauieeuangelicaesinceritatiy nemo facile pu- 
tanerit, ambitiose nos quaesiuisse vanaro affectatae ef^ 
4M6{/«9 gloriolam , quamuis sint nostro tempore , quod 
profecto est vehementer dolendum , qui non dubilen^ 
hoc atqne id genus alia crimina intentare iis» qui re- 
pndiant omnes opiniones auctoritatesque hnmanas in 
rebus dininisy et vnice sequuntur auctoritatem diuinam 
Seripturarum^ amplectunturque doctrinam Christi et 
Apostolomm» in iis traditam, integro animo et certa 
£de. Certe vt nemini inuidemus suas opiniones» nec 
rixari cum qqoquam rolumus» n ^f Vfi^^Q^ A^itoNrs»* ita 
eandem aeqnitatem exspectamus ab iis, quorum iudicio 
nostra, Scriptur^s interpretandi e( diuiuas res expli- 
candiy ratio non placuerit. . 

Scripsit loannes hunc librum ad iHustrandam glo- 
riam lesu , ^Domini. I^lane eodem oonsilio scripsimus 
et nos hnnc Cbmmentarium , freti hac ^pe^ fore, vt, 
ai fieri possit, coufernmus aliquid^ vtad intelligendam 
explicandumque librum hunc diuinum accuratius, ita 
ad personae lesu maiestatem j einsque beneficiorum ac 
meritomm in genus humantun mnltitndinem , amph- 
\udinem et magnitudinem euidentius cognoscendam, 
mentequepia admirandam^ fidcm autem legentium et 



lejtcxtaxviam lA <^fori&ma^aixi. Qaam spetn Tt ratam 

^tsse fiibeat # (^V Mt ntttf^p to3 J&p/ot; Y^fcarv, */P7(roS 

Jl^iirtiiC, o wf ^lt>pjro^ 9tg toi;c mlSvag, irerissime ai>- 

-^eiitis^meqtie precamur. Scripsuntia Dresdae mense 



MELETEMATA SACRA 

EVANGELIVM lOANNIS. 



^ \, . -* JL. J . 



PROLEGOMENA. 

JCjtangeliixm loaimis, praestantissimum illad ac plane 
Siiimmi maximeqiae aitiabile opus, inter libroa sacros 
Yeteris .Nouique Testamenti locum obtinere videtur 
fiuile principem, cum ob sermones lesu frequentiores^ 
tom ob grauitatem atque excellentiam reiiim capitum- 
que doctrinae diuinae, quae in eo tradita reperiuntur, 
atque inde intdligi^ explicari demonatrarique certo et 
euideuter pessnnt. Neque enim in "^Ilo alio libro 
£nxno, quam in Iioc factum reperimus easej saepius 
atque pem'tins pectus suum patefecit lesus, Dominusj 
pectns illnd sandissimum et diuino spiritu anjmatum ^c 
redundausy repl^um in Deum Patrem pietate, sapientia, 
tirtutum omrtium amore et studio, religionis super 
omnes alias res reuerentia, et amore in hpmines vniuer* 
smnque genus humanum propemodum incredibili^ 
ardens pro Dci gjioria^ vcritate atqne virtute, studiosum 
vtiHtatis communisy suae negligens, diuina et aetema 
qnaerens, pericula, mortem, res humanas omnes con^- 
temnens^ hominumque genus vniuersum e pemicie 
vltima in feKdtatem summam vindicare cupiens. Ynde 

huncUbrum, lOANNEX AVOVflTVjI e&nesti^ 

Timm summian et immortalem, appellasse memioimus 
■pectus Christi; veiissimej veteres aiitem, constat^ 
dixisse mfvfiarixo^, (apud EV^EBIVM, ffisf. Eccl^s. 
n, i4«) qnoniam redundat copia. reruin grauissimamm 
praestantissiinaramquey et veluti spirat animum Cbristi, 
sensum religionis cbinstianae; ao nominatim CHB.Y-* 
soaToiETSy Bom.IL u% To. Tom. Vllh Opp. p. ii. 



4 prolegouena; 

edii. Montefalc. inease, ait, hxw^ iftttxov nal ^ilavf $axl 
doffiitav Ofdtiv a/ii^jayoi^ ivvafnv ual fivflwv aya&mv 
XO^yiav, Etenim Euangelistae reliqui in Commentariis 
sxna maximam partem exponunt de rebus gestis Christi 
in his terrU inde a natiuitate eiujs vsque ad abitmn in 
coelos; loannea autem fere vnice sermonea CfanAti literis 
consign^dos, atque inuisibilem eius gloriam et maiesta- 
tem verbis et reb.us declarandam curauit. Hli e ser- 
monibus Ghristi commepiorarunt potissimum eoa, in 
quibiis yel de rebus ad hanc vitam periinentibus in<^ 
siituity vel praecepta diuina a peruersis ' Pharisaeonun 
interpretationibus vindicauit, vel officia hominum ex- 
plicauity vel eorum mores improbos Qastigai^t, vel de 
rebus futuris in hoc et altero saeculo exposuit; hic«vero 
sermbnes eiusmodi tradidit, in quibus omnibus locutus 
est de se ipse, de diuina maiestate et missione sua, et 
opere, a Patre sibi demandato; quod raro, saltem non 
tam euidenter et perspicue et consulto, factum videmus 
esse apud Euangelistas reliquos^ apud quos praeterea 
vsus est plerumque dicendi genere figurato et parabo- 
lico, in sermonibus autem apud loannem majdmam 
partem proprio ac perspicub. Matth. XlfT^ i3. Marc* ' 
IV^ 3* 53 aq. Atque Apostoli in Epistolis capita doctri- 
nae de lesu Messia saepissime quidem, verbis^ quamuis 
diuinitus suppeditatisy suis tamen explicarunt^ loannes 
autem verbis lesu ipsius. Apud illos loquentem audi* 
n^us, quamuis virum inspiratum, honoinem tamen^ 
apud hunc Filium Dei, Messiam ipsum« UU caput iliud 
doctrinae plerumque tradiderunt per occasiones aliorum 
Ibcorum, et interdum tantum attigeixmt^ hic ex insti-- ' 
tQto et data opera explicauit; quo non potest esse ali- 
quid ad mteUigendtun et pei*suadendum efficacius ac^ 
potentius. Quare mirati sumus. saepius, TheologQs in 
expllcando opere ChiTsd salutari adhibuisse modos lo«* 
quendi figuratos , quibus Paulus verbi oauAa in Epistola', 
ad Hebraeos sapientiaswi^ quidem de^ causis propter. 



fholsoomibka; - 5 

iBonim temporam necessHates et ytSitates Tms est^ et 
non potiiis secntos ^esse aact6ritatem c61isttetadinem<{ue 
lesu Domiiii ipsias in ea re explicanda et inculcanda, nec 
vsorpasse ipsa eios verba, propria illa atque perspicuai 
nuUi difficoltati aut interpretationis ambiguitati et per- 
Tersitati obnoxia. Habet quoque loannes suum quod- 
dam dicendi genus propriam, peculiarem seitnonis ^a- 
tiam et admirabikm sublimitaiem^ non quidem ab arti 
rlla aot artis praeceptis profectam, quae ilie cum igBa4 
ristiniis ignorabat, sed a rebus et sententiis ortam, et ao 
ammi magnitudine natam, ooniunctam cnm naturali 
qiiadain mnplicitate et* pukhritudiney quasi ab animi 
qnodam spirita afflatam, quae capit atque admiratione 
explet animos omnium^ quos non hebetauit ad taKs pul- 
ehritadims sensum atque induranit stupor, vel a natura 
insitas, vel a vitiis et rerum humiKtim sordidaramque 
amore offusus* Sed habet etiam suas difficuhates, nee 
est fere ▼Ilnm Euangelium, in quo vehementius sudatnm 
flit ab eximiis veterum recentiorumque ingeniis, et in 
quo enarrando magis varient interpretes; qnod tamen 
non illbrum tardiiati etimperitiae tiibuendum est, sed 
vel rernm grauitati, vel sermonis difficultati; neqne 
enim qaisquamscriptorum'sacrorum magis imitatus est 
loqoendi morem oonsuetadinemque Hebraeorum, qftam 
loannes, non modo in significatu verb<nrum dicendique 
formularum, verum etiam in-iunotura orationis et in 
primis in vsn temporum; quod non semper satis'obser-« 
vatam esse videtur ab interpretibus. 

Ac de consilio scribendi Euangelii ante omnia 
constare debet ei, qui illud r^cte intielKgere volnerit in- 
ierpretarique. In qno non admirari satis possumus 
mirificam diuinae sapienliae bem^gnitatisque magnitu- 
dinem^ qaae, vt aliosliailctos viros exdtauit oUm atque 
impulit ad docendum I^uangefium lesu Ghristi propa- 
gandumque, et viua voce, et literis diuinis, ita quoque 
inflammaaitv animam D. loaxmis ad scribendum opns 



6 aPROLB<^O^IIBNA«^ 

iUuA piiklievrijimin ac plane diuiiium. Yolmt emm 

loajuies, yt nos quidem dtaitieiidum esstf putamuS) non 

hiBtoriam ritae Christi ei commeutarium rerum, ab ipaa 

^estarum in his terriAy aeriberey quam potius quasdam 

taatum partes, easque insigniores, et in primis sermones 

eos, in quibus de se ipse, sua perspna, suoque conalia 

et opero locutus eaaetj seligere literarumque monumeu^v 

ti5 mandare, ex quibus, tanquam ei: ore lesu ipsiua» 

discere possent atque intelligere omnes omnium tem^ 

pornm homines, quisnam esset lesua, qualemne se non 

modo praestitiss^ty verum etiam professus esset/H haberi 

yoluisset» Scripsit igitur hoc tam graui, tamque salubri 

coujsilio, vt caput, totius doctrinae christianae haud 

dubie munmum ac praedpuum, de lesu» Domino nostro^ 

eiusque et natura diuina, et operis indole ac praestantia 

explicarety luculenterque dcmonstraret^ et contra Iu«» 

daeorum il]ius temporiS) omniumque omnino, aut ieiune^ 

aut peruerse,de eo sentientiuin , siue improbitatem^ et 

pertinaqiam, siue imbeciUitatem et inscitiam, vindicaret 

alque defenderet, non quidem, argumentorum aubtili-* 

tate, sed rerum ipsarum euidentia et Domini ipsius 

auctoritate adhibenda, sic, ^vt indicata initio operis et 

veluti in pradamine summa dicendommy praeter iudi* 

cium loannis Baptistae, cui permuHimi tribni sdret 

a ludaeis illorum temporum) sermones quoadam lesu 

commemoraret , publice priuatimque habitos, eosqne 

insigniores et consilio accbmmodatos, e quibus^ tanquam 

lesum ip^m loquentem audirent, de ipsius persona et 

opere perspicue et accurate iudicare omnes cum illo- 

rum, tum futuroram temporum homines possent* 

£7eque enim vaus est subtilitate philosophica, quae apud 

scriptores sacros, et in hac re in primiS) locum non 

habuil, sed egit perso^iam historici, fideliter enarrantis^ 

quiilnam fecerit aliqiiis alque praestiterit» qualemne se 

in oajui vilae gettere ac parle piwbnerit, quidnam 

efiecturum se promd^erit atque rfpcuesity np deimte 



jttdicio loottrrfHE Wlfa^iitilitifly ^uid i]^ MHtait W %ftM» 
modi viro M<{ve Mftue^ v«fiiit a6 d^bteit, ita laitti^,^ 
▼t ^niftqiio 'ind^ colli^M^ poAMt perfljpidtee t!t oiiSSdQutefy 
^ttod ad liiieiii iikiri indicttuit, ad&M^ hi»ee iHfriffxt t^, 
pi iMMigerei qui§qat dkpm cr^Skrei, Tett0n em Bffe». 
9iam ei FiKum DtL €ap. JOT, 5l. 

Id prinitiili ^fttia pertf^i6tte doccx pTMfamM Svrif 

ft primo t^Hcislo Tsqtie id dedfnum' ot^iitmm, quod 

nmltis miralnlb visttm e A propterea, qttoni&mptitaretit^ 

loamiem liistoriam rit&e iMi scrib^ volui^ftey et tamftt 

de natiiiitate eiiu atqu^ 6dtteatiDne nihil, de reliquft rita 

antem param traditam, in principio autem de diuinti 

dm maiestate expoaitum esse reperirenL Sed non cMt; 

qufld mirarentnr. Scificet non de vita lesu scribere 

Tokiit, vemm de persona eius atque opere. Itaqufe 

imtinm orationis tecit non a natalibua eiuft e Maria, Vt 

Matdiaeas et Lucas feceranty sed rem dtios repetiit et 

Tftra initia huius Tnitiersi adscendit, atque iam ante ill$: 

Sematorem extitisse docuit. Summa enim prae&minis 

est haec, «tque hiiac qunque est summa, boc est argu-<' 

mentnmtotius libri, scilicet: Me§sin$ promis$ua exHHi 

anie muntkm conditum apud Deum^ quippe est T>eui 

et huias ptduerai conditcfrj ud homofactu$f vixit inier 

noe, ^eque ianquam FiUum Dei pnicufn fblicitatisqu^ 

htmuuiae pmuersae auctorem perbis et factie manife^ 

eiauU. lam boc tale argumentum, lioc tam iUustre 

dogium, in primis cum mirum multis et incredibild 

esset et yideri pesset, nonne exspectaret quisque, fore, 

vt in libro ipso tberius e:tplicetur, illustretar^ rebusque 

et factis demonstretur? 

Sed deinde res et ratio et summa totius irbrl extra 
controuersiam ponunty quod distimus. Nam quae ih 
toto l{br6 traditli reperiuntOr, omnia spectant ad jntel- 
ligendam diuinam Seriaaloris naturam operisque eius 
indolem et admirabilem' praestantiai^ , omni^ docent 
atqne ostendtmt, fesum ^e FiEum Dei, vitaeqiie et 



felidtotii htaainni» omms iiMtaiuratorom et datorem 
vnieum. Itaque non a natiaitate ^us dicmi<}i initimn 
fecit, sed atatim» vt fidem &ceret iis, quae dixerat pt 
dictiirua erat, proupcauit ad loamiis Baptistae de leau 
iudioium, ^uod magnam habere poterat vim in animia 
ludaeonun, apud quos etiam tum in nuodma, existimar 
tione eraL Deinde quando commemorauit, duos disci- 
pulorum loannia Baptistae se tradidisse in disciplinani 
lesui id nonalio conailio fecij»eyidetur^ qutun vtintel' 
ligeretur, ;Ioannem piiuatim eodem modo sensis^e.de 
lesu atque docuisse, vt publioe iecerat, n^ dubitatio- 
nem apud eum fuiAse delesn Messia. Neque aliam.ob 
causam subiedt reliqua rsque. ad fiuem Capids, in qui* 
bu8 flunt manifesta indu^a maiestatis Cl^risti. Quae 
' ^ecundo Capite miracula Chrisli commemorauit, Canae 
in nuptiis et Hierosolymisan templo ^ita, ea quidem 
Vpeitinent ad initium muneris, saltem primum, nam de 
jaltero comtat dubitari; sed commemorapit sic, vt ad 
/intelligeudam maiestatem.Christi conferret ?fam priori 
/loco subiecit ha^; tam prMclarum initium fecit leaua 
* f operum^uorum; quo quidem maiestatem auam dew4on-- 
l etrabat ita^ pt discipulorum fides quam maxirne con" 
I firmaretur. Ad finem autem alterius diserte docet, 
I multosy visis eius miraoulis y adductos essc, vt ipsum 
\^ Messiam profiterentur* . Sed quae seiquuntur inde a 
tertio CapitCf i)uidenter pstendunt, loan^em tradere 
Toluisse veluti specimina quaedam sermonum Christi^ 
eeruato tamen, quantum fieri posset, temporis ordin^ 
ex quibus pateret id, quod initio lijbri proposuerat. 
Nam ex vnoquoque anno muneris docendi quaedam 
tantum lacta, quosdam tantum aermoneQ, eosque nola-* 
hiliores, in quibus disputauerat de persona sua et opere, 
attulit» atque illa quidem propter hos, qnibus occasio- 
nem dederant, videtur narrasse, et, vt sermones ipsi 
meKna' intelHgerentur, prAemisisse yduti pri^efaminis 
loco. Ita fecit Cap. V. et in rdiquis. E}x primo anno 



fBOIiB^OHBIIA. r^ 



\ 



diiM Imrtnm' '•cnni^es ezhibeiido« patamt, 
^terum ciun Micodflnur, abenun com moliere quadam 
iSaiiMiritann liabitoa; qaamuii prior quoqoie non ad 
initium mimcns referendua esse videator, quoniam ex 
meundo et f^nd^cimo venicnloy aliuque locis iUi^B Copi- 
iiMj Dominimii palet, iam per.aUquod tempua docuihe 
ioter ludaeM et miracoUs miiltis et magnis indaruisse. 






Ez aecimdo «nno mnjierii vnns «ermo literis consignatus 

Cap* V* l^^tor. Adiqna omnia inde a Cap. VL ad 

tatinm annum sunt refimiMfau Q^iae . quidem satis 

perspicae ostendere videntnr» teaanem non hiitoriam 

vitae . leaa. scriber^ Tobusse, sed tantum noUbiliores 

qnasdam partes eiusy et insigniores qnosdam sennones 

commemorare, vt qmsquey vehili ex ore lesu ipsius^ 

adidire possct atque cognosoere, quid de se ipse statuisset. 

Modo vltimos Christi sermones hitius persecutus est^ 

ilemque biftqriam passionis et resurrectionist.vt partim 

de morte eius^ cni tanlam vim, tribuissety partim vero 

etiam de vita cius et maiestate, quam post mortem et 

pnedixit et rebepit» Christianis constaret 

Atqne ex sermonibus lesu^ facile quisqne vide^ 
lo^nnem dala opera selq^isse eos, in quibus disseruisset 
partim de persona sua^ partim de Opere saluiari, quique 
adeo ad vtrumque pe^spiQue et euidenter intelligendum 
essent prae eeteris insignes; e quibus age' specimiiui 
qjuaedam videamus ! 

Ac primnm quidem, qaod ad fefQnamluu aitinet, 
nescio profecio, num diuinitatis eius possit esse argur 
mentnm euidtatiusy qnam illmd, qnod desumtnm est a 
cultn religioso, quem sibi dis^rte vindicauit. Gap,V^ 35. 
Eiemm 'wnneB,. inquit, adarare etcolere oportet Filiwft 
eodem modo, quo^Patrem jcolunis qui Filium noncolii, 
necPatrem coKt* Ita, prpfeQto loqui sine filMifitinltf ^t 
iniuria maxima in Deum Patrem nuUo modo potuisset, 
'(quod de eo cogitsre summae impietatis fuerit,) si^in- 
feriorillo, M meltis faoxho- ssset* Nam euidenter sibi 



tribdEl p&m «!t ftequalem cmn Paim MiMttMi* ft« 
J igufli ittaft» Ailli exigit eimdem Miigioiur ofukiim ab 
Tmito:so geii^kre humatoo. Sed calttim reltgiosum deberi 
Bdn nisi veiro et BUiiimo Deo, diuimtatisqiie notam es^et 
Vt tts ^Mt ddoet» et Deuit sirapius dljdtin T. V. adueMui 
fedaeetf idololatrai^ reioti j^. XLn^ & XLf^IIL n* 
et CEhriiftua ipie profttsuv t^ dWmiikeuloauil pi^ec^ptttm 
Ae Deo Tnc eodemqM eolo obkndo et adotando, E^m^^ 
Vero Ido fiU tftibnit oHdtum ndomtfeDnisf Quid igiturt 
JPrbfeMo, xan iMim -Denm eise («liioediBmiua, nullus 
omnino Dens alaluMdlu ftiierit! Sed huno locum eX 
Smrtituio tractfeiuit ir^AtiBHAKNVe in peculiari 
lib^o % Verum ift «odem leco simt etiam alia diuinae 
inaiestatisteAi arg^umenttf, wsti isfiiaus o&rta ac fyeraipicuai 
£tenim appellauit se Filium Dei; per^ ^5. et quo ^su 
Fifium Dei intoBeKerit, intelligique voluerit« alias ex« 
plicauit in eodem EmmgeKo, dum le diceret esse vfoV 
^ko^mni' C<V* ^^^ ^^* l^eiBde vindieauit eibi, ^uae 
t>eQs habet et £icit, ttominatim tim icreatricem et opus 
iudioii vltimi fbrendi et homines e morie reuocandi'; 
idqite sibi a,ffirttiauit conueiare eum propter naturam 
imam, nam Fi2ms» inquit, htlheli {biyV h imrt^, hoo est, 
tnm et facuUatem Mben4ae iBt tribuendae pitae. tum 
«bi in speoie traditnm eise et peitnissum a Patre, en 
tfloc up^fciiwv i^ y fumuan ee^et humani generis eer^ 
patcr. Vern. ^S. sqq, Enimuero vtiiunque opus est pkue 
diuintmi et ereattonf par/ nec tfibui potest, nisi creatori 
Bc domilio r^tinl ommnmy Tindicaturque Deo afiss 
tanquam i^gumentuin v^i et snmmi Dei. Porro nottt» 
bile est illud, quando in hao et reUqnis djsputationibits 
eum ludaeis D«^ semper toeaiut Pairem sunm> veluti 
Cap. F, 17. Vtil, 4q. X\ »9. eqq. Nam lesum hdo 
diadsse sensu pla^e peeuU^ri ft propno^ mm qtfo q*s 

«) Prolm$. fn fam drnnohstr^eers famtm Cknstmm «diMii^ yka 
JPatrm modo coUndam e^90 miQrendem #ms. Lms, 
JL MDCCLXXrL 



Peau ptttrem Tocamus, seA qoo ewBt »2«^ Sfcog «1 
fum^tpig, vnm in mo gmere, eixuiAdmfam com Pctm 
iosenliaey lucokninr patet ex verbia ludaaorMiiy opCU 
moram aane inteKpntam in hac rfe^ qai ei dicimtnr < 
inaidias atraziiaey qiaeniam non modo MBbati religiio^ 
nem aoliiiflcet» vermn eiiam Denm dixiaaet paaremvntttn^ 
atqne ita ae Deo parem tuUemif Zmr imvQp nomh inf 
Bt^ Cap.y^9 ^8* Indeenim e^plamssiaQamyilkMiqpM 
pdlAtionem nmgoq iikm non alio aenan aiscepueB^ qmnn 
Tt eam dicere putarent, m mee cnm Dao, qnem patiial 
aimm «Uxiaaety einadem natnrae, eioademqne maiertatia 
ac dignitatis. Quare biayhmnm dicere andebant 8ei>^ 
▼atorem aanct.iirigmmj lapidibuaqne obruera. Deoiqne 
qiumdi> in.eadem diflputatione ; ^, inqnit,^', (j^ifd 
pro: ^w, quodoontra WBTaTBHiTM eat noUnduniy) 
€uUequamJbr€hmmm nmmeretur et idueret$ Cap. f^iili 
5& aut qtumdo Patrem aUocutnt est )iia veAiet redde 
mihi mmc m ce^eUs, (^mfu eiaimf,) eam maieeiatemi 
yuam habm iki qpudie iam oMe namdum eendiiemtf . 
Qap. XVll^ S. num tu quaeso luiec meri hominia ewe^ 
ant Prophelam aliquem et Apostohnn «odem fOod^ 
loqui potoiMe exiatimauerit? Quao cum adoo euidofltiA 
«int, vt poenein oculea inonrranti nairandmm aan^ cM^ 
fiuaie et este nunc qnoqne, qui eam rem non agneadanl» 
aut in dubitatiofiam addocant 

Verum etiam apue Chrieticmmnwli mt, emimMe 
latdhgi potest ck hie» aermanibua« £tem'm Doqnidua in 
]ia l^tnr fwoiesflua eise palam, se eam JMaiaM^* C^ 
JV, 36. itemqne mieeupi a Patre^ Cap. VII j 2^ tK 
eexcentis aiiia loeia, et prouocaase in diaputalioifibna 
cum Indada ad ScEs^turaa, expon^nlea de peraoiia aua 
et opere, Caj^ V^ S^« atque djserte ae Tocaaaa eoMie 
emme anwiwm heminum auatorem et disterem^ oui qii 
§Aem dcnegauecitynonpoaBenQnpeTirey quitwo hsArMrH^ 
aahanm &tnram esae in oomem uelieraitalftn^f Cap. 17/, 
06. r, a6. Vlj^r rm, %%^ «4- S*. XU, *fis »iV,9. 



J2 >9»KOI.BCOHBNA. 

i«liqua. Explicatur etiam in.primis diligenteT raticet 
indolea huius salutis; quod haud dubie factum est pro- 
pterea^vt inlelligeretur vanitas , opinionum ludaicarum 
in >hac re. In quo quidem vsus esse legitur Doikiinus 
, . verbis, maximam partem tropicis^ audientibus tamen 
notis et penpicuiB, atque ad eam rem intelligendam in 
, primis aptis. Eius.autem duas partes fedty alteram 
|/immunitatema pemicieet poeniis, alteram vero felici-> 
\l tatis sensum' et vsum; quae interdum coniunguntur, vt 
tf Cap»JIIj i6* interdum vero etiam separatim ponunttn*, 
I ita tamen , vt vtrumque sensU' et cogitatione coniungi 
/ debeat, vtque adeo^ vbi v« c. vo ^i/ amy^irtiiWt non 
f perire^ legitur, non tantum liberatio a pemide, verum 
t^ etiam felidtas ipsaintelligenda*sit; et viceversa.-Cop; 
yiy 5o. XI, 26. Pemidem enim vocare solebat &a¥«Wf 
euotlw, Cap. yillf \2. felidtatem autem £b^V| qAg, 
Cun^ mI Mfioeip, vi^Qf et quidem aquam eiusmodi, 
quae sitim penitus reatinguat et in aeternum profluatf 
quo indicauit praestantiam, copiam et perennitatem feli- 
dtatisy cuius initia sint in hac vita, sed plenus et peren-* 
nig vBtls in vita futura; Cap. IV ^ i4. VII ^ 5j. porro 
' etiam pgAu¥ t eandemque fiiwovauv sig Ca>^ uiciptop, hoe 
csty talem, cuius suauitas etvis estperpetua, nunquam 
fsistidienda^ semper recens, sempc^ satians, et cum 
eatietate insatiabili penitus explens immensa humani 
«nimi desideria, atque aetema. Cap^ VI , 27; Denique 
0tiam corpora humana,. clare docuit, in vitam reditura 
0t in oommunionem . felidtatis coelestis ventura esse« 
Cap, V, 28* 39« XI, a5. 26. Sed maximum illud est, 
et'.in quo valde constat etiam nostri temporis homines 
torqueriy quomodo demum Christus hanc tantam feli* 
dtatem attulerit; quod et ipsum non obscure ex his 
•ecmonibns intelligi potest. Indidum dns rd dedit in 
aermooe com Nicpdemo , Cap. III f i4. eqq^ et in iUo 
. C^. X^ix. vbi se vocauit jCKia^oreii^ hoc est, regem, et 
qi^cxa taleniy qi4 vilampQoat pro euis^ Sed locns 



vaoi.BGO]ixiijiu aS 

lumd di^bie enidentiMxmiis est Gop. VI^ 5i» tUx tgOi 

inquity /im pamj iAe^ qui wlutem affert el de c#e/# 

veniij de quo qui ederity felidtaiem aetemam cema^ 

queturj atque hic panie est corpue meum, (es^j pro 

emfimt*,) quod morli tradam, pt gtneri humaao felic^ 

tatem impetrem. Jiescimu$ pro^cto, num eiiidettliue 

dicere potiierit DomiuuSy quobam sensu ees^ auctor 

humanae salutis. Nempe non tantum per doctriaam 

<5uam, sed in prinua et proprie per mottem auaai, ita, 

Tt per hanc mortem non tantum certos redderet homi* 

nes de salute, sed eam aoquireret et impetraret. JHua 

dberte dixit^ corpus e^um, morti tradendum, hoc est^ 

mortem suam esse id, qoo salus afferatur humano 

generi. Sed eius generis plura sunt in hoc Euangdio» 

quo nobis persuasum est, uon esse Ubrum aliquem 

diuinufn ad inteUigendum enidentiorem et efficaciorean^ 

qualem se lesus ipse inteUenrit iutelJigique voluarity 

quidqne statuerit. de persona et opcnre suo^ lam vero 

loannes quare faaec scripiit^ quare hos tales sermptpea 

literis consignauit et non alios? Sdlicet vt discerepos': 

aent omnes omnium tempomm homines ex ore Domioi 

ipsius, quid de persona^eius et opere esset statuendum. 

Vnde et illud intelligi posse putamus» quid existi- 
mandum sit de sententia eorum, qu\ putent, loanuem i 
postremum omnium et ad finem saecidi piimi huuc' y 
librum scripsisse, vt, quae a reliquis Euaa^elistis piaeu f 
termissa essent, supplaret Fuit enim haec in antiquis* 
aixua ecclesia, estque nunc quoque, communis et ferc) 
dominans opini^o, loannem post Mattbaeum, Marcvun et 
Locam scripsisse^ horum oommentarios lc^giiso^ aucto- 
litatem diuinam iis tribuisee, nouum scripsisse, et, quae 
in iis deessent, addidiwe, atque adeo vehi.ti paralipomeim 
tradidisse* Veiaim haec sententia non.satis certa videttu; 
esse; uam destituta est omni arguinento historioo; qtttve 
SBHLisKKYSy in Praefat* in Far^phr. Euang. Jo. et 
in notieipaesim^ non impffobd»fil|i? eam ad fahidas tp-t 



\ 



«4 «KpUEGOMfiKi^. 

i 

hmndtSm «ase^pttUmt^ ^stimaDitque, loaiiii^ potius 
«cnpsiflie primiun omiiiuiii,iion diu post mortemCbrist^ 
«Blequnft in regiombos Asiae vel &nc1o Abquid auditum 
fcerit de. Enangelio Afatthaet et reliquorum. Etmim 
nom sapplementa acripsit, sed peculiare aliquod conoi'* 
iinttr seentua est. 

Sed qnorstim tamm scripsit, et quorumnam in 
gniftiam tsipita iiik deMessia ex instituto tractaujt? lu 
qffto ^quidera viri erudilissimi djssensere^ onini tempore 
qMm* rehementissiroe. Ac de senlentia quidem, et an-* 
tiquissima illa et plerisque omnibus probatissima, loHn- 
0em* seripsisse, in primis versiculis quatuordecim prio- 
ribus,contra6/ioe<fcos, nominatimque eonira Cerm/Aom, 
nildl dicemus, quoniam contra eam ex instilulo quondam 
6isputauimns, (in TYact. dm Vestigiis GnoaHcorum in 
ff-^ T.frustra quaesiiiSj LipBiae J773.} argumentis, 
quaenobia quidem uon inepta visa sunt, nec, quantnm 
sdmus, refotata a quoquam. Neque tamtm praeter- 
inittere i^ossumus sententiam de diecipuli& atctatoribus^ 
que loannie Baptistae, quae quidem dudum prolata 
fbit, nostris autem temporibns in primis pkcere yidetur 
nonpaucis. Etenimiam lVdov. wpr.£OGnNiY&, 
in Commentar. in Eu. lo^ Opp* Tom. I. />• 701. sy. 
existimauit,Ioann»n nisiEnmgelium yninersnm, tamen 
in primis initium eius, scripsisse eo consilio, vt demon- 
straret, non loannem Baptistam, eed Dondnum lesum 
esee Chrietumt FiUum DeL Nam tum temporis, ait, 
enm euangelinm co^isset iHucescere, a muRis afinm 
praet^ lesum Nasarenum pro Messia Itabitum fniase^ 
n^pe loannemBeptistMi, idque satis euidenter perspici 
posse exlotrisnonnuBis; MeH^. IH^ 1. 1. Luc.IH^ i5. 
et to. III9 98« atque etiam post mortemloanntsBaptistae 
jbisse, qm, metu pcrseentionis, loennis disdpirii dici 
mallent, qoam Cbried; neque eoun, msi eastitissent iRo 
ismpere plnres, qni loannem Baptislam pro Messia 
ha^iMfiaity maeem kiteUigl pe«i#9 ffmer loeamts Apo- 



tecisiS^ft JoiiDiiis 9aptkUiej qttai^ po|i?o diMrt» 4w^pM^ 
ii«r#* tk non iQannem, s«d lesmn ^ho lciMn mmndi^ 
UxMBm^ q«ace dwula i^ra. i&^ 19« «fff» et 39. «4 ipfimi 
Ioaimi4 BaptiaUe de Imi. iestmoiiim pro n e ca »< c ^ qtmp 
dcniqne oKmn fiiMMft EiwigeUimi > oommmmvfitimp 
€orum omainentmnni leeu X^pinjiu» fMe %« tMi«iw» 
|iewa« oonnfAia^e^t pre^ loann» Bftptiat^u hmg^ 
pitigressi annt s^eowti^^^ nomuUlit . dim atajCM»frt( 
IfTyi"T»^wp acdpsiMe Eunngelium non modo, s«d iHimi 
E^istdam pHiMm vel ynice» ml potwwvm oim^ 
dificipalee et «ssec^IoannisSaptiMaoi hos enioHdjiGim^ 
inagistro 590 ^w t«iapit|r adbnesiia^) vt a Inm pbopD 
discederea^ «umque timqyejii Messiam pinitua repiodia!* 
MDt, loannem fiaptiot^un vfro pro HtWA Juberent, 
ciasqne dqctnnam prt^agareyit» tMptismnm «diwustf «rr 
Mnt et mer« «tnmto^ oinniw>J9He rifm )H4iicos oUeiv 
Tanml, eorttmqun feiiM msa^iiMegfi^tmm» vt jpociif 
TiMTtm afiqmm eic nwAWOs^m K^itw»; ^oostitiiarvn^ 
^evsque ad liddiarmm <Imm pi^r^irwft m A^ «1» 
nomine SabaM^ii9h «W ^aHmmf . qimnnis hi ifa mol- 
lie receilerinit ab opipippil^ns ;<ii^«fi4qvum |o«|iK^Qnim 
antiqBioiis suilalji» ll«M. sententwn,€tK iMtitato Mwi6t 
sic. BAm»T, in peeiiliari Com^n^aiione^ qmaf 
Biacripla «lU sfe ^o|io £ua9igelii, 994^ f4r< «eainKipm 
loaoMm, et mseprbiL J^iUio^ JETaifaii. C^^ £3^ 
fi^asc. III. p. %u ^9« eamqne primum probava ifir 
i«iiiiil/CK H sti ffii»ii l i portim E t mggi i s»K^ C^ I, 6. 7. 

paxtim fcmii^' B«ptist«e, /o* /, i5, i^--*3& flf, ^^^ 
partim danifMl^ilQominii C^ /^^^ir-S^. ddi^ 
.wo «iileiMkre volml: ^ bistoria» &#ifh 9U I^W?^, 
Qaptjslnh snit antafoorenlltiu QlpiifWir.aut aeq^iB«nifii 
mn^ omtL t^npoM Climti ipiHll^ 4M» Jffp/^m^ 

ono «BiiaiaafaU Mslafttfrom loamMir 



\6 F^OLBOOilENA* 

Baptuifae {temultiy neii tantam in PaUestiiia) venxtti 
eUatn in Graecray in prlBiiaque in vrbe Ephesina, in qna 
loatKi^ Enangelblft Viicerit et scripserit^ baptisati olim 
a leonne ilaptista/ aut eins diAcipnlifl, qtiorum capnf 
fuerit Cerinthus, AcL Xlti^ i4. «9^. XVIH, «5. XIX, 
^— 7i tum denique .eliain temporibaa aequentibaa inter 
Cftrirt&anes et-Ind^eoa^ nominatim Ophiias, qui errori*-* 
hos Gnostieorum, Gerintbianorumy Marciomtarmn, 
^alenturianerum, eliorumque infecti fiierint, sedesqae 
habuerint in Aaia et praesertim in Syria^ immo vero 
idem 'vir doctua iii idia Diatribey inacripta: de SabiiSf 
vel Chrieiianis sancti jQannU^ quae extat in eadem 
'S^ioiheea' Htigan. Clase. JV. Fase. IL p. 355. sqq^ 
demonstrare conatos est, fniflse aingularem fleolam Iu« . 
daeorum, et deinde Ghristianorom, qui aloanneBaptista 
ftimnm Mendai lahia^f Chrietiani eancii loannie, ei 
deinde SabH Tocati fuerint. Neatris autem temporibua 
haec sentehtia nacta est defensores et iautores ia primis 
multos, nomiriatim 10. OEOR6. OTERBBCKXTiiy' 
virum emditnm , qui edidit integrom libmm de faac re^ 
inscriptum: neue f^ereuche iiber doe JBpangelium de$ 
fohannee, Oeraey 1784. et c. o^ storriItm in libro: 
iiber den Zu^eek der etwigdiechm Geechiekie und der. 
Briefe Iohanni$j Tubingaej 1786. p. 5« eqq. praesertina 
jpostquam korbbrgivs edidit disputatiDnem d» 
reUgione ei lingua 8abi»eorumi qaie reperiturin Commt 
meniaii. Sodet. seieni. Goiting. P. IV, \ - . \ 
Verom haec de disdpuKs Idiuuieis seatetttia nmi ' 
xnagiB locnm habere posse videtur , quam iUa de Cerin-!i' 
thianis et Gnosticis. Primum enim quamuia negari non. 
potest, quod ab ipsi^ scriptoribus remm a Cfarislo; 
gcstamm traditum extat, loannis Baptislae auclc«itateaa 
ftdsse pemagnam^ ncto modo apud dilcipuloa einsy . 
Teram etiam apud populum, sic, vt nonpuUi adeo etiadr 
enm pi^ Measia habere parati essent| tamen credJbiUk 
Mdb modo v£deti»9-diieipulos^|is^awEtuo<iBagi8ti»^ 



FROLBOOnSKA. l^ 

a lera penitQa ducessiMe^ 0C Mctttn nli^aai pMiliaremy 
eamque ludaicam et ntttKiQroBiMulMUii ^ conHitiiiMe ; 
immo vero cotistat euidetiiter exComMentariUEaangeli* 
atamm, iDorum discipulonmi non ptncos letum Meft* 
sxam ftmplexos fui^e, atqUe ade6 tit» disci^iiiaa se 
tradidisse» £t qtd tandem fn ilkm o^lmbtiem inddere 
potoissent, cnm loannes, vt bene sde^iit et mdr^ de- 
bebant, eam diserfe tf se esset amolilus^ et puUico 
nomme interrogatus, palsm iterum iterun^^ negasset, 
se esse' exspectatum Messifim, seqtie non nisi eitis mini-> 
strum peiUbuisset, lesum nntem disert^ verbis Mas- 
siam professns fiiisset, eiusqne rei causa ftd £neifi vitae^ 
in carcerem coniectus, vt confirmaret suorum wiAmoe^ 
omnemqne dubitandi causam ii^ adimeret, rtfue 
audirent ex ore tesu ipsius, eoriim qtiofsdam ieA lesttm 
ablegasset et in eius veluti manum ac dis^i^riam 'Mdi- 
disset? Yrgent quidem, qui ita statttnnt, in ptfmi^ loca 
jict. Xm, aS. XFIII, U4. aq. XtX,* 1 *-.5. ex quibiis 
tamen qnomodo sententia de secta alicjna discipnl<ntua 
loannis ludaica et numerosa probari po^sit, non est in 
promtu. Nam in printo loco, qui desnmtcrs est « orft^ 
ti(Mie Paulina, Antiochiae habita, Apostdlns fuit in eo, 
vt lesum Messiam esse demonstraret, riusqtie rei cansa 
vteretm* testimonio loannis Baptktaey ptiaeconis Domini, 
innitantis ad baptismutn suscipiendani et resipiscenliam» 
profitentisque palatti, se non esse Messiaiii, sed Hessiae, 
mox ventuti, ministrum et l^gatum. Igitttr nd loamtem 
quidem prouocauit eius^tie testimonium, qttoniam bene 
scirety et notissimum' eiise Ifidaeis omnibtis, ante Mes- 
siam venturum esse vatan aliquem insignem, et tale 
tauti viii testimonium magnam vim babitnmm esse In 
animis audientium y at vero discipUlorum loanneornm 
nuHo verbo meminit In ),oco altero Commemoratum 
legitur exemplum ApoHonis Alexandrinit vsi baptismate 
loannis. Sed Jiunc tamen sectatoribns loannis non flri- . 
nunteraneris? Nam imbutiis fuisse dlcitut n^jgioliis 

B 



\ 

Baptiista^ {iettiiuld:, mh tantum in Paiieteatma) v^ri^m 
etiam in Graecte,^ in prifliiaque in virbe Ei^esintt, in qua 
loainM EuangeH^Ue Vixerit et sotipseril^ baptizati olim 
a Idanne ilaptista,' aut eius discipulis, qnorum caput 
faerit Cerinthus, Act. Xlti^ i4. sq^. XVIII, «5. XIX, 
\^^^ tum denique .etiain temporibns aequentibus inter 
(ftriMianes et-Iiid^eoa, nominatbn Ophiias, qui errori* 
4>tis Gnosticorum, Gerinthianorum, Marcionitarum^ 
^al^ntinianerum, aliorumque infecti fberint, aedesqae 
habueifint in Asia ^et praesertim in Syria^ immo vero 
idem 'vir doctus iti alia Diatribe, inscripta: ds Sabusp 
vel Christiama Mncti JoannUy quae extat in eadem 
'BBlioiheca' Htigan. Ctass. JV. Fage. 11. p. 555* sqqi. 
demonstrare <3onatus «st, fuisse singularem seotam Iu« . 
daeomm, et deinde Christianorumy qui aloanneBaptista 
fTimnm Mendai lahiaf Chriatiani MncU loannisy et 
deinde Sahii vocati fiterint. Nostris autem temporibna 
haec sent^tia nacta est defensores et fautores ia primis 
multos, nominfiatim lo: OEOR6. oTERBBCKXTiiy' ' 
Tirum emditnm^ qui ediSit integrum librum de faac re^ 
inscriptum ; neue Vcrsw^ iiber doe JSifangclium <2st 
J6hanne$, fieracy 1784. et c. o^ storriItm in Ubro: 
iiber den Zufeck dir epangeliechen &eechichie und der. 
Briefe lohannie, Tubingae, i^SCi* p. 5^ eqq. praesertina 
jpostquam K0RBBRGIV8 edidit disputatiDnem de 
reUgione ei lingua Aiideommf quae reperitmMii Com^ 
Tneniatt. Sodet. eeient. Gotting. P. IV. . 

' Verimi haec de discipuliB Idanneis sententia ncio ^ 
magis locum habere posse-videtur, quam iUa de Cdrin^' 
thifuiis et Gnosticis. Primum enim quamuia negari noa 
potest, quod ab ipsjs scriptoribus remm a Ghrislo; 
gestarum traditnm extat, loannis Baptistae auctoritatem 
ftiisse pennagnam^ ndn modo apud . diloipulos eios^ . 
renim etiam apud populum, sic, vt nomituUi adeo etiaiir 
enm pi^ Meuia habere parati essent^ tamen credflbiUk^ 
mdlo modo v£dHit9-ditfdpidoa>ai|is^moEttto.magisti»^^ 



FfiOtBOOttSNil* 



^7 



a lem pMitQa ducesritie^ cC idottdn idiqnaai pecmBaratiy 
eamque Indaicam et titatteroBiaAuliaiii ^ etniitttiiMse ; 
immo voro comtat euideilt^ exConKbfteiitariUEuaageli-^ 
fltanxm, illornm diadpulorom non p^ucos lesum Ifes* 
flam amplexos liii^e, atqtie aded etiie disdpliiiae se 
tradidisse» £t qui tandem in illam o^imbnem incidere 
potaissent^ cum loannes, vt bene sciel^iit et acire de- 
bebant, eam diserte tf se esset amolitus^ et puUico 
nomine interrogatus, palam itemm rtmnhque negasset, 
se esse' exspectatum Messiam, seqlie non nisi eius mini-» 
struni perMbuisset, lesum nntem diserti^ verbis Mes- 
siam professus fioisset, eiusque rei causa ad €nem Titae*, 
in carcerem coniectus, vt confirmaret suorum miAsumj 
omnemque dubitandi causam iis adimetet, Tt^tie 
audirent ex ore lesu ipsius, eortim qtiosdam Hdlesiim 
ablegasset et in eius reluti manum ac diseij^riam 4MMli- 
disset? Yrgent quidem, qui ita stattmnt^ ^in pfimii loca 
jict. Xin, 25. XVin, 54. Bq. XIX,' l --S. ex quibu^ 
tamen guomodo sententia de secta diqua discipnlonun 
loannis ludaica et ntimerosa probari possit, non est m 
promtu. Nam in primo loco/ qui desttmtus est egt ora» 
tione PauUna, Antiochiae habita» Apost6lu^ {uit in eo, 
Tt lesum Messiam esa^ demonslraret, einsque rei causa 
Tteretm* testimonio lodnnis Baptistae, ptaeconis Dominiy 
inuitantis ad baptismum suscipiendtim et resipiscentiam, 
profitentisque palam, se non ts6% Mes»iaiii> sed Messiae^ 
mox Tenttiri, ministrum et l^gatum. Igittor tA loantlem 
quidem prouocdUit «iUscitie testimoniumy qtioniam bene 
sciret, et notissimuih' eiise ludads ofnnibtiSy ente Mes- 
siam Tenturum esse vatem aliquem insignemy et tale 
tanti Tiri testimonium xtaagnara viih babiturtim esse in 
animis audientium ; at Tero discipulorum loatmeorotn 
niillo Terbo memiiiit. In Vco altero Con^memoratum 
legitar exemplum Apollonis Alexandriiii, Tsi baptismate 
loannis. Sed liunc taitien sectatoribus loaniiis non aTt;» . 
numeraueris? Nam ifiabutus' fuisse dldtut reVgioiiis 

B 



l8 P&0LB60MfiMA« 

chn5tIaisae«eGieiitiii, «*vffjp7^p^ r^y dSop r«& mQlov, et 
: cum-,in^gia aQimi feruore aoeiira^ tradidi«e, qiiae de 
. Dcm^ino. e^qtiiaset» Modo tsus fbit baplimiate loan- 
.nis^rquod additum est propterea, Tt indicaretur) eum 
dqna eKtntordioana uondum acoepisse, quorum coUatio 
• nimirum coniuiicta erat cum baptismate Chrirti, noii 
vero loanois; in^quo fuit diacrimen vtriuBque baptismap' 
tis. DjBnique in loco tertio, vel propter disputationem 
de iteratione baptismatia celalNrfUisaunoy Paulua Aposto- 
loa legitur offimdiase in yrbe Epbesina diadpu^oa quoa* 
. dam> donie «ancti Spiritua. extraordinariia nondum ex- 
ornato8> inodo baptizatqs ea ^^atione» qua vsus erat 
loattiiia» Meque^ quod quidem negari non posse videtur^ 
itanim biq^tizasie in tesum Messiam^ doniaque illis in- 
§lxnxiM9ef de qui^ua. tum ne audiuerant quidem quic- 
quam* lavn bi rebaptizati iueruntne aectatores loannei 
taletj <}uea putant, ludad nimirum » tenaoes legum 
Mosaicarum riiuumqne patmiorum> repudiantes lesum» 
loannem autem pro Messia iactitanies? Minime vero. 
^equa enim tanquam aeciatores loamiis describnntur» 
sed tanquam homines^ ab ep baptaaati, adeoque creden- 
tes in Messiam venturum. Nc^que enim loannes bapti- 
aabat, nisi.professos restpisoentiam et Messiam mok 
venUirumv Tt disertia verbis expUcauit Paulus ver^iouto 
fitarto. Hiigitur, ai professionem suam tenuerunt pie 
et sancte,, df^suo di^bitiaii non potert» loannem pro 
Messia babere nnllo modo potuerunt. * Sed quorsum 
tamen i^ebaptizabantur? Scilicet partim vt fidem in 
lesum Messiam p^ofiterenturj^ erant enim bapUzati 
a loanne in Messiam venturumy' non nominatim in 
.lesuxp; partim vt dona extraordinaria acciperent* ^ Aut 
num permagnus erat honun discipuloram nimierus? 
KuUo modo. Erant enim onininb duodecimy vt itidem 
diserte commemoratum extat aqitimo persiculo. Ilaque ' 
ex, bis locis colligi nuno.modo pdtest^ quod volunt viri 
docti» nimirum extitisse iUo tempore pecdliarem aliquam 



»aoLi»ox<irA.' . as 



ardam dbcqpidoRtaa Tn ii n i mw ii ) Mnqi^ lUtsd ad* 
modiim iHUDerbaBai» » Ooodci ]ttfc triJtarepellMloraai 
Luc.iUy i^ nerciO^aem diqtM «acoras. Nam ^m 
ifai flispicftti oMe ditimtir'« eenAotattlti ittter te, itam 
foBteJoemMi eUBt.'4p«e?Mi«ttimf dob •eetfttoMi. ItNum» 
iueve,' jcd-de fNipidi mnltitaiiiie qilidtab> et iYto^eati 
taoitiim aimt^ mm profiBesiy ol qmdem ttim^ eum lomi* 
nee vix iaitiimi mmmcii firinety leetti amem Ikmmroii 
B0 atupieatiu qnidbm eaeot /mmnM amimy mnllD mmus 
vcrlnr et factis indanuaieL 

Deinde qnod fiindantanti kco pomnH Tiii doctiy 
Sidiacoa reccaitiorm m^giilcm^linbniMo a diMqpnlie Ioan<^ 
neie antigniozibni, eoramqlio finese ^typagineiii; afgn-- 
mmtii l]cis(oiacii nac docncrnnty neo docere potnerant^ 
modo inde mpicati rant^ qnoniim Sakaei cn diod^lina ^ 
letig^onii dicimtnr habero ba]ptknium . aUqttem et ritu» 
alioe, qmoiim loanniiolennmfneirejet.iil^ eo^mdewitar 
ecio denuatiy onmiaoqne . vaovpare voeabnb modocqne 
dicendi .fere eoadem^ certe atmSni, quibtti ▼aaa eit foaBi» 
ncsEoangelifta^ in primii(pie ifEiiisaimloamiem Bapti» 
ctam ttominibQa^ Twlnti luok et fataa^. 9n|>i]aaji»ettattta 
ecse l^itur I^miintta a loanBe Snaq^idii^ leanneoc 
tero dii($ipiidoi antiqniorti eBmm^mJiiioa/vBoi' fiiisie 
Uace Tocabnlii, atqne inde oottiyintimndQ ab his ad 
iaoit modo abi iSia.ad hoi; qiBaOieMitmiBtfeita d^mon^- 
•trnlio in orbem^atqne .etiam.|repter4ianc ciucam rald^ 
improbabiH% qooniipnf qnod et apci cmioedein coeptntnr, 
mcentiorei cectatorca loannia^ qnoi pManty ab aatiquio^ 
xibniinpeimBltiiiq^otdbnft^diccccaqri^iU^ Neqneadeo 
coHigi inde certo poteet, tempoKibni Apoatolorimt peon* 
liarcm nnineiiaciMunaitiqUo djac^^ 



Sed fmnmS^ fooqne» . qni inre me plane dnbicai^ 
SilMMeaJiOKiienimiiiLSjijia, aloe NaaiairioB, vt.dicnntnr, 
ociginem Imbniaie es.iecla quadaiiif dinptderaiii lean^ 
i.Tcro ^tacenc iitqna caleiidaMBry eoi 

Ba 



20, it%i>tUOOUBSA: 



cdBwtdnMt Mctam vli t ptnm i ttulttmmbdatuaki. Sia 

p. 439». ctii moe^9Bttai rkif. lianim neatum ia piinuA 
p^ti, ,T >YiOH0BKl varW ipMtrM. de maia 8abaeo*i 
TvmiA lfae$airiQnm\ in Sjyria^ (A wtf ■ r> tf t JJiA sm m 
dea^ xpSi» Fert. II0 p«4i4.) iteniqi»' AOi.li&VB el 
B&vkfiiVS« Vid* Raperterium fm dimbiblieche^uttd 
mergenlindimAe IJimro^^ Ptn. XV.^iOL^^. et Xf^II. 
p.95«J9fL t^vjk^^tMmmrdbiiim^.Parii,IiLpiSu eq^ 
Quod veroattinet ad aimilitudinem ^toiopi»^ qnam.Bt 
oft^bnhidi^BJpilfaipinloattnJBaplu inlkiaiigelio 

loanneo isepeisM fliU riri^iMiitaiQmiUi^ ^et^ qoa. pntknt 
consultp rjsnm ioiMe EiraHgriiilam jad.allbf iguif i^rnm 
verbia» jwfiitambfy' bene to faabat ntisoatnu - £iettim $k 
(pia ttmdiam cat nfciiilitndo eiusitMNii, iadMfwriaii reUgioN 
uU et impoiloret» ▼efarti <? e d n thia«MMr^..Q[i|ogtioes, Mu«< 
hammddam «dto ^ ipaatny Tt oonailiBttna opiniunculia 
sui» '¥tei; -Bpeeiem^ eaa^pae omnis ganeona lutaiiubiia eo 
magia Dommendabil^ «ocqitaaqae roddevent, elluaiM^ 
oonftat ad aennoiiem Apoatokxriuni arDi^ae jententiaa 
verhia (&ceniiiqtia iormulia Sonpttmanim aacrarum in;^. 
Gmataam^ aic, Vt^ mveikmewmy^ «iptoiJhtrB.meris ice# 
qpaatBifgunmk^ «amdpla in A i ic ipi wi aectai alicnhnr 
repenaiilur^'M;^dn^^ acriptDtA>nS' «ttcris eot fauiuaaer^^ 
mone petita, aedqakiiao wiHoKUH libi»i dmumta^ atque 
in paiima detaaJobaBi teoaiuaMi «ase ejdatimBiida siiitjr 
quoddft/Gnokioia-i^m^^itt vkk^ iaqprobabiliter per in^ 
ductiainem iBoUa demoiliftraaie videmur in Libiio anpra 
coomemotato, ftag^^twii^efq* Sitiffieaey fuiasein diac»v 
pUnB' diaciptilanifA ioanma lakhB, ^dicetidi fbrmulaa^ 
quae §pwed ^aonmn.viiivc^tMkua J)«bereaimilitari^ di^ 
quam cum aermone acriptorum diuinorum; indeHnlMB 
effici mybmodb pateat, bicB ad iUoa «fapmassB: b : 

Oenique) ^iiod eat inlHip m aumaBom^ 4ottf Bfptnii^ 
de diaciptdia! Iqanikiii». ipai iliatBitux^ ik ia 4itdt a ' aac «mi^ 
fiManiartB3iieleBieBipt£imim^a(gudt«iMn^ 



jiigfamn a]ild#Qm> «iu* Ckrfftifmni»» Am luidaam, 
eiLtM sectM aliouiiuy [n Ip tn i e Jiitptiiia dfnoiBinBtaf, 
YefiiginA, ne k ui a rimwm yiideiah - Y9»m U«tiifei«iiiiim 
proiierii solei 0^ JReoagtriiioitibm fi qaM TQI90 Inbai 
«itent O^mMmi Moman^ LihuL Ca^H^^t io^Sadn 
praetennittaiiiiM) - ile ^a mmetet iiMrr TiiQa dactos 
fideon il}ai:¥4i.ile<;ogiliiknpim «Kmrma^nam wa, aat 
potiiis niiliam^ iUiul oerlac faiitfeyiie qa a ialaUjgai^ qul 
modo leitiidr ijispeaierit Uma ^iliay ttziiis «enumam non 
cese de peeuliari «eda aUqnm Ictuiiiaa, .md de.discipu^ 
ioiaiiiM^ qiiOfhabuitaiiQteaqpDrt^ ex qiiikivi vimm item^ 
4fae altor rel atatnerit, Ttl ptodiderit, loamMm esse 
MesoUmy aon lesam. bomoir^ Tmuaim iiiiloria 
sntiqiia rcf>ugmt luiic, opiiugaii Nam pfofegto fi ex^ 
titisaet eiqmodi mctk, eiHi haud' diibie meutioxi^ fe^ 
ciMnt ct faeere ^buisseait \^ da ewm^pdi «abw r^r 
ponereat^ 

Sed ex bis omnibiu fiicile quemqiie putamus in* 
le]%ara poMe dootumi aAfUf» iotaUigeiaein, neo p:ffae^ 
indieata opnion^ ooeiqlatiimyi^d deseBtanlia iUa^Ipan-;' 
nem ccmtra id genttt honfihiim soxJpiiMe» eit efettU'* 
endmn. *) 

Nobis quidemji qui inde a longo tempore sa^ypiue 
Iqpmus» tractapimusy interpretatique sumiii in AcboUs 
Aoademicis hxmc librum , .in ptmiis oarumr oertiiiime 
periuaflum oft, in eo m ▼mbram qnidam repevui resti- 
gii alidziui, atit Gnosticomm^ aut Cerintbianortimy aut 
loannitarum, aut eiui geiierii aliorum honiinum; eorum-» 
que opiniuncularum ; ied loamieip acnp^ssp pr^pter 



*) Haec ^iuHoa tofipimiMa, oma «Amc v, s. e, vATi.Tt 
Jgi^tatimum d» cefnsHio etr finw J<hnin$h iif $cnb0mdi$ Con^ 
mentarUs &umg%licis, ^«uid -rfpmkcit hi MtttrodMione in 
N. 7. yAA ff. 194. sq^^ •tHtMicttni iataeta ditdcpaioram 
loauMQnmi ittpobaaii e^ WiiUt* Mfitimt. Nepcirinie 
■nttcoi concMi «iQti ^Utpoamii '<| a< •ojk. BxcB^nonsiT^t 



dii p iiU ft itty parlmi ilUi tempoi^biu 'prapriaiHy 
vop ottmibiis ttnirpurilnii oominniiem M ad 

qpeniiB IramAmmi in vwuoMan portmentem. Tnm onim 
tma^ oonftat, non- modo pormultot inter Christiano^ 

^Faooipiie ex lodaois, tpd el ipai capifta doctrinae longe 
graoisfiima de (era, einaqno persona eC opere, modo* 
<pie Alntia per enm oonaeqiiendaey etsi non peruer^ 

^terent prania opinioiiibaa, neqne taknen satis' accnrate 
intelligera&t «c tenerent el tnuierent, d^inde vero in 

'primia Indaeoay qni leanm tanqnam Mesmqi penitaa 
repndiarenty eina <finiiiitatem impngnarent, de ^^o idmie 
et impie aentirent et docerent, afque Mesdam prc^ 
misaum Taniaaey pertkiaeiter- negareht, hiaque omiaibna 
moleatiaa crearent Ghriatiania, eoramque fidei ac 
do^^trmae obeaaent muUia modia, de quo loannet nomi» 
natim qneatna eat aUaa, LEp, 11, n. IV^ 5* namifat 
aine omni dubitatione inteOigendi aunt ludaei *), omiii'^ 

*) Hoi ti qnif «ppftllm Toliiarilt Gnoatieot , eoniniqao opinlo^ 
a«« p«nuBmt fwHuifj td dueciiiii Apottolii i Tim. VI^ ao. at- 
^fo disdi|gii«r« Onosticos ivdoiccs .ot etknicos , itemqiie ywS' 
«fT mnti^uiorem et r€centiQrem% vt fecitte Tidimus virum ali* 
qHem doctnmi (jiUgemsine XAterotnrxeitttng, mens, lul. 1796. 
2^. aag.) aot qmdem Bon repugnmbimuf ; iilud untum md- 
mitd liidlo modo potett, extidste imm illo tempore Cerinthi- 
tnot ecGnoitieot, ^propiie dieuntnr, ent elind aliquod 
. ^tteoM opimonaiii» et loennem tcripeisie eontm. Neqne u- 
nen etiea hoo ciwijeadi potte puuuerim » quod yoluit doctnt 
ille rir, p«r yvwM iudmicam illorum temporum inteliigen- 
^u ette opinionet Ettenorum et Therapeutarum 9 pei* qutt 
. eem^pU foent tonpore Apostolorum et labefaeuu religionit 
ehzittianae doctrina. Nam 9 ymviMnffics ypwe&M L e. eat opi- 
neu.teiaiiiia aon adnartaiiomm religionit, Jion dootomm in- 
, daieomm» Talnti SMenavnm ent Tiierap«itumn» ted docto- 
• tnm quomndaw chritrianoram in eedeiieBplietine, qui olim 
ott magittriiiidaiei» ec nnno in conoandlMit GlnittiaBO- 
taoru dooeve tolabant timili fece atore» qno olim vti 
titt dyaagofit» et pofme e diiciplina» eac qua profccti 
t, da MMa at laga Motaiea» da ladaaonim nuaatibut, 



noqoe de Mefloa noin recto stataereBt, qnem Kberatorem 
a iugo potestatis hmnanae et[ anetorem boaorum tem- 
pOFabimi ac regem inmctom) qni^ vi dhiina ensteiitatnsy 
amnino cnm •{Mendore et maiestateregia, - popnlam 
gnbematnrus, beUa eontra bostes' gestiiras,^ orbisqae 
tcmrum imperinm getnti suae Tindicatarus esset, existi^ 
marent; vt docent scriptorum sacrornm, et fndaicQram, 
To&ephi et PhilonU, atqne adeo etiam Romanomm, 
Sueionii et Tadii^ loca satir nota, Atque hi, Indaei, 
fnemnt adnersaiii , qiios^ in mcnte haberet loannes in 
acribendo Enangetio, si quos in mente habuit; hoa 
refatanit et refiilare voluity tales cnim . oportebat refa* 
tare iHe tempore^ non antem ▼num et hem alieram 
p crners e sentientem, si eiusmodi quidem iam tnm ex* 
titerint inler Christianos, et, si fieri po^et, edocere 
atqae ad fidaiii adducere; Christianofam causa rero 
aeripsit, vt cos eontra opinionum ludaioaram et vani- 
tatem et pemeriitatem munket, atque in fide confir- 
^marei, in ndnersnm autem, in qun admirari debemus 
docmneotnm <nme diuinae plane singularis pro salute 
genarJs bnmani longe ilhistrimnium, vt omnes oi^niam 



sidbat ec id genvi «Ka ei«mio^ mqsub anjplhw b^ OMtaxi^ 
Mqiie Ttilia, atque tuper hit rebut praetentuttere cepio^ . 
4octriiue chritrienae propm. Hoc iu^VtUd^^ incelligi ^ 
potetr tK tota lue EpittoU et in primit ' Cap, i% 6.' s<iq. ac ' 
ilementom, Tt dabiundi iutta eanta 1109 {icfle ette pottix. 
Acqoe baec ei ipea ett ^ f«Aeeef/a» CoL 11, g. nen^e Theo^ ' 
iogie i|i4»ice) siue opinionet iucUlsantet, ex iU* detunnue, • 
T. c de circuincitiQne, abttinentia a cibit, celehra^o||« 
dierum quorundam fettOfuiB» tabhatoruin, nouiluiiii, onmi*. 
noqne de lege ritnali eiutqne etlamtum obtemandae necettin 
tate ; qoae opinionet Tidebantnr etse intigniter tpeciosae et 
inter Chritclanot quoque, in piimit qni e Tudaeit a^cetterant^ 
illo tempore £iintoret pentnultot habuerunt» Tthementerque 
pertnrbarttttc eorum animot» Tt enidentittiine patet ex in- 
Aninenibiiflma N. T« locit, 6ed de lus omaibut ex inttitatQ 
•lisi. 



tempomm Itttnronun homjnf» de pcrsona et opere 
Chmti iiiftitueret, rebosque et fkctii, adhibita Sen;iato- 
ria ip«ius ayctoriUte dioiaa, contra ludaeps eorumque 
opinioues pei^ersaa de Messia, et criminatioaes ixiiustas 
adueiaus le&um, Qsleuderet ac demonstraret, huno 
lesum v«:e esae promissum exoptatissimufaique Mes- 
siam, eumque vitao' et feliciti^ti^» non ten^enaey vt opi- 
nareutur ludaei, ,sed spiritualis et aetemae^ uon rxdua 
aiicuius gentis, velutludai^ci^ sed totius generis hivuaniy 
et mstauratorem, et daloreipy n«c merum hominem, sed 
simul Filium Dci ynicum. Atque hac tali r«bkk>ue, hoc- 
que tab consilio n^n tantum praefamen Euangelii Ijoan-* 
wi, sed liber totus, explicari commode et legitime, item- 
que perspicue et euidenter non modo potest, verum 
e(iam profecto debet; vt facile quisque intelligeli qui 
eius rei pericolum facere voduerit. 

Caeterum qui plura cognoscere voluerit de Euan* 
gelio loanneo in vniuersum, iu prixms vero quad de,- 
c^^Mlf eius in vtramque partem dispuJata sunt^Huper^ 
^'^ne, ^deat praeter iuterpretes, nominatim eos, qui 
receutissiuus temporibus ex instituto de ius expo- 
Juerunt, veluti Wegscheidervm Versuch einer 
volUtdn£gen Einleit. ins Et^. lo. eichhorniVn' 
Einieit, in dde N. T. Tom. If. Part. 2. p. 101. eqq. 
«▼E5X1NDIVM Magazinfur christL Dogm. Partio. 
9* «* 11. GrVlX. HVIBBJITI VAII OK,lEiTHVY- 
«BNivji DieeeH. pro Eu. loannei ^su^vti^f i; viN- 
OBHVM Commentar. u^ LHkroe H. T. Tam. /11. 
Prolegg. ia primis jHi|f. 11, eqq. et qm ibi ccMnmemo- 
rati suut. 



C A P V T L " 

Ae praeGninii qnidcin vfi iiiaEiiiie notftUie m «C' 
oonnlia ioiuinis accQniiiiodfttiasiiimiii, ContiMf etA^ 
toths Ebri aargnmenlum, ^oilHbiis faotiiiqiio c&^ooro 
Yoliiit ac doBOOstimre vir dioittai^ nimiruih kOo: Aeii# 
e8i M$09im$ prtmmaba et VUmi tki^ ct svttms^ pi*ao* 
fiuniiiia ettierohaaci prmmieeue ^Hm^ nuHe peto M^' 
gatue ad noe Seruatornon amepaucoB ann^, noH ind^ 
a naimUaie sum eeae eaepiiy sed extii^ dudum, imfhet 
vero ante mundi initia^ etenimfidt apud Ifeum, esifue 
ipee Deus; penit autem inhasterrus^ assumens humcs^ 
nam naturamyidxitque inter nos, ssfue tanquam FiRum 
Deiitimstrismmmf felieitaiiBfue auetoremvertstinium 
perbis etfactls, tribuendisfuebonis ingeniihm et tong^ 
praestantieeimis^ qua^ nes omnes accepimmt' e^ capHs 
benefieeniioie em» denwnsitmdt. 

IleqitetaiiieitTvaseflf loaimefir in hoc praefemiae in 
denominandeSerqatore nemiiiibtis rsitatis *Ajeov, X^^off, 
ant id geom afiw, sed mtniM rsifato rs7 loyav* tfooi 
eSen^t pevmoltos, dedttit^fte in dpinionem ea^n, rtS 
ApoetolkQn snsfneairent^r opiitra ^ttcKMam genne homi-i 
nsm dispwlaaie^in qnoraa sermone rsn rec ep f am fuf^ 
iBad TOcabidnm« Et sane, ^amttaxii: 6h caiusann vsnrv 
patom fnerit hoo et non a]iQd' nomen, qnidl^ae signi#4 
eetj ceato et eaic|cnter doceri iton fkcile pp^se, Itbenteif 
largimnrt IUiid tamen consensn A>ctEssimi inteOigentis^ 
sifmqao cmnsqne sttmer& possmqiis^ esse nomenSeiiia''- 
lons^ neqve adieo attriboti Wcnlqs dinin;, ant ^clSoniS) 
aot relationis extemae, sed snbstantiae inteUigentisi, 
einademqno dimnae et a Pafre distinctae; qnpd toti 
seriea oyationiA clamat* Picitnr enhn disei-tis vctbii 
lofQ foiMf ante nnmdnnr comfitnm, mundum creasse 
crealimiqueregerey vcnisip &iltas terrus ail hopiines 



d6 lo. Xy u 

beandoSf lomo fachis^esse, habitasse inter discipulosy 
manifiestaise se tanquam Filiom Dri vnnm et gloriosis- 
aimutS) omiiesquay qni ipsnm snsceiferin^-oniasse bene- 
ficiorutai omni genere; discipuli yero dicnntur niuis- 
pcnKs vidisse, omm9ta<nbodo intflUexisse maiestatem 
esus, taqqnOT>Filii Dei* Quae quidem' omnia centies 
iradita ri^pieri^tur etlandaU<deDomino nostro in koc 
£aiaig^Uo, librisqua sacris N. T. omnibus; de alio 
aulem nutto. Et ^quis taild^: dizerit in Foco quidem 
Instorieo, rationeni, siue «sapientiam et potentiam diui- 
nam factam. eue bominam etJnter bomines hahitasse? , 
^ut qiius demum virum yallquem insignem, missnm ad 
homines docendi causa, appdlauerit nomine plane in- 
audito kiyWf et non potius vaurpanerit nomen vsitatum 
iid€t4MiUWf fn^rofog, aut eius. generis alio? Praeterea 
iferiieulo sexto loannes Baptista de «hoc loyf^ testatus. 
esse didtur. Atqui de lesu Dominc^ iestatns est, "et 
quidem, eum esse Filium Dei. et SeruaUirem mundi. 
Vere.i^.Bqq» UQ.55.sq, Quarehic sub nomine Aojw in-, 
tflUig^ndus est, non rero alius.hide vero patet euidenter, 
intnpretationem eorumt qui «tatuant, per top kofw in- 
telligi riddonem,aut sapientiam etpotentiam dininam^aut 
etiam oratorem et dpctocem, prbbari nullo modo posse, 
Id quidem certum videtnr esse, nomen Ao/oi; tem- ' 
pore loannis pecuUari significatu fiusseysitatnm^ salten\ 
noo plane ' incognitum legentibus eius, Euaugelium c eb 
Epistolam primam; ^mmI vbus loquendi.certopfpbAxi 
non potest. Sunt t^men viri docti, qui existinMPt» non 
modo apud ludaeos Aleundrinos, quod exempUs 
PHiLpNB demoustrari possOr putant, yerum adeo 
etiam apud GraecQs, cuius rei causa ad ipsum pla- 
TONBX prouocant» fuisae vsu receptum» ▼t Xiya^ ap^ 
peUaretnr natura aUqna inielligeqs> rebus creatis supe- 
xior, Deo simiUima et couiuqctissimay «fl^e adeo etiam 
intar ludaeos Palaest\nenses et .apud.magistcos ludaioos 
obtinuisse morem huuc, vt Mefs^ dic^rent •aUimMH 



rem Mow, Almihaaio «t niaiorSbiit omniliiia, et ABgelis 
ipna, eoniBiqiie dbomiiinoiy oimdfim^ue Deo pxnzimiim 
ets^ anto miindmn oonditmn eaLtitiMe, dus^ ope ao 
ministerio mimdmn et qmun creatnm eMe$ -nUjae ex 
hao eenliendi lognendiqne oaiiiiietttdine , loaani bena 
cognita, emn petiiise ot. nomen lojm^ et .qnae. de eo 
dixit veracnlia pdoribnt. . .Yevam ex lii^i omnibm { ' 
eoide&tornonpaM» lumodoncttAadiaem invsn vulg^ t/ 
leceptam, neque iQanoi tanftaHi, verum eliam ipram j 
legentibua coguijUun fuiftie. Et .qaod fuHuaum ett in \ 
bac re, scilicet magLOm* IndaicQa Bfeariam appcttuse ^ 
ver A^WTy id probad nuUo exemplo potoff^ immo vero 
penitW' labefactatur looo o&iosMia eanira^CelBym 
Lib. II. Ccp. Si^ Tom. L Opp. p. 4io. edH.de Im 
Rue. Ibi enim difputanit coiHra criiainatiimem Celn^ 
cpiam pxolulit ludaei euiuadam.snonnne) aecujantii 
ChriMiaiioey iisqne obiicieiitia, quodt captioaitf argutiia 
freti» Filium Dei asaer€V«at propnnm eaie verbuni 
J)^f tk ew^iikive^ h ttp.liyaiv w viip zoi 6iQv ihtn 
tnkeliyvfp. Igitar oaiGENSS, •e.iiitersofBasey inquil^ 
magistroe ludaico*» num apud ipfios in vsu^esset, Mes^.- 
jiam ^ipcUare propno nomioe XifoVf a^ vero, quamuia 
^nm eomm multis, iiaqney qui aoK.sapientea vendila* 
verint, coUoquinm super bac re habuerit, ab iis accepissei 
id apud eos neque in schcjiisy nfqi^ in lihris in vsu es^e. 
Irfite tamen de bac s^nte^lia exposuit ^uper x vbn-< 
OB I.I V a /. c. p. 63. iqq. qui est confie^endus. , 

Nobis quiden^ inde a. lQ|igo tempore visa est, aiq^a 
etjaimmip vii^tur maximas vpr\taAia notas hab^ mgb?- 
tentiaea, quam.iitmuiinusyoc.^cit* deinde .vero, dudiun 
prcdatam fniaae vidimus ^ )iAYa»,^VAi^LA, Not. ia 
If. T. cuius v€^]^a,xnfra sciipsimus %, et JiBas a^ Noi, 

*) Baiit wxXfittk bsec: o Hyo^ hem^ctum lUud iemen declaraty 
lia fmo }idmmOf yArahwMf haacOtlmcdhoi Doividi it ilectU 
cmnUmM locutms att Dommmsy fmasi inmotttm» tmTvio- 



28 lo. j[;j« 

ad h. l. no$tris tmiporibiii mXtmi^ ia pdniii esoftfalam 
A i. ▲• CHAMBRO, BeytragB zur Befvr^trvMg theoL 
Gehfvm^nkMtf P.L p.2S'J. et oabk. csr« bkni. 
VOSCHiQ, Erildr^ d^r jEt^angeL P. L p^^Bg» pro^ 
Ibatam ^oqiM io« iiVG. brk^sti^ .£16/. rA«o/. 
ffou. T' UL p. i'^* «97. Sdlioety rt dicamoi l;freiiiter« 
mc repetaoxns^ quae e, V. T.-dijpiitBiftmaa ioco* citatd^ 
iro<^buIimi lofw aorbittvBiir denoiare prfmuitHniiiear'* 
f9Ltam<pi0 e^o loco ikA'' Itfdfit^', qnod plaoe aa^oi-^ 
poUet vocabttlomagiB^AiUito: 6iffofi9¥OQ, euis^e vaur«f 
pandi causam ripetitem esie^ partim ex more iHorun 
temponiln' in oigitaiiio denominandoque Sernatovc^ 
partim ex ¥9i| l«K{utifdi, ipartim & ccmailio loainus ia 
teribendo hoc liblt), 'patlikn demque a coasuetudiBa 
DomiiH^ipriua iii^fedearribetKk»^ Phmom eoim inoa 
, iUorum tempomm, et m: ipta vei natwa, quqniaim Sn^ 
Vator erat tum futtttHi^ et ex consiietvidmo Y. T« re-& 
eeptus, foit hi<;, vt Meisiai dfeerefeur i ifj^ipog, lon^ 
quo quidem nomioe in T. V. appellatus eat mft'iS»xv^ 
et, quemadmodttm cvrillvs HiERoa. ^) iminity 
er loco Cren, XLfX, ro. in K. T« autem eodem nomine 
msigmtus legitur saepiraime, veluti Matth. XI f i. vbi 
loannesBaptiata qnaeri- ex eo ivudU ov ilo ifx^M^^* 4 
he(f09f ngo^ikm£fuv ; et apud ipaum loannem. Cap. ^1, i& 
XI9 37* Yttde iudaeii^ in piimisque Chxistiami neque 
incognitum plaibe nomen esse potuit» neque inqsRatunl 
in oonsuetudme valgari. Deinde quod Xo^ Gnatigdliita 
dixit loco vpcis : XefifievoQf id quidem offendet nemmem» 
CQnsueiudinia loquendi Scripturarom sacraitim- vel 
leuiter peri6un; constat etiim, vocabula atartKmetorom 
pro cpncretis centies' adhiberi, idque non niro factuni 
esse alias quoque in denominando DOmino nostroi 
velutiquando ao^tifia appellaturlQco aofwvgogf Cap. If^, 
93. ilem M et ^^ aut apud l^ucimi fu^ 11$ .35^ ef So, 



*) Cateck jy/J.-7». sSh e«L Preuot, 



mmtngu» et nofJmhi^ic t«v Va^^X Nec dttbHtttkmcm 

babere potc«t> roealndo Zd/ov tribid p^e eam Wiiv 

qttam dizimiu» i^omum Focalmliuii liebrticam, quodl 

graeco rap<»idet) jgniecYUiiqiie ipnun, Hom. IXy, €L 

«QXceatiB in loois de promtMiom 4icfeinD extftt, «tqaeab 

iitterprirtibiu graecu trandatnm r^eritar iyyMm ^ 

inaffiXh^ veluti PrtoA. XII 9 ^5« ▼m«e adee iUpro/icw 

ideaoa «it et ette^masity quod imafriikipmm^ Yiide etiam 

m looe iSop. XVUI, 16. angeluv. dimmtn^ promMMia et 

«Uegatntf, lif^q 9h£ appeDatnr ^ de qno Yxd.. a CHX «• v 'i^ 

KBm I SpicUegium LmUi in imUrpr. gr. /f. 2\ i6^p^ J^ 

p. jS. Ac plane eandem Tim Toeabnlum lifov obtjiiet 

in reliqnis libruloamuns^ ijiminini u Ep. ly h. vhi 

Dominns appellatua wt l6/og m fw^» tdealt prNrnlf 

autf. mwiar felidtatiai' -et jdfpae. iC/JC^ - j& in igpie^ iec^ 

dicitisr xip)9 tov «iov« bD&est^ hB&opmHMm^ Tiwt 

porro f^idtiiim ItiamBB in :acaibflBDd0. EMngelio^.icam 

iherit boc, Tt detnouitraret^ quenMidmednm aupra vidi* 

mnBj lesnm ene pkamiiium exspertatimiqne MtmJnmi^ 

fiuale qnisqueiridet, qnam aptmii ^il <icon«ilio, iquamr 

qne accommodatnm vocabnkim,r«iI AofBtr, buao ipMiqa 

promiBsnm Mefliiam eipiimitoa.. JkI estremnm» qnod 

in primii notabte eit, Ddmmo ipti in. fermonibos omm^ 

\fOAj in koclibrocommenleratisv :iidsn|ieifait^ ie qppeif- 

lai*e kgaium a ^atrs^ Patrem .▼eK>.imtfe/ilem, ioqM^ 

deicribere tanquamettm, qni mimm*n.PainprqfMm9f 

que in ha$ ttrra^ Penmrit aiqim ad mindem t^diMmi^ 

rit^ relttli Cap. FI, W. XV J, A Jt/tf , i3- mliq^ 

quo inflraere tdclbat manifeite^ ie^eaas i^v liffiik€m^.ktb 

mt, Meaiialn promiisnm exipeciatumqnei AiqQd Jiaee 

conanetudo Domiiii' 'tM^tnr ftdiae oainsa praaeipnab hrmjlr 

pandi bului rocabuli» aliai in bao i^ paidd midienttoMl 

Itaqne^Miitiift^ornln prioram mt Incf promimfit 

8erH<Hor extiiit ante rentm cnrnium iaitia^ tanqnam 

ieri f i tam #uiiet boc modo: H^ ^'iff^ 4* o Itropmoi 



5o lo» I, 1. 

i ' iSahi Vetblls: IPM^xfiidenc^ariiniiiaJi: T^vt vohwt 
nonnidli, ttuev inilia tradStai in hie teYrig dodrinnB 
Christi^ hoc quiJetnia lococoncediimilo modo.potMt^ 
oriretureiiim setifas rel maxime frigidiia, ai Christat 
diceretnt fiiifM Imo, emn doctrina ipaiaA coepiaset pro^ 
pagBtiy.nte apparety qnare hoc potiwrimam initinm ki«- 
telligatur^ vnde htfec interpretado profseto est mere 
arhitrafia ; dcinde repugnat nbn tantmn conatiid loannie 
. jn t«yto Hbctv vermn etiam alque in primia verhis pro^ 
-sime aeqiieutibasy in quibua c^ioiit, roV li^ veraatom 
ftuiae apud Oeum, Deumque ei ip<Hm esae; et res omnee 
creatfe. Qnare haud duhie rerum iniiia intelliguntui^ 
^ Xi^ extitisae manifeste dieitur» cum rerum iniua 
flerent, A iff^ lov aoe^ei/^.n^vh^» Tt eet in piincipi^ 
Geneeepe. Eoimuero ei ccctitit, cmn iuitia serom 
omnium fierent, efllctlur primb, eum extitieee ante 
. jpenam omnimn iniftia^.deinde rero etiam^ eum non caae 
in numero rerum cmtanErai, qnae cmn mundo eese 
ootiperunt» immoTero eum, eeee rehna creati^ omnibua 
mdmendumy atqqe adeo aliua naturae ac conditionii^ 
^nam rea creataa; de ^no eo minua dnhitari tUo modo 
fotesty qnoiuam vaFdaufe tartio dioitmr rea omneo 
creaase. Quare W : iv i^PX9* ^^ aetomiiaie explicarunt 
ioterprolei anliqniMmi» veluli OHRTBoaTOHvav 
Mnn. IL in loan n &m p. iS« edit. MonUfalc^ cuiua inter-^ 
^pretalio etiam peop to rea eet notatn digna^ quoniam 
Ann. HI. ex laetkttto refutanit eoe, qpi 14a nrei bif 
negareiitaetcniilatemexprimi. Idq^e pro&cto et oratio 
Domin] innuity Cap.XyiIt 5«, vbi i^ud Patrem, ait, 
%n habuiise gloriam n^ feii veV xioftoif «2»«*^ quod noa 
niri de aetemitate infteiligi poteit, et coniuetado Aposto* 
levuiu docet in formulis : n^o < iwf«/^JU?c aea/uov/ 
Mph. If 4. quod idem esie conitat,.(qilam: u^o a^^ 
eef moftovf itemqne : srp^ ffiinfn», oiwlvtp, 2« Tinu i, 9, 
relifuis; Hebraeorum r^ro. yQUs loqpfnfli. exV^a dubh^ 
tio&em ponit^ qiv>$ constat hoc et eiusmodi aliii modia 



Mtemilaim deMripiGLss^ fowmlit^iyimig/ift ini^ 
rerwn ^onditarum^ et: fui^^ab a^no, Himk dack^ 
rasse^ veliitf Pf« XC, 3. PrqP. VJU, ds^a^» ili qoD 
▼Itimo.looo ocnuuncli repefiiiiiilQr modi loqiieadi» ta»- 
.qvam idem «gnifiauiUa: aiyo.rti/^aiibec^ ct: Ar tifgf^ s^ 
vov r^ /9r nrei^m». Ynde . etTiUad..piitet9 n» : h mfff^ 
esae pro: m ifjfic, vt est J /o^JTy i.KOirilTS rei^ 
didit: «x^^^* ^°^ SeruA^jfepi, Qim joita Taniai 
omnium initia extitiMe c^iceiret ^nr dii3QM», maiiifiMlo 
eom ab omni. i^enun eteatarmn :ttaiiir«.aeGerai, naqw 
adeo in nmnero creataram rerum l^beri yohiit; Jfooi 
pro&do est maxime notabile. Multo magj» taroi qnodl 
subiecit in proxime sequentibttf... ^ 

Kam si quis quaerere yoluiaset, vbi taudem tWMtne 
fnerit Meaaias promissns, antequam in haaterraayenia- 
•et, ^et ne quis, fiicta princifHi rmim amniimi mcntionfl^ 
in eam oogitationem indderety tanquam etipee tum 
initiqm eeperit, subiecit haec: 19 v npog ror 9io§ri peru^ 
tu9 egi c^ud Deum. Ita enim edoctur eratfoannea n 
Bomino.ipsoy eiusque rei oognitionam babuit ex ipM 
eiusinstitntio^ef audiuejjFatimime^.ore])^^ et iKNa 
yno inloco bqius E^angeJ^ *naixai%t, lefum prolieain» 
esse pal^. et docuijise. saepius, ae^ottni fuiMe in coelo 
apud Patrem, et de coelo>yeiii#ae^^ yduti Cap. IIT^ iS. 
yiy 58. 46.62. ^IT, ag/.rdiqua. Jrti,yerba qnidem« 
»7» nfig V9P Ssop, explio^da easo. lUManulH picaeciptmrf^ 
«X fonnula, ^e honunibua piis, yauipat% cum diaurtur 
dpud Deum* usOf cfud ChristfimaOB^o.' Quod $i'Ca»i' 
cedere yolneria^. tenendum .est, ibac ,formiik pam^ita» 
tum denotari, eos eaie beatissjmoa, nequ^ adeo^tnioi 
aaqnrimi tantum^b^titatem fut^m^in^yittatMmi^ ee^ 
l^iptiificari conditiQncmi yitae^ altei^Da^in genemv ^^a/iMm 
nou tantum ^t ii^ ym. et j^u^«|eiii:ilii^ ^ wtA^mA. 
jnaxime in agendo ad ^yoluatat^ .-diuinam.i Eal pfQX^. 
ad yeram yim boHUn > y^bctmni^ jnte&i^iraidam* 4tque 
qqplica n da m in c(au|jl]iu{n vocciidll. iAtiifrifatio.i 



62 IP' it *• 

<ipiius.' Eaverocixt^t Cap. XVII, :5. vW ptebatos csse 
-leggtlli^'^ modo: i^i2c/« mi&^ gloriam Mm, fuam 
^kx^ui^afttd. t€ wite mimdum condituni. Igitut d Ao^ 
-Aiii aipmdlfBum «ic, vt hab^et 46ieip «pud Deum, et 
«ndeoi «nte^unckiin coadituni. lam vevo haec SqI^ 
/en^ ]Kymtteff»6«|tibita.]fiaiaBtatis dnHnae, ({aoad com- 
-immioiittit Bontanitum belttitatis) aed etiam ntque iii 
^^nnoB mliributdrumv oomtliorum «t operum diuino- 
ram/ Hine ^id«nter patot, ve^bis iUis: ifv npdg vgp 
t#|i)M; loKUiem expxdmere voluisse et communionem 
^ryrtvra^dtuinae, ^am et verbis proxim^ sequentibus in 
Jip«0e^'4adioa|iit, eivero etiam atque in ptimis aortis ac. 
conditionis, nominatimque ip^fflm^ et consiliorum diui* 
•ttoraitf psrtidpationmit; vtquo adeo ro* ewe apud 
*2)eiim^' in lioc qunlem conteittu idem sit, quod: parii^ 
^oipem^WBghriae maieetatuque diuinae, itemqus a«IJe^ 
mutn^etconaUiprum diuinbrum. Ita enim diserte ex^ 
•jpiibatum tegitar tertio i^ersicuto^ oppdnitixj^ue for«> 
ttmke> 4fareiculb iecimo adhibitae: esse in muMb), id 
je«t, in his 'tem& versaii ;et agere, atque Cap. Illy il 
«iem4[ne ««./o. /, i. cwnmdtatar dmn feririula, idetaa 
^gm^Gante!: €s9e iti ei^eiKdf; ^quae, a deDeo adhibelur^ 
^uod ft MM^simeiiiy. T. Teluti Pe*CXV, S; ^riam 
^uinam^^^rimit, liimque omni^otentem,' quae pro* 
«Maiiit ''oHHiift , -alque oHMdti conseruttt et i*egit in tot» 
fiob ynimiArsbi. ^ iiaec igitur Sema^ loann^es trftuit, 
xiiiaHiW^emBi apiid ^aii^eifr^ftiiss^ prcmttnciauSt, «umque 
"wumvluisee docait eadem maiestate et ^oria cumPatr^ 
^dtmfm M et poteiitia iti refcus earterais procK^ndis 
aeperldMdis; et tnbuit ^uidetn tic^ Vt tayio^ non 
pvo ifivtateakiqua^diuina, ^ substantia haberi, at vere 
«liam ^bmm^ velltil a IKfro; «pud quem versatus e^set^ 
iuRiimqivdein et naCanif «qtfod ex proidme se^uenti^ 
foitet,; ^eiiflu tam«n (ft oiqjilMMe. 

Naar^e^nnraiMuP «li^/ q^oft ^^tirt, Seruato«< 
^dBm^mMgi^ iitoite itptid Benm, neo in partem 



to. X, 1. 55 

deteriorem ttterprctaretiir, cius rei cansam sUbi^cit 
maadme notabilcm, niminiin hanc: igal ^tog ijv 6 Xiyog, 
nam et ipse Deus enU In qtiibus verbis manifestam est, 
primmn subiectt locom habere rocabulum : Ao/oc» prae- 
dicati antem vocem: • ^eoc* verba igitur, quod est alte- 
rom, imierso ordine posita' esse, quam enuntiationem 
inuorsam dicere sblent Grammatici, seu synchjrsin in 
propositione, scribeBdnriique adeo fuissehoc modo^ical 
i 16/9^ np^i6^' pUn&vVin jJlo'. mivfia 6 Biog* Cap. 
JP", 24, deqvo, qiii roluerit, conrerat OLAssiVM ^ 
PhiL S. p. 685. edit lyAtntii deinde rS ijv habere 
b. 1« signifieationem temporis praesentis; est enim Haec 
consuetiKlo permutandi tempora- scriptoribus skcris N/ 
T. omnibns fi^qneatisfimaV ^ed iMilli magis , quam fo^ 
anni; d«niq«le aitieolitni indicare*- subiectmn e1fsusttn6re 
Tim prcmoniiais ovtog, sem ttM^f quod' itidem' VsQde 
frequens est apud jprdflinbs quo^^ scriptoi^; de'<fd6^ 
videri potcflt 2£.v.KJV!a ad Vigi!*. p* ib: ediLwBt.^ 
KAHNi. ftaetevear voro etiU^ est 1n promtu, ean^ 
dei^ notioneRL «ibesia vooEibulo .#mv^ in 4>ac enutickk^^ 
iione, quam' m pDOxime antecedante feisequehte, at*- 
qae adeo Sematorem eodam senao et did 'et esse Wt^/ 
ac ^aSff iadicitury apiid qiiem fmt,' ei^ue diuinitatem 
ct.lribui hocloco et tcibacndam esse^ <non aliam et dr^ 
Termn abea^ ^Dae<snmmiDei est, sed plane eaiideni'* 
Sunt^uidem, qoidioiAt, antevocem: ^iog, omtssum 
caie ai^ticukDm^* ei disDrimen esae iiiter Biip absqne ar-' 
taenlo, et wSeo9, inprimisque vsn rec^tnm hiisso 
apud ludaeos Alfiixandrinos et f h i l o K e ic , summum 
Jiema appellare ^ 6iMr»* toV Aoyov autem ftiov simpU- 
GifJFf^ atque hoc ^smsu* vsuipasse loannem vocabulum 
^«^ hoclocO) wn vt denotare veUet summum et ve-* 
Tttm Deum, aed taiitum naturam IquandlLAicodestem^ 
P^ ji9rp;Dmam^similem, quae. ^posset: ^io^y eia 
efit\iinm v^VQsi Qfai.f Gott^ «deoqnqitoV Xi^w alip 
aem« QeuBL dki et am^ atjua^tfm^ ispai qpaeia^laet 

C 



5i ^O. ly U 

riu Verum luec r^pagnaut pawuoi coA^ntUidilii lo^ 
queukdi linguae graecke, ex cuius legijbus arUpulufl kctc 
loco uon modo ojnitu poterat|- vt factum esa^ couitat 
saepi^siuie a sciiptoribus et sacris et profanis^ : ii#qvf 
elc^antiflaimia, in piinpt ante nominas «i>^^ &^g, &9^ 
fiaQ$l{VQ9 reliqua» sed omitti quoqne debebat, qooniioiii 
si adesset et loannes scripsiafet hoc modo : $tai 6 Btec ^i 
u koyog, sensus esset hic : id$m JJeua verbum era^i 
siuet idemDeuSi apud quem vereatu» est Xifoqf fuM 
quoq^e Xo/og^ Quae vel nullum sensnm haberent ^ v«l 
iU;|soniim et a .menle loann^ alienissimuxi* Vicisaim 
vero vocabttlo liyog .articulum add^re' necesse erat> 
quippe qui ia oratione alias ambigua ostendit, subie* 
cti^n esse; i6/oq\ plai^e vt in ilL?: npsvfta 6 9t6f* D^ 
quibns ai quis dubitauerit» conisulM gnmmnaticam grae^ 
caiix quamcunque, nominatfro -wnhhJtAi p* 97« el 
918^CHE&I Animadmre^ Qd HCeUdri gram. p* iio^ 
velnuperrimam phil. bvtt3KA.nK'I jei. 445« edit.Si 
Bfpuguant deinde qaoque oFationicontetstaifr, mentiqaK 
ttgue ooiisiJii^ Xoannis. Nequv ttim alio Mmsxi.X6fw 
agj^e^ar^ potoit Bmow^ quam quo in v^bis praxime ani^ 
tecadenUbu^ Deum «ppdbait« ' «t in aequentibus mr ^ 
f^ d^soripiitr Yt vero in anAecedentibus Patri hoe n^ 
mm^triJHUty qvie discenuitar arabus creatas omnibttSy 
ijba etiam %i Ao/V* lu seqnentibns antem e«m desoripsit 
floe, vt doceret, «um.esse crbttorem kuins vniueis^ 
fbuytw vitae, auctormi jEKlicitala¥* knmonae, FiiinBt 
Bei vnigei}i|.um, iin pcimis ftntem commemonmdia pci! 
totum hoc Euangelium eiFatis Doibini disertis, maiiifiH- 
stum reddeyei» qnalem se ipse professus fuertt^ et qmU 
Us. ac quantus easet , qui uenqie habeat ; quae Deus hiiF* 
bet, &ciat^ qnae fbciiiDen&^ cui eomp^Cant, quae Dvd 
competunt. QuaarQiicri millo modo "pMtit» ut loanawi 
ni»ned'9foVr4»J^minLonoatrovsuttparet signifiedlft eo^ 
quo eufnf. va5irpflii^btat9«ist inteifiietum 9iOilnillli/''Vf 
P9tbi8.ttu|a ifB(^axfltt]|ftsi^;pari«idddv JtfexyHeok Mfif^ 



i li^ogf smMs ndn eBaet^ iMa «m0 ^pcMwet «littti^ t^fei 
Uc: imm e^ ipse Deua est Quo qttMetti iOwteiiii eli^ 
tpad ad inteUigeiidam ditdnaitt i^ D^mini makMiliitaii 
dici niliil potest, in primis in hoi' UiklacOy tslfi f^njfim 
cvo, nec vUa varietate leetifjfAs 6Mpe^0j hk ^pii eon* 
senliunt cmines* Ck>dice)) Tenioni»! omnea^ Fairt3 
cnmes, stque adeo intei^F(*ti^i ttlii^i a iM* dInS0tuMa« 
%m cK]^i.i.ii temerita^ "7> l^i^tf^iettdst #»6, llti 
«f^ fw&um > ftati^ eastigalaefft iEt^ttisdOctiiry ^ tlMrfila* ' 
tim a WEsa3LiNOio eft liBW^^Lio^ in ApptO^^ 
Crit et Gnom. ad h, l at^ue ade<l ttxhm W£;¥a¥1ft« 
ma Arianomm anteih {^ettMrMtaa^ de qua olka ittl 
questi snnt doctores reteri^ ecdealae^ tie comtsM6W9^ 
i3one qnidem digna esse Yidettiri Uednm irefiitaAiotili} 
adeo enira manifertum est) ^mfbeii uict o ^hof f)W> ad 
1?atrem relato, in hoc taK loco aenaUm non habei*e **)* 

Sed qoae diadt EuangeKsta versii ^rimot uai o kef^ 
^¥n^^ Tov 'Biov , tepetiit sedltnii ifefsicuh \Ai verbki 
wtoq ^ h a^U itQog rov ^err ^ idqpie fiH«isse videtnl* ttoti - 
tantmn ex pleonastica tdquendi^ donsuetudine Hebt^eo^ 
rum, Terum propter hanc icausam^' quotuam ticMli»t - 



«} In libtp hmo$a,:, qttfem g^ 4Mlni|^a ittoaiKmu «tU4iii 
Inifium Emtuigelii loa/mis ep anti^uiffiti$ ^^Utitutiea tMti^ 

tutm» • 

» * ' ' .» * . * ■ , 

^) Statii^>ftiit iiui9xt«^4 goit Y«rba* aal '^tot ^) potidii^m 
eise difldnctionem lnaiorenii et vocezn { o liyM^ ftequelitibiis 
iuogendain ^ . atque ' InteT^tin^enduzh leeenduni^e tsi^i titfs 

^ Wdo : ^ «fpjK^ ify <f A<J>^oi, •*«> o X6yds ^ itpit ti^ ^i^, ttH 
IMt ^* -0^kif0k)ixot^ ii^^^tjl^x^t ifi¥ ^ih Aaiaas 
]^oisM iMriloaineVliMciiQfMifrii^ aidiia ^«HfcMSj t^Mii 
, •! tnsn pmfU t«^Sde;aidf easenr a4 jU/fi; >.n(^ sensfujtt, aliuni 
^ialmaff>0fj|0^,^usna huAC: Ao^o« M^ 8ed peirUemtal 

iUotnm lioiniituni in so' eirat, quod VetbaV «(«1 ^^pV i^^ tA 

' Deuxn Ktreul tfilicH&t) fA't^dfieti iVtdlo Mod(r^6Sf ^, 

G 3 



54 Jo..i,.a; 

rit. Verum lia^ r^pugnaut pKimuai caodatiqdilii lo^ 
qpen^i lizigiiae graecie, ex c^iuA legibus artJQalafl hm 
loco.pon i^odo ojiiitti poterat,: vt factum esae oomtat 
saepissime a scviptoribus et sacris et parofanis, ; iiiqvf 
elegantissimis, in jpiinps ante nominas dtnipf &«i^, ^e^h 
fiaadivsy reliqua» sed omitti quoqne debebat, quoniioiif 
si adesset et loannes scripsisset hoc modo : $tal 6 6tog ii 
<r ^iy<^9 sensus esset hic : idem JJeua verbum eratg 
siuet idem Deus^ apud quem versatu» est Xoyoqf fuM 
quoqi^e Xo/og^ Quae vel nullum seusnm haberent , V10I 
a]b(spnum et a ,ment|9 loanni^ alienissimtUBu. Vicissim 
vero vocabttlo loyog .articulum add^re' necesse erat> 
quippe qui 19 or^tione alias ambigua ostendit, subie* 
ctqm esse; koyoQ* plane vt in ill^: npsvfnn 6 €i6$. D^ 
quibna ai quis dubitauerit, coi^uliytgriimniaticam grae^; 
caqi quamcunque^ npmina^ wSJ(»i4SJii p* 97« el 
ViecHs&i Animadmrs^ od tFeli^igram. p. iio^ 
vel. nuperrimam phil. bvttska. n:N'I j». 445« edU. 5« 
B^ugnant deinde qaoque OFatiociicontetstaifr^ mentiquK 
ti^e GopsiV^ Xoannis. Kequv ttim alio «ensiLa&Toi^ 
api^e^ar^ potuit Bsiw^ quam quo in vief^m proxime aiM 
tecedentibu^ Detim eppeUauit^ ' «tin seqnentibus mr ii^ 
ffw de^cripiitr Yt vero in anAecedentibus Patri hoe n^ 
mmitriJHUty qvio diBccnutiir ababua creatas omnibtis, 
ijba eliam %4 Xoy^^ In se^entibna anteni enm desoripat 
aMt, . vt doceret , «um esse crbitorem huius' vnyuieis^ 
fbot^ena vitae, auictQrttn fiBdicitadsf knmonaie^ Viliniit 
Dei vnigeni|.um, in primis autem commemorandis pci! 
totum hoc Euimgelittm effatis Dodnm disertb, nsaiiiiiH 
stum reddefet» qualem se ipse professus fuerit^ et qmU 
Us ac quanlus etset, qui uenqwF habeat; quae Deus heF* 
bet, &ciat, quae ftbcitDena, cui competant, qnae Dvd 
competwt. QuaiQiieri nulb modo "potait, ut loamitfl 
nomeii •9foV sbJJjpnaiiLo noatro vsurparet sigaifieAlft eo^ 
quo eum vaurpa^fitat^aiit interpleluin^tiOilhuUi/^Vf 
P9tbs.ttu|a ip(iell^xflt»$sii»;]ft^ 4pKo Deua Mfif^ 



i lo/o^, ammxs n^m eMet^ - Mt «M ^pcMwet altttti^ t^fei 
Hc: mm et ipae Deti9 eit Quo qtnlkift iO«Mi»«ii itt^ 
qtod ad intelligendain diuiiith» len Domiiii maiiglatwu 
dicL niliil potest^ in primis in hoi^ Uii^laco^ tslfi f^njfim 
cmo^ mc vUa trarietate leetifylri^ Mepeift^j hk ^pii con* 
sentinnt oitmes* Ck>dibei9) 'VenioMK omnei^ Fairi^ 
cnmes, otque adeo intei^prtti^i idii^ a itdt dlitSituMUl« 
Vam cK^rLii temeritad *)> I^Kikpientisft '#ii^; llti 
erai ^bum, ftati^ ea^gatfreftt iEi'^fgU dOctilTi - tUMMlita* 
tim a wcsazLiNCio ea tBV<i9hio^ tn Appti^^ 
CriL et Gnom. ad h. L atque* ade<l tiihm ^£¥»^11« 
Ki a« Ananoruftx amem pertte^^fta^» de qtia olka iam 
qnesti sunt doctores ireteri» eceleame) tie cottnneniofii* 
6one qnidtai digna esae riAeittr'^ ncfdnm refiitaliotiii) 
adeo enim niam'festmn est^ "^i^bdi nitt <> 4^af fj^, ad 
Patrem relau, in lioc taH locb ifenstim non habei*e ^)« 

Sed qaae dixit Euangelista irersii ^rimot ital o UyOQ 
^¥ nfo^ roV^^oV/repetiit secUndi i^sicuh 1h4 vetHiii 
ovro^ nv hv tt^li itQOQ w ^err^ "idqtie fi^sJsse Vid^tnlf ttOti - 
tantum ex pleonastica loquendF donsuetudiue Hebtiaeo^ 
rmn, Terum propter lia&e faujam^' quotiiain i^ebat ^ 



^ In iilnro fMnoio, quttti ]||$^ «tffn^a ItttfMHu «tU^iil 
Jmifiuok Euaagelii loanms ep onlfpt^UM^^ 9€^Utitutiim t$iii* 
tutum». ' 

M) StatustMiit.iiuDir^i {k)it Y^tUi aal j^ioc ^) poiidti^iii 
cst« disdactioneni inidorenl^ et irpceihi « Xo^^oif^ isqttelidbui 
inngendami atque' interpungexidiuii legendum^e ess4 htin 

" tnodoi ^ «frt? ^ ^ ^M> '*«^ ^ ^^r^^ ^ ^P^ *^ ^^i »^* 

yossM lMai}'ims91M«liQimik^^qJitierrf tfliiis ^^/kitiMi ^km 
«S tiim .(ivu^Mi t^GeifSidU eisent- «4 jU/o^; > net sens^tm, «liuitl 
^bsnypsffptti^quMt) bunc; JloY<'« «oX)eus< 8ed }>eMieislui 
lllotum boitiuiuni Ixi so' skaC, quod VetbaV ual ^sgt ^ ^ ki 
' £>euin PkttetAttkhtUtiti Hi, 'Ifttti fietai ihdlo laodcr^f OSS^ 
' 'fiM&sfu2s|iiS'1^. J •.*': :i r-'-. - .:■■. ^•- — 

C 21 



36 iQ.,ij,9.o^ 

exidioaMvberiiu rquid sli to' e^^ apud Deumy et 

qvomodo. Domif tw Qlijpi.'imf4estateni suamy vimque et 

-jpotaatiam diuiiiamy quom habuerit apud Patremt vsui- 

xpettmt ae d^monst^auerit^ , nouoque axpuaenio diui- 

. nam. eiuf digmti^tm cbB^darare. 

. ..» Docet eqim. ve^«zcu/o tertio^ huitc ipsum XofQv 

.fuiase, qui inpixucipio iserom crearet omir^i atque ab 

eo.iiide'teiiippre ci^ta , cenaeruaret; in quo est argu^' 

«mentt^diuinitMJAjf^y nulli, dobilationi obnoxium, 

^et bABd s^ioy mi gt^njwmnm. et euidentissimum; quo 

/Deaa et ipse, V6U3 eyst^aepe per Prophetaa. E^enim cuiti 

^ o0tenG(ei!e>Tellet, ijuianf^uettet et immane quantum nu«' 

,men diuinum.ab idolo (diiiSerret, atque adeo docere ar- 

..gumento euidentis^imo* ^ se esse vnice verum Denmv 

tumfle,eu]|i ease^aiebat^ qui creasset omnia et conser- 

varet ac reger^tj yt iam notauit CH&Y8osTOtfV9y 

in lo, p« 5o. sqq.y .Eni^uero in hoc nostro loco rij7 Aofp 

adscrjibitur creatio et^ gubematio huius vniuersi. Nam 

haec nqn. metaphoQci^, aed proprie dixisse vu*um diui- 

i^^m» . atque adep per.Tii nivvu nnn res humanas quoad 

mom^et.vitam, sed yniuersam haiic rerum naiuram 

^inl^Uexisse^ yis dubitari potes^ vel propter persicuhm 

decimum, in quo nr naifta explioauit per vocabulum 

^offfiovt quod ibi euidenter denotat hoc vniuersum ; nec 

* miinim videri debet tuiqtittm!, cum et reliquos Apostolos 

consfet creationem mundi FiCo Dei constonter et pex*- 

flpicue tribuisse, in primis Paulum. Hebr. /, 2. colL 

XI» 5* Verbum yivSs^ai autem de creatidne accipiftn- 

dum esse/ v^us loquendi non tantum permittit, verum 

etiam postulaty ex quo id.em est, ac »TiC^<>a$. Cf. Pe. 

.CKLFIII, 5. XXXfll, 6. Quod vcro obiecerunt 

olim-quidam, indican tantom cmaam inteitoediam et 

non nisi o^^^^anif^creatiohis, quoniam facta dicantur eise 

did Xoyoi) 9 id non facile offendet viruin enldStniii , cum 

extra dubitation^^i pyj^^y* sitf' praeposUionem- dui 

vsurpari alias quoque de causa prin^.^,;,^atque adeo de 



10. i; ^.^«^ ^ jV 

Patr» ijwo^ 111 quam rem loca i/Cor/7, 9/ GdL /; j/ 
et ^ flitnt in promtu. Et quaeri posset, qtiid sit^ 
nraiidum creatam e^e ger FiHum ,' tonqtiam*' instru-- 
mentimi Patri^, nidi denotet hoc, Patrem consilio pe* 
cidiari et aapientissiAio demandasse Filip opns hoc^* vt 
croaret mimdam ; quo aensu vai sunt fbrmnla illa inno- ' 
lie doctores qnidam dcdesiae tatinae, - veluti t E R T T L- 
LlAKys. "Vltimis versieoli-ierBis: ftai j^taglg awoS///-' 
vm aidi #«»0 ^i/c^iVy ex more Hd>raeorum idem* de-- 
darari putant inierpretes plerique oitines; nobis iamen 
did videlxir aUquid amplios. ' Scilicet vt* pfioribus ver<- 
bis creatio hnius yninersi r^ ilJ/iy vincticatur^ sic in bis 
eiBidem conseruatio et gubernatio ei tribuitur »' hoc fer»^ 
fensu: per eum Uim ei hoc vnntereum creatum est^ et 
quaecunque facta sunt et aedderuni, ' per eum fact^ 
sunl et aeciieruni; siue 1 W creauii omnia , ita ei ' 
omniaguberaauii. Atque id in hoe loeo* est s esee apud * 
Deum, nempe: persari apudDeum sie, pi a^que ao 
DeuB agas et opereris ad ealuiem rerum creaiarum^ 

Cuiusrei fuarto versiculo catisam subiecit banc; 
cum^pollere^ omnipotente, vitam et salutem tiibuendi 
oimiibiiSy hia quidem verbis : h aiti$ itati ijp, Ka? tf iwij ^ 
Tt9 to fsE^ %m¥ A^fwuop, Etenim his verbls rationem ' 
reddi superiomm, ne quis miraretur, ei opu^ fam ad** ' 
iTttrandum tribui^ et &oile quisque videt, et ianr' 
chey>ostoh:v8 ad h/I. docuit. Sed ha^rent in- ^ 
terpretesy quomodo vocabula Cufi^g et ip€$tog differant etr ' 
qnomodo aint inteliigendai plensque tamen existiman- * 
tibttS) priorisahitbhnmauaeauctot«m exprimiy altero *^ 
aolan sahitis doctorem el pffaecbneiii} de^quo nobi9 - 
quidem videtnr paulo aiiter« *' 

SciUoet vooal^ulum Oui/- qnemadmodiim hetbi«lcum ^ 
^^^ quaiide 'vnvpatnm legitur-de Deo ad"exprimen'« 
dum attrSmtum aliquoddiuinmD/ vtin h«K} nostro loco, ^' 
eiadenter denotat vim &cultatem(pi^/ titam 'Mhabeiidi * 
et tribuendr^ ipr^iwpoipi: Yltae , ;viitf' titdfidanBy *^ tim f 



58 jo. f, 4. 

craadricm* Qi|aF^ dicititr ^f^- C'»»» "»*:[ ^M^quaienus 
p^p^tua viuit et vitajox conUi% ia oppositione ad idola, 
▼ilft ct virihu* destitttta. JX^Sam, XFJI, 26. 56. P«, 
X/^//, 3. LXXXIFs 3. i. TVie^rf. /, 9. 1. TUn. FL 
i^. in qvo vltimo locq adiecta legitm: intjerpi^talio baec: ' 
qiii larg0 nobi$ suppeditat omnia^ guibus opuB:est ad 
iniam laetam^ Prppler eandem causam appellatiic 
fon$ vitae^ Ps, XXXVI* ic el Deus vitae,, i?f,: 
XLJI^ 9t diciU^irqne pmmomvf DeuU XXXII, S9, 
1, TUn. f^Iy i3« uos Ycro dieimiir ^iiv tw ^^i^, quatenua 
vitajii l^abeinva agimu^tie.beQeficio diuirio. AtquehaiM - 
^^guiQpationeiu vocabulo Mq tribueiidam quoque esa^ 
itt^boc npslro loco, primunl postulat contextufi^ ilam 
in prpiiiiie antecQdentibus looutus erat loannes de crea«* 
tipixe; iam quaa ^equjxutur; i» avv^ (Ivfi jj^n «uhiecit liao 
dd causa, vt iateUigeretur, quare opus tam admiraii» 
d|im FiUo Dei tritoeret et tiibuer^ posset, nimirmn, 
quioniam poUeret vi> opnferendi vitam, quae non Aunt ^ 
deinde euidenter dpcet locu^ parallelua, lo^Vj sfi^, qoi 
opninp canfi^r^ndus est ad intelligendao^ vim pote»ta-p> 
t4iuqu0 VQcabuli A»^?* Neque ^nim alip srnra loanim 
tnbuere potfrl^t Filio Pei ii»rpf , quam quo sibi ipae ean^ 
dfm viiKlicauit. lam vero ibi ae hahere, ait, i^t^ h 
iav^i quod upn potest nonintelJigi de vi ac pgtestaie 
vitae Imbeudae et tribuei)da# aliis, Hoc enjm prugmm 
pp$tul«nt qu^e anteqeduut et seqaxmtur, Natti in axtte>»' 
Cideiitibuf «bi tribuit poteltafem , vitam dandi inortms, 
#Q5qne in vitam rruie^di, in aequentibus v>era pote*' 1 
atatem iudie^udi, pi^amia etpoeBas decemendi} quo^ 
rmi| vtr«iuqu<i reffmrit yiQi Pmmpattelem. Deiade 
verp etiam boc extra dubitatioBckn pomtexemplnm Pa-i* 
*»%! M quo4 Dftmitauf pranq^t^ Ft enim Paler^ 
li^it, /uibet idtmm in ee /., i»a quoqU^ fWo 4e4U « w^ 
t^ kat^r& in ee, £nimu<rd M quaudo Palri tribui^ 
tw, nwiitjfeate dttiotM vim vittificamj iiam vitam ^im«* 



qaaeritnr , mml Jfm$ riaat, icd an yitam det; formula 
aaiem: hdbHvitam in ae, iion.potest tion significares 
Iiabet vim pcCestatem^e, yitam tribaendi aliis, hoc 
seosu : Deoa non eftt, qnries homlnes sont, «jni vivunt 
aDeo etperDenm^ lUeTilain Habet a se et per se et 
omBibui vitam dat» etqai<junqne vitam habent, h&bent 
ab ipso. P^ modo^ Tt Pater, TiCain habetFilitis^ habet 
eam ui se, vt Psrtert et largiri eam potest aliis, vt Paler. 
£x qaibus* oinmbus manifestnm est, vocabuluni C(»^g 
in hoc naat^o loco exprimere id, quod dbdmus, et 
verba: ivmwf^Omi tjv» pertinere ad res creatas omnes, 
siue ad totum hob vm^o^umy sed guae sequuntur: nut 
^ Omn ^ *i ^^ '^^^ av^Qwmv^ ad genus humanum, hoc 
sensu; poUei U vi ifiutfica , hac itro vsua ^st in primis 
adfeticiiatem humanam* 

Sitemni ro q,iQ pblesi quidera significare dociorem 
faluHBf oc pfofeeto et hunc in hoc nostro Ipco significat, 
aed simol tamen etiara exprzmit aliquid amplius, nenipe 
wliUU au€t€rem et datorem. Hoc enim npn iaptum 
permittit ysus joquendi , veiiim etiam postulat af que 
adeo ezigit series orationis et consilium Apostoli ap ^o« 
tiiis huioa ^uangelii summa; 

Ac pnmnm quidetn de vsn loquendi non pplest esse 
dabiUtio* Qonstat enim, in omnibus linguis, fion modo 
kebraica et ^eca Y, et N. T. verum etiam apud scri- 
ptores prqfanos» vocabu|um lucis dici Aefelicitate ei 
ftiicitatie auctore, Et hebraicum quidem Mm in V. T* 
Tsurpatnift kgi boc senstt sexceutis in iods , in promtu 
est* Nec minus patet^ graecum g>iS^ dici eodem modo 
in |7» T« Ita enim appellatur Deus ipse, i. /o. /, 5^ 
maod profeeto tion tantum de scientia, sed A6 eius 
aonama et absolutissiina perfedione et maiestate intelli- 
' gendum esl. idem dicitur lun^Q r&p q,miov, Tac, /» 17. 
Bm es!^y4iUor bonorurti amnium , omnis feUcitaiis fons 
et auctori ita enim diseite expUcatur in verbis proxime 
Otfeqedeiitibus ; r^Ste» iw^ dyn^ ttal nfiv id^fjua r^lnQy 



4o IQU lyiir 

avay^iv Ifn^^ honc^ optima et pru^tantie&imc^ quaequ^ 
daniur coelitus, Paulum ApofftQlmii ]&oxninua vocattit 
To fcSff i&vtar, ^jkt jmitAj^ non^lanlam, quatenus " 
futuriis erat doctor Genti^iyiii, aed quatenus GenlUibufii 
comulere debebat, eorifmque ^alutein promouere, vel« 
Yti Qm^]Q i^w^: sequitur eaim e^plicalio haec: rbu 
Hvul ae eig amrj^p/ay w^ iaxi^ov -TVg ^!ii» iNeque alio 
sensu Apostolos omn^ appeUanit t4 jtp^g tqS «oafiot/y 
Matilu y j i4, nisi quatenus humano gQneci .erant et 
es$e debebant salutiferi, l>eneficii$ ni,uUi3 et magnis aifi*. 
cicntes humanum genus^ Plane eodem modo eodemr* 
que sensu vsui*parunt hoc vocabuliim.scripiQres pro^ 
fanL Etenim apud Graecos ru q,£^ dicebatur is, q^i in-« 
gens emolumentum, salntemque ipsignem jn^aestitit 
genti suae; apudLatinos autem, veluli Cieeronem, lu^ 
mina reipublicae appellabantur non modo , qoi inter 
ceteros eminebant doctiina et sapientia, veinmi etiam, 
qui rem publicam liberarunt a miseriis^ liomenque 
suum.iliustrarunt L^gibus, i^stitutis, facti^ salntaribus* 
Con£ LAMBERTi Bosii ExercitoU. p, iS. eqq. Eic 
hoc igitur vsu loquendi , ^criptoribus oqmis generis fre^ 
quentissimo, ro 9)01^^ quando de Christo dicitur, signi- 
ficare om^iuo potest salutis auctoremi ita.tameny vt 
notio doctoiis et doctrinae pon exdudatiir quidem , sed 
potius comprehendatur, modononvqice expressa pn<« 
tetury inteUigafur autein hactemis, qu^tenus Dominiis 
pe;r .doctrinam quoqye eripuit humanum.genus.e per-. 
nicie et ad salulem adduxit^ ngtio .autern io genere sit 
salutis et felicitati^. 

Verum icl non tantam dgnificare potes.t, sed etiam 
debetj quod series orationis qt historia postuhtt atquo 
exigitt Sci}icet in explicandis locis eiuamodi, cuius^ 
modi hic est, ante omnia quidem consulendiis est vsos 
loqticnili , sed coutextus qupque in subsidium. vocm 
debet. Etenim \s\xs loqueudi etsi in. omni iqtei-prataf^ 
tione locum pi*imarium obtinet at^ue quaerendua en* 



i6. ly ir^ $1. 

fuite omiiift; ric^ vt intarpretatto iralla vera et certa mt 
etesse possit, quae.cum eo non contieiriat; tatnen in* 
locis onuubosy in jirinuBque allegoricisy non snfficity * 
prDpteKea^ qnoBiiun vnum idemqae yocabulnm ex di«' 
oeodi oonffuetadiixe sigpificationefl habere p^otest phires^ ' 
el in locis allegoricis iu specie multis modis tropice dici ' 
explicarique potest, Telut in hoc ipso yocabulo ^«»rer> 
cm subiectam esse oonstat notionem et scientiae et san-' 
ctitatis et felicitatis. Igitnr aeoedere debet oratio con-* 
texta et historia. . lam si .imf>exezimus loca olnniA / in ' 
«jnibns Domiaua noster . appellatur ^g, videbimus fa^ 
dla, in oraUonii serie esse pofecto, quae nos coglmty 
nonaen iUnd mon tantum de doctore salutis , verum de 
riusdem auctore inteliigere et explioare* 

Etcnim iam in V. T*^Messiam constat prdmissum - 
foMse sub aomine mi "Viit. les. LXy i. Fuerunt quidem 
Interpretesy qui huno locnm referri vellent ad tempora 
rei publicae luidaicae post reditum ex captiuitate Baby'- 
loaica^ et promitti in eo putarent instaurationem rei pu- 
blicae Judairae collapsae, templi» cultus publici et saht- 
iis externae»^ Verum adeo illustris et splendida fllius - 
lei publicae eonditio nunquam fuit, vt hio descripta 
esse legitur*. .Atquain locis prophetieis etsi non omiiia 
ad viuumresecanda sint, s^' dandum aliquid videatur 
esse excitatioii ingeuio vatis, qui rem verbis auget et 
esi^lgerat; in hoe. tamen sine vaeritatis detrimento de 
tempofibus post fedhum ex capitiuiUite Babylonica non 
pioiiiisaet ista: praedicare. lesaias. Igittr referendus est 
bttud daUe ad.tediporai Messiae» ' Etenim in toto Capite 
deseribiliur felioitas , qualis nunquam fuit inter populom 
IndakuB poet^^siliumiElabylomcuiir> talisnempe, quaie- 
origin^m habitura sit'inter. ludttcosy ad cnins tamen 
coBuauBHmem veUoiri smt. reges< et {nincipes aliarum 
nationnm»;>mtianiT»icgmpies, popnii omnes ^ex omnifaw * 
regicmibili ::4»nKact .' Aci^e dn aDXecedentibilSy Cap»- 
JLn^fCkQi ;m^«rus nsit» diritur:^aruator et tuidaK-.po^' 



4?.. 16. I, £ 

pi4i t, , auf rieoA ^iu^ peruersiWem ; quem locum Paultis 
dj«prt4) interpreUius est de Ciiristo, Mom. XI» 96« ex-* 
citatatque eo cpilsilio, vt oeteiuleret, iempus inAtare, 
qu(( Ijji^aieoraiil multi «]iq>lc(xuriesseoi«alutem» hacle*» 
1V9A i^b iis repudialam* Denique in sequentibua rurnu 
cputmetur vaticuuum , Cap, LXI^ sqq. quod Dominna 
)ps(» expUcauit de «e. £z«e. If^, i& «99. Igitnr seimo 
est haud dubie de ChmUK Hiq autem in ioto Jioc loco 
de^ac^bitur tanquaniLaucior feiicitatis summae. Eodcm 
notnine insignitns est Cap« IX. 1. coU* MattK IV^i 16« 
aed ibi,. quemadmGtdnm Cap. JT/, i. %qq. descnbitnr 
t^nquam princeps pacis ei oonditor auitd aaaRulib Ai* 
que Cop. Xl^lXy 6. coniuncta l^untnr rocabula 'rm ci 
mvtth, tanquam idem declarantia* Aocedit, significa* 
tionem felioitatia in voce *iim fere dom^iari apndlosaiam. 
Conf. CVzp. XLV^ 7» vbi sibi opponuniur Iuk ei teM- 
hrti^, )ua ^^ro substituuntur vocabula synonymica pocia 
etmali. Ctip. XLVIII^ 18. UX^ 9« reliqua. Invni'*'^ 
vers^m autem ^i histdriam consulimus ^ Messiam in V. 
T« promissum es$e constat non .tanquam* doctorem in- . 
aignemy quam {jotius in geuere vt sematorenu Ex qui-^. 
bu$ omnibus efficitur^ in voce roi; yiny de Christo vsuiv 
pata^ cogitaudum esse salutia humanae auciorem^ 

In N. T* autem primum sic appellatns esse l^tmr 
a Simeoney Luc. II^ 5-2. ei quidem tpig tig Atimi^^v^^ 
l&ptS^t mIus y' scdutU audorj Qentdibua quoqUe mi#- 
laadusy m ^mxn^w, vt vocatnr ve/ff* 3o* Peinde Po-» 
minus ipse aqpud loannem ier ae appdlauit hoc modQ» * 
mmirum Cap^ VlUy 12. £X« 5« et XU^ 46. Sedprioft** 
ri» lod aen^ua haud dubie esi hic :. f^UdiatU aucior egdi. 
0um; siuet Seruator. MeB^ias awwy tanqnaw dnosaetjw 
(pi iifu 6 ewni^ toS xitrpov* jnequi eectaiuefuerU^ nu^ 
-eerw ereptue^ beutiwaimus eriu . Cohaex^ enim psdn:^ 
cherrimus hic locns arrtiasime, m primia ai nanraiiQ de? 
adultera Cap. VIII^ 1 -^ 11. geatiina Aoi^ esset^ ri vi«» 
deturdootiasiiDi&Tiris^jcaiii ufiitMne, stfperioiiJCapitex. 



^ommenMMrBtay ia pnniiflque cnm per$. hy. 58, c^Sg: 
vbi Domimis de ^y tanquam feiicxtatifl anclDra iQQutaa 
craty aKC, vt nQzmaUi adeo eupir.Mesaiam profileri xysai 
dnbilamit In loco alteto^ in qoo ryua eat Verln^ kisp 
^uamdiu ero in UrriM , luxmuhdi ervy meng Dmnin» 
fiiit hand dttbie haec : ^i^amdiU io -fnt terris Mraori 
wufd Uctty sahsii hominumpr^dtBw cupio^ nam d^ 
Inoe doctrinae Uc pzopterea sermo esse- mm .|»Qfteat, 
qnoniam Dominps tmn , eum faaec verba £uieiiety maa 
eratin eo» Tt deceret» aed opna mlulai^ . pei*ficeret iit 
bomine coeco. In Tltimo looo ai^tem adfaortabatur an« 
diente» ad fidem; qnod profecta intelligi volebat non dv 
dootore, sed anctore salutis; nam talem ibi se deacr^ 
peit Damque loannes enm faoc iali modo appellauittn 
faoc nostro loco. Sed qno aeiwu Danmme ee ipse dixit 
Inmenmnndi, eodemqQOfne eum qtpeUaase.pntandua 
est loamies» Cnins rei indicia qneqne sunt faaec. 9n^ 
mnm vocabulo fjsm»^ innxft vocabulum Mq* l^ emnk 
cansam exprimity iUnd e^ectnm^ faoc vim ^creatricteu 
indicat et facnllatem 9 ielices reddeodi, iUud iStticitattim 
ipsam. Deinde uBr$. & de loanne B^^piista dijat:- )^Ai. 
iv iuiivg to ^^ At<|ui loanaes Baptista erat dorlor^ 
neqne tamen erat, aut dici peteral ro ^<S^'lioe igitur^ 
maius est et longe iUustrins» Denique in toto hoo 
Deangdio leannes descripsit Dominnm non tanquatu^ 
doctorem^ nec vt talem describere voluit» $td tanqnamT 
anetorm totios saluds vniuersi geaeijs hnmani. Qnare 
consiiium qnoqne loaniiis et summa totins libri enjgunt;^ 
e^^catnih huios iiroeabuli eum,.quem ipsi tribuimas,' 
Sed Domintts no^^eod^ modo eodemque seeisn» 
est, diciqu0 potest sa2u^> $^$iP{ h emm fut$ biim' 
morte snsi, per qpm^ libeiatit^tteni a morte et ^^«riti^ 
cie omniy vicissini vero vitam #t sal)item'acquf9iifiit; 
/stf^porro v^ 0$tfUe' etiamnwn et erit 1n perpet&kM^, pi 
€t cfnnipoieniinsuaj por quam e merte et ]^nrfdii<^«l*** 
pit) M -^Ukn a^ £^Uc|tat«m imperiK}^ dfim^ft^ fiat^4$$ 



et erii eiiqm doeirina ima, per qnam et ipsam liberat 
aon modoagraoiflBiiiiisjElialit ignoiiantiae, iDCFedulitii* 
tiJy vitionuD et mUeriaey neque tantum salntem eiuB^ 
^ne tenendad rationem manifestat, verum edam ad 
GOgmtionflm ipsam, fidem, sanctitatehi felidtatemque 
adduciii Atque hoc- vltimo senau in primis dicitur to 
fms nrS uocfiov, - qaatent(8 nempe homin^es ex rerum 
omnittm ignorantia^, incredulitate,. vxdiS) ^atque adeo, 
qnae com his neoeasario .conimicta est,* penncie summa^ 
Tindicauit, addujdtautem ad wiam, certam, claram^ 
qualis in hac vita esse potest» aaltem cartiorem, clario*- 
vem, iimundiorem etiam, rernm diuinarum Jiumana* 
rnmque, inprimis Dei, MessiaiD, naturae fauinmae et 
vitae fulux^ae scientiamv fidem, sanctitatem, atque adeo/ 
qime cum his arctissime est copulata, huiua et futurae 
▼itae felicitatem , quam aiftea habuerunt , neo vnquam. 
sine eo habituri finasent.' Id vero effecU primum qni-*' 
' dam doetrina sua, quae habet vim dioinam , nonmodo 
iB^ifcuendi, sed emtndandi quoque et immutandi ani^ 
auM et cOOBoIandi atque ita beandi« lS£kdt vcaro etiam 
vii0f in hia ierris acia^ ei morie ipsa^ nam illustriwi- 
moAo, quam hoc, nec Deus eiusqtte natura amabilis, 
et amor vere patemus erga homines^ nec Seruator,- 
ciusque opus summum ac saluberximiuny uec hominum 
dignitas y nec vitae futuf ae certitudo , vnquam innotuit» 
ESecitporro epsemph cum sanciiiatis^ quo doctrmam* 
snam et clariqrem reddidit et efficaciorem^ ' ium eiiam: 
faiorumi in quibus est imago nostrorum* Ihm* Flllf 
17. 30. 2. Tim. II, 11. Effecib denique instiiuiiSf lail^. 
tendff sanctQ Spiritu.inmentes Apostolorum» iHstiiuendo 
baptismate et sacvameAlo sacrae ^enae» ministerio ec^' 
desias^co, cultu pubtieo^ reliquidque exercitatioiBbut 
fideiietpietaiis, quae 9iii|t adiumenta efficadssima ^ex- 
stirpa«diie in hjs tems igmwwo^liae, incredulitatia» mtr 
pielalJe.et miseriae, viois^ veroscientiae, fideiy vii>-. 
Wf^ {M^Q.ftdeo etiam MioiMM Yeriwm»^ mter hi^pi-^ 



lo* X, .4. 5. i^ 

jt^^aroietmi^ef pnjgpngiiiidae^ stabilieiidae; Mtq^hiM 
patet significiUio f^u^rev .«PU MQttfnm», jic, tt pijonarifi 

^ jnotio sit felidUtisi ,ad qnarn adduzit quid^ doctniui 
aua^ verum etiam mulds aliis m^odid! 

^ Itaque.Tocabula i»^ et ^orc^ <)iffei:re pntamusy et 
quidem sic,. vt iUud cauaam jnclio^ hpc eSexXxm^ iUud 
yvaiy salut^ conjrereudiy exprimat^.lioc aalutem ips^uu 
illad ad re3 creat^s ^mpes perlipeat., boc iu pfij^isj|4 
homines; vtque adeo sensus loci sit hic: in eo est *}^yU 
iviuifica, seuy polktpi^ vitarn et saluiem tribuen^i re'* 
Jbus omnibus, eaque vi ftitur in, pritnie ad sfllutem l^f^ 
minunu , Pari modo ro oxoro^* oppositun> VQcabulo fohr 
%9g, essprimere constat non tantum^ijwitiam et Jpsmror 
hitatem» verum etiaip infelicitatem et perniciem, in<^ 
prtam. HiJac in^ pf omtu est) per znu atiorlav verdcuto 
quinio intelligendos esf e homines miiseros , quippe alie; 
uos a vera cogni^oa^^ fide^ san^^tat^ et.j^Ucitate^ qum 
potius tuipiter immersbs men^, ignorautiae, idolola- 
triae^ incredulitatis^vitiorun^)^ ^^cdi))US; et.sepJsum 
verborum: ,%al %o (fwg «f;,^ ^^ff fPft/f^.r.esse.{ii^^C{ 
€Uque Jiofio safue tfqditd ^at hpfninibiia miseria et^an" 
nunciaiqj yt nemp^ agnoscerent Deun^ et quem inis}t^ 
lesnm Qiristum, salutis anctorei^ et datorem, yt<|ua 
]2er. emn felic^tis pn^dpp fiei:ei^t. .: Verym hane ia^ 
hUem, nant e^iehnnt miaeri UUy ;ne' intelligebanl qui« 
dem,. muHo n^i^us suscipiebafft^)inimp rero repudiap 
bant. (^e^,ppinuj;n.quidem.^i[pra^(^^ de ludaeis 
4icta esse.vi^eijtur j. sed possujgit ^p:p etiam .refari ^ 
Qentiles,^ omnJinoque ad vmuers^ ccMcruptioneni hu- 

. manapi, iUprum . temporum^ vt yijMim . est c e A,9 if^ o^ 
jp.^x G^s.L I.O.. et a B, wj- b r o. . C^iiup mc|e 'qji^g* 
iatel]^ere,facile^quisji4e potest, «op opus esa^ statu^^ 



'*)<fiUBuii c^./{ir msntv potitimi ctt loo^.csjf; ieelt tt^h^m 
poxe Q AX »A 9 2f . iuod dubie tiflaen e glosfemate» .^ .. , . . | 



^id i<>. t, 4. 5. €. 

SrdidSuli {w»*tf el ^wro? vflurpftla !ioc loco esse aly Sn.aii^ 
geli^^^i^rbpter Oddstib^os et €erinthia/n>Sj aiue etiaxa, 
^ fei^t&suma qtrilmsdaifi intetpretibuff pkcuit, prt>- 
pter sgctatores loannis BccptUtae , in q^uorum disciplina 
Vstirecepta fiierint. • Suht ehim sine dubitatione, si 
ijuiil videmus, *'te viju loqueudi hebraico, praedpue 
liutenl ex disdplina Domini repetita, in qua, vel ex hoo 
i{>W EuangeUo constat, TintatiMiiha fuuae et veluti 
lcUinca. 

lam igitur duqbns modis in hoc looo D. loannes 
oitendit diuinam promis^i Seruatoris maiestatem; pri'*^ 
JSknm enim vim creatricem d trifauit, quae est soliuB 
Tfeiy Terbia quidem bis: ip avt^ C^*] ^y* deinde ver6 
kt^ilkein prunis homines beandi vim potestatemque cfi 

' ^serit^ eumque vilae ac felicitatis humanae 'aucterem 
vufcum profitetur, et quidem pb eausam duplicem, par- 
tim quonlam hoihinefi creauit, partim vero etiaro atque 
m specie, quoniam eosdem ex pemicte summa et morte 
fpsa yitidicatiit veluti in vitam alteram, spiritualem il<^ 
tam' et b^ataim in hoe ^aecido» quae oritar tx vera 
cc^^fione, fide ftanctitate<}ue animi atqu^ vitae, bea^ 
^^minnt rero et tteternani ib altero, his verbis: ual 17 

' l^^'i[pto ipSg tmv iv&pdJnartf. 

'"■ SM D» ^tds dnUns essM, ^emnam int^geret^ 
hec fottaslse existimlu*6t, de loanne Baptista tam illu-' 
atrik^dici/ subi^t^ qi£ftte^qhuntur <«r«fc^ eexto ei 
H^umtAde. Etat 9ciRcH isy ibquit, eki D^us loah^ 
fiiSM ti^alinaMiti quthum corkmendafet et ad fident 
orhhes addaoeret^ ^ !ffeque enirn hic Seruatot erati sal 
P^discoei iii4n^us Seruatbris. Ferus Sehuttdri ledni 
fiitihlitrtuiH ^enus priiuersum, %fenif ali^antb '^U 
flMi S/i AuAc^^ipsdni rfuindum y ^is^ ireauerHif JteqM 
iam/en db hondrubua agnoscebatur* f^enit ttd eueef 
mfBJiStibMs ^qmdfm^suscifnAatisrr .tfe^u^enitt aira- 
MKr^flJquis, Ibanniff^ini^tist^ he^-Ibeb mentionem 
fich, B€€ mcte cbHijget^ 'eitititfet^XO sijngiAdretii setiam 



10. I, ft— H* «iy 

loattDMiiii^ qtaonUm non hio,' ••d Alittt Iffe^dttt^t&Ssto 
di^^tur. HaJti lottmiu anctoritiM/ quod 'v^ ec iiilti-* 
tiona pipjdme seqiieiite v^rBieiiie dtdtfue none enididft-» 
tcr pateC , tanta erat noa modo apiid' didcipiilos » Veriiii 
e«iam apud popiilf m vumevram » aique adbo^ipsiim Sj». 
natnm anmmtim , vt lis vei-ElJa» esse ▼ider«ftfrr>^ vbi 
antiqiiioTtim propIieUinim riifai^, e Hiorte tedti:i^; •f61 
Me^siaa ipse. ifftm haec opiftio coifamtiuid fait poptd6t 
«on tautum discipuiii loaBnii' propri^. Nec, Idinlib 
Baptiftae lioe loco meBiianem fedt Eti«Dgeli^6i, rt-ilu 
laiB opinionem refutaret, quo quidem tiun non optfa 
fniMo videtnr^ Ml potiua mopter hant tattaam,* vt eS^ 
plicaret coDsilium Dei sapientiMii^iim in teitlendo Te^ 
anne ad oommendimdaiii Mesaiam. I A 

Etenim miMis'eraty inqtiit, ttf fkafivQiop, Ua ^a|f- 
«v^^eij ni(firovipfaf6^, hoc 6Bt, Vi! edOcaref homhietf de 
Mesma, enaqne landareC M eoinmendaret popnlo ao 
pneAcaret; nam verbnm ftugtvpup* qnemaihijodtiik 
vwabolam ^a^rt/^ac* detiotait non tatetum dourej tecl 
etiam, id, qnod doces, argnment» de&onstrare^ omn^ 
qnemoda oonfitnun^; vt per: 52» et 54. Cap. III, "^; 
r, 55. Xri, 2§. ay. XITy aB. XfTn; 57. hincqnfe 
viin habere partim ez hebitdflmo/ partim v^ ^tii^ 
cxelegant^gMecitaiOy poatnifp^HXLiiy elsksici^» 
jL^RMail ^)i x^^fiLiij iliaramqae bbeeru^tiones t^ 
tis notum eat* Miaans igitnr erat ad oonunendktSon^fil 
SernalonaL Nani ro tp&9 iiliior& pc^ri^cnitattt caosa 
Mddi poiiel per ootocretnm , Vt Idqxii sclemns in disdiC. 
pGnisy tim^i kiitiof aahoa^ siu^ ^ Verbo: s^nrttilf 
fer. l>eiaide ti (Nd^^W «Ai/eii^diAiOtatV^I «ert^fofeiM 
veruntf vel tenuUorem ipsum; et verbnm jniT/ftiii, ag 
dicendi comnetudine^hebraica.^ Jboe l^. ^on^tajptgm 



^4B i.o* tjf 6—11- 

jfftfgffii eliam beandii .vnd&^eiuufi.existii hic: volebtU 

' ac^de^ii^^rabaii^ ^tedo^fire ^ f^ero elMu» Aac ipsa do^ 

xf^iM mulPUque,alii0 nu^die.beare; et quirlem: Ttan» 

^i^APf^* quod qittdem tiignificare potestvel homima 

ijn vniifierejjfm omnee, vel omne genus, JiQjmnumt non 

jl^tunpi ludaeos, verum etiam Geiltileay vt iDdioeliir 

copira ppipionei^ ladaicam» Meepiam eiusque salutei& 

.peilinere adioma^ qmnino hominesy nou ad ludaeos 

.aolo#. ^Quae aequuntur : iQ%Qn^¥o^ ug roV xoafiovf re- 

^ierri.solent ab iuterpretibus modo ad tg <fmg, sic^ vt 

.sd.' j^ iQXOfiiPW -^ig foy xoefiot f posiium sit pro: H^Xv- 

,^fv^eif.,zpv npofiOYt ipodo adpro2ummn:.cor up^^amoM» 

Ac priori quidem rationi vsus Ipqueudi ^Eiuet,. alias quor 

^quc^ apud loannem obuiusjr. veluti Cap. !//# ^^* XIU 

.4jS... ijfliquaj alteri vero cepugnare videtur. atructur^ 

^yerborum; deest enim ante verbum ; i(ip0»mt.B.vtije\j^ 

Xosi toy , qui adesse deber^t^ si ad c^^fi»7«« easent re«> 

^ferenda; nec . fauet. consuetudo .loquendi GraeconoxH 

jipud quos saltem ^^rmi^e : iQxie^ai.d^ roti toi^fiotfy eo 

sensu, vt denotet:. ^Msciy exe^plum. nuspiam reperi^ 

.tuxf nisieius y^snm repet^e volaeiris ex\d|oendi con^ 

^auetu()ine. n^agisti^orum ludaicorumi, ^pad^ quos sic|iic« 

]em JoiTnulam ; o^v^ Ml^, non iuauditam fuisse, .do^ 

i^^ntmtcarpvetes, quosv(a.ud^uit W.OLF lYj^, in Cur 

rii^adh^ L , . . j :- i ^ 

^ ,...4gijto' a ds cen dit oi^iips ^OP mo^^ivejiit vniojvi 

y^rissi^iusque Seruator ii| mundum.: ^y . ve pm^ Tp- «Uiy^ 

il^y %(;ifuyor^4.' ^V^«o«|cef * vefiit in.muiidttm^ ab 

ipsa,xreatmiii iv W^tW.nr, *)» ^i i niaf*9Q '♦' «V^W 



*•)' 1Po88c«\ ai velles/ siibi£teliigeTe: egxofiBVov, et praepositio^ 
nem Iv accipere pro: .eiV In se^uentibtu autenr vocabuiiiiir; 

ftupeiioxibus: «rat^ft o» avrav i^ivtro^ •untque de crcationo 



1#. i| €'--•11. 4^ 

tfivm* TMit deniqae noti «d qiumicaaqiie getttein^ 
sed- ad geHtem ailn propriani) quam olim saam «ibi 
lecerat, aegregaaeratqtie ex Tliiiterao genere humaiio 
legibtis ixifltitatiaque peeuliaribiu , cui tot prophefea«- 
"roni oracnli« erat promiami et tot aaeeulia delidera* 
tua, quae-Yidit edeutem miraeula et dooentem audi*- 
Tit: «i^ r« ykm i^X^^^ Kam per ta tim noti mundua in 
"miiiersum itidicatur, aed ea para mundi^ in qna Tixit^ 
seu patria Domini; nec per rav 191»^^ intelligi^ntur 
'hominea, ah ipso creati^ ted popularea, nempe ludaei^ 
quos horum Terhorum significatiui exemplss probarmit 
x«AX«« BOSiTs et KESBaiTe^ Obs. MoAf; ad h. L 
Sedhaee^stf gens, quae promisium ezspectafaat^ to- 
^sque ardentis^is desiderahat^ qpsi populares eius^ 
^eum repudiabant^ ov nufdXufiav, tanquam felicitatis 
^uctoretD* 

Nequetamen otiosus fiait eius aduentus. Fueruut 
enim, qui eum susciperent sincera mente* Quotquc$ 
autemeum sMceperanty sicy i^t eum fide amplecteren^ 
iur, iU deda iua digniiaiemque filiorum Deit fiCfn ett 
etirpe maiorum^ et homumm poiumtate natori jn^ aaf) 
diuinitue factoriim. Kc tria sunt eitplicanda. pr»- 
mnm c«iim quaeritur de tfgnifieatu formularumj: Aa^ 
piww €turop » et it^etfiew ilg ro l^fOfta auwiA A<5 prio^ 
rem quidem patet oppoaitam eue antsoedentibus t oi 
•Sfco^ ovm ev na^ikafiov, ea:plicarique in sequentibus per 
hanc: moTMiv «iV to wfofAa ctitw. Yemm haec ipsa 
fwmula: nser^tiv fig to tfo/iaafireS f siue, qnod idem 



muadi latalligMiAa) quie preptie ^wr} amnii iatarpra» 
tadb aomm » qai hM^ acaipiaMU atse frasoxpiuiit de creadoaa 
aKicali, aaa aintstioiie ei^aionini in sieiiuSx penitiutf repu* 
gnat et teiiei «muioi^s et loquendi coilsaetucLxiL Tltiixio 
loco antem ror noaftop significarS homineS) lu hit tetris r» 
VeHtes» la pfomta esc: U enim non agiijauaiiial emtii ianaa 
e fi^e^ a»r^ e^ ^vab 

P 



estf ^lgctMPt deDQmino noatro vsurpai^i -varie di^ 
citur in libris sacris N, T« Quoium vero «enra «it 
aeeipieiiday iadicandum e^t ex vmHaouiiiaque loci ora* 
tioxte Gontexta. In vniuersum denotat ; lerazn su4cl«* 
'fiere talem, qualia est^ quali^que ^eseribitar in loco 
quoqtie. lam vero loannes eum descripsil in jj^oxime 
mntecedentibus 9 ifers^ 9« e^ lo» tanquani/ auetorem sa^ 
lutis humanae verissimum, qui vepisset in hunc mun* 
dum, ahipso crefttnm^ vt bearet omnes omnino ho- 
niinesv Igitnr ra* m^nAtn^ iie avMr^ denotat: eum sus- 
dpere, agnoscere» haberesakitiAhunianaeauctiorem, 
et, quodindeMquitW) id> eo^ tanquamtali, salutem 
-eupectare y eumque vt talem reuereri et coleire. 

Atque his demum» qui lali modo eum auscepis-^ 
aent, coticeaait hia djgBitatemqae hi^e, vt essent filu 
pei: liwKiP «vvoi^ iiovclap tiuyaBiov fepia^tm^ quae dir 
eta sunt prot vovmgiSauiv ifavo/w, r<icm'9«ati ilim». 
Idque est altevum , quod explicatiMie eget. Eat auteia 
•ppeflatio fiiwrwn Dei &eqttenti8sima in libris sacn^ 
]!}• T. maxime in sermonibus Dominit JMaUh. V% ^ 
deindeiudispiltationibua^aali, Rmi. VUI, li. Gak. 
m^ 26. IV, 6. 7. et in primis loannis» ^.Mp*inL 
!• rt. V» 9* Et oauaa quidem huius eppeUationis ret* 
petenda est ex oonMetudine loquencli Y» T. in qi^ 
^sutpata bgitur in denominandis Israelitia^ tanquam 
eultoribus veri Dei^ velutil>0U^. XJB^, i. 2. quiioGn^ 
laotalMlis eat propterea, quia contipet huiua appeUaf 
tioAis iut^rpsetBtionemj nahv vetba versicuU primij 
filii esti9 louae , Dei veetri^ in altero explicata sunt 
his : populus estia » louae, Deo vesiro^ sacery ex omniL 
bus gentibmvrbis terrarsm setegit p^y cui emetistpa^ 
pulus pecuHaris^ laan po^uiue , De^ saoerj eat ia^ qui 
Deum dgnoscit et colit modo er grato et accepto ; ad 
normam legum atque institutorum ^ ah ipso praescri* 
|itorum. £rgo JUii Dei sunt cultores Dei, Deo grati 
acceptique. In N. X. fiUi Jd«i eniit iidtn^L wknUiJitu 



moio an hae 4maattvm»y n «nit atltom IM «hit^ 
modi^ qui IXram adoMBl imi ««tJMM^ qmia Chritliia 
praeaeriiMity lioc ett, non rililm« «xUmia, Md oiani» 
^«pirika^ modf libenliori , Tt liberi fMitrMi. biqw 
est disoriiMn inter filios Sri im V« et in 11» T* haao 
liorum digttiiat atqtto oxcelkntuu SoiKcei Indaei c<^ 
bant Demn nune aemiliy TtPanltu loeutna eit, ope^ 
riboa extaRna^ inttar infiuitinn et piaeMmni, aubie^ 
ctomin Hiir yl ii| a n nmadt^^mpv, aanfri oaal^galoria et 
uornm reetoria^ DeoBaqna nia||ia tiaiabanl^ qnant 
amabant; C.hrirtiani iraro^nnilkuii aidflie inganno 
etbbcnii, aenaibaaiBtenwetVilaaanaiay tnorelibe* 
nmm^ qni peraenalnmt ad aMatatt adadtiaa. Haeo 
est vlo^ie/tf ^ quain Paulna tantop^ bnidat in Bpiato^ 
lia ad JSam. et ad Qal. IL er« nempe eonditio Cbriatia* 
noram, e lodaM in primia, qm emancifMli ingo aar^ 
Titntia, Teoanmt ttd vemm libeilntem, abfectoqnC 
animoaeraili) mentam libenkpm indoleniqiia dlninam 
iodaernnt, aeqne rqgi pataantnr apirita filidtmii el 
Denm eofamt atqne amaiit Tt patrem atnanliMimamf 
aicy ^ ab eo mUt timaant, immo Tora optima qtUMN^ 
fne eupectent* ▲tqne baoe eat itm>€tm tJMt SHu fl^' 
9U&, nempeinaaopolastaa^ Denm oidendiy adonndi^ 
▼enefiandi, amandi^ vt patrem, lAqae ab eo mepaCendl 
etapemaidibonnqnaeoia, ^iUapatemia^ hooeitNi-^ 
lioitatia omne fmimf .mm aaein omnit, maimna cnor 
fidacia<r Sant i^taxfilU Dri anllores D^ ingenoii ^ 
perdiaoiplkiamlaan^ ope aanoti Spiritna, habeiftiti«i 
dolem Ubeaakm, qna Damneegneaeimt» Tt patreni^ 
renemntar et amanty Tt patrem liberi, fitrantiir omni 
gcnere benoram paiaxMvnm ai ^jMpedatil bonorimi 
patemommetoBnegannai Tiaiiaim aDeo agnoaeimtiiy 
▼tffiii, aaMaHarTtfltiii onmi genevo b^moram baaxH 
tor Tt tiiL Ynde per appeUelionmi iliorum Dei 
enfnimitar partim di^j^ilaa Cgiriili an e i tiu % babentin- 
dakm j^fn^lim at Mi^ |a«ptiM Tcm aiiam M« 

D a 



' •• 

r^fdlidita» mliacet alteravita; xiMi si .<4tmii8 "i^f 

|>Q88i4ex»iis bona patnrna, eaque praestantissimay ma^ 

lora et maxima exapectainQs y erimua xififiwfifi^ 4i&fi 

9vpiini^tiOk roJ j^rrov^ Jboo est, participej bono-* 

^^un» qoae.Deus filUs.suis deatinauit, bonorum simi- 

Uiuu) qidbus firuituz' lestts ) Dominus. Yerum filii 

eiusmodi non naacuntur , sed fiiint; quod innueri mo- 

Init loanaea verr* i3i et quidetn coaltm vanam opinio- 

aem ludaeorum) quaf^ei^.natales, aut proptei^.cireum* 

taisipnemt rituumque.Mosaicorum obsemationem ^e 

pi^tabimt W9i^. atque adeo iadabant filiM iHh Filii Dei^ 

inquit» nou jnascuntnr ii ni^mmif^ .ex stirpe Abrafafeuni, 

^saoei et laoobl^ aitt natnrlili naodo.^ in ^thifiuto^ oofs 

«9^^ H Mnfiuro^if^^, otd&mtiM&mi, per Dtajpy 

quatenua per diseiplinain leau noVaaiti mentis iikdolem^ 

aesaus nottoei diuints aimiles, induimt, aeque duci; 

pitiantur diuino spiritu^ ac Deum reuerentur sine 

metU) amant liberaliter atque ab eo ▼ieissim amantmv 

{kjxit quoquer 8mu iktifioif mvrdv, propter eandem glo- 

tialionem ludaeorum inanem» se mlos filios Dei ia-» 

etantinm^ vt inteUigeretur^ non gentb nobilitatem^ 

neo Mosaic^e religibnis prc^eiSsiQnelny aed fidem ii» 

lesiun dare.{hUqtie> quicttnque et cuiAsciiitque geutis^ 

iut oonditiom's sit, siue ludaeuB^ siue Etbnicus, hoo 

itt% hanc digpitatem, rt sit cultor Dei Terissimus, ei-^ 

que carissimus ae probotissiHnis , , atqne adeo hoc quo- 

f ue beuefioium acceptam referendum esse Itsa^ Do-^ 

mino* Yndpet illud patet^ loannem scripsisse contra 

IttdaeQs, non yero coQtsa.asaeoIas Ipanms Baptistlui^ 

aut id genus. alios« 

Ad e^stremum aotabile est hoo, arcdasime eon'* 

inngi.et to\lmfiPatfHp Xff^wv^ et: ^{ovs/et^ r&wa €tov 

fmaita^ Esteniminter vtrun^que nexnaiuiB^ etqui'-' 

dflm pirimum ex paiHe Deit JDeua ytliy rt ojnufes Chri-' 

stnm fide suscipiaiit; et ccmstituit, Tt omnes omnem 

s^liit^m et quibivQUAiue 4iliitt0i.o|i|Ls^.^.Mi aan.tt^ 



10. », 13. iS, i4. 55 

•p«r'C9irHtQ|ii et%i CSiristo acdper^f, A^^P 
adeo a ChriBto exspectarent; deuide a parte Cfaristi: 
Chrialua^ffecit, vt oniiies ea^e possentfilii Pei, parti- 
cipeaqiie fleti bcftdtum felicItetiAqtie omhis geherit; 
jdmatfoitt ex pflrte h^^uiuail : ottmea oportet lesum tan« 
qnam aaliilis «acitoveal yniciim ^tucipere, qoi Itdsp^* 
f«» ad emn ^lueeiiit, 

Sed praemkM Kac praedara Seruatoris commen* 
dationey ah ifMiua natura cKmna, operibtiaqae diuihis 
Aesumta, ad eiua iuQamationem progressus est D. lo*- 
amieB, «ic tamcn, vt xwra» omnia conferret <id ettis 
dignitatem maieatatemque intell^endttm et admiran^ 
dam* Perrexit enim iHfrntulo dscimo q^ariq diss^rer^ 
in hanc aen^tiani : etmim Seruaior promwuB hotnd 
factmeet, atque familiariier persatue nohieeum, qui 
epecUuiimue eiua maieeUtiem, eicanque taUm^ quaUe 
eti wmeskts Filii imigeniiij graiioweimi et longe fte^ 
M^gmeeimL ' IHam haee ardiisjme oohaerent cnm aupew 
rioribna, et quidemsic: Mes^aa pnomiasos rersalua 
est Qlim «pnd Deutn; Tenit autem in hunc mundum; 
nmn homp fiictus est. Hanc emoi vim hoc loco habet' 
haad dnl^e connect^di Tocnkj ea(que hic quoque lo-' 
cQs contra Indaeos iUoram temporunr scriptus, qm 
Ifossiam n^abant in cacne ifeniaefy qijemadmodunt 
Eoangelista a]|as locntos est. i. Ep* HT^ i. ^q. Nec^ 
dubitaripotestf.per vocabuhun MficoV exprimi in hoq 
tali contextu nan humilitotem in&mitatemqne natura# 
^umanaey «ed natoxam humanam ipam, T^bisqu^t' 
i, |o/oc ei^ iyAfito, iadicari' coniunclionem Filu Dei 
cnm homixie» ^ qmdem ^on eam» qw est ivigyihTf 
sea actiom^ et operationia diuinae; nam de finsmod^ 
eonitinoUoo^ Qei Gom honune, .vebrti cum prophet^' 
aliquo, ant alio quo vimdinino ctiasjgni^ in vniueMO' 
Codice «acno.y. et K-T.iB^c for^nb Tsarpata legitai^ 
liuspiainj «e4 t^tem, ^inpf E^ Pw e| hpnMim Tn«i 



ticU iokiniu aj^MiUare, 

Ac 110 qui# dtdNlaret^ MeMatt Ttre ireiiieae, neo 
tmpliiis exspecUndam e^e, aubieeit dno» Pi^mii 
boc ; pemiuB e9f inUr no% iwique nobiMcum famiUom 
riier; yidimus eom Tiaentem,. egentem» patiewtfm» 
morientem , aadiuimns humana voce loqueniem » con-» 
Irectattimua manibui notftiU) habitauimoa, edima^ 
|nbimu3 yna oum eo, argumentisque omniboa yemm 
bominoD comperimuc. ^^eque enim opos eity i^erbum 
^n^vw %x antiquitatibua ludaicU de Scbechina ezpli^ 
care, vt feoerunt interpr^tei, cum babeama« melio^ 
yem expUoatioiieiiaif ex lingaae greecae dicendi coniaei» 
tu(|ine ^epromtandf ia 4ua de iis didtmr, qui eodem 
contuberaio vtuntur» cibum Tua capiunt famiiiariter^ 
queipiuant} vteacempliAdemomtrauit&APHSL* Aiofc 
Xenojph^ €idh*L Igitor docese voloit loann^ bis yetm 
bia> Meisiam eiee Teram bominem, eeque gemeee -vt 
yerum bominem. Sed deinde addidit qooque et hoct 
vidimue maieeUUem eiue^ dignmnt Filio Dei; quo in«» 
nuerevoluit, eumitaeegeeiieieinhii terris, vt deoei* 
retFilinmDei, ytque {aoUe mteUigeret quiaqae, eom 
' non eMe merum hominem, ied eundem quoque Filium 
Dei Teriiaimuni* Quae quidem euat notitu losge dii« 
gniisima* AppeUatar nempe Dominui fiewofitnig nmfi 
vmfOif .q«od mt pro : fte»efitf^g rev mtt^j nam prae* 
poaitio mtfim plaiie rednndatj de qno videri poieiC 

OLABBlve p* i56. edii.B XtBlly nAPBBLITi 

Kat. Xenoph. AIiBBaTTt et LOBaNBETa odKk 
Eit porrp i ^tmyevtk ^aS imi^ idem, qui vere^ i8. ap^ 
yeUatorV fiepey99VQ vjoc* lam qaonam senau ait dica^ 
tnrqoe vtoc ireff MfipeV, tmj vtaliai, vteg^tov &9mi, el 
^pidem vUg piwym^e, ante emnia diipicieBdam est} 
tam enim laiQiliui iiUeUigi poteeit, in quonam fuerit 
Hieemev, et^iienKidildiadivli-eMi omiqpf)^^ 



lo, Mi tL 85 

YWiim ii| defimeiidft fer^ yi poifttiitaqife moaw 
WMz vhic «pff 9mi, «ti vfic ^oM^H^f > mtoiyiretes hae^ 
«lanint omni tempMe, in pKimif etiam nottro. Sd-^ 
lioeteuit, qiri refonri vdjnt ho^ nomen lem, pominj, 
non ai v^tarum muj «ed ed mnane, non ed connm« 
eiieAem &d eom petre ^oed lutQrem, «ed qnoed 
niiMKmem in hea terrfu» Putant ifitQr ec docent, e^ 
nomen mmieris et dignitatif , non Tero natnrae, et vtl 
•eqoipoBere nQmini Mesaiaey yel exjJieandnm esf» 
mun m<(rali, Tt denotet fllium, qnem" Deui gepnit, 
koceat, inatiti^it) luce Teritatif ooUuatrantty fapien-* 
tia, •anctittftey aliisqne animi dotibus ezomanit; er 
qu^em vnMj, hoc est, «ie ^^ Tt enm pvae ctietena col*^ 
histraret Ince Teritatis, dotibnsque ex^rparet^. qualibua ' 
]^Taeler hnnc alinm nuUum. Veri^n haec interpreta-*' 
flo est haud dufaie aljemsaiina a mente ApoftolQmm et 
Domint ipMcis*. ^d inuei|i«nd#m rero dedaraBdamqne 
littins nonunis Teram tuh et siguifioatioiiein non suffi-- 
o{t , eonsulere Tsum loqnendi, Gonsfeit eni», in librif 
aacris quoque vlov^ rgv Afsp appeUatcis esse hoii&inee 
pios Tirosqne illustres; quamuis in acripturis e:tem-^ 
plum extet n^ Tnum quidem , Tt aliquis nat fl»piv af^ 
pettatns esse legatur vUg tmi ^taS, Deinde Toeaialmie 
^orofsnip denotat qxiidem^iiin murn^t hee est, falem» 
qnalem pater praeter'huno nec genuit, nec habet; se4 
denolat etiam Jitium dilMitmmum. Nam Tooabuhiaa 
hehraicnm iiri;, qaod ilti respondet, i|ilefpi*etes gra^ 
reddidemnt qnidem: ft4p^g et fnmyip^gf iatetfdum Terp 
eliam: mytmntit et iymdfutfig, vehiti Gen^XXjff ^; 
ia. j6. jimo9:Vni, 10. Zadk. Xli, u Igttar to^ 
fi»9pf9mig Ttramque explieatio|iem admltti^ Ttait etf 
vttus, et: dilectmimm^ T^nendnm tamen est, hano 
Tmidnem luterpretum graeeomm repelendam esseeie 
^ODSQetnditte lingnae graecae exquisitii » ex qua filiQt 
TuusMr tt^pit dicisolebat iyaniftog, VUide srpud mu4 
•TCSITH 4r^^^ exj^iftltWt fKl»e^>, ^ Molif 



CeaM» vbi Iiaamt iqipallatiir: i^nVt? iddiMuii eati 
ijj^ni^^^-tdM qao.nQn opos fiiuMt, md aeasi» omtluci 
•Q^e filium tuum vnum^ tibi dileotissimiim* Yade 
^oque loei notabili», Maith. III, 17, semros lumd da«i 
bie eft9 hio ert filios mens vnus, mifai oarisaimus^ Ve^ 
Tum etiamsi. vQoem fcavo/ftnyV explieaneri^ de vvo^ 
praeter quempater neegenuit, nec habet vUoais Uh 
men in4e intelligi non pote^t^ quQuam sensu yn«s mJt^ 
tt quQnam baeo vnitas sit refiarenda ^ num ad naturanif. 
an vero ad dotes animi* Igitur quoniaxp conauetuda 
loquradi pon sufficit ad definiendam potestatem huiua 
obminisy in oonsilium rocanda esl oratio contestta, e% 
quidem in locia dogmaticis , hoc e$t, iis , in qnibus ca-t 
put de Filio Dei traditur et esqpUcatur re\ a viro aU«t 
^uo diuinoy vel a Domino ipsos ouiusmodi lcHpa plm« 
extant^ nomiaatim in hoo loanneo EuaugeUo. ^ 
yrioii genem iUuslrissimus hand dubie ei^ hic aoster, 
fiwai i>0nu is* cQmmemorantnr TMtvfi rov Banlf filii Deip' 
iiqnencai abhominibus natiy sed per DemHy hoc est^ 
per vim dimnam coUustiratit emeiiidati» sanoiificatii 
His Qppomtur vlog fiOPoy^Q, vnw in suo genere; erg^ 
non filiiui ^ensu mor^ ^ siout iUi 9 exprnati a Deo dpti^ 
^ttsmumiy sedsensuplane peculiari, quo nuUus a^ua. 
^k» p^t^ D^ fiUus. Id quod profeoto magni momenti 
0sse 4ebet« Sed maioris sunt, quae iQcum nQstrum 
«nlecedunt* lu his.Tiempe de^cribitur Filius Dei Tnige«» 
situiy quis et q^alts sit, quid habeat, feeerltque atque 
cfficere pQssit. Dicitur wim extitisse <V $i^, ante 
piitja rerum amniuinf et quidem vfio t^ ^9^, parti-% 
eeps{ms4f9 gh>riae maiestatisque diuinae, Deus esse, et 
fuidem t^liS) qualii is, apud qnem fu^t, oreaase rea 
mmos et creatas ogmseruare, in eo esse C^n^, yin(k fa«i 
enUatamque yitae et hftb^aet ct tribuendae, demqua 
f^Q t&f uy^tfinwf auptpi^ humanae felicitatis, l^gitur 
ilina vnigiiuttts est, qui fuit ante rerum ompipm ini^ 



' 10. I, li. Sj 

Deiu «i; qj^ erwnut oipiiia et cr«iata oonse^iuit > qoi 

est fons Yitae et salutit humani genens aocior. Ex al* 

terogenere hiio-pertiiietlocoa lo. V^ 17. «99. qui iiir 

demert dognialieua; Doiniiiua enim inatitnit auditoxea 

ot «e defendit cDntra Uasphemiam ludaeorom, oum tp 

parem {epiMet pairi. In hoc loco igitur aibi tribpity 

cpiae aon nin Deo propria eunt, docetque di^ertii ver^r 

Us, ee fimere eadem, qnae &ciat Pater , «ibi competero 

.enltiBn reUgioenm pari modo, yt Patri, ae habere {«Wiv 

Tt Patee ^heat; et vw.^%^^ distinxit roV vlpw vA SioS 

,ei't6r vlw tm Jar^ftimv, hoo ett, Mesaiam ; qnare haee 

dno non pommt eaae nomina idei|i dedarantia. Ner 

que aUo mmm.y mti de nalnra «ua dhiiiiay rmrptmt 

Dominna hoe nomciiy qnando id iibi ipae tribuit} bot 

' jninatim Cap* JII^ i6» i8. vt Tidftbimi» ad hunc locnm» 

Atqne adeo in «eanaa religioiiis, Matih. XXVUI, i& 

Filium cmn Patre et Spirita ^anoio pcvuit eodem loco^ 

eiqne tNbnity qnod hia eoQipetiU If^tiu vlog toS #fe»^ 

isqne fumrmc, ^t Filina Dei in ana genere ▼nna, qn»r 

tenus talia est, qnalii eitPater» idem eit, qui Pater, 

«adem habet, quae Patet^. eadem faeity qi^iae, Paierv 

«ni eadem compeiunt, quae Patri* Sed ex hia amnibu^ 

manifettum eat, lesumet^eFilinmDei, propiie diclum» 

Patri par^y non tantum quoad negotia, aed etiam 

qnoad naturam ditiinam, et manifette iniuriam &oere 

Domino^ qni hoo nomen eqplioent explicaodumqne 

pi-aeoipiant de munere Hessiae. Nec obitant vU^ modp 

loca alia^ in quibui ^ane uomea filii Dei aeqnipoUere 

videiur nomini Measiae; veluti Cap. /, 5o. et XI, 97, 

In priori onimKathanael profe86ua e«t : to e^filiu$ Dei^ 

tu ea rex leraeUiarum^ in altero yero Martha: cred% 

inquity ie eeee Meeeiam^ fiUum Dei. Sed probe t^ 

nendum est, priipumy haec Ipca non ewe do^atic% 

sad historicay neque adeo in iia tradi oaput aUquoid <Uh- 

ctrinae, aed commemorari iudiciiuii eiqgnlorunii hpmi-< 

mim 4« Cbpato; quae qnidp«i \i^ ifiqm*P ^^% 4i^ 



itftiiigdMdcf «k Idfts historicis vero ndtbmerdoliauticaa 
^ti demoastiiariqtie ntdlo modo poasunt; deinde Jhaeo 
«se indiciit nondum imbuCoram vera cognitione Chriatiy 
tl#o capientium notionem Afessiae^ Hiulto mint^ filii 
f)ri; nam quando Natlianael Dominnm appellabat r^ 
^em braeKtaiiim, etftfarthaXpfaroV» hocett, Messiamt 
rdgitarunt haud dahie de rege terreno, qualem exspe«> 
^bantludaei* Vndepatet, eo; his locis reram notio«- 
eem Filit Oei iudicari nullo roddaposfie. pe loco Cap. 
X» ^ sff. yidebimus, quando ad eiiis explicationem 
H^enerimuiK. Neque aliter censendum est de locis Matth* 
Xpri, 16. XXri, 65. Jfarc. XIF, 61. Luc, XXIL 
67. /^»-4u SK quihus probare volunty in consuetudine 
loqumdi ludaeorum r^eptum husse, vt nomina Mes-- 
«a^ et filii tiei promisbuo vsurparentitr , eaque adeo in 
Itbris siu;ris N, T» idem declarare; sont enim et haec 
loM historica. Sit Toro, banc dicendi cpnsuetudinem 
ol^tinuasse int^ ludaeps; neque tamen inde «ffidtury 
lilK; efiioi potesty lesum eiusque Aposiolos ^m fhisse 
jmitaiosi iwtoo vero eds aliam vim tribuisse appella^ 
tioni: i^iq mi.8soS, ex locis dogmaticLS) modo comme» 
mpratis, patet euidenter, mnltoqne probabilins^^estr ^ 
loquendi vsum aliquem secuti fuerint , eos respexisse ad 
consnetodiiiem antiquissimam prophetarum) nomina-!» 
tim Danidis, Pb. if^ 7/ubi nomen^Pilii Dd refei^*'' 
dnm esse ad commnnionem naturae diuinae, sumere 
IKMse pntatnns consensu int^retis emditissiiiii opine» 
^ue, cnm ex libris tocris N* T« nominatim ex locis, 
At^t.W, ^5.s<iq: XIII, 55. H^br.l 5i V, 5. lucu^ 
lenter appareat, hnnc Psahnum iUo tempore deAfes- 
ailiinteliectumexplif^tomqu^fui^, cumque nemo vn«f> 
^iiam vsque ad hodiernum diem vel vno quidem exem* 
iplo scriptoris, ant sacri» aotprofimi, demonstrare po*i> 
tuerit, quod t^men oontendere audent pennnltiy ver* 
bum hebraicum ^V, et graecum fiwtioak vsurpatum 
^^nMH fmB^ de constitutioiie alipuins a^ impennaii 



idtofW iMMBRi Vi io looo P«ah&i em ttottea jaaiiii«J9 

et dignilBlu rq^iae. Simt qnoqae, rt et hoc add«mM, 

qm m liftc w proaocan aoleant ed connietadinem io^ 

^[«enAipoelanim graeooram, ^egiodi, Hommi, CaU 

timoMf elioraray e qai)ms conatet regea et Heroaa «^« 

pcUaloa foiaae £lka Deorvm. Id qoidem o»t verissi-i 

mani; ialaiaaimttm vmO) qaod inde probare cupiotiiy 

Mnpe nonca fifit Dtk eise nomen moneria et digdtoatii^ 

adeo^pie aeqoipolleiia nomini regia. Nam qui ita ala^ 

tnant, ▼idantm- obliti eaie, quare a poetiB dUm appei^ 

kd {berint regae filii deorum; acaKcet non konorie 

eaoaa, od inJKcandam moneris edicdleiiiliam, naao 

modo; led qooniam r^ges et beroea poCaliaatnr eaee 

prognali a lone f wai alio Deo. Hinc dicabaiitar iwf^ 

«e% a« fiatf«f«ic» a loae genili ac imtRti, ponro in tdiig 

• fiv0*kih ct I» ^MT dim$, et dita modia; noa propter 

fliam eaoaam^ qoam propter eorom origiiiem iflbainam; 

Ynde Oratbrei graeci r^am omnuioqae vironim pria«» 

aapnm d%intatam et praeatantiam rcpelero aolili aniit 

A koo qpaaeoram ditiina progeoie^ v«liiti laoGEA^ 

TBa^ in Orai. in Euag, p. d8o« eiit. WUfiiy at in 

VanoAmaino p. 579. Qoare ad hane vam|i loqpendt 

proaocai^nollo modo poMunt, qai nomina filii pei c£ 

regis a^onymica esae ttataant Atqoe itt yniianmm 

plane improbabAe eat, banc appeUatioiiem' fllji Pei in 

aermonibaa Qxnsti et Apoatolonim repetitam esae eoc 

conaraetadineloqoeiidipoetarum, eoramqne atitiqaiMi-^ 

moram» Caeleram ex hac diiciplina Domini, appel^ 

lantia ae vkiiw nfi BeoS taw fmoywij, Ipaiinefn repetiisie 

hoc ipaam nomen ftmiYMvfjg, multo probnbiliw eali 

quam , vt placuit nonnuUis , ex discipUna 0nostioorumi 

aut id genua aliornm honiinum. Nam Dominum tamen 

non putaueria vaum iuiaie hoc vooabulo, cqntra Gnogii^ 

co§j aut eiua tempore et inter popalaiea eiaa in territf 

ludaida Gno9tieo$ extitiam? 

Qoae ei ite auiit , de quo m potM dnbiteffi it vim 



6t 10. r, i4/ 

trnditn, ti nottite: t;^<}^ rot; 0foi;« de Dmmno. nortr^. 
T5Qrpatui» I referendum est ad nator^e dsaiftae oon3f<p 
nouniojaem^ intelligi poterunt &cilitts et rectinay qxrn^ 
in hoc.Filio laudauit D. loannea. Dikit autemi i^iaai^ 
fi€&fit -n^vio^av uproSt d6'^av tig fMPOysyove naga, n€$t(f6g^ 
Hic primuni voculacJ^ non similitudinem expdmit, ae4 
{dentitatem et veritatem, npn gloriam» quae^aimili^ &i> 
gloriae FiliiDei, sed gloriam talcm ac tantam^ qualjt 
ef quanta non ni^i Filii Dei ^sse potset ; ita iam expli-» 
Muit CHR.Y8OST0MV8, illustrauitque exempio re* 
gis, dequo, inquit, (oqui splc^us sim: incedii qua» 
rex, hotp eat, vt deoet r^em» ita, vt ex ipsQ inceMi 
«ppareat, eum esse regem* Itfique dioei;e voluitloan^ 
nes hoc : ridimus ia eo gloriam talem , qu^is e$t FiUi 
Pei» vty eumesse Filium Dei, intoU^^remus pmnes« 
Fuit igitur haec Aijttplane singularis.eteximiay cuiHs>r . 
modi nonfuit in vllo homine, in nullo, prophera, aut. 
alio quo legato dioino , sed quae conueniebat non ni^i 
Filio vnigenito, qul eedem attributa habet, quae Patery 
eadm facit, quae Pater, cui eadem competunt, quae 
Patii, breuiter, glpria taJi^, quklem Pater habet* ^ )am 
yero gloria Palrss^. oea gloria Dei, 11 2| an>eUaCtur in 
y. X. centies, est jintemat in atfributis diuinisy cuius^ 
modi sunt potentia» sapsentia, benigpitas, ix^ pri^ia 
yero amor erga genus humanum plane singularis; fit 
^Utem oonspicua in operibus potentia^, sfipientiae, beqi-^ 
gnitatui et amoris.. Moses cum olim. yidere vellet glo-i 
riam Dei, dioeos: ostende mihigloriam tuam; respofir 
dit Deus : . tmnsmittam ante te omnem bpnitatefn 
jneami cui fis^eo^ fai^eo impense* quem amo^ vehe-* 
jnenter amo, Exoft. XXXIII, i8, Amandat igitur 
Itfo^en ad bonitatem suam , quam demonstraturus esset 
atque exhibiturus. factis et beneficiis illustrissimis, adeor 
que ponit gloriam suam in bonitate et in signis ac docu-t 
pientis bpnitatis*. Atque loannes quando describere vo-» 
Irbatmaiest^tm Pei^ quiddicit? 'Q Bsic (Kjr^i^ ie^i\ 



10. I> lir. 6i 

llttnt^e iyatttjp Dram manift^tasse iflittcndo Fflio sxxtK 

^rxugenito* i. /o. If^j i6« 9. In iisdem rebns iuii glo^. 

ria Filii Dei vnigeniti, mmiinm' partim ih att^butitfy 

partim-in operibus diuinis, maxime vero in bonitat^': 

^na iogenti atqne amore immenso ao paeneiilcrefiUli 

cum erga genus bumaunm in genere^ tum erga vttam^ 

qnemque. Atque hanc gloi^am diseipuli lesu colispexe^ 

runt) et quidem ^onaim non homfnis, ted FUiiD^i 

mon fiiii Dei cuiusque^ sed Filii Dei pnigenitif qui est 

wTictAfctefia vifg doJtni ^^ xa^Mtfi^ t^g "vnotnume^g tcSroA 

tmago meiestatts et effigies naturae dininae. JS^ir. fy -& 

Conflpezaruilt autem primum in miraculiseitis; ha«b 

tmim loannes diserte rettllit ad gloriam eius; Cap. If^ 

t\, scilicet videbant in iis non tantum poteniiam Do^ 

inini, sed etiam sapientiiuii et bonitatem, quoniam Ki 

Ma vtebatur nohHisi ad salutem faominam. Cofispe^ 

xerunt porro in doctrinae esrtellentia' et shlubritate ; ^o^ 

hett inquiunt, fe/^fo viitie aet^nie.' Cap^ fT, 68. 

Conspexerunt veto in primis in amor^ immenso^ quo 

et suscepity et peregit opus redemtionis humatiae longe 

■«Inberrimum, et beneidis affeeit humanum genus 

optimis masimie) * nominatimque in moile eius ^tqnb' 

^ectisnJortis, vniuerso genm humanb salutaribus; in 

i|uo et Domitius ipse maxime postdt suAm glorian^. 

*Gapi Xnij 3*5. 5i. 52.* Conspeieruntlienique etiam rti 

glorifiditione 'ehis in monte Itabitioy 'cuius tesfis fderat 

loannes, in miractdis, in morte eius editis^in l^esurre-i- 

etione^eids et in coelos ads^^ensioile.*^ Atque in fais omni^ 

bus conspicere possunt' itunc quoqud 6mnes et experiri 

l^riam Filii Dei, qui eius beneBciorximiacti stmt par-^ 

'4icq[»es. . ' 

Neque in aUis rebtks posuit Toannes Ipse gltHtfiam 

¥ilii Dei viiigeiliti, quam in benignitate dus'atqai^ 

Mnore plane singnlsiri. Foterat mtflta ^a commemo^ 

«rej poterat nominare sanctitatetn, s^apietatIahl,'ttto-^ 

destiam, patjgtitiam, manrattuduxua; obedienliak^ <iua 



6| lo. I, i^ 

^eliam Tim ftc potwtum^ reibit et £actia deimottttratami 
^QibiiB virtUtibuA inclaivaoere aolent viri magni imcr 
^iOTiineB» De 1m omnibns nihil dixit. liaudauit autem 
gratiam ein^ ac beniupknliam) quod e«t attnbntonim 
^omnittm iiummnm et mazime admirabile* Subiecit 
^im haec: n^f9)g xJi^ttog xmi «i^/a^. Ac lo * nlnne 
jgnudem referendum nou Tidetur esae ad Tocabulum: 
lo|i^, imtio huina Tenicnli, ^tanqTum Terba: noj ^^wii- 
|ia^ T^V A»|etr wftoS, #o|ar ^ fiovoy^povg nmfa narfif, 
ncdpienda sint in parentben, Tt Tolunt nonnuUi «x rt^ 
juKi qnidemgrammalicia/ e« quibna nominatiuua nkn^ 
^reqnirit jubiectnm^in eodem cMn, sed pote«t etiam 
ntque adeo debet referri kd ti' /lovoyMvg^ per enajlar 
^gfgf^ loanni qnoqne ad^odnm freqimntemy vt f^'- nX^ 
^ A pro : nltifovg, Deinde To^ula xmftg nai iltfitifL 
yo\ pbsita sunt pro : %if$g mhi^mis et denoCant grmtiam 
^erUaimamf ex dioendi coninetndiae notiMimay vfl 
Tuum idemque dedarinty nempe gratiam et benigni^ 
tatemp et nX^f^q vkf^^^ ^^ mXfi^tlmg est: graiiaoiBii^ 
nua et henignisgimu^ etenim in Jttbria saoria Y. T. top- 
cabula ^ et mgi; connmcta reperiuntnr aeoKfientie in lor 
cistanqnamaynonjmica. fo* XXV^ lO» Neque^tamen 
]iaec2«^ Filii Tziigeniti rderada tanlum est ad attrir 
butumi sed etiam ad efENrta gratiaa, Jioc est, ad bona 
^ bendbaa^ psT enm «xJtfbita, non tantum ad gratiam» 
^paein eo foit^ aed qnae in liomines est coUaftaj qno 
IJIgniftcatii adhihnenmt Apostnli banc Tooem semper c^ 
Pomino nostro. Yocabnhim ihfi^UiLo autem d^olal 
oon Teritatem m generoy sed wrilaiem snmroam, dn 
^«c ipsa gralia Filn et Vatrisy esga imnmes demgpip 
alrata; tI ridebimns ad mts* 17. Denique ro nln^ 
J0M9B tantnifci passiae' dkttnr ^ sed eliam aetiaey de eo^ 
jpd coniert.gratiam. Igitur Dominus didtnr fnissn 
f^nf^ 2^«ro^ nml m^ilag, quatenns in eo CQn^can 
fiicta c^ etper eum mamfestatagratia vt Filiiy ita etia« 
f afena «ya genw hmianum maxwae» 



Venaiii qnytiiain m «aperioinlmi> u^, «eptfuiia 
6t ociauo ^siculoj meiitioiifiin EOangdista £eoQr^ jp-f 
«zuiifl Baptbtae, eumqae de pertf^aa et 0£ere lesii pne^ 
clare testatom fiiwe, dizerat, ad eio^ aufi^toritatem 
deauo pxoQocauit vernQiUo d^dmo quinio , eo.fiudaB^ 
GoiuiUo , Yt ostenderet, ilou modo se reliqoofqiie ditci^ 
|mlo0 et ^ectatores lesu, qoi eius maie^tateip, . vidiai|grt;^ 
aic praedair^ de eo sensisse et iadioaM, J^^^^fum etian^ 
loannemy qoi diaerte et pakm prafeMoa ipma foeri^ 
et Mecaifqn et Oei Fi^um* (ta emim perrevit; CfMiM r^i^ 
tostM qw^quefuit k^arme&y ytpote quipala^ ^difiit, d^ 
eo pr^emonem hanci hic ea^ ille^ qumfi iaiigitauL 
cum dicerenii meeequet^r^ ^ui tfnte me.^titit^ ^"^"^V^ 
priorest^ Qaibns TerjDif) pt eratjpL ipsa permittity ek 
narraiio proxime aeqne^s.perspici;^ doc^, F^anyliig 
alam indicare vobiiase» diipbcem.pi^ofessioniqn de I^ 
edidiMe Ioaiu»em ; alteram de opere^Bfui^: ;afirof ^^ 
acilieet Xftcree, i^' i^ rurms posito l^cofoj!/ teti^ V^\ 
Tel ex per$. 97. et 5o».patet} altenw .vc^ de mituri^ 
jpaiua, Im yerhk ^ ^nfooj9:d9ffMz*X09^^ ik^nffS^ ftptf 
ip, qawum v^n^bspruin ^ensue ^ bic: evtitit apie Jiti^ 
meque e$t prior* lam oum loa&xies naiud Vis^iBt ^ men- 
aea ante Iwmy ett|a patet l^eq non de mitiuit^le mteU 
]igi voloiase, sed indicasae, lesipii estilASse^ antequam 
msceretar$ idque conspirat ^sum iii^ ^pia^ Euangelisia 
aapra dixit: fp npx^ ^jy • ^ff^* V^b^ .«^if«m:. iHniixi^ 
p^ ^p, rel idem ded^razit ^^ ^c psaqoi^djBss^ia t if$9fga9d^ 
imr|^*f»> vel, vtEtPltiY» vrtnf^. cyhaei^nt c\ai:^ 
twbo fbmp^ rtUqoia: e^py<J^4iei^,^f24|i«^y4iiHVf^M 
§tov yiyovir. velitti io pareodikiesi ii^iaitit^^. aicb TtMtior) 
sem oonlijQeaBt^ qnara loMMtfa yfth^i ii^m tm. 4m 
%ofA$pogy SfinQoo&ip fiov yfyorip, totiea in ore habucsit^ 
quom'am acilicet Afessiae existentia a]itiquior sibi notia- 
mna fuerit, hoc sensu: Jiic est^ de quo, quoniam m# 
4f^ 'prior^ dixi: prior me^me $equetur» Sed veip^a 
ipea duplid modo jBglaoantuvi J^j^^i^ni^f^^y^ de 



6i ' to. t, i5» 16. 

ierr^ore. 'Friori moclo ihtex^retati raiit ek aliiiquiori* 
bus CBB.YsodtOHTs, de ivtiftotiptf nal fvdoMfiWtifif^ 
ht TtefiOPBTLACTYS) coius locum Mxipsimiis in-^ 
£ra; ^) qnibus suffiragati sunt OROTiVs, BBZA, 
i'Antl^lV8, rdiqui, Quamuis rero nolimiks negarei 
^sum loqtiendi hanc intei-pretationem admittere, for^ 
innlainqtie^l/KTrpoir^^ ntfog fh$9^$, de eo didy qm in 
tdtu&ere) lionore ct dignitate alicui praepositus est, et 
ti-^itQJkot maiorem et exceQentiorem denotai^e^ altera 
fBmen connenientior Yidetur esse et eoMezttii^ et di-^ 
eehdi coibuetudini vulgftri) in prim»B apud interpretes 
JUexandritios, qur ro tfih^o^&d^ de tempore et loco 
Vsurparmit; lud. /, ^9. IU, 3. Mich. VI t^ 30« 1. Rog. 
fll\ i!>. 9. B»g. XVIII^ S. de auctoriiate vero et di- 
gnitate nimquam* Caeteruiti rei^bilm ^#«e^«* lioc loco 
pro «?vca dldtul*} qui sigtlificatus etsi raro obuius est 
apud scriptores plfo&nos$**) tamen apud interpretes' 
jUexandrinos ad cotMuetudiuem hebndci vwbi mn* et 
apud scriptores sScros ^\ T^ frequenter occurrit. Matth* 
V^ 46. I^/, 16. Xs t6» Hom. Xf, 6* vbi quod in priori 
adembro est: flHtai§ in altero est: linL Formulam 
autem: ^/(nu nvoV f()X^«*i bebiaicffin esse> etdeno- 
tare: se^ia atiquem^ et ii* nfitog idem esse, quod 
Hfoti^, in promtn est* • 

Sed de Verbis peroiadi dedmi sexti, oeptimi et 
ieUm quaeritury cujnsnam smt, loannisne Bapti^ue, 
an EoangeKstae? Et molti quidem interpretes BaptisUe. 
ease pulanmt, in qnbus fberunt cfiRTsosTOHV^ 
ec THBCfBYIiACTTS» itemque B R A 8 M Y s» Sed 
ebstare videtur, quod, quae in fab yersicuUs insunt^ 
IwnMS Baptista di se stisfw tempo^bus mc disoipiilis 



*} Eh Tero lik: ^m fiaigfpo^ fMt ylyoVi¥y mrtl toS* it^o^ 
. ^ifUttoif ftah ««} ip86iitt^9t iyhkto, 

^ Mauorimu corte non nisi poeds profifeiiiin Sltiie comsaditi 
fifotm ^lftl to9 JliAtniioi^t^ffo^to* 



10« ty t6. €1 

dionre vix polaiiset J^tor «imt h^a Avkie vtrbn 

EiwigclistB6w Etenim quae ftdnto decimo %fmicuh 

** tradidit, rdali in pareaikesi dldl) et persiculo tkcim^ 

mexto et daoboa seqiieiilibus dentio redit ad coniueino* 

randaxnbOiionim) a Christo acceptomm^ oopiam^ abr 

Tndantiam^et eKoeUcntiaffl) hoo modot atque ei noe 

0mn99 a oopia .€iM ahundanti$9ima bona aocepimug 

^fherrima et longe praeetantieeima^ HU emm Eaaoge» 

Htta rcspesit havd dubie ad dedmum quartUm vereicu^ 

lum^ in qno dicebatBr.Domixiiis nlii(f^ff xufm^ nai min^ 

Mug* ac prepter hamc ipsam oausam raue cit in hoo 

vemictdo yoce xXii^fmfAetog, eaqne ezprimere ▼oloit oo- 

pioa beneficentiae et bonorum. Reflpoadet eoim he^ 

braico Tocd^iilos j/tmy quod «ommam aUcuiHB rei figm<« 

ficat; itemqne eopiam^ mnltiiudiiiem et abundantiam} 

Ye\xk\iPs.XXlf^f 1. 17 /$ Kal to TiAti^ftn «vrtJv» quod 

in aeqnentibas esplicatnr hoc modos ii oinavftdpfi fwl 

nupttg ol wBttomovifxig ivami}. Qno sensn adhibuit hano 

Tooem inprimiaPauIus, partim in vmnerfinm de tota 

annima bmeficionim diuinommy' per Christum exhi^ 

bitorum, Eph. III, i9.'Ybi: fvu, inifuit, nln^^nrt ^k 

nSptonXfiffmfmmS^ioSt vt exomemini omni hqnorum 

diuinorum genare^ partim vero etiam atque in «pecie 

de Bomi^ ijpso et de ▼niuerao ambilu bonorum, ad 

nlntem' generis hnmani necessariorum ei per Ghristum 

destinatbrnm ei exhibitoarnm. Id enim CoL /9 19. est 

nSpti nk^ifmftm, qnando iw ait^, ait^ sHot^Ci nip ro 

nktiifUfM uatotmiiemt placuit Deo^ totam eummam bo» 

narumm Quieto luJuiatum coUocaref iu Toluit atque 

constithit. vt haec bona Christus haberet ac distribue^ 

xet/ hominesrero a Christo repeterenti ex^ectai^ent^ 

acdperent. loimo vero idem Apostolus^ Cap. II 9 g* 

docet, in Christo habitare nor ti nXtifetfta tljg 0iorntog 

amfuitumg* Tbi ro nX^^fia t^g &iot9iwog inielligeuduBi 

esse putaueiimus eodem modo aique explicandum ^ ni'- 

minm »m 4e natwa diitea eiti^uti^na naturaq di- 

: ' - ■ - E '\ 



Wb; qomm potias d^ Vpnisy qwe «u«t iQDeo, q^^ 
liabet Deus, et momio ^t i m ^^dtiQu^ l^oAiiaiin)» qnar 
f)eiiB destmanit luunfmo genori ad asjutem tenencfaus 
^ pcr ChristHmexhibuit» ita, vt iocUcetur hwum bo^ 
horum copia abundmtiasiipa et fxoeflentia plane cbr 
^a. B^ V^ ^ lihigmfiu vnc^ ^iovtjwg idem, quod 
Aift. L c. viJ irilij^iu^qp TOt; #mu^ ioM Jiuina,^ atque ita 
app^ait Apostolui illa botta, xion tanquam pertine^* 
tent ad natnrain diuinam eseeutque mm attributa, sed 
Vt indicaret> partim» m Christo eMe bona dinina^ lioo 
est4 ^iuamodi^ cnioanodi haberet DeiU» ioty quot ha-* 
beretDeiiB» tantB^ quania haberetDeus» pattim totq 
etiam > ea bona eMD a IteO) dari a Dpe per Qiriatum; 
et ab alio daxi itou posse , niai ^ Beo. Dixit auiem nS^ 
ti lA^f^^ff ^^^ lAikelkxit yniuersum ambitum bono^ 
rum salutarkim} quae poaaunt et omnes connium temtt 
porum et locomm hmnines^ et^s omni ex parte heh^ 
tpsredder^» Di^t potro: «V amif «areMSi* habitat xn 
Cfaristo hae<i summa.dt copia bonorum, non tantum 
quatenus ealfFiliu» Dei> eique taiKquam Filio Dei pron 
pria sunt, sed etiam ^atoaus est Afessxas , el tanquam 
Messiaseaparauxt aiitrihuiit, et qnaieims I^eus volnit^ 
vt eapararetaotribuaret* Dixit dexoqoey ea habiiar^ 
in Christo sw|Kir»«i5tf, vere, et plenuiQ, ite» vtin alia 
viro dimno nidlD* Tnde verborum setpientium: nut 
fat^havT^ ntHtXnftiH*^*^ sehaBS eat hica repkti esfia 
ab eo bonorun^ sklatilWorum omiii genere. .Ea veroi 
bona quoniam uoc habere poteimt, tiao acqnirei^ niM. 
is, qui esset Filius Dct, propterea est quoque in W 
Joco argumentum diuinittttisleett, Domiikt. Hino qUoque 
ecdesiam D* Apostohis, S^h. /, aS. appeHauit nXn^u^» 
et quidem tov nwr^ ** ?»" irsjr»^(w^A#ii, quateniia a- 
Christo repleta aet bonit o^piosiasiinis j etenim for-i^ 
mulaet repiare omnia, npl^re i»elwn ^t terrdm. id^ 
V. T. centiet da Deo vau0patae> d an o t a att a mn i h nii 



Jo. I, x6. 'fi^ 

beaefu^ic, Tbiiniiiqae booft tnboere}' vadtf' «tDDmi- 
ms ab eodem ▲fHortolo, Cap,jr^ lo. diettu» mmtm 
«mtvHn cqelos^ »« «h,Q6hri, A^««f«a, <p«xJ «-«r.. ^. 
«xplicataf boc modtr: «*(laMM «»/Mmr t^r; m¥9fti*otf. Eanl 
^OB eodeoia idem Apootolos appellaujt ^«wqiie «»' ej^ 
TM> jqpMvev, etCfamtara «v«a»jV «>»? ««l^eTof' atqtte 3. 
lam qiiiaem pvoptered , quia est eoetae , qbi aubetrt im'. 
perio Chriati, atqo* ab eo pendei ^ regitBr, deftndrtm» 
hQvm omafivrhmic ▼ero, qaoniem «tit htnrn coefus 
•domiims a« priace^sv qm eum «fci «eqbWint, regie 
toetor,, boMrnm.omnigaMTeoraal. bm e» bia IncteuJ 
capiet Iw! iKwter locu*. BteiHiii qdaAfdo feAm,^s Cbri- 
eto poiniao tribtdt irA>;fM/iay inl^exit nibil rffn j^ „^^ 
««^nBs;bcnefieeiitiae ae.boROitim, wloitqfce dieere ia 
Ch»to eHO <« Toltikitatcm. et factfltat*m benefacr4dl 
awuuiam et maodmam, fo»f«m et fhesatmu^ bdnoram 
«nmi. «HBBiB^capIetiwimHm-. Atqtie «k ho«; thejaurd 
bonorumaccepimiM, inquit, ^i^,^, boeest, 6«««, 5<jl 
#M^, cavaa {ivo effie«^ pofeitas et qftidem ja^t^ ^i 
fBjiW?, id ett, bniia, beiiellcih iinJgiiieAr moJta et cfal 
muhta. Quae verba rarii» mddJy espIJcaroht' mteri 
prete», e quibua tmb tantthh iAtei^rHirtibn^mcomi 
memorane «Bffioiat, qaae c ttH T g>cf9 fam i i^ fh 
X^ awl ;^«e» interpretata» esf: Ati ti}g haXak rS 
aa*M|», ftre^iuluiieieiitentimn: loco vetU5toi<um'benei 
&aorDai-aoad accepimn»} «iuet thagriA i^idetoi in ma-^ 
ioree nettroe rcrfuadarant ben^cia, ae>d longe inaibrk^ 
ia nos; pro atiaori beBe6cio nos onmei ai^pimiia %eJ 
■rf^ uaias) imnus enim beneflcfum, qufthquAm* 
kenefieium, crat lea, per.Mo8en l«fa, Taaius vero db-? 
«tma, per Gbrutum tiadita. Atqne haec intenjretetfo' 
profectoiionestplaneimprobabili». Sednecea, quau»' 
w»do commemoraoiaMe, ab tsu Joqwendi a oralionfi' 
Qtntata abkorret. Steaim Bebraei, « quo^m di- 
oelidl ooasaetudine baee fernmla- expKcandii fesl, ma-' 
gailwiineai alicaiua Ml •^.JRBHihttliisrt ^xpriiriere .o- 

Ea 



Uli irtknt itAnmdo Tno^eodemque Tocafiiilo^ mtn^ositk 
praepoaitioiie aliqiia. Sit in loco lob* 11, 4. p^Uem pn 
pelle etomnia^ ^ehabei^ quisfue dat pro idta twt^ 
id est) omnem peUem» iiue') vt statim explicatuiv 
omnes faculUiiesy qnae tum. in pellibas et pecudibus w^ 
tae erant» ]p7e^e tamdn promus alieni fuere ab hac 
Gonsuetudine scrqptores alii, e quibna exempln quae^ 
dam commemoriuut bbm gb li v s in Gnom ad lu L 
Latine dicere posses: henefidum euper heneficium^ et 
hunc nofltrum locum reddere sic : accepimm bona bu^ 
per bondt' beneficia alia euper aUuy hoc est, cumu^ 
lata; vt flaepisaime loqui solet lAuiusi In prinns autem 
Hebraei vfii sunt fotmulas K Sy ]n ^ ad indieandam be^ 
iteficioi*um multitadinem et ofcedlentiam. yid« da« 
T Hi y s a^ (r/flm. p. 486i N03 igitur > inquit Euonge»- 
Usta, no0 Aposloli^ reliquiqtte disciplinae Chriati alumni 
omnes^ beneficia ab eo aocepimua et oopiosiMmay et 
longe exoeUentMMma» 

Elogium lesuDomini neslri ptofecto longe illnstria^- 
0]]kxum! fitenim primum in eo didtur esae xi jdiiguiim^ 
«ammlL bonomm omnium copia, velnti diesauxi et 
diuitiae tionommi Quae quomo^o in CkriBto sint et 
Joann^ in eo etse esistimatierit et docnerit, intelligi 
poteet » oraiione contexta* Dicitnr auteoi et descri^ 
iitur Ghristna in antecedentibus vt Deus^ vt creator et 
eonseruator rerum creatarum mnnium^ vt andor et in->t^ 
ftauraior et dator felidtatiB humanae vninersae. Eigd 
sn Christo est summa bonorum et topia talis ac tanta^ 
qualis et qttanta est in Deo, iu creatore et con^eruatora 
rerum omnium) in auctorey instauratore et datore 
yniuersae lelicitatis humanae* ^ I>einde ex hac immensa 
eius boAorum copa dicuntur accepisse Chnstiani tufw 
m¥t\ x^P^osf bona super bona, beneficia alia super alia^. 
copiam bonomm j acceperunt non tantum bona multa^ 
cuiusmodi erant jferum dininamm cognitio» fides» peo^ 
t^tomin reaiMp; gratiA apnd Dram^ vires Id itticti«' 



^ 10. 1> ift '69 

'iSktanf «aiietitaa ipsu^ spes cerl», «^pie inde orfanda 
fdjdtas Imnia 6i iiihirae vitae $ Temm etiaxn haec bona 
i|!iiilta acoeperunt inagna cppia , non tantum ad neceiH* 
eifatem , sed etiam aci abnnaaritiam , ditati erant et lo« 
cupletati o^imi modo. 1« Cor. f, S>f I^rgo in Christo etl 
abnndantia bonorum omnis ^;eneria, C|uibtt9 tandem 
opus est ad saliitem maximam et perftctisaittam* Ad 
•edctremum dicuntur accepisae niptdQt omnes Apostoli^ 
omnes CMristiani, omnes hominesy si yolueriiit; et 
<|iiNfaii? nonne etiamnunc et omni tempore acetpm 
poesuntomnes? Ergo in Christo est copia pnmtim proi 
omnibus bominibiis; quot homines, tbt bbna, onmes 
aecipere possunt, qiiotcunque tandem vefint; porvo pro 
(minibus oxpnis generis et cpnditionis homixxibus; al8 
enim aKis bonis opu^ habent; et omnes habent et ha« 
bere poasunt; denfque pro omnibbs omnitim tempprum 
«t loeomm bominibns; omnes oijsnxi tempore et loco ixi 
hao vita^ omnes pmni teixipore et loco in altera yita su^* 
jnere poasnnt bona oxnnis geneiis in dies maiora et t&^ 
pios»>ra$ breuher, in Ghifisto es( copia bonprum tanta, 
^anta opus est ad beandum gmuS: humanum vniaer^ 
aumy in temptds rpiuersum, ei in aeiemitatem TQiuerH 
sam; sioe, Christu^ est fons^bonomm omnium, qui^ 
bns opus habet genps huinanum vniuexlram ad £dicita«« 
temtoieiidam; et quidem/bm €i(perleis» ad quem aceoi* 
derepossunt rames , ex quo hauxire possunt oxxmes, pii 
Qt non pii , laeti et tristes , yiueptes et mcirieiitps ^ porro 
frrm-cophmB, ^ quo faaurire possunt oixmes non tait<* 
tum ad neeesshatem^ sed ad abnndantiam; deind^y^M 
inexhamiM, qui nulio vnquam tempore eorhaiiriri poiit 
test, qtu>tcunque demum ex ep hausertnt; deniqneyoift 
perpetum, Buens in omiiem aetenxitatem, ncm est 
momentnm tamporis, np6 jn Iiac vita^ non in vita al* 
tera, quo hanrire' ex eo non possint, qmcunque dexikuni 
yolueiint. 
i lam i^mrsioish i^sim 9$ptim^ lOTninatim 



70 19' h ,}7t 

i^rauit JosLjmea bpaazn et benfificmaa , AiClbxjfsto.^ccpr 
|)tiun, uon quicjepi ^ummuui.y neque tamen minimujpy 
pt quidem bej^fi^ivim doctrinae et religionis. Sic per 
Mpsen quidem^ \f^^^U tradiiaest doctrina dimna, &ed 
P$r letum Christum gratia et peritas contigit^ jE^tep^ 
eMaiplo vol^b^t illustrare, quot et quanta benefici^ 
ftoceperint a Pomino | dum in lus terris yiueret, ^isc^r 
pliiu^ eii^ alujpnif quare vocula: pr^^ . i*ed4^D4a e^ftj: 
^ , scilicet. Gleinde per zov voiaq^ inteUigi nop li^geni 
]M[ofiaicuMn, sed dl^ctrinam diujnam, ia V« T. per Moaw 
^ propIieta« , (ita, enim nonicui Mwedf»^ .centies: dicilrUi? 
in Si^iptyrifi) rfuelatamj .dubit^ri uon potest. Quar^ 
P^r, ?vV jfcf()«tr et ^Xij^iHtv eX lege oppositiy in promtu est^ 
intelligeadam eaise doctrinam, per Cbrist;am patefactaip, 
Modp tenendifm ost^ DpminiWs jquotiescuuque vaur^ 
pauerit vooabulum «l^l^Wa^t vsurpauit autem saepisr 
fi)ne in sermonibussuis, toties intellexiise non r^ 
ligiaaem dootrinamqne suam ingenere, sed caput eiu# 
pjnfnflf ium de Deo^ eius amore plaue singul^ri erga ger 
pua bHmanutm» cqnsilusque a^'canis in repara^da, e| 
conler^nfjfi salute per Filiupi suumi de Clausto ip^o^ 
S^uatpre h)imani generisy/ salutisque om^is aUctprei 
qUfun nHeup^ %iv Mo^m ajf^llfviit PomiiiHS» ^erii^^ 
t^m Pptim^ffi rnafiff^ff^j Cap. ^f^Iy ^3» et Pa^^ta# t 

4t^ilnat¥k adl]ibuit I](qmiiiua )ioc vocabulum seof^fwi 
Tduti Cap. JflHt i%. XIJ^, 17^ Xr, 26, XVI, i3. m^ 
in guQ Jpco adeo- etiam e;xplicauitt qualeDpt veriiatesi 
^dleXeril» int^Iligigue volueiit per tim' ikrsfiAHff^ itepn^ 
qne Oflfi, J{^i/, i7r «9' ^< A/7//, 3;. vt videbimus, 
9«Aisdo ve«^viwu^ ad baec.I^Ga^ At^ue hpp. significatv| 
fdbiVui^se kjmiiefli ii) ^oc^bulujf) b^ quqque locO| 
pri^iwm dpoet T^s et r^tio,:eL ^pmiliumt eius) vo)ebat 
Wim . «fTerre e^fmp,)\an benefic^ \iip.^C^isti pet' doii 
ctrinam eiu.s exhibitorum, idque illustrissimqm^ illu^ 



po eniin comilio diierU? dizit Gyi, ^FZi^'4. 6i et «Uaa, 
ae missui^ e$5e in lia« texra^ et veiusse, vt mamfeataret 
Patrein , eiusque CQSbsilia et vQluntatem de salute ho-- 
minum per Filium suuxn; hocqi^e caput doctr^na^ jpri^ 
ioQum atqi}e ante omnia tiadi voluit a disciDi^liay .sf, i^ajf^ 
^este siguificauit locis laudatis}. quemaamadULitt^iPf^ 
fuit totius instituttonis Appstolicae caput,et siioMn^ 1^1^ 
tium e\ finis* Deinde hoc requirit. yoc^bulum x^tco^ 
qnod ei positum est tanquaip sjnonymicum , quodque 
^x peipetua consuetudiqe Apostolorum' ^primit gra-e 
tiam ac beniuolenLiai^ Dei, p^r Christufn exhibiUm; 
ap propter hanc ipfiam causam^ dqctrip^, a Qhristo trar* 
ditaj^ dicitmr xi^^ quoniam perefgoa in piiiuii) pate^ 
facti^ est gratia Dei . erga hon^inet^, Denique cxtra 
omnem controuersiam ponit Vfr&icuhiay q^i aequituci 
vt statim videbimns, Qu^e eti^vo^abului^ vojU4)v 
pon denota( religipc^em V* Tr iu genjere» aed in «pecie 
parlepi eam» qua^ ejtponif de gratia D^i in remittendi^ 
|)eccatiS| hominibu^qup aalnan^is» {lactenns igitur X07 
luanea comparauit religionem V* et ^m T. qufitea^s haeo 
i»ipnt de giatia Dei adqersus hofninf s eocponit longe, ilt 
lustriori modo, atque illa- Ingeus bene^cinm, iaquit| 
maioribus nostris tribuit Deus , dum se resque adsaUv* 
iem pertinentes rei^elauit^ inaiu^ ^utemydum se pate-p 
feeit per Christum.; a<)m,odui|i praestana est et salubrif 
pognitio de Deo^ qu^ supp&dit^funt prophptap, se4 
}9^S^ praestantior ap sahibvior eai qi^ai^ Jar^ti^i e^ 
Christus. 

Etenim qnae versiculo cledj^o ^ptvaa di^r^t Ips 
annes, exemplp iUusti*auit sequedteTorwnlp, qu<i»d:4*y 
sumtum est ^ cognitione Dei et clarioii^ f t iuo||||di(IK% 
jjuae per Christi^n coi^tigit. l^equ^ tmm^ iU^ pw^ 
, idt uer^ifido dt^mo c^tauo^ qiuj^quam mqiuim V^ 
£Ognitionen^ ean^ hqbaU ^i tr^did^t^ ^uam wpp^iat 
tdinobis FilliUf fHiic^j eique praximm^ HiBf^iJ^^^ 



f% tn; f , 18. 

sed mentb, Uem^M denotare, qiio^ YtPWfnM, eogno^ 
scere, inteitigere, spedatiiiique hoc )oco et oonmeta** 
4ine Hebraeorum in forma hiphilica: patefacere^ patet 
ex verbo iitj^eTe&ai, qnod sequitur et idem declarat^ 
iie)])p(»; docereres^poneret interpretari ; respondet enim 
hoc verbum hebraibo : *>xs% , quod dicitur de interpreti^* 
bua aomnioruiO) G^^ XJj^ 8. 20» XLIj i3f vsurpa-» 
tuinque repeiitur a scriptoribus gritects de vatibus et vi« 
rls inspiriids, qui interiori oum diis commeroio gaudera 
i>utabanturetoracula diuiiuC de cultu dck>rum alii«qnp 
rebus eiusmddi edebaitt et interpretabanturn vt docue-» 
itmt interpretea ad himc locum, uominatim k T p k i y 8» 
lam vero quamitam deikum cognitionem de Deo sup^ 
peditanit pominns? Num de Deo ipso, einsque natura, 
»ltributlfl et opetibus creationis et prouidentiae, de 
tmore e}iis et besiignitate , per haec opera demonstrati^ 
iergaliomin^f sitte etiam de gratia eioa, qua paratus 
ert ad temittenda peccata et beandoa homines in alteA 
Vita, dcqne hac vita ipsa? (fuUo modo. Ea enim 
centies tradita reperiuntur et explicata luculenter in li-» 
bris «acris V» T* adeoque satis superque cognita esse 
poterant fldelibus omnibuSj, ac debebant; nec opus erat 
Houii reuelatione eorum per Filium Pei* Errant igitur 
vehementer, oerte veram indolem religionls neque Y,. 
Iieque ^. T. assequi videntur, qui non i^si faaec d<^ 
ctrinae eapita refbrant et refeni velint i|d vberiorem 
cognitionem Dei, quam sappeditauerit christiana reli* 
gio* At vero amor Pei Patris immensus, ^pio Fiiiua 
tuum voigenitnm misit in has terras atque adeo in moiv 
tem tradidit, eonsiUa eius sapientissima de salute gene«> 
tfia humani reparanda et conferenda per hmic Filiuniy 
iiaeo erat dootrina arcana et recondita, ewpla 9008 h 
pvenif^hp, vt Paulus loqmtiir, i* Cor^ /T, % quam nemo 
jludaicae gemia procemm cognenit , quam Deqs pe|r 
CSuistum demum manifbtari ab aetemo decreuit; hano 
4«miwmi|pifiwtauitFiUwOeimi»set&ct3s^ miaiife* 



staadanmiie prae eaelerls cnrajdt per Apestolest At- 
qiie hanc talGiBy tam admirabilem, tain perspicuam, 
qqalis esse poteat in l^s terris, tamqiie incundadi eft 
amoeiuuii cognitioneiii de Deo, amore eiua immenjo, 
oonsiliisqne sapientiasimis et benigniscimis, qualem aup^ 
peditanit FiHtts Pei y nmiinem vnquam, ne propheta* 
rnm quidem T, V. nedum phiiosophorum ethnicorum 
aUqnem et habniase et auppeditasae, profectb-^res et ra^ 
tio et omnium aaeculorum expeHentia docuit NequQ 
▼ero etiam talem cognitionem quisquani vnqnam ha^* 
1>ere potnit, niai d ftavt^itnig plogt ahie, yt appellatn|r 
fifra. i4p J ftCdfOfiPifg nagu natQ^q, RKus Patrij iq auQ 
gen^e vima, talia nempe, qualis deicribitur per^. i« 
qui ante Terum initia fuit apud Deum , hoc est» parti-« 
ceps gloriae maiestatisque diuinaey itemqne actionum et 
coiisliorain diuinorumy sine, qnod idem cst in hoc no- 
stro loco:, 4 clr iig ror noKnov tov nargog, quae dicta 
anntpro: Sg iJW tp t^ noXta^ roS natfos, Patri intimuo . 
^ proximus, ratione conditioiiis, sprttSy vohintatiS| 
eonaifiorum , actionum. ^tenim formula : a /ra» iw t^ 
m6lntf rifotf, quae de Lazaro adhibita legitur, L^. Xyi^ 
M. non tantum apud Hebraeoa vsitata , yerum etiam ab 
Vsp loquendi scriptorum profanprum non plane aliena 
fbit ad exprimendam familiaritatem summam, sortis«« 
qtie, animpnun et consiKorTun conlunctionem lnti<r 
mam} ^de quo Tideri potest elskxb^s OHseruatt^ 
p. 795« loannes fititem eam vsurpasse videtur hoc loca 
propterea^, quoniam supra dixerait: ifp ngog tiv Biiv. 

Atque ita veluti prae&tus esse yldetur Idan^ei 
Euangelioy guod dicimus; ac profbcto satis praeclare 
et cpusilio ipsius accommodatissmie, sic» vt de Serua- 
tprls dinina maiestate operisque salutaris exceUentia in 
▼niuersum diceret^ de quo in libro ipso data opera et 
yeluti ex ore Domini ipsius exponere ve]Iet lam igi^ 
tqr talem quomodo se praestiterit in fais terris, talisque 
quomodo vs^ue ad adsceusimem ia eoelo^ (xm^ecius 



fuerit , ne p^ul^lim ctsois e^ aliis iimotu<srit>.in «^qnisiiT 
iibua docuit ejL instituto. Cum vqro personam s.pri^ 
ptoriA kUtorici agere yeUet, narrautis^ quid fec^it ali^ 
i|ui3, quid fuerit locnitus, quid ei accid^it^ quomod() 
in omnibu^ vitae et muneris partibus «e gesserit, secu^ 
tus est ordinem temporis* Ac propteirea oraus e^t a lo^s 
jlime ^aptista» cuius non modo mentionem feci^et in 
ipso prae&mine yersiculp sexlo et deeimo qujnto^ se4 
(^uius etiam. testiijapniimi vipa. auctoritatemque ix^gfien^ 
habiturum e^so sciret i^ animis legentiu^u . 

Yisum enim. frat. diuinae pi^ouidenti^e,^ cpmmen*» 
dari Dorainum tei|iimonio loannis; 9on quod egeret 
hpminj^ testimonipt, aed quod sic ejcpediret, vel ad in-r 
yitaudam ludaeorum ftdem , quorum n^mo Qpn magni- 
fice sentiret de loannei vel ad impiorum incredulit£i^ 
tem coarguendam^ oum nec illi de lesu testificanti crer 
derept^ cui alioquin tribuereut quam plurimum. Eter» 
pim loannes uon tantnm a natiuitatis qelebriUte gener 
risque nobilitate iis emt commendatissimust verum et^ 
iam vita.e acyestitu^ seueritate, baptismi nouitatei dir 
^cipulonmique frequentia admiradQnem populi in sq 
prouocauerat» sic, vt alii eum putarent esse Eliam 
Tbej^biten^ in banc. terram reuocatum , alii alium pro^ 
phetam rediuiuum , ^lii denique Afessiam jpsum , luv 
daicae gentis liberatorem , cfum vicissim lesum illo qui^ 
dem tempore non adeq magni facerent 9 . plerique. ade^ 
pb vitaQ genericque humiiitatem contemneren^. Brq-r 
cerea autem ludaeprum , oi '/Qvdato* i| Ve^aoili;/c<o« ap-? 
pfdlantnr, vers, 19. alias: ol SfxovTig.tiSv 'lovdalmv^ 
principes populi, iam tt^m coepis#e vide^tur loannis 
§uctoritate grauaiu et subinuidere gloriae eius ac fiunae» 
perte non aequo animo tuiisse, qupd nouo modo doce-^- 
l*et, nouum ritum in^tueret^ discipulos faperet^ do 
lesu quoque praeclare prafdicaret, atque in vniuersum 
tantam famam et in dies maiorem con«equeretur, e( 
jpppuluiQ m adifiiriftioQexQ coniice^e^, fipu sine iactura 



pabluaeisacerA|ti)m et^Phaiis^/epruiix ^uctqptntU--^ Ad 
propter Jianc cmwn miseruat sacerdotea et l^uita^^ 
qui praesente multitudine percunctarer^^r eum^ 9^T 
nam eeeet? IH^gue vero aptiores jtblegare potrrant, 
/liiaxa homines peritoa Scripturarum et i^eUgiojiia^ et 
£rato8 lo^WH» .qui. e| ipse er^t ex |;enere sac^dotaliT 
Hic, npn i|ppar)i8, quQHam auimo haec quaereren^ 
Qon statim aperuit v<;i*am ^entontiam de sua peraoc^^cl 
pfficio» aed falsafn de se su^picioiyem repulit, et inge^ 
nfie profeeeus est^ tifioXoyfjee nui c^ wv^aro., sq quif 
dem Messiam non esse » qui yideretur ^ultLs* ^ce^ 
jpto praeter opiniopejn responso^ et spe fruslrati, eujQ| 
Mesaiam e^e, per^nt sdsoitaii^ nurn,saltem Mt Elieu^ 
aut vatum vetustorum aliquis? £iat enim ^tum Qpini#. 
dominan3 inter ludaepSr a^ite Measiam ventqrum ^ssif 
Eliam, The^bitea illun), i£^^ curru, vt putaj^atui^ 
^ aera abieptuip, }iuncqua jUum vncl;urum». in mi|%i» 
dum iatroducturmnf.1 eiusqpie auctpriUitem oqini modQ 
;»diutaaim. Cuius quidem opixiioni^ y^stigia e^timt npi^ 
modo apud^acriptpr^s ludaicoa» qno^m loca coUegexy 

]U,|^GUXFOOTV8^ ad Matth^ ^^Uy ^Ot -^ WST<r 

fXENiv^y ad MatHi. XI j i5« ver^m etiam in YeEft 
Aiexandriua, JUa/, IV , 5. . qui . Xocm ibi legitur hoQ 
ippdo: //» u^oevmt» i^lv 'IJX{av riv Q^o^iT^. A^V^^ 
UM^c c^usa erat, .qu^ie loaiinem^ i^^i Me^iam jfwuiii^ 
ftajUem EHiam. Tbe^bit^n e^^e auspicai*entur« £t ponue* 
^ebat pmp^e Aimilitudo». yt enim K\m oUxxx, iU^ 
l(f9^e$ ip aoUtudifie remota a ^pfitibua bominum. verf 
a^tur^ victu tepuisaipio et jiabitu yilloso .vtebf^tpi^ 
ful animl y^taeque. inimutatipnei^. Jborlabatur himiuf^ 
fUQdbebat^^)»^ pai? libertate in.eppum vitia. Nnpf 
tamen Eliam tantum^ verum etiam alium aliquem va- 
tum antiquorum , nominatimque leremtam , opTnaFau^ 
tur rediturum esse ad populum f udaicnm , priusquam 
ilewias adueneritj' de quo vid. MiiUfKXVI, x^. ^t ad 

Jfi^9Jipw»Mtti^§te#, Ytr^w^.i^iimgr cwnir^js^non 



eaut, iwc9 mxo negauit loamxes, se JSliam ^^sbitett 
«sse, atit alivtXD aliquetai e numeiro prophetarum y reuo^ 
catam in hauc lucem^ 

lamcum et haec suspicio eos fefellisset, indigna- 

\ftm^ paululumy vrgent, dicat tan^em ipse, quisnam 

tit, nec diutius tergluersetur; et vrgent quidem auctp^ 

titate eoruin ; a qiiibus missi essent , vt saltei^ alrquid 

iresponsi dare posshit. Igitur, non suisqui^em verbis^ 

^tdf qudniam loquebatur cuqi hQmfaiibus, Scriptura- 

rum periijsy verbis lesaia^, quae iis non ppterant non 

cognit^ eaaty ^ocet, se non esi^ xdsi praepursorem Mes^ 

siae, qui in il)ius aduentum praeparet animoa, vt salu^ 

tifer iis adueniat; ^iznulque innuity Messiaxp adesse» 

Respondit enim faoc mpdo: praeco ego mm^ denun^ 

clana: in deserto viam muni^ Dommo, Hic quidem 

non videtvir disputandi locus esse, niun Jesaias, Cap^ 

JCLi^. haec proprie in loannem et temppm Afessia^ 

dixerit, etnonpotius, quo indinant plerique recentio-» 

rum intexpretum, de reditu ludaeorum ex caftiuitate 

babjionica locutus fuerit; illud tantum monendum^ 

verba ; iv r^ igiifitff ad verbum ey^vpare rePerenda esse^ 

crupd teztus graeciis peiiniltit, hebraiqus autem proptef 

parallelismura sententiarnni postulat. 

Sed illi, ]|uius sermonis vim non capienteS| et| 
quoniam loaunes se nequ^Messiam, n^queEUam, ue^ 
due prophetarum antiquormni aliquem palam et inge« 
nueprofessus esset, et tamen sibi smnsi^et iua potesta^t 
tmique, nouum ritum *) insdtuendi atque vaurpandi^ 
eoque homines sibi adsttingendi seiungendique a isocie^ 
tate ludaica, vehementissime offensi^, in primia cum 
nddicti e^nt spctae phariaaicae, religipsissiinae illi et 



^ Noutm ri^ dixiaiu^ Naqt aqte lQ|ai|ii| t«ni]K¥n biq^ 
tniiiin tliqnflm pro$el7torfim in rsu fiuMe, irel y;ddo dabiiup 
Mt, vel p)«ne iilcertum, vt rel ex hoc ipso Iqco patec* Vid. 



lo. i; 94«^d7« iff 

ritemii ^mfatiBair tWMMnwinmft^ {^ mm^uAjfdmm h^ 
im nSr <na(ii«ar/w,) qnaenint ia fato «oa indigiiatione et 
miQiia cam arrogaittHiy fu«i mif quofe nbi sunm$mt 
CM, populum iHBpiiMfidi? Ad qnaa Bon.diaente qniiUa^ 
eed ita lamen resjmidit^ yt intaUi§i fadle peeiet» ae 
non SQoarhitriO) aed inssn dinino lioc Stmtm; neqye 
enim imitnm te mimftrnm Mcanae pteAlebatnr^ TeeMia 
etiam dare et magnifice de Mesiia teilabatnr» JSIgo^ 
inqnit^ corptaM aquaiHngo; tlle animot tinget ^iritn^ 
donia excdlentiosimis imbnet Neo milii adstrjttgo Ihk 
mines, sedilli) namaonprponlabest, ^edadsiaiu^. 
PO89 Tersatarqne in hac popnli mnkitndine **wTfe rti 
mns e popnlo) latoit qnidem liactenns^ et vo$ ignoraHo 
eum hncnsqney nondam enim Visum est eit exsersef 
Yim snam et mi^;nitndinem, sed mox conspiciendiim 
ee dalnt; est qnidcm hnmilis secnndnm mnndi opinior 
nem> et obscnms^ et nnUa pompa eaElema eonspiciinsy 
aed loiige alins est, qnam videturt - Ego ftsi popnli in^ 
dido Tisns snm essemagni aliqnid) tamennihilsnm, si, 
mea hnmiUtas ad iUius inafutndinem eon£M-atar. Poii 
me vmieiy sed anie mofuU. . Tempore prior snm et 
praedit^atioilis ordine^ eed itte personae ecKceUentia. Mi- 
njsler ilUnssnm, sed is eet cinsmodi^ 9t me indignum 
enieiimmt) qui et eeruiU miniUetium praeitmu , Cae*J 
ternm'.con£.vers. i5. 

Adeo praedamm loannes de Chtisto testimonium 
perhibnit^ etnon in angulo qnidem, sed in Joco cele-^ 
bri^ Bethabarae^ *) quo qnoCidia seUta est.magna yls 



«) jbdcnor fr fiif^ttif^ spttEU tifs stc Ttkit dosdsy atqos sie 

iiigsnio omioBVis profscca, in «iut looam rexo tuimi« 

tQsndsluec: ir fifivtrt^, ftic» vt dicat, loiiie dupllcM Ss« 

duniaiiiy alteram tlierbsolyttiiii Vieun&ih» slsmm sd ldtds« 

f.liein •Itasi; )ju6d Jitobabile fit indti^ qtioniiatt hoe Iseo sd» 

/ tttmp ett; * ^pa¥ tgiS 'JoeMi^* Vidi ptmm 

^ s»ie&«at WmlMwdm Mmtmtepg^; IWK» l }»«$>« 



y| .,3-0. I, tg* r 

tomisiita^^e' dhkrlis' Iud«eae locb* aooAaemilNiptMim 
grfttia; noii priuatimlei apud diaoipuloa lantnmy jhA 
^palam, praeeeAts copiooa populi mtiJiitttdiBiaf noa «piid 
yopAhim tantum et kooiiiiiea indoctos; sed.pcritoe Sorit- 
ptwHram; noa.spoDto et sese vskoti. mgcnre&dD^ -qii^ 
Mipectum reddsre «olet testem» «ed pibtiGe; inter«K 
gaAui^leniqae noaa cpioois, sed akaia^.qai ^poleeta^ 
lem qaaemndibabereat, et ^ientiam iadicaBdx. 
, Neqnetaraea .tam aounnatiit I^m, a«t digite 
' nstendit, pardm ne concilaret in eum Pfaarisaeoroiii 
iMidiasil , partim vero , vt piorum amasQos m^pis aosen-* 
^sre^ desiiderio oognoscendi, de quo tam magnifice 
piMdiici^Met. Sedposlridie, et, vtTidetor, postquam 
b^ptisatus {aerat Xkmiinas, vementem ad s^ loannijB. 
Wrsus ad popalum, digito illi modstrauit iesam Nam«' 
rennm , vt iam de nomine et fmoB quoqne .nDtum ttur. 
jafi conmiaoerent aitqae amare, eilmqae duerte profei-r 
SU9 M Messiam , Seruatorem naandi, ' tsus liis verbia»^ 
th 4 ifivo^ Tou Si^, 6 4Xi^m9 r^V dfimfTiaip taS. uioffoV) 
qaorum tttien ejcplicatio vekemeiiter eaercatt inler-p' 
pretum ingenia, in primis i^ecentidrum. Sed ad eni 
i%cte inteUigenda,. nrentique loaQoas et Bi^tistae et 
Buangelistae conuMieuter expliiaiidm^ tonenda saotr 
W^ Primum.DomkMis appeUatur o ufioog* sed^koo» 
nomine quotiescunque in Scripiurisioai^tus.easeiiegir 
ttrr, tbties serhieest deeios pasdione etnaorte, et qui« 
dem lihctetms , qmflenus eam anbiit pro komiaib'us<^ 
fitenim-quand^ Paukis^ u Cor. Vy 7^ hahemm^^ ^lif 
agnutn paachaUm t qui eot Chriatus ^ subiecit: pro no^ 
bis immolatus$ atque et Petrusy i* Hp. /, i8, sq, Bo-^ 
mfnum compairauit dom agob, eoqoe pvtto et SattKre, 
quatenu&saiigulnd suo |tretiosissimo ll<»niti6S u peecatis. 
Iibera|iit; in quo loco et iAud tenendum esty verbfam 
Xm^emm, jdk Apostolo vsurpatum^ pelitum esse ex ra- 
tiMe jamfiaionMn.V dictiimque fuisse de liberationfp a 
poenis legis ceriiki0n»db p e r eM l i oa a m iafrrii oii^ ^od 



itorificiom «B^tMiur' Avfp^rf Iioe eifc; imtiiuD ^ ^no 
Bedimebntur poma peccati. locmit* «utem, jtpoeu V^ , 
6* 9. 13. ae vidis0e, ait» ^nmm pubMeratum^ et midi^ 
viaae carmen caneiites o^ /10, goi maatari $b paems «•* 
a«< ei crumia morie 4ua Jho. r^concUiautt e$s omni* 
hu$ arbis ierrarum gentibw, popuUa ei naii0/mbu$$ 
itemqne iUod i dignue e»i agnus maeiaiue, cui trAman^ 
tur honos ei gloria. Cap. XUIj & A^ne etiam lee. 
UITj ^. oim agno comparatur is, qui tfere» 4* lo. et i}^ 
didtur peecata uoatra tul^ae et vitam dediase vt pra-* 
tium redepiftiaDia* Aq tali modo loaunes Baptiata cogi<» 
tauit leanmt cum ipaum appellaret agnwnj idlicet tan^ 
^nam patieniaai et morientem y et quidem viclimae in^ 
•lar« Eum eoim innnei*e Toluisie patientiam Domhai vfk 
fcrendis dabunitiptibua et imnciia « ipsi iUads , rt euati-^ 
Biant interpreteaf eiiia rei in lta>e looo eet vtsdgittm auk 
kun; koG auteoe enidenier. patet, loamiam cogitassa 
, .Pomimutt tanquem morientem, 'Ct qiiidem looo alio^ 
rom; nam subiecit verba hafeo ekplacandi eaiusa: o o<^ 
^M nj» ifiu^aaf fv. Mefteu. Formula eoJm r et^euf tfje 
ifim^hw plane respondot kebrrieaes fm m1m|, siuei 
Mmn Mfs, quae nunquam sigiiiflcat: pMcata remouerot 
imprabitalmn e texra «xatirpare, vt^ volunt ititerpretee 
nonnulH^ sed quotiescunqae bceunit ih Y. T. totiee 
denotat vel: poffca/a condonare, Oen. XVIH, 3& I4 
17. firodLJOaOr^ 7- Num.Xiy, 19. PsXXXlTi 
\. 5« 1» Sam. XV, n5. XXV, a& vel hierepoeilas pec^ 
eatorom» eonamque ant suariimiy Sxod. XXFUI9 58i 
Leu. r, u. XIX, 17. XXy 19% XXlVjtS. axxi HitBo^ 
nm; Xem JS^ .17. vfai cottmiwtaoK^etjuntttr^ fermoJf 
hmz f!anr^peMdtim^pq>u]i, ett ^poputmn apttitltenmP 
«qpiare^ tanifmiu idam deolArmitesf . 3%f*i.' ^, yj 
SeecK Xy:iHi,mos Jhe. Lllfy 4s \i. rhi reAfami tifmf 
gmuBUtaftam «a^^cum vei^:' hse. * Quare tdrmxie^ 
/errepeccaimj dmaeik^tt paniri pre^ier poecata^ susti^* 

^fiaem^ /fm^ie p^deatm-emdi 



8o ID. .i^;>9 

cfttt.ptmirtpropUarpeccitAsaa) tit ferre p$caUa alio^ 
rum, significat: pro pecoatis alionmi puiiiri, mMxntm 
poenas peocatprum/ qnas promeruerunt alii. PJUuqie 
hoc significata formnlam s cu^ rig afutptlag VM^» ^-^ 
hSbxdi D. loaimes, i. JE^. III y 5s Nam cum dehortari 
vefiet Cliristiaiios ab omui genefe vitiorum» vsus est 
argume&to hoc, lesum sustulisse peocata^nostra, boc 
#8t, eermn poenas, nue, vtdixerat Cdp. /i, 3. enm 
esse iXmoftitf nifi rwp afiaft$£p f/ziwr» peccatomm noslro'^ 
rtaa espiatorem. lam igitur ex hoc vsu loqpiendi eui-^ 
dente fonnulat tu^i^v n^V £fiai/Hmp tov aoafcovt denotartf 
aliud quid non^ieity nisi hoo poenas hiere pro pec«« 
^tis generis humani; et Dominus descrifaitur hoa loo^ 
tanquam ejqpiator hominum , qui in se suscepit poenaa 
peccatorum eorum, *vt liberari ab lis possent» Atque 
ita nihil est in his vepbis de patiantia et mansuitudine 
Domini in^ ferendis .miunis aliorum «mninoque huiua 
iritae calamitatibuB^ qnamuis fuerit plane admirabilis^' 
yibil jde innocentia animi atqu^ vitae^ xiihil denique de 
4loctrinae eins vi et excelknliay. qua ezstirpaturus' ^sset 
saecnli sui ia^^r^bilalem et res magnas effeolurus, sed 
omnia referontnr ad moitem Domini einsqne consilium 
de .impelninda liominibua venia peccaiomm; neque 
eliam di^itur wfHP tn^ mfiaftlap toS atOpo^ toAtov, sed^ 
fuod est valde notabilet toS 9too§iovf vt inleUigatur, hob 
eius beneficinm pertiner^ ad gemis humannm vniuer-* 
fum. Omnino antem in his.formulis est comparatio 
snanifesta^ cnm viclima liislcnlaii» atqike inde quoque 
loens noster intell^;iendus atqne expliamdns. Etenim 
viclinaa einsmodi ewn adductfetor ad aiani, enm sacer*- 
doa cqpiti eins impcmeret mannm» qui erat adus sym^ 
ftoKcnsy qaO'signifiiabaAnry peecatay ab aliquo com« 
missaj imponi victimas^ oumdeoiqne mactaretnr, tnm 
dicebatnr ferre peooaia alieriuei tfao denotabatuv 
einsnaM>di vidimam luere poenam peocatommy ab alio 
c«aEy^«soriim; p^nmnMUctey d«n intw iwwwtu r et ntai 



^fiimBttiur, «t '^dott loco altmtu^ eoQiie boiUBlio^ 
,wt alter a poena peoeati liberaroCUr. Etgo quando 
Ghriatusy Dominutf, appellattir o^w^ feren$ peficatm 
muiuUf manifeate intelligitar ia^ qui su^oepturoa esset 
in fo peccata hominnm, aic, rt poenas peccatorum 
Inerety.etquidemeorttm loco, eoque conaflio, rt ho* 
-sninea a poena peccatoram liberarentur libertoiqne 
po«aeilt$ deacnkiturqae tanquam sacrifitdum pro peo- 
catis hominumf aine potius, tanquam ia, qui ojffbrt 
^tiuanddi sacrifidiamp tanquam expiator^ iXuQ^op m(fi 
riSp afioftiA explicauit loannea^ et qnidem - Mgi tm 
Mftm(/ttmp olw toS nioiim. i» Jfy» Ify 3. Nec obatat, 
qnod obiicinntnonnalUy appeUari Dominum hoc loco 
agnum^ agnoa rero inter victimaa piaculares non 
foiase; anflGidt enim^ agnos tamen fuisse inter aacri&* 
-cia; tfic profecto improbabile eat^ toannem nomine 
-agni data opera vaum fuiase loco animalia cuioBque. 
.Ifeqne ofEsndere poteat quenquam, appellatum etse 
.Dominnm a loanne expiatorem pecoatorum mundij eal 
•enim haec, quod negari nullo modo poteat, vnanimia ^ 
-doetrina Apoatolorum, quippe qui docent ad ▼niua 
-omnes, mortem Christi esse cansam vmiae peccalo* 
mm» et efFectnm huiua mortia easo remisaionem pecca* 
torujn» Deniqne qnando dicitnr agnua tov SsoS, inteU 
ligitnr o Deo dosiinatus tt missuSf indicaturque^ le- 
anm passnm esseatque mortuum non caan et fortuiio^ 
seddeliberatoconsiliodittino, Deovolente, destinante^ 
gubemante, adeoqne mortan Christi fuisse opus DeL 
Ynde aansu^ yerbomm Joamus «austit hic : en expiata^ 
Tonpeocttiorum husnar^i generis^ a Deo missuml siue: 
€r» humani generis Seruatoremj a Deo missum/ Sei 
hic aenno maxime notabiiis videbitur cuique» duplicem 
ob canaam; etenim primum loannes diaerte lesnm pro* 
&ssna eat Seruatorem humani generis, deinde vero 
etiafla^ eum profimus e^t Sematorem non talem, qua* 
Jjsm I»daei;,£Qre opjlMibaiitW,, afd qwl»i loanncK 

F 



Suangelisl^ iii toto hoc libco cbtttra loriatoi^iftm opiina^ 
nes descripsit ^ sCilicet liberatoran^a pernicie aeterM^ 
felidtatisque totins ge&eris htunani imtauratoreiiu 2lr 
propterea sine dubio commemorauit Euangelista hune 
(lermonem loaniiis Ba})ti9tae, ijuoniam oonmlia ipAiw 
TH scribendo ho<\ libro fuit acoomntodatissimua, in qnj^ 
'docereroluit, lesum esse Sematorem muodi^ qm imr 
-{Hstras^et humano generi veniam peccatoram et vkmi 
aetemam. 

Sed dicunty in primis qui nostris temporibus iib» 
ttaut ifiterpretatiotiem librorum sacrorum hiatottoam^ 
' cognitfohem de Christo ehismodi, eom aeilioet eaie 
teorittiruili suaque morte genUs humahum expiatn*^ 
)rum, neque faabuisse toannem Bapt&fam, neque habere 
poiuisse, adeoque liuius lod ejq^lieationem) qiiam 
modo Tidimils , reram ^sse nullo modb posse. Ac pri<* 
mnm quidemy coguitionem eiuMiodi deChristo loan^^ 
netti habere non potome» demottstmri posae pntani 
hoc modo: innutritus erat opiuiofiibcis ludakis de liles^ 
sia iude a iuuentute; ludaei autem ad mum omilies fo«- 
rebant opinionem de Messia terrenO einsqne tegno ter«- 
tieno; immb tero ^si discipuK lOomim, ab ipso- imli^ 
tuti per triennium in^egrum ^ hac i^sft opsnionie occm- 
pati ^rant) noh tantum quam diu IrhiWei in his terria^ 
sed adeo etiam post mortem eius reditumque in vitaiii 
et adscensionem In codos. Vnde igilury itiqnimity haee 
ekpientia lotoui Baptisiae? A quOnam demum eam 
audiuerat ac didicerat? Quod ^cipuli (^riati non hii> 
l/ebant^ hab6re non potuit teanne^ $i vohiisaeit dioei5e 
his^erbis, Messiani* moriturum ee^e^ svaqoe imirte 
humanum genus expiaturum ^ id ne ipse quidem itttri;^ 
lexisset, nedum cepissent ipsum audientes» Deindfe 
veroy loannem talem cognilionem de Messia nm fu^ 
huisBe^ euidenter )>atere putant >x MaUh. XF, 3; af» 
Nam in hoc loco loannes dickur minisead feswn ducs^ 
pulos^ qua^sKiiroS) qtMCMMi MHmi^ ' lam qpnemty 



•10. i,3Q,. a5 

qiionam^coiiAliooMmMent? Num rut^ Vk ditcipujo* 
rum caiua? Quicqmd autem iucgrit^ Ipaimes videt^ 
vel dttbius haesiAse^ vel lesmB )iabiii(we pro Me^sia tex> 
mio} misit enim^ ut leaum c^rtiocem r^dderet de con« 
ditione suat^ eumqoe exdVuret, ad anxilium ipsi feren« 
dum potestatemque suam demoiutrandam* 

Sed bene liabct interplretatio nostnu Etenim ih 

partem coatrariam demonstvari potest euidenter, Ct 

qnidem ex Wem historia^ adeoqHe ex legibus inter* 

.pretationis bistoricae^ loannem melioretn de Cbristo 

eognitionem, nominatimque eam^ qnam ipsi tribui'» 

mus, et habexe potoisse, et y«re babuiise* £t habere 

eum iqnidem potuMt talem cogBitionem^ maxime pro- 

babile Cit ex iis, quae de ipso tradita repeoriuntur fi 

.Luca} Cap, Ij i5« seg^. ibi «lim praedicitur futurtv 

esse yir inter IsraeUtas snmmus, i^structus donis di]ai- 

ms inde a iuuentute , adducens popularium longf plu^ 

rimos ad Deum auum^ hoc est^ ad Jdf^saietmy yates 

Dei O. jNi. imbuens popxilares jBabitari cognitione ad 

oonsequendam x«mi»ionem pfeocatorum» lam vero 

talis ac tajatiUy qui imbuere debebat alios cognitlone 

salutis, nonne necesse fixit, rt et ipse j^abereJt talem 

eognitkmem? Deiude vero Miam eiun vere habul^^t 

eogiiitionem talemi non minus euidiaiter patet ex aj^js 

€ius sermooibvs de lesn, Jktainp» a laaxme Suax^gC'* 

.lista ooBqaaemorattf 9 pai^tim iu hoc ipso Cap» ver^. 77* 

f$ 55« sqq^ partqpi yiefio atqpa J0i prjmis Cap. 111% 3$* 

af9« Hic cmm locus ^^ntmet coofesMOttem fidei loatXr 

nis Bi^^ 4e leau .SetnialwO) iasigniter noUbileo^. 

£t qnemnMd poQfMMtjtar, .qnid<muo putabat esse ac 

dotobaA htmm? ^SwfiHhltMr Vi^ ac docebat,^ eu;|i 

fuisse in coelo, de coelo venisae^ 4c mdo ^QctirinaJQi, 

#ttaw 4e|M9na#ie^ atbal^t^tis liaS^tis ii^^rfiett^n esse, 

!FiU»m Dei ^ipsii^ enie «^acissimumf Ba^sw ^ ^^i' 

,di(we MPIW# nff^^fm potc^tcm, l^tos rt^ndi 

F a 



' vt, quicunque fidem ei habnerit) vita ketcrna pbtiatot'; 

qai denegau^rity vitam aetbinaiai Holi consequdtuTy 

lixnmo reto peniiciem sibi cohtraliat. Talem Seruato- 

rem culii existimaretj slabseret, doi^eret esse lesuhi^ 

qui csset Filius Dd', a quo pendeiret mice vmuersBa. 

aalus totius generis hAmani , quis tandbih diceret, ^Ut 

^*dicere auderet, eiim yeram Ibstt Seruaidris cognitio- 

'heih nec habuisse, iiec Habere pbtuisse, Irut Vel dubimh 

haesisiie de lesu, vel ih ed Messiam terireniim bogita^se? 

'!lyec tftlp quid ex Ibco Matthaei, supra landato, colligi 

-vllo hiodo posse; de eo non putamus esse dubitationeili 

inter interpreted i^iniditos. Cbnstat enim, loanneih 

hdn sua cauia misis^e disciptilbs ad Dbinihum, sed ipsoi- 

ruha gratiai vt vel c± Tt. tlTy 25. patet. VeriS^iine 

tamen BENGEitv^) in Gru^. ad h. X Toannes^ «ii, 

diidnitus instructus appetthuit agnum Dei^ guanquani 

'ibrMb ilib tempore appellationia hmua eiaeta inteiii- 

gentia, si hon ip^um loamem^ dtrffB nudifbrei eiiia 

Juger)et Sed hanb reih bxtra dmhem dubitation^ih 

ponunt, quae in sequentibus de loanne tradita repew 

tiuntur^ ihde a versiculo tricesimd primo vsque ad 

^V^rtum et tricesimiim; 

Etenim quo ma^is cbtnhiehdaret leSsutii, Dominuhty 
' fliusqile dignitateih mdnifestam redderet populo, repe^ 
* tiit , Iqtiae saepiui in ' ore habuiase viQetur » quaeque dib 
iproxinle su{ieriori profe^ua erat palain, praesentibm 
f^gatis magistratus sumtxii ; et veluli digitd moiistrauity 
hunb illuin ipsum esse^ db qub dixi^setf poet me ven^ 
turua est aliquis, qui oMi ^ie ^tiiii, quoad nataranf^, 
fheque tongissime praestdt persionHe et tnimeris excelw 
lentia; de quibui vetbia iam vidihius ad tbrsi&uhim 
quinttim et decinium. 

Terum ne quia eiTaret, existimairetque, Ibahnem 
tot at tahta praedicbsse de Domind s(he teausa et veluli 
per Goniecturain ^ docuit i>ers.' Si» et' tribus tequentibuSy 
qucmiodo hanc dt kitt v ^o D^i et SiHuitor* mundi. 



la r, 5^—54, 85 

cpgqitiog^^ adeirtas esset, scilicet, quod eat valde vp- 
tabile, diserto oractil9 diuino. Etenim, nec ego ipse^ 
inquitn eunknoueram^ q^muis missus e^aem , vt ptp^ 
rerbQpiismate d^d illumt mar^ifestandum commendan^ 
dumque poputo liraeliticOf donec vidissem Sipiritum 
de coeip deseendere more columhae, ipaique insidere^ 
Ita enim cohaer^re iridentar versaculi tribesimus primui 
et secunduf , et verba : xal ifiaprv^aiv '/(aapvfjg , ^tyotv^ 
coatino-e repetitionem pleonaflticam» in dicendi con* 
«uetudine hebraica vaitafamy et ia vertendo omitten--' 
dam. Igitur, vt dicebam» nec ego noueram eum, tan* 
qi^an^ Filium Dei et Serus^torex^, priusquain ipsum 
baptizaissem ; sed Deus, qui hoc haptismaie aquarum 
Tje vti iussitt rn^y ne quid erroris esset in persona, 
certo siguo dgcvut , C[uo ipsum cognosccrem y^ et admo^ 
nuit sic: pidebis Spirituni descehd^ntem insidere ba^ 
ptixandorum cuidam » atque Hic esf^ qui sancto Spiritu 
imbuet; idque yidi ^o, * ac propterea aj^^o^ eum 
es^e ^Ktiim ,i)ei. Yidetur Domiiiua vsque ad tempu^ 
baptism^tis qu^m maxime igaotua ioisst hominibuS| ' 
ipsisque adeo pognatis et amicis, et non iii^^ pro mero 
homine babitntf; versabatur humilis, n^c vUa re in-^ 
signis inter populares ^ velut vnns quispiam e popu^o^ 
Sed primum tanquam Messias innotuit loanni in bapti-^ 
smate ^tque per hunc multitndini populi. Ac loannea 
nonerat ipsnm' quidem de facie^ T|on aut^m tanquani 
Filium Dei et Seruatorepi mnndi) sciebat quideni| 
Messi^m ad^s^^ xion autem, quis^am e^set et quali^ 
ac qnantus. Id demum didicit ex peculiari reuelationQ 
diuina* Contigit enim loanni oraculum* diuinum hoc^ 
lip*. Qv av idifg ro itvniAa MarafiaTvov kqi fuvov fn avtivi 
ohog ioTiv. Videbat autem hoc iji lerfu, tiinc certtf 
coUigere poterat, eum fsse. Igitur noi^ per cbniectu-V 
nm, non ex sermonibus lesu, mnlto znini^s ex eiu3 
habitn extemo et vultaa hilaritate agnpuit lesum Mes-* 
Aii^n, sed oraculq diuino monitus. I^lacuit enizu ^iu^--* 



86 ^ l6, i^ 56^5i^ 

nae MpientUey leflmn manifetftare signo aliquo extemo ' 
atqu^ adapectabiliy vt loannes notam certam haberet, 
qua agnosceret, lesum eaae Measiam» videntes vero 
audientesque omnea attenti redderentur atque intelli-* 
gerent, hunc esse virum aliquem indgnem» ex(]|nia«. 
tnm a Deo donis extraordinariis. Neque enim haec res 
aceidit srara q^aaiv, vt visum est intei-pretibus nonnullis, 
et antiquioribusy et x*ecentioribusy sed vere* Nam aptid 
Blatthaeumy Cap^ Itfy 16« 17« narratur, eoelum ad« 
apertum fuisse, quod idem est^ atque» nubes' disces-» 
' sisse^ vt fit, eum fulmina delabuntur ex nubibus^ 'i7d§ 
cxiio[tiifov^ rot;^ Qyfiupovg, est apud Marcum; Cap». /^10« 
et loannes dicitur vidisse Spiritum Dei descendentem 
nliore cohunbae, ef quidem awfutt^u^ji itdn^ vt habet 
Luca^ Cap. Itlj 23. vox quoque perhibetur audita 
fuisse, quae pronunciaret certa verba. Quare dubitari 
vix pdtest, rem accidisse vere, modo visibili. Videtur 
autem fuisse eiusmodi, cuiusmodi fuit eSFiisio sancti 
Spirltus in Apostolos die pentecostali^ Vt enim ibi 
i^^ adspectabilisy ita hic oorpus aliqiiod visibile, udog 
' tfM^orMor, delabebaturi atque vt iliud, ita etiam hoc 
fuit indicium doporum extraordinariorum vel conferen-^ 
dorui&y'vel collatorum. Id autem est in promtUy 
quatido Spiritus dicitur descendisse, non intelligi pcT-« 
sonam saneti Spiiitus, quae non potest iocali motu 
▼olui, sed dona Spiritus, eaque extraordinaria^ mu-*» 
neri aUtui gerendo necessaria; quae cum viro alicui 
^uinb) velutiprophetae, conferuntur, Spiritus dicitur 
ci superueBisse. l^tur quando sanctus Spiritus tradi-^ 
tnr venisse super Dominum, indicatur^ ei, qua ho-* 
lbini| veleonferriy vel collata esse dona extraordina'^ 
m, quibus opus haheict ad munus Sematoris et susci'*' 
pieiiclum et administrandum» Vnde statim a Luca» 
XJap. tP^^ 1. dicitur a lordaneireuersus esAe Spiriiu sun-- 
€toplenu8j, dtjtcUX, 58. pnciusfuisse ,a Deo Spiritu 
etpii atqueinvniuersnmi quioquid fecit Dominus» ff* 



iMdhav h »yn9>v^f cliuitia vj initiiiiclnj; . Cum 
aateiB nairatiir^ .Spmtom detoeodisse «^, «iue, «»9«; 
jKi^iimiM»'^ noB exprimitur nmilitudo formae, «e4 mo«' 
tos, indicaturque uihil filii^dy iii«i hpcy signttm iJlu4 
^elapcom fuiaaey vt ooluinba coelitus deuolare solel^ 
mue, inatar. oolumbae yolantis, boc est, velocitor* Mato 
i|;itiir lecerunt, qni ex ]u>c Ipco occa^onem ^umereoji; 
deiftpgendi aanctwn Spiritum sub ^c^e cplnmb«e« 
^eque alio inpdo ti nMVfUi u/iqp int^geiidum est in 
aequfutihuf* Gtenim ne putar^t loaniMs, lefum ^m 
Meniianj terrenum, ciiiaimodi.oi^banturIu4aei» pro^t^ 
ptareii att)4acta rant bftec : 4 Pmtl^t h jtptvfim* J^l^ 
Kam et liic intoUiguntnr dona sancti Spiritus» partim 
e^traordinana» quaa oonferebantur piimum Apostotii 
d]0 pent^costaliy et deinde etiam aliis in baptismate et 
per impositionem manns, quibus opus haberQnt ad ger 
rendum munus ^poitplifnpan» paitim ▼erp ordinariat 
Bon tantum doctrinae et iutelligeptiae , sed qua^cupque 
ilraium Dpmino ^coepta i-eferex^di^ sunt a4 teneiidaQi 
fidem^ peccatorom rpqiissionem) sanctitalem t <. aniini 
tranqmllitaiemy vninerwnque huius et futurne vitiM^ 
fciicitatemt Talem igitnr Messiam inteUexit loann^ 
Baptista, talemque ijiteUigi voluit, non t^rrenumy nulW 
modoy aed spiritualmm aUatnmm liumano f/^nfifi bpnat 
no9i terrestna, sed spicitualia et cpolestia. - Deniqmp «9 
qnid errpris esset de pi|r4QiU Afawao, dooebat, eim 
esse Filinm DeL Ita emqi audiqerait ^ ooelp) p^oqnt 
alio sensu enm appellai^e poicrat fjlium Dci» quwi 
qno aensu Pater emn appeMauit FiUum aqum y eunA^T 
qne fiopo/tpii. Sed hpc nomine eum insigiui|it ^at^ri^ 
non propter Measiae munus^ «ed proptar natprae cam*^ 
munionem, vt d^onstrasse bobis i(i4emm^ ^ yeifiica^ 
lum decimum quartum* Igitur de natnra qupqqp dl^ 
Vina Domini veram cognitionem et habuit j^ bfbfrff 
debuitloannesBaptiita. - . -• 

lieque tamen satis Jiabnit loamwflr.populo .df^on* 



<8 lo. X, 55—45. 



leram tuqiiaxti Messimxi et eOflmiBilda«fet, ye-^ 
riun etiam atqae inpiimis discipulo^ etkos ad fideni ad« 
ducere stadait. Po$tridie enim cum Joanne$ e$$ei eo^ 
. d^m in loco iuacta lordanem , a^fue i^na cum eo di$et^ 
puli ip$iti$ diiOy c6n$piceretque Ie$um ambtslantemf 
digitD dAmonstrans» kuno e$$e, ait, expiatorem^ 4 
Deo mieeum. \ Qua' oratiohe audiiaj diecipuli ietip 
(erant autem loannes Euangelisia haud dubie, et Mm^ 
ireksj) $ecuti$unt leeumahenhtemj flagrantei deai^- 
rioy eum vberina cognoscendi et ab eo discendi* I^s^ 
mUem, inteUigehs, quo aninio ipaum sequeraQtnry in- 
tuUue eoe^, qiuaerit\ quid velint. * Isti jnitgiehrum ap^ 
pelianjt ei domiciiium' iUiui peircuhetantur$ quo non 
obscui^ significaruht consiiium ac studiiun diacehdiy 
•eque tradoki^ in amicitiam eius ac discipliham* Quare 
Dominusy delectaiuapib ebrum desiderio, comiter a4 
domesticmn cdlloquiuhi inuitat his yerbis: yeniie pi^ 
aum. ^ V^rieruht ijptur et non tdntum vHderunt domb^ 
eiUum, vhi hdbitabatt perwn etiflnit quia iam serum 
4rat, adhoramdecimani^ nostrb moreF, quartam pb-^ 
ineridMi^namy iUo die apudip$um commorati $unt, eius* 
que coUbquio Vberius institnti ^ inflammatique sie, vt 
libn sblum sibi ipsigraiularentnir, veram etiam alioa 
ad busua fidiatalis cbnsortium i9uitarent Etenim a^ 
ter horumdieciputorunii qui lodnnie admmitu iecuti 
fUerani teeum^ Andreae^pt printum nactue e$i fira^ 
trijfn, Simoneni^ inuenimust inquik^ M^niam,* quod 
poeab^fumCkrieiwn deheliflij ad^ucitJque ad leeum, 
•qui, ei^ contempiaiui, vt praesentem' integritatenoC 
«Iniabaty li^ ihiiantm constankism Veluti aem*gmate sub- 
indicabat, ^i$ perhie psue^ tu Simon v6cari$y lonae 
^Uu$; vocahtte Mro Cephae^ *) ^iod nomen eignijicat 
Peirwn. ' \ ■ - " ' " * '* 



*) Jholrtiit «ris bec nenuas. StmiB ««24^^ daaotat ste^ 
-fbihne: 'jnl^|titeM^'«c*abdHS]p8id|teUtfga^ brefem 



ip. t, 44 — 4^.- 89 

flic igiliir lesns Domiiiiis prioram per btftmeiii > 
BaptUlam tanquaxD Meisiaa matiifeftattis est popolo, ui ' 
primis antem loanni ^nangeUsULe et Andreae , ac per 
hoDC Petro. Atqne Iioo est notabile testinioninm loan- : 
nis Bapttftae de lesn BlessiaL et Filio Dei , quod consnlto 
Enang^ta cominembranit lioc loco , vt ed magis fideih : 
fiuseret ei capiti doc^rinae, de qno in scqnentibns accu«^^ 
ratins ezpoxiere institnit. / ^ 

Ijm fpjup. propius accedit ad lesuxn ipsum, r^?9^<r * 
ab eo geftas, explicare incipita persiculo quarto etqiu^^^ 
dffg€Bimo; a quo initiuzn £acere debebant noi;^ se- 
gmentiy qui libros sacros in capi^ distinguQreqt. Nam 
quae tradita lcjguntur if reliqua parte buius Capitis^ 
arcte cobaerent cum initiq sequqntisy ^ontinen^ue vel^ , 
vti praepara^oxiem ^t introductionem. iii ea ^ quae com- 
X|iemo;rata sunt Capite secun^o initio. ., Scilice^ lesus 
Somiitllis, foipmexi^atus populp a lo&nne Baptjsta tan- 
quam Me^s, iioiuit diutius coxnmorari in Judaea^: 
yisuni (^nini erat admirabili ipsi^f sapie^ti^e ftcmode- ^ 
stiae, npn pr.btinus palan^ pro Deo se gerer^» Peum-^ . 
q;ue^ diserte profiteri; nam, yt puIdicTrime ait nl 
Paulus, Phil. Ity % ^on raptum iuitdiuinitatemy sed- 
subi^de prodere ^diciis quibusdam diuinani "natu<*' 
xam, qmbu^ ^wimaduersiSy qui a^inios ei ^ddixis-^ 
tpn%9 paulatim ac^uescerent, verum ^entir^» Itaqu^ 
paetridie rediit, (tifiki^oiviUX^u»^ ini^alilaeam, coi^ 
mitan^^s ipi^iin lo^im^, ^i^dreaet Petro/ balilaeen^ 
sibus, atque in itinere reperit pKilippum quendam, na^ 
ium Bethsaidae, quae er€^ yrhs patria Andreae et Pe^ 
trif quem, pt se sibicpmitefndarei^rogauiL Ille iii-* 
bil cupctatusy oomitem ei se praebuit, aiqu^, veiex^ 
sexmonibus sectatorum, yel em. colloquiis \e8U ipsiusy 



ad xem iptun stuinec» conf. Matth. KFl^ 13^ 



9^" 10. I, 44^47* 

cttm agnduiiMeMiBm.. Vnd^ NathanaMetn tuCctus^ qui 
et Bftrthcloniaeu* appellabatur , /o. XXI j 2. Luc. Vl^ 
\^ amicumet'8odal«my eumiemque» rt viaus est ium«> 
Bnilid^ loannis Baptistae dijicipulumy q^em et ipsum 
tCDaeri idebat inciedibiti desiderio Ittesaiae veotttri, nar«» 
rat magna animllaetitia, quae «ibi euenerint, Jiis ver-« 
bis vaua: Me0»iam inuenimus^ de quo vatioinati suni 
Jiosea et prophetae in Uhris sacris; atque i» eet Jesuep 
Joaephi filiue^ Nazarenus. Tum enim vulgo ab omui«* 
bus putabatur esse losephi fiiius, et hoc nomine noUor 
erat, quam Mariae matris; dicebatur autem Nazare^' 
nus , quoniam ^ puero ibi cuiti parentibus versatus et 
educatua erat Id vbi audiuit Nathanael , fauet quidem • 
mmcio laetissiipo , sed inxbutu3'magi8tix)rum ludaico- 
rum opinione,^ quae tum videtur fuisse dominans, 
(conf. Cap. yily 5*2,) niminim in Galilaea vatem ali- 
quem originem nunquam habuisse, eaque opinione im-t 
peditus, dictis Philippi fidem denegauit. Nam: quipo^- 
test% inquit, ex vrbe Nazarena vir excellens exietere ? *) 
Est enim in voce iyct4)ov neutrum genus pro masculino 
positum. Quam dubitationem cum explicare non pos- 
s^ Philippus, rudis adhuc, inuitat Nathanaelem ad* 
lesum, non dubitans, quin, vipo eo et audito, statim* 
sit creditunw. Veni. inquit, et videbisy si mihi c5re-p 
dere dubitas. Ita vero breui tempore alius alium ad- 
duxit ad Christum) loannes Baptista loannem et An^ 
dream, Andreas Petrum, Christus ipse Phibppum, . 
Philippas Natbanaelem, luuat cnim ad fidem pa-i 



w 



*) Fueront uxnMi doctQnun veteris eedesiae nonnulli, in hi^ 
ORZOEME8, qui haec rerba affiimatiae interpmarentur, 
IU)n interrogatiue, tanquam Ni^dianaei non dubitauerit, imt 
|D0 vero probabile putau«nt, quod FliLLippus dixerat, existif 
piaueritque contra opi^iones ludaicas, in vrbe quoque Naza-t 
rethaua extitisse viros exceUentes, atqae adeo iieri posse, Mes^ 
siam et ipsum esse ^azarenum; alter ▼ero subieceril 'Veihii 

' fe^U«Ati|ii ^uibus id ifsxm copfitD^m TohMrit, 



XO. Z| tf iP-Sii: gi^ 



tri«; inxmt mieS&iir invnt hiUBMii 
oiim^ 

Sad Fliilippu naoioi «ral Natbanadaii «ub ficu 
degentem; cpiod non miiiiu lataiMit lesnm, qnam ool-« 
loquiam ^ptum* Quare Usum^ rtmtpitaim Haihana^ 
lem^ pwiftnUm fd «e, ▼ern» a4 auofi» dtmoiiftralo 
Hi^haiiaaie; 0n% inquiU, ^tnm Uraddamj mtegmri*^ 
mwn hominmnf Landat enim in iiia Terbii aafttquaaa 
ifltegritatem ae probatatem ItMhanadia, mMumqmm^ 
ffmpficitBtem et candofem* Ibun psms Itrnaliia ia di-^. 
citar) quiimitatur ftdem et mores Iiraelis; quo «enau 
et a Fanlo vem^tmn leigitnry Rom. JX^ .6. cratque^ 
perqoam honorificom apud ludaeoiy et fiMrtaise tsu trK 
tmn» honuiem, animi Titaeque hcnealate ocmspicnum^* 
appellare verum innoemUn^que UraBUiam} nec im^ 
yrobabHis est coniedura tiaHTtooTit Hathanae^ 
lem et ipenm inaigmtom foiiie hoc nomine ab amicii« 
Demde Tir, m quo dolua mm €$tt honmmn integmmi 
denotit ioderiaque poromt «K dicendi oonauetttdine^ 
hdbraica. Pa. XXJUI, 3. XIFj S. x* Patr. II , 32» 
Ita Tero Nathanael appellabatar, rd in Tnineraum ob 
totius Titae integritatem aanc<iftaiamque, Tel in spede^ 
Tt placnit non nuUis inteiprilibas, qnoniam in prae^ 
Miti occasione sceleris omaii OKpers «rat, ▼eneralquf 
ad lesum non simulate et frandcdenter, quemadmoduna 
alii Iiidaei consueoerant Sed ex his Wathanael {aGtto> 
intdligere poterat, antequam can;i lesu sermonem tIiT 
lum contnlisset, ei se fuiiso cognitnm. Dominns auti 
temTelex se ipso, vt res erat, vel ex PbOippo^ ailft 
alio rius fiimiliari , eam de ipso ojMuionem Jiahere po«r 
terat Si esc allis haboisset, nihil uagnumt nihil ini«i 
rum; maximum autem, si ck se ipso» Qnaerit igit^ 
ex Domino Nathanael: v/u2a noMti me? Su^icabatus 
hand dubie, Ghristo aliquid dietmn "fiusaie de se a PJm^ 
lippq, Quam iusjacionem rt amftiretw Doamiius, 



ofiniSirtifu, mvm 4x Philippo, flCnto^q quQ; s^d 
W^aseipsum nosse, abdita patefacit , quae tum prae- 
ter PhilippumetNatfaanaelem scire nemo poterat. r^am, 
noid Ib; inquit> antequain Philippus te, ^ub ficwde^ 
geniemj hucyocaret. Quod dicit: euh Jicu 4^g^ntPf^ 
intorpretoi' antMjuioM y vehiti CiiRTSpsToiiy^ e( 
tHBOPHTLACTva, intelligmit «f , tanquaip t^i^- 
thana(».Ie]ii Philippus repererit afA &<ia gu^d^, ibique 
<tem illo de Chrikto locutua fuerit, idque ^uncy yt yir- 
tQtem diuinapA ih ipso agpoaceret, Dom^^u^ iUi deda- 
tauerit* Verisainie! Kam. cctUoquiuia .fiiei^t duorum, 
nec quisqpaip , qui renuoci^req^ifi^u^p^^t^jss^ty iu^. 
tn^fuerat. Locus quoque colloquii erat expreaaus. tlinp 
Sion potcrat non Tirtotem diuinam in lesu agnoacere* 
Quare non tantum aermpne.Pbilipp^ verum etiam ora- 
ttone Domini commotus, plena fide testiinonium ei red-. 
didit verbis hisctoi magittferj tu ^ Fifiu^ D^i, fu es rex 
JjBraetitarum^ \)uonam eema Piiium Dei (Uxerit, ^t^W^ 
tgne r^gemisraetitarupi» exhoc quidqm Iqpo pertp dcH- 
^ri nbn potest; vtroque t^en nomine ideii;| signifi-- 
easse \i5U8 eit.nonni^I^ interpretibus, ^ vera sunU 
^ae post oeotiVm not^uit MoaH^uiva Qbss. oa. 
Origenis Libros c. Cek. p. \t% (itr siiscHiK^iv^ adl. 
h. L Messiam toi^ i^ ludaeis yujgg appellatiim fnisse^ 
ViUum Dei; *) certe c^qqi regt^ni I^aelitarum dicerel^. 
^e regno terreno cogitasac; videtun Yerviii quanquam. 
Veram notionem M&8«i^e npn (Sfipiei^aty {^um tame^ 
tfessiam esee non dubitab^tt MapUiis; et qua^puis non 
wA plenum a*edebat, in fou es^ diHini^t^ ^P^f^^» 
tamen-^ eo admirabatur q^idd^m maiu^ hoj^niney in 
pri^iis quoniam nullo nuncio cpgnouit, quae inter ipsum, 
jet Philippum ^cta t^vQX. I^ec pomin\;is subUoy sed 
«auklim, non y^ extQrn^, sed interna, ad fidem ho- 

* «) Conf. lo. Xl% %7' et iKCfttk. XVJt z6L et qiuie nouainms 



-imiiM ad^cere Tobilt, immo vfro \;)fteildiircf pMiiu; M^ 
fai tredit^ non esse ftfttinttndiutii 

' Qnkrefid^ eitu, iriidfeiii qMtm bt «iMapitaflb, •id 
'fflmpIiceBl tamen et iinceram ^ non modo cbnfinnabiit^ 
^eitun eiiem ad exspectntionefn snblimioriB -cogoillknm 
iirtcertitudiiiismaibrUexcitabat Snbiidefeiat ^eilitai-lMSBOfs 
tu me Dei Fitinm regem^ne ImeUtairttm. esiie credif, 
'4fuid Ua me pisum^eMse dixi^ dMn mb fim c^erai^ 
te<2 maiora i^idehia eiuj rei documeattu itemin^ vmit^ 
nme affirmOy futurum eeee ah hoc tempore^ vi yideoF^ 
tis coelum adapertum kt angetoa diuinoa adacendentes 
et degcendeniea adjfUium hominia. Quae quouam con^ 
olio Dominus dixerit, num vt fidem Natbanaelis laa« 
daret, an tarditatem ad-^edmdum reprehenderety da« 
bium visnm est interpretibus antiquioribus, in alteram 
partem ihdinantibtis honnuUis^ veluli CH&T8oaTO«^ 
jio et THEOPHTLACtby taiiquam tedtai modo ta- 
xare voluerit Nathanaelem^ quo Thomcun, Apostolum,' 
reprehensuiti legimns; /o. XX^ 29; Melius tamen sen-» 
sere alii^ in his ctrillys, existimilntes , laudem 
tributam esse Nathanaeli a Domino^ tanquam dixisset: 
qni tantnm THo meo rerbo in fide profedsti» vt me 
Bfessiam et Filiiim Dei profitterH*e, quantos in ea pro« 
gressus {acies, si maiora a me miracuia fieri viderisl 
Itaque laudat Dominusy sed simnl exhbrtatnr* Cete- 
rum vltima verba antiquiores interprettes omnes, quos 
quidem vidimus, accipiunt proprie de ministerio ange« 
lorum^ quod Domino praestiterunt, dum vineret ia 
his terris a liatiuitate eius vsque ad adscensionem i|K 
coeles, quodque aliqttando psafestituri sint in extremo 
indicio. Sed sunt hauddubie figurata atque ex vsn lo- 
quendi T. Y. desumta^ ih qud frequeiltissime Denm 
constat dici, si qua res magni aliciiius momenti gerenda 
esset, aut vbi prouidentiae snae documentum in primis 
illuitre edcre veUet^ veiipfiim dtfetBdisse ia tenram; 



r . - 

«K^oseipsum nosse, abditapatefacit, quae tum prae- 
ter PhilippumetNadianaelem scire nemo poterat. I^am, 
no<a f«/ inqmt, antequafn Philippus te, ^ub ficu^de^ 
geniem, kucyocaret, Qood dicit: euh Jicu 4^g^n$Whil 
interi»'etes antiquioM y vehitt CH&TSpsTOny^ e| 
«HsapHTLACTya, intelligmit «f , tanquaip t^i^- 
thana^.leni Phihppus repererit afxb &<ia gtt^dw^ ibique 
<tem illo de Christo locutua fuerit, idque Qiiiic^ yt yir- 
tutem diuinaip ih ipso agpoaceret, Domit^ud^ illi decla-- 
tauerit* Verisiiniel Kam. cctUoquiuin .flierat duorum, 
nec quisqpaip, qni renUQciai^qHif^dllipf^tlMss^t, iu^, 
terfiEierat. LocMs quoque.colloquileimtexpreasus. tiifi^ 
con potcrat noa ▼irtutem diuinam in lesu agnoacere* 
Quare non tatitum seimQnePhilippi^ verum etiam ora- 
ttone Domini commotus^ plena fide teatimonium ei red-.. 
didit verbis hisce : nufgittfer, tu e$ Fifiu^ D^i 9 fues rejr 
tsraelitarum^ Quonem eemu Pilium pei di^erit, ^t<^W^ 
^e r^gemlsraehtarupi, exhoc quidqm Ipco pertp dcH- 
^ri ndn potest; vtroque t^en noniine iden;| ^ignifi-: 
«asse visuB est .nonni:(IIis interpretibus, si vera sunU 
^uae post<>EOTiVM xiot^uit MO£il|£Miy8 dj}ss, m 
Origenis Libros c* Ceh. p« ii<|, et BiiscHiK^iy^ a4^ 
h. L Messiam toi^ i^ ladaeis yulgg appel^um fuisae^ 
Vilium Dei; *) certe Qtim regtiin I^aelitarum diceret^ 
^e regno terreno cogitasse videtur. Yervili quanquam. 
Teram notionem M^s^j^e npn (Sfipiet^aty {esum \amen, 
Bfessiam eeae non dubitab^tt ^inipUys; et qua^jnuis noa 
ad plenum a*edebat, in b^u es^ diMii^^t^ ^P^^> 
tamen-^ eo admiraba^ur qi^iGld^m maiu^ hoininey in 
vrixnis qiioniam nuUo nuncio cpgnouit, quae inter ipsum^ 
jet Philippum ^cta esseiit. I^ ec pominvis su^ito , sed 
pauktim, non y| ext^n^, sed interna, ad fidism ho- 

' *) Conf. lo. XI9 27. 01 iKCfttk* XVJt 16L et qute nouainms 



'imnM ad^cere Toliiit, immo vfro li^irteildkrcf pMiiu^ M^ 
' ^iii tredit, nou esse ftftliMndliutii 

' Qnarefid^ eitu, ir^dtiA qikidem bt «ndpiteiA, «id 
'idmplicenl tamen et iincerafai, iion nMido «nflrmabiit^ 
Vertun etiion ad exspectntioneln Bnblimiorie aogoiiibjm 
rt G^tttdinia maiori^ excitabat SuUicblJiatieilitailMiM)^ 
tu me Dei Fitiiim regemqne laraeiitibiim. eese credS$, 
'4fuid U a ine pUum^^Mse dixi^ cUat gub fim degeree^ 
sed maiora ffidebis eitu rei docnmenttu Siemn^ fwit^ 
dme affirmoy futurum esse ab hoc ten^orCy vt videof^ 
tis eoeium adapertum 'et angetoa diuinoe adecendentes 
et deecendentea adfiUum hominis. Qnae qUonam con«> 
silio Dominiu dixerit, num vt fidem Nathanaelis lan« 
daret, an tarditatem ad- ^r ede ndn m reprehenderet» da« 
bium visam est interpretibus antiquioribus, in alteram 
partem ihdixiantibtia lionnullls^ veluti CH&TSoaTO-^ 
jio et THEOPHTLACtby timquam tedtai modo ta« 
xare voluerit Nathanaelem, quo Thoincun, Apostolmn; 
reprehenstiiti legimus; /o. XX^ 29; Meliue tamen aen*. 
sere ieJji^ in his ctrilly», existimikntes , laudem 
tributam esse Nathattaeli a Domino, tanqoam dixissets 
qui tantnm THo meo rerbo in fide profediti^ vt me 
Bfewiam et Filiiim Dei profiti&l'^, qnantoa in ea pro- 
gressus facies, si maiora a me miracubi fieri viderial 
Itaque laudat Dominus, aed simnl exhbrtatnr« Cete^* 
rum vltima vei*ba antiquiored interpretes omnes, quoa 
quidem vidimus, aocipiunt proprie de ministerio ange« 
lorum^ quod Domino praestiterimt, dum vineret ia 
hi3 terris a natiuitate eius vsque ad adscacisionem ij^ 
eodas, quodque aliqnando psatostituri sint in extremo 
i^udicio. Sed snnt haud dubie figorata atqne «x vsn lo« 
qnendi T. Y. desumta> ih qub freqaendssime Deum 
constat did» si qua res magni aliciiius momenti gerenda 
essety aut vbi prouidentiae snae documentum in primis 
iUuitEe edcr* vdlet^ vel ipium deseaBdissa ia t«nram$ 



10. CXLir, 5. Ie8.:LXJTJ, 19, iXW; 2. reliqwi^i 
▼elongelos, ininutrosaaos, misisse. 2» Jleg.XIX, 55* 
JS». XXXniy 56. P^. XaCSar, 8, Quare Dominu^ 
«hii vsrhiAhaQd dnbie innnere vokbat ac docer^, di«0^ 
t^pnloa moi «c aectatores in po«terum et plnra^ et vcm 
:eliaAi iHmlzioEa argumenta ac testimQma et virtntia 
,et pvotiideiitiae dittiaa» pkoie iringolaris viiuroa esae^ « 
•^iWy qnia etqnalis sit, enideinter et «im dabitAtioi^ 



■<i-4« 



C A P V t ii 

ISec diu euentu caruit kaec promiMp. Etoikiiif. ttttiio 
abhinc die, Canae in nuptiia fimid» pffaeaeutilms. ItB 
ipsU diacipulis, quoa jnodocQU^erat, (Qq}. I^ 5f^ sqq.y 
.itemque propinquis et amicis aliii, diuioae ▼irtutia nii* 
«raculuna edUlit^ adeo mauifeatum et iUaatre^ i qito 
omnesi iuprimiaque diaoipuli isti, in fide> quani m^du 
erant profesaii maxime CMfiBrmarentur. Quod q«i- 
dem miracultim commbmoraM videtar ▼ir duii&ikii , fet 
quoniam jprimum erat vel omnium miracniomim, vwL 
certeveomm, quibMfli glodmfo aoam pakm ttaaufeataxvt, 
ct quia oatendere TV>Idbbty araiam lbciaaeDQmBmi9.p0«« 
miaaionem eam > qoamdiaflqnilAdflder^t odfiMriiCc* 
pitia antecedentia» quo«<ii «cctiaainie oobamvre «aiipra 
diximiia initxiim liiiiuay dteMfun ^uoniaBi^ Tt daNMa 
▼ejrbia kidicauit ▼ersiculd TndcoHBO » efflcadaamMim 
crat ad iUuatcaiidam nMieaMomlecuDamiaL EatTctfo 
tota nairalio iia plam ei pcrapicaat et qoae faahaie 
poiiaent difficultatia aliqnidy abutide eoccaaaa siUEit ab 
antert»reblma , Tt .panca Ualimr aDdtee*liberel* 

Driduo pbatCdnae in GaiiiMa dBUbrabm h ir dm- 
pimim nupticdn, cui interermt mater ifosu 0t .jeaili^lpaa 
^tn ducipmlia^ Etenim DomiHBa^ baptisatna a loai&^ 
-iie Baptiita, populoque commendatiia taxiqnam<lfBa8iaa 
inromiaaua^ non diu commonitaa erat iii b^xm^, «ad- 
ierat potius iti Gaiiiaeam, itt qtia notmlr fiitt, qnal 
inreliquisregibnibualadaicia» qtiam^is tfondantmiid»- 
^miaaet praecbore factia , ^qaorHaa tirtaeri inMjpaa. miirt» 
mdine ^eadmtua oooaaummn miaolna*«at crebetvmHM. 
^ taiia ei ae obtoltt Mtim rije Jtrlso, «ei 4fKo MiMP- 
<aaa eaaetin 6«lilaeam> veU qaod.Tidelur eaae >pnAfiK 
Ittlmay fua alh caaaJNfldaaoMlo iKiilnMty tfm^ m^ 



-^6 id. II, i#-4. 

raulur liil fllRffli Capitn afifeliedenti^. ' Intc3^tiit| ob 
affinitatem, vt videtur, conuimo naptiali, vna cum 
matre et discdfiilisi iisQue non.duodecim, Bed quinque 
tantum^' quois modo collegeral, ^t qui nominati sunt 
%fer8. 55. 4i. 43. 44« et 46. Capitis antecedentis, nioii» 
iixm Andrea et cum teO alio quo, qui hattd dubib fiidit 

r.Ioannesy Petrd, Pliilippo et Nathanaele: 

[ " Intei^ coeQandum cum vini copia deficelre {ndpetet^ 

• id mater lem ei significai verbii his: vino ^tiiuun^ 
ctur) eiqae inot>iae quomodo sttccurrendum lit) qttae» 
. Tit» Maria quare in curae partem visnerit dt quonaih 

• consQio id significauerit fiiio ^ dici certo non pbteat 
IQudtamencredihile eit, quod puHmt nonnuUi, eam 

.'cffidi cattMi adfoisse^ tanquam nuptiarum magistram^ 

^cnius fuerity remm, ad oonttiuhim pertiaentium^ cu- 

ram gerero. Nec pUne iniprbbabile est, quod sUltue- 

. runt noiinnUi y eam edoc^un fiiisse exqperientia , lesum 

vaxk) modo^ etiam mivBCttloso^ neecssitatibua vitae 

subuenire posse et taU modo parentam inopiae succur^ 

ixisse. Seitem eittnttodi quid ooltigi posse videtwr, pax^ 

^tim ex.hoc sennoiie Marioe csosqae fidttcia, qoa filio 

hanorsm^gnificabat, partim «k reflpensioiie Domim. 

. ^Etanim rsspomKi »//i./mis.- mieiwn me fac^ o 

mea; nombtm adeat tempue cpportunum^ Neqne enim 

adeo dttra fnit et aspera responsio Demini ^ yt primum 

• yide to r» eat vt eocpressa est in versione germanica* 
Kank appdlatio: fimas, qna alias qnoqne vsus estB»- 
mimiily Cbp. XIKy 26. et XX ^ i5. fnit Tel maxim» 

• hooeslliy apud Oraecos quoque^ qui reginas adeo hoc 
^aomine iqVpdlaresolebanty reddiquieposset: cariaeima. 

Deinde yerba: xliiuA Koi cely continent formukm^ in 
lita commnni Tsitatam^ atqae inde pedtam et expli- 
cajadam^ quare varias significationes habere potest pro 
.ralione sttbiectorttm-et.rerom , et qoamuis dura ridei^ 
^tur , emojliri tamen poterat sono vocis y qno pronnn^ / 
.oiejlHMr*; D«l0tit.iUmtte £Bra hoc: hssea.siLe mich 



jiQ. II, i—d. 9; 

mig», gBte Htttter* CeitanoiicttJb«ifii4Ati|tt«li«ii^ 
dentU, aut recuaantiS) •ed ^titis coilfolaiidl et pro* 
mittentU^ Atque id le^aentia quoqoe doeentt owm 
iJMMk n »^ /tev* K^ lu» ip«is Terbis prommt matrli 
•e ano tempove affti«fiioturQm eiae deiiderio eius et cu« 
nun geflturam, vt vinum aadperent Monet tantmn^' 
tempus opportuniun nondonLadeasei «e vero id olMer« 
VBturxup. Atqae hoc aenn aocipiel^t Mariai opemque 
a filio exqpectabU* Comulto autem difierebat Dominua 
9pem anamy quo magia iunoteaoeret omnibui et vini 
da^Betnsy et miracoli vcdtai et magpitudo» 

Quare iUa minutros mmMe iunk, pt faoerenif 
^actpud froMcipereti acilicet plena ape dukittunat 
fbro, Tt inopiae iuecntrat* ^feque enim lyffendebatui^ 
reiponaione filii) neque diffidebat de eiui beniuoleniaa ' 
etTirtnie^ modo famuloa iubet^ facere^ quicqtiidYO^ 
]«erit$ caetenun nihii respondetfiiio^ aed ei tempotii 
ac rei gereqdae arbitiium tadta relinqnit 

jSra/3/ autem ibidd v$U9 lotionum Judoioarum hjf» 
dria/e tapUUa» aei^, quarum Bingulae capiAant cadoi 
bufos aut tcrnoM. Ac v^^/aquidem evat Yaa » ad aqnam 
redpiendam destinatum} Cap, [f^^ a8* earumque ibi 
poeitaie eraiftt aex^ in vium solennem, vti ii quia ad 
Indaeorum Cooiuetudinem lotione ee purgere velleti 
luberet paraiam aquae copiam} de qua consttetudine 
yideri poteit^lV^BTl^ooTVi in Horis ad buncr la^ 
enm* Erant porro tanta amplitiMlinei vt quaeque ca« 
peret duai aut trei metretas^^ ieu> cados* Sed (i^fit^ 
ttig erat genui meniurae liquidcartua) aliai amphora di« ^ 
c^tnr, et quidem Atlica/ hebraioet n|» quod inter** 
pretea Alexandrini reddiderunti n i r y iyr ^. 9i Chron^ 
IV y 5* Conf. BiflBViCaAinfVM dc ponderibue et 
mmeuris Sect. //. Qap^ 4u et in^teif retei ad hilno \o^ 
cmn « qui variis modii jbioc genua mensurae cum noitro 
compttrare tentanutt^ «nniiaailmi eettiintiunt^ fuiiie 
admod» «ittiWI* 





* teAis , ' lcmptts o^^rliiinim adease setif fens ; ' iJjSji^ 
hy&riaa tiqUd rejHetif hiiiiistri* implent tid SwnfiHnani 
psqUe. TiAet porro^ ihAe haurirts ei fnagi^tro con^ 
viuH hjffiyre^ dtque afferunt. " Hic k>hgMtarat aquafn^ 
ifi idnum mutatam', i^nctrus^ %mde'eisei\ quod scie-^ 
hanifdmuliy qui aquam haunerant , iponsutn )cbtnpel^^ 
iat Art Iferbis i Alicis apponi solet ah iniiio %f{ni genH^ 
pri^estdntius '9 d&inde vero, postquaht dd satietatem bi* 
herunt conuiuae ^ ighobitius$ tn tier vptiml gen)tris vi-^ 
ktHh dd fintftk coendB feruaukris, nort liquet. ReaT 
adeo miliutfts cbmmei^i^i^^td^ hic e^stt )» lotoiile*, mirurn 
^Utti est ntmnuUijr. Sed facile p'erspibei*e pbtest ihtel- 
)igenti^»imiis qilis(^ue-y .id factuhi esse data opera tt sk^ 
]pienti 6dnsil(o ^ ^eilicet; Vt in tnjulos iiicurreret' raira-»' 
itOi el Veritos et ristigtiitudo. Res agebattir in conspe^ 
CtU dniniuniy Vt fratidi liullo inodb Ibcus es^ posseit 
HydtiAt» p53ita(3 er^ant ad eonsuetudineih ludaeolr^m ^dt 
manus conuiuarum abluendas j aut ad vtisa poloria ie* 
csbafiA blttiendav ad^que niillo lilio liquore refertae> 
quam aqua. Ei^t lapideac^ et molis m&ioris , qualn vt 
facile possent deferri ad fontem, au% puteuM, tt po^ 
titls aliis vasis in iUas- a^ua ek^t conger^nda; EraAV 
inh^ste atnptitudinis et ifnpletaie hd tmaf-giiiem Vsqu^, 
ebhtihebant)}ue xd&gnam Copiftm aquae , nt^ue adeo et-* 
iam.vitii, ex^ dquafactij vt h6mo ptRss^t siispicAi^, il-* 
Ihd per fraiideih fui^b J)rocuratum. Mandavit Domi^' 
nus, hydrias aqua complere, non discipuliSj «ed fa-^ 
Hl^uUs,^ vt et hic dbe^)rt suspicio fi*aud&. Hos vinuni' 
gustAnduiii pruebbrc iussit upxf^Q^nXI'^ , hoc est^ ei, qui- 
Conuiuio eurahdo prtiefeictus •erat* Is n'esciiiis6e'dicitur)' 
vnde vinUm prbfectum ^set; et taineh geneit^sitofthuni' 
esse iudicabat; idqlii^ tektabatur noh^x fauore ergatle-^ 
shm^ eed ^ftx tei VetitAter • Fainuli sfeiuiit, nil hisi^ 
ftqu^ai fuisB6) qututi haudisseht. fij^xnus scit', • tal^' 
tihhhi fappAttitlllki -lioiir-^filiMer i Ohihee agnoscunt^' 
nquahi veiriam me in vihum^, idein^ djptiihttmr «^ 



iQBi ho6 locOy BcA etiBm ilio. £tMim ireraiculo n^ 
decimo aubiedt haoe: iaU tamque Ubuire initium fe^ 
di leius nuraeuhrum worum Canm* in OaUtaea, eo- 
yae mamJkHomi mauBiatmn Humt m&p vl disdpula^ 
Tum fid0» quam maximM 'canfirmaretur^' Igifur ex 
sefiteatSi loanm^ DtaiiBtfti edidit miracnltini , et qm'^ 
dem ttarftcoloitam y w nm p , eo^emeBifeetauikri/y do^ 
lirr ovrot;» hoe ett) ^im ▼irliitMilfiie FiUi Dei; Ttf 
Cap^ly i4. explicameMt; idqnebeneintdfteaiase^ b^ 
diadpiiloa, eotumqae fidem in lescun hoo miracolo 
^alde esae eonfirmatam) nam mcvMtp ac6ij[)ieBdiitD eaV 
de fidei aqpiieiida et incrementis ; fidea autem 'eonim,* 
qnam modo professi erant, Cap. /, 434 46» et 56. foit' 
haec, leram esaeMessiam, proraiMimi ]peF prophetas,; 
«undemqae Filimn Dei. • Sed idem iadicitim repetiit 
^oqae loannea alio looo, nempe Cop. ly, 46. com* 
memoraaitque tAnqoam' xturaculam omnipotentiae' di-> 
Tinae, levom CaUae in Gahlaea aquam vertis^e in* vi* 
num. Qaare qoi de huius miraculi veritate dubitafue-i^ 
rit, idque in aenmm ^Bwti yulgaris^ a fraude vix alieni^ 
detorqnere auMa fuerit, ia, necetae eat^ omnetn legi- 
timam iuterpretationem Tdtignoret^ Tel certe negKgat; 
et vniueraam hiatoriae vOfitatem in &bulam conuertere 
tentet; quemadmodum praeclare deitfonatraitm^ , qui 
Auperrimi caiaadam interpretid dubitationea uontra Te«> 
ritatem huiua miracdli aab examen Voeanint) nomina-^ 
tim BBVBNBKYS, Dissertat. quae iBsciibitar : mira^ 
mUorum iA Buangeti&tiB tnarraiorum iaierpreiaiio 
grammaiicaf ^sM5».ite7*p. i3» pi^jltttb Can^ 
mentai. iiber das fVunder der Verwarudlung von fVas^ 
eer in Wein^ in eiisi^iNDil MagoMin fur chrietUch^ 
i)pgm. und Moral, Paft. i4. p. 75. sqq. 

^Sed haec priuatim gerebantur, m obscuro oppi* 
dnloy iuter cogiutos atque in eonua maxiaeie vtilitateiuy 
qui etipyi toin iion«d«o pcMdiro deoo seunpM rHm^ 

Ob 



140 'to..«r,-t2r^6. . 

tiir.- firat iliilNi wititi prolvaio) fwatalftffilt lOuiiikus M 
maioribvtf* Et^nim a per^u duoiectmo docuit D. Im 
anuea, atque oateudit, quomodo. ^ ob^curitate comH 
xaunis kouuntim yitae in publicum ludAeomiu prodie^ 
lit Domibua^ H iii lucem adapectumque proferjre ooe*^ 
perit Tirtutem oactoritatemque diuiuam) aPatife coeT 
bflti aeceptam» Nam Capemanmum petiit> vrbem mi« 
t^Lculir et doctriua eiua celebenmiw* Tum Tero uon 
i^si per pauoo» di^ ibi coaun^nitti9 eaL Instaute enim 
pfi«cliate Bi^roapl)rmam'0e:<toutiil»^9 nou tautom vt tx 
I^^.praasoripto dieaiUosreligiose ibi traiisiger&t, ve-*> 
)SUm etiam i^ ibi ^miua fidei iaceret^ et miraeuli# 
^deodiSf et dootriua ptomuIgMMla* Eteium templuin 
i|igre$3US} cuitui diuiuo dicatum^ offeudit uon tempii 
apecienit aed forum* Reperk^nim tn (airio^ qui ve/»-*. 
dermthoufs^ oufi», cblumbas , ^W^^ Wi$ geueija alia» 
qUa0 e^ coxiauetudine ludaeoiiuiU offerri solebeuft, aut 
aacerdotibos douari > i^em^iie mmularios^ qui luinun 
tior^ moueta mutarent maioreui» aul ^acra et dom6<» 
atica profauam et peregrioam," atque inde quaeaium 
sordidum et ioiquum facerenj;,* et iempU reUgiouittyi 
profauarent;' qUos iUe omue» cuiU mevcatibua auis ^^ 
turbauit V(va fiagtll^, ex fuoibui amfteio^ ouee el 
houes omnes eiadt, peeunifUm auiem numulariorum 
effudit in tmramf mensis euersie, *) et tolamhaa' %>ewi 
dentibae praeeepit 9 UtaMncuuferren nedomum, Fatt 
i»'i suo colendo dmUum» in domUm mercatus conuer^ 
ierent Yc^rUm et baec auiH in promtu; modo ilhil^ 
poaset i»berie difiSeuHatia aliquid^ quod Idannee ban^ 
rem ad muntria CSuiatiamium primum relert^ reliqii^ 



*) Lfccdo recc^tft avUt^iy^e tion vi^etiu-.esse ftoUicitanJa^ tt 
lAMB. Bptxo placoit* ^arti et.^ei*bum ivtivtififtt^ hoo 
iigniiicatti xn Tsu CK,' de quo ekempla xnulta' xtpxiys ad 
k. 1. cottegUt ^^anMlU Mgud sott' j^eaait, Itdianitti mritfe^ 



rero Eiamgfluliie td annum vltxmuia; J||tt|fA;^.SSX7, la^ 
Uarc. XI j i5. Ziiu:. XIX j 45. .S?d et haed difficaltM 
ffucfnodo tolU po^t ac debeat, inter)>rete8 docuerun^ 
«ic, vt itataendum esse praeciperent, vel loannem nen. 
tenapemfuiw ordinis temporum» vel, in qnam «esr 
tentiam indinamt iain caB.TsparoMVa| eandeAi 
vm bSe acGidiaje. 

^tque et illizd nmnifestimi e«t, lesQm e^idiase in^ 
gens Tir^utcs stia^ docomentum; quod et ipsi vendito^ 
res emtoresqne s^isse vidfntur, iussiii potnini promt** 
et sine mora obteniperantes. Discipuli vera inde iillelt 
lexerant ardentissimnm eius aduersus religionem stu<- 
dium^ quod diserte inennit loannes, Nnrn reeotfUi^ 
sunt^ inqoity loei Seriptura^ : ^tdiua tui amere vehe*» 
mentiBBimQ (eneor. Hic enim liaud dabie est sensua 
loci Pb. LXIX, jo» Nam vocabulum iiio^ non tantum 
nestum animi impetomque denotat, vernnv eliam ^u^ 
dinm alicnius rei et. iqnoKem. Yerbo aatem comedendi^ 
itemqnejficendendi etid-genos aliis^ yai qnoqfie Am^ 
scriptcnres graecl et latini ad exprini^dum studium aersi 
et vehemens. Denique ohog non tantum domui^ 4igni^ 
fical et templnm, sed etiam cultum, qui ibi praestatn» 
Deo 9 religionemque vninersam. At vero. etiam totina 
populi ex^yectationeiu in se exoitffQit Dpminxis hao t% 
qni et ipse magni qnid et insoUti reperiebat in eq, qap4 
ignotiiB homo tanta iivetQxitate sa^oirft in ^, qui rem 
sacerdotum ac reUgioiMSy i|isi imstty etHtmk pemuftnf 
ienatns ionum^ adimmre videtwtar, #f vnw^ nvS3^ 
instm^us vi^ nemine irapediente, tanUm mnhitiidH 
liemMHgere anderet* Nam quando qmMUienint sict 
^^uonanL to or^umeMfo, ncbie dennoneiratf ^) |l^ haett 



l).aiaie etiMiL: ^fls -ei^i^twohhf pmkf sim petHemrmcms 
lnm^ Vam ▼«rlnpn iuawiw »» «1110191 4sneti|; momtmfl^ 
fed sdam: vero daxsy «xhihers. Vid« soaisvs^f|^| 



/aciendi peHmtMUm C0mpeiere§ intellexbsa ▼iAmtniV 
xoagni aliquicl OMe» quod fecerit, et non nisi diufna po^ 
testate instructis eiusjxiodi qoidKoere, adeoque de lesa 
Admoduin praeclare sensisse, parumque abfuisse, quin 
pro viro aliquo legatoqqe diuino agnoscerent, modo 
postulasse» v| ai^umento, nuUi dubitationi obnoxio^ 
se talem probaret - Atque cum Dominos daret respon^ 
4ium hoei tempiwn hoccevoa destruetisj at vero ego 
intra tniduwn restituam^ promisit signum euidentissin 
nvim, ecc qua sine omni cfaibitatione posset intelligiy se 
Aon mpdo iuTie.suo nnm esse potestate illa, vernm ei^ 
iam legatum diuinum, ipsumqne' adeo Messiam esse, 
Kam modnm impenmdi ^ueute babere interdum vim 
iempomfutnri» inpromtuest, et velex glassio, 
p, 38[S. ponatat; verbnm autem Xvii/if denotare destruere, 
$ydQw vepo rnficere^ de^uo emtruere^ satis docuerunt 
interpreteis, BiieNjBRva, i^AMPive, ktpkivs^ 
I. o £ s NB a¥ s* Igitnr reanrrectio Ohristi signum mk-* 
;!cimum fiiutt quo declarata est iegatioeius diulna* Ao 
Dominus quidem data opera per aenigma, reapondit„ 
oui occaaionem praebebat templum, in quo versabatur. 
£ed ludaei non capiebant sennonia vim, immo Tero 
pon mioio absurdum pntabant esse, verum etiam im^if 
|uum, INfam templum destmeve tantae rel^onis, im<r 
pium^ertt, destructum autom tantae mol^ aedificium 
triduo in^taurare, . «diciB abanrdum videbatnr. intellin 
gebant c^iim sarmyoinem Pomiui proprze, eiusque bene 
^emoTesiy. suo trmpore in crimen capitale conuertere 
audebautt. Sed quaUs intellectns erat^ talis eorum re^ 
spctfi^io* Etepim quadragiitta et sex atmia^ inquinnt^ 
^oc teai^lu^^^) e9(9iruotum est^ M tu t^idua lexsiruee^ 



*)' InteUigeiijhun mtMm eue tsm p hua nen aerobabelicmn, .sel 
HeTo4iA9niii« niuic quidem oontut innr viroe doctoa. ^ Ete^ 
aim Heroijdes M. temp)azn« destracto Sorobabelico , tetun^ 
» fiw4wyiS:.aeilifift|pit, aftt tom ^nidin eoim^tem-i 



Bf^ f0rWhfillufn "bmijulbai €orpu9 ^Mm\ '^08* DU pei^ 

impietatem saam mojrie esaent de^ru^turi, ipse; vero 

virtate diiuna intra tertkmi dieiQ inatauraturua. San* 

locQtiui erat obacilriq^', neo epcpljcuit «ennonia inpolu-4 

^rum, sed dota opera^ quontam non magis oredituri* 

imsseatf qtiam* eodiibito hoo maiestatis Christi dOQti^ 

mento credebant, \c np dificipuU quidem tum as^ 

queba^tur aedrmonie polestat^ ic senientiam, sed ta-i 

menrecondentesinpeotore, qt|id sibi vellet, admira-ij 

bantur peracta remirectipne Domini. Etenim cum rmSLf 

Hsset € mqrU w inta^, huiua Mermonis recordabaiP% 

"$uri et quo magii intelligerent , euAntun} sermonibua* 

Domimrespondisae, epinagis j^m habebo^ et Scr)t 

l^urae et dictU %Beu* * ... 4 

Sed excitauit tanien iam tum non «BJgv^ tolma 

^eniis I^daicae d« ce exspectation^ , non tam doctrin^ 

tiadenda, q^am potius edendis miracuiis. Nam p4l 

hos Mes fostoa Pdschaiis, q^os ikewsolymk iogebi^t, 

^tdeis miracuUs eius^ Mmmoti sunt Vmdti^ fidm i^ 

eimi€oncipia:ey siue/enm pro viro aliquQ diuino, atn 

que adeo ipso Afesjna habere. Haiie enim potionen^ 

{ormnlac; Ttssftmuf iis\6 Svoiiu scitcS, smyS^ ovVevji 

^ " ' ^ j \ \ . ♦' 

poro., seb p«r.p«rt9ss* et aanctissimfun fokUm Wtml cmi^ 

rit sDCTa ailiiiifan cmn dii^idioy ft «a^cuua iotxnAimoa oi^l 

«ed jte^i^cionm extarnoniin. ^iatkiurAp.9 tx, ^m^tiq^ aniiif 

y^ ^ujaqipipta ^bfolut^' ell^ l9itii|m M?a^ anno, i9ipen| 

llerodiani decizno pctaao | atque inoe ab ho^ texnpore t8« 

que ad teinpus id^ ^uo ludaei ifita dicebant, cffluxeraiit ipal 

admi aeac et quadraginta. Insignia in banc rem et xnaxkM. 

«lemorabili^ loona eat x o a « s»' u x, j^ .^»4 XVt f i. Tvm^^ ^ 

rci lad^dia^nt^ qpi.ibi Uudantur| j^i prinU4 4g.4^|o,^II| 
#2e J^mendat^ Temp^ L.VLf.^, ;c ASAVBO»va,.«<ri;. 
Baron. ixsrcit. ^IjL n. tu^ etVasfLRiva, AnnaU acL 
winn, 3937. *Breiuter ^oque, ^ed «ccimte eom explic?<nii 
snviaTi^ WroU «ie i^ji^io tUrodis^ NL Vpp. PithLCh&^ 



ili0f80k»lo«, «K Mie watioftii pfttat»'^ wiafifiil 
TBiaemuD denotet; credt re, lesum f^ Taftem eliquem^ 
^ioimtas mjacam, mne 3fia8fii«m iptum; quamuis qvii 
mm MesaimD e#i0 ^vedermt^ v^rjim QOftiotiem MeaaiM 
Won luibneriDt* Mioodemiify qui inti^ iUo^ fuisse noi^ 
impvobiLbtliter videtur , Cop. JI/, 2. explieauit fidem 
fuam hie yerbjs i e«d(a^Hr» &# ffm 4^^0 iXnkv^ Mftena^ 
tec* {)st.tamen bic loeus admodom notabii^ proptereo, 
fuonifQa ind<> inteQigi pptest» quampam vim loannea 
tvibnerit miraenUs Pominii quodque fuerit consilinm 
•orum pnmariimi« Pocet enim « miraculis le^u excita^ 
*1w ecsa non paucoe ad opedendum, eum esse diuinitns 
mistum^ Igitur miracula edita fuiss^ statuit ad demon«* 
gtrandam legationem losu diuinam. Idem declaraui^ 
,Crip« JU7ff 57, sf9, ibieoim latp ezposuit, quantopere 
pooctnArint ludaei» quod ne miraculis quidem, a Do^ 
anno editisy oxcitari se siuerini, Messiam in eo agno* 
«oere, eiusqne roi causfun ex loco V« T* ddcuit fizisse 
l^entss stnporem ac fiegligentiam et auscnltandi et epn^ 
Mnplandi. Ifm modq de miraculis Demini iudicamnt 
Af«nlofi reliqni, ^uti Feftraa, uicL 11 i M* rbi docuift^ 
Itsmod imqltia miraouUs dempnstralum issse cfv^^ lim 
#£^9, |7eque aliter ientiebant inter ludaeos ii , quieuB-r 
fMvidissanlmiraculaPpmi^i, essentquoanimp ad in<w 
liQlgondnm T^nun ooippositof iudioabaat enim, in iis 
Mse aTgnmehtom eniden^i qnod miUain dubitatlonem 
fe}inquere poiisitt I^^ ^^^ vimmji a Peo missum; 
^piemadmodum (^^ docent ese])Qi|)Ia, Cap. III, 2. VII^ . 
Sif IX.t So. s^« cominemorata* 4^1^^ ^ Dominus^ 
%M etade<n vim iribnit $ais miracuUSf <^uotiascuBque 
tmm de us Joaitas w» toties o^Jligi e9c'iis ▼ohut, se 
Mse enm, quem dixisset, mjssum nempe a Patre ad 
flJutem bominibus ^ acquirend^m et tribuendam, 
<|st«nditqup9 |u4ao9S| nisi verbip ipsins ac doctrinae 
ttim bidiere T<4niaflttitf AMOftia salkem tt pperibos eimi 
«fi4w«pgrtwiiej v^ pey, V^ Ji, sff, Jf^ ?^ 58, 



XJBf^f tU Xf^f di* irtjad^aec Ioca Tidikmtis; Atque 
0i imfMma vwnujoUk IXmtfn iUo tdaxpmee fberunt mdt^ 
jpmi mimmiti. I)hic quacdo indaeos txucatae legitai^ 
qoad nisaoiila ileskiaraiMant» Velmti Cap. IF , 4& 
JbMh^ 'XII, 59» iii aon feciiMe puteodut est io centem^ 
tmn miracoloriiiyi) quaa parum iis txlbuisact^ tribniqae 
^niaaet, nullo modpf ^ propter stupot-em eoruni^ 
fiu ere4eii^ ttoUent^ mli op^ideti^^Biniculii. Igitur 
eonafliqm miraoalonimf edttorum n Pemjno noatfq^ 
ffooUibat w» ad confiamandam .^tnnae anuiie ^nsrita^ 
tem, quam potiua ad hqmines aui.4Bmpptis «Ilioiaidoa 
moiieiidoflqQe) irl audirent ipsum admitteimtquey At- 
qoe ad edpcandoa eoa confirmandoflque, eum a Deo 
miasum esae; eraat anim sign# enidentissimA maiestatis 
etpptentiaadininaey iaeooonspicuaey et dedaratlones 
Dei de misaooe eiua diuimu Veritas antem doctrinae 
duristianae pac miracQla Poniiiu nep demonstL*ata est» 
xiec denionstraii potest, nisi per eonsequensy hactenus 
Mlnpe, quatcnps erant docmnenta l^tionis diuinae; 
iO^ enim ab aliis argnmentis pendft, firmiterque staret, 
etsi miracnla nuUa facta esaent, Verissime theo- 
IfMJhXCTTBy in^Ccip. VH. lo, ovK ino xw afjfiiiap, 
inquity iii nioxivii» ovtmg mg Ato twp ygoipwv' ij yufit 
img^99fmm niot$f «ne ttSv yga^pmp i4n&* non iam propter 
mgn^ j quom propior Scripiuraa credendum es^; jMeo 
mim vera eoF Scripturis ^^ Et CHRTsoaTOMya 
Bom. JfPZ in Matih* r« aijfuici oti tOis nwtivovoip, ikH 
aotg imatwei* eigna non dantur credeniibus, aed us^ 
qui ndn creduat. Similia |ocfi «xdUuit 8 V ipnja y « 
sub yoce oi^shv. 

Ifeque tamenfideseonjm, xil quomin apimis mi-^ 
racnla spem aliquam de Domiao excitauerant, satia 
cerUi erat et accurata; qupd loannes innuit yerbis his \ 
leeut autem^ cum nosaet omnest iis se non ^redidit^ 
npQ yaua est i^ IMwiter} ^eb«t «niin| fidpm «q^ 



i^ to; rt, 34. iSi 

Tum radmetto et ancipitemi» xiec igkioraKat«kiiiiSAm 
et knaleuoleAtiam Pharisaeorum, - Ac tam sapienter e^% 
nonaliorum admonitu; ncm opas non- habebai dlio^ 
rum tesiimonUs, de howinum *suae detati^ sensihus e$ 
cogitatis; gu^pe ipse mna vi pfrspioiebc^ , quo ^uiequ^ 
^mo esset. 

Sed fuit tamea vis miraculonw Domizii taata» t^ 
«deo etiam ex ludaeorum principibus nonuuUos ad 
fidem traheret; quod notabili exemplo iUustrauit {oaxv^ 
pesCapite aequentey t 



1 > k 



i07 

" ly . <* " I ■ 11 1 i r 



C A P V T UX, 

Ipter M8 enitni qni cqiisp«ctis lesu iniracnlis nonnu)^ 
lam de ^o opinioneni conceperant, erat quidam Nian 
dfmus^ 9ectae Pharisaeorum addictus^ idemque iuri^ 
consiilt\i9 et set%atuB $wnmi J^ieroeolymitani asees^j 
^> ^) ^u^ P.Qn^inum deinceps adiit inter piiuatQS pa^ 
rietes , ixistituitque cum eo sennoneni mulUs de causi^ 
notabilem ^t cpnsilio loazmis in scribendp lioc libro ac-; 
coininpdatissimum ^ ac propt^ea digpissimuui , qui 
primo loco coipin^moriur^tur) quoniam in ^ luculenr 
tum iu mpduijnDpnMnus ip^e deMe^aia disseruit, quid-r 
que et quomodo de eius persona et cpere sit statuen-r 
di/mt edocuit^ Ip qup tamep explicaijido nec de :consi<7 
lipRiicpdepii consent^uiity nec de summa sermonis ipsiu^ 
ejusque argumento praedpuo satis recte statuere viden-| 
tnr interpreteSf 

Fiierunt ei^iipi^ suntque etiamnum,| yeluti lo^' 
PPI91U 4CQ\V^RZIY8 Comm/entar. ling. graec. N^' 
* T- Pf S^P. et KOPPiY^jt **) qui Nicpdemu^i vehe-p 
menter reprdi^dendum taxandumque esse e^tima-r 
rent, hominemque putareut fuisse vel timidum^ vel 
/ipperbpm^ Ye][fi8tutum et cidlidum, atqu^ ad^o etiai^ 
impium et sceleratum, qui, pietatem in Dominum ac 
reiSierentiamj^ discendiqi;i9 cupi^it&tem simulans, pas- 
auno consilio ip^um adiissQt, vt percui^ctando interro^ 
gapdoquee:^ eo elicereti^ cuius accusari apud senati^ 



'^^jQtwf ruiV *Iav^almv, tiue edsm, Tt altu eimsiDodi \fm&\ 
n^ difanniry r^ ^lecov. CmiC Cap. J^Hy 50. 

^ In coxnmentat. insciipta: interpTeUttio erationU Christi 
€um Nicodemo , Gottitig. 1778- et xe|^etka in v o 9 * f Sjfi^ 



Vo8 lo. IX I, X, 

rammum pos^et. Vos quidem eJusmoai quM in eo r*- 
perire non potuimus, sed potius optimutn in t^em- 
mumque virumcepsemp^ fui^e^.qu^ fo^rtasse paudssi^ 
mos illo tempore baberet siM slmilear. Tiam quod ac- 
cessit tempore nocturno^ seu potius, vpspertino^ (vuxro^J 
•ius rei causa excusandus potius videtur esse, quam ta- 
^andus; fuit enim metus pqtiua, si metusfuity qi^am 
Smpietas, pudor humanus verius, quam peri^ersitas; 
.|>otest autem et pietus'' habere iustas causas, et pudor 
generosis quoque ingeniis solet insitus esse* Deipdd 
consilia eius pr^ua, si qua habuisset, Ddfninus scitusset 
accurate, (nam perspiciebat quoqne, vt est ad finem 
Capitb antecedentis, quid lateret 'in vniuscuiusque pp-* 
ctore, et quo quisque in ipsum i^nimo esstt,) longequt 
aliter eum aliocntus fuisset ettractasset, quam videmus 
fecissct ^tenim non repulit timiduin , ted comiter ex*. 
bepit imbecillem quidera, sed maliiiae expertem, edo-* 
fcuitque accuratius et euidentius de rebus longe grauissi-* 
xnis , qnam apud suos ipsius disciptdos intimosque ami- 
cos fecit^ certe tum facei-e potuit. Denique quae idem 
loannes de eodem Nicodemo deinceps ti*adidit> Cap. 
f^IIy 5o. XIX j 09. omnia alia loquuntur; fiiit ^im 
Jiaud dubie idem ilie^ qui auctoritate sua pfitroci^ar»- 
(nr Domino aduersus Pharisaeorum caiumnias, quique 
moituo sepulturae officium exhiberet. Ynde vix du<^ 
bitari' pos^e videtur^ Nicodemum venis^O c(maili6 
bptimo. 

Si?d quonam? Ac plerique quidem opmes, qua|i* 
him vidimus, eum putant rescire vduvse, quid eibi 
faciendum esset, %4 potiretut regno coekstiy seu, feii* 
pitate aeterna, fttque adeo de yera ratione uutifi^tio^ 
jpie eoram J)eQ, «iue,. de modQ saluJtie teaendae qi^er 
siuisse; dequotmnen, vflil^crefatefunur, nobis yider 
pxx statuendum ^st aliter. Sane in principip s^nno- 
.pif 4Vie ^icodemu&^ «iue Ipannes causam non diserte 
f( pers|)icuj9 (ps|^c(tait$ potesi \/m^V^ ImUo i^tellici en^ 



re4>c(i«MBe ClmMiy q««p ^lndetB '^xiiiiiexvBQiAi^i^s 
ireraiculo deeimQ fluarto et ^eqpeotibiu. Yt tamen in 
iUam opiiuonein linciderent Wri docti^ quMitiouem fcsae 
de xnodo con«ei)lieiuU aalutem eetemam > deoepti fuisae 
videntur rerbi^ Domini : niai qui$ d^nuo natm fuerii, 
nan pot^^i potiii t€gito ^diimo i quibua quidem pnti^ 
rant doceri tjam jselutia tenendiie, omnibua .hominibuB 
aneundam. Yerum hia verbii,. omninoque toto loco, 
A versiculo tertio ysque ad,decdxni)m tertLum, non con- 
tinehxr xtepon^io ipsa ad quaefltionem pi^opositam > aed 
^drpxmitiof seqwenti wponeioni praemis^a^ qua qui« 
drai priemonere Dominus voluit Kicodcmumi quan^ 
ardna eeaet quaestio atque impedita, quamque difficiley 
▼t Indaei iUorum.temporum de ea edoceri atque ad cre«- 
dendum addud pofsent, propter opiniones peruersas^ 
quibua occupajU excoecati)|ue telierentur eoioun animi| 
quas quiden^ ante oxxmia eamere oporteret, mentemque 
nouam induere, si veram vim capiiis doctiiinae^ de.quo 
^uaerere instituiwt» capere voluerint. Ac deinde de* 
mumt inde a versiculo quarto et decimo sequitur re- 
eptmeio Vomini ad quaeetionem propoAtam^ in, qua 
quidem edocuit JNicodemum de permia Ueesiae, de 
morte eiue^ wmrtieque eoneiUo^ eaueie et effeotie. Yndes. 
enidenter patei^ qnaesiionem iuisse de Messia in ge* 
nere t et de eius persona ao salute^ ab eo exspectandop 
do <pio vari4bat multitudiiUs opinia » et Nicodemum 
rescire vojfusse'^ quisriamfutmys^setMessias^ quid^ 
nam demum ab 00 exspeiitandami $ciUcet siue ipso 
fuodaxnmodo ini;eUejdt, poptUlim IM^icum illius temr 
pofis de Messia noti recte ^entire» snodo dubius haesit} 
el certioxfQx afqno iiceiiratiorem 4e ,ea re c^igx^tionen» 
opiauit^ sibiquft»IesmigKp4tiit9 VinpixxxnUi xnt^rpretef 
non imp7olM(biiiiei' existiipiMmt; Af^% qwdr v;fdetu^ 
tfse vero sinkilim^ dOmxnttn^m iUoimn temporum «enr 
tentiam de x^iio IAe9«ee te xteilo^Uit ; sperabat tame^ 



ii^. to* iit, 1—^5. 

^ad^ie^ et ettitt idiret, eafti apexft deittto' &(nftm M 6jc> 

tSt&tam esie prdecoiUQ loannk Baptistae, Mdtik. Jil^ q\ 

fuissetqueinter eosy qui Jto.IJy 2?. risifl mirftcuJis Do» 

'mini, praeclaram d« ip«o opinioneni cotlcepiMe dicun- 

tnrrlesum adiit, dl«cendi cupiditate inceiliti^, atque 

de Messia futuro eiusqile regno inatitui edoceriqu^ vo-» 

^tiit paulo accuratius. Quaerit igitur^ quid tandem d* 

Messia sit statuendum , quisnam futuras^ quid effectu-^ 

inis^ quaenam tandem bontt allaturus sit, hum regnum 

Isi^elis propediem erigendum , num istnd a lestt exspe* 

'ctaildum, vti fama ferebat; siue, vt breuitw' dioamus^ 

quaerit de noUone et regno M^asiae. Et Dominus liben** 

icr satisfecit eius voluntati; Inodo ante omnia monuit^ 

iquam pariun ea res ad captum populi ludaici accom-*, 

modata, quam difficile esset^ vt de Mesaa edoceri eius- 

que regno potiri ludaei possentj quod si fieri deberet, 

opus %sae ingenti mutatione , quoad vniuersam sentiendi 

Yigendique rationem; quibtta praemijsis indpit tandem 

5iide a verBiculo decimo quatto edocere Nicodemum d# 

Messia, de quo quaesiuerat. Hoe putamus esse consi"* 

liuin buius sermonis , hanc occasionem et summam eiut 

Veraihque sententiam. Hinc intelligi potest, quam no^ 

tabilis sit et esse debeathie serrao, in qub Mfssiaa d^ 

Messia ihstituit luculentum in modum* lam locum 

ipsum videftmtts^ modo illud monebimus, haud dubie 

non integmm sermonenv hoc loco legi , sed eius tantum 

partes pi*aecipuas, vt factttm videmus esse etiam in aliis; 

Primttm igitor testatur Nicodemns, quonam sit ad'** 

«Yersus lesum animo. Orditar enim sermonem verbii 

hisce: magister, petsuttssm mhis esi, te esse dottorem 

diuinitas missum^ quonidm tantm miracuta^ vt tu^ 

edere nemo potesiy nisi habumi Deum praesentem et 

cpitulhntem^ Itaqtte leram, nisi ipsttm Messia^ essA 

tredebat, quod tamen non knprobabile videttir, iUud 

terle persuasimi sibi habebat, vatem diuimim esse^ n 

qttO instiiai iMrte et MciDpftte yoss#t ^ ^piid de Mtoia «• 



f egna IsA^i e^et statttendam. Nam pmitaisSo blogio 
ff^rqnani htoorifico^' rel gliaestloneni Domino diserti» 
terbis jproponebat, d. loannfe hoii ^xpressam,' iijuo&iani' 
fac ser^one ipsb intelligi facile poteuat^ Yel Domihu^ 
^puA iirtetTumpebet, pfer omhi!rcitotJaiil>ati» inteUigens/ ^ 
^d^sibi vellet Etenim instituit diceri^ {dniTtgi^^sici 
idpro induhitaio habeto, hoanisi (ifui Sentto-flati^ fikf 
rit^ adireposse regnum Mssgiq^. Haeb ferba, binni-i 
iioque totaih di^ntaUoiiein A qbis y^fit itteurate' per^ 
ijpicerb^ ante bmnia tenendum est, inihdc toto se^ntohi 
respisxisse Domirnint non ad OThnes mmtufn temporitA 
homines, sedproprie hd luddeOs ; ettinqut )tiBeo etianr 
' dehisproprie inteUfgendwhiekfrRcandurAqih ksse: Do^ 
2ait eniita, qnoHam ludaeis opus e^et, qliid faciendumy' 
Ahaenam via ibednda, 3i vt>luerint et regni Messiani vim* 
tx indolem recte perci|)er4 , * etrvero .etiafai fciu« felidtate 
potiri. Nam ftppellatio : f/ fiadiXtlu VoS ^eov^ in sermo^ 
^bus Chtisti et ApostolorUm patet iatlsame', exprimit^' 
^ue regnutn Christi pftiuersum, seu, t)mnes omnino 
^attedmunerisChriitietblim jieracti et petagendi vs^ 
que tid fihem terum humauarum. Est enim regnum 
C%m^'in^tmumD^i, quo decreuitel Vbliiit, salutem 
^eneris humani reparare per Faium sttum, sic, vt eum- 
&ittetet itt has timki, non mbdx) ad hemines de salute 
ipsorum edocendps, serl etiain &d hand.^ipstini aalutem^ 
jjk ac^tdrendalh per mdrtom in^ci-uiWfe; deinde vero e 
inoi^t^ in vitani reuocaret atqiid kd dfexijrilm inaie^tatisi 
luae collodiret, darietque vim dc |>ot6dtatem> regundr 
geiieris humalii, adduc^ndiad salutem, quicunque cre- 
£derint, inortuos qubqUe Aliquandd su^dtaiidi et te- 
jlMden^ cuii^ue pro ftctis. Et ratione Doraini no^i' • 
regnUni Chfistt est opui eius , a Patre ipsi demandatmn 
id salutem homitiibu^ et acqtiirehdam et cptiferetidam^ 
quodqiie pcfregifolim, cum in His teiris vitidret, tioH» 
tiintum docehdo , sed etiam atque in primis pro iis mo-* 



^uectus ad coxuqrtium maiestatis dluiiue^ cttrflift(t0l^^ 
liarem gei-endor pro genere. huxnauo yniuexso et pra- 
▼npquoquein spedejt quod denique peracturua est vf- 
que ad finen^ reiruin humanarum, quo mortuo^ quoqufl 
^*eup<^bit in vitam et cuique pro factis i*etribueU HoC 
demum est regnum CIirisH^ ita descripserunt ApostoU 
^jKoi^eBf tt Pominus ipse^ in primi^ ia hoo loannca, 
Euangelio^ nominatim Cap. V^ '9« f99* X^ i«/f99t 
iyjly 3« i^. jitque adeo in hoc ipao «ermone» cuni 
l^icodemo faabii^a) inde a vers, iS. «99. Picitur ahteni 
^atMjfa vqS 6iav prqpterea 5 quoniam Dens partim in^ 
flituit et Toluit, partiin p«ragit per Cluialum> estqut 
%deo et inatittitiun Patris et opus Patris, dum ipse agit 
et operaturper Chrialumi kinc quae Christua dicitui; 
agerci Patet quoque agere dicitur, et Dominus pnH 
pierea traditur euectui oase ad.hanc maiestatem, y% 
pniniil vagerent e/s ioin nat^f^ Phil. Ilf lu Yt pa<^ 
teret^ esse opus Der^ iuteUigereturque» quam sapiena 
easet DeuSf quamqHe beoigiius et sfdutifer homimbns* 
Dicitur vcro/}w«Aiiato9 JK^isfotJt propterla, quoniam 
est Christo demiuidatum^ et a Christo peragitur, P^ter 
verp per Chrastum axsequitnr* biu vero Heiv «ijy fitm^, 
kiinp wS 9iov idem est, ^odx iigiiHh itg t^ fiwdslm 
wQv Biovt haec mwk fpvmula cnm iOa permutata reper 
ritur verBiculo qnintp, niiyrirojm; odire regnum Chri^ 
$tit JUridmm rtgni Chri$iiy et.quidem cum effect% 
t^Cf vt vim r«^ Mesaiam intdligaAi hononuuquo eiua 
particeps fias ^ us potiaiis et frnaris* Verum id contiof- 
gere non P9test> nisi deriuo natiB^ hoc est^ ^ioad mer^. 
iem animumque et vitam penitue immuiaiia. £teDim 
foqpulam: yivns^ivtu Stfio<Hp, «aqptimere immuiatio^, 
nem animi mentieque , interdum etiam vitae ei morum^ 
flhcile quisque concesserit doctus «tque inteUigeoss dc^ 
eotaivtumdubitatur, num significet generationem coe«, 
lestem et diuinam, an nouamt sitque idem» quod dvnt^ 
fmnf^l^nMu. "VltwaA videtur e^A.j^habiUns^ cerU 



lo. iii, 5. ii5 

hac rfttxmt Kioodemus accepit versiculd seqnente^ po- 
test autexn ro ipm&eif esse vel dempecy vel denuo, vel- 
vti Ga/. ly, g. vbi iupctum reperitur t<f' naX^v. De- 
inde etillud patet, eam formulam translatam esae a si- 
militudine cum ortu homiiiis nalurali, quod veriocus 
Cap.I, iS. confifmat; quamuis nec improbabilis est 
sententia quorundamvii*orum doctoi*um, velati light- 
PooTi, Uor. adh. L eam repetitam esse ex loquendi 
consuetudine ludaeorum , qui, proselytos renasci atque 
ex parentum naturalium filiis filios Abrahami fieri, di- 
cere solebant. Denotat igitur in vniuersum : immutari 
.quoad rationem cogitandi, sentiendi, agendi, Qui re- 
generatur, incipit aliter cogitare, sentire, agere. Modo 
haec immutatio non est vnaeademque in quocunque 
bomine, sed admodum diuersa pro ratione cogitaudi, 
scntiendi agendique, quam quisque hucusque sectatus 
fuerat Atque'hoc loco in primis bene tenendum est, 
quod antea monuimus, et quod iaiu notauit clbri- 
CY8, ad JSammondumj Domiimmjiac formula rejpe" 
sisse in specie ad ludaeoa, eorumque opirdonea peruer'- 
ias de Messia, atque exprimere voluisse immutationem 
animorum^ in primis quoad opiaiones de Messia, eius^ 
que regno, ac docei^e, populo ludaico opus esse ingenti 
mulatione opinionum de Messia; alias illum regnd Mes- 
fliae potiturum non esse, nec potiri posse ; id quod de« 
inceps quoque res et vsus et experientia doonit, Coii- 
atat enim , quot et quantls opinionum temere suscepta- 
rum vinculis impediti fuerint ludaei, quo minus vim 
r^ni Massiani recte caperent eiusque salutem conseque- 
rentor. Quod si fieri debebat, impedimenta ista erant 
remonenda, antecaptae opiniones exuendae, nouus ani- 
iniXs jndnendns, totus homo quoad sentiendi viuendique 
rationem immutandus , vt aliter statueret de rebus di- 
vinis et nominatim de. Messia, fidein in eum assume* 
x^t, qMJn hactenua ipsi den^gasset, vitamque totam 
et xnares «d noraawKi doplKiitfie ohtistuuiae coippo- 

H 



ii4 10. iiijt 4. ;> 

heret. ' Haec erat iUa noua generatu) , l^e W y^ti4 

Atiiue et Nicodemus eius formulae. vim bene capie^ 
bat, et capere in vniuersum debebat, si recepta fuit in 
Ipquendi consuetudine ludaeorum vulgari ; tnodo id 
mirum ipsi videbatur, quomodo tali mutatione opu«( 
esse posset ludaeis , et qui tandem dicere potuerit Do^ 
minv^y ludaicum popylum regno Messiae potiri^nou 
posse, necpotiturum esse, nisidenuo natus fuerit^ £t 
hic lo9us insignis est ad intelligendum, quam multiplex, 
quamqueir graue damnum ortatur ab opinionibus praeoc- 
cupati^ in religione, omniuoque veri cognitione ! Quae-* 
ritigitur, qui fieri possit^ vthomo adultus denuo na» 
scalur; possiine fieri^ i>t iterum vterum matris intret 
etinde nascens deriuo prodeat? Ita dimi quaerit, noil 
dubius baesit de sensu formulae : denuo nasci , sed du« 
bitabat de tali immutatione populi ludairi, de qua Do« 
minus loqpebatur, eamque putabat vel non n*c9s$a«* 
riam esse, nimis bene ^entiens de populo ludaico, tan* 
quam esset ita comparatus, vt eiusmodimutatiqne.non 
egeret, vel non magis fieriposse, quam vt denuo ali«* 
quis, qui lam adoleuit, {yi^fuv,) vtenmi matris intret 
et nascatur, tanquam populus esset adeo peruersus, vt 
mutationem talem non admitte;pet, Itaque Dominus 



*) ^d hunc locutti recte intfUigcndiu^ confem potest similir 
apud Paulum Apostolum;. i. Cor, 11, j^. nam et ipse per- 
tinet ad iUoram temporiim bominea, inprlmlsque ludaeos, 
qui praecohceptia opinionibus impedid, veritatem et prae*' 
stantitm doctrinae chnstianae neque capiebant, ne^e fid^ 
auplectebantur, •«nMisq^e loci eet hic: homo rudis^ appe-c 
tens honuna, cacspectans \q desidervis Messia^n watas^ ei^ 

. regniun terrenum,. no» capit jes spirituales ac diuituu^ vel-^ 
Tti de Messia, in cnice mortuo, de regno eius spiritualiy^ 
ac de salute, per fidem in eum, sine obseruatione legis M6-^ 
•aicae tenenda; immo verO stukas existimat; (cenf. Cap, /, 
fiS* f^^.) nee potest eapere: opms Snitn ett perfetthri' intel^ 
Ugentiai ai deliis. rdbBt ll«i»j6i»nuii«.mlM. 



lOf iiiy 4*^8« »5 

i et necessBriam euey «t omiiiuo fiexi poMe, dorak^ 
dum non modo iterauit , quae dixit , ▼enun «dam mo^ 
dum rei explieauit; addidit emm, .Mm oootiagere /{ 
vdterog^ nviifturog, quae liaud dabie recte iatelligiiat, 
qui alierum de baptismate, alterum vero de Irtgffl^ et 
▼i salutari Spirit{i3 «ancti, iu animi« hom^uia per da*' 
ctrinam diuinamse explicante, nrel de doctrina diuina 
ipia , interpretantur. Tali emm modo effid poterat 
aalutarii immutatio apudludaeoa, eaqueduplex; pai^- 
tim extema, ratione religionis etcaltus publici, quae 
contingebat per baptismum, quo suscipi^ndo, ):Jicta 
rdigione ludaica, christianam amplectebanturi et in- 
choabant finipowv, saltem ]^romitlebant ; paitim Tcro 
jnterna, ratione opinionum, sensuum morumque, quam 
efficiebat doctrina christiana , eujfn per eam edoceri se 
«c corrigL emeudaiique paterentur* fied hoc tali modo, 
liac tali immutatione vnice quoque ;idoiiei reddi pote^ 
^aiit ad obtinendum regnum Messiae. Itaque et haec 
-pertinent proprie ad Jndaeos et de his explicanda sunt. 

Yerum ne miraretur NicodemuSy Indaeis quoque 
esse renascendum, nec dubitaret amplius, einsmodi 
immutationem iieri posse ac debere, Dominus rem il- 
lustrauit exemplo. Subiecit enim haec: natum ex 
carne, carneum esf , aed natum per apiritumy epirituale 
est* 'Hic quidem locus habet aliquam difficuliatem , et 
diuersas interpretariones^ expeitus est, quas breuiter 
recenaebimus. Sunt autem potiasimum tras. Etenim 
-plerique per carnem inteliigunt vitiositatem naturalem^ 
per epiritum autem primo loco Spiritmn diuinum 9 et 
«Itero, meUorem animi indolem, per Spiiritum ilium 
exeitaUMn , hoc serisu ; ex hcminibus vitiosis natus, itU. 
dem i^itioeue eat et i/ichiie vitiosae^ sed per Spiritum 
ditdnum natua f diuinae est indoKs ; tanquam scripsis^ 
eet: o fffSPvtjfHPog itc r^^ ffotpjwV, eap-Aixog iati' xut 6 y#- 
ytptfflfUveg <V. roiJ nvti^fiurog, jtvfvfiatixog iori. Haec in- 
terp^taljio vsui loqueudi scri^rum V. et N. T. acca- 

H a 



Srate Vevpondet. Alii vero liis verbia respe2cidtf6'pulatit 
Dominiun ad eam ludaeorum opiuionem^ cum iam 
propter natales ex maioribm se existimarent Deo esse 
icarifisimosacprobattssimos^ ynosque regni diuini hae- 
yedes^ p^ carmm igitur inteliigendam esse naluram 
hominis simpliciter^ seu natiuitatem naturalem, per 
€piritum autem natiuitatem spiritualem; vtque adeo 
eententia Domini sithaec: lex hominibus natus^ homo 
e9ty hoc esty ex eolo naiitdtatie bene/tciv nihil praeciy 
pui quisquam hahet^ praeter naturam humanam et 
iura propinquitiUie eostema; eedper Spiritum diuinum 
natua et immutatua, habet .demum diuinam ingend 
indolemf ad tenendum t^gTmm diuinum necessariam. 
Haec igitur adiecit Dominus^ vt ostenderet, non per 
natiuitatem quemquam habere ius ciuitatis in regno 
Messiano , sed hoc demum accipere per indolem diuiv- 
nam, excitatam per sanctum Spiritum, adeoque lu- 
daeis regenerationem ease necessariatn. Nec faaeo inter^ 
.pretatio ab vsu loquendi abhorret, contextui autem rei«- 
que ipsi est lox\ge conuenientissima ^ 6 E m L e R O pro- 
bata et a lo. frid» bahrdtio^ Theologo quon%- 
dam Lips. in primis exdmata^ ProL Fest, Nat. Chr. 
a. 1773» publice proposita^ Alii denique existiman^ 
.per vocabulum mtifntno^ intelligi spiiitum in genere» 
itaque ex lege disiunctoiomi pei' vocem ea^og corpus, 
hisq^ue verbis Dominum aSerre voluisse exemplum, quo 
docerct, qualemne generationem iutelligeret , scilicet 
non natm*alem, sed qpiritualem> per quam enasceren* 
tur eflPectusspiiituales^ non propagationem corporum^ 
sed transformationem animarum, mentemque eius 
iuisse hanc: simile de simili nasciturf e carne nascitur 
carof e corpore corporeum, • spiritu spirituale: illa 
^generatio non contingit ex corpore, ergo non est cor-^ 
porea^ sed ex spiritu,, ergo est spiritualis. Sic E ra s* 
xva himc locum interpretatus est, et fi^e chktso- 
s T ^ 11 V a Hom. XXF^ in h, Tom. FJIL Ojpp. p. i44. 



10, ?ii, 7,.^. xif, 

Sed quQniodpcuiiqaQ interpi^eteris,. saluom iMiiftl. id, 
per Spirituin diuinum et efi^d posse «t Tere )effi.ci imi 
inutationem spiritus fiun^ani in melius. Neque vera 
niirum videri po^iat Niopdeipo , quod db(it Domi|i«2%* 
lud^eo^ d^nQO nas^^i oportepe^ 

liis deinde versicu^o octauQ addidit exemplum rcii 
quiden^ notissimaey sed tamen mirabilis, ^^uius visMn-» 
tiii quidem, modus RUtem non pei^itus inte^igi possit 
expUcariqi^e; quo quidem exemplo docei^ yoluit, fim 
omniu9possey atque adeo etiam futurum psafj vt boo 
t^i modo et ludaei ^t re^qui homipes i^iiautentUr;. 
Sed et in hoc loco admodum dissentiunt iuterpretes, e^ 
prl^um quidem in exemplo ipsp explicando, d^ind^e ii^ 
6ensu ei^sdem enuclean^do et ad rem praesent^m transr- 
ferendo^ \c Tocabuli meiffAatq^ varias virorum docto^ 
r um i^iterpret^tiones vel w Q L F i v s JTf^pensuit in Curi§i 
€i4 h. L quarum tamen oi|[inium miulipe prob^bilis sinci 
dubio est ea, quae doctoiiim veteris ec^lesi^e fi4t et; 
sauctum Spiritum intelligi iubet. J^am quo;aiam Do^ 
ininpi^ subiecit yerba haec : ovtm^ ioTi ni^ 6 yif^ff^fii^og, 
Mx^v mivfnnog, eum, in promtu es^, in antece(lenti«>» 
bus y^um fuisse exemplo, quod in his ad ren;L accom-t 
fnodauitj exemplum autem diu^rsum esse oportet al^ 
eo , cuius causa affertur. Itaque cqnsentiunt nunc i^-n 
iei-pretesy Dominum re sensibiU illustrare volviss.? ren;^ 
apiritualem ^ ct j^er fo m^vfia int^ilexiA^e Y^ntttm| *) nq 



*] MArnoivATTS, inteipTes non contemnendus, in Com', 
mentar. in IV, Euan^. ad h. L pjer ro w^vfAa intelligendAm 
esse censnit animam hiimanam , et Dominum data ope» spir 
litum pro anima dixisse , ^uouiam do eeneTatione per Spiri^ 
tu^ sanctum agebat et exemplum maiorem aimilitudinem t% 
gratiam hab^bat, si nomine simili Tteretur, adeoquo «rgu« 
roentatum fuisse a generatione naturali ad spiiitvialem, fere 
lioc modo : uomQ generatur, quamuis nesciat, viide, aitt quo- 
inodo animqm hatiserit; ita quoque regeneratnf, quarauis, 
quomodo id fiatj^ nan inteliigat. Spiritns e(Um n^turalis vhi 



&i<( lo. III, 8. 

dUser^iMtf t^ in hahc sententiam: ventus non cohi- 
betur homimnn arhitrio, sed impetu suo fertuT, quo 
yisum est, nunc tranquillud ac tacitus, nunc violeh- 
tiot, interim dh oriente spirans , interim ab occidente, 
per omnia seae difFnndens ct effectu se prodens, vt vim 
dlilisatidia&&tque percipias, praesentemquesentias, nec 
taitien videas venientera , nec , quo se ptoripiat abiens^ 
iferhai. Eausmodi quid habet haec spirituaKs natiuitas; 
at^Aha vi mentes hominum a Spiritu diuino agitantur 
ate transformftntur ; effeclus ineffabilis' sentitur, necta- 
Hton oculis cernitur. Deinde vero quod ad sententiam 
Ruius eXempli et applicatiohem attinet, in v^rbis: ov- 
iifg i(nl nSg 6 /fyfwfjfnpog Itt tov nvivfiavog, ea plerique 
cmines in vniuersum exponuht de immulatione homi- 
fltim otrihium temporum per sanctum Spiritum, quae 
ferissima est alque certissima, qukmilis modus eiujs ex- 
jylieari nhllo modo possit. Sid poss^ tamen eiiam, et^ 
^uohiam totuar iocus ad illa tempora pertinet, haud du- 
Yiie dcflberes, in specie de hominibus illorum temporum, 
Indaeis et Gentilibus , accipere, atque d^ incognitd pro- 
f dgatione doctrinae Christianae et regni Messiani ititcr 
Gentiles qu6qu6, saliitarique immutatione exponere, 
^uae per Spiritum sandtum dpe huius doctrinae in vni* 
verso orbe terrarum contigit , hoc modo : vt venti vU 
^i(Ju6 ^e prodit, n^c fines eius definiri pOssunt; itfl 
^ttoqu^ Vis sAnctt Spiritiis ineffabili ihodo' se ttsetet^ 



vuhf rphraty i. c. quaevult, aniinat coipora, «ett, qnaeiu 
atfecta stmt, yt animari possint^ nec pendet ex eitis, qni ge- 
xieratur, cognitione atqne iudicio; inscii quippe gigniinar; 
et vocem eius audit^ audU bominem loquentem, vides vi- 
rentem; nescis tamen^ vndeveniat^ aut quo euodaty quia 
xgnoras, quomodo anima in coxpus ingrediatnr, quomodo 
egiediatur e cojpore, rnde gignatur, aut quo desinat. Si igi- 
tur taam ipsius naturalem generationem non intelligas, quicl 
mirum^ si capere nonipossis, quomodo|er Spiiicum timccttm 
remtfci homo possit. 



lo, III, 8 — 15, iij^ 

regntmiqtie coelestQ in omnibus finibus* orbh tenarnm 
propagabitt Sio ftr^ hunc looum intellexisse ridelur 
sBHLERVe, ift Pnraphr. Eu. lo, 

Sed in«tAt qnaerendo Nicodeixtua , non repugnans 
quidem Pomitio , aefd , iifapeditus vel rei nouitate , yel 
x>piiiiom'8aliteeaptaeimperio, sententiam sernitmis nou 
-penitu? asde^uens et plRnius exponi cupiens , instat igi^^ 
tui» quaeretido, qui tandem fieri posait ac debeat, vt 
iodaei, collttatrati Inoe rerae cognitionis, tamque pii et 
«ancti,* Deoque cari b<)mines« mutationem talem sub- , 
eant, Gentilibus for fasse iteeessariam} hos renasci 
oportere, non autem ludaeos, si-regno Messiae potirf 
Ye1int« Scilicet vel inoredibile ipsi videbatur , populuizi 
iudaicum de Messia peruerse sentire ac statuere, vel 
flerinuUo modo posse existimabat, vt salute Messiae, 
ipsi promisri et vnice ^e^itinati , vnquam excidat, Ita- 
%ue Dominua respondit sic % tibi quidem , magistro lU'^ 
dascrum et Scripturarum perito , eiustnodi quid incre-^ 
dihile aui mirumvideri non d^lebat Scitaigitur-, ^e^ 
risnma ees^ atque certiseim^i quae dixi, quamiM vi^ 
deantur fide indigna, nec ddmlttaniur ne in capitibus 
quidem facilictihuM intellectu , tnulto miiaus in dlj^ci^ 
lioribue atque abscdndttis ; verissitna igitkr sunt atqui 
certissima; neque enim qaisquam *) res ^usmodi me- 
lius nosse potest atque explicare, quam MessiaSi qui 
de coelo venit^ vhi antefuit. Haec tota disputatioKptr** 
tinet ad fidem faciendam iis, quae Pamipus hactenua 
{licodemo ^xposuerat et iu sequentibus in priniis expo*^ 
siinrus erat, quaeqne vix capereposse videbatur ani- 
tCkVLs eius. Affirmat enim , se esse talem , cui tuto credi 
possit^ q^FF^ ^^ ^o^ tantum affiatu aliqux» diuino 



*) Ita haec eohaerent cuxA antecedentibos et rerba i if«l o^hlt» 
reddenda sunt: riemo enim^ sine: nemo autenu Codex V«* 
seiii habet: (n9eU 91 ^ quod «ino dubio est mteipieUzQ^UUO 
lectionis receptae: na) ovdtii. 



haec sciat ct cognita habeat, vt prophetae .eognoneniQt 
rcfi diuiaasy sed sua ipaius vi sciat et vehiti .de ooe]p in 
terram deportaueri^ Najtn ver$iculu$ tertius et deci^ 
. mus cohaeret cum yerbis persiculi yndecimi ^ et confir- 
mat, verissima esse, i^uae tradat Dominus. *} Vim 
autem potestatemque form,ulae< mfapothm ug top ov^* 
¥0^3 omnium pptime intellexisse videntur, qui ti*opice 
interpretali sunt, vt denotet: re^ ahetrudores et veluti 
in gremio Dei reconditas penetrare ap xpanifestare ; de 
quo Qonferenda sunt loca Deut. XXX ^ 12. Rom. X, 6, 
Prou. XXXj 4. Baruch. lll^ 29. Eiusmodi res, inquit 
Dominus, non jiotest non cognitas habere Messias, 
i/cOt; TOip av^^oiTiovp quoniam de coelo venit, et p. coelo 
fuit; ita enim ro* tSv, accipiendum esse, bengb* 
Livs vidit rectissime, in Gnom. ad h. L et faUuntur^ 
qui in praesenti temporc haerent* Est autem hoc eSa- 
tum Domini notatu longe dignissimum; etenim disertU 
yerbis dedarauit, se in coelo fuisse et venisse de coelo^ 
quae de mero homine, ne legato qui^em aiiquo diqind^ 
yeiuti prophe^^a aliquo, .dici nuUo modo possunt, et 
vuni.feste indicant consortium naturae maiestatisqu^ 
diuinae, quod cum Patre habuit, antequfun venisset ia 
has. terra^. Atque in vniuersum, ex huius Euangelii 
locis pluribua, ve^uiU Qap. VI, 58. 62. XVh ^* XVH, 

"" V l^* vcrbls versiculi vndecimi quaesiuerunt interpTet^, qaan 
« ' DohBinhs vsns tsset num^ro muhitudinis, existimaruntque, 
- . ' eitm loicatlisiesfle vel do se in numero plnrali , vel suo et Pft« 

.tri^^ Tel siio et disospuloiiuii nomine. maldokaws an- 
. <fm statait, eum nec de se, aec speciatimde certo aUquo 

teste , sed in vniitevsum de bonis testibus omnibus locutnm 

e58'e, liisque •y*rbi« conrineri scntentiam' gcncralem, et qui- 

dem hanc: non solemn^ testari, nisi quae audiuimus, aut-Ti- 
^ dimos; quare, qi%omam me tam consunter lioc af&rraare vi- 

des, iiitelligere debes, me certo scire, teque credere oportet; 

sed hominibus incredulis et pcrtinacibus militmi testimonium 

ad crede&dujn satis es^ 



'5: reEqm^y enidenterpatet, soleunefmsse-DdmiiiOy 3C^ 
^cribere tenquam emn» qui in ooelo fuerit, de ooelo 
venerit et reditvms ait xn coelum. Ac propter luaio 
causam a Ipantie dicitur f uisfie apud Deum iam ante 
xerum omnium initia , et in gremio Patris; Xkp» /, i, 
18. atque in boc ip^ Cap. IIL vevM. 3i. a loazme Ba- 
ptista appellatus esse legitur: 6 Svta^iv if%Q(Aivog, ets 
• in iov ov^voS iQ%ifiBvog. lam vero w infyott de rebus 
notis intellectiique faciliQribus diota aunt; ra iimvQiitttm 
▼ero de rebus altioris indaginis , miuus DQti^ et ad in-* 
telligendum diificilioribua. Vulgo quidem pleriquci baeo 
de rebus ad r^;num gratiae et gloriae pertiuentibua^ 
iUa de rebus terrenU intprpretantur ; cui tamen inter^. * 
pretationi repngmore videtur seriea orattwi^* Sed ri 
iniytiu sunt: fi^ae in terra aceiduat et ante ociUm 
fiunt, ac deinde: quae faeile ah i^noquoque cogao^ci . 
intelligique po^unt; cdusmodi erant, quaie hactenusf 
tradiderat Dominus f^ipodemo, veluti, neoesse esse, vt 
ludaeorumanimi immutentury vt ajiter aentire, cogi- 
tare et agere discant, si potiri velint regno Messiano; 
haec quilsque facile inteUigere poterat, qui peruej^^sas 
opinione» et m,ares ludaeorum no^sot; ac propterea di-» 
cantur Tiini%gu$. Itaqne tfi ino»pminu sunt> propriet 
quidem: quae fiunf if^ coelo^ deind^ vjero: quae sunt 
reconditat (^tqu^^ etiamai manifestentur^ ad inlelli'^ 
genium dij^ilia; cuiusmodi eraut, quae in proxime 
sequentibus tradidit Dominus; veluti: Messias est Fi-^ 
Uu3 Dei; item: Messias morietur in cruce et moite suA 
beabit nou tantum gentem ludaicam, aed Gentile^ quo- 
que, omniuQque vniuersum genus humauum; haeo 
inovguPba erant ludaei» iiiorum temporum, hoc est, 
etai|t capita doctrinae sublimiora et recoadttay ^votij^ 
0ta appellauit Paulu^ aliquoties^ et Petnis: dvgpwiii^ 
^. Ep* III y i6. quae concoqiiere nuUq modo pqterant^ 
eoramque opinioni exspectationjque penitus contraria; 
qujfpe tum param aut xiihil ipteUew^ videntur de 



^aa io. m, ^*— 16. 

/ 

diuiiift natitfa ACe^siae, de mdrte eius ei safaite, ad vni-* 
veraim geilus humaitum pertineute; putabaut potius^ 
euxD iuturum ei$e pnucipem aliquem terreiiumy eun- 
demque longe illustrissimum, nunquam moriturumy 
{Cap.XIIy 34.) et perpetuo regnantem, gentemque 
ludpLioam tantum beantem , relxquaa vero gentes per-* 
dentem. 

Hactenu^ Nicpdemo, qiiaerenti de Mesaia eiuaque 
persona et salute, ostenderat Dominus in vniuersum, 
quam diffioile esset, ea explicare ludaeis , quoniam sint 
contra omnem eorum spem exspectationem^^e, eos« 
que ad fidem^ iis habendam, atque adeo etiam ad re-^ 
gntim Messiae ipsum adducere. Sed explicat tamen 
Ificodema, iBtegerrimo viro et disoepdi cupidissimo* 
Incipit euim ntinoy inde a per$iculo decimo quarto ^ re- 
spendere ad quaestionem de Meeeia. Et nunc sequitur 
locus ille kmge iUustrissimns , in <]uo espUcat Mesaiae 
^e, quia et quatis sit Messias, Non diserte quidem 
se proiessus videtur esse Messiam, saltem ^x hoc looo 
jpso eiusraodi quid noa patet^ sed loquitur tanquam 
tir, diuinitus missus, qfiem Nicodemus putabat ease, 
et explicat capnt de Messia. Et quonliodo? Nimirum 
pere. i4. i5. et 16, qui arcte inter se cohaerent, hac ra<-' 
tione : ScUicet vi Mosee in deserto serpentem 'suspen-^ 
dit; ita quoque suapendetur MessiaSf vt^ quicunque 
fide eum amplexua fuerit ^ non modo eripiatur e morte^ 
rsrum etiam vitam, eam^ue aeternam et heatissimam^ 
'^eonsequatur. Adeo enim adamauit Deus genus huma^ 
hum, pt traderet etiam Filium suumvnum» vt, quie^ 
qfus in eum crederety ab interitu liberareturj vit^m^ 
que aeternam ac hec^tam consequeretur / 

Igitur primum instituit Dominus Niicodemum de 
persona Messiae, Eum vero diserte appellauit FUium 
Dei, et quidem FUium in suo genere vnum^ fievoysinip 
eeque perspicue docuit, Messiam non esse merum ho^ 
ininem} quod pertinet ad ititelligen<feito c&dtiaiii miie* 



10. iti, i4— 16, iiS 

3lalim Memae; nxnulquesignificare Voliiit, non mddo 
Indaeos non salis prfteelare sentire de MetAia, dum eai-* 
'^ectarent merum hominetn et terremim priiicipem, 
v^ram etiaih teatimonium et ipsum, a Ni6odemo ipst 
fiributum, qood ^ Deo misaus essfft, quamnls magnifl-^ 
<$nm, tamen longe infra ip.sius dignitatem diuinam ^sse^ 
dquidein iHe niiiil adhuc allius videtur sensisae Ae lesu, 
nisi quod missus esset a Deo sic, Tt reliqui prophetae 
a Deolegmitur missi esse, et vt loannes Baptista mis-» 
sus erat; sed DominUs longe sublimius missus erat 4 
Peo, qui seniper f uisset apud Pali-em, antequam mit-fc 
teretur. Ac profecto hic locus maxime notabilia esl 
etiam propterea, quoniam exe6 euidenter inteiligi de-^ 
monstrarique potest, nomen: vlog roS Btov^ in ser- 
flione Domini ipsius non esse niuneris nomeil , sed na« 
ittrae; vt notauimns iam supra ad Cap. /, i4* Etenim 
Dominus foit iii eo, vt doceret, quis et quaHs esset 
Messias; atque eum non modo appeHauit tov vIop roS 
^foijf et quidem rov fiovofevfjf verum etiam ifers^ i5* 
diserte dixit, de coelo venisae et in eoelo fuisee^ quod 
de mero homine, neque adeo de Messia, qua ^tali, dici 
fiullo modopotuit; denique declarauit, ^am etfse ob'* 
iectum fidei , a quo pendeat salus cuiuscunque hominis^ 
immo vero humani generis vniuersi ; quod iti^Jem con-* 
venitnonnisi vero Deo. Ex quibus omnibua manife^ 
«tnm est, tov viov^u 6fo{/ inteliigendinn esse Filium 
proprie dictum, Patri parem, non tantnm quoad ne* 
gotiadiuina, sed etiam quoad natmam. Haec do pcr* 
sonaMessiae. 

Deind6 docuit Dominus Nicodemum , Messiam 
moriturum essey secu^ quam opinabantur exspectaban^ 
quelndaei, existimantes, Messiam nunquam bsse mo«» 
ritorum; atqne hoc est alterum caput doetrinae d% 
Messia, quodDominus hoc locotradidit, pertiiiens a4 
opus Mesiiaej vt iUud ad personttm eitts, Aiqne i^erei% 



w4 ip. III, i4-r;6. 

cillo quid^nkquarto et decimQ aenigqiate y^us ett et 
•x^plo. Nblebat enim data opera verbis pr^priis lo^ 
qui et dicere : JHessiaa cruci offigetur^ itaque exemplo 
vsus eat; auspendefw, vt serpens iUe; quemadmodum 
in aniecedeiite Capiteip re simillima ybv^ erat exemplp 
s |onae vatis, Saltem nec in loco apud Moaen indicimu 
vUum est, Jsraelitaa adsp^ctu serpentia de morte Mes- 
siae admpoitoa fuis$e et cogitasse^ pec Dop^iinus hoc 
loco disevte dixit, sei-peptepi iUum suspemum fujsse, v^ 
praefiguraret mprtem ]\|!66sia«, quod coliigere vo^unt 
viri docti ex hoclpcp; dTOique ppn se cum ^^^rpente, 
fed mortis ge^u^ et causam cupi suspensiqne serpentis 
comparauit? Yt enim JVfose^ seipe^tem suspendit et 
omnivim cqnspectui exposuit; ita Messias suspendetur 
et omnium conspectui exponetur. Et vt Hlfoses serpenr- 
tem suspendit eo cpnsiiip, vt sanitatem repqperarei^t 
Israelitae, serpentum morsu in deserto vuhierati; itii 
Messi^ sqspendetur, hac de cau^a, vtsalutem recupe-s 
rent homines, pemiciei obnoxii. 4^^? ^t yerbun^ 
i\^9n^nf^it ipsum vsurp^it Domii^us alias qupque de 
mort^ sua, in cruce subeun^a; et loannes de mort^ 
Domini diserte explicaqit Cap. Vlll^ 28. Xll^ 52, 35, 
^Yerum quae hic dixerat pei* figurai^ , propriis verbis 
repetiit persiculq decimo sexta, ybi to tdofxtv pos^et 
•quiden^de destinatione expBcaii, sic: dedit, dona^it 
Filium euum^ ^ed obstat series oratiopis; p^iqimn^ 
-enim addpndum fqisset^ cui donauerit: air^, scilicet 
MOjutt»* dcinde antecedjt verbum vv^^^i^a^, quod vt de 
morte haud dubie est intelligendum, ita etiam ro tdf^HiP, 
quod iUi plane aequipoUet, et cui eadem vis, idem ef- 
^lus tribuitur, expli^andum est de mortp^ vel stri- 
43tius, vel saltem latius accepta, vt reote iudicaujt 
JCM RY a Q s T o M V.S., Ifom. XXVIL in J[o. Demque 
^erba diihafiv et naQo^ldo^nk, quot.iescunque vsuipata le- 
I^untur de Domino nostro, sic, vt vel Pater Filiunif vd 
Jbiiiua sie ipse dcdisse dicatur, toties exprimunt mortem 



10* iii^ x4— iR ia5 

eiuB, suscepitan ad aalutem huinam g^eri^i quai*etra-r 
ditm esse dicitur vni^ ^ih^» ^^1' ^^ ^ na^a7irc»/iar« 
lififSvj Tel etiam ivrlXvti^ vni^ numov, lo^ VI ^ 5i. 
LUC.XXII, ig. GaLI,^. Rom. IV, 2S. Vin,S2. 
a. 2Vin. //, 6. 2Yf. //^ i4. rellqua. Vnde patet, per 
TO* iiwxiv Dotninum innuere voluisse mortem suam, et 
nominatim quidem, vt.ex verbo vifmi^vw tntelligitur^ 
aupplicinm atrocissimum in cruce , non exclusis tamen 
miserii^, contnmeliis vexationibusqtie acerbissimis, qui-- 
bus tanquam infimae conditionis homo oppressus fuit 
per totam vitam^ Porro de causis et effectis mortie 
suae instituit Nicodemum 5 quod prae caeteris est nota* 
bile, nec facile vspiam i^uidentius explicatimi reperitur^ 
quam hoc loco. Eteniili cnusas niortis suae /commei^ 
morauit duplicisgeneids, quarum oftera pertinebat ad 
depellendam perniciem a genere humano, altera vcfro 
ad acquirendam eidem felicitatem aeternam. Ac per« 
niciem quidem expressit verbo <f7ToA/a^»i quod inter* 
itum significat ac de animo et corpore didtnx:. Eam 
autem fnisse constat duplicis geneiis,^ partim hominibu* 
omnibus communem, peccato primo contractam, ni- 
mirum mortem , quae in Scripturis denunciata es^e le-> 
gitur tanquam poena peccati, partim vero etiam pro- 
priam, quam quisque sibi contraxit suis ipsius peccatis* 
Felicitatem antem appellauit Cta^iv, pai*tim ex vsu4o-r 
quendi Hebraeorum, qui hoc vocabulo indicare sole- 
bant vitambeatam^ partim quja in ipso estvita, Cap* 
I, 4. hactenus, quatenus et habet vitam in se, pari 
modoy vt Pater^ Cap, V\ 26. et aliquando tribuet. Vers, 
lA. eq. et Cap. XVII ^ 2. AppeBauit quoque fwif» «AJ- 
9tov, non quatenns demum est in altero saeculo exspe^- 
ctanda , quam potius in vniuei^sum , quatenus est per^ 
petuaf initia habet in hac vita, perfectionem autera et 
iconsummationem in altera. Cap. IV, i4. ^itur etiam 
effecta mortis eius sUnt dupHcis generis , quoruih alte-^ 
f:um est itt liberatioDie a pemibie ^m coflimniii, tuni 



126 j[o. m, i4 — 16. 

propria/ siQf yt neqae oitereat genus humazium i^ 
zaorte, neque poeuas darQ ten^antur fideles propter 8ua 
ipaorum peccat{i^ vt potius a poeua communi omnino 
omnes, a proprlis aiiiem credentes libei^entur, llbera- 
xique p06sint5 altermn v^ro in instauratione felicitati^, 
qu^ est in vita qupad animam et corpu3| eademque 
aetema ratipne homii^um omnii^m, beata verp etiai|i 
jratione piorum in hoc et ^Uero saeculo. Gonf. si plapet 
Proliiss. de opere Chriati salutari et de resurreciione 
mortuorum benejicio Christi, in QpuBC» TheoL p.* 4Sa. 
tfg<jr, ef 469. sqq. Tum Dbminus non sine^cauta dixit: 
«09 noifftQv, praeter ppiujonem ludaeoruin^ contra quan^ 
|ilaribtis disputauit iu proxime sequentibus, -subiecit- 
qu^: iP^nag 6 mmimtw u»t. L vt intelligeretury lialutem, 
n> Measia e^pectandam , pertii^re nop ad vnam alir 
quam gentem, sed ad genles omnes atque adeo ^d ger 
nus humanum vniuersum, destinatapaqup essp credenr 
tibuii ad vnum o/nnibus, et Messiam esse seru^torem 
nonludaeoirum tantum/s^d omnium populorum. Depi- 
qne haec omnia tribuit part^m amori Patris*erga homir 
tietf omnes immenspetpropemodumincredibili; (videtur 
eoim Domittus haec admirabuadus dijdsse|) vtintelli- 
gatur) essehoc depretumDei atque instij^yUtam sapien? 
tissimumj.partim vero fidei^ iti^^m ^pntra. ppinionem 
ludaeorum , qui se solos arbitrareqtur caro^ e9se Deo^ 
et salutem omnem lepeterent ab obseniatione Isgis Mor 
aaicae^ in primisque circumcisipne et id genus aliis rer- 
bus e^terois. Est vero hic locus .notabilis etiam prpr- 
pierea^ quoniam e;c eo intelligi demonstrarique poteat 
vera notio Jidei , quam requirit Ppminus ail tenendam 
saluiem* Ac formulam : nioTivHif ilg Aj^effirpVj yidimua 
supra ad Cap. /, 12. denotaire iu vniu^rsuiQ: lesum 
euscipere talem, qualis describitur in locp quoque^ 
£aimuei:o hoc loco ae d^pripsit tanqua^ Seraatorem^ 
qui esset Filius Dei iu suo gen^re ynusy qui moriturus 
essei in cru4^ hac d^ wusa^ vt, fHl^isqfm ^mn emple* 



lo, 111, x4— jl6. 127 

xns iiierit fide, non peroBJt^ jsed dcmseqTurisir viuum 
aeternam, qui deniquehoc ipso consilio zoissus esset^ 
Deo pro ingenti eius in gesitts humtnum amore. Igitur 
flpectari voluit Dominus iu causa salutis spectandnsquf 
est Tt tali5^9 qui est Filiusr Dei vnigenilns, qui mortaui* 
est in cruce ad depeliendam a gepere hMWi«Tio pernic- 
dem extrem^m et impetrtmdam aetemm viftam, qool 
denique hoG fecit consilio Dei delibemto, eoque longi^ 
benignissimo. Hinc obiectum fidel, quam dessderaifc 
Dominus ad tenendam saiatem, est pai'dm Cbnstas^ 
Seruator, qoatenus est Fihua Dei, et in cruce mortuua 
«d acquirendam btmiano generi liberationem a pernir? 
cie et vitam aetemam, partim vero Deus Pater, quater 
nus^ita voluit et instituit, vt moreretur SeruatoB suaip 
que morte acquiceret libesationem a pemicie e% aeUar^ 
nam feliGttatem, vtqi!ie ab eo sahUem repeterent^ quit- 
cunque eam consequi roluennt. In hac causa itaque 
Seruator sp^tandua est non tantum quatenus est homo^ 
aed qoatenus eliam esi Fllius Dei, non quatenus diM^tri^ 
aam diuiniuai tcadidit) aed quatenus mortuua est in ye«- 
mam pedoatorum; quam Paulua appellauit-Tv/or^y ^p rif 
mtftMM Xfi9n£L Ram. III, ^5. Haec eat basis totiua 
operia Quristi, eum nempe esse FiliUm Dei et in cruce 
mortttum; aliaa nee tmpetrare potuisset salutem, nec 
oonferre poeset; quaaiiBm vero est Filius Dei et salntem 
aoqui«|uit nkorte^ aua, propterfa Pater tradidit hane 
ipaain aahilem knmani genena in manua ejus^ siue, vt 
loqnitur^ poteatatem ei dedit impemumque in genus 
humannm, con&rendi sahitem vitapique aetemam 
ommbua^ qniennqne oi se crediderii^t. Cap. XVII, >« 
Igitur manuMi^f iig avrov est: credere, lesum es^e Ser^ 
vatorem takm^ qot attFlHns. Dei et in cruoe mortmis 
cx decreto Patiis benignissimo, maqut piorte impeti^a-* 
^erit, vt, quiimnqne Tolucrint, a pe^iicie omni libe^ 
3pari vitamque^ternamtni^vepeaieal, atque adeo ab 
hoc SecHataBeji f^ilio Hm. itt,in «nice mortao^ hbemtio-* 



128 V lO. Illy 17« 18« 

ncm a pemicievitaxDque aeternam expetere alque txr 
spectare. * 

Quae sequuntur inde a versiculo decimo s^ptimo, 
proprie ad ludaeos peilinent, et haud dubie dicta suni 
•a Domino contra opinionem illam impiam et in genus 
jiumanum iniquam^ cum existimarent ^ Messiam non. 
ausi ludaicium populum libertiturum , reliquas vero gen* 
tes omnes suppUciis atrocissimis affecturumy penitas*- 
que perditurum esse. Neque enim , ait, Deus ablega^ 
^ii Filium suum in hanc terram, vt mundum perde^ 
ret, eed vt eeruaret mundunu Etenim vocabulum 
mefm) variis modis vsurpatum reperituTi vt aiiasy no» 
aninatimque in sermonibus Christi apud loannem, ita 
^tiam hoc loco, vbi, saltem in formula: ntQiviw tov 
^miefAOP , haud dubie in primis intellexit Dominus et in-r 
4elligi voluit Gentiles ; verbum n^t^w autem pro nttra* 
'Mgl^f^v diciy in promtu est, cum ex perpetua coosuetU"» 
kUne Scriptorum sacrorum , atque adeo etiam profano-r 
rum^ tum in primis hoc loco ex verbo opposito atiC^^v, 
quod vt beare denotat» ita illud ^lgnificare patet: pu-^ 
Tiire, interimere. Sensus igitur est hic: Messias venit^ 
3ion eoconsilio* vt Gentiles supplidis afficeret ac per^ 
' fderet, sed vt eos aeqiie ac ludaeos bearet, hominesque 
lomnino omnes e peinicie ereptos ad feKcitatem addu-- 
ceret. Atque id denuo inculcauit Dominus eequente 
vereiculo, osteuditque, salutem, a Messia ajcqtnrenn 
dam etexspeclandam, .communem esse omnibuA gen-» 
tibttSy eamque non minus, ac. pesrniciem hominum^ ai 
causis extemis pendei-e, vt opinabantur ludaet, non 
eeruari ludaeos, quia-Iudaei sint^ nec damnari Genti-* 
jles, quia Gentiles sint^ sed seruari quemcanque ex 
quocunqae populo, qui crediderit, danmari atitem, qiu 
non crediderit) aiue ludaeua fuerity siue ethnicus. Itii 
enim perrexit: jguicunque demum ex omni genere ho- 
minum fide eum amplexua fiurit^ non perit^ perit aur* 
iem certiseUrm, fia. emm repudiau^ritf quoniam fidem 



10. IIX, l^ ^s^ 

iienegamt FilioDd pnico. Nem v»ba; ^ 9t$xfittui, 
yel de certitudine perniciei intelligi posaunt, vel de 
praesente pemicie^ sia iam niinc infeliz est, nimiruia 
quia yitiis peruersi^que opinionibus inhaeret^ uec se 
adduci patitur ad fidem in Messiam* Haec enim est 
Teii3sima miseria et causa omuis miseriae inrelicilatis» 
que, eaque tanto maior, quanto grauius crimen es^ 
repudiare Filium Dei ynicum , et quauto maior felici-» 
tas, culus iacturam facit, qui fidem ei deuegare ausua 
fuerit. .Atque haec quoque causa fuit pmnis periiiciei 
populi ludaici vniuersi, . vt Dominus ez in^tituto doouit 
%fersiculo decinw nono • sciiicet pessima eorum sentiencU 
▼iuendicjue ratio> qua fiebat, vt nec lesum Messiam 
agnoscerent^ nec vim doctriiiae eius caperent, neqiie 
jadeo fidem ei baberent et regno Messiae potirentui^ 
immo vero eodem exclu4erentur* Namhaec eat^ in- 
quit, cama perniciei hominum^ quod luci oblatae ie^ 
nebraa praeferunt^ quoniam mqle sentjiunt et agunU 
Etenim in b^s quoque proxime respexit Dominu^ a4 
ludaeos^ cum singulos, tum vero et^m atque in pri» 
jnis ad populum vniuersutn; ncc tahtum locutus est da 
.poenis vitae futurae ac damnationeaeterna, verum de. 
Tntnei*sa pernicie totiua populi Iti bis quoque terri^^ 
qiiae erat in reiertione a regno M^sslae, in eueisione 
tempii, vrbis ac totius reipublicae, et qfaae sui)t reli» 
qua; quam mlseriam , kglanf, aliis mukis modis bra^* 
dixit, *) eiasque causffm nullam aliam esse docuit^ 
quam iudaeorum opinioned peruersas et mores pes- 
«mos, Nimirtim lesus, aucior salutis omnJs.« n» 
i^g TO akii^HfOP, {Cap" /| 4 — lo^) vetiit uf hanc 
i^rram, venit ad suam ipsiua gentemi cui pro* 



•) Nonpc itk Wft Mattk. XXtP'. Lkti XtX^ 411 i^. ^ 
Cap. XXL kim^w Jo. XVI ^ 11. vbi ^er tifr n^i^iv H ti 
mQlvig&a& idem iudicilim, populo ludaico iinmineiis^ 
jUnii^u» xnititiam iDtcUcxUi ^Uiugl imiuic liot loco^ 



^5b 16. 111, 20. 21 • 

teisdus «rat ac in pritnis destinatus; verum haec Ipsl 
gens,, hi ipsi homines ^ytimjadvfiikKov ro aMroc, >7 t^ 
^iag, id est, non lucem dilexenmt, sed tenebras^ siue^ 
praeferebant luci tenebras , doctrinae lesu suas opinio- 
nes de Messia^ fidei verae, quam lesus tradebat, stiam 
"spem exspectationemqute vanam , j^raeceptis Domini sua 
^raecepta, iustituta, ritus, felicilati spiiituali et coe-^ 
lesti corporalem et terrenara^ cuius rei causae erailt 
';pcruersa eorum seiitiendi viuendique ratio, opinione^ 
-et cupiditates terrenafe et mores impi*obi: «/y /if hopriQ^ 
avT&v xu ifya* Atque hanc alias quoque Dominus do*- 
^t esse causam pemiciei populi ludaici^ veluti Matth^ 
'XXITy a sqq* Luc. XI f^, 16» sqq. quae loca ad intelli* 
'^eadiim nostrum sunt cdnferenda. Ad extremtmi 
&iemdiceadi'fecitDominnSy ^peraicuto vu^imo et se-* 
quente, loco quodam communi, quo ostendere voluit, 
*^tiantum d^im^nti affei^ant opiniones praeoccupata^ 
Teiitatis religionisque atudio, atque doceri^y honiine^^ 
'opihionibus ) sexUibus, cnpiditatibus, ifnbribusque per^ 
'versis imbutoSy tepudiare veritatem> omnefnque me<^ 
iiorem institutionem et (k)gnitionem, dam vero amai*6 
«tqiie admittdre !non nisi ingenuos et int^gix>s atque ab 
opinionibus antecaptis alienos* Subiecit ehim haec^t 
ndm quicunque imbutus est opinionibua moribusquk 
peruersis^ (naim vtrumque exprimitur per formulamt 
g^ttifXa irpiainiiVf) auersatur ludem, id est^ cognitionem 
et institutionem meliorem, salutexnque ipiaxh, 'atqu^ 
adeo etiam im{)edire conatur apud alios, nec se^^sttbticA 
luciy suas opiniones et mores suos non facile sub ^!sa^ 
men vocauerit^ liec vocari siuerit, nfe erroiis cdnuin* 
catur$ prodit i^ero^n tucem^ qtii recte stntit etngit^i^ 
eensus et mx>res ipsius conspicui fiant ^ vtpote-xfohmtttti 
diuinae consentanei^ £tanm tce ^uv%a, quoninm op-^ 
ponuntur vocafmlo iln^dag^ quod dehotat: vetump 
Betiy veras opiniones et recte facta, non tantnm signi- 
ficant male facta, verum^etiam male cogitata^ opinio'-^ 



V 

^^$ar, dBmiMtt dediUm e$m wo, «Hr» 4^1igeuttt^ 
Mi amanUm tam veri^ ml^ ejsm iiegx, t)fM^; ^nat ^ 

n(fmM est : chnosium mse errmbufi M ivitii^ Atqi)^ 
MPL bia qaoqu» fiKito infHigye Jiico^fmm f^ IHH^t et 
AheheJLf qaod ^fim^ velHit I>Q«uaii#9 Mfp^ M vir 
.ddbatwplane iii^iNhafaife, fimleifiasi KfBP*p9 certiMV^ 
Jkieqtie fatacQtn .Mfe, yt IiMbittf iiiei :i)^(WVI<9 «p^ 
aiumei c npi di tafp iqne teraems M^fiffofit, AcifUMn laeKi;* 
tem indueriixt, aiottwigue nt«(»:ffl nuMnm ^lioqam vfkr^ 
jtxtuerint, alque ^dep Ji^ti de ooiu» <g|i|prmi fuieriaty 
«egno MesMe nm modo nim potiimtiiry «Ftfniop^ «id^ 
^tiuB eoexcluaiy ad .pemipiem mmmem detrudimtur* 
lateUigere Tero etiam potarat lioc, MeinMi eiae Fijiimpr 
-D^, Seniatoiem UQH^tantumlQdaeorum, verum etiaip 
'XSentiiiom , bominiun ommiio omnittm , enm moiitOf- 
«omeaseinGanioey «uaquemartielfiscturam, irtaperf^ 
«icia liberari actMmamque Mlutem adi^eo po««it quia* 
^ne^ etqoe lioc.eMe conailinm Dei ratiooe lleMiae pro* 
jnisai, ineQqaedooanM(ntnm/amoria..eiaaiogmU8 iUor 
irtriflsimnmi a4eoqae oponeve homiacp immea» hunc 
Seruatovem fide flMdpere, ^ peraiflmi raatdere et aar 
Itttem olilinere yoliierinty .ne&ndum.^MO aoeliifl .oonv* 
«nittere, ^biqae ^miieifm ad«qjfl^fre^ qj^iflquifl /mi^' 
«^ndianeriL . . 

Sed D« loaoiiem ad.deman«tcn4am.diuiu^ Ie«ji 
Domini maieitatem, iikifltraadainque atque explicaiv-^ 
dfliii operifl ip«iafl «nat^xam atqw» >exceUenliam , ^uam 
OK infltitnto. retniflWjtfti^ne^eyplicftre »yoloit in.hiK:. di-* 
«ino opere, Tflum qnoqoe e««e rividimnfl ip priacipip 
mofl ol^notiesy ^vt eo m^ifl fidem faeewt l^gcntibtt«y 
naetoritate loaidiA.BHptisUe, ^qnae.apivl lodaaoa eret 
■ M i riBia . Atqa0liiieoqiioqa0>omwafj6iit,,qaire an^ # 
megntMio eecupdo.M vwewno. onmfloemaparet «ermo* 

1 9 



^cl cljisictpiilpj^u^s*^ iB quo' cdnti^a ipsorano spem. opiniov 
nemque insigniter lauda^set vehementerque . comfnea^ 
dasset Dominum/ seqiie, qui ipsorumiudicio magni 
aiiqtrid esse videretur^ ad illius sublimitatem nihiles^e^ 
disei^e professus fiiisset; • ' 

Etenim lesus, cum.aliquamdiu.commoratetttr jia 
Tadnea^ lotone 'baptismo imtiare pei^ente populi muU- 
^itudinem^ non quidem ad iordanem', Tt ab inifipso^ 
littts erat, sed in obscunore loco , cui nom^n lerat Ae^ 
tion^ tifiluelite tanien aquarum . copia , nbndum enim, 
erat' iH' vincuk conieettt«, et ipse bcqptiisare institue*- 
<bat pier^discitiulos, (cohr. Ccxp. If^j u 2^) it^ quidem, 
H^t baptisnHis eitXB ab iiisigni populimultitadine expei- 
*teretur) loannis vero minus desideraretur, atqueaden 
4n ^ontemtum abirie videretun Quae quidem r^s ve^ 
'liem^nter cbncitauit iJiuidiam discipulorum sectatorum^ 
-qn» loannis aduerstis lasuniv (gioriam ^nim, vt fity 
inuidia sequitUi'^) iniquum esse.exisUmantium, vt, cum 
ipse nnpet baptizatus.esset a loanne, seque velatipro 
Yliscipulo eius gessisset, ac testimonio ilUus popul^ 
commendatus fuisset ac yeluti inclaruisset, (solbtenim^ 
qui.minor eftt^ maioris testimo^io commendari,) nimc 
'Tepente ilfi sese aequax^et^ immo anteponeret, salteijk 
-^b aliis antepouer^ur, verentiumque^ ne pei* illum 
^jpraeceptori^^siM) eiusquo baptismat^ auptoritas> quans 
in dies augeri cupiebant, obscurata immiuueretur. Nes- 
*q'ue inuidebftiit tantuiii discipufis Gliristi et (^risto ipsi, 
^erum eUam pexsuadere conabantur populo, bapti^ 
•smumsui pracceptoris esse dig&itatis maioris. bapti-*' 
smate discipulopumiesuy.quippe ipse aloaune fuerit 
1)aptizatus^ teutabantque ailicere liomines^ ad samn 
fraeceptorem, n lesu vero auerter^/et, .quiper disci^ 
pulos lesti baptisnmm «suscepissent, . taxarfe^ atque its 
auctores extiteruht inu}tae'Controud:*siae (^mi:Iudaeii 
-de baptismate lesu et Ipannbk Etenim C^jrtiint ne^ 



qua$stionein'de baptismatelesu. ef foamiiis j*tter effica- 
cior atque iusignior easet ; verbis autem: i» veSv fitx^r 
tviv Voiofwoi;, indicai^ij quaestfOnem illam contrauer^ 
fliamque excitatam esse a drsrcipidisloanhis, *). vid^mnt* 
lam interpreles antiquisshniv velutl cilRTSO*8TO-j* 
Ji V3 in Jo. Ham. XXIX. **) Eedio v^ros *Iov»ulw'r 
recepta in libris editis, habet quidem sensnm admo-* 
dumcommodum, vt scilixiet discipuli loannis mukum* 
disputaueiiht cum ^udaei^ ^luribus de praestaiitia ba-* 
ptismatis loannei, occasiphemcjiie pfaebneidnt 'oontro^ 
Tersiae hater ipsos Indacos de hac re. In vnineftum 
enim tum part^s fuisse videntur inter loaniiTS as«ecla«. 
et ^ectatorea lesu, illis loannem Cliristb praeferMEiii-9 
fcus, his GhristD potiorea partes ti*iburatibu9 eumqua 
tanquam Messiam amplectentibus. Atque iUorum'qai-<t 
dem non pauci ftiisse 'iidentur, in primi» <le ie^ta 
Pharisaeorum , ctd in nonnuUis- simtl^ erat dwciplii»»" 
loannis, dum et ipse Titam seueriorem et* iiurioren!! 
agebat, et discipulr quoque ieiudiis orebris vaeabant 
et fortas^e etiambaptizatia imponebant; Tnde d» hif 
rebns ipsis booiia est'a]iquando disputatio, cur dtsci-' 
piili loannis, itidemqne Phari^aeorum, crebvo itMnnaV 
rent ac precibiTs "vacarent , Christi vero •pJ)pill«iterr 
viuerent; atque^etDominus ipse aocusabatur,. tiinqiiam^ 
cund hominibus fkgitiosi^ conuiuaretur. Jllaf f A, IX, iij? 
9qq. Ncc improbabilis bpinio est 8^H'l.'£B.i9 taWse-? 
ctatoreft loamUs, tkiique opinioxie occupato^ fuisaei eos^ ' 
Be quibbs esl Aet. XIX, 4; ac propterea Aecesse -fiiisse; 
vt iteram baptizarentHrj et quid^m in*lesu^:ll6«#iainj 
Htque-iUam cpnttrouevsiain si^eculc demuiii se^uhdo so^ 



^ FoiipdKlam ipsaxn f ^cziptQzil)^ gn^cis illiuiraTQXifc |IA.- 
VHEZ.. Ohss. Heroi. et ktfkxvs. * 




l5ft Id. III,' 95. 36. 

pitafii ^oS$lfb* llectM «lla eatisa tait^ tpxBxe loaniies 
aliquandDt rl ItfatUiaeus habet Cap» XI, i. sqq. duos^ 
dMcipulorttm aUagaret ad lesum, vt ex eo quaererent^ 
vma «Sfl»et promiwi» Messias, ao. alius exspectandusy 
qnaiB vt reetiiii de Cliruto senttfe discerent; et Domi-« 
Wt^i^» quandoiia reflpowum dabat huiusmodi: re«- 
Bonciafta loenm, quae yidiatia et audiuislis, Acilicet coe^ 
OM visttm^ daudoi pedmn vnim « leprosos 'sanitatemt 
fliirdoa auditnmt mortuos vitam recepisse, hominesque 
tenuia aortiB salutari dottrina imbui, sed beatum esscy 
qmiti Me non offimsusJ^erity hoc responso et eorum 
inuidtam^ taxare^ et meliua de ipso instiiuere, ac mone*- 
te eos ^luit, Vt ne ex tellci doctrinae euangelicae suc- 
cessuoccasiottepisumereat, inale sentiendi agendiquei 
9ftm t4tina terba iilius loci in primis pertinent ad di- 
aeipulosIoa&Bia emtunque inuidiam aduersus lesum, vt 
veette vidit BEAa m y a» Igiiur res ipsa admodnm fauet 
leetiMi Ireeflptae: 'lovi^tlmv. Sed probabilior tamen 
Baud Aihie eat lectio: 'Joviothv, ob rationei criticas^^ 
qtxAra eate in textum repeint GmiBSBACHiva. Ita 
arisnk) vt de to lantom dicamus, cHEiraoeTOMTa 
H e. cBaerte nom modo bgit, aed etiam explicauit huno 
laolmdl^ rao l^qim ludaeo» eoque a disdpuhs Christi 
Wptkatd, qwai adorti fuissent loanms discipuli^ cui- 
fuejfOfouadenvoluisaeiit, baptiama suikn habere ali«< 
quid alnpUua baptisnute discipulomm lesu, Sed totua 
UcQs €i^ t.T5 o a T.o M I dignufi est^ qui legatur. BMHfT^ 
liBii attlam eomecttira^ legi iubeiitia: 7^oJ« nobia 
fcddem iin|irobabiIia Videtiir esse» 

j^itur subirati msigiatrum afiquando adeunf , exiati^ 
mantesy illum indigoe laturum et senere cohibitumm 
.Mae hanc aemuktionem « auasque querelas ad euni m* 
^AmStiXSe^^mt^i&itkt^m^^^ Jnhgiater, ^ nuper 
fuit apud teiuxia fdrdahim^ quemque mhgno elbgio 
^harah ^ f» Vi ^e iapiisffia "i^tUuit , m ihgens cppia 
ititmmVi^. ^aeb Vmfba ^QcfeiiuUi quidem^ ^duti 



HEVMANNTfl, in partepi mfUorein inl^frp^UFi teu- 
tarunt, tanquam disdpuli loannU Vimerat).\^idi lejdux^ 
.susp.exei]nt, modo a loanne p^tiorinti Yt illam eaa^^- 
ipjds expUcaj et ^ccuratius* Yerui^ rectius ]^9f^j^ ^^S^ 
videntur stalui^e, qni yiraf ^9^9 integros ^as^. std^ 
admodum imbecilleSj^ tfd^ iqQdp excusari sj^tis non p^9^ 
e:?^i5timarunt, velut^ EKjVaxva, «J|N0S1.|V9, ^^ify 
iEiivs, et ex antiquipribvu» CHBTapf^oitVS) ad 
h. l. cuius yerba ha^ 3un(; C^iorvncoff yio ^X^M 4it- 

TTOog uvtQv di voV Xg^itf * et pflfp^ if^)er^ecti^: «Dtjjra 
^Xffov, axiiioTiQov ixk diamii^vg^^ tfat ^diw^ q>ilpmUa^ 
ivxig xa^agoi OSensi aHtein ^rant duplici. ci^i^^ .priT 
mum quod lesns , qnem e disfjpulprui^ n\uncro .eisc^ 
sequeipsum, ezpetendo sp^cipia^doqu^ b^tptisipate, di-t 
scipnlum loatinis professum fijissf; pu^rfut, 9f\ a mfigi:?, 
stro segre^are et ^ia|;istrn(n ager^i ac baptfs^^ iT^tir^ 
tuere sustinuerii^ deinde» quo^iam, igffptus oiiinibu||i 
et loannis demum ^log^p populo cdmmendatm» ad de^ 
trimentum famae auctoritatisque loannis adeo inclaru^ 
rit, vt longe maxima pars ^ins b^ptifma expetere^^ di"^ 
sciplinamque sectai*6l;Ur. Ctenim verba dis<^'{a49riun; 
4 cv ftifiaQTv^ilxag, 4iP^^ cQnsuetudiniiGcraeco^luo con-»^ 
venieiitissime CHavsQ9TQitV3 intei|i^eita1;us e#t hoq 
modo : oV ov iUt^n^oV ffii^o^ Mal nfQiffUn^aw ^Ui^ag^ 
Keliquorum verborum interpr^tatio ejSt in pr^mtn. 14^? 
autem patet ei^ hoc Iq^Oj^ discipulos Ioan|iis ]t>aptisma cfi4. 
praeceptoris pi^aeferendum e^ faaptismati Domitii exi-».^ 
stimasse propterefk,.quonia^ et ipsp a loanne t^apUMit^ 
tus fuerit, eiusque a^eo di3cipulus ^\. . «. 

Yemin Ipanpes hop im|Qodi0f^ frga ^ f^n^im^ 
hancquf maUgnfim cle lesn opinionem jc^^'gaji|$'#ijlf.9:Stl 
cstepderet, qw quwtum? PVfi*.<«IWi ^/^ iV^^ 
tgjuideijci alque jfl.yn^ueFSum:. (ion,.p^^ «^sit^MBIail 



1% Id. tUf t5. 26. 

pUM ^oS$lfb^ 9^PP^ ^"^^ catisa tuitf tpMxe loaniies 
aliquaiidD^ vl Matthaeus habet Cap* XI, u sqq. duos^ 
dkdpuloram ablagaret ad lesum, vt ex eo quaererent» 
mtm tfflaet promim» Uessias, ao. alius exspectandusy 
qnaai vt rectiui de Chxisto sentire discerent; et Domi-« 
wsifm^ quandoiia reflpowum dabat huiusmodi: re- 
mmciafta loanniy quae yidistit et audiuislis, Acilicet coe« 
o6a visttm j daudoa pednm vgnm ^ leprosos 'sanitatemt 
aordoa auditnm^ mortuos vitam recepisse, hominesque 
tenuM sortii salntari dottrina imbui, sed beatum ess^ 
^i» Me Qon offimsus^erit, hoc responso et eorum 
iKuidtam taxare^ et mdiue de qpso insdtuere, ac mone*- 
te eos ^luit, Vt ne ex £dlci doctrinae euangelicae suc-* 
cettu occasionem smnerent^ inalesentiendi agendiquei 
9ftm t4tina terba iilius loci in primis pertinent ad di- 
aeipuloilocnBia eorxunque inuidiam aduersus lesum, vt 
«eelte Vidit s&Aa m y a* Igitur res ipsa admodnm fanet 
leetioili reaaptae: 'lovittlmv. Sed probabilior tamen 
Band Aihie eet lectio: 'Jovialov, ob rationei criticaaj^ 
' qiiAra eate in textnm repepit geibsbachits. Ita 
ail«k> vt de to tantnm dicamns, CHEYfloSTOMTa 
L tL dieerte tum modo legit, sed etiam explicauit hunn 
laeim46 vno i^qm> Iudaeo> eoque a discipulis Christi 
.Wptiiatdy qfWl adorti fuissent loanms disdpuli^ cui- 
fue jfQtsnaiien voluissent, baptisma snikn kabere ali-^ 
quid alnf>Una baptinmate disdpulomm lesu. Sed totua 
l^ns eAt.TaosT.OMi dignus est^ qui lc^tur. bskt- 
liBls aMam eoniecttira^ letgi intMmtia: 7^o^« nofaia 
^pddem iin|irobabiIia Videtur esse. 

j^ictur subirati mi||ialrum ahfuando adennf , ekisli* 
aiantesy iUum indigoe laturum etsenere cohibitnmm 
aue hanc aemulationem « auasqne querelas ad eum! uf 
^i^slhilSA SfXAt&it h& Vtel^: huLgufter. ijfaf nuper 
fuU apud U iuxia Torddhim^ quemque mhgno etbgiQ 
WrUlarah ^ is Vt ^e hapfWia "i^tauit » m ihgens copia 
itttmimVf^. ^aeb V«^ iidiiiiuUi qnidem^ yjduti 



10. jn, 9^'^n^^ V^, 

tarant, tanquam disdpuli loauni^ Vjeiierab.\^idi le^un^ 
.susp.exermt, modo a loanne p^tjariati Vt il}am ^^u^fiij.; 
ipsis esplicaj^et ^ccuratlus. Yeruip rectius |ui.nd ^^}ff 
videntur staluisae, qni yirQ) \^(?if integros ^^as^, a(t(f 
admodum imbecilleSj, t|d^ Wfiiq »cu5^i s^tis non PQ,9^ 
e^dstimaiunt, velut^ EKASH.vs, «J|N0S1.|V9, »S1\ik 
1.EB.VS, et ex antiquiipribu^ CHBT9P#70)|V6, ed 
/i. /. cuius yerba ha^ sunt; Cnl(^nms fol^ *X^M ^ 
ngogxovi tQv Xgh^ov fitK^nx^fs of (tu^wfv^l VcufliryoVj i(^( 
TTOog uvzQy ii »oV Xip>(rro?' et pfi^cis. if^)er^ecti^: «ptjjfa 
ikffov, axtUfniQov #r# dkaMiiffUvQ^ ^ ifai Qifiim, fjpUpfs^fiia^ 
CvTig %a^aQoi. OSensi antem ^rfipt dQplici. caijis^^ .priT 
mum quod lesns , qnem e dispipulorurpi n^^ncaco «ei^ 
seque ipsum , e:|^petendo sp^pipiapdoqu^ ^tisipate, dU 
acipnlum loannis pi*ofe^iun f\jissf; pu^rent, 9Q a mfigi:?. 
stro segr^are et i9a|;iatru(n agerfi aj3 bfiptffi^fi' iqcti^ 
tuere sustinuerilj deinde, quoniam, ^ptus oninibnf|f 
et loannis demum ^lo^p populo cdmmendat^f » ad de-? 
trimentum famae auctoritatisque loannia adeo incl^urue-i 
rit, vt longe maxima pars eius fo^ptifma expetere^y di*^ 
sciplinamque sectai^etiur. Ctenim verba dis(^'{n4onup; 
^ cv liiiiadrvqnwg» 4ip^^ cc^nsuetudiniixraecQnuQ con<|»^. 
venieptissime CHairsQ9TQltV9 inteip^Qt«|;us e#t hoq 
modo : oV ov lofiTiQQP ^da^ag^ uul n^QifiUn^ov ^Ui^ag^ 
Keliquprum verbomm interprota^o e^t in pr^mtn* Iijii 
autem patet ei^ hoc Iqco, di^cipnlos Ioan|iis ,bapti$ma in^^ 
praeceptoris pi^aeferenduvi e^ faaptisquti Domi^i exi-^y 
ttimasse proptere«i,.qnonia^ et ipsi» f^ loai^ne bl^pii^^ 
tus fuerit, eiusque |^eo discipuluB si^ . i 

Yemm lo^npes hop immodicfff^ frga ^ ffy^im^ 
hancquf maUgnam ^ lesn opinipnem jc^^gaj^t^^ia.,;^ 
cstepderet, qws.quantup»e.e«5tjf«^ 
<|uideBCi al^ue ffl.yi?juwum:.7w;j.,.|IP/flj|i «fBiM^MBIail 



iSS tb. III', ^7^29. 

▼uigari mtSL% innnere voluit, neo 9© sibi «umere possp, 
quae Deus non dederit, nec illum, qus^e a Deo non ha- 
beati itaqae quaeJ ab illo gfranlur, contingere auctore 
Deo. Nainverba; i» roif ov^dhfpS, idem denotare, quod) 
^io^iif , vt expUpauit V O N N V 8 , siue ; i% xov ^eov, vel 
mde eonstat, quia coelum in ^cripturis pro Deo didtun 
McUih^XXIt 35. Luo. Xf^y 18, ' Deinde amolitus eat 
ampliorem illam dlgnitatem, quam in ipsum deuoluer^ 
instituebant ^ius asseclae, slc, vt iis in memoriam. re-« 
vooaret, qupd pubiice priuatimque profes^us esset, s^ 
nonMessiam, yt mu^ti oplnai*entur, sed tantum lega-i 
tum eius esse , mifiisam eo ipso cousilio , quod male hur* 
bebat discipulos, vt sciBcet eum notum facejret ac famae 
oIi|s omni modp consuleret , mlnistr\imque ne digiium 
^^dem, qui tati viro vilissima miuisteria prae$tet; qui** 
bt^s, fttdlepatet, doeere voluisse , ista,omuia'non fierj 
f^ Inuito, vel nqlente,. sed adn^odupi cupiente et pro«i 
mouente; Ipsi testes entis, ait, quod professus siin^ 
me Messiam non esse^ sed legatum eius. Talem enim 
diserte se professus fiiei^at, vt Io|npes docuit $upra« 
Caprty 19« #99« Tum porro vsnsest similitudinehac) 
tponsus est^ quisponsam hahet^ Vt vero ajnici sponsi 
eum g^audio ipsi ministrant^ eiusque mandata exse^ 
^fuuntur; ita et ego soHdum gaudium sentio^ In hia. 
mrbis expUcandis IQustrandisque multi, confuglunt ad 
antiquitates ludaicas; quibus tamen, vt in aliis multis 
leds, ita et in hoo, non videtur opu^ esse. Npnnulli 
^ itiam multa philosophi^ti sttnt de Ghristo sponso et ec- 
dbMiaspbnsa. SeA fkciie quisque iiiteDigere potest, ia 
ius verbis ess^ meram illustrationem per similitudinem, ' 
iKlusmo(3i fere Donrinus et ipse' alias vsus est apud, 
JtAtth^ IX y i5. et Jifarc. 77, ig. mentcmque loannia 
fil&sehftncV*vt innuptiis locum prihcipem sppnsus ob- 
tiiiet, hancqif^ ij^i iHgnitatem feUcitatemque eltis amici' 
xMk roodo non'innident, sej potius ^^alulantur laeta-* 
hUdi^-ita^^illi prihcipatw diebetur, mihi vero ndhv 



mi partes amici coxnpetunt, atqtie vt 3kim non aegre 
lerre, ita debis yehementer laetari cfecet. Fatebatra? 
itaquey non sibi, vt arbitrajbantm* ipsius asseclae, sed 
Christo primarias partes debeii, ostenditquey multum 
^besse, vt ez rebusCkristi praeclarc gestis dolorem sen-? 
tiret, immo vero se non mndo non aegre ferre, quod 
l^oria lesu indjes crescat, verum etiam propterea ]i- 
qnido gaudere, et gaudere debere, cnm inis&iis fuerit 
ep Qonsilioy vt gloriaiii ipsins iliustraret, cumque hoo 
consilimn non irritiun esse intelligeret Verba vltima 
i^egie interpretatu9 est chrtsostomvs hocmodot' 
^pvoT^ nuf' ifiov to IgfW , 8 vtvia^&at Hh, nai nliov ov-^ 
9h StrpofiLi^m igyHaao^M koinov, Sed vt nbn tantum 
praesentls , verum etiam fiaturae inuidiae causas praeci-'' 
deret, ostendit, quaehactenus a lesu gesta fuerint, de 
minimis esse, loxige insigniora esse futura, quibus multo- 
xfci^gis gloria |psius iUustretur, sua autem deprimatur,' 
idque ve| maxime aequimi ^sae et iustum. Propter hana 
€i|usam subiedt haec: iltum au^eri decetj me' minui^ 
bonorem ac pahnam ei concedere. His enrm verbis in-' 
nuere volujt, vcl, quidnam futurum esset, sciKoet vt 
. siia discipUna discipulorumque copia in dies imminuatur 
. stc tandem penitus cesset, lesu autem in dies laeUora 
incpementa capiat, vel, omi^no aequum essey vt aucto-. 
ritas et fkma Christi , qui hactehus tonge minor habi^ 
tus esset, quam sit, discipulorumque copia in dies ma^ 
^ magisque augeatur ilfustreturque ," suum aulepi ito-r 
men, qui maior esset habitus , quamsit, minuatur at-^ 
que obscuretur. Priori ratione haec verba :acoepit 
CPKT808XOHV8, sed altera tameu prdpter sermo-r 
liemsequehtem, in quo eius rei causae commeinQ)*an«* 
tur , videtur esse probabilior. 

De hoc sefmpne vers. 3i— '56. dubitatur quiderti" 
ihter viros doctos, num fkexit Ioann& EuangeBslite/ 
quod praeter filips w e T s T£NioetB£N6ELio pla*v 
I ult, aii vdto loannis Baptistae, tjp^ |^leris€|u^ prob»-» 



tnr, «t «^ j^itij|#atibw c p R t s « T M Q, idqii^ V«* 
dul^Ie rcfctiufl,. S^tcwm sqri{^tu« eat vi^a oQntipAat;ion& 
CHW antec^mjtf^y i^Kallp signo, ant rerhulp interposito, 
cc^ quo pos^et (wWgi, qilap iequuptur, s^l||i^a fuiss^ a 
lo^e KuangeljiAta. .Nec causa patet, qua^f^e loannes 
haoQ ^d^idevit; et veluti i^(}icip suo coi^firiii^e voluent. 
tMitiuioniumloanmsBaptist^; qu,Q4 i^t^ p^^r «e ma^i^e, 
notabile et fid^ dignissimuui del^^ebat es^e leg^ntibus. 
yicissim vero causaesunt in pi^omtu» qu^^re hic sermo 
slx loannis Baptistae* In eo enim comn^e^iorare voluit 
cansasy quihu^coniirmaret, quae d^ixUset iuracnteceden- 
tibus, iiimirum ptincipatum d^beri non sibi, sed CVi*- 
stP) aequum adeo esse» yt fama eiu9 latius propagetur, 
discipulorumque numerus augeatur, quippe qui missus, 
sit de coelo, donis e:i:Qrnatus pra^ter.mQdum magXii^^ 

. vsmo vero Filius Dei dilectissimus , rerum bumana-<^ 
Ti;m dominus» exspectatusque Seruatpr verissimus*. 
X)isseruit enim in hanc sententiam : gf*i de coelo i^enit^ 
omnibus maior est; sed in terra prognati^j et ipse ter'^^ 
rsnue e$t, et terrena tradit. Eninuiero iUe de coelo 
aenit, atque adeo maior est oxnnibi^e^ docetque^ quae. 

. i4dii et audiuit (in coeslp); .nec adeo multi eunt^ qui 

, eius doctrinam admittanL Quicunque vero admitttjntt 
fidunt Deo peraciseimo; nam legatus diuinus non po- 
ieet non diuina tretdere. Hunc Deus doais ea^ornauit 
9upra nuidum magnii; amat enim Pater fili^m, eius-*^ 
que poteetati omnia suf^JS^. In hunc Filium qui cre-t. 
ditf pita^aeternapoiietur} qui noncredU^ yitamnon 
medo non consequetur, se4 odeo etiampom^4 obnoxius 
erii* Hae^ pmjnia toa^i»^ diaieruit aaptj::a Qjpii^Lpoem 
diicipiUorum ^e^tatArufqque suojivp^ jpsum maiqrl^ 
aestimantium lesu Domino., putanJiiMDQUipy W<^buQCy 
sfii iJlum ofise audiendiuix H^u^dumqujc; dpcuit efum, 

jjmm em w, prppbpdi^p oipmlius i^^tp m<>ds> «^- 

c«ltenUp]:iem# 



lOf xii| 5i«rM;. iS^ 



est seBtentia TniQersali» iiimiriun hac: (|ai de goelo v^^ 
nit, et maic»: ett lioxiliiiibiu oitimbaPf et Iradit non oiii 
coelefltia; (fuo eoim «alHiitelligendam est: imu /» «^ 
evf dmS itfjlfi , Tt respondeat aequenlilHU i maiintii^ n$ 
UAu') ced qvi e terra profeotQj ert| nee piwestat cae« 
terif, e9t enim et ip«e tevrennai pec Ixaditt nin tnrrenib 
qnae in his terria ^dicjl. (fam lormsla: ^ mm^m^ 4p^ 
fifi&fOQ. in seqnentibus explioaliu* per ^ano: 4 & tw 
evfmw ifxofi^vog* Vtra^ue autem fimdameotnm habet 
in eo^ quod Domino* «nte adaentom «aom ia haa tM^ 
ra0 apud Patrem iiwie, et ab eo aingolari modo mi noa 
miMus OM^, raamquo doctrinam de eoelo ad aos de« 
portasae didtury expaJmitque digmUtwn et exoellen^ 
tiam plane singularem et omui humana maiorenu afequo 
indicat eumy qui natura, mistione in has tmas» ori«* 
^e, sdenda/ Mmctitata*^ imtitutioney operibu, alioa 
omnes longisrime anteoollit; id qaod postulat ^sus lo-^ 
quendi apud loamien^y et orationis «eries. £tenim lo-r 
«nnes snpra dixerat, lesum fuisse quondam apud Deum^ 
Patii intimam et ooniunctissimam , ot de ooelo in haa 
ierras yenisse; Cap. /, i. 8. ii. 18. Dominus autem 
xp8e^ se in coelo fiiisse et de coelo desoendisso, dixerat» 
Cap. ni, i5. yniy ^5. rii^Qg. n, 53, 46. 5o. Oemde 
quod ad orationem cont^^tain attinct, t^! apw^ fyj^Qm 
miimf opponitur o m i^ xm fn^* . Hic quideu qnisnam 
sit, disecntiunt integrpretes, intoUigetttibiis aUjs de lo^ 
anneBaptista, aliis de discipulis eius dodoribusqne lu^r 
- daicis, qui inigue de lesu sentiebant. JKos in ganere 
dicta esse arbitra^mui* de homine qoo^wiqaey qui m 
his terris nascUnr naturali modp et ^iiii.» vt homin^k 
nasd et vluere splenA. £r^ p mp»^^ §me^ hvidimi^ 
^mwov ifixo/imiQ, €M: qui esi originis. fo^Iestis etde eod* 
missu% veluti proles coeU, «aroveiQ jH r^V^* Xno. /, ;&, 
Vfrba: W^o» niptmv icxi». ^i^e MteqHMtotas est 
€HkTa'oa;roxva» ho^inodo; piif^ defaM»» «U* s^ 



i4o' ro. Tii; 5ii^SS5; 

itiSv^litttv adtSg ittm^ xjxl navrtiv [lil^ojv Sffvyipfrcigf, ex^t 
plicauitque^de Ibatine sic, vt dicere voluerit : vos iacla-j 
fis meum testinidnhim , qiiod illi perhibui, et elpgiumy 
<juo eiim exornaui ; secl is nica commendatione non ha-r' 
belopuSy cum sibi ipse suiHoiat ad fidem diclis factis-. 
^ue suis cohciliandam , «itque sine dol^itatione maior 
omhibus. Ifcaque vt haec verba excellentiam dignita- 
tem^ue summam exprimnnt; ita( quae iis opponuhtur i- 
ix Tffg^y^s ioTt^, imbeciilitalem humilitatemque inhuunt, 
compaAtam cum illa "dignitate et gloria. Bene CHRY- 
.8 0« T O M V 8 : fit^og ^yi/i xal ovdsvog i^iog KoyoVj^ Su ;fa-" 
fialiQX^fif^og xat'^w tiJ yjf tfx^ftQ' d'di XgiifTOg iivoi^fv 
iffiTv a<phtrtt$, Deinde quando addiditr. xal iHrijg y/Jff 'l»- 
Xet, rursus indicauit imbecillitatem et nominalim do-. 
etrinae, non quidem per se coiisideratae , erat eium et 
ipsa diuina, atque adeo verissima, sed cdmparatae cum 
excellentia doetFiuae Christi et veHtate euidentissinia, 
hoc sensu: inilgaris homo non nisi tradit vntgnria, o&- 
ifia^ tralaUtia; (conf; versiculuni duodecrmum et se- 
quentem;) ilh vero, qui de coefo uenit, quae in coelo 
audiuit etviditj iradit: S ici^anf nat fjaoimef rotxo fta^" 
TvgeT. ' In his verbum fia(>n/fn facile quisqne videt,* hoo 
quidem loco idem denotare, quod: didaay,H^ seu, vtin 
proxime antecedentibns^ dixerat ; Xa^Lii, ctnh verbuni 
xllud centies sic dicatur ih libris sacris N. T* ad consue*> 
tudinem interpretum graecorum V. T* in vocabulA he-t 
hrailxy i^» exprimendo. Deut. XXXII^ 46. Neh. IXi 
R4« ETeinde et lUud patet , ad verba : HiffUHt xai ifxovae', 
toubint^lligendum' esse : iv ror ov^ccv^, seu : Tvgig rov na-^ 
r«()o.. Hac enim f6rmulft vsus est loannes, quonian^ ^ 
Dominus ftierat apud Deum et veluti in gremio Patris, 
qaa ratibna scimus supra locutiim de eo csse scrfptbrem 
dimnam , Cap. Ij i. i^. \%. atque expriinere voluisse do- 
ctrihae Chri«ti verttatem, et certitudinem, et vero etiam 
jnBign^m e:^ceUenttam, ^uae est ih ipsa eiusindole, per- 
^piciiitat^ et.«£gcaoia, ibrmulainque integram idem de- 



iiotare^ quod!. fit (fiyVftTa tov Siov kuiihff\'q}X9L'rt^ti^np 
in proxime flequenUbos est locutus. Ita ex antiqmori*- 
bushanc fomiulam t*ectissime interpretatuf est chrt.'* 
ao^TOMVS, nlmirUm verbis Iiisx oviip t£w na^* av^ 
ToC affiCdog iimv^ dkitc nivt» akfi&fi. Patet autem, moxi 
humano haec dicta esse^ neque eniui Dominus nx vis» 
etauditu acceperat, qUae trfiilebat; sed rt rera et.certiji 
putantur-, quae percepimus oculis auribuique no8lii% 
▼tpote nec fbgamus V nec foisa dicamiu,.'ita ^r^omit- 
nus, quae docuity vidisse etaudiuisse dicitur*in,coeUi 
propterea^ qii^niam verissinia sunt atque certissimnb 
Vnde etjpsesupra veraiculo vndecimo dixerat^ ae tn^ 
der^, quae viderit atque cognouerit, hoc eat^ non aui 
periasimaxt cetiissMia^ infra.a^temy Cap^Vy .3.0* rtm 
est verbis his : ^ta^xtis inovm ^ n^vm^ fax)cest, deQernami^ 
(tempus enim praesen» centies. de futuro intelligendiw 
est apnd loannemO .^^ certo cognQn&rim% seu^ r.epetfijf^ 
rims in primis Cap. f^III, uOk u^ci a .^xowa nagi sfur 
.'V0tf, ravra Xe^uiiif rov.Tfifl/^, ea tcmkm p>ado in/hi^ 
terris » quae accepi a Patre. Ac propter eandem canf 
MJx^ sanctum Spiritum djbcipnlis tradituruxn ^ss^, ait, 
quae audizierit'^ Cap.XF.I, li.xv ^g, XaX^aii.m^p. «>v^ 
foSj. inquit, alX ooa aw anovorj , kaKifaety hoC e^%^ npm 
conpnentitia^ s^d iferistinta.tradet; ita emm in pi:!P?^iii3^ 
«ntecedeutibus ipse expUcauit^ nimirum his verbA^ \ ^^ 
^oii v§tag<sg nSoHv .rfjy ahi^itap^ ipsissima^ periiate^ 
volis frnc/e<».,si|ie.vlladeprauatione«nt:ambiguit|itevd0r 
tdaratam^ Itaqu^ quanflp Ipanne^i in hop; nostro ilpfBf 
Dominum nosti*um>. ait^ docere^ qiltie viderit audiuet 
ritque^ eum affiriiaat tradere Qpn.nJsi.verissimA a^Uj| 
certissima, omniumque o^nluno hotnitiiiim fi(}e iKgitiAy 
mia.i Nequfl^tamen adbo multi.era9|t>, qiu ^anc.eiul , 
doctrinflm verissimamprobai««t:^lqUi^admittem^ Jt^ 
Menim disserei^e pergit: nal rni^^ jia^vf^av ajitov ovdtlo 
i^aii^avit* Nam vt verbum lia^vv^Hl^ ja p^pxime anteocH» 
dentiliM ideiiotiir© • vidiJWiiv .l^ 



t4o' ro.^Tii; 5i^SS5; 

ituvliftiv tctftSg /(Ri/ro! xa? hdvr&tp fidCcov uffvyHQiTCDgf \ cx-# 
pKcauitquede Ibanne sic, vt dicere voluerit: vos iacla-! 
'fis meum tcstiincJnhim , quod illi perhibui, et elpgiumy 
<juo eum exornaui; secl is mea commeadatione npn lia- 
belopus, cum sibi ipse suifioiat ad fldem dictis faclis-? 
que suis coniiliandam, sitque siire ddl)itatione maior 
(mxnibus. Ifcaque vt haec verba excellientiam dignita- 
tem^ue snmmam exprimnnt; ita; quae iis opponuntur 2 ■ 
tic Tf}g'y^g ioTi^, 'imbeciilitalem hnmilitatemque innuunt, 
ebmpai^atam cum illa dignitate et gioria. Bene c HR Y- 
.S OS T O M V 8 : fitxj^og ^j^^ji nat ovdfpog i^iog tiyovj^ Su ^a^i 
fiuliQX^fierog niaiiw rjj yjj tfx^fig* i" di XgiifTOg uvto^fv 
ffptTv aqf7KTtt$. Delnde quando addiditr; 9cal *x tijg y!jg Aa- 
Xff, riirsus indicauit imbeoillitatem et nominatim do-. 
ctrinae, non quidem per se coiisideratae, erat eiiim et 
ipsa diuina , atque adeo verissima , sed cdmparatae cum 
exeellentia doctrinae Christi et veHtate euidentirsJnia, 
hoc sensu: imlgaris homd nonnisi tradit vutgnria ^ o&- 
ifia^ tralaiitia; (confv versiculum duodecimum et se- 
qnentera 5) iUe vero , qui de coeh penit , quae in coel6 
jaudimt et vidit y tradit: 3 toi^aHf itayfjxovne» to^o ftag^ 
TvgeT, ' In his verbum fior(>n;(>«rfacile quisque videt," hoc 
quidem loco idem denotai*e, qtiod: didaffy,€i^ seu, vtin 
proxiiae antecedentibns^ dixerat : XaXfi, eum verbuni 
xllud centies sic dicatur in libris sacris N. T. ad consue«- 
tudinem interpretum graecorum V. T* in vocabuM he4 
braibo' iw exprimendo. Deut. XXXIIy 46. Neh. IX; 
34. Eteinde et illud patet , ad verba : iiipuxe xul ijxovafj 
toubint^lligendum' esse : ^ rojr ov^cnf^, seu : n^ig tov na^ 
^igu*. Hac enim fbrmula vsus est loannes, quoniam ^ 
Dominus fberat apud De\im et veluti in gi^einio Patriff, 
qaa rationa scimus supra locutum de eo csse scriptorem 
diutnum , Cap. J/ 1. ^. )8. atque expriinere voluisse do«^ 
^triiiae Chri«ti veritatem, et certitudinera, et yero etiam 
iniBign^m e:i(ceUenttam, quae est in ipsa eitisindoTe, per- 
•^piciiitat^ ei.efi9cacia, ibrmulaixique integram idem de- 



notare^ qubd: ict ifiifiaTa rov Stov kuidif^\*q\kfL'ntiim^ 
in proxime flequeoUbas est locutus. Ita ex antiqmori- 
faushanc fomittlam t^ecdssime interpretatuf est curt.'* 
BOSTOVLYSy niminim verbi« Iiis x ovdip m¥ na^* «vr 
%cC apHMg iimv^ aUu nai^a akff&ii. Patet autem^ mori 
humano haec dicta esse; neque enito Dominus ex risn, 
etauditu acceperat^ quae tr^debat; sed Tt rera et GertH 
putantujr, quae percepimus oculis auribuiqtte nos|fi% 
.▼tpote nec fingamus V nec.falsa dicamiUy/ita i^rj^Qmit- 
nus, 4^ae docuity vidiase et audiuisse.dicito-in.coelii 
propterea , qupniam verissima suut atque certissim^^ 
Vnde el.ipse supra veraiculo vndecimo dixerat^ oe tn^ 
der^, quae viderit atque cognouerit, hoc eat^ non nief 
veriesima€t ceHieainiai infra.aHtera^ Caf^^V^ .3o* T^uf 
est verbis his : %(i^^ wQvm[ npino^ hocest, denernajfl^ 
(iempus enira praesens centies. de futuro inteUifendm» 
est ,apad loannemO .^^ cerio cognQuerim» seu^ reper.^ 
rims in primis Cqp. VIII , uGk n^i^ a .^nawa mtg[ mir- 
^xaS, taita kiyoijiif rtv.tiff§^f ea ionkm p^auio in:hi$ 
terris, quae accepi a Fatre. Ac propter eandem caiif 
MJH sauctum Spiritum discipulis traditurum ^asg, ait, 
quae audiueritj Cap. XVI 9 i3. m ^q, kaXijifH^mip. iavt 
tov, inquit, aU* Sua atf anovarj, kakffon^ hoc e^t». n^m 
conpnentida^ $ed i^erisSinia.tradet; ita enim in pKpjiiqip 
«ntecedentibus ipse expUcauit^ ninliHUn his verUi^ :, ifrgf 
^v;* v§tug<ig nSaav ji^v ahi^itap^ ipeiseimam ^ci^at^ 
vobis tradetrW^ylhi depraualiooe «nt ambigttit|i1,e40r 
•idaratam. Itaqu^ quando iQanoee. in hop; nostro Ig^ 
J)ominum nostium). ait^ doceiSe» qiHie viderit audiuer 
ritque^ eum affiriiaat tradei^ npn.uisi.verissima Mqvtj^ 
certissima , omnittmque oifnmno hotoinum fi^e dig^istf 
sima^ Nequort^iuon adeo mttlti.era9|t». qiu haac.eiul , 
doctrinflm verL96imamprobai«ttt:e;lquetadmittei^O^ It^ 
«enim disserei*e pergit: iml rijv^j^a^v^ap ccvW ovdii$ 
-kaftfiapit* .Nam vt verbum fiagrv^Tlf jn pr^xime antece^. 
dentihiM ide&ot/ire ;.vidi4mj( .:#q(Rr^Av i^«.YRcat)iuliWt 



puftvflacy inpromtu «t, «c eadem dioenidi Mimetii^ 
tiine Hebra0oi:]an , liAbeie «igni^celkmeoi dodnaaB. 
.VocaboliuB ^dtig idem est^ ^uod: ^fix fuiaquam, irt 
BB.ASMTe i^eddidk, siue: dll/oi, queixiadxnoduB 
CBRTJOSTOHYS inierpi^ttatusMt. HaecMtemlOi^ 
iuines fiaptim dzxit {lartiiD coQtara iodaeo^ ia imiueara- 
•am, qtifloniA lion adeo multi £deim ei hAehtaAf qut 
fide omnnmimBt^giu^ftimua, paiiim two etiam atqur»' 
Sn priiAjs contim suoa ipsius disdpulas ac seotalores. Ifi 
«eiiim: natmg, 'aiebaxit, t^x^^*' ^9^ aiMy* loanQcs 
#WOt ttjp fiu^^cep wkbv, iuqUfty oidtis lafifimi^B^ Ho^ 
yoSQ''igitOrietittuidiam «t ignauiam perstrxBgere voluit^ 
«tque osUttidere, s«i&tatorum Christi nequaqiiam esse 
Mohitttdinem tantam, qoanta j^sis videretsr «ase, M 
omHo minorem, quam opoiteit^ JUi igltnr.nimis^mulp' 
Oas esse seetatores leso querebsntor ^ 'bic oimis paocoBi$ 
fHi inique ferebant^ tti^am homioum vim ad eum 
«oonfloer^ sinsqoe daetrinam probare^ bic dolcire iotimo 
HSffioebatnr, um omnes> «?t "decebat, dis^linam .«bii 
ladmitterefsectariqoe. 

•Sed ostendit quoque, qoantopeapepeeeaseiit, qos 
•^dem ^denegarent, tacile antem inntiit, molto grauios 
yMK)care disdipolos, qui adeo ei fidem lialmi^BoUaii^ 
jdom^edbiecitliaee. Primom : o ^mp-ttvreS t^fMt^rv^ 
fim,'i9wiyttf^if,it^^Bi6gmX^^ flaefcenosenim 

disU^piiti -idtel :gw»e putobaat sese , -^tairistnm j^on sf^ 
iBktB , itf^foe 'sins-iiisoipliMm seqoi , dmmo ▼ero peocane 
MitliotttfNmt, qsa e> ma ior em fi>dem auotoritatemqae 
triboeret, «qoam feiimi» HuoDiigiinr wMrem eorui]^ 
gra ii i<i imM »<^i Ai i gsiU 'iostftoit^ , ^iitosteoderet, ^se^ 
dere^Peo ^i^m4aefim mm Ui , aciChriilofidemaiabese^ 
Memeeese^ ai|ue>ftlem4iAbore^Dao9psi. ^ymtjbum «nim: 
t^fifmv • ^Marpvsle imanrt ^oo^^osf-o , idem ert» 
tflt^z ^*t9iiv, 4iitmdii^f^90Nfirmat, pri^ftMmr^ waoim 
loqoiiiditAssamto «b «dietis regiis , ' sigiilo imposito fii> 
mmmt 4b yiam.ysoi^listiom^rsorpat ^siiilii^oaB, 



lo. III, 5i— »56. i45 

qao imj ei ^i ^e s S^rtis qUoque Tsus eA Iidc locfi>. fattiy 

-Hx>nfirmarty Deum vtraoem esae^ clfttQmM, deoo* 

' JSBLTti Deo ipai fidem habere^ aemumqiMe bdeo 'rerbo- 

ntm, supra positonim, esaehune: giHdotfrinaeChrL 

atifidemhabetj fidemhahet Deoipn^ quippe fferade-- 

eimo. Bene chrtiiostomts, cxAtB verba lutec 

tUTit : dii^rvQ, cJ^ ovx av £XX$jq rig itttonieHB fovb», ti ftii 

nif(vdog %citay¥Otfj xov nifixfiapzHg «vtov SioS* Vnde ei il- 

'lud intelligere poterant, Deo non credere, qui Christib 

non credat, etChristo fidem denegare, idemesse, afc 

*<tenegare £dem Deo. Cuius quidem rei ratiooem hanc 

reddidil: op ya^ inioiuXi» 6 Btos, ta ^jfitcea xov 6^0? 

laXu. Ris enim declarare voluit, lesum esae legatum 

diuinum , atque adeo doctrinam eiiis non posae non ye- 

'ris.sihiam ac diuiiiam eSae, et Chri^o fidem denegah- 

tem, fidem denegai*e l)eo, ip.sum mittenti; nam for«* 

xnula: xa ^fiura iov 0iov AaAe?y> habet Vim potestatem- 

'^ue hanc, vt dencitet: effala diuina eloqui^ quod su^ 

praexpresserathoc modo: docere; quae in coelo vitUt 

et dudiuit, Tum porro subiedt haec : &v ya^ i» fiitg^fo 

*9tiwj9¥ i^eiq ro m^v^. ' Hic verbum dti^eit positmn 

cst accipiendumque ptt> : didux^, quae permutatio tem- 

.jKJrUm frequens est inpr^is loatmi; ita enim explica* 

*tur versiculo proxime sequehle; deiiide xi mevfia^ au*» 

ctdre c^k*1r'doST6taO, indicat M^eutv tov mivfta^ 

to^f dona apiritusf denique per foimuUm : ovx h fi^ 

*tQovg non cumaUquo nwdo, magnitudd summa et in'- 

ISiiita exprimitur^ iLaque phidsls integra: iovwa$ ti 

^nvfvfia oi% ht fiitQov, vim liabet hanc: impertiti aonh 

praeter modum magnaet infinita. "Videtur in his re^ 

jipexisse loarfnes ad Prophetas , ' in quorum tnentibils 

'sanctum Spiritum habitasse non ni^ mensui^ quadalfr, 

.magislri rud^rum et ipsi ti^debant, 'b quftms lock 

cxcitaui t WBTSTEtfivs, ac docei^ voluisse discipu^ 

los suos sect«toresque, quod sibi perstiald^e nuHo modp 

potifaht»' nimirttm lesum prMitare ina^stfio^^orum^ 



:i4i 10, III, Si— 56» 



/ 



.Prophetitf ommbiii infinito modo| hos ^iuzn donis (julr 

>dem diuinis, iisq;ae excellentiafiimis, exonuitos faiss^^ 

sed tamen non nisi ciun aliqao modo et mensura ^u&- 

.dam, illum autem sine modo et sine mensura; h0s 

multa cognouisse et tradidisse, quae Deus yolui^et ad 

cogliitionem, hominuin traduci^ illum autem^ quicquid 

doctrinae (jiuinaie humano generi ti^adendum esset; hoet 

..multa et magna patrasse^ iUum innumerabilia et map 

sdma. lam si quaerilur^ quaenam ista doua infinita < 

iuerinty Ghristo tributa^ eorum exempla commemora« 

Tit partim loannes in antecedentibus et sequentlbus^ 

nimiruin intelligentiam voluntatis, consiliorum decre^ 

toramquediuinorum absolutissimam et potentiam sum« 

niafny in primis homines beandi, partim Dominus ipse 

in variis locis huius Euangelii , Vpluti Cap. V^ 1 9. nqq^ 

vim potestatemque et habendi et faciendi, quaecunque 

J^ater habeat et faciat, nominatlm vitam tribuendi^ 

.mortuos suscitandi et iudidum habeudi; et Cap. 'XVIt^ 

2* il^tvctap ninn^ isn^KOi , maudatum, salutem aeternam 

conferendi hiimano generi; et Matih. XXVlIt^, 18. nS^ 

;aap klovelap h ovfop^ nal M yfig. liHusmodi igitur dona 

.intelUguntur per ro nvBVfia ovx ix ftngov» 

Sed ne mirarentur discipuli, tam magnifita prae^ 
dicari delesu, vtpotins eo magis intelligerent ^ quanti 
^esset aestimandus^ quantumque scelus cotnmitterent, a 
ieiune de eo senlirent, fidemque ei den^arent, insti- 
tuit eos partim de persoUa, partim de munere eius» 
Pr)mum enim eum Filium Patris esse docuit, eundemr 
.que loDge dilectissimum« £t Pitium' 1?atris appellauiEi 
.quoniam hoc nomen audiuerat de coelo. Qualem vero 
FiUum intellexerit, intelligique. voluerit, iudicandum 
e&t ex serie oiratiom^s. £nimuero hunc Filiiim dixit 
^esse eum, qui in coelo fuerit, plane vt loannes, Cap. 
jT, 1. fuitj inquit, apud Deiim, qui de coelo venerit et 
homp factus sit, vt est Ccqj. /, i4. qtii Kabe»4 atb-ibuta 
mfiiuta ct plane diiun^^ quem deniquePater decreuerlt 



10. itt, 5i-^56# xiS 

eonstitu^ doiniiiiim onurium et salutU hnznanae au-' 
dU^rem^ ^tur onuiia retuUt ad naturam eiua diuiuam^ 
uam de homine mero taliapraedicari nullo modo pos-* 
sunt, intellexitque Filiiun Patria ynigenitum, in suo 
genere vnum. Quare hoc nomra nec est, nec esse po« 
te$t munerisy aed naturae; dequo ad Cap. /, i4« dispu- 
tauimuA. Deinde enm docuit esae humani generia Ser^ ' 
vaiorem, et quidem talem, in quo vnice posita esset 
aaluB vuiuscuiuaque, sic, vt eam assecutxuras sit cei^tis- 
aime, quixfidem ei habuetit, eius vero iacturam iactu^ 
rns, qui eum repudiauerit. Hunc enim Filium; ait^ 
adamari a Patre tantopere, vt decreuerit, ti*adere in 
manum eius salutem totius humani generis yniuersamy 
et largiri pdr hunc Filium, quicquid feiicitatis homini* 
bua confezre voluerit. Nam quando dixit: o nanif 
iyun^ tov vli¥ , expressit dignitatem maiestatemque 
anmmam, quam coucesserit Pater Filio, et quidem 
lumc: navta iidmtuv h r^ %itQl umoZ' quod Paulua hoc 
modo expressit: ^jcrp/acrro aJreji ovoiia ri vnif nSp opoiAtu 
P/uL IIj 9« Nam per ta napta intellexit loannes illud 
ipsum nvsSiia ov% in (lit^v, dona, attributa, opera in-* 
finita, etnominatim i^vfflav niofig on^xo^/vt appella*^ 
vitDominus, Cap, Xf^II^ u. vim potestatemque, ho- 
minibus sahitem et acquirendi et tribuendi. Ynde pa- 
tet, fuisse hoc disertum consilium ac decretum Pktris 
sapientissimum, c<mfeiTndi hominibus salutem omnem 
per Fihum, eamque ab hoc Filio oportere repetere 
quemcunque» qui ad eam adspirare voluerit^ sic, vt 
aalus omnis sit in Ghrisio, sine Cfarislo autem salus 
nuUa. Id quod disertis verbis dicitur versiculo vltimo. 
JStm jfta: Omiv aiwam inteUigenda est non praecise bea^ 
litudo vitae alterins, sed salus vniuersa, a Chrislo paiia 
et per eum tribuenda y . quatenus initium habet in kae 
vita 9 et in altera perdurahit sine vUo fine \ vt ad vere^ 
i6. vidimus. Ihnc vitam felicitatemque consequetur 
i»iMer«vfl»^«j^WrvloV# quod fit vaMe noUbile^ n,eque 



:i4i 10, III, 5i— 56^ 

.PrcplietiB ommbni infimto inodo ^ hos wim doxds (juir 
~4em diuims, iisque exceUentiafiiniis, exomcitos faiss^' 
sed tfunjen non nisi cum aliquo modo et mensura ^ua-^ 
.dam, illum autem sine modo et sine mensura; hos 
lauila cognouisse et tradidissey quae Deus yolui^et ad 
.cogUitionem, hominuin traduci, illum autem^ quicquid 
doctrinae ({iuinae humano generi tradendum esset^ hc^ 
..ihulta et magna pati^sse, iUum innumerabilia et map 
ffima» lam si guaei^lur^ quaenam ista dona infinita ' 
iiieritity Chiisto tributa» eorum exempla commemora* 
TJt partim loannes in autecedentibus et sequentibu^ 
taimiruin intelligentiam volnntatis, consiliorum decrer 
toramque diuinoruin absolutissimam et potentiam sum* 
mamy in primis homines beandi, partim Dominus ipse 
in yariis lods huius Euangelii , V^luti Cap. Vy 1 9. nqq^ 
vim potestatemque et habendi et faciendi^ quaecunque 
J^ater habeat el faciat, nominatlm vitam tribuendi, 
.mortuos suscitandi et iudicium habeudi; et Cap^ 'XVlh 
2. btovclw^ 'Kuwi^ ^pti^Mq , maudatum, salutem aeternam 
conferendi homano geneii; et Matth. XXVlIt^ 18. nS^ 
^oop klovalap h ovffap^ tial M ^g. Eiusmodi igitur dona 
intelUgantur per ro np^vfia qvx i» fitvQOV. 

Sed ne mirarentur disclpuli, tam magnifica prae^ 
dicari de tesu, ytpotins eo magis iutelligerent^ quanti 
^esset aestimanduS) quantumque scelus cotnmitterent, si 
.leiune de eo senlirent, fidemque- ei ^^negarent^ insti- 
tuit eos partim de persoUa^ partim de munete eius* 
Prjmum enim eum Filhmi Patris esse docuit, eundemr 
.que.longe dilectissimum* £t Pitlum' 1?airis appellauif, 
.quoniam hoc nomen audiuerat de coelo. Oualem vero 
JPilium intellexerit, intclltgique. yoluerit, mdicandum 
e&t ex serie ot*ationis. £nimuero liunc Filium dixit 
^esse eum, qui in coelo fuerit, plane vt loannes, Cap. 
jT, !• fuitf inquit, apud Deiim, qiii de coelo yenerit et 
homp factus sit, vt estCop, /, i4. qui liabeai attributa 
infijQata ct plane diiun^^ quem dehique' Pater decreuerlt 



eonstitucird dofluniiiii omBiiuii tt salutu htixiianae au- 
dorem. ^tur onuua retuKt ad naturam eiua diuinam» 
uam de homine mei-o talia.praedicari nullo modo po6~ 
aunt, inteUexitque Filium Patria ynigenitum, in suo 
genere vnum. Quare hoc nomra nec est, nec esse po« ' 
test muneris, aed natnrae; dequo ad Cap. Ij i4« dispu- 
tauimua. Deinde eum docuit esae humani generh Ser^ ' 
vatorem, et quidem talem, in quo vnice posita esset 
aalua vniuaeuiuaque, tic, vt eam assecuturas ait cej^is- 
ame, quixfidem ei habuerit, eiua vero iacturam (actu^ 
rns, qui eum repudiauerit. Hunc enim Filium; ait, 
adamari a Patre tantopere, rt decreuerit, tradere in 
manum eius aalutem totius humani generis yniuersamy 
etlargiiiper hi^icFiliumy quicquid felicitatis homini* 
bus conferre voluerit. Nam quando dixit: o nar^f 
mymi m viip , expresait dignitatem maiestatemque 
aummam, qnam concesserit Pater Filio, et quidem 
lumc: narra Mwuv h r^ xiti^l avroZ' quod Paulus hoc 
modo expressit: ixagUfmxo aJrojT oroiia ti vni^ nop opofia» 
PhiL IIj 9* Mam per xa nopta intellexit loannea iliud 
ipsum npeSfia ovn in fiir^v, dona^ attributa, opera in«. 
finita, etnominatim iSovffiop niofig aa^uog, vt appella- 
vitDominus, Cap. Xf^II^ 2. vim potestatemque, ho« 
minibus sahitem et acquirendi et tribuendi. Ynde pa- 
tety fuisse hoc disertum consilium ac decretum Pktris 
sapientissimum, conferendi hominibus salutem omnem 
per Filium, eamque ab hoc Filio oportere repetere 
quemcunque, qui ad eam adspirare vohierit; sic, vt 
salus omnis sit in Ghrisio, sine ChristO' autem salus 
miUa. Id quod disertis verlns dicitur versiculo vltimo. 
Nam pei: (jmnp aiWior inteUigenda est non praedse bea^ 
titudo vitae alterius, sed salus vniuersa, a Christo patia 
et per eum tribuenda ^ . quatenus initium habet in hao 
vita , etin altera perdurahit rine vllo fine; vt ad vers. 
i6. vidimus. Hanc vitam felicitatemque consequetur 
im0t€V9»v itgtip vlot qilod fit vaMe noUbile^ neque 



»46 lo. III, ?i — 56* 

leniih ditiiur:* 6 ma^tvijp *?<; Xpitrrop 9's^d : itn tiv i'lo9. 
Vnde intelligi potest, quod et tota series orationis eui-^ 
clenteir docet, verbum martieiv rsurpatum esse ho^ loco 
non sensu latioii^ tanquam idem^it, quod antecedenst 
t^ fiuQxv^ltiv uvxov AUfApivHv^ eflkta tlhristi probar&i 
doctrinam eius suscipcre ^ sed sensu stridioii, iquo de-^ 
notat: lesum suscipere tanquam Filium Dei, qui in 
coelo filitet de coek) Tcnitj cui Pater dedit potedtatem^ 
homines beaudi , in quo adeo sita est salus hominum^ 
ac propterea ab eo sfilutem repetere. Talis enim de^^cii^ 
bitur in hoc loco, et qualis describitnr , talis iiitelligen- 
dus est in loco mbqnoque^ talisque vis verbo m^x^ve^v 
' tribuehda. Confc Cdp. 1^ r^. i5, ///j 16. Vnde «en* 
sus horum verborum est hic: qoicunque lesum suscipit 
tfuaquam Filium Patris, salutisque auctorbm^ a Patre 
destinatum et constituttmi^ spemque salutis in -eo potait^ 
ab eo e^petit et ex.^pectat ^ eam consequetur* Hin6 in 
promtuesty sequens: €lfijE$&etp rif vltf, esse: repudiai^Ie^ 
aum 9 tanquam Filium Dei et salutis auctorem , cib eo 
saluterifi non expetei*e, neque exspectai*e. Qubd qtii 
eommiserit^ ovk Siftezai imf}v, ielicitate hon potietur, ne* 
que in hac , nbqufe in altera vita ; hoc est primum ; al* 
terum vero : 1; 0^1} rov 0iov fiivft in avtov, experifctul* 
poenas, easquegraUissimas; ergotion tkntum i&cturam 
faoiet salutis, verum etiam poenid aihcietur^ iisqu^ gra-j^ 
vissimis $ neque ehim sihe causa dicitiu* i^ rov €f€oG', 
Mippliciumque defeitur ad Deum^ sed vt intalligaiur^ 
' quantum scelns sit habeaturque a Deo ipso , ai quis Ies|i 
fidetn denegauerity eumquetanquam saiutis auctorem 
repudiauerit; denegat enim fidem Fiiit» l3ei et Deo ipAy 
qui eum tanquam Filium siium enidentissjme^deitiim* 
strauit^ et vnltt ▼^ ^i fidem habeat quiiqU^, qni sahius 
*eri volueritj pers. 33. et Ce^s f^Iy a^/r^ipiKHat audto^ 
rem sahiiis^ a Deo contftittttmn^ eudddmque vnum et 
mmmUmi ....-.' 

jSed haec onmia vf. o9tetidaht ,- qlird f dimtie^ Bt^i* - 



10. iix, 5i— 56. ii^. 

ku de Ii^ aeiiserJt atqae «tHtnerit^ ita iioii idiam bb 
Gaasam commeixiorata stmt ab Enaxlgelista, quam qno- 
niam accommodatissima ertint Coliflilib ei, quod in scri* 
bendb hoc libsb secutus fest» nimirum rt intelligeretur^ 
^uid loannes df lesu statuerit ei quiS iJuanUisque ex 
▼iri huius diuini iudicib esset habetiqu^ debereti Ete^ 
iiun pi*bfessus enit contri spem jqpmUipein^ue dij^cqpu«i 
Wnm, lesum ipso ex teU eii iti tel a ^sse infiniib moddjj 
^ppe se non &le8siam; niiUo mbdo; aed tfihtutxi legk-^ 
tum et ministrtzin Messiae, hultc aiittth Mesaiam.eto ei 
dominum, se terreniie brigiBi^ essb; huue cbelestis; se^ 
Vt pitiphetai reUquos^ suaigh rertuil diuinarum scienf 
tiam aocepisse per i*etiela1ioneiD iii his terris , hunb sbM 
ipsius ii eod cofpsitaS habere ; 9e prbph^tasque biniic;^ 
doiia diuina aobepiase kd certuin ^iumdaxii inoduiii; hiliiib 
Jnfinitbmodo; adeo^ tt iiihil habeat l^ater; ^ubd^ hiiie 
^leih, eiii etiani rtrimi dinniuiu suminam tradideirit j ti 
i^piicquid generi huixiano cbxifeiTi l^^fti» p^r hutic l&rgup 
«ttf^ue Tixicb per tam et ab to felicitktis bxaiie jgeiiujai 
hnina bt fixt^rde vitae exiii>ectliri U^buique Tojuerii; 
jlsieb TlMigmfinrde lesu Seiisit loaxmte BdptistdL; quipp|i^ 
qttflUi eodstimaret ^sse xmIi inbdo doctbrbni huinaiii jje^ 
«arBB^ cKriiBifcwi missum, «kqiie adeb T^rissimuin nda^ 
4|ue digliisirittiuxn ; Vemm eiiiiip Filiuu Dei ipsuni; re^ 
rum ^noniDm dominuin sdiMUiBi j iat|iofae iuLftlidiar 
tii snrtammtefeem ^icuitt ) 



\ ki j.. 



K 



i48 



C A P V T IV. 

Verum loaTine», vir diuInM^ com in flcribendo lEuan* 
geKo ffibi *imsi«set hoc, quemadmodum vidimus ab 
«nitib , vt sermones quosdam insigniores Uteris consi-^ 
Waret, a Dbmino Optimo Maximo olim publice priua*- 
timqUe habitosj e quibns^ ianquam ipsum loquentem 
ac disserentein audi«nt, veluti ex ore eius, quisnam 
fessctj diiemnAm ipse ae habuisset, haberique ab aliis 
Voluisset, disctere aiqtteinfceUigere,euidentius, fadlius*- 
que ac certius ct^ere onmes omnium temporum fuiu- 
irortim hdmin^s posseat^ idem quoqne consilium secu^ 
tus ^se bxisilmaridus ifcst iik cOmmfemorajido sermone 
to) *jiiem habuerat olim cum muliere quadam Samari^ 
tana. Cuiiis sedlentia nlensque Domini vt liioulenler 
iict>cr5picueintelligereturj pi*aefatus ei est, quemad«- 
tnodumfecitirireUqtiis, indicanda eius habendi bcca^ 
rion^ Neqptt cnim «ohaeret crim anteoedentibaa; 
modo, qttod tertii Ckpitia segmento secundo et vicesimo 
lesiis cum discipulis-aliquamdiu commoratus ebse dico- 
batuf^ in tierra ludaica, hic^ interiecio satislongo temw 
pori» irit^a^o V ^iisae in Qalilaeam perhibeturv 

Orsus enim est hoc modo : Sed .Donmua trnn 
toWiperiuel^ innviuisse principibua ludaeorum » qiwd 
plurea dietipuboe ailiceret ei bapHamate adstringeret^ 
ipso Ioanne$ quamuia non ipae, sed per dis^ipulos uU-- 
tiaret haptismate$ rdictu ladaea^ in Galilaeam re- 
peraUs est^ His igitur praefari voluit loannes naTra*- 
tioni sequentL Etenim fema doctrinae factorumque 
lestt peruenerat tum ad principes quoque ludaeorum, 
qtti hoc loco a loanne appdlati sunt ol tf»a(>iottrof , quod 
tlomen latitt^ interdttm dici solet de summo magistratu 
Iadai«o. Ini primis autem audiuaraut^ at cttm ind^na- 



tione quidem, qnam simul inmiere vpliiit loaimes Ytr^o 
iwovaap, msleqvie fereba^t» qupd pon mpdp ipse ma^ 
gnum iiumfrun^ didcipulormp mh\, coUigeret, ven;n:| 
etiani hi tfmtum aibj suxiierent, baptismate iippe^endpi 
qiiantum vix fe^ebant in Ipanpe ^aptista , cui alias trir 
)>uebant plur^nujD|i« Nan^ Do^nix^u^ perpc^lo priim ba-v 
pti^asse dicitur;^ atqv^e sicrtlici potuit tpplipi ratione« 
«iue, quoqiamilli, a qujibu^ renunpat^uii ^rat de h|U) 
re la^eoruin pri^cipibus, mpntiti erant, ^tque, yt 
rei innidiiMn auge(*ent , Ifsum ipsum bfiptjsmate initiara 
dixerimt ; qu|ie fuit se^tentia c H R T 9 Q a T o ii i ^ mlo^ 
JHom. XXJ(L qua^e sensus veraicuU securidi psaei hic \ 
quanquam lesus non ipse baptizabalji Um\en perlatum 
erat ad prindpes , baptizare e^n:^ eLipsum; siue, quo- 
liiam , quod discipull vel iubente« vel certe sciente ma* 
gistrp faciu^t, ma^ister ipse fecisse dicitur; si^e denir> 
qXkPf quia ^le ipse bfipti^mus, qup vtebantur ^i^qpuli, 
a CbristQ inAtitHtu^ er^ity einsque n<vnine atque aucto- 
^itate ad^iinistrabatur, quod rem et ii\uidiam aujebat j 
maioris. pnii^ mQm^nti erat, instituer^ baptismu^n^ 
gnam adnynisti*nre ; ynd^ mens loannis versiculp se^ 
(:undo esset haec : sciebaut quidem , non lesum ipsu^i, 
sed discipulos eiiis baptisare, iiiud tamen in pripiis ae-t 
gre fereb^nt, quouiapi in suum UQmex^ baptisma insti- 
tuisset, Quicquid sit, nau:i vnaquaequ^ senteutia ha-r 
bet probabilitatem quandamy .id tamen ii^ promtu e^t, 
lesum noQ ip^um baptizasjie. Cuius quidem r-ei inter-- 
pretes varia^ causas excogitarunt| qua^ coxnmemorare 
nqn est necesset Dp^iinus igitur, quem nihil omi}|nq 
fpgieh^^y vt cognouit, sibi quoqi|e oontigissp , qppd in-? 
ter hofnwes solet euenire, vt glpriaip cpmitetur iniiidiai 
non qupd tifneret, spd yt inuidiae cavisap:i prftencinder. 
ret, r^q^it ^udaeam, iaotis ibi cloctrinae ^^angelicaQ 
mdimentis, pt in Qalilae^m revierti p^uity ywe vct 
perat, C^eterun^i vocula ni^iv glQssi^tp^eip redo^^i^^. 
visa e<|t M iJLVi I o, )i£^qd dql^|e sii^e cftq^ iuntAt 



%iiwr 'quoriiam pro/i^hcend^m ip^i erai per Jhr 
, ptqridm^ penii ad prbehtf quae dicla esi Sychar, ia, 
^iciniam praedii^ quod lacohus fogephofilio donauera^ 
joniisque iacobil ad quem, fessue ex iiinere, sio te- 
^jsre consedU , hora diei duodecima. Ac priniiirti qui- 
dem m promtu cst, trocem Ihftupfiaff wm rrbis hoc loco 
noraen esse, yt et pensiculo septimo\ sed regionis. P,e- 
inde guando rir diuinus lesum dixit reuerii oportuisse, 
per Samariam, innuere . voluisse Videt^r, Dominuni 
prpfecti^m esse in Samariam , noii odio aliqup aduersu^^ 
ludaeps impulsum^ tanquam neglectis Israelitis sesm 
(ransfeiTe vbluerit ad gentes profahas , vt C H R Y 8 O - 
STOB^Y^ adhupclocnni notauit, sed necessitate ali* 
^ua itineris cpactum; quippe hano ^t bretussimam viam 
fbisse et freqi^ent^ssiman^ profecturis ex ludaea, et in 
primis ^ierosplymis, in Galilaeam, aut hinc in lu-^ 
daeaps. et Hierosplymas , lopis losephi satis lucuienter 
doc^cnint^WETSticNiVs etKHBBStvs. NecpoiTO^ 
S^ie oaus^ scripsisse videt^r: \tYqfJiipfiv 2t;/a^« Eam 
K fnii^ vrbem» saUs constat, proprie et ab initio appella-*: 
tam iiiisse Sich^m, idque nomen ha.buisse a Sichemp^p 
a cuius n^potib\is campos illps lacobus coemisse , ibique. 
ientori^ ppsuis^ei et aram exstruxis^p dicitur, Ge/i» 
XXXIII, 18. sqq. s^ d^nde, et quidem a ludaeis, 
quoniam sita erat ad montf m G^zinum , in quo sacra 
fkciebant S^raaritani , per cpnuitium dictam fuisse 2v* 
Xag, abh^raico vpcabulo /ijajf , quod npnnunquam ido* 
ium (Jei^ptat, tanquam yrbem, idola polentem, non 
jniprobabiliter .sta^ufer^nt viri docti, auctore re- 
^sXjftQ,, Dissert, HfisceU. P. X j?. 1^1 . AtqUe hoc no- 
jnuie, tum vaitato, et hic vsus est loannes. Hinc vein> 
etiUu4 patct, i^on opus futsse coniecttp^a ^iBRO-* 
S Y M I , aii pMioch. iSp, XXJTII. locp : 2i^x«> » ^S^ 
praepipi^ntis : 2tx^(*' Caeterupi tainen rectiiis scribi- 
iar: 2vx^, vtexprimi curarvnt millivs, bekge^ 
i*iV5 et bRiESBACHivs, itenique ijATTfrA&r, 



10. IV, 4 — (>. jSi 



'•j< 



habeatque fditipqes fmtiquiQreSj, CompluteQsis, l£,ra,^ 
^ixiianae Qt Steph^ni^nae , quarq; £^aQ^ vtprimus edi- 
dit B E z A, quepi secuU 8unt reliqui. ^ed Jocus lUe no- 
hilissiiDus est multis decausis, e Scripturis V. Tf» notis-; 
simisj in pripiis fiutem «Acer er^t Samaritanis, proptejp 
fausa^n duplicem , hpp loco opmmeinoratam, primuin, 
quopiam lacobus in eo hahucrat praedium, idque du-r 
pkx, altfxum, quod coemit a filiis Chamoris , iisdem^ 
que nepotibus Sichemi centum Keaitis^ Gen. /. c. ad 
guem dignus est, qui legatur dathiys, alterum, 
guod armatansauu Amoritis ereptum, losepho fUio de- 
derat, ^e qub esX Gen. XLF^JII, 22. Deinde exlabat 
ibi fons lacobi, Tuiyt} xov ^lwua^, hoc est, quem Iacobu«f 
fpdcrat ^t aperuerat, aut fodisse atque aperuisse puta- 
batur, quoque ysus fueratcum familia sua, vt expU- 
catur in hoc nostro loco versiculo duodecimo. Cuius 
quidem rei etsi mentio non fit ip sacris V* T. librisj ta-. 
jnen et Igannes ^t mulier hoc locp de ea loquuntur. sic, 
vt eam tum notissimam, et exti'a pmnem controucrr^ 
sianj positam fuisse appareat; atque hodlernis quoque 
temporibiis in isla regio^ne fpns extare diciliir, qui pu^ 
ieus lacobi appellari solet; de guo vid. BiiscHlNG. 
Prolegom. ad Haruu Eu. p, 48. Ad hunc igilur fou-- 
tem, tnl rj? irjy//J, lesus, vt. se dabat locus, consedlt. 
Hic in voce oiit^g sc non eodem modp expedire yidimus 
interpretes erudltissimos et graece doctissimos, quam 
nimirum alii otiosam e&se existimant, ex vsu loquencU, 
scriptorum et sacrorum et profaRprum, de quo consun 
lendi sunt elsneavs, kr£BSIV9 et &Y'pflV9|9 
alii tamen eleganter vsurpatara essc putant ^ yelviti 
BOISIVS, Collat. f^eL interpt* ad 7k l HEIN$IV(^ 
Ariatarch. S,p.. 879. BENGEtiYS, Pwtt?. et iprjET- 
s T E N I y s , ita quidem , vt iden\ dcnotet , qupd (jiraer 
corum; eJ^' itv%fj et Latinorum; sic temerei y\ in loca 
apud HORAT. Cartn. J/, 11. i5. hqc: cur nqn 8ub hag 
pinu iacenteq sic iem^re j^^ jyotamu^ vncti^ i* e. qua- 



l52 lO. lY, 6 — 9. 

lemcujique sedem vel locum ex tempore praebeblt hu- 
mu8. Atque haec altera quidem interpretatio bene con^ 
venit primum riei ipsi et verbis loannis t fuxmiaitijSg iit 
rtig oda^noglag * fesaus enim quisque qualemcunque quie^ 
tis locum solet capessere; quod exprimitur voce ovriup. 
Gonsentit deinde vsua loquendi scriptorum graecorum 
antiquissimus et elegantissimus ; ita enim haec vox, no-^ 
tante wetstenio, explicata reperitur SchoL So^ 
phocL Aiac, 1198. XafAfiavfTM yaQ •— nal civtI tov' dg 
vtvxiv* Denique hoc modo eam explicarunt interpretes 
antiquissimi, veluti theophylactvs, cuius lo-* 
cum Boisivs excitauit,,et chrysost omvs, \in 
Jo, Hom. XXXL cuius vei^ba sunfhaec: r/ di iarw, 
ovTOjg; ovK inl ^govov, qf^alv, ovn ini Trfoaneq^alaiov, 
dXX* dnkfSg xal dg tTv%iv in idagfovg. 

Dominus igitur dum sedet illic, cUscipulis vrhem 
ingressis ad cibos coemendos^ accedit femina Samari^ 
tanaj ad aquam hauriendam, quam rogahat^ pt ipsi 
fhcultatem hibendi concederet. Rogauit autem, vel siti 
coactus, quam restinguere vellet, vel vt ansam prae- 
beret colloquii, quoniam sciret, quid femina responsura 
(BSset, quidque inde euenturam. Illaenim: quifit^ ait, 
pt tu, ludaeus cum sis^ a ms^ Samaritand feminOf 
poiumposcas? Nimirum vel exhabitu, Vel, quodma- 
gis placet, ex sermonis et linguac consuetudine intelli- 
gebaty lesum esse ludaeam, nec, quamuis ignara non 
esset, qtiantopere ludaei solerent abhorrere a familiari~ 
late Samaritanonim , potum. ei denegabat propterea, 
quoiiiam pro inimico haberel et alieno a gente sua, sed 
XDodeste loquitur, admirata, quod et vltro compellaret, 
et potum abipsapetcret; vt bene notauit ad hunc lo- 
cum chrysostomvs. . Quare adiecjLa reperiuntur 
verba haec: ludaei enim nullam faniiliaritatem hahent 
cum Samaritanis. Haec vero, dubitatur inter inter- 
pretes, mulierisne sint, an Euangelistae? Prius visum 
est c^RYSOSTQMO. altemm aliis quam- plurimi»*;. 



nentnim probabilitate caret. ^tenim loaniiQs haec snb*- 
iicere potait eo consilio, vt causam aSbrret, qaare di- 
eeret femina: qnid tn a me pptum petis? Sed et mn-» 
lier ipsa dicere haec potnit , rel , vt irrideret snpersti- 
tionem ladaeornm, eornmque adnersns Samaritanos 
odinm hostile, vel, vt ostenderet, se qnidem iUi, qnam** 
▼is homini, genti snae inimicissimo, potnm re^nsato 
nolle, sed enm tamen legis admoneret, yideret, num 
sibi licerety ab homine Samaritano potnm petere atque 
accipere; nam si liceret, libenter datnram esto. Quir- 
qnid sft, id certe patet ex hoc loeo, qnod et alinnde ' 
satis constat, in Samaritanos' atrox ac pnblicum odinm 
faisse ladaeomm, ita, vt nnllam farailiaritatem cum 
iis haberent^ ^ eosqne ne salntare qnidemt nec dono ali*- 
qnid ab iis acdpere peh:initterent, atque adeo npmen 
Samarilani inslar connitii esset. Ouiu4 qiiidem odii 
causae plures fuemnt ; praedpna tamen ducla erat a 
coltu religioso Samaritanomm , qnem instituerant ht 
monte Garianno, de qno in seqnentibns sermo est. Ne^ 
que tanien patebat latiu^ , qnam ad cnn^tndinem et 
vsumrulgarem; nam in caeteris rebns emtioms et renT 
ditionis commerda vtrique genti fuisse^ et interpretes 
docuere e scriptoribns ludaicis , velnti lightfoo- 
TT8, Hon ad KL et ex ipso exemplp discipnlomm' 
patet. Ynde intelligere facile qnisqne potest, verbb 
myxQiis^oiit quo vsns est Enangelista, famitiaritatem et 
cousuetudinem exprimi, hnncqne locnin rectissime red- 
ditnm eBse a grotio explicatumque sic: non enim 
amice vtuntur hdaei Saniaritmig. CaeterUte praeter-* 
mittendum non est, causam illins odii deferri ad Itr- 
daeos; neque enim Samaritani cum. ludaeis, sed In* 
daei ciim Samantanis familiaritatem nullam habfiisse 
dicuntnr. 

Vt vero Dominns alias in tjradendis doctrinae diui-* 
nae dogmatis saepissime reperitnr transiisse a rebus 
•orporcis ad spirituales, vsnsque esse sapientissimo be- 



|5^ 10. XV, IQ. . 

lygnimmogae covsilio ojratione tropica t^tfiguratf, y4 
yt ejikcitaret audientium ingenia atque ad vlterioreni 
cognitionei^ paul^tim aliiceret ac praeparar^t, v^l y^ 
{mimprum imbeciliitati iiiseruiret, propiciorum ' verbo-r 
rum perspicuitatem nec permittentij^ nec capienti; it£|. 
etian^ hpclocp, vt auimum fcniiuae (iiscendique stur 
^ium acueret, ysus est aenigi^ate lioc: si et heneficium 
nosaesr guod nu^c tibiaffert Deus, et eum npssest qui 
aqude potufn ahs te petiit, tu vtique vi^^issim ab eo pe^ 
fiiss^ ^f a^ep^sses c^gua^ i^kalem. Hic quidnam Do-^ 
minusper tr^v dofQisav intellexerit , vehementer dissen* 
^re interpretes antiquior^. Nam Patces latini ad ynum 
ferei omnes intellexerunt sanctjiim.Spiiitum^ eundcmque 
in sequentibus aquam viuam dici putarupt^ graeci vero 
pmjuies iu gener^ interpretati.suut: donum Deii h. e« 
guicquid Deus potest aut soiet darej vt donum Dei 
fioDo hominisy aqviae nimirumy quam piulier dare po- 
ierat» opponereMx** Haec intcu^pretatip £uit chrtso- 

^TOMI, CYRII.LI; XHEOPHYLACTX et reliquo- 

fum^^ nisi quod nonnulli Dominum ipaum se appellare 
putarent donum Dei, hoc sensu: si scires, quautiun 
liomimbus beneficium praestiterit Deus, quod me ad 
^ miserit; reliquav Hoc modo fere idem declarareut 
.verba: quids^t donum Dei, ac sequeptia: quis ego sim. 
Itectius haud dubie in genere apcipitur de beneficio di- 
vino, ^) quod tum exhibebatur feminae, ac deind^ quo- 
que reliquis Samaritania^ ^pgnospendi lesum, taiiquaxn 
generis humani Seruatorem exoptatisaim\im| quod sane 
jDaximupi erat^ illisque prae^r omnem spem Qpinio- 
]|^amque obUtum beneficiunf. {taque si scires^ iuquit, 
i|uantum tlbi beneficium cpntigisset diuina beneuolen- 
.tia, et si nosBes me, qui aquae potum abs te petii, abs- 
^inuisses iion modo'a ppmmemoraiido ludaeoioim adr 



.t) Hoc modo TaJtmK49liT«, Vsr^. Euanfel. ezplicauic; 
si nojsest quan^um sit henj^iciun^y quoji tihi Deus destinauit. 



iO. fT^ 10'. iSi 

isihi praebere, yerum et;aii| n^aasea me, vt tibi diirQi]^ 
equam Titalem. Ac £iug ^v, quod dicebat Doniiatt^g 
proprie quidem dmotat aqua»v)Ham^ aeu, receni^m, 
e Tenis-terrae ebuUieiitein e^ feaiiMtem, opponiturque 
ei, quae ccdBgebaiui* ia cutenuB} hebraicum enim: 
l9«SB p»n, iiuerpretia graeci V* T. reddiderunt inter^ 
dum: i^h^ Cfif» i|iterdum v.ero: viwf ulkoft^pot^» hJh 
qae hoc aemu inta^Ug^bat frmiiia; Sed Domimis im«t 
propriedicdMt iita^ ftSp, prot fjmMoifipPi i|ileUigebatf 
'queoigfMiR ^i^dlem; qaaeyi^mn det^ et inniieF^ rdb^t 
bat aliq^d, - qnpc| animo vim supp^ditare^ (mmqne ex*^ 
hilarareacbeareposoit, atque adea dioere: tu aM ro-^ 
goMes-^ pi tihi dwn&m^ quodanimusn tmun refio&re$ at'^ 
que bearet. in specie vero quid intettexerit pominuot» 
ihteHigique trolnerit per aqnam vitalem , in eo delGi-* 
xiiendb loimM diitentire vidioMa' itsterpretcs antiquissi- 
mos I etenim ^iii- explicarunt de ^iritu sancto , in quir» 
^sest CHKVaoaTpMVS, /. c« qni, siGuty ait, spi*^ 
jritum vocat ignem , Tt vim ao &ruorem gratiae , pecca«<: 
torum autem pemieiem signififet, ita a^uam vocat, yt 
purificatioiiem et refrigerium animorum indioety alu| 
deinde de aqnabfiptismi, alii demque, relut tH£0<- 
nORETva, ad Pk k de doctrina Christi» Et sMe 
haec vltinia inierpretatio cofnsentit quidem cam Ysu 
loquendrscriptomin veterum^ et profanorum, et lu* 
daicoiaim^ qni cum aqua. aompttraye solebant doctcir 
nam et quioquid animuin erudire, ^mendare» atquc: 
adeo sapientioremv fanctiorem beatiorenuiue reddere 
potest; dequovid* vrsi^aTSViys <id A,Z.eitLiGHT*t 
r o o T V 8 , Uor^ od Ltie. X, 95. qni praeter caetera 
exdtauir locutn e scriptore Ittdai^ hunc : iios omnee^ 
diecipuii Uti eumug et de nquie^ tuie hihimue; vbi faciie 
quisque videt, sermonem esse de d<ktrina et i|istitn«; 
tione. Yerum in hoc hos^ looo ri Hl^ non denotat 
doctrinam^ in primis cum di^alur xi iii^f ^w^ ealftem 



i56 iPt XTi 10« 

fion floltiin; ted in ▼nineimun bona, qnae animnin reV 
ereant et reficmnt, beatamqne reddunt, fideoque totam 
•nmnam bonbram, aChiistQ suppeditatonun ad animoa 
humanoi emendandos» tranquiUandos, beandoa, beatita«r 
temque ipsam. Etenim haec interpretatio accommoda-9 
tior est primum mentiDomini in ho(vsermone| loquitur 
V eitimin vniuersum, quare et haec in vniiiersnm sunl 
intelligend^ et explicanda^ deinde vero etiam coQsilio 
huius aeximonis aique eue^tui; Mrs. 42. denique vni-r 
Tersae coosuetudini loquendi scriptoramaacrorum, at-r 
qne inprimis Domini ipsius, cui solemie fuisse videtur^ 
hoc taU aut simili modo^ exprimere vniuei»«m sum^r 
snam f elicitalis humanae. Kam in alio aermone apud 
enndem Ibannem, Cap. VU^ 38. hominem credentem 
et pium dixit fore UMtar foniia, wie intermmione cor 
pioBiasime se effiindentie^ quibus verbis, in promtu est, 
exprind et copiam et dintumitatem {elicitatis , redunT 
dantis in eiusmqdi hominem $ fere vt in hoc nostrq locp 
<i«fs. i4. eius felidtatem dixit esse instar ydpct^g, «ilAoT 
fii¥Ov ^lg Ciontf nlfipm. Atque Jlpoc, VHy 17* beatos ii| 
altera vita dicitur pascere et tit imau^ ntij^clg viitw diikr 
oere, id est, adiumenta suppeditare feiicitaiis, ^t cot 
piosissimae, et constatitissimae, depulso omni gen^i^e 
niiseriaram; et Capu XXJy 6. itemque XXll^ 17. se da- 
tnrum esse promittit in t^Q ^n?/?? tov iiim^ rvc i^^f» 
piosque acceptm*os esse rq vdw^ Mg, hoc est| et felici-^ 
tatem, et quioquid eos in dies feliciores beatioresque 
reddere possit» Et quod in hoc nostro I9CP dixit Dor 
minms vdmg fi»?C> id in alio et alia similitudine apppUaT 
▼it iorov ita^g, Iq. Vy ^^ nam vtrique eadem pra^icata 
tribunntur: ov fii n^ivm^» ov f^n *V^<^ nci^ot^, et vlr 
timum diserte explicatnr de felicitate, vers. 4o« et in 
primis ver^. 5i» Atqne in vniuersum aquanif eandem* 
qiie ifiuam, constat, tsoo aymbolum atque imaginem, et 
felicitatia, et bonorumy felicitatem ajferentium» .flteT 
nim )>e.ua ^tur /p/s« aqu^^ ii^t Vf^ qppositione ad 



lo. IV, 10* i57 

idola^ j^abnus aiictor eat et dator felicdtati^ olnnia et 
bonoriim onmium, quibus fdidtas tenetnr* Jen IT^ 
35. Xyifj ]3« Idemqne appellatur /om vitae. Pe. 
XXXVI j 10* Jfam in antecedente rersieulo adqMraba- 
torDauides immensam benignitatem diuinam^ in inagnii 
bonoram terrenoruin copia eon^icuam* ObnmntUT^ 
inquity hania praestahiimimis dcmua tuae, hoc e^l^ 
muudt^ ih qne diuina {HXHudentia pro^xit lu^u modp 
nece^sitati^ merum etiam copiae et abuiidanlia^e; fiumin^ 
detixdarum tuatum eos inundask lam aubieeil ha^o: 
nam apud te eeifone %fitae^ in tua tuce videmue lucefit^ 
hoc est: tu atictor es et da^r felidtatts omnis, a to 
beatissimo rednadat in noa beatitatis omne.genue* HipB 
hominesdicnntur Aaiirirea9i<iMe/oA^'iM,«a/ali>, les^ 
XIIj 3» hoc eat, a Deo expetere^ exApectare et aociperje 
omne felicitatis genva^ £t Zacfu Xlf^y 8« pronodttuwtar 
haec : ill0 temperb mtihdbuntjaquae viua^ ex HierOeo^ 
fymie, id est, bonaet benefida omnis generia ex yrbD 
Hierosolyfflitai^amanabnnt ia totam ten*aEtti. Ao pr<^ 
pter hunc T«Qm Idqnendi per aquam viialem in vniaer^ 
aum exprimi piltaidiua in hoc noatro looo adiumeiala. et 
bona omnia» a Domino aiqppeditata, penteniendi ad 
veram felieitatem^ atqne adeo ftUdyuitem ipsam, ren^ 
biaque ipaiua aenanm aubiectttm es«e hunc t tn opae ro« 
gaaaea, vt tibi oatenderem explioareikiqpe modiim fdyt- 
citatis tenendae, tequead eam fielicitatem ducerem», 

yeniaiUat Domine» inquit, non hauetrum prae^ 
eto habest pMem 9ero profunduaeett %mde igitur tibi 
euppetat aqua idua? Numquid iu Mcillentier ee Jia- 
coUiff auctore genUe noeira^t qui futic puteum menh 
etrauii nohie^ ex eoque et ipee bibit eiJiberi eiue aodor 
-mestitd bibere? Itaque non asaequebalur.mebtem Sev^ 
Tatoria, eai^mana £>rta8ae, leaukn eaae vinuit magai 
alicninsnominia^ aquoaquaepQtumaccepiase^ hot|ofi 
ait>diicwd«m) vnde enm^appeUauit domiMum^ qiiod 
antea non feMrat^ acdpienaque te iH^ftm fvofm 4« 



*aqa«i>l«ia, qtiae e tertaiD ireiiu scatet, (^tiahl trel ex illo 

•spsc^ putao liauidre velka;, vel alio in loco iiioiistrai*e. 

Enimttem iHud qaldem fleii nollo modb ^oise putabat^ 

-^opti^rea, quoniam h^nstrulu ei ad manus non esset, 

ttec e% alUo puteo aqua sine imtmmeiito hauriri possel; 

adlioc aoleiii qnod attinet^ probabile noh esse arbitra- ^. 

•batur^ in tbta regione et copibsiores et «akibriotre^ aqiias 

tnueniri* LiEludat enim puteum iatum prutuun ab aur- 

ctoi^ laGobo, qui euni mdtiBtrauieiit, et quo hbn fkcife 

•aliquis Mse potMt sapieatior ad imiftiiiffliriaa aquas in 

<hac regiocie; tti t[uideia , inquit, fpamttis idjuadletts sii^ 

^xDeUeatidp tain»A lacbbb ibaae jion pbtes^ aie^ue adeo 

^^«elletttiol^ aiquiAruitt/ fbiibeitt ifaWBtisece. Deinde 

•veio etiam ab aquarum cbpia «t salubritaAe l|iiidat; ita 

40Bijit i%.(aoeinabatttrt bio patinia lam magnlfes eat.^ Uxfi 

alliBs, tan abundaiii a^uis «alttbefftimibf Tt et tpae ia^ 

-eobus^ ct libeii (iua ap ckamesiici, (t« ^^1»«»« mik^ 

«iiomiiULntur^ e;x csonsuetudsxKe loquendi GraecorUfl^ 9 de 

-^a bottsuk»dusfest KTPdt a, ad h. i.) cix eo bibeito 

-p«Meriiil; quare nefiia^t, eum oimtiditeete, aut ^iimffi 

qaaareiti. labobma autem appoilabit mrt^, ^eniis 

imutoriBmi M quamaaiu. b^ nansiaii Mc appdbu^ili di|* 

-jrataiMmt ant tyri s s i mi .iitt rii p rt itej ^ iiiaiirisiwrontqngj id 

|acMi4M^ei^ei^rO{ite]r6a> quia SUMriiaiii eiu^ se t^- 

-ligionam seqm pntifcnarttiy qtiAa fuil CY^ihi^t iieiiten- 

tia^. vA qiioniiDn gbnene lafboln g^ttriitii:e«liiiir, tt c ai^ t- 

•41 AT aii ▼ s aHiqiib atatuertmt, iiaud Atthih lectiQs; 

EleBiln ibasjprta auctoir est^ SaisiaritJiAcis geiMis' 

-«ttun ad laeobmn ia primn referaw aalilQa &iB8^. ^^ 

lifM. iX^ i4: Locus CHRirsoaroxuM lo. ibmi^ 

XXXI. dignuft nobis visns est^ qnem^ildsccibkremlAi; 

«st enim hici id^Uon/motfp /uA rtt» sl^ ri^ ^eii^iinuelf «jsis- 

IJbdSaktg Jam^ «c^vJif/iBim/» mmiSfmiiuiimmi mH.imimt^ 
»#i^ia^ 'aftsKoie<ii* ^ .. Ji. tuwvl i^ 



tb* iT, i3. i4. 159 

itaiiue Dbihinuis, imbeciUnin qtiidem, sed docileia 
bniihum ingenuumque in hac femina aniinaduertens, 
vt reili spiritualem esse intelligerct j dequa loquereturi 
quae animuin^ non corpus reficeret^ respondit hdA 
tnodo: quisquis ex hac aqita hibit^ breui post rutsua 
sitiet; sed ex illa aqua^ quam ego do, quikquislyiberii^ 
hititt nunquam; nam haet aqua eet instar fontis , in 
omnem aetBtniiaiem profiuentis. Ita mrsus per aeni^ 
gma locntus est Dominus , nec disertis quidem verbis, 
Vt praeter ajito» CHRYsostomVs. bene noiauit, ad 
quaestipneni ) num lacobo esset eicellentioi', respondit, 
ne muliei^ulae arrogans videretur ac tenierarius, qui se 
lacobo eoscdieritiorem dicerei, re tamen ipsa respondil^ 
flum do^uit, quid inieresset inter aquam illam, quaiA 
lacobus-itionsiratlerit, eteam, quam ipse daret, osteti- 
ditqu^, si lacobus prbpteraquam, quam monstrauertt, 
tariti aestiin&tidus e.ssepntaretUr, se, qui longe excel- 
Itetiorem aquam det, itiulto plnris habendina esse. Eti 
toim huius aquais Ufttura eiusmodi est, inquit, tt srtinl 
quidem restinguat, sed ad breue tempus; nam paulo ' 
Jiost redJbit fttis; ea vero, quam ego flb , (Awaiw,) sittm^ 
extmgait in perpettiuin ; itaqiie beneficiura, a lacobo 
Vobis tribntum, quamuis inagnum ^t, neque tamen 
tantutn est , quantum accipere potestis a me; Igittdb 
€U]uam primb loco proprie inteWfe^Kit, kettiqufe vt>cribui 
lum eilire , ^tii appetere ^tum 5 aUerb verb imprbprief 
Vsui^psruit , qtia rationfe -vocabuluiti sitiendi in dmnibu^ 
Hnguis sftejsrfs&ime dici solet, vt exprimat ^artlm seh^ 
Inim iiidigeTitiae', pailim de^derium vfehem^s, prae^- 
dpue talis boni, quod ad verttm honiinis perfeetioneni 
jM felicftatem perliiiet, atque significet : ihdigere -aliqtia 
Yei eamqu^appeter^^ reiaiiJPs. LXITJty l.- Deutn si^ 
Ute^ hde est, desiderlfcre, anhdare eins grdtikm et atl-s 
kiliunllf MaitK l^, ^.'4h^;SvTiip 9txaiocnitriv , maghl]^ vir-^ 
totis studid leneri. <}(mf. /c^^f^f, 95. fl^/,57. V5tis- 
llitti^/2 ^Hr^ dieitiir dc; w,^ ^[mrum sitiii fcstf ^xtiilcta, 



i6o li). IV, i5* x4. 

Tt neredeat*sitisy id est, qul, participcs eiugmodi bo- 
norum, m iispenitus acquiescunty nec quicquam am- 
plius deaiderant; exprimitque veritatem, copiam ct 
magnitudinem felicitatis, si quis est omni ez paite bea- 
tus. lea^ XLIXf lo. lam igitur, quid Dominus pro^ 
prie exprimere voluit? Scilicet per aquam, vt vidimus 
ad i^rs. 10. intellexit bona eiusmodi, quae i*ecreant et 
reficiunt animum, beatumque reddunt; quae quidem 
bona continentur scientia salutari , fide firma, vii^tute 
integra, denique spe certa remisaionis peccatorum, gra- 
tiae diuinae et vitae salutisque aeternae. Hanc aquam, 
haec bona dat lesus, hoc est, condliauit et peperit 
morte sua, demonstrauit vita et doctrina sua,. tribuit 
tandem eadem doctrina et imperio suo. Igitur hanc 
aquamhibere^ denotat: bona illa appetere, sibi acqui^ 
rere, possidere, etvsurpare, iisvti etfrui; commuta- 
tur enim haec formula a Domino ipso in simillimo ser- 
^Done, Cap. VI^ 35« cum I^ac: credere in lesum; nam 
i nun&im ilg ifiij inquit, ov i^n '«V^^V»? noinon. Porro 
verba: U eitiet nunquam^ habentsensumhunc: is ni-« 
bii habebit , quo excellentius quid appetat atque deside- 
ret, nuUa re indigebit, ad vitam tranquiilam et bea- 
tam uecessaria, possidebit potius eiusmodi bona, e qui-- 
bus nascetur felicitas, expletura animum voluptate^ 
aemp^recens, sempercrescens, nunquam fastidienda, 
ttunquam, per infinitasaecula, satietatem allatura, ho0 
est, verissim^ et perfectissima; nam aqua iUa reeiin^ 
guU eitinty est: bona illa explent desideria animi, quam- 
vis immensa, gignuntqne felidtatem, qua nec maior 
cogitari, n^ praestantior et suauior appeti desiderari«« 
que potest. Yltimis denique verbis? Jiaec aqua est in^ 
star fontia, inperpetuum profluentie , siue,^ mutabitur 
infontem projluentem in viiam aetemam » sensus sub-r 
iectus esthic: haecbona, vt ipsa et copiosistima stmt 
et perpetua atque ajetema^ ita et felicitatem profenml 
copiosiwmitm^ eonstantisipiutm «t aetemaio. In.hui 



€oeiiit 'DomiiiiiB, ex fafic huiixs vitae ftlicitate^ et ex 
homsj quae iaiB in his terris auppeditet, oriri felici^ 
tatem in altera vila, eandemqu^ copiosissimam et per* 
petaam. liam vdatQ MXXofiivav designat fontem^ qui tan^ 
tam habet aquaram ^opiam, vt copiosissime et cum im^ 
petu prorumpant et in altum prQtru.dantur; et ti' yfVfj* 
'Ctrat exprimitconseqnens et effectum bonoioim felicitatis 
et felicitatis ipsius. Ergo Dominusin hac oratione ^e pro^ 
fitetur auctorem fehdtatis humanae omtiis et summaa^ 
-hoo est talis) quae est primum i^erissima\ vere quie» 
tum^ 't]*anqtiillnm et laetum reddens tLiiunnm^^ eseplet 
sitim; deinde perftctissima ^ tanta^ quanta esse possit^ 
Aon sitietf porro copiotfiasima ^ fone aquarum$ deni* 
que constantissima^fona profluens in vitam aeternaih» 
Hanc mentem Domini in hoc sermokie cepei^itnt 
•ttiiilier ista^ nec ne, dissentire Tidimus interpretes an« 
tiquissimbs* Ea enim visa est aliis^ Teluti ctriIlOi 
'nihil intellexisse de Iiis omnibus^ quae DominUs ^^ 
cei*et, 8e^,'quamuis satis perspicue significasset^ s#. 
•ista improprie accipi voluisse^/tamen. in proprietate 
aquae et sitis haesisse, aliis vero^ intellexisseDomi* 
num^ quiimuis non penitus et omni ex partd, hacte« 
nns tamen^ serinonetti tssB de apiritu^ aquarum ge« 
ner\e, sed rel non credidisse promissis lesu^ irriden* 
doque respondisse, irel aquam spiritualem ^ quam pro« 
mitteret^ de re coi*porea accepisse^ <}uae non aii&m 
vim haberety quam vt corporis sitim restitrguferet^ eam«> 
que expetiisse, vt laborem illttm quolidianum^ hau« 
riendi aquam, deuitaret. Huius selitentiae fuitORt'» 
0S1IE8, qxd tamen in explicefhda r^potidione inulle-> 
'ris, pro more sno, rationi allegoricae admodum ihduU 
sit4 iteniqae chrtso »tohtbi Hic^nim^ cum au-» 
diuissety inquit^ ea^ qtlae dicebantur/essc) spirituatidy 
eredidit quidem^^ posse illam aquam sitimpeller&4 hee 
tamen, quid illa esset< sdebat^ -sed adhuo dubitabat^ 
jnrtabat certe, hkw suhliiiuera ^«sse^ quahi rt sens« 



percipl possent, se^ nonprorfius id, qnid esset,' notsb-' 
ral; nune ceile melius videbat, neque tamen totuiia 
percipiebat; nam^ dd mihi, ait^ hanc aquam> vt non 
«itiam. neque veiuam huc haurire^ iam illum lacobo 
praefcrebat; et quae 6unt reliqua. Locus extat Hom^ 
XXXII. in lo. Opp. Tom. rill. p. i8S. Montefaie* 
Sed siue ce|)erit mentem orationis Domini) siue non ce-^ 
perit, illud tamen in promtu est, lesum in hoc sermone 
ae profiteri felicitatis hnmanae omnis auctorem vnicunt^ 
et verbis : qui aquam hiberitf quam ego do^ aiiiet nun^ 
quanit promisisse hoc, quemcunqne, qui bona ea, quaj^ 
impertiat, cognouerit, expetierity amauerit atque vsm>- 
pauerity et verissimam » et perfectissimam, et copiosi»» 
•itnam, et constautissimam felicitatem in odmehi aefter«* 
nilatem percepturum esse. In qua oratione Domini ad- 
inirariiubetCHB.YS06T0K.va, L c. sapientiam Do» 
mini, qui) vt acueret mentem raulieris, quoniam spi- 
xitualia capere non posset^ discendique stndium in illa 
accenderet, rebus visibilibusimmorahator; nam si di- 
^sset: si credideris in me^ beata eris, iDa Hoit inftel» 
lexisset^ bxun non nosset eum, in quem credere iube» 
batur. Yerissimel Etenim ue sic quidem asseqnebaUir 
tntatem Domini^ dum dicebat haecc da mihif dbmms^ 
aquam eiusmodi, ne mihi^ reoutrente eiti^ huc itcm^ 
dum ^it ad aquam hauriendanu Neque tamen indigna 
tulit) contemni putetun lacobi, de quo rdigiose sentie«> 
bat, nec irrisit magnificam orationem et ignoti^ et Iu*> 
dadl atque alieni^ sed discere cupiit^ quaenam eaaff 
iUa aqua» 

Quare DomiiltEs > de ista re sermoitem abmmpeoa^ 
tid aliam vertit» atque argumento ommscientiae suao 
feminam prouocauit^ vt de ipso statuere disceret magm<» 
ficentius» lubet enim^ vt maritnm snum aocecBaty at* 
que illo comitata mox redeat» Jbi, inquit^ ad aceer^ 
eendum maritum tuum^ et cum iUo r^u Ac DooDd^ 
lium quidem sciuissa, fe^iinam noa habm maritttBij 



mviga, dttbitari nonpotest yel propterea, qtiomam ip«e 
paulo post diaerte declarabat. Sed qaorsum taxuen ao» 
eersei^e maritum iussitf quem non faabere sciret? Cuiua 
qoidem rei interprete« antiquiores, velut ghrVso- 
8 T o H V s , Tarias caum excogitare conati sunt ^ nequ^ 
tamen aatit prohabiles* luMit aiitem haud dubie pro- 
ptei*ea, quoniamflciret, qnid iUa, iuMaaduocare ma^» 
ritam, reaponsura e«6et^ . ooca«ioiiemque anquirere^ 
eam et de vitae ratione adm<Hiendi, et ad «ui admira** 
tionem allidendi* Atque bic tectiMinie CHRTSO- 
aTonva ammaduerti iubet et modestiam Domini et 
aapientiam , quod non «tatim omnem illi vitam enarra- 
▼iaset^ aed primum eiu« rei ooca«ioiiem quaesiuuset, yt, 
qnae dictums estet^ aut neceseario, aut certe apt,e di« 
cere videreturf nec ab initio aignificaaiet, quinque eam 
maritoe habuiaae, ne^ cum «e vatem esse ostenderet, 
feeiMe videri poiBet arr(>gantia« atque ambitiojiius » auf 
iraptam iuitaedininitatemf vt Paukis Apostolua aliquo 
iooii djzit patdienrime. MariUun itaqiie acceusere ittMil. 
At iila, lesum memm hominem existimam, tur« 
pitudifiemqae suam diacimulare cupiens) ted •uiBFusa ta^ 
men pndore: domintt ait, maritum non habeo ; legi^ 
timum nempe intelKgebat* Ie«ae vero 9 et suam omni^ 
adentiam declarana, ert moheris ritam comiter aiguenai 
rsdse, ait) marUum • k gitima m non habes; habuerM 
marita$ qmaque^ atd qaan muic kabe$ « non e$t mari» 
iu9 tuuB l^timus; haec verUeitne^ iikni^ig eleganter 
pro: mkn&it,') dixisti^ bi quo «ermone primtun eui« 
denier patet, Dominum edidiase omniacientiae suae» at^ 
que adeo diuinitati^, docnmentum longe iUustrissimum* 
Eteoim ne ocenhiMma qoidcm mnlieris £iieta et fata 
domesfiica enm Uilebant, quae « hominum naiTatiomi 
setre non poterat. Neque haec tantum ^ quae hoc loco 
tradita reperiuntur ab EuangeUsta^ «ed phira ipsi di*» 
msse, ab homlnis meri scieutia bngisttme remota, pro- 
babae it eaa ^ertimh nonoetiooerinwy vbi femiaa oon- 

L 3 



. i6i tonv, i;, 18. 

Vpcas^ perjiibetur ciucs ad visendum liominem ad.ilii«^ 
landura et occultarum Perum conscium, qui ipsi, ena;*-t 
tauerit secreta omnia , quae fecisset* Qubdsi t« luiwa 
ttonvrgemus, sed tantum de magna parte intelligimus, 
quoniam hoc loco est oratio popularis) tamen indicatar 
toulta pars , et maior haud dubie^ quam quae segmento 
decimo octauo narrata reperitur. Vnde in promtu est^ 
.quod diximtis. ' Deinde quando quinque maritoi .ba-> 
buisse dicitur , quaeront interpretes^ num legitimi fue^ 
l*int) an illegitimi? Fueruut enim, qui eaistimarent^ 
quinque illam yiros habnisse ad libidinem) nuUum let* 
gitimimi, idqtie patere putarent inde, primum, quo-i 
nhm alias nihil oecultmn Dominus ei patefecisse. vide^ 
retur; deinde quoniam omnia sua facta occulta a Gh^i-^ 
dto sibi indictita foisse peraitmlo idcesimo nono significa-** 
veiit, atque inter ea sine dubio numer4u6rit et hoc^ 
qut>d viros quinquey iUegitimos nimirum', habuiss^t* 
Cui;us seuteutiae maldonatts fuit, eiusque ret 
causa ad chrtsobtomViI pronocauit) existim«n-« 
tem, vitos illos quinque nun modo omnes aduUeros 
fuisse, sed etr^mi eodem tempore feminam habuisee ad 
libidinem. Alii tamen , iique plerique fere omnes^ ml* 
lius statuunt, et maritos legitimos fuifiae putant| quq-^ 
rum alter post alterum vel eam repudiatam defleruerit^ 
(propler ddulterium commissnm opinantur Uonnulli^ 
rectius foHasse dixeris propter illiua tempone licentiam 
in hac re,) vel vita defunctus fuerit, nuuc vero sextum 
dccessisse^ quocum tamen non.legitimo matrimonio 
iuncta, sed in pellicatu vixerit« Posset tamen ^tianl 
dici , ti ov* positum esse pro: otim» * qua ratLone profen 
frcto interdum vsurpatum ease^legitur non tantum in 
Versione Alexandrina, v* c» Deut XX^ 5. 6* 7* qui vl* 
timus I0CU6 huic nostro est simillimus t avn tkigfiap fv^ 
^utM, ^erum etiam in libris N» T. veluti Marc^ J^U^ .x9». 
fliam in \oo6 parallelo apud Matih Xf^^ i^« loco roi;' ai; 
eiiat J t^vm * quo refenre ^oqu^ jpos^es iQ^UiE iSl» .9^11%' 



10. IV,. ig/ao. i65 

*8. vbi aaltem omssBACHiys pro o{i;r«> 'quod e«t 
hsxid dubie ex gloss^mate, exprimi curauit t ovx. Vade 
Bensus in lioc nostro loco enitsoeretui' hic : quem nnno 
habes, nondurh est maritus tuus,' ei despouaata es, sed 
nondum nuptiis celebratis 'mflttmnabio itmcta. Atqui» 
ita nihil fuerit, quod r^prehendi in hac femina potuis:* 
set, nec Dominus eam repr^endisset^ ae profecto dc'» 
scribitur quoque pertotamnarrationem tanquain fe>< 
mlnaproba^ intelUgens discendique eupida. Sed quio-» 
qilid ftieritycerti'enim qnid dici iioi» pote^t^ ve^issima 
tainen comperit, quae dixerat Dominus. Vnde magni«« 
ftcfentius de eo sentii» et loqui cocpit^ quem arcana ho'^ 
minum nosseiuteliigereti Domine^ inqtirens, te ucUem 
0$ne inielKgo. His enim tacite ppofttebatur, vera fuisse, 
qnae dixisset| ac quoniam occulta patefccis^et, hino 
T-aiem esse colligebat* 

Neque tamen aegre tuiit reprehensionem , nec irri- ' 
tata regessit contumeliam , sed potius eo magis in eius 
admirationem inflammata, pudefkcta tamen, moK in« 
terrupio de rebus suis sermo^ne, quaesUonem ei propo* 
suit, velut inexplicabilem, de j^oco modoqne adorandc 
Deum; in qua ludaeos et Samaritanos <n)nstat vehe-' 
mentissitne dissensisse. Quamuis enim vtraque gens 
- Deum eundem adorabat; eum iamen illi non nisi Hie^ 
rosolymis in templo , hi vero in monte Gaiiziiio ado-r 
randum esse colehdumque statuebant. Scilicet ludaei, 
reduces e Babylonico exilio , cum templum et sacra ini* 
staurassenty nec Samaritanos, qui mixti erant Israeli^ 
tis et OentQibus , a regibus Assyriacis ik Samairiato ad 
agrum colendum missis, admitiere veluissent incom'* 
munionein sacrorum i his tandem et ipsis teroplnm ex^ 
stmctum est per Manassen, sacerdotem, auctoritate 
Sanabalieiis, qui erat iUius socer et in Samaria.flrinr^^ 
jTf/c I vt rem- narrauit r o 9 ep hy 8 , jintiqu. lud^ XI^ 7; 
et 8« Hoc igitur templum , in monte Gaiizino aedificai» ^ 
tum y Hierosolymitai^o longisslnie praefetendtim osse^ 



^€6 . 10* IV, 20. 

Coni6Qcld>aAt propterM, quoiiiam »€m modq m ei| 
lHQnte ^acr^ feciaieiU AbFahamua et lacobus, vevum 
«tUuB M^^ dostinMtet bun^ montem, in quo gen^orea 
popiilo Wne pr^cai^jPLtw; ajtque ^eo etiam, vt habet 
^ttid^in Codejc Samantanuf , aram ei^trui praecepisse^ 
€oi iQgem inacnberent» in qua holocauata offenent, 
vbi «aeriScia eucha).*i3tica maotarent, epula^ sacrificales 
iiutniereiit et dies feato.^ agereut. Vid. Deut. XI , 39^ 
XXVII ^ 5. sqq. et ad haec Ipca dathivs» Diruio 
deinde hoc templo per Ibanfiem Hyi^o^nam , quoniani, 
ob jaeuitiam Antiochi Epiphanis cultui idolorum dicar 
tam foerat, aram tamen iu eo monte hahebant, in qui^ 
td normam legis Mosaicae ^acra faciebant vero Deo* 
Hinc ortum erat odinm acerhisnmum inter ludaeos et 
Samaritattos, dijsemuaque vehementis^imus,, vtrius na-» 
tioniscoltusefisetsanctior; vtraque gente alterius «acr^ 
«ontemnente» veluti idoiolatrica, et Samaritanis qui- 
deui templum Hierosolymitaniim donuun maledictam^ 
•t mmtem Garizinum montem benedictum, hunc vero 
Indaeia mootem idplorum appellantihus ; ' de quo vid« 
WET$TSNiV8» De hac igitur re quid aentiendum 
eity reqmre evpit femina a Domino, velut a vate^ ha« 
ivm rerum non ignaro* Fatur enim hoc modo : ma^ 
iores nostri in hoc monte Mcra fecerunt^ kiec nos alibi 
fas esse putamua, eum voe Hieroaolymis eacrorum fa^ 
0iendorum tocumlegitimum Seee esiatimetis^ quid tihi 
Ae hae oontroaeraia videtur ? quaenam gens rectius sta- 
iuit? vtrius cultus est suncttor voluntatique diuinae 
eenuenientim*? Hic est seosus sermonis mulieris pereU 
eulo ftfieeeimo. T^om yerbum rggeowpM, in promtu est, 
cacprimere adokationem eam, quae fiebat sacrifiriis cae- 
ttrisque ritibus publicis et solenmbus, atque adeo denp- 
tarei eacrafacere. Etenim Deum adorare precibu^ 
mnerarique^ vbique licebat etSamaritanis et Iudaeis| 
eed samficia offerre extra ^templum Hierosolymitanumi 
aott licefcat luilaeis. Igitur disputatio erat .de sacrfs. 



Mrainqiie jociendoruin looo. Deuide niMi 4ae caum^ 
duciase yidetur: maiore^ noHri «acra feoere. Etenim 
exciisare Tolebat Sanuiiitiinos et laudare, ip«08 exein- 
plo et aucloritate maionua onltuin publicum in^lui^aef 
Ittdaeos autem accusare, tanquaiOi destituti ezemplo et. 
anctoritatp maiQrum, Hierotolyima «itxa facereut* Tue^ 
tor itaque cultum Sinmavita&orufn ao defendit ni^grum 
auctoritate. Quoanam v^o i7>aiore« intellexmt, difir 
^tiunl interpretes. Quidam eqim iimui putaot ma<9 
iores Samaritanoruin, qui in illo mont^ temporibu^ 
1|fan»tsi/i cultum religiosuiii comtituerint; plerique ta-. 
men omne^, inter quos ex antiquioribu3 fuit cna.Y-* 
8 08 TOM ¥89 i/0/it, XXXL in fo. indicari putant 
Abrahamum, baacum et lacobum, quos et Samaritani 
miuore8 8uo8 iactauissent, et ex quibus Abrabamus in 
iUomqnte filinmjpro «acrifioio offerre yoluerit, laco? 
bu8 autem in eodem 1oq0 ara ejfiati^uctat ob}atQ sacrifii 
cio , Deum adorauerit. 6e/?« XXII , 9, XXXIJIf ,ao^ 
Atque hi haud dubie yidentur intdligendi esse» primum 
propter argutnenti graiiitatem 9 quo tueriJeminA vole-f 
batcultumSamaritanparum; deinde vero etiam pit>ptern 
ea, quoniam ex loco i0 8EPHI> quem excita^imu^ 
aupra, Samaiitanoa constat genus «uum ^d lacobum in 
primi8 referre solitoa fuisae. Itaque rite quidem et pie 
fecisse putat Samaritanos, quod in monte illo cultum 
publicum instituissent; sed tamen rescire cupit. a lesu, 
quid ipsi videaturt 

Ac Pominus qnxdem ad banp quaestionem , quon 
niam ad fidem pietatemque pertinebat^ respondit sic, 
vtdoceret, necesse non esae, de Iqco niodoqfie adora-« 
tionis multis disputare, oum instet magna.sfu^vQrum 
pnblicprum immutalLO, cumque fului^um ^it^ vt nequ^ 
Hierosolymis^ neque in mopteillo, nec vspjmnin tem-r 
pUs et aris, sacrificiorum puiitate et uidcre^ rituumque. 
extemorum magnificentia, sedvbique invniuerso prbe 
terrarum, fidei vexitatp , fitque animi viteequ^ iutegri* 



i6a le. i¥, ^i^7i. 

tate 6t MBetitate Deo rnltns praestetur. O mea, inqtiltt' 
fUiurumeane i/citOf vt neque in hoc monte^ neque Hie^ 
roeofymi» Patri $aora fadatiB. Voh sacra facitia, d^ 
quibuB non conataiti constai autem ^& nostrisf \nam 
ludaeis aatu» est thetat vero tempuM , immo vero iam 
adesty quo veri euHores adorabunt Patrem spiritu in^^ 
tegrOi cuiuamodi euUores Pater d^siderai et ptohat^ 
Nam Deus vt ipse spiritus est^ ita quoque colendus est 
spiritu, eoque integro. 

Itaque non atatim ab initio resjpondit ad quaeatio-» 
nem proposifam, vtri rectius sacra facerent, ludaeine 
Hierasolymis, an Samaritani in monte, sed totam quae-^ 
atiouem, ait« in^tilem videri posse et superuacaneamn 
propterea, quomam futurum esset, vt cultus extemua 
vniuersos, qui sacrificiis rttibusque-perageretur, et certo 
loco et populo adstrictus esset, penitvs aboleatur, at«. 
que adeo sacra et ludaeorum in templo , et Samarita-^ 
.norum in monte abrogeiitUF^ discidiumque tollatur« 
quod distrdxerit haotenus vtriusque gentis animos. Ao 
per formuiam : iQxtrm^ ii^u^ qua vsus est Doraiuus , in 
promtu quidem est, tempus futurum declarari^ sed do 
quonam tempore locutus fuerit, interpretes quaerunt, 
existimantibus plerisque, imiui tenipus excidii vi*bis el 
tempK Hierosplymitani. Qiiod quamuis non improba-*. 
biliter disputent; tamen, tempus certum ac definitum 
xnteUigere, opus esst non videtui*, cum in vniuersum 
exprimatur tempus breui futurum. 

S^ quamuis supeiuiaoanea ^'ideri potuisset quae-t 
atio proposlta; eam tamen.dirimere placuit Domino, et 
quidem si<f, vt maioii iure ludaeos Hlerosolymis, quam 
Sainaritanos in monte, saera feeisse doceret verbis Iiisi 
HluiQ nQoenwuri, S oun o}iari , vfuTg npoaKWoSfitp , or- 
taftiv. Quae cum paulo difflciliora sint, non eodem 
9iodo expUcata ifeperiuntur ab interpretibus. Plerlqoe^ 
ex antiquioribus quoque, ro* 0, de Deo intelligi iubent^ 
eni dacra fecerint, quemque Qamarilani nec recte co- 



piitamliaV6eriift,' neclegitimo modo 'colaerint , qtiem^ 
qttc, vt CHRY»OdTOMVs loquitur, circuhweHW- 
h>eo, immo qnasi diuidi posse existimauerint; a cuius* 
opinionid vanitate Bidaei fuiaseht Immunes* Itaque in-» 
terpretantur in hano sententiam: vo» coKlis Deum^^ 
^uem reete non nostis; no^ vero reciius novlmua. AJit^ 
vero d^ looo moSoque cultuspublici accipiendnm e^o^ 
praecipi^uit; idque haud dnbie rectius , et seriei oratioV 
111« rdqne ipsi conuenientius. Primum enim noh quaew- 
^batmuiier, vtii verioi^em D€um, sed vtri sauotiore^ 
Idco eundem verum Deum colerent. Deinde dubitarif 
vix posae videtQr, Samaritanes non minus, quam Ixi^ 
daeos cognitnm habuisse Deum, enmque coluisse ad* 
normam legis Mosaicae ; atque si i^ iudicanda est ex; 
koc nostro et aliis N. T. loois, de mnltis non modo mo-^ 
mm praeceptia, verum etiamfidei capitlbus, nominft-r 
tim de Measia-, illo tempore rectius sensisse videntor 
Samaritani ipsis ludaeis; quemadmodum iudicaui^ 
8CHROECiiHiV8, HiaU BceU 1\ L p. io^. Nequ» 
entm confundendi sunt recentiores Samarilani iempor» 
Christi cum ontiquioribus ; multo rectius illi statuemnt 
de capitibus rdigionis , atque hi ; et qwamui^ non nisi 
hbros Alosaicos admittei^ent, praelegendosque curarenk 
. in conuentibus ^acris , neque tamen igiiaros fui^e Ach* 
ctrinaeproplietarum, ex huius ipsius loci versiculo viV 
eeumo quinia clare patet ; vt monuit e r K n s t l , Bibh 
Theol. Ncuiee. T. IL p. 136, Igitur Dominus locutus 
est baud dubie in verbis, snpra commemoratis , noi^ 
nisi de looo eultus publid, eiusque mens fuit baec: voa 
eaerafiMcitie eo in /oco, de quo dieerio aliquo praecepidi 
iiuino non coneiai; noe oero eacrafacimus in tali looo^ 
e^qiioin templOf quod iuseu diuino in hanc^ revicondit, 
tum eei deeiinatumque. Yerissime. igitur b£VGBI.iv8« 
Gnomn adh.hri* S^ alt, non obiecium adorationie no^ 
tat, eed formdmj eic^ voenescitis^ quaadotatione 
vtaminij, nos seimue^ quae eii adermio ^9etr^ Neo 



}^ lO. Itt «X — 24,. 

praetmiutlBiidA^ ait lat^tia Cod. U. CHiLitT. vRri^ 
9ATTHABI, ({.lulocp o bia habet: «ii. Quod etsi.vi-i- 
^etur siue ex viiio, siue ex interpretamezitg iibrarii or-^; 
tniKL f«8e; tamen inierpretationem no«ti*am egregie <x>n-t 
i^Tnat. Neque enim necesfie est, vt iungatur \t)cabulo: 
naxQl, ver«iculo antecedepte^ potest epim ac debet ex 
fodem versiculo repeti: ogn^ siue ex segmento, vice^ 
aimo ; roTrqi. Vnde sensus enasdtui* is j queai dudmus* 
Denique et illud es^ teneudum , Dominum . di^xisse : na9 
^fSucra facinuAB. Id enipi in sentenliam peruersam de^ 
torquere oonati sunt antiquissimis temporibus, qui ini«' 
que feutirent de natura lesu diuini^, tanquam ^ ipse « 
lUmumerasset cultoribus Dei, neque i^eo Deus esse^ 
posset. Vnde iiiterpretes autiqui^imi mvdta disputa-f 
runt ad hunc locum contra opinionem illam improbam» 
docuerunlque, Dominum vel tanquam hominem haee 
dixisse, quemadmodum supra ad fontem fatigaius se^ 
dlase dicebatur; eiusdem enim es&e natm^ae, et fatigai-i^ 
«t sacra facere; vel uon ex veritate, sed ex mulieria 
epinion^ locutum fuissey quae vatx»m illum quidem, sed 
Imipinem tantum arbitrabatur esse* Sic haud dubie re-> 
otissune , praeter caet^*o^ , chrysostpjmlvS statuit, . 
in lo, Hom. XXXHL p» 190* qui; /?e mireris^ inquit, 
fuod ludaeis ae annumerauerit ^ nam secundum mu^ 
Ueris opinionem locutu^esi tanquam propheta ludaeo^ 
rum; iliudergo: NOSt est; nosludaei. Itaqueinvm- 
Tersum docere voluit Domiuus» rectius (udaeos iu tem^r 
plo, quam Samaritauos in «monte sacra facere* Cuius 
quidem sententiae causam subiecit hanc : Si§ ^ cmtriQla 
Ik TtoP */ovdaliav iotlv. Ac vocabulum quidem mur^f /o^ 
baud dubie rectissime interpretatus est FiacHEavs, 
prolu88. de vitiis Les* JV. T* p-^i?- quod nimii^um h* L 
idcm declarare docuit, ac orairi^f , quemadmodum ro ew^ 
r7(>fov^ apud' Lucam in Eu. //, 5o. ///, &. idem sit, 
qnod : ocopf^). Hiuc sensus iUorum verborum existit 
hic ; Seruator e ludaeis ori^inem duoit. Atque ita Do- 



10* IVy aiv^si. 27) 

Bttmu diqpatamt fere in luma sententiaau «pujl etm 
gentem haud dabie e«t et esse debet verus et legitimu$ 
cnlinsfmUicaSy ex qua Mteflsiam nasci voluerit diuiM 
sapientia. Ac profecto inter omamenta gentia ludaicae 
varia et majdme illustria pum iure suo numeraii poMl^ 
^ommemoratumqne reperiatnr a Paulo Apostolo, variis 
in locis, et hoc, quod ex ea Sematorem humani gene* 
xis nasci voluerit diuini| sapientia atque benignitast 
eomqne lesos, Dominus Optimus Mazimus, intenro^ 
gatus a Samaritide , explicare hoc loco voluerit ac dew 
monstrare, quibosnsm partibus ludaei praestarent cum 
aliis gentibus» tam vero eUam atque in primis Samari<» 
tanis; intelligere iacile quisque potest, interpretationem 
verborum: St$ ^ awttiQla i% %ip *Jovdai«f¥ tarWy quam 
dedimus, Vommendari non minus ab ipsa r^, orationis* 
qne serie, quam loquendi vsuet consuetudine, scriplo* 
ribus sacris propria. Sed antiquiores tamen inierpretea 
rie hoc loco paulo aliier statuerunt, nec indigui nobis 
yisi sunt, quos audiremus. Etenim vt nonnulli etipsi 
eodem modo locum hunc interpretati sunt de Seruatepe 
ipso ^ einsque natalibus e gente ludaica quoad naturam 
humanam; its^ alii, veluticBRYSoaTOii vs, ad hunc 
locum 9 vocabulum cmjvf i»g de salute ipsa explicarunt» 
intellexertmiqae vel de salute vniuersa , generi humano 
desiinata, popoloque ludaico prae caeteris terrarum 
gentibus peculiari modp manifestaia , sic, vt dicere vo^ 
Itusset Dominus, quaecunque felicitaiis humauae cogni- 
tio vnquam fuerit apud reliquos populos, eam a ludaico 
ad illos peruenisae , nominatimque Samaritanos, quam^ 
ennque habeant» habuerintque vnquam rerum diuina« 
Tum cognitionem culLumque religiosum » a ludaeis ac«> 
eepisse, velinprimis de saluie, per lesum Dominum 
instanranda, quam populo ludaico primum et ipse an^ 
mmciauiiy et per Prophetas et Apostolos annunciandam 
curauit^ ae deinde demum reliquis geniibus tradi voluit 
per legaios suos, hoc fece sansu; initium salutis a lu- 



1;^ 10. 'IV, 81—24; 

daeis flt, irw prlmum traditur, ac deinde demnm gen-i 
\ihvLS aliis; ' tanqnam idem fere aixisset Dominus in hdo 
loco , quod in loco eo , vl^i inssit Aposlolos , praedicard 
Vitae animique emendationera cum spe veniae peccato- 
itttti gentibus omnibus , sed ita , vt ab Hierosolymis ini- 
tium sumerent, Luc, jtXIf^y 47-^ Neque et hae inter-p' 
p^e^ationes penitus alienae «unt a menle Domhii, hacle- 
ntis saltem, quoniam confirmant, maiores esse ludaebs 
Samaritanis. Sed ad «a pergamus , quae sequiiritur. 

Docuit enim Dominus porro , bretri futurum essei, 
.▼t cttkus Teh*giosus longe excellentior loeum obtiiteat, 
ndn extemus;' qui conslet iitibus , sacrificiis," pecudum 
vil^iimis j certis precum formulis , sed internus", qui ad 
artimlim pertineat , cernaturque in cognitione Dei verai 
fide certa, et sentiendi viuendique ratiorie inlegra, a^ 
praestetur non tantum in templis, sed vbique Ibcorum^ 
tion tantum precibus, sed tola vita, Priinum haec co-r 
kaerent cum antecedentibus hoc modo: licet nos qui- 
dem hactenus meliores fuerirtius vobis,' quohiam coliu* 
mtis Deum modo locoque, ab ipso diserte praescriptoj * 
vos autem* sacra fecistis in loco eo , de quo diserto ali^ 
quopraecepto diuino non eonstatj tamen tempus adest^ 
<]juo, quisquis Deum cohierit, ne eo quidem niodo co«^ 
lat, quo nos hactenus fecimus. Dixit aittem consullo: 
adestiempus^ vt excitaret mentem muliem ad exqui-i- 
rendum veriorem atque illustriorem Deum colendi mo» 
dum. > Deiude peri cultores non videntur oppositi esse 
falsis, cuiusmodi Gentiles fuere aut Samaritani, sed lis, 
qui hactenus saera fecerant in templo Hierosolymitano, 
intelHgunturque , qui adorantDeum modo perfectiorf, 
iMturaeque et diuinae et humanae comienientiori. Sed 
coiere Deum *V ni^n^fiari xa? alri&il^f quid sit, vehemen* 
t«r dissentiunt interpretes, antiquiores sakem. Pleri- 
^que tamen per npevfid intelligendum putai*unt esse san- 
ctura Spirituni, per cA?;^«av vero Fiiium Dei, ita, vl 
Dorainus boc looo vnum Detim in tribus personis ad- 



»IOr IV) 31—244 rl^S 

. drafe pra^cepisset. Fuit haec ' senlentia ^ ▲ a i l tj} 
▲ TH ANASii^ AMBRO6II9 et aliorum, quorum kx^ 

. excitauit LiAIIFiVs, in Commeniar. ad hunc locum* 
AKi tamen, . quos recentiores sequuntur^ interpretati 
«unt lipsvfta de animo humano, et dhj&fuip vel de inte<* 
gritatesanctitateque animi,. aic, vt nvev/Lia %ai dXii^ita 
esset : animuS' integer et sanciusy et tota formula : itpog-^ 

f «vircrF Tif nfnQl iv nviVfAux^ xal ukn^kltf, aensum haberet ' 
hunc: colere Patrem animo^ eoque integro ei aancto^^y 
vel de veritate cultus , vt indicaretur, eiusmodi cbltmiif 
qui mente animoque praestaretur Deo^ vnice. v^rum 
esse et naturae diuinae conuenientem. Quam interpr^ 
tationem vt vsns loqnendi permittity qui est in promtu» 
ita oratiouis seriea et consilium postulat atque e^*git^ 
Etemm D,oniinu8 cum in antecedentibus locutus fueri| 
de cultu eiusmodi y qiii fieret certo in loco ^ exterhisqua 
litibuSf .cumque praedixerit, consilinm diuinum esse 
hoc, vthic cultus aboleatur, eiusqueloco alius, nimit 
rnm cultus ip mevfAorp nal aXn^d^, insUtuatur; per 
hunc sine omni dubitatione intellexit cultym eiusmodi. 
qnipraestaturnon corpore^ sed spiritu^ mentis nempe 
Tecta et vcra cognitione , atqtie . animi. ao totius vitae 
aanctitateintegerrima^ "^^) dedarihiitquey hunc demum. 
eultum verum esse, hunc exigere et rem ipsam etna*-. 
turam diuinam^ atque significauit, futui-um esse, yt. 
cuhus fitualis penitm aboleatur^^atque. eius locum ohf*. 
tineat alius^ non ceirto quodam loco ac tempore, sed 



*) Etenim Ti\iv mtiftfitt$ uml JiXtjMffV dicCQm tsut.fxai U^ 
itvtvfiari dXif^yif, siue pro adueroiis: wsvfMTuim wU 

**) Eiusmodi cultum Piulus Apostolu^ appellauit XatQatav Xo^ 
yttctjvp Aom. XII 9 1. quae oj^onitur r^ aaQtun^, cultuT 
^xterno pet sacrificia et l*itui, explic4tutque a cHHXdo- 
1 1 o M : nvivfutTinTJ ^iajcoWo et Troicreitt 4 ^^« X^eiir» ' 
Ss PhiL IlJi 5, aijiiss nviiftsn 6iy Ut^iiu^* 



Sn toto orb» ierrarnmy noii a ccrlo popiilo, sed ab 
omnibua gentibus , non ritibus aacris, aed mente et vita 
. pura Deo ptaestandus* Yerum cultus eiusmodi quis* 
nam sit etquemnam int^Uexerit Dominus^ explicauit 
alias, veluti Cap.XVlIy 5. V, 33. Est nimirum bic» 
▼t cognoscant^omnes Patrem^ et, quemmisit, Iesun% 
Christum, colantque Filium pari modo, atque Patrem« 
Hanc enim Dominus ntat iSoxn^ appellauit njp ukn^HUP^ 
caput religionis cultusque religiosi prjmum ac praeci- 
puum y vt ad Cap. /, 17. Tidimns. 

lam et tousam commemorauit, quare Deus oolen'» 
dus esset spiritu integro, eamque duplicem. Altera de^ 
gnmta est a voluntale Dei benigna reique praestantia* 
Subieeit enim haec : nai yi^ i nutijp totautovq fom xavq 
nfoanvpoSrTa^ avTop , quae profecto non ad contemtum 
CiiitusMosaici dixitj sed vt praestantiazn cnltus intmii 
kidicaret, significaretque, Patrem nolle amplius coli 
taii modo externo, sed intemnm cultum requirere, eo-* 
que in primis delectari. Etenim Terbum tfiriip, ^ quo 
Dominus vsns est, non tantum qnacrendi notionem ob^ 
tinet, sed etiam amandi. Ac talem cnltum Deo vnice 
placere, et ipse in Y. T« innuit sexcentis in locis, et 
l>ominus saepins Apostolique declararunt, in primia 
Pauhis» et res ipsa loqnitnr, inteUexitque ofmni tempore 
aapicntissimus quisque; vt docuerunt scriptorum prOf-« 
fimorom locis midtia et egi*egiis interpretes ad hnnc lo^ 
€»», inprimis^iiOTivs et WETaTBNiTa, velott 
loco Cieeronu de Nat. D. II j 28* cultua Deorum opti" 
mu9 e»t » idemque cdetiasimus atque aanctiesiwua , ple^ 
Htseimusque pietaiis f vt eas eemper pura y integral in^- 
r:orrupta et mente et voce veneremur, Dominus autem 
Apostolique docuerunt vno consensu, eum demum esse 
cuhum verum , Deo^ue gratum et acceptnm ^ si cogno- 
admuSy fideque sincera amplectimur et veneramur 
nmorm Patris in reparanda salute humana per Filium 
demonstratam^ lasmnyirCbiEMtui^ FiJiufti Dei etSer- 



lo. iT, ai— 24. 1^5 

^rsioremj sic, tt ei conhenienter sentiamnj)' Agaitim^ 
▼itam totam componainiM. ChU. V^ 6. VIj i5. ^EpIi. I^ 
i.9qq. ^7*9qq, III^ 17. Ram, XF^ 6. reliqua. Altera 
causapetita eat a natm^a diiiiiia, continetm^que verbia 
his 1 nMv^a o ^oq nal vov^ n^uvPoSptvg «• r. L Dmi$ rt 
eatTtPiv/ia, natmtie ^iritualis etab omni corporeo «e^ 
ionctus; ita qnoque colendu3 eat et adorandus jtPiVfugn, 
spiritnali modo, non corporeo. Ac Deus quidem^ ilem*' 
qne sanctns Spiritns, qoando appellator nv^v^a, expn^ 
mitur in vniuerBum numeii ptofectissimum et augn^ 
etum, in primis propter irim vitalem, quam habet ia 
aCf tribnitqne alns, ex loquendi oonsuetudine in vocb 
hebraica^ quae graecae respondety hoc loco autem) vt 
^raiculus vicaaimua et piceaimus primids euidenter do*- 
cent, natnra einsmodi y quae omni compositione et ex*> 
tetasione smuncta est, nec inclusa loco aliquo, vt rea 
Gorporea, sed omnibuspraesensyOmniA sciens, inuisi- 
bilis, omninoque perfectionibus eiusmodi praedita^ 
qnae in spiritu locum habent, modo quideni excellenti»» 
eimo. *) Quare chrtsostoh Vs, inIo.Uom.55i 
Sutv ii nxfiy inquit,< npsSftm 6 9mV> avdip SlXo dtjlot^ n 
ti monifiatop* Ynde vet^ris ecdesiae doctores muha ail 
hunc locum disputamnt de immaterialitate Dei, et do 
quaesdone^ nuln Deus habeat corpus; cui disputalioni 
non immorahimur, Neque tamen his verbis, qnod.ia<i^ 
die quisque conoesserit^ natnrae diuinae notio snbtiHs 
ct omnibns nUmeris absoluta exprimkur» sed vtcunqM 
ngnificatur^ cuiusmodi naturae sit Deus, quid an VoUl 
rerum natnra aliquo modo ad similitudinem eixis aoo^ 



*) BtaeBtNeattvS) GnonL od k /rSpmtttS, >in}uit» etui| 
dicituY Deus, ens cogitare/ debemu«i non tnodo a coipore 
et loco rcmocum, sed eduun virtutes hAbens spirituales, ve« 
riutem, sapientiam, sanctiutem, potentiam etc. Vid. k O r l 
Proltts. d$ D0O Spiritu^ DiMrtatt, T7i$oL H Pk^ pmg. 



.c}at, et uTprimls quaetiam cotencli ratio natutae ip^Gs 
.omnium maxime accoxiaLmodata sit* Etenim quoniam 
natm-ae spiritualis est/ propterea Coli vult adorarique 
spirituj hoc est, meute et animo, cogitationibus , sen*- 
sihus, cupiditatibus^ aqjioiiibus, tota yila^ rectecogno-- 
soendo Deum atque hnic cognitioni conuenienter cre^ 
.^dendo» sentiendo^^. agendo. Id etsi fieri' debuit omni 
•tempore^.factumque estetiamin oeconomia-Mosaica % 
SBnctis et piis hcnninibus omnibus; -fieii tamen excellen^ 
^ri modo Tolliit Deus tempore iUo , quo se et nomina'> 
.tim canrilia sua ac decteta de salute hominum per Fi<^ 
-licim reparanda et conferenda euideutius manifestabat 
:generi humano, et cuitiim extmtium ^ certo ioco, certo 
-tempori^ certo tienique populo adsttictum, quem pr&e«» 
«cripsei*at per Mosen^ quemque instituerant Samaritani) 
abrogaturus erat« Fere iu eandem sententiam disseruit 
•Paulus.ApostolttS) in oratioup, Athenis habita« .Aci^ 

: Quae > Dominus haotenns disputailit de abolendo 
ctilUx extemo) instituendoque nouo, eoque longe excel^ 
leotiori, invniueiso orbe terrarum^ probabat quidem 
Cemina^ neqne tamen quiescebat^ sed rem differendam 
es6« aiebat ad iemporaMessiae, hac oratione rtens : Bcio^ 
Mesdam penturum este^ quem Clirietum dicimu8$ qui% 
ei veaerit, ea omnia et nos edocebit. Itaqne quaestio- 
nemreiecit adMessiam; nec improbabile est, quod sta-^ 
tannt nonnulli> eam inaudiuisse aliquid iam tum de 
.Messia) seqeie iilum Tisuram sperasse, aut breui'ven* 
tiwamieaistimasse^ «alteTli probabihus videtur^ quam 
sententia eorum) qui pularunt, eam inique tiilisse re« 
sponsom Ghristi, et, vt ingratam disputationem abrum- 
peret^ ad Messiam r^tulisse qtia^stibnem aoluendafn. 
Immo vero spem testatur, fore, vt et ipsa Mcs^iam vi- 
3eat et ab eo edoceatur. Non opus est, inquU, de ea 
re disceptare^ cum Me3sjas.venturus sit^ Is, cum do- 
cendo peruenerit ad. nos quoque^ se^ue nobi« manife- 



104 IT« 95. 36. 



177 



jitaamt, iam emm in iadaea natom ferant^ iblqne do^ 
cere coepme, «plicabit nobis et qnaestionem illam, et 
teliqua omnia, qnae ad reVgionem pertinent. Hulns 
senteniiae stabimns^ ad hnnc disceptationem nosti^ni 
deferemns. Adeo egregie cnm de Messia sentiret mxi^ 
lier^ qiiaerere\qdimus oniGBKsx, CHaY.aosTo-- 
XTH , theofhylactVm ct interpretes antiqnio^ 
res alios, Tnde Samaritani eam-Messiae notitiam ha^ 
buerint, praesertim cnm tantnm Mcisis libros recepis-» 
flent Eos igitur pntant ex his ipsis libris jllosaicis ea 
didicisse, eiusque rei cansa pronocant ad loea O^n, 
XLIX, 10. Deut. XFIIIy 55. et alia. Qnicquid fuerit, 
siue ex libris Mosaicis notionem Messiae petierint, siue 
aliunde acceperint, certe^ si ex hoc sermone Samariti-* 
dis ad totins gentis opinionem de Messia coUigere hcne^ 
irit , mnlto rectius Samariiani eo tempore de Messia sta- 
tnisse ridentur^ qpam Indaei ipsi« ili bona terrena a 
Messia exspectabant^ iili spiritualia^ cniitsmodi eratr 
vberior rerum diuinamm sdentia^ hi Mfcasiam viiius 
tantum popnli sematorem futnrum es^e putabant, iili 
hnmani generi^* Hanc docilitatem mnlieris ardenscjue 
oc^oscendae veritatis studium, cuinsmodi vix repercrat 
inludaeis, animaduertensDomintis, illl aperire^ dignatur^ 
qnis sit^ verbis adeo manifestisy quibus illo quidem tem-. 
pore vix vsus fderit apudludaeos^ aut sUos ipsius disci« 
pulos.«Ezspeetas,inqnity Messiam? Hunc^ sdto^ venisaei 
iamque yides illnm; nam i9 ego sum^ qui tecum loquor.y 
Yerissime BENOELiTSi 6/iom« ad hnnCloctm& 1 /ilis<' 
jitun direclim^ ait^ ipei» discipulis de st disiil 

Interea superuenere diacipulit mirati qtddem ^ te^ 
svm coUoqui cumftmina eiusmodi^ ntque tamen qm4^ 
quam p^rcontari audebat f quidtandem eM ea quaesi^ 
vissett auS cum ea locutus ^setf ferhina in vrh^m fe^ 
stinantef reUcta hydriat ciuesque monente hae ora» 
iione: adeste ad ^isendum aliquefh^ qui aperuit mihi 
omniavilaemeaefacinQraf eitne MessiOs ? ttaque ad 

M 



i^8 tfl^ IV, fk7—5o. 

iBum iu^re. fiftenim diadpuU, .red^unlcA ex vrbe, e^ 
' priusqaam ftccessissetit, cohflpicati, lesum cum $ama* 
ritide loqui^ mirabantur hunianitatem Domtui, guod 
Terbafaoeret cum tali femina^ iubent enim interpre* 
iefl, yeluti bkza^ 8ubintelligel*e articulum , aic: /tt<rDr 
%ii^ fVPttUnof 9 laocest^ yAj Vfquibusdam placuit, cum 
fenaina pauperrala, rel, ^ visum est aliis, cuiti Sa^ 
tnaritide, quod tum nefas duxiasent disdpuli ex senten- 
iia ludaeorum* Ne^ue tamen quijquam sciscitari att-* 
debat» quid rdi petiisset a muliercqla, aut quid locutua 
esset^ ducti hattd dubte reuerentia aduersus Domihum» 
i^am) vt cH&VsosTOMTS notauit ad hunc locum» 
etiamsi liondum dignam eiu» existimationem haberent^ 
eum tainen tanquam admirandum aliquem virum 5uspi«» 
ciebaiit obseruabaiitque. Ipsa vero, stnpefaeta sermono 
I>omini> nihil respondit, sed ih vrbem accurrit, relicta 
hydria, vel^ vt expeditior iret, vel etiam in vsum 
prandentium^ quasi ex isto lesu sermone iain edocta^ 
ipsum mores iUos ludaenrum non curar^, vel denique^ 
quemadmodum interpretes nonnulli antiquiores arbi-» 
trati sunt^ veluti chrtsos tpli vs, quoniam, ar«'. 
. dore incensa et vduti rerUm omniufn oblita, et aquae^ 
cuius haufiendae ferendaeque causa yenerat, et ipsiua 
hydriae, quam secum tulerat^ nihil iam aliud, quam 
de Mesda, cogitaret, du^que vniuersos ad eum trabere 
Yellet. In sermone antem, quo ad visendum Dominum 
exdtauit dues, (ytoXhmg habent nonnulli, loco toii' oy*- 
^^ffwooig, haud dubie e glossemate,) studium muheris 
etprudehtiam laudat CHRVSosfOMva, quippe, vt. 
l)ominus iUam paulatim ad fidem non traxisset, sed 
addnxisset. ita et ipsa Samaritanos addueere conata 
fcierit* Primum enim non dicits credite roihi, Mes^- 
«iam adesse^ ^go vidi; sed exdtat/ vt ipsi veniant et 
Videant et iudicent; etenim veHbum pidendi non modo 
Visum ^xprimit^ sed iudicium, tanquam dixisset: venite 
et ezplorate^ iudicateque ipsi, qtiisnam sit) sp^abat 



lo. IV, 27 — 35. iTj 

raiin, fore, vt^ simnktque etimaudiuisstot, Messiam 
cognoscerent. Necdicit: vid^e prophetam, aut, Mes* 
siam , sed : . hominem; quamuis maiorem m^ro homine 
e^stimaret ; qtiia maluii ab iis edqploratum credi, qifatti 
a se dici; admirabunda em*m fatetur, pi^aecipuat, eaqu^ 
occnltissima vitae faciuora et eiienta ab ipso' fniss^ 
enarrata; nam ra nivra, ocd indiiiaa, ih promtti est, 
de praedpua parte intelligenda esse. Denique quandd 
dicit : fifjTi oviog iarip 6 Xpiarog ; non erraueris , si verb^t 
dubitantis putarei; neque e^im mirum videri pote^ 
Sdem ipsius tum non omni ex parte certam fuisse ; sed 
probabilius tamen est, addubitandi modo dixisse, n^ 
de re tantar imperita mulier iudicare videretur , sed vt 
onme iudicium iis relinqueret^ quos ad iudicandum in-^ 
vitAret, Quo nuncio audito, accurrunt multi ex vrbe 
fad Christum quaereAdum. 

Ihinc mmorem dum spargit mulier inter ccues, in- 
vitant Bomlnum discipuli, precanlurqiie, Vt cibum ca- 
pidt^ quem emerant; nam verbum: i^gmwp idem de- 
uotare, quod vo - ndgixdXovr , CHRYSOSTOMVi ianv 
notauit* Inuitabanl autem vel humaniiatis causa , quo- 
niaih faine crudariputabant, quem fessum de via esse, 
etieiunum ad iHunl locum peiiienisse scirent, vel, v^ 
quibnsdam placuit, propter causam hanc, quoniam vi- 
dissent, * Donnnum appositum iam cibum simiere no- 
luisse, sed meditabuhduth sedisse et in aliam rem animo' 
defixum, quae ita eum occupare videretur, vt adeo^ 
cibi obliuisceretur potusque. ^ed vt vbique occasio- 
nem captabat, a rebus corporeis ad rerum spiritualium 
cognitiotiem exdtandi homii;ium animos; ita et hac op- 
J»ortunitate vtebatiir, qua et pectoris sui sensus aperiret 
discipulis, et exemplo suo ad docendi studium animos 
eorutn concitaret. Etenim per allegoriam eos alloque- 
batul^ his verbis: ego cibi gehua habeo, de quo non con^ 
itat mbi^; iuCundius illud ac suauius; quam quod attu- 
listis. (^uae^ facile quisqu^ videt, D^minum dixissf 

M 2 



impropney meuiemque ipsius fuisse-hanc, seinsigiietn - 
yoluptatem percipere ex negotio aliquo, qubd discipuli 
igborarent. Verum nou magis inteUexerunt hi, quod 
de cibo^ quam fGmina, quod de^qua dixerat, devinio 
ifersicuto» Nam vt liaec non nisi <le corporea aqua co- 
gitabat; ita illi non nisi de corporeo cibo. Quai*'e admi- 
rantes serinonem t)omini, neque tamen inten^Ogare au-^ 
dentes , prd reuerentia ierga magisti-um j inter ae quae^ 
rebant , num quis forte intepea cibuni ei ditidi^set ? In 
quo opus esse non vicletur^ statiiere^ quod nonnullos 
fecisse vidimus ^ veluti QkiGEKEH^ discipulos de mi- 
raculb aliqiio cogifasse^ cuiusmbdi olim in exemplo 
Eliae, u Meg, XP^IIy 6. aut Domiui ipsius, Matth, JP^^ 
11. editum fuisse reperiturj etenim haud dubie per 
fconietturani, aliquem, qiii forie eo venisset^ vidisset- 
que esurieiitem, sicut mulier sidbunclum^ cibum ipai 
xninistrasse putarunt. Igitur cmn non perciperent men«- 
tem bomini^ dixit apertiias> quocl dixei^at oWuritts; 
Jdihij i^iquit, instar cibi esl ^ eatisfacere poluntaii m€ 
miitenitsj et opus perftcer^ ^ ab eb htihi aemandatum. 
His quid prbpne significare Domihua vohierit, expli- 
tanduin est vberius. Fuit eniin hib modus Ibqnendx 
elegantissimus , ti bptimo cuique scriptori graeco et la- 
iino frequentissimus^ vt vocabulum. tt&)(' ad animum 
transferreiit,, VsUrparentque d'e qUacunqub re, quae 
explet desideria animi ^ eumque vel erudire potest sa-» 
toientibremque reddere, vel emendare atqiie ad virtulia 
atudmm excitare, vel demque tranqmllare et msigmter 
exhilararci Ac waeci quidem vsi sunt vocabulis f i/w- 
fiaq, oxpov, rfoqijg et icl giehus aliisj tiatihi autem pa-^ 
9ttim dnimorum dixerej itemque epuhim et cibuhij, 
porrb edere et mentem atere; loca videri possunt apu^ 
fnlerpretes et apud l)VcfefefeVM, ad Thucyd.J^ 70* 
Tnuhi tantiim siibiicieiniis, quein kypkivs ad liuno 
Ibciini ekcitauit , qui exlat apud Achillem tA-* 
f ivii, Jt; Fi p. 5b7« vbi Meliti^4CKtophonti, ^uerenti) 



lO, TT, 54—38. 1^1 

^Md-dbtim non caperet, responditV itoltn ^c^oi/m (t^k 
nr,AVriXfg, 1? oJpog rtfiHirffog r^g e^g otpetog} — oun? ftoi 
jfoq^^. Sed hi modi loqnendi in primis ft^equente^ fuere 
«ct-iptoribn^ Indaieis 9 de quibus vid. L A M p i v 8 , ad 
hunc loram , - alque adeO ipsis scripfbiubus sacris T. V. 
Teluti Danjdi', fi$. XIX, 8. ybi doctrinam diuinam lau^ 
da^ ptopterea, quomam animum ntai et rtcreet^ et 
^0 II. quoniam ait d^kior meUe. Hinc et Dominus ipso 
in «e^fnentibu» vsus fBt verbis ei$ndi et hihendi^ item<-^ 
queyocabolis cAt eipciue. Haec tgitiu' ,eum dicta re« 
periantnr de i^bns iis, quibus insigniter delectamur^ 
Donnnus verfcisV sup^ positis^ ^gnificare voluit haec^ 
^bi maximo objeclamento tss'^, voluntati Pati*is moreni 
gerere, atque pbsequio ems %& non minus exsatiai*i^ 
^uam cibo; ma^o se tanla cum voluptate peragendis 
cperibns dinais iBtentqm esse, -Vl se cibi potusque ob-^ 
lioio capiat« Caeteram facile quirque vldet, per ti^^i^ 
hi^ et To ip/o¥ inleUexisse Dominura non tantum do«- 
eendi homiuas emfndandiqne negotium , sed opus vni<* 
Tersum, quod ipsi Pater demfin^anit in his terris per-i 
ag^ndum. Con£ Cup,Xf^Hj 4« 

Atqne hoc suQ exemplo incitare quoque volnit ani-f 
mos disdpulorum ad eandem mentem' assumendam iq 
obeoEndo munese futucQ. Itaque subiecit haec t iritum 
€at apudvoei post quaiuor meaw insiai messi^i Jam 
mHalliie quaesq oculos vesiroe ei agros adspicite, vi idm 
fUumcani ad Ynessem. Ac messor quidem mercede po-* 
tiiurj dum oottigit frucium in ^itam aeternamf (sed 
nec aeminatpr merc^e destituitur;) afjue iia paritefi 
laeiaiur ei seminaior et messor. Sed ianvrn hic locwk 
hakH ei iUud, quad putgo dici sofeij" alium serere^ 
aUum metere* Vos ego miiiaJii ad meiendum segeiem^ 
in qua agrum non ooluistis^ alii enim coluerunt 
agr^m, vos in laborem eorum succedetis^ Etenim in 
hoc locQ adhortatus est Dominus discipulos Hd studiimK 
Ifffidendfie ^qpt^-in^e diyinae munerisijue {idmiuiatrandJi 



i82 lo. IV, 55-^38. 

et quidem argiimento triplici, et of^pbv:^ui|itAte ajn|)]i3-* 
aima, et&pctibus vbeirimis, et facilitale eximia. 

Ac verba qujdem persicuU quifttiet triceHmi: T«-r 

^^ftfjvo^ ioxiT ^^} ^ ^ff^HSfAOQ S^xttok, (etenim Auspe-r 

cta ^sa est viris, rei criticae peritia, et vocula /»* eH 

lectio: m(^^^pqv, siibintellecto r^* /i^^c^ quemadmo^ 

dpm in iUo subintelligendum sit rp* fQovoQs) haec igi«i 

tur verba, facili^ quisque CQQceaserit, habuisse vim pro-- 

verl)^ apud ludaeos, quo laboarom molestiafr lenire so- 

lebant qpe praemiorum proxime futurorum* Quaro 

yerba haec: vfiiTg Xi^s, in promtu esU noaaocipiehda 

esse de sennone discipulorum , .quo iUo ipso tempora 

vsi fuerinty sed de sermone rulgi tempore sementis^ 

adeoque posita esse pro: Ifyovat, pulgo dicunt» De-« 

iude haerendum non est in.propria aignificatione vocar* 

buli TiTQaftnvog, neque adeo quaerenduiB, quomodo» 

tej^pus inter s^mentem et messem diei potueiit meU'^ 

sium quatuor, cum esse soleat interuallum mensiiMi^ 

sex; est enim ex ratione iUarum regionumy vel ex io-« 

qu^ndi cqnsuetudine populari explicandum, in quar 

verba vsurpari constat non semper ad in^puuv. 'Dpr 

nique s^nsus est haud dubie hic: non metuendus est 

)abor, quoniam non longe abest praemium^ mens au- 

tem Domini liaec f uisse vid^tur : vt fmctus spes nie8«< 

fovem prouocat ad operas fadendas ,' ita et vos alacrea 

estojte ef promti ad perficiendum opus^ fidei vestrae 

demandandum ) et ad vestram ipsamm, et vero etiam 

^d communem aliorum , immo vero totius generis hu- 

naiani vtilitatem fructuosissimum. Nam- messem adesse 

^cimus lum, cum vel fructus laborum percipimus, 

yel copia adest, praeclare iaoiendi et bene merendi» 

Sed alium sensum huic aenigmati tribuisse vidimus 

permultos antiquiorum reoentiorumque interpretum.^ 

Etenim desumtum esse putarunt a segetibus teneris 

adhuc et herbe^centibus, de quibus agricola. nihil certi 

sibi polHceri possit, propterea, quoniaih calamitates 



lo, IV, 35—38, *85 

ta^pe inoiden» soleanty quae Qon sinant emu optato 
potiri, vsurpatumque adep ad uidicandam «pem im<? 
maturam et ipcertamy veluti iUod apudpqetam: ad^ 
huc tua meaai» u^ herha e^i^ et adhibituin Jioc loco^ 
vel a Domino ipsQ, si^nificante, finctmn )abori$ inoer-r 
tum quideni esae^,^^ tamen labpnmdum, vel, vtalii^ 
placet, a diflcipiili3> atque iu vuiuersum, ptiom bomi^ 
nibus^ labores in crastinum diiTerentibus, suamque tarf 
diutem e^cuaantfbus, quoniam tetupmris multom m^ 
-pemt« Nec aic qnidem male. Ita eni^ dixisset Do-r 
winus, non multum, siue, luiiil temppris supereisse ad- 
inessem» t>Ccasiouem bene merendiiaia adesse/ prQnos* 
i^sse hominum animos ad suscipiendam doctrinam di-^ 
vi&an} et effl^gitare operam i discijpulorum studiumquet 
Ad verba autem, qu^esequaotur: inqQwtt roti^ Oip^aX'^ 
§u^g vinmv, quaererp Tidimus interprcies^ quosnam oeu^ 
Ips tollere praeceperitPo^iiuusy nt^n corporis, an inen-^ 
tis? Atque aUi quidem^ yeluti cnRVSosTPMVS, 
corporis oculos Dominum putanf intellexisse, }usquo 
praedpere voluisse, vt prospice^ent aduentantem Sa- 
maritanonim zpultitudinem, mpx credituram, atque 
inde cpuiicerent, quam maturae essent aliae regiones, 
oum illa, qvuie hpstills vidieretur et maximP immatura, 
tam matura esset, yt f^lcem postularet, simulque eof 
, testunoiiip oculoruni refutare, quoniam duhitasBent, 
Samaritanps aut nunqitamy aut sero ad Christum essa 
mccessuros, atque existimassent, Dqminum spe pei'ta 
rem incertam pbaecepisse, Alii vero sol6s mentis pcu-r* 
]os intelligendos ^sse, exi^timarunt , sic, vthfiec verba 
plane redundarent, ex cpnsuetudine ^ebraicai sensus^ 
que poustituend^u^. ^set hoc uiodQ: adesse, credite, 
eamqua multaia copiosissimapique.fie geiipre ^iumanp 
bene xnerendi pjpportunitatem* Caeterum agrq^ inteW 
lexit Domiuus haud dubie. de vniuersa multitudinp hor 
minum illius tempmis, non tantum.Samaritanpram, 
«paque jhw^nte^ di^it, f^Hpniam porati erant std ani« 



i84 lo. IV, 55-^58- 

plcGtendain ddetrinam 3uam; per messem porpo, vt 
alias quoquey conuecdionem homiaum ad religionem 
suam^gdificauit, quemadmodom praedicalionem eius« 
4em comparauit cum semente. Maith. IXf *?7« XIJIj 5. 
Quare per seramatorem innuit eum, qui fundamenta 
posuerat iradeEndaedoctrinae diuinae, quod erat maxi- 
mum^ yel qui occasionem praeliiierat, eam tradendi at-* 
que.ita degenere humano praeclare marendi, per m«s-« 
•orem autem, qm oblatahac occa&ione vtitur, perfrui^ 
ehis denique, qui in vitam aetemamy siue, Vt alia^ 
dixit, Matih. Xlll, 5o. in hprrea colliguntur, homine» 
eos, -qui adduoi ae patiuntur ad religioaem , fidem, san-r 
clitatem, felidtatemque huius et f uiurae vitae. Itaqu^' 
mesaor^ inquit, accipiet mercedem; qu^ vel praeimn 
labarum futura intellexit, vel hoc^ quod {ructus aeter-r 
nos colligit , in quo est praemium maximum ; sed et a»*, 
mintUar mercedem -ampUssimam percipiet^ hoc enim 
estsuhintelligendum; aiqueita laetabitur et qui m^tit^ 
AposiQli nimirum , et qui sementem fecit , hoc est ^ Do*-; 
miaus ipse* 

Nec dubitaripotest, versiculo septimo et tricesima 
rnrsus vsum esse Dominum prouerbio; id enim denotat 
vocabulum il(i>w, bbza iam notante e chryso^ 
8T.OMO etTHBOPdTLACTo; quod quidem tritissi^* 
mum videtur fuisse ilpud Hebraeos, cuique simile extat 
Jjes.hXVj 21» 32« etsimilia.multa apud scriptores gi*ae-t 
cos reperiuntnx, veluti hoc: ivAAo» ^U 9niiqsve$¥% £tAo* 
S afiii<rowriu, et alia, quae commeiyiorarunt interpreCes. 
Sed desensu eius disseotiunt. Nobis videtur esse hict 
aUos laborat, aUus fiructum labons videt; alius inchoat 
opus, alius opus incho^tum perficit* Haec autem in 
sequentibus e;xpUcauitDominus dese eX Aposiolis. Sci« 
liM sementem f ecerat Semator, dum fdndamenta por 
suerat religionis et eoclesiae in his terris, hominum ani«^ 
mos praeparauerat doeendo, Apostoloa oonstituerat, iis--t 
que Spiritum suum de eoelis missnms erat; neque ta-* 



mtftk metebttl, hoc est^ non videbat , diim in liis terrie 

Tineret, fimctas laborisy Qon ^debfttifttampropc^atio-s 

nem doctrinae extra Palaestinam, pon videbat ecde-^ - 

aiam , ne in ipea quidem ludaea; Bselebant autcm Apo-^ 

ctpli, videbaaty «piae CbrlUus boq vidit, laetam pro^ 

jMgationemdoetriaae, eedesia» m^iltad ^t amplas/non 

modo in Palaestina, sed in vnideim orbe terrarum. 

Atqueita mimuruB erat ApoitoleSy (elemm v:erba «nr/-* 

er««;iaet iiaiXtiXv^att kabent Tim temposis futori, seu' 

praosentis, ex oonsuetudine ecriptorain saerorum, in 

primit loannis,) ad meteiidos fruetua, quoa non conae^ 

verant; nam eementem feeerat Dominus, boo eat, fan-t 

damenta pqfitiei^t reygionis et ecclesiae christifinct^} alii 

aruacoluerun^, anin^pspraepafarunt^ Apostoli in ania 

ab illis laborata succedebant, rem paraiam aggredi^ 

bantnr, tra^ebant reUgionem kominibus, vltro se prae^ 

bentibus podesti docttinae et in rempublroam christxa-r 

nam vel per vim irrumpere conantibus, vt alias Joqui^». 

tnr Dominus. Itaque senUnaior futt lesus , norniuBi 

loannem Baptistam addunt; mesaores Apostoli faere^ 

mma denique cukm vel ludaei, vd in specie Samaritaniy 

^pios Dominus ipse docere voiebat et praeparare, vt^ 

cum Aposldi ad eos instituendos venissent, eo libentiua 

dootnnam diuinain amplecteiwtur ; quod et euentuin 

i M Ji uiasei a Luca edocemurm Act. yillf 5« eqqm Sed 

muUolatiusaceeperunt aB.iGBH£9, CHRTSOSTOn 

ST89 etreliqui^Bre omniasy existimantes.^ perrov$«A-* 

lovg intelligi noa modo Dominum ipsum et loannem 

Baptistam, sed prophetas V. T* omnes^ ac serinonem 

esse non modo de ludaeis tempore Ghrisii , sed de vni^K 

versa gente ludaicaT. Y. immo vero fuei^e qnoqu^ qu^ 

pntaTent» etiam de Gentilibus hic agi, quippe quosjf 

siGUt prophelae ludaeos, pracparauissent Philosophi ad 

vecipiendamdoctnnam christianam, dum, licetadmix<- 

tis multis erraribus, docuissent, e^ae Deum, eu^iquo 

^}>enum et sapientem , purs^m rerum om^um geresalemi^ 



immort^le^ essdaiiim&m hum<iiiam, pifoposiU tm^ ui 
vita altera bonis.pramia» auppliciA malis, eijusque ge« 
neris inlia multa, qas^e.pam reljgione ohriatianA c^nue^ 
niant. Atque in proniti^ «idit,' quae c i. s ii fi H a a l b ^ 
XANP&iNY4y aliique muUi vptefm eccleaiae doclores, 
de philbsophia paedag^o Greniilium disputarunt ; qua^ 
Ifitius prosequi non est necesse* 

JSiam redit oratio, yntie digressa erat, ad dues Si-? 
chenuM.qps. Ita enim pergit loanne»: mul^i cimum Sa-r^ 
maritMonm illius ifrkis eum pro Mwia amplexi sunt^ 
CQmmoti sermone mulieris , teetantiSf f^ta ma occultm 
^ibi ah eo ee$e iadicata^ Deinde vevQ eum venissent ad^ 
Jeaumt rogabant^ tft apud se diuerteret'} eiper hiduan^ 
ilUc commoratw eat. Sed multo plures.per ipsiue ia^ 
^titutionem ad Jzdem im ipsum adducti eunt; signifi^ 
iumtesfeminae haec: noniam tuia tferbis permoiif »1* 
eum cr^dimue^ sed, ipaiue. eermonibue edocMf intelluf. 
gimus, eum wre esse Seruatorem nrnndi^ wndemque 
M^eaiamn Spilicet hoc tali sermone dnm cohortabator 
PominuiS suos ad studium propagcmdae doctrinae diui«i 
i^e , res ipsa declarabat, yera esse, quae de mease fla-i» 
ye^cente dixpraU Etenim duium Sicheptiticorum multi, 
nntequam ewent, )esam Messiani eise credideranV 
permoli sermone mulierk, scientiani eius diuinam Ibxl^ 
dantis^ qua sibi ape^ruisset vitae suae euenta oocultis^. 
siilia quaeque, et praedicantis , quod mpdo audiuissefc 
ax pre ipsitts, eum esse, Messiam. Fei^a. a6. et ag* Har 
(Bnim haud dubie inteUigenda sunt , quae ppntinentus 
perjsiculo nono et tricesimo;. non vero ai^j vi visum esi 
BOBmullis, ta^quam lum demum credidisse dicantur, 
postqnam ad lesum venissetnt. Deitade vero procurrunt 
o ciuilate, yt oculis suis ceiiiant, qnem laudauerat fe- 
mina, de quo et ipsi pKaecIaram opinionem concepe- 
rant, antequam videbant. Et vident ipsum, nec offen^ 
duntur extema tenuitate, sed predhus inuitant, vt vr-p 
\fis «uae hpsj^itiQ vti dignetur ; quod &ciebant uoi^ mpd|^ 



10. IV, 39—4»./ iU^ 

officii et himaiuUds oaii^a, sed ^oQiimii fMimtJi 
€piem Messiam ease <}rednre9ty n^iiiare itpud se,. Tberv: 
riusque ab eo institui ||a£rabant. lam aodito lesUy cr^r*. 
da^ant ipqkaplaimy iw tvw ha^mr iiJraji» dixit loaQnes, 
Bon: propter miraoida ; vodfi eolUgi voluit ch&yso-^ 
sTOMva» DQOtinum ibi miiAcnbim nfilfaun edidissev 
Laudant qpogoe insthutiaaem Domttu, aiguificaiites f^W 
minae^ ae uon verl)is ipsuu^ petmQtos , sed senuonibus^ 
aius edocto^} ftum Mes^iam pvofitCKri Id enim aigni&f 
carem.Wloeo vm-bum nuft§vi^9 euideiUer patet w 
%¥sra, 2B. s6, 29. et42* Vocabulum imhtig. autem, .quo» 
iDamMS vsuA estt dendtat quideip. alias proprietatam lo^ 
queudi^. quae dMUssra^ appellatiiur» . Veluti Maith. XXIKJ^i 
7,3« sed:kQa:lacQ idem est, atque vofahniixm kiyim, qpodi 
adhibuit*Apostolus ^eraicuio ngn^.e^ ^iceutm^ Syro in-r! 
terprete ip: vtroque loco eaodem Yocem vaurpante. De~ 
uique lesum profitentur gmn^ tou wiapi9¥,, Sevuatoremi 
tetius generia bumani, non taatum ludneorum; in.quo» 
j^sisae yidentur mu^o rectiust» quam ludaei ipsi. At--^ 
que in vniuersum iwe auo ad hunc locum laudaront in^ 
terpretes y veteres et recentipres^ vehemeoter Samaj^i-;- 
tanorum in recipieuda doctriua leau Domini . auimum. 
promtum el liberalemy iu prmus si comparetur puni;' 
<»ntumacia ludaeorum* Qli enin^, doclrinae p;:Qphe». 
tarum imperiti homiMSy. testimonio inulteris fidem ha-. 
hesit, ad lesum procurrunt, eum hospiUio e^saipvmt^ 
audiunt assidua et attentC) demque Mcssiam mundiqu» 
sospitatorem profitantnr, a quo nuUum miraculum, ni-r 
kilque praeclare gestam viderani^ hi yeco» ludaei^ pha^i 
risaeij, sacerdotes, doctrinae Mosis et prophetaruui pe-: 
riti, visis tot miraouhs., tot sermpnibus^auditis, affecti 
totbeneficiis, lesum r^udiantj^ calu^mianlur, conui-v 
HSiis proscinduut, saxis ciiciunt. Ita quo quisque sibv 
videbatur religioai.or, verissii](ie ait ad huuc locmu, 
SRASMVa, eoU>ngius aherat avera fide pietateque^c 
^ quo q^sque videbatur secunduifi ipdicf um humaaiw 



i86 1«, IV, ?9-^4»f 

iminort^leA eMdaxuipam hiimfinain, pifopoiiu ease m 
yitn altera boiiia.pcamuiy aupplioia malis, eiiisque ge^ 
nexis alia multa» quae. cuni reljgione phmtiana c^nue^. 
nianL Atque in proi;ptu ount/ quap Qhu ub k a a l s -t. 
XAHpaiNvar aliique multi v^iens eccleaiae doctorctt, 
de philbsophia paedagegP GenUiiuindisputarunt; qiiaer 
IaUus prosequi non est necesse* 

Mam redit oratio , vnde digressa erat, ad does Si^ 
Qhemiiicos. Ita enim pergit loannes: muUi ciidum Sa^ 
TnanktaoriHn iliiua ifrlfis eum pro Mwia amplexi suni^ 
commoti ^ermone mulieris, UBtantie^ f^ta sua occuUa, 
eibi ab eo eese indicata. J)einde petro cum veniseent a4 
Jeaum, rogabant, vt apud se diuerteret^ eiper hi^uunu 
illic commoratus est. Sed multo plures pei' ipsius in^ 
etitutionem ad fidem in ipsum adducti euni; signifi^ 
^antesfeminaeJiaec: non iam tuis perhis pennoiif in 
eum crediniusy sed, ipsms. sermanibus edoctif intellif. 
gimus, eum vere esse Seruatorem mundi^ eundemque 
Mwiam^ Spilicet hoc tali ^ermone dnm oohoitabatnr 
Pomiautf suos ad stndinm propagandae doctrinae diui«i 
^e y ves ipsa declarabat, yera esse, quae de mease fla-^ 
ye^cente dixpraU Etenim ctuium Sichemiticorum uiulti, 
#ntequanx exii*ent, |eaum Messiam e^e crediderant^ 
permoti sermone mulieris, scientian^oius dtuinam laa«*» 
dantis^ qua sibi aperuisset vilne siiae euenta occultis- 
siina quaeque, ^t praedicantb, quwl modo audiuiasefe 
•X pre ipsius, eom esse. Messiam. Veas, a6. et ag* itar 
imim haud dubie intelligenda sunt, qnae .^pntinentus 
werjsiculo nono et tricesimbr non vero sip, vt visum esi 
BonmuUisy t^quam tiim demum credidisse dicantnr, 
postqnam ad lesum venisseiit* Deikide vero procurrunt 
ciuitate, vt ocu)is suis ceiTUint, qnem laudauerat fe-^ 
mina, de quo et ipsi pKfieclaram opinionem concepe- 
rant, antequam yid^bant. Et vident ipsum^ nec ojGTen-r 
duntur extema teauitate, sed predhus inuitant, vt vr'** 
Vis aoae hoq^itiQ v& dignetur^ quo4 fsteiebant noii mpd|Q 



10. IV, 39—42./ iBjj 

offieii et hiuManiUds oaii^a, «ed fnmiaiii ffMmAJi 

qwm Mesfiiam e3«e qrednreat, retinore itpjod 9e,. ^h^ 

riusque ab eo institui ||a£rabant. lam aodito Itm, -ctp^, 

delMnt ipviltQtplaimy iw tow ho^mr iiJroj!» dixit loannes, 

non: proptei* miraoula ; vodo eoUigi volMit CH&Yso-n 

sTOMVa» Doaxinum 'M mimcnbim nfiUwm e(]idiafle« 

Laudant qpogoe institutianem Domttu» aiguificantes few 

aunae^ ae non verliis ipiuu^ permQtQs, «ed flarmonibufl^ 

aiuA edoctos, aum Mes^iam pvofiteri. Id enim aigni&*f 

care in.hoip^ loeo vmbum n«oxfi;iitf» euidenier patet ex/ 

HSTtf. af . 3^6, 29. et42» Vocabulum MMc^i autem, ;^upi 

loannea ▼sua e«tt dendtat quideip. alias proprietatem lo^) 

qnendi^. quae (Uiktnxag appellatiiur» . velutiilky/A. XJi¥Tji 

^3« 9ed:)iQa.lacQ idem est, atque yopabtthun kifim, qpodi^ 

adhibuit 'Apostolus v$rsicuh ngw. et triceufMj Syro ia-;! 

^erprete i|L vti «|tte loco eandom Yoqem yaurpante. De~ 

nique lesum profitentTir gm^^ roti wiaiianf,^ Sevuatoreaii 

totius geneiia bumani, non taotum ludneorum; in..quo» 

^sisae yidentur multo rectiu&^ quam ludaei ipn. Atrs 

que in vniuersam iure auo ad hunc locum laiidatunt ior^ 

terpretes y Yeterea et recentiores^ vehameoter Samai^i-!- 

taiLorum in recipieoda doctrina leau Domini . animum. 

promtum et Uberalems iu primis «i cojmparetur puni;' 

<»ntumacia ludaeomm* Qli ^ninx, docLrinae p;rapfae». 

tanunimperitihoi^aineSy. testimonio piulteris fidem ha*. 

heDt, ad lesum procurrunt, eum hospiUio e^aipvmtyc 

audiuntassiduaetattentei demque Messiam mundiqao» 

aospitatorem profitentnr, a quo nullum miraculum, ni- 

hilque praeclare gesto^n videranis ^ ^^^^ lud^ej^ pha*) 

rlsaei^ sacerdotes, doctrinae Mosia et proph^itarum por- 

riti, visis tot miraouhs., tot sermpnibus^auditis, affectir 

totbenefidia, lesum r^udiant» calummaatur, conui-v 

^is prosoinduQt, saxis eiiciiMiL Ita quo quisque siby 

videbatur religioaor, verissin(ie ait ad hupc locunv 

XRASMVa, eolongius aher^t avera fide pietateiiuesc 

ei quo q^dsque vii^ebatur secunduifi ipdicfum humauam 



l(Hk xo. ly, 59-^44. 

IpBgitit abessa a cognitione Christi, q*'oqiie ntagis alie4 
mis areiigione, eo eratad eam suscipieniiam propen-? 
rior atqne capadoF* 

Caeterum-tota faaec narratio quam apta sit, quam«f 
que conueniens consilio loannis in scribendo hoo iibra 
diuino , fadle quisque videt. Etenim oum ex sermonif^ 
Jbns lesu ipsis ostendere veilet et palam facepe, quisnam 
•sset/ qualemne ^e gesserit, quidque exspecta^ a s4 
Toluerity atque ita demon^are, eum esse Filium Dei' 
verissimum et Messiam exoptatissimumf non poteraf;' 
^esse aliquid ad eam rem intelligendam illustrius et eui<«. 
dentius, sermonibus iis , inquibus documenta yirtuiaia 
diuinarum ediderat lucnlentissima 9 seque diseirtis mi^- 
l^ professufl eral auctorem felicitatis humaaae vnioum^ 
$eruator«m totins muudi , Messiamf - 

Sed non nisi biduum Samaritanorum hospitio vsuf 
est Dominns , vel ne ludaejs causam daret maioris odii 
•tinuidentiae, nec occasionem praeberet, quei^endi, s# 
ab eo spretos esse, Samaritauos vero-sibi antepositos^ 
yel quoniam satis largam sementem apud Samaritatios 
ledsse putacret^ ex qua aliquando messem meterent di-«. 
acipnli, vt vere factum eMC constat, in patria ^utem 
fructum euangelii insignem exi»pectaret. Igitur biou/ti 
post illinc digre9$us , in Oali/aeam seceasil , quaniuiM 
declaraeset^ patem noh semper acceptum esnf in pa^ 
iria. Hio enim videtur esse nexus inter hos duo ver^ 
aiculos. Scilicet Dominus saepius vsus esse legitur triiA. 
iUo^ veluti Matth. XIIIj 67. Afarc. FJ, 4k. etin primia 
Ltuc If^j 24, in quo loco , postquam doeuerat Dominuf 
in synagoga vrbi^ Nazarethensis , exprobraueratque.cir 
vibus djiMzlaw eorum, repleti esse dicuntnr iracundia 
pmnes, haec audientes, eumque, vrbe eiectiim, ra-* 
puisse in cacumen montis, vt eum inde praecipitarent| 
ibi igitur inter alia vsurpasse l^tur verba haec: ovi^l^ 
mgoiptjtfig 6txt6g im» /y t^ nav^ti^ avvov, . Cuius effati 
}i}emores d^scipuli, nilnl minuj^ exspectare ^ifvsint. 



tfifiim vt l*toi^rte]*M.ur DominUs in banb ingratam pa» 

iriaji]. Eteoixn vocabulum starpiV uon tantum vrbem 

denotat^ sed etiam t^gionem^ ia qua aliqnia natus et 

educatus est, ma:ximiunque vitae partem egiu Ac aand 

tion haec ^i^atria lesU, sed luda^^ ih primi&que vrbs 

Hierosolymitana, videbatur locus esse is , vbi Virtutum 

diuinaxiun magmtudinem explicare posset Doniitiuti 

Sedipsi aliter visum erat. Selegit Galilaeam> patriam 

suam^ p|:*ae ]*eliquifl, vbi doceret^ miracula patraret^ 

yirtutemque diuinam demonstrar^ Cuius rei causM 

iiabuisse videtur satis graues. Erat GalQaea, auctor^ 

I o 5 £P H o 9 de Beilo lud. L* IIL Cdp. 5* regio amplis^ 

aima^ multis aliis gentibus^urcumdata, longe fertilis-* 

0ima et fructibus piiinia generis aMuentMrima, habebat-^ 

que vrbes frequentes et crebros vicDs» vbique pppulo^i^ 

sospropter soli bonitatem, vt^ qui ^goinimus esset, su«- 

^a quindecim millia incolai*um haberet j in primi« re^^ 

gio adlacumOennesar, auctore eodem loaBPHO^ t^ 

c* Cap. 10« admirabilis erat natura et pulohritudide» 

Erat porro patria diseipulortim Domini praedpuorum^ 

in pnmis Capernaumum , vbi habitarent et negotia sua 

«tractareBt, apud. quos et ipsos commorari solebat Do^ 

minus pleitunque* . Galilaei vero eraat quidem rerum 

ludaicarum legisque sdentia non satis periti, ac j»i>^ 

plerte conteroti Judaeia, habitantibus in ludaea, quippo 

i}ui dicere aolebant, nnllum unquam prpphetam ^xti-' 

tisse e Galilaeis ; neque tamen etiain occupati eiant pejcu , 

verais magistl^orum ludaicorum opinionibus^ atqMe adeo 

ad Christum «lUcipiendnm propensioreb et rlootriiiae 

tuangelioae capacipireBr Hanc igitur regionem prae ca^ 

teris selegit-Dominus, in hac maximam vitae et fXivks^, 

tiM partem trKUsegity in hac plu^, quam m alia« doctrina» 

et factb saluti faominum cpnsukre.pcwe spembat» Jttit 

respondit vaticinio lesaiano^ a Matthao excitato , . C<q9» 

JP^, .i4. nqq. qno .praedictiim eratj circa fines Z^buloa 

«t Nephihidim» hoa fs(, ifk (MilAp^f^ WmtvOmi luoem' 



|8ft xo. ly, 59-^44. 

IpBgiiuabetfie a cognitione Christi, q*^cqtie magis alie-» 
mis areligione^ eo erat ad eam^suscipiendam propen-r 
nor atqne capaoios* 

Caeterum^tota faaec narratio quam apta sit, quam«r 
que eonueniens consilio loannis in scribendo faoo.libro- 
diuinp , fadle quisque videt, Etenim cum ex sermonif 
Jbus leM ipsis Odtendeve veUet et palam facere , quisnam' 
&aset, qualemne ^e gesserit, quidque «xspectai^ a a^ 
▼oluerity atque ita demonStrare, eom esse Fiiium Dei^ 
verissimum et Messiam exoptatjssimumi non poteraf;' 

«asse aliquid ad eam rem intelligendam illustrius et eui«v> 
dentius, sermonibus iis ^ in quibus documenta yirtuimiv 
diuinarum ediderat luculentissimat seque disertis t^ei^- 
l^ professufl erat auctorem felicitatis faumaiiae vnioumy 
Seruator^m totius 'mundi , Messianir 

Sed non nisi biduum Samaritanorum hospitio vsuf 

'ostDominus, velueludaeis causam daret maioris odii 
•tinuidentiae, nec oceasionem praeberet, querendi, s« 
ftb eo spretos esBe , Samaritauos vero-sibi antepositi^Sy 
vel quoniam satis largam sementem apud Samarita uof 
lecisse putaret, ex qua aliquando messem meterent dim,' 
acipuli, vt vere factum ease constat, iii patria ^utem 
fructum euangelii insignem exspectaret. Igitur b/uMi 
post iUinc digresMUs , in Oalitaeam secessit , quanmiM 
declarasset^ vntem noh semper acceptum essf vi pa^ 
iria. Hib enim videtur esse nexus inter hos duo vei^-^ 
aiculos. Scilicet Dominus saepius vsus esse legitur trilo- 
illo^ veluti Matth^XIIJj &?• Marc. VI^ 4. et in primia 
huc ly, 24t in quo loco, postquam doeuerat Dominuf 
in synagoga vrbi^ Nazarethensis , exprobraueratque cir 
vibus dniatiap eorum, rqpleti esse dicuntnr iracundia 
pmnes, faaec audientes, eumque, vrbe eiectiim, ra«. 
puisse in cacumen montii, vt eum inde praecipitarent; 
ibi igitur inter alia vsurpasse l^tur verba haec: ovdit^ 
Mgoq^ijTfig iixrog iot$w ip t^ nuTQtt^ avrou* . Cuius efFat| 
l^emqres dfscipuli| nihil minui^ exspect^re |pptpaJitr 



XX}. xr, 0. ^ 189 

Ipliam vt ttai^rtei^^tur DominUB in hano ingratam pa» 

triain. Eteoun vocabulum ftctwQig non tantum vi*bem 

denotat^ sed etiam regionem, in qua aliquia natus et 

educatos est, m^ximnmque vitae partem egit. Ac aand 

Hon haec )^atria lesU, sed luda^a^ ih primifique vrbs 

Hierosolymitana, videbatur locus esse 19 , vbi Virtutum 

diuinarum magnitudinem explicare posset Dominut^ 

6ed ipsi aliter visum erat. Selegit Galilaeam^ patriam 

suam^ prae i^eliquis, vbi doceret^ miracula patraret^ 

yirtutemque diuinam demonatrar^t* Cuius rei causatf 

liabuisse videtur satis graues, Erat GaUlaea, auctor^ 

lO^BPHO, de Beilo lud. L. lU. Cdp. 5. regio amplis- 

fima^ multis aliis gentibus^drGumdata, longe fertilis-^ 

aima ^ fimctibus pmnifi generis aMuentimmay habebat-^ 

iqQe vrbes frequentes et crebros vicps» vbique pppulo^i^; 

8OS propter soli bonitatem, vt^ qui ^oinimus esset, bvl^ 

pra quindecim millia incolarUm haberetj in primis re^^ 

gio adlacumOennesar, auctore eodem loasPBO, t 

c. Capi 10« admirabilis erat natura et pulohritudide» 

Erat poiTO patria diseipulorilm Domini praecipuwum^ 

in primis Capemaumum^ vbi habitarent et negotia sua 

«tractarent, apud.quos et ipsos commorari s<^]ebatDo« 

XQtnus plerumque» Galilaei vero erant quidem rerun^ 

ludaicarum legisque seientia noa satis periti, ac j»^ 

pler^a conterotiludaeisy habitantibus in ludaea^ quippo 

i}ui dice9*e aolebapty nullum unquam prophetam extiw 

tisse eGalilaeis; neque lamen etiatn occupati erant pejt-* , 

verais magisti^orum ludaicorum opinionibus^ aique adeo 

kd Christum wdpiendum propensioreb et rloctijiiae 

tuangelicae capaciqresr Hanc igitur regionem prae ca^ 

teris selegit-Dominus, • in hac mascimam vitae et ^kHle*. 

tia partem trtfnsegit^ in hac plus^ quam h;i alia« doctrina 

«t factis saluti htommum consulere p^se sperabat» It» 

respondit vaticinio lesaianoi a Matlhao escitato , . C<q9* 

/F, i4. nqq. quo praedictum erat^ circa fines Z^buloa 

«tltephthi^» hoa fst, ii%(M^ea^;lN0KitiM^ 



iijo iO. IV, 45. 46. 

diuinae v^Itiatis iii ten6bris rersaiitibus. Ab eo igitur 
tempore , vt dbcuit idetn Mattliaeus , A c. %>ers» 23. sqq. 
peragi-auit Doininus vniuersam Galilaeam, tradendo 
doctrin^am de regno Dei et sanando omnid generis mor-^ 
bos; vnde fama eius exiit non modo in Galilaeam , sed 
etiam inomtiem regionem fiiiitimam, ita, vt^adduce^ 
rent ad ^um a^rotantes' omnes, diuersis crnciatibus 
Ve^atos., daemoniacos, epilepticos, arthriticos, quos 
sanauit bnfme^. Nec deerant animi dodles; saltem se- 
^tabatup ipsum hiagna multitudo populi ex Galilaea, 
Decapoii, ludaea quoque et regionibus lordanids. Hic 
igitttr , in Galilaea , contemtissima ludaeoram regione, 
fluspicari ipsi-pkouit praedlcationem^ euangelii; hic pri* 
mtim anhum muneris fere totum transegit, habuitque 
inter alia o^rationeiii eam, quae montaiia appellari solet; 

Quare loannes versiculo quihto et quadragesimo: 
6a&7a^f^ inquit, %4 adueniBset , excipiehant' eum vbi^. 
que Ubenter ef magna cum voluptate ; (id enim expri-» 
mit verbum : ijiilotpto ' ) cum vidissent ea omnia , quae 
fecerat Sieroeotymis per dies festos paschdtis, quibui 
et ipsi interfUerantk Igitur fama lesii non erat incele-- 
bris', cum rediret iii Galilaeam, diau^ata per totam' 
regionem in priiAis per eos , qui sp^ctatores fuerant eo- 
mm , qiiae ipsi^ solenmtMibus' paschalibus fecc$rat Hie-^ 
Msolymi^, cum nimirum eiioeret* eftiehtes et veitden--. 
tes ^ temfilo^ Vt supi^a narrauitldaihne^^ Cap. Ily' 
34. ^qq. ' ■ A ■ 

RepetUt autem Cdnam^ %ibi a^uam in pinum ver^ 
terat. Atquehic statim ei offerebatur 6cttisio, virtu- 
tem auctogritatemque suam in lucem prof^ndi. SraP 
enim regius qaidam , ckhis fiKus pericules^ aegrotarei 
Capernaumi. Hic fidoUntog quisilMtm' fiierit, num rdgio^ 
jgenere natus, ah dlius vir nobilis, itt cKgnitate eonstii^ 
tutns, an vero etiam minist^ regis et ipaius Caesari^/ 
sHb eius nomine in^ktratuin gdmis, litimque fueri^ 
ludaeiiis^ ttn eChnicus, c«rtfo< didi nen pel^st. Potest' 



to, IV, 46—48% igi 

^nun ad vt>cai>nlmn paiif$linog submtelligl rel: frvy^fpfj^, 
Graecis autetn fiaaik$nol dicebaHttir filii aut agnati re^ 
gum; vel, vt aliis placet: av^f, vel deni^ue, vl habet 
interpres Syrua : dovXog, aeu: vnfi^itiig^ 

Hic, atcepio nuncio^ leeum rediiwne e ludaea iii 
Galilaeam^ eum adiity rogane^ vt vrtasecum iret Cn^ 
pemaximum^ ad sanandumji/ium ipsiue^ mortiprodoi^ 
mum. Rogabat igitur cuna m^gm fiducia, ostendebat^ 
que, ae certo ci^edere, lesum efficere posse, quod ro-*- 
garet. Babet autem praesens: t/xa»', significatibnem 
temp<»ris praeteriti^ non tantum apud scriptores sacros^ 
sed etiam Atticoff , rt doduertmt iLREB-sivsetLOES'^ 
NERV8 in Oheeruatt. ad Cxip^ VIIIyA^* et vistnjL-^ 
R V 8 in Indice ad Theophra^tum^ ' 

His precibus praeter consuetudinem non statim le^ 
cum dedilDominus, sed respondit haec: ifOSj nisi td'^ 
deritie aigna et prodigia, non facile creditia. Quibu^ 
verbis tamen Dominus non taxare volnisse videtur re- 
gium^ tanquam fidemnec haberet, nec habere veHetj 
nisi conspexerit miracula; nam habebat profecto fidem^ 
demoiistrabatque magnam fiduciam in potentiam Do- 
mini, eum posse etiam moHbundis vitam et valetudi-^ 
nem refi^ituere; laudabat pdtius ilUus fiduciam, taxa- 
"bat autemoAi^^Krr/ay Indaeorum) nam ad hos direcUt 
erant haet verba, volebatque dicerri: hic fidem mihf 
habet, etsi nnllum miracOluih viderit , vos, nisi mira- 
cula conspexeritis, fidem hon habetisk 'Tacite liutem' 
o9lendit, illorum "f dudiam '^ ^Maih ess^; ^td inlero 
•ermoni credunt, nullis miraculis cotifirmato. 

Neque in malam partem responsum Domiiii accepit 
r^us 9 modo intentus pericnlo filii , animam iam agen- 
tis, vrget Dominum, vt aduentum maturaret, quippe 
morbus filii posceret reme<&um praesenlissimum. f^eni^ 
nwdo^ inquitji antequam fiUua moriatur. Dominus 
Vero, vt ostenderet, selongeplus efficere posse, quam 
Syie sp«rai*«t^ sibique aequ« facila «sst^ in absent^a quo- 



que «anafe aegrotum, quamin praeeenlia, Ttquefidem 
eius firmaret: abi^ inquit, viuit fiUu8 tuus et valetj 
ticin opus est, vt ine ad te conferam. Cui dictofdem 
ille hahet et abit^ 

.Dum adhuc eat initinere^ serui ei occurrunt, nun^ 
fiantes^ Jilium conualuiaae, ignari, quid aetum esset' 
inter lesum et regium, suspicantesque, casu conuaiuisa^ 
aegrotantem> feut indicaturi regioy ne toUidlaret lesiim^ 
cuius auxilio non a/nplius esset opus. 

lUe tamen^ sdre cupiens, xasune canualuitoet jBliuS| 
au Tiitute lesu, sciacitatur afamuiis, quanam hora 
cpepi^set meliua habere. fl/, pridie,^ inquiunt, ad ho* 
raniseptimam, nostro more, horam pnmam pomeri<« 
dianam, febris eum deseruit. Inde corUiciebat patpr^ 
id cpntigisse illa ipsa hora^ qua lesus affirmasset, fi^ 
Uum ipsius coruialuissey adeoque reoaperatam valetu-i 
dinem fiUi acceptam referendan(i esse benefido Domim» 
Et credidit ipse et famitia eiusj habuilque lesum nisi 
|>ro Messia, certe pro viro diuino^ a Deo misso ad «alu- 
tem praestandam homimbus» 

Atque hocfuit miraculum atterum^ qUod edidit 
iesus vrGaiilaea, cufn e Judaea in iUam rediisset; Jd- 
que valde notabile et consilio loannis accomlnodatiflsi- 
mumji atque ad illustrandam glotiam Domini effioacis* 
•imum* Etenim moribundo restit^ere vitam et vaietu»- 
dinem, in absentia, solo nntu volunMitis , eiusque eo-*. 
dem momento perfectam cognitioaem habere, id nOQ. 
potest non esae insigne docDlnaatQm potantiiie et dmni-> 
•cientiae plane diuinae^ ^ 



I9B 



C A P V T V. 

JN eqne alio consffio literia ooiuignauit loaanes amm^ 
nea^Domim, prae caetexis notabiles,^ qui contkientur 
in hoc Capite. Ante gitinia vero pro more «uo narrd^ 
vitocca^iooem, etrum habendorum* 

Scilicet primi^n annum muneris macUnam parteot 
transe^t Dominu^ in pAria, Galilaea; sed inatabant 
dies fbsli Pasdbatis^ ad quos celebrandos petebat Hiero^ 
eolymas. Igitur quae tradita rep^untur in hoc quinto 
Oipite/ad annum mmneris Cbriati alterum referend^ 
sunt; quae autem sequuntur inde a Capite sexto, per* 
4inentad annum muneiis Christi tertium et.yltimum.. 
Kam per r^ ^dfr^ kvdaimp inteUiguntur haud dubie 
.dies festi paschalea, qui et aliaa nai iSoj^ii» ita appellan 
aohmt apud Euangelistas , veluti ^Jaitfu XXV I^ 5. 
XXril, iS. MarcXr, 6. Luc XXIII, ^7. et apua 
tpmmloannemy Cap. N^^^S* XIf66^ XllfHf^ qtiamf* 
Tis essent inter interpretes, antiquos quoque^ qui^dtee 
fBiUw P«nteco8tAlee> aut etiam itlioa inteUigendoe )Oss^ 
putaitat. Igitur poithaee^ tnstanie diefe^to Judaeor^ 
Tunniy lesm prefidscebaiur Hierosofynuie. 

Est vero Hieroeofymie ad portam pecuariam hdt^ 
fwumf hebraiee Beiheada appellatfimy cinctum quir^ 
que conduuibue^ in quibue decumbere eolet aegrotan^ 
<ui|n, ooeoonun, oLntdotum, mancorum magna mtet' 
titudOf extpectantium turhationem aquae. Nam nfo^ 
(hnuiii, suhinttUectaLVOcei nvkti, denotat: portampe-» 
cuariam, non: ouilem; Tocabulutn Tr^^Oj^aroi^ enim tsuih 
patur de omni genere pecndis, non tantnm de oniti. 
Satis nota est haec porta tcI ,ex h^cis Neh. III y u .53» 
Xlly S9« Yax nokvfipfi&fa autem hoc loco non signifi* 
tseti keam, neo: piseinam^ sed^ faalneum. seu potiust 

N 



jga ' lo. iv^ 49—54. 

que sanaf e aegrotQHiy quam in praesentia', rtqtie fidem 
eius fiiznaret: abi^ inquit, viuit filiua tuua et valet; 
tibn opusest^ ytinead teconferam. Cui dictofdem 
ille hiibet et abit^ 

,Dum adhuc eat in itinere^ serui ei occarmnt, nun^ 
fiantes^ filium conualuisae, ignari/ quid actum esset' 
inter lesum et regium, suspicantesque, casu conualuisse 
aegrotantem ^ kut indicaturi regio, ne doUidlaret lesiim^ 
cuius auxilio non ajnplius esset opus. 

lUe ^amm, scire cupiens, casune cenualujtoet jBlius^ 
an Tiilute lesu, sciecitatur afamuli», quanam hora 
cpepi^et meliua habere. Hi, pridie^ inquiunt, ad ho* 
ram septimam, nostro more, horam primam pomeri-* 
diaiiam, febrie eum deseruit. Tnde comiciebat patfr^ 
id cpntigisae iUa ipm hora^ qua lesua affirmasset^ fi" 
Uum ipsius conualuissey adeoque reoaperatam valetu^ 
dinem filii acceptam i^eferendam w^ beneficio Domiiii«, 
Et credidit ipse et familia eius 9 liabuilque lesum nisi 
|>ro Messia , certe pro viro diuino^ a Oeo misso ad «alu- 
tem praestandam hominibus» 

Atque hocfuit miraculum aUerum^ qUod edidit 
tesus vfG-alilaea, cufn e fudaea in iUam rediisset; Jd- 
que valde notabile et consilio loannis accomiuodatissi-^ 
mimi^ atque ad illustrandam gloriam Domini effioacis- 
simum« Etenim moribundo restit^ere vitam et vaietu— 
dinem, in absentia, solo nntu voluntatis ^ eiusque eo-. 
dem momento perfectam cognitioaem habere, id noti. 
potest non esse insigne docalnmtam potintiiie et dmm-i 
•cientiae piane diuinae^ 



19B 



C A P V T V. 

jNreqae alio co&aHo literia ootisignaiiit loaanes smno-» 
neaDomim, prae eaetexis notabile«,« qui continentur 
in hoc Capite. Ante oitinia vero pro more «tto aarrd^ 
vit oocasiooem, etrum habendorum, 

Scilicet primi^n annum muneris mazimam ptrt^ 
transe^t Dominiu in pAria, Galilaea; sed inatabant 
jdiei &flti Paschatis, ad qnos celebrandos petebat Hiero* 
eolymas. Igitur quae tradita rep^untur in hoc quinto 
<]apite^ ad annum mmneris Chriati alterum referend^ 
8\mt ; quae autem sequuntur inde a Capite sexto , per«? 
4inentad annum muneris Christi tertium et.yUimum.. 
Kam per r^ ^)fr^ kwMmv intelliguntur haod dubie 
cdics festi pasefaales, qui et alias ir«r' c£o;pijy ita appeliari 
eoient apnd Eoangelistas , velnti Mattlu XX.VI^ 5. 
XKVU, i5. Mojrc. XV, 6. Iaac XXIII, 47. et apua 
ipsaxnloannemy Cap. H^fkS^ XIf56^ XII^ 12* qtiam^ 
vis essent inter inierpretes , antiquos quoque^ qui^ dtep 
ftsu» Pentecostaleoi ant etiam itlioA intelligendoe )Oss^ 
^putaitat. Igitur potthaee^ insianie diefe$to Jkidaeor 
runit lesm prijficieeebatur Hierosofymae. 

JEst vero HieroBolymie ad portam pecuariam bat^ 
neum^ hebraiee Bethesda appellatumj cinctum qui/k- 
que condmjttbue^ m quibue decumbere eolet ojegrotan^ 
tiuxn^ coecorum, cLnuhrum, mancorum magna mui^ 
titudOf esBpectantium turbationem aquas. Nam n^e^ 
/)flrrfir»;\ snbintellecta voce: nvhiy denotat: portampo* 
cuariam, non: ouilem; Yocabululn 7r(>Oj9«roi^ enim tsuih 
patnr de onmi genere pecudis, non tantum de onili. 
Satis nota est haec porta vel ,ex h>cis Neh, III ^ u Ss* 
Xllf S9« Yux mokvfififi&fa autem hoc loco non signifi* 
eat: ktnnai, nec: piscinam^ sedt faalneuro. seupotiust 

N 



tiediflcium ^ ^iiper iUermady siue^ aqtlfts m^icAUU e±-£ 
structum , vbi se lauare solent aegrotantes, qnod nostfi 
dicunt: einfiad, siue: einBadehaus* Hebraice appel- 
labaturs Pn^ts^if Midn n^j|y domils mi^ericordiae, hoc 
est^ aedifidum, exstructum charitatis et beniuolentiae 
ejc^ereend^ecausa^ S^titiatumque (t&xcipiendi^ curandit^ 
que aegrotis; nosodochium Latini dicnnt, et Franco- 
Gallit 1'hdpital de k charit6. Mec ortdtei porticUs deno- 
tant) hoc est, loca tlScta et columnis instructa^ in qtu^ 
fcu^ stare bt ainbulare possent aegroti, It teinpestllte et 
aolis ae^tu tuti^ fted: conclauia^ seut oellas, ih quiba» 
poteraiitdelitescere aegrotantes; Graecis dicebanturt 
bfxoii In hoc igitur balneo eiusqub conchiuibus decum*- 
bebaht aegroii magno numero^ lurbationem aquae ex-^ 
^ectantest 

liafn zupttA tt&bdrB ^dkhat siatu temponbos an*- 
glsluif coelo dalatusj et qmaquis poat aquam, ab eo 
tnotom^ pHmas se immBrsisMj sanitatem' recipiebai^ 
^uocunque morfo laborasHt, Fuit igitur hic fons me<b 
^ttcattts et salubris, nec taiiien vna continuatione^ se3 
l^er internaUa ebuliirfe solebnt et tetnidere aqnain^ sta^^ 
tis iricibua subterraneo igne tommotami ,Bam rem> 
tttitflm Mme^ quoniain sifai ejtplicare ludaei non pote^ 
TAnt) peeuUari operationi dioinafe adscribebant; et quo^ 
hiam in eiusmodi operationibus eztraordinariis Deum 
^ statuere solebant miiiisterio kngelorum ^ propterea 
dicebant) angelum iUssu diuinb descetidei^ et aquas mo^ 
Vei^ In quo loannes ridetur tribitisse aliquid ingenio 
-ludaeorum^ dicere antem voluisse hoc^ aegrotois sanari 
tion tantum ini aquarum medicatamim^ sed sii^ukri 
beneficio diuino. Ita qUidem probefaili modo explieati 

SoBso videtur hic locus^ sed negari non potest, eniti ve-» 
ementerea^ su^ectum, inde a rerfais yeraieiili ante<« 
t^dentist iuiij^ofuptap njV tov iliatof nlmiesPi vsque ad 
Verba i issitiljno »o0*?iuaoi« Etemm haac V^ba iu Codl- 
: tibUs pfitiunis Vel jplane desunt^ rel iu margiiM flciiptA 



lO. T, 4—7; ^l^ 

•t asteriads notata reperiuntur , quae aunt aigna lectio^ 
nia suapectae 5 praetexelt nec VQwysin ParapJm ISu^ 
lo. ea expressit, nec doctores ecclesiae graecae legisse 
ridentiir. Extant qu^lem in Vers. latiaa» in quam ta- 
men , rt nonnuUa alia additamenta eiusmodi y irrepfiere 
exPatribus latinis, qui saltem, et noxninatim TBR- 
•ryLLiANVa, de Bapi, c* 5. harrant, angelum pe^ 
interualla descendisse et aqua^ commouisse ^ Tt vim sa«* 
lutarem acciperenti nazn et hi, quae explicare non po* 
terant ex oausis naturalibus, refeiTe solebant ad cV^« 
^iftr angelorum. Quare profecto spurius videtur esse 
hiolocus» etcontinereglossema, seu explicationem > ab 
a]iena manu in margine adieclam» 

Sedquicquid sit^ inier aegrotos^ degent^ in isto 
balneo, erat aliquiaf per octo et triginta anno$ morho 
ifexaiue. Haec adeo perspicua «unt ^ v^ nurandum sit^ 
foisae, qui putarent, istum homiiietn non.per octo: et 
triginta aiinos morbo laboraase, sed triginta et otto att« 
hoB ildtuin fUi^e; quod verba ipsa patittntur nulld 
inodo. Ita enim dici debuisset: ^p de ug ip^pontoi h ry 
We^m/^ » v^xoPTu ntd omtw Svi ^iw* Neque taxnen et 
hoc modo ^ecte et li^guae cottuementer dictum iiusset) 
nam Graeci non dicuitt: klvM h ia&€P$Uff sedi f)(M t¥ 
M^Mi^, quod est pro : ?^m dix&nfSi, Nec illtm inter- 
pretationem patitur versus seqilens^in qud homo'iste 
per longum tempua cum morbo coni^ctatud esse 
dicitur. 

Igitar temiBi ittum deeumbentem ton^picaiui , uc 
probeecienBf tam longo tejnpore mah habiiumfulssef 
(ad verbtun ix^$ repet^ndum itsti tv iff^Ml^i) ini^rro* 
gat, an nJon conuatescefe opieti tlte^ Ooftdne^ irltiuiti 
habeo neminem^ qtd me post aquam tomtHbtHM tauu^ 
croimmittatf dum ego vemo^ Mte me deectiUiefe 9&» 
lent aiiii Etiam hic aqna didtur turbata fuisse) qtiocl 
tamen intelligi escplicariqtid fiotest «ac causi« natutali^ 
bus) fieri eitim aolet ih ibntilbn^ ttHsAidkiia, vt Aqua 



5ji^ to.j, 8. 9. 

febulKdt per mteraaila, et in tiierniis fmjuiintaU», vt 
liumerus aegrotorum ptaeter modum magnus «it, et 
impediatttur nonriulli, in primis paupeii», qtio m'iniffl 
Vti possiat balnco. 

Tum Tesua aUrgete eum iubet et mblata hetica *) 
tibire. Simul cum dido tdnatua eat et aumia lectica 
dtBcesait. In quo admirari hemo non potest potentiam 
Domifliplanediaiiiam, benignitatemqUe et misericor- 
diaih imighem. Non «pemebat Dominns paupenua 
labeinas, adibat loca, in qnibns miseria hiimana lo» 
cum fixisse videtur, miserebalur aegrotorum, in pri* 
iriisque iUius, omninm maxime deplorati, qtii teneba- 
trir morbo periculosissimo, retustlssitoo ac pene imme^ 

») Ita rcddi pbMet vofcabulaiij ; u^dpard^, «*n: n^dfifitpr^g Ex> 
f mnit cmrti keti g^ims, idque vile. qiied 6rAecis amiqiiio* 
nhhB dicebatltr dimd^ efc Mfikovg, hoc m, uUpii,op 9^ 
- *«Xk, vt dOcQetimtLexicogniplii et SdioliMiee. Cont Ety* 
mologicufn MagA. 154. a^ hestchivs et svida», voci 
ioi^^ et Mfiisois, Scholiastes tttcrani jLexipham //, 6. 
529. edit, Beizii. ApuH marcvm AfffToNtwvM dj se 
ipso Llhr. /. }.a. WtiociiSi iti quo dicit, se contaeniwe t 
putei^, ItJcd iinK>Ufcrf«, lecknin e prflibus totum expet«m 
, rd «irf^oc ^s) #0««-^ fertdr^^M^ In ScriptUm. noiiiiiM^ 
tim ;4iM. F^ 9. yocabulum »^^m coninnctuai njperitur 
Qpni voce: «A/i^, quae denotat lectum ^t triclinarem in 
^up comcdentes, et cubicularem, in quo dormientes et «e» 
grotantes d^cumbeW Aolebant, eundeiiiqtte vej ptwioiiorcm. 
^ei viliotem. MattK IX, 2. 6. Marc ly^ 21 yn 2 
50. Utlui qudqu^ dixerom tfrmhOUm et gruba^m, Jt V 
lecto dtetmx^nntt veittd QiQnitiO de Diuinmt. II, 56. vbi 
Heof immortaleSy ait, eontursare omnium mortalium non . 
modo leetos^ tetuth etiam grabatos. Vid. quos laudkuH 
fKESnkAvs m TiMflftr^. QuaJt» et boc looo vccHbjiluA 
u^dfiaro^hLtme reddi qudque pos»ett grdhatusf explScatnfft 
tamen etiam taat in Leadeis andquis piar Vbeetai: leetiett% 
quae niminim denooit lectum eiusiuodi, ia quo noii tontmti 
»«cumb«re solet aUquiB» ted etiam portari. Ac talis intelli- 
gendus vidctnr esse hoc loca> nempe lectultfs, tzl^no con^ 
«tructus,, ad Jeportandos «ejrofos» * • - • • • - ^ 



.10. V,' f\i^Ji^% 3:$7 

JMtSM^ qliiqiie BiaxiiiiedesideFabiit «axiliiAA AUemloii 
•dep autecD tenuis erat, vt ocmdac^e jioa posaet, qui 
eum tempestiue delerret iii fiqiiainf qiii deniqua nm 
|iial6d|cebat> non. ax; ecrilMtiir d^'em aalialein, vt cala* 
autQsi pleriquef aed pa^nter ferebfit miseriamy nec^ 
4otiQfi spe frustratusy spem abiwerat, et, cun^. lesuni 
non noflsety ex beneuola tamen compdUatidne misefii 
^ordem putabaty exspectafaalque ab , eo saltem hoc« yt 
velipae/vdperalimiiipaum immitteret bakieO) hiia<» 
igitur Dominuflt commotua misedcosdiae seiiflu intimo, 
sauanitvno verbo, sic^ vt, cumprimum aHdiret vot 
cem Domini r mrge et abi^ statim bberar^ur.a mprb^t 
epque pertinad , nec langnidmu se et smbeciUem sent 
tiret, quemadmodom splent, quiimBdicQrum avte sa-? 
naiitur, sed re cuperaret vno inomeiitb vires faene.va^ 
lentis , et qui aliaa non nisi aliornm ope dqportaretur, 
tiunc sua vi saluus abire posset, nuUa morbi vestigia 
prae se ferens, Sed haec oammenio^a^t Ipannes no^t 
^io consilio^ .quam vt inde intelligeretur diuina lesa 
Domini mai^tas; , atque vt praefaretur sermonibuaftjse^r 
quentibusDotnini, ad e«tidem vem intejiligendam iUa«> 
etrissimis. 

" ErtU autem dies sabbaticust quo abiret domuin, 
tectica tergo impPsita^, Quod cuin vidavdit noimttlli de 
itidaeis, c^ensi, quod ona« portaret tali die, id enim 
■putabant nefa^ esse, adoriuntu]? ^fun et obiaigant hk 
T^*bis: Bcin iu^ diem socrum esse^ nec Ucere iibij k^ 
fiicani portam? itte respondeti qui me ianabai^ iussii^ 
pt eubiata hetiea discederem. 'Quare illit qUis4einum 
fuit eo audaciae^progressua,' qutteruntj quiH^ leeiicam 
^Oitferre dih sacro et tihire iv^eref^^ Eiim «idm putant 
iMmeB vioTati^abbati comm^isisse^ cerle teUtabaikt^-Ule 
crimen in emn impingere. Sed ^anatUs de uemfuhe nm 
'Tiouerat Te^-um; is eriim suHrnxerat ee multitu^im' aA^ 
stanti; paTtim n\e-8ua praesentia ^tim irritaret ludaec^ 
rum imiidiam, partim vt ipso.absente Jnipftculfmi ttia- 



198 lO. T, 14—17. 

r 

iori cnm fide cognosGeretur ex eo, qui «^nitatis bene* 
.£ciiim aooeperat. Caeterum de yerbo invivHv Tid. quoi 
laudauit aOHifEV SKEKYa in LtxUo, 

Sed post tempus aHquod in templo eum offendU 
Jesus^ monuitque his perbis^ he^s tuy sanqtus es^ caue 
tibi poethac a pe^catis^ ne tibi acoersas mahifn gra^ 
vius, Maluin enim eiuamodi sibi aceersunt, qui, poat-r 
quam redpuerunt, denuo in peccaia incidunt, et ob 
acceptum contemtumque beneficium puniuntur grauiud. 

lUe, postquam cognouerat ex adstantibus nomen 
lesuy discedit ex templo, n^rratque ludaeis obuiis, Je-t 
sum esse, qui ipsum sanauerit^ N^auit nempe non 
malo animo, Tt visimi. est nonnuUis,, tanquam lesum 
deferre voluerit et aQcosare apud ^yn^niun ; neque 
enim ad Synedrium abiiasQ dicitur > sed tantum abiisae 
et nuncias^ ludaeif, nimirum obuiam ei {a^^tia; quemr 
admodum non coram Synedrio » sed a Indaeis interror 
gatua esse dicitur, quisnam ipsum oanauerit, versicul^ 
decimo et seqi^entibus; narrauit igitur, ductus sensa 
grr^ animierga eum, per quem ipsi t^ntum beneficium 
contigiBset, et ratua» muHorujg, imuiP vero omniiw 
interesse, vtnotus esset, qui verbp ppsset iqedeii tali 
morbo. 

Cuius rei eausa ludaei insectoH sunt lesuai^, 4fuia 
haeefecissei die saJAatice, tanquam huius diei religior 
nem soluisset Fecerat autem rem sanctfMu eX ^gi^m ei 
homini miserando salubrem ! Yerba : i(ifcovv ^v^ «nor 
sftsTpa$, spuria vide^tur esse, et repetit^ ei^ verAiculp 
duodeuicesimo; quippe in nuila y^Qsione. antiqua reper 
Tiuntar , et desunt in Codicibus niultis. 

Quam ludaeorum calumniam , tauquaui sabbatuqi 
Tiolastety retundere volnit Dominus/ sermonibus ser 
quentibasy iisque longe iUustrissiqiis ad iateUigendaj^ 
et peraonae eius maieatatem et operis magpitudiaem t(t- 
que excelleatiam* Eat enim totus i&ic locus notatu longe 
dignissimus. Primum prouocat Dominus^ ad exemplum 



I^. T, i% 199 



Pa^. f^PaUrmm^f inqmt^ opgratur ad hunops^ 
qu^ di^> Uckopmror $0o. In k^ yerbis Denm appel^ 
lauit Patrem y euodfnqtie anum, primum atque iu ge-» 
B^re, qv(ia luibebat eadem^ faciebat eadem, qnaeBan 
ter babet.et facii^ ita enim docmt diserte m «equenti^ 
bu8; deiude verp-etiam, Tttefltatuip&cea^ety ae inbao 
ipsa i^usa, in qua taaquam tcansgresfo^ legis accusare* 
tu^* a ludaeisy uihil fiaciflse, quam quod Filium Dei de- 
cerc^t. Porro du^t : 6 nwtiQ fiov fo»^ S^i i^yiCttM. Deua 
aut^m quando dicit^r iQvaifa^a*, op^ari, id intelUgen* 
dum est baud dubie de eius ponseruatione et ^uberna* 
tioue rerum creatarumi adeoque de operibus oinnipo-* 
tentiae. Et quando dic^tur operari tiog Sqti^, a4 huriQ 
ifsque diemt exprimitur perpetultas illius cous^ruatio-' 
nis ^t gubemationisy ^iiie efficacia De\ et cura perpetua^ 
iiec vllo ipomentp temporis intei-mi^s^ , ad s^utein re-'. 
rum ^reataruiHy indica\u^quey Deum nunquam ce^sare 
in oper^n^Oy nqnqua^i otiosum &iaey sed sempc^r occu* 
patum 9 nuUam ei esse requi^m , C[ualis est inter homi-« 
pes, nullum sabbatum, eum operaii srne intermissione^ 
quocunqu^ die, etiam sabbatico. floc exemplo Dei 
excusare «e voluit pominus coptra criminationem yio- 
lati sabbati, ac docere , se imitari Palrem , qui aon ha- 
beat sabbatum , nec legem de sabbato,, sed opus suum 
faciat perpetqp, sine discrimine diei, siuei sabbaticua^ 
sit, siue quicunc|^cie alius. Vt Pater meu^, ait, ob reli-. 
gion^m sabbali nop. desipit benefacere hotniuibus , re- 
busque creaiis omnibus; ita nec egq impedior religione 
sabbati, qup minus perficiam , quae pertinent a^ ^^" 
ten^ aliorum. Sed, quqd e^t makimum^j^ yindicauit sibi 
pominiis oper?^ ^^dem, quae Peu$ fkciatj et quidem 
opera non tantum ^moris et ^eniuolcnt^ej, sed omni-: 
potentiae ; pam eius^nod} opera IntelUgunluy in e^^em^ 
plo Patris : i n§mifi f{m mg Squ iQy^in^^x eiuainpdi ppua 
patrauerat in sananidQ homine aegroto, ao proptep hoo 
opna se defcmdit;. eiusmodi opera oommemorauit eul- 



deater %micalb Ti<3esiiao et seqiwatibte; e^o optari 
«uumodi intelligeBcla qvo^e sunt in verbis: n^f^ iw^ 
C^tus. Q\iae Pater facut, facio ego$ vt ea facit perpe^ 
too, «t»|m,diebiis sabbaticis» ita «go. Igitnr diserte so. 
a^foiparauii; Patri, et quidem duplici ratidDe, paitiin 
quoad opei^aipsa» partim quoad modian Mrum; ope** > 
ratureademj quaePater; operatur perpetuo, vtPater« 
Yli iu illo nibil efit reprebendendum ; ita nec in me. 

Qup seimone multo magis exacerbati sunt ludaei^ 
captantes occidendi occasionem, quoniam non solum 
aahhatum -profanasset ^ sed etiam Deum dixisset Par- 
iremj sibi proprium , seque Deo aequasset in operibu.s, 
potestateque , facieadi, quaevellet. Verissime et intel- 
lexeiiint et iudicarunt ludaei, optimi in bac re inter- 
pretes verborum le^u, primum^ Dominum sensu plane 
peculiari Deum dixisse Patrem suum, quatenus nempa 
est Pater ipsi proprii!^s ; deinde, se aequiparasse Patri, 
quoniam sibi eadem tribueret» quae Pater habeat, et 
se omnia efficere posse professus esset, quae Pater. Et-^ 
enim natiga idtov intelligere aliter non poteraht , nisi 
^uatenus Pater lesu erat eo sensu, quo non est pater 
aliorum, adeoque ratione naturae' et attributorum, 
Ne^ue laop poterant sensu alio accipere , nisi quatenua 
se Deo parem fedsset ,> vel ratione operis , vel ratione 
naturae. ITam litroc antiquissihiis temporibus dicebatur 
is, qui alteri par eratratione naturae^ vt constat.vel ex 
heroibus Homeri iao&io$g , quibus vetustas et praecipue 
vulgus trihuere solebat aequalitatem essentiae cum Diia 
immortalibus. Vnde Scholiastae vocabulum iiMtfjg in- 
terpretati sunt: atnyyiifSMi. Recte igitur iudicarunt lu-* 
daei, Dominum in verbis versiouli decimi septimi sensu 
plane singulari Detim dixisse Patrem suum , seque pa<- 
rem fecisse Deo. 

Quam eorum opinionem, quod est prae caeteris 
notabilo, Dominus non amolitns est a se, immo vero 



ftm^mumt^ ybfrlua e^qMXotl; et diaertLi verbii dpciiii^ 
«e ease ?aar t^ 6^1» quatenaa hajberet iacultate-m ^ .e^ 
deni ladawii» ^ae Patei' faciat. Bespondit Mim hoc 
Wiodoi uj^mo vqUs e$ium n^fM^ «tiaaa, fieri rmnquami^ 
jNiaae, i4 FiUm fitcisi quicqumm $m arbitrio, aiqm 
mUkir^ ^/uamfocit PaUr; qUMcimquo faoii illet 00^99^ 
fa4^$ FiiiuB. lioqiiitur Domiwia ia peraona tertia, ae^ 

i qQeappeUatJFilimiiDfi, mu obsta»te pdip JudaecNnmi^ 
r% liiteUigaiiir, prQ&etp ae<*eaae Filium «^ia^', .vt fiieW. 
ipai 4t irani^ HtH^ Tiadirattue aibi cwfortium pate%tarr 
tia voluirtatiaque eima^Patre. Doioet eum 4iaert^» <pn«v 

^iuumy aeba^ejdepeteatalfmt Jbcieudi eadeoif quae la^ 
CMtttPatari.quaciAiuuelQquip^t^oou^fuaii^t ««ieat 
diguiutia diuiuap^ et Aiit apud Peum #V i^^^ per ^uem 
ereataaunt ouMMai Cc^p. /• 3. ag)^. deiode aeeuudpy a# 
nihil faoere aua apoutef auo arbitratu» aed omuia ae &^ 
<(ere voleote et iubeute Patre^ i^deoqiue opera aua cm-» 
-v&gm eum voluut^e Patria^ eiqtte w^ cQiuevitaiieat 
immo eaudeiu eaae Patria et,Filii vohmtatem) quemadT 
moAim nt eadm potestaa ; oouf, vers. 3o. uam &^re 
aliquid i^ IflnneS^ ^: facere auo arbilwtu» et iniuaau 
Dei; Cap. XVJ^ i5. Num. XVI^ ai. denique tmrtioy ae 
emnia fiaoere ad ex^nplum Patria., neque adeo com^ 
mittereeliquid peaaey Patria exei99plo etvpl^ntati poa^ 
trarinm; quae ^e fapitt ea eg^ nm poaaui^ omitteDei 
quae iUe omittit» ^o non poaaum f«cere$ ab e3(empto 
Patria diaeedere Hoxi poaautu iu v^ xe. Fwmu]»s 
«fioiW ftoMn denoCatt exemptaiux aUquod perfect^ tstf^ 
primere. Verbutu ^in^ aut^» Uiupe bumane vaarn 
patuniy veL ex couauetudiw loquiendi^ Hebraeor^mii 
denotat: apii^e, cognpacere, vt quando deDep vaurpar. 
tum legitur, vel reduudat^ videtw* £at igitnr 19 hia 
verbia Domini comparatio e^dena operia Filii puiO^ 
opere Patria; prtmum raticMae vuiueraaUtati»; Filiua &« 
cii omuia, quaecunque facitPater; deinde ratione ideu«; 
titaiia; Filkia facit eadem^ quae Pidlflr» uou alia et dl<- 



dOJ 10. \, SO. Itl. 

versa; denique ratione coniunctionui; opns Filii' esl 
opvis Patris , quia fit volente et iubente Patre. 

Nam Pater amat Filium; ita perrexit Dominna 
^cesimo versiculo. Intet homines saepe degQperani a 
parentibus filii , nec eadem est semper patius et filii vor 
luntas ac potestas. Secus hic res habet. Pater genuifc 
Filium, sibi similiimum, eique conceaait^poteatatem, 
faciendi omrtia 9 quae^ee facitf atque adeo concedei t 
'ei petestatem t faciendi his maiera^ quo magie etiam 
tniremidi. Dominus vbique, ita et hic repetit a Patr^ 
«iuaque voluntatei quicqiiid habeat et faciat ; proptei^ea 
/dixit: 6 n^pjg ffiXsl ro» i;lo«v plane vt est Oap. II f, 55, 
quibu^ indi^are voluit, Patri ita placuisse^ eumque ita 
deef^isse ex consiHo beneuolo,. vt haberet, quae ha** 
beat^ vt faceret , quae faciat^ atque ex hoc conailio Pa«- 
tfis se habere potestatem, faciendi e^dem, quae ipso 
faciaty siue, vt est loco oitato: %al navrm dtdiouBP «V r^ 
%e$(il avrov. Vnde paiet, verbum dMvvuv^ pariter hu- 
n^ano more vsurpatum, vt anteoedens pkinfiv, denof 
tare: lafgiri facultatera, efiiciendi aliquid. lara ma^ua 
erant et admiranda quae haclenus fecerat Dominiis, 
quibusque oslenderat, se facere posse ea, quae P<Htec 
faciat; eiusmodi fuit, dicto re^dtuere aegi*pto sauita'^ 
tem. Sed longe maiora erant, quae in posterum factut 
rus esset, postquam, reuersus e morte et in coelum 
eublatusy acceperat a Patr^ imperium in orbem terra-r 
rum, et nominaton in homines; illa horum erani prae-i 
ludia; illa i^irabilia videbantur, multo magis haec 

Atque maiorum horum operum Dominus versiculq 
^oesimo primo et sequentibus commemorauit dno, 
neinpe resiiscitaiionem mortuorum et iudicium extre-» 
mum, vi demonslraret, sibi cpmpetere {acultatem et 
ins ^ ofiumg faciendi, vt Pater. Etenim haec sunt opera 
practer rapduxn magna, ac diuinae omnipotentiae el 
virtufis docinnenta illustrissima, inpiimisqiie alterum, 
pempe ius ^c potesias, e^ercoidi iodicium in genus 



hnmantun et ipetriliueiidi cuique pro {koda, in libris aii? 
Gris diserte oommemoratur tauquam chai'acter veri t% 
aummi Dei, creatorLs fet dpmiui totiua vniuersi. Sed 
hic loctt4 a yice^imo primo veraiculo v^que ad tricesi*. 
miim non eodem modo explicatus est omni tempore* 
Fueiaint enim iam antiquidsimis temporibu^ immp iani 
ApoHolorum tempore, qui loca Scripturarum de re^ 
aurrectioue movtttorttm et iudicio ftxtremo intetprela-r 
rentnr al^q^orice et myftice, aique adep negfurent mor«T 
tuorum reaurrection^ et iudicium extremum* Et«ujdit 
com mawne nwc, qui eiusmudi Ipca, in primis etsaiQ 
huncnoatrum^ eadem ratione explicent, et quae^ in iis 
tradita r^periuntm* de resurrectione et iudiciO) ad opi-? 
niones ludaica^ i^ferenda esae ejdstiment Est igituv 
nostri lopi intezpretntia duplfx» eltera tropica et my^- 
'fiiica} allera propria et hisioriea* Quiieritur nempoi 
guomodo intdlcMrit Pominus , intelligique voluerit re-r 
f urroctionem mortuornm et iudiciom ^ de quo hic di$-* 
^eruity num de reauscitatione hpminum 9ui temporia 
»d vitam spiritualem pt moralem, an de resuscitation^ 
|noi*tuornm omninm ad vitam aeteman^, porro num 
de iudicio eiusmodi , pum. denunciantur praemia pii% 
poenaeimpiis» an de tali iudicio, quo rependeiur post 
hanc Yitam cuique pro factis* Ac pixifecto vtraque ex-r 
plicaUo prohabiiitatem habet, vt iauiic videbimus aor 
purfitiut. 

Ac priprem qnidem interpretationem, mysticani 
nimirum ei allegpricam y permittere videtur atque adeo 
.pp^tulare partim oraUp contexta, partim vsu^ loquendiA 
Et qupd ad ilUm qyidem attinet, totu^ hic locus yider 
tur idlegoiicus es^e, in quo desiaib^re yoluit Dominus 
juha^ aliud, quam opu3 «uum ^alutiire iu ^mcndand^ 
genere hqmanQ, in primiaque suao aetatia* ^eque 
enim in antecedentibujs , et nominatim versipulo dccimp 
aeptimo, intellexit opus po.tentiae, sed docti*inae.; nec 
indicai e vqliiit ^depfitfiten) avii pperi^ Pttm op^re ?atri% 



do4 IQ* Vf 31« «M« 

aednnriiHtiidiiwm, et qtiidein hacteiius tanttim', qoajte^' 
mna, vtPater, opus suum sine intermissioue faoiat) eW 
iam diebus sabbaticis^ quare eensus verborum tias esset 
hic: vt Pater opos suum facit perpetuo, ita ego meum; 
Tt Pater se effioaoem praebet ad salutem homi|ium vno* 
qnoque die, etiam sabbatico, similiter et ego. Atque 
hoc explicauit vberius v^sicuio vieesimo pnmo et se-v 
quentiboSy ostenditque, hoc opus doctrinae suae ma-» 
gnam vim habitarum e^se in animis hoqunum, ma:idme 
Gmtilium, qaamuis ludaei fidem ipsi essent dene^aturi* 
In sequentibus autem, inde a versiculo tricesimo primo 
demottstrauit legatibnem suam diuinaiKv nomiDatim et« 
sam testimenio loam^isBaptisUe, ^edhaec omnia re-*^ 
I fbtemia sunl ad opus Ohri^ti in miendandis hominibui 
j per docUriti^ suamf .'\sus loquendi^ autem est in 
promta. Constat enim inter omnes , pi^mum , in 1f» 
bris «acris V. et N. T. statum peccati appellari nioHmtf 
vici^sim statqra saUctitatis lei feiicitatis uominari.i^am, 
desiqtie traqsitum e stata peocati ad statum sanctitatii 
dici reeurreetionem e morte in uitam. Ynde fheologi 
et ipai distingimnt i|iortem spiriiualem et naturalfti], 
vitam spiritaalem et naturalem, itemque resuiTeclio<«* 
nem propriaqi et histi»rica2n, spirituaimn ac Biy»ti4Nnn; 
GCenim hi mot|i loquendi vsurpati reperiuntur saepis-* 
«ime a Oomiqo «osdro eiuiqae Apostolis vel iii vninefr 
sam de iis, qui commodis huius vitae vnice intenti, ad 
ipiritualia et aleiora noit adspimnt, vel in specie de Iu« 
daeis et Gentilibus eoramque conuersione et immula- 
lione per religionem christianam. Vnde in vei1>is Dor 
inini : «^ xovgi •'««pM;^ ^mjm rwg iummp ven^fOiV^ 
'M^tth. Fllly T2. P€K^if(rimo loco'sunt: homines inepti 
ikI studium rerum diuinarum et •coelestium* Sed Eph^ 
jnr, 1. 5. et Col^ Ily i5. ^«K^? rotg im^mmofictei, quod ert 
'prot h T0% -nuQommfiuOiy dicuntur Christiani e Genti- 
liblisante conuer»onem ad religionem christianam , vA» 
4}ue explicatur in seqo^tibaa per fcMnnubis: TUfinmHv 



lOfc V, 21. aqq. 2o5 

Mt ndui^ TCi '&flfifittta Ttjg^ (fapnog nal nSir diavomv, pee^ 
eatb deditum ess^, indulgere pntnis cupiditatibufl. At 
tales vtnpoi iBtelUgantur in faoc no^tro loco eiosque ver- 
«culo vicesimo frima ot qUinto. lid^dl Vero dicuntnt 
versiculo duodetncesimo : ot h toTf ftvjifttilHg* riAm idem 
praedicatum iis tribuitnr^ quod^7c vingolg, verM 
quinto et viceMttio , scilicet : inoiaofttat tif^ ip9»pfig uut4]S% 
Ac projptei^ea conditio komiattm einMiDdi appellatur^t 
4^i¥axogj quemadmodum meliof eornni ct>tiditio post 
oolSuersionem ad «)hriatiaAlanuteUgion4>m : ff fsafi, et ipai 
dicuntur : i&vtig, Ita enim Rom. VI^ i9. et 4. oi iu m- 
^tfw ioin(g nai mgmaTOVPTfg /r aaiPOtfjTi C<»^> SUBtChri- 
stiani e ludaeia et Gentilibus^ qui eluctati miBeriam in-^ 
acitiae^ mMjr/a^ et vitiorunt) peruenermit ad meliorem ' 
animi vitaeque rationc«n^ eamque sequuntur; Ac plane 
idem expriinitui! in hoe noaClro loco retaia ▼iaeaimo 
qnarto hia verbis: ftirafiilfiiMep tn tm €nparov ug t^ 
iuf]v, translatns est ex mi^errimA peeoali ooiHlitio&« in 
nouam et beatiorem» Beneficium autem ipmm, quo 
adducti erant ludaei et Gentikt ad chnvttanam religio^- 
nem, exptimitur verbts: ijMiio^^ et ^fW^v> itemque: 
£bionou7vi^« et if^tpio^aii veluti Eph. II ^ 4. Btfq. vbi 
Beus benignisdmns dicitur Indaeoa ao Geiitllefi, peccatis 
jnortuos, viuificasseper Christvun etresuscitasse atque 
jB ecclesia christi&na coUoeasse^ et sic tn aliis locis per«- 
multis* In eadem re eodemque sensu vsurpantnr vo* 
JSB\yoAhl fBPP^p* i^Y^y^f^, iptcPfUVPi tef^htatpijvp et apa-- 
%aiplifi^* itemque: naXiyfMola et a^inmiv^a^t^ . ponpt 
maivti ntla^ et ap^(/txmog uuivog, Jatk kK^i^ satfs liotiB, BXxifat 
adeo edam 'avamnpoi et dvaotof^g, Mam Bpkt f^y ^ia 
Tpioxno doi*miens M mortuus^ id est, peeeatoiixta doni^ 
Hio subiectus, iobetnr surgere et eipiprgiaci d* niorte^ 
hoc est, vitia omnis genef)# ^epoiitre^ Chiristtttii au^ 
tem, conuersi ad fidem , dicnntar resnrrexiss», Cok 



3o6 )0» v> 21» sq^, 

id mortef ita etiam in renirrectione et vita. Omnino 
autem in bis formulis explicandis recnrrendum est ad 
▼|um loquendi prophetarumy quorum mos fuit hic, vt 
deuastationem et destructionem yrbia, aut patriae, con^-^ 
pararent oum tepulturay eiusdem vero instaurationem 
et restitntionem cum reditu es septdchro. Nota sunt . 
|oca /es. XXVI y 19. EMech» XXXVII^ 1« $qq, pan. 
XHf ^* et alia. Atque in vkimo loco vates: multi^ in- 
^paif qui sub terra obdonniuerant, expergefient^ alii 
quidem ad vitam aetemam, alii vero ad opprobrium et 
ignominiamaetemam; qtyieiioa-utiprobabiliter nonnul- 
^ lis videntur referenda ease ad tempora Maccabaeorum* 
Pari modo et sensu in hoc nostro loco prodire dicuntur» 
qui in sepulchris sunt^ et qui crediderint, transire ex 
morte in vitam* Nam verba: «KOtWrv* rqfy q^nnii cn^- 
wj, significant: morem gertat eius doctrinae; isiuwiw 
enim, Aae iw^vHv tfj^ ifiwrfi^ €amv § quod additiutt est 
ad consuetudinem hebraid: SlpS w^^ denotat: ob-^ 
edire , intelligendunitque est de obsequio erga doctrinam 
christianam; vt /0« X, 5. nr nfofiatm tijg gro»»^ avtov 
.««oi;i«* Ex hoc igitur vso loquendi Dominus in hoc no* 
fitro loco terba etformulas: suacUare, vu^ficare jnor^ 
iuoB^ audire ifocem Filii Dei, in sqjukhris esse et e 
eepulchris procedere, metajAoride videtur vsurpasse 
atque intellexisse conuersionem ludaeorum atque Gen- 
tilium ad religionem christianam per ministerium Apo-^ 
etolomm» 

Deiilde qiumdQ Dominus sibivindicat to uQhsi» et 
ij^n/eittP sibi datam esse dicit, scaf u(fiaȴ noatPt versiculo 
vicesimo primo et septimo , itidem vsus loquendi satis 
eoidenter dooet, verbum nfiimif ad consuetudinem non 
tantum Hebraeorum in verbo eiat^» aed etiam Graeco^ 
rom^ denotare non modo: iudicare, sed etiam: r^ere, 
|»raeesseciuitati) eamgubemare et administrare) atque 
Adeo vsurpari non tantyim de i^didbus » sed dq raagi-* 
etratibus dviitatii ,et admiaiatratoribus . rei publicae» 



1. Sam. VITIj 5« 90. /^«i XL, 25« In qno vlliiao loco ^ 
infteqpil&tes Alezandriiu verbum i:tW reddiderunt, per^ 
a^^y. Ynde apud gentem Israeiilicam inde ab olMtu 
losuae v^que ad aetatem Sauli iudicea appellabantar 
magifltratua, qUi praefuerunt non tantum iudiciis, aed 
auminae rerum* Atque et apud Cartfaag^nenses sum- 
mos magistratua appellatos fuisse conatat Sufeiaa , hoc 
esty ^flwM. Ao talem iudicemDominus ae inteile&iase 
videtur hoc loco^ talemque poteatateiti iudicandi sibjl 
tribuissey nempe docendi» et per doctrinam praeci^ 
pieudi et regendi« Nam eandem potestatem iudirandi> 
quam sibi faoc loco vindicauit^ tribuit quoque Apestolis^ 
in ioco notabiliy Matth. XIX ^ aj* sqq. Ibi enim Petro 
.quaie.rentit quodnam praemium habebimua» quirelictif 
omnibufl te aectati aumua? respondit: mihi credite, quo 
tempore humani g^neria emendatio iiuitituetur> vbi 
ego rex ecclesiae aedero, sedebitis et vof ^ qui me sectati 
estis^ in sellis duodecim) et iudicabitis duodecim tribus 
Israelis. lam in promtu est , per nyV nttkiffivwlw in« 
telligendam esse ciHiQersiQnem rerum hnmanarum inter 
ludaeos et Gentiles, factam post Christum) in coelnm 
sublatum ^ -per pradditotion^n euangelii. Porro et il- 
Jud patet, per verba: S%0» nmBtoff o vlog tov ap^gtinov 
Mt ^&Qovov riig Htng uvtov, exprimi imperium, quqd oc- 
cupaturus erat Dominus post adscensionem suam in . 
coelos. ^am formula : nd^ioui ini ^^ivov doings vt her 
i>raicfl< MJa» mb^^^Vv rqi^, siue» quod idem est: rvji^ 
lindSD Mes - Sy^ %u^iom$ inl ^^pov Pmmk^lmgy denotat : rer 
gem tsse% Nec minus constat, Dominum^ quando sub« 
iecit haec: na^hta^t nal vfMcit inl d^nm O^v^vg, pro^ 
misissey Apostolos hac potestate et dignitate ornatum 
iri, vtinlocum eiui succbdant, eiusque vicem prae- 
atent in his terriB, sintque eius -^carii^. simulac ipse sit 
in coeium sublatus$ metaphora depumta a rcgibus, qu^ 
eum absunt a ciuibus suis , vnum ant plures hab^re so«* 
i«nt| qui aoxiuu o£$«ia asae^uaattUr^ tfM>nuA u^nune 



368 tO. Yy 21» sqq. 

eiuibiif praeiiiit) honrniqne 'salnti comulant. Sed vt 
intellt^rent disoipuli, qnalis fntura esset ea dignitas, 
qnam tribnere iia vellety adiecit haec: MQipQtrtg uig dii^ 
diMm ^i/iUe^ toS iofaijX, hoc est, vt praesitis ciuitati Israe«- 
liticaje hactenns ^ vt doceatia, quid credendum sit et fa^ 
ciendum. Manifeate nglpe$p in hoc loco Matthaei deno^ 
tat: praeease, praesiderey regere, et quidem docendo, 
praecipiendo , iubendoi nam reges eorumque yicarii 
dare quoque iolent ciuibua legea etpraeoepta, quae ab 
iis cogn69cantur et aeruentun Quare Dominus in hia 
Terbis promiait di$cipulia potestatem docendi, in primis ^ 
inter ludbeos , et praecipiendi y vt ad normam doctiunae ' 
Christi crederent, vitamque instituercnt; quam pote^ 
^fatem Pominua its aliai quoqtie tribttitj MaUh. X, 5. 
XV Ij ig. XVlIIj i8. et sensus tbtius looi tsH hic: miM 
credite, vos constantiae vestrae et fortitudtats piae prae^ 
mium feretia iam hac in vita proprium ac praecipuuizf, 
hoC) Tt post meum abitum in coelos, vbi cgo i^emm 
humanarum rex sedere coepero, vicarii 'duceedatis po^ 
testati meae, id est^ vt inea vice tradatis ludaeiadoctri* 
nam dininam, eosque ittbeatis, vilam omiiem mores^ 
que ad eius normam dhigere. Yid. FiacRiSHi Pro^ 
luB8. de mKLex, p. 4^6» Ae tidem, non aliam iudi*- 
candi poleatatem sibi vindicat Douinua in hoo nostro 
loamda loco, nempe, poteatatem do^endi^ et per do^ 
ctrinam praedpiendi, rc^^endi» impettmdi^ male facta 
reprehendendi» fnmemia promittendiy poenas denun*- 
dandiy et quM sum eins generis a,lia. Atque ila pro*- 
leclo vaus loqnendi quoque, vt orafio ^sMtexta, admo«> 
dum probabilem reddk mterpretfetionem loci nostii my«> 
fllioam et allegoricam. 

Sed andiamas quoque altermi, proprittm nimirum 
tt hisloricamy et Jhijiis quoque argumenta videamn^ 
#t a serie oralionis, et a loquendl consQetudine petiii^ 
vt intelligatur, quaenam aheri sit praefermda. 

; At primum qmdcw> quod eonaensn-inteUSgcntis^ 



10» y^ ai. sqq. 209 

iuini cuiusqQe interpretis snmere po^sumiu, totus hip 
locus est «logmaticusy in quo docet Dominus, seque de-» 
fendere voluit contra criminationem ludaeorum, tau-. 
quam sibi temere arrogasset, quae essent Dei, -seque* 
parem fecissetDeo, versiculo dedmo octauo. YeFiun: 
in tali loco Dominus tropis et figuris ^ iisque audaciori- 
bus et sublimioribttSy vti nullo modo potuisset* Deinde^ 
in toto hoc loco sermo non est de opere doctiinae, sed 
poientiae. Etenim homm sermonum, cum ludaels ha- 
bendorum/ occasionem praebuerat Domino nou do« 
•trina, sed miraculum^' neque enim docuerat, sed )io- 
minem aegrotum sanauerat. Quare sermo esse nou 
potest de munere docendi, sed de operibus potentiae* 
Et quando profitetur versiculo decimo septimo, se p^ri, 
modoy vt Pater, efficaciam vimque suam exserere ad sa- 
)utem humani geueris sine intermissione, etiam diebus 
sabbaticis; aut quando docet versiculo vndeuic^simoy 
quaecunque £aciat Pater, se quoque facere; num cogi- 
tauity aut cogitare potuit de munere docendi, an po-, 
tius de operibus potentiae? Num opus Patris/ quod, 
perpetuo peragit, est opus doctrinae, et non potius pp- 
tentiae? Aut quid^ quaeso^ praecipui dijusset, quod es- 
set admiratione dignam, cuiusmodi tamen vicesinio^ 
versiculo se facturum pollicetur, si innuere voluisset 
nihil aliud, nisi hoc, se nunquam intermittere, edo- 
cere homines? Nonne Apostoli idem potuissent dicere 
de se? Num veip Apostoloioun quisquam vnquam dixit,, 
autsineinim*ia dicerepotuisset, quod Dominusprofes- 
sus est: vt Patex' meus operatur ad hunc vsque diem, 
ita operor et ego? Atque ludaei bene intelligebant men-, 
iem Domini , verissimeque verba eius interpretabantur» 
Nam cum ipsum audirent ita loquentem , statim intel-. 
ligebant, ipsum sihi. vindicare potestatem, faciendi, 
qpae vnice Deus facerepossit, adeoque Dep se aequipa- 
jare. Quam ludaeorum opiniotiem non^ amolitus est a 
se Dominus, immo potius eam confixmauit, vberius 

O 



expo^tac ^s^tis v^rbia d^uit, se accefiiafie a Patrc^ 
potestatem , patrandi dpera ead6m, ^uae patrare soleat 
Pater, atque adeo etiam maiora, quam cuiusmodi tri* 
diaseiit in sanando aegroto homine. Et quomodo dicer#' 
potnisset, opera maiora ^ factnrum, quam erat sana-^ 
tio aegroti hominis^ nln intellexisset talia, cuiusmodi 
ert suscitalio mortuoirum? Aut qui tandem culttiili pa<^ 
rem i3Um Patrd, Versiculo vicesimo tertio, postulare 
jvotuissety si, quaa totecedunt, de munere docendi es-* 
sent inteUigeiida , seque adeo ipsum noh nisi pro do-^ 
ctore habuiiset hab^rtque roltiisset? Ad extremum iii' 
aequentibus quoqu^, nimirum yersiculo primo et trice- 
amo^ proub^auit Domihtls ad op^*a sua pottatiae, tan^ 
quam documenta euidentissima eorum ^ quae versiculd 
dedmo septim<y et mm<o professus erat^ se himirum fa- 
iSere posse, quaecuuque faciat Pater* Haec orationis 
series omnino postulare videftut atque adeo exigere in««' 
terpretationem huitis loci propriam. Yerba autem sine 
omiii dubitatione eam admittunt, quippe alias quoque 
Ae resusdtatione mortuorum, quae proprie didtuTf 
saepius vsurpaia. 

Quare videamus locian ipsum j ac dispidamus, ad-*' 
llibita ihterpretalione legitima^ num proprie inteli^' 
possit atque adeo debeob 

Sei&:et Doihinus versiculd vioesimo dixerat diserte^ 
Ipehabferebmiiia^ posse omnia, faeereomnia, quaecun*- 
que habeat) {rpssit, faciat Pater, dbique compelere po-* 
iestatem^ fad^Etdi hon modo ea^ cniusmodi fecerat in 
^nando aegrotohomine, sed his ihfinito modb maiora 
^t thirabiUora* Id vt intelligeretUr, comhiemorauit 
opus dusmodi maius et supra aCa omnia admirandum 
Tersiculo primo et Vicesimo. Pi enihv Pater, inquit» 
tnJbriuoB suscitat etviuificat; ita pari modo Fititis vi^ 
pifteai mortuoa^ quoscUnque poluerit. tlic primum 
ijiaxime notabile est, Domindm sibi vindicare potesta- 
tem, tQoituosnontantuht susdtahdi, sed otiami quod 



10. y^ 91. 22. ^ii 

taaius esty riuificandi. Mortuo* rascitanuit Apostolt 
, quoque vi miraculosa, midcitauit Dominua eadem vi iii 
vitam hanc mortalem;, altquando veio viuificabit mor^ 
tuosinvitam aeternam, boe est^dabit iis non tantum 
vitam, sed etiam virsB^ viuendi in perpetuum; qnocl 
nonpotest nisi is» qui habet vitam in se, vt loqujtdr 
Dominus versu viceaimo sekto , hoc eat , qui habet Ykd 
viuificam, seu creatricem, quae est solids Dei. Deind6 
aibi tribuit potestatem in mortuos eandem, quam ha- 
beat Pater: sicut Pafer mortuos susdtat et viuificat^ sie 
Filhis; vt intelUgeretur y yera esse, quae dizisset, se 
cum Patre habere potestlitem plane eandem. Denique 
addidit: oSg '9iXii' non sine causa. Nam his verbis in-* 
dicare voluit^ hanc suam potentiam pertinere non tan-» 
tnm ad quosdam, sed ad olnnes^ in quibus tandem eam 
demonstrare voluerit^ et consistere in nutu vcduntatis^ 
eoque efficace, ddeoque esse plane immensam, vt po- 
tentia Dei: dicit etfit^ iubet et adest. 

Yt autem in his verbis sermo est et esse debef de 
opere potenttae; ita etiam in sequentibus versu vice^ 
simo secundo : neque enim Pater iudicium habebit su^ 
per quoquamj aed iudicandi negotium totum tradidii 
Filio. hiteDexit itaque Dominus ius potestatemque, iu-« 
Aicatidi aKqoando genus humanum vniuersum , hbc est, 
sitte praemia, siue poenas cnique pto faptis anteactae 
ritae partim decernendi, partim attribuendi; quod 
profecto est opus supra alia omnia admirandum, vni 
Deo proprium, tanquam creatori et domino omnium, 
postulans sdentiam, potentiam, sapientiam, iustitiamy 
sanctitatemque plane diuinam. Hoc opus, docet Do^ 
Ininusy sibi demanda:tum eese a Patre; vnde intdtigitur 
et hoc , betmi pro sapientia sua diserte sic instituis^ 
vt Dominus noster esset quoque hominum omnium iu^ 
dex foturus. Atque haec est doctrina totius Scripturae 
N. T. Etenim Apostoli quotiescunque locnti sunt de 
iudido ejLtremo , totiea lesum appellanintindic^ra; ^ 

' O ^ 



»1* f o. V, 22; 23»; 

^ue adscripserunt tribunaly hoc esf , ius aurlorilatenw 
que, repeudendi cuique pro ratione et recte et maie 
factorum. 2; CJor. K, lo. reliqua. lupriniis autem Pau- 
lus, jictt XVIIj 5i« docuit, Deum certo quodara et de- 
finito tempore iudicaturum e$se vniuersum orbem terr 
rarum, peraliquem^ qiiem ad hanc rem tantam desti-» 
iiauerity eique rei^ (nimirum per hunc iudicaturum 
' esse Deum orbem terraioun ,) fidem fecisse ac cond- 
liasse hactenus^ qvatenus euin a morte suscitauerit« 
Mam hunc locum haud dubie inale interpretailtur, qui 
praecipiui^t, eaat in eosermonem de iudicio speciali^ 
habeudo de vrbe et republica Iudaeoi*um;. eat enim haec 
intbi*pretaiio partim contextui' huius loci plane conti*a-; 
ria; nam Apostoliis hoc. affert tanquaip argumentum^ 
quo excitandi sint homiues ad ynum omnes , vt resipi- 
scaiit a pristinis moribus ; partim vero etiam a loco ei; 
tempore alienissima; Paulus enim haec loquebatur 
Athems; quid vero ad Athenieuses iudidiun de vrbft 
tlierosolymitana? Igitur cum ^it paput doctrinae diser- 
ixkxa librorum N. T. omnium, uegotium iudicii habend^ 
de gener^ humano, decemendique cuiqiie pro factis 
aiuepraemia, siue poenas, traditum esse ac demanda* 
tnm a Patre Domino nostro, eo minus mii*um videri 
potest cuiquam , Dominum et in nostro loco hoc nego- 
iium sibi vindicasse et commemdrasse tanquam exeni- 
plnm operis stupendi, ab eo aliquando pei-ficiendi^ 
Maius enim atque admirabilius opus in tota rerum na«- 
tura inter opera diuina omnia neo esae ^ nec cogitari po- 
iest, quam morluos oitmes excitare ad vitam perpe-» 
tuam et tribuere suam cuique sortem. 

lam ex his colligit Dominus» colligique voluit, et 
^Uidnam? Scilicet quoniam Filius polest et habet^ 
quaecunque Pater potest et habet, accepitque a Patre 
singulari et s&pientiss^o instituto ius auctorilatemque^ 
jQiortuos susdtandi et genus humanum vniuersum iudi- 
candi^ propttraa cporUt JiQihiMs omnes Filium colere 



lo, V, 25. ^iiiS 

pariier a^que Patrem; qui FiUum non cqIHj Patrem 
hon coUt, qui ipsum misit, Profecto luculentius dicere 
non poterat Dominus , quis et qualis e^set, quam in hoc 
loco, notatu longe dignissimo. Etenim sibi tribuit ia ^ 
antecedeutibus non tantum opera', plane diuina , reruM 
hic vindicat sibi verbis disertis adeo etiam cultum reli- 
giosum, et quidem aequalem ei, qui praestatur Pati*!, . 
adeoque vnicevero Deoj atque hoc ex iUo colligi vo- . 
hiit. Nam vocula: It^a, velconsilium et causam finar 
)em indicat, vel, quod videtur esse probabilius, con-* 
secutionem ex superioribus , faoc sensu : quomam nego- 
tiaeiusmodi, et siiscitandi e morte omnes, et iudicandi 
onmes, Fllio demandauit Pater, hinc intelligere quis^ 
qu^ potest ac debet^ Filium colendum esse pari modo^ 
atqne Pairem. 

Acverbum quidem rtfiSp, satis constat, ysurpari 
quoque de hominibus , sic, vtdenotet: venerari, iiem-» 
que:* praemiis et beneliciis afficere, alere, sustentarej 
plane vt apud scriptores Graecos hoc verbum', quem« 
admodum apud Latinos quoque vocabula honorahdi et . 
honoris vsurpata esse reperiuntur. * Sed hoc verbum 
t$fiimfj quandb dicilur de Deo, non potest non expri-^ 
mere cultum religrosum. Eiusmodi' cultus vero cmn 
eernaturin cogitatlpnibus, sensibus et actionibns, na- 
turae diuinaeconsentaneis, efficitur, fbrmulam: colera 
Deum, habere sensumhunp: ita cogitare de Deo, ita 
sentire etagere aduersus Deum^ vti se suamque natu- 
ranureuelauit. Enimuero se reuelauit tanquam nu-' 
men summum et perfectissimum , in primis autem tan« 
quam creatorem pt gubematorem rerum omnium, 
praecipue humanaruin, ac tanquam iudicem viuprum 
et morluorum. Ergo cogitare de Deo, ^entire et agere 
aduersns Deum, sic, vt con^entaneam est summo nu-: 
mini, nominatimque creatori, gubematori et iudid no-? 
stro, adeoque Deum honore $mnmp prpsequi, amace 
toto animo^ reueix^ri, sio, vt sollicite eaueas, ne quie-* 



3l4 * lO. T, 20, 

quam, quod Deo displicere posait, facios, aut omittas, 
quo(f ipsi gratum sit, porro spem omnem et fiduciam 
in eo ponere et optima quaeque ab eo exspectare, ao 
to;tam vitam ad normam praeceptorum eius componere, 
hoc est: colere Deumv Aliquid ampliusest: colere Pa^ 
treni' Scilicet Deus se reuelauit peculiari modo per 
Christum, tanquam Patrem Domini nostri, lesu Cliri- 
$U, et vero etiam tanquam patrem libei*orum suorum^ 
et quidei^ talem, qui adamauit humanum genus ante 
mundum conditum, sic, vt adeo Filium suum dare de- 
ceraeret ac vere daret, vt, quicunque crediderint, uon 
perirent, a^d consequerentur vitam aeternam. Igitur: 
colerepairem, est: ita cogitaredeDeo, ita sentire et 
agere adue<*s|]s ipsum, vt ei est consentaueum, tanquanx 
Patri lesu Christi et patri nostro per Christum, adeo- 
que agnoscere amorem eius per Christum et consilia sa- 
pientissipia de salute humani geneiis per Christum con<^ 
ferienda, his consiliis se accbi^modarey voluntatique 
^ius se subiicere, 'Salutem omnem expetere atque ex- 
apectare ab eo per Christum , eUm redamare , reliqua. 
Vult vero coUper Chriatum^ i. Petr. /^, u. quod fit, 
. partim si eum colimus ita, vt eum nobis reuelauit Chri- 
stusy vtque adeo consentaneum est doctrinae christianae 
de Deo, patre lesu Christi et nostro, partim vero etiam 
si hoc facimus per fidem in Christum, qui Mditum nobis 
patefecit ad pat^em, ei^mque adoramus tanquam patrem 
Dpmininostri et patrem nostrum per Cbristum, ama~ 
mus, qupniam nos amauit per Christum.y in eo fidu- 
ciam ponimus, quoniap» nobis dedit Filiu^ suum ser- 
vatorem /et expiatorem , eum laudamus , gratias ei agi*- 
mus pro bsneficiis, per Christ)im Qobis exhibitis, et 
quae ^unt eius geperis alia, 

Hinc intelligi potest, quid sit: colere Filqim, EU 
euim si colimus Deum, quaudo ita cpgitamus de Deo, 
ita sepLtimus et agimus erga Deum, vt nalurae ipsiu^ ^ 
eousentaiieum , vtque se uobjs jmaiiifestauit, effiqitpr, 



jooB Filiiim eolere, quando sic de eo eogitamas, nc efga 
^um aentunua et agimua» rti copaentaneum efit ipsius 
xiaturae atque yti ae nobis reuelauit. lam quialiane isit 
j^iliua, qualemne «e reuelaueiit, intelligi potjest ac dor 
ceri cnm ex toto EuangeliQy tu|n in priffiis etiam ex 
lioc noatro loco* Sdlicet »e .professus est Filiam. talem» 
qui habeat Deum mtti^ idut» et qui ait, ioog r^ 9iV> 
yers. i8. qui habeat, qufiecunque habeat Fater^ pp0sit| 
quaecunque possit Pater , faciat, quaecunque faciat Pa**' 
^r. yers. 17^ iQ. $^q. 26.^99. Igitur: oolere fUium^ 
cst: eum agnoscere tanquam Filium Dei proprium et 
in suo genere ynqm , qui h^bet eandem natfiram oum 
Patre, eadem attributa cum Patre, eadem opera cum 
Patre, atque adeo d^ eocogitare, erga eum sentire et 
agerf^sic» vt consentaneum est eius naturae, attiibutifl^' 
operibus. Yerum nec haec sufficiunt ad plenam notior 
nem cultus religiosi, Filio exhibendi. Eteiiiiii DomiBua 
ipse addidit ajiquid amplius, Nimirum appellauit se 
vere* 37« vliw mp^^tUov, boc est: Messiam* A^W hu^^ 
ius quoque rei ratio habenda est in definienda nptiono 
cultus, Filio debiti. SciUcet FUius Dei reiissiikius venit 
in hunc mundum , assumens ni^turam humanam » mis- 
sus a Patre ad bomjnes non tantum docendos, sed etr 
iam liberandos a peccatis eoruinque poenisy et vindioanr 
dos iu felicitatem^ mortuus ad imp^trandam rnnissio** 
pem peccatorum, excitatusque a morte, ^faiit in coe-t' 
\umy sedet ad dexti*am Dei^ capessiuit gloriam, quanci 
habuit apud Patreni ante mundum conditum, constitu^ 
|;us re^ ac dominus r^um omniumy iu pnmis humana^ 
rum, r^at cum Patre pari et aequali maiestate, regit 
humanum genus non tantum per.dpctriBam ^u^, se^ 
per vim et po^ptiam» felicitatem impertit pmfii)>ui| 
a Deo per ipsom petentibu^» aliquando mfiY^P^ VPW^ 
cabit in vitam et ii;^de]( ^edebit yiupruni f^c fnprtupriim» 
atque ita fuit, est, firitque in aetemitat^ pmnein \in^ 
mani generis seruator pptimus maxhnus» Talis Filiwt 



u6 lo. V, 25. 

est, talisqae haberi vult. Ac taleni agrioscere, nontm* 
tum doctorem, sed etiam expiatorem^ regem, domi- 
num omnium, suscitatorem aliquando e morte et iu- 
dicem orbis terranim, felicitatis humanae omnis au- 
ctorem et datbrem vnicnm , talem igitur «gnoscere, 
ita de eo cogitare, ita sentire et agere aduersus eum^ 
vt oportet quemque de tali cogitare et aduersus talem . 
sentire atque agere, hoc demum est: cblere Filium,, 
atque in eo est cultus, Filio'ex}iib^ndus. 

Sed, quod in primis est notabile,, Dominus sibi 
vindieat cuUum talem, qualis Patri competit Yult 
enim et praecipit: tva nipng rifioiiTi roV vlov, xa^cSg 
tiftwc^ TW natifia, vt, quo Pdtrem omnea^ eod^m FU 
lium cultu prosequantur omnes, Itaque eiindem cul-' 
tum postulat,' qui exhibetur Patri, non similem, sed 
aequalem, non in hac vel illa parte, veluti ratione, 
doctrinae, sed omni ex parte. Yt igitur Patrem agno« 
scimus tanquam verum Deum et Patrem le^u Christi^ 
qui misit Filium suum in has terras; ita etiam lesum 
debemns agnoscere tanquam Filium Dei, Patri parem 
et aequalem, missum^a Patre ad homines seruandos. 
Vt Deum Patrem laudamus et celebramus proptex at- 
tributa, opera et beneficia diuina; ita et Filium pro- 
pter easdem causas laudare et celebrare oporteL Vt 
ftd Patrem confugimus in necessitatibus nostris, ad 
eum preces &cimus, eius auxilium imploramus, et, 
quicquid neceasarium est ad salutem nostram, ab eo 
expetimus et exspectamus; ita quoque ad Filium coa* 
fugere debemus. Vt Patri fidem habemu^ in omnibus» 
quae dicit, promittit, minatur; ita Filio quoque. Vt 
in Patre fiduciam omnem collocamus , sub eius guber- 
natione el tutek nihil mali metuimus, immo optima 
quaeque speranius, quae dare demura polest et solet 
liberis pater indulgentissimus ; ita in Pilio fiduciam 
ponimus, nihil timen^us duce Christo et auspice Gluri- 
sto, sed potius optima quaeque, vniuersam felicitatem 



lo. T, 20. ai7 

nostram in hdc atque in altera vita sine omTii dubita-* 
tione ab eo exspectamus , seruatore et domi«p nosti*o 
benignissimo pojentissimoque. Yt Patrem amamus, qui 
adamauit nos per Christumy toto corde, toto animo, 
viribus onmibus; itaFilium amamus, qui nos adama- 
vit, vt adeo vitam poneret pro nobis. Vt Patri ob- 
edientiam praestamus tantam, qnantam possumus, sen* 
tiendo, agmdo, patiendo, quemadmodnm praecepit; 
ifa etFilio obedientiam praestare oportet inonfnibus. 
Atque hoc tali modo colimus Filium vt Patrem; hic 
est cultusy Filio exhibendus. Ac ialem postulat hoc 
loco; et quidem, non suo tantum, sed Patris nomine; 
Paier vult et praecipit, vt, quo ipse, eodem inodo 
colatur Filius; et, quod non est pi*aetermittendum, 
vulty vt colatur ab homirdbu» omnino omnibue: iva 
navtig x$fiiSe$ xop viop, «n^oii^ x$fi£a$ roV nariQa^ Ta- 
lis igitur cnltus ^i exhibendus est ab hominibus 
omnibus. 

Itaque non .i^sequuntur haud dubie sensum huius 
loci, ac profecto ipiurlam faciunt Domino nostro, qui 
praecipiunt, per voculam na^g exprimi non identi- 
tatem cultus, Sied similiiudinem , et per verbum xtfi^w 
indicari noxi cultum religiosum, sed honorem eum, 
qui Cbrislo conueniat tanquam legato diuino/ atquo 
formulam: rififp xop vlov, denotare; morem gerere 
Christo, tanquam legato diuino, eiusque doctrinam 
suscipere, hoo sensu: vt Patri mitlenti credere opor- 
tet, ita etiam Filio; legatum quisquis iniur^a afficit, 
affictt iniuria^eum, cuius persenam austinet. Veram 
haec intei^retatio prbbari nuUo modo potest; eam 
enim neque vsiis loquendi permittit, neqiie series ora- 
tionis* Ac verbum quideni xift^if, vsurpatum de ho^' 
nunibus, etsi quodcunque genus honoris exprimit, vt 
modo vidimus; tamen de Deo adhibitum^, semper de- 
notat cultum religiosum, adeoque formula: t#/u^ xi^ 
maifa, alium flensum non habeti nisi hunc:' colere 



6i8 • xo. V, aJ. 

Patreffi. Sed quonan^ sensn intelli^e|ida est de 9^trnf 
epdem quoque de Fil^o est explicanda; nam yterque, 
Pateret FiUus, ponitur sub epdem genere. Ei^o ra? 
Tifi^v vop viQVj 0xpriipit cultuxn religiosum, Filio exluT 
bendum, et quidf^m eundem, qui praestatur Patriy quo- 
piam cum Patre eodem loco ponitiur. Deinde dicitur t 
z&fifp tSv viqpy nunirum toS Sfov' nam tali^ describitui; 
in antecedentibusi et in sequentibus per^, 25. diserto 
nppellatur vioe toS SsoS. ^ed hpcnopieiiy ex loquioidi 
cpnsuetudine Apostolpmm et Pomini ipsius perpe^ua et 
iDonstante, nomen ess0 naturaei non muneris, vidimu^ 
supra, ad Cap. ly i5, et Jff, 16^ atque vel e^ hoc nostrq 
loco patet euideriteri neque enim aii^ FiUum Pei in-r 
fellexit» inteUigique voluit, quam talexny qualem §e di^ 
;9s;it esse in hoc ipso loco $ dixit autem ^ Filium talem, 
qui habeat eadem attributa, et faciat eadeni opera^ qua« 
Pater hab^t et fficiat j et qualem intellexerunt ludaeit 
i^ers. i8. pempe qui habeat Deum luaiQa liwv et qui s^ 
jaciat Uo¥ t^ 6Hf!' cpntra hos enim, qui ei in blasphe* 
miam vertehanty qaod se fecisset Peo pai-em, disputart 
vit hoc lopo , et dpcere vpluit, se iure suo hoc dixissey 
^deoque cultum talem ppstulare posse, ac propterea 
iptiam po^tnlare , qui ej^beatur Patri. Atque adeo in 
}kQO ipso ^ocOy vers. 95.,et 27. distinxit nompn: vlog ro{! 
0iovy a nomine: i;ioV t^ avftQfunoy* quare haec non 
possunte^se nomina, ide^i declarantia. Denique can-; 
sae, pommemoratae hoc loep aDomino, quare ooleu-* 
dus esseti repetitap sunt non a legfitione eius diuinai 
nec a doctrina coe}ast|y sed a natur^ operumque et^ 
ipsius cult):^ co|iununionf $ vnde in proiiitu est, euni 
^bi vii^dicare noi;^ fiuctoritatem legati diuini, aut pro-: 
phetae et dootori^, sed a.uptpntatem Filii Dei^ adeoque 
jpultpm diuinuip. 

Etenim praeter alia Qmnia notabile est, Dominuai 
fcausas quoque commemQraase, quare sibi viudicaret ef 
vilidisare pos^ef q)ltuiii^ §^qualeip Patrif t% qjiiden^ tri-r 



plids geaeris. Prijna d^ipta^si-a rdaticiiie iatop Pa* 
trem et FiUaia quoad naturfie ^^jnipiuiicmein ; naj^ 
Deum appaUajuit n^^pt, el q|iii«lem idMnif seq^e Pep 
faciebat U^, vi luftaei^ ¥«ri^m# intei*pretabanttir., se 
auJtemiM^y etquicUw taiem) qvi habeat, quaec\iiique 
b^be^t Pat9r9 et Safii^ qpa^cuoq^e )Pater fficiat, adeo- 
que qui alt Patri par/i Quod«i Patri est par, ejficitur, 
eum coiendum qyoque edse p^i mcMjio, (j^o colendR9 
est P^ef*. Attora pf^tita e»t a coi^i^uiifoiie attributo- 
rum f t ^p^miip diwiMHiim* Yt Peter babat vim ppte- 
ftatemque, mort\ios pmues auacitaudi; ita et Fiii^a ha- 
hcL Vt Pater iudex e^t vii}oru|u ap nfortuorum, ita et 
Filius, inmio vero negotium, ipdicaudi viuo^ ac mor^ 
tuos, Filio demandatum est a Patrp. Sed qui habet et 
facit, quaecunque habet et fi^cit Peufi, et ipse Deui aity 
necesseeat, et paltu diuino prpsequendufl. Tertia de-! 
nique est in rielatione arctitfima, quae intercedit inter 
cultum Patris et Filii , quorum a^ter sine altero e^e noii 
po3sit; subijciuntur enim hfiecs 4 f^t} THf4firrQP vlcm, ovf 
n^f 9p¥ n0f^,,t€t9^ fufi^^mmm ovroff viu7/| cofii Patrem, 
qi4 FiUum non colit. Et qi^omQdo demum? ^c^icet 
pvimum, Pater vult, vt colatur Fiiius, et quideip ab. 
hominibus ojnnino omnibua; idqpe qou potest/noa 
velle, 4uia e^t Filius \dw^. Igitur qui Filium no9 colit^ 
Patreni non colit, propterea, qupuiam non fai^it^ quae 
Patervult* .D^indePater coU vult per FiUum, nip, vt 
ipsnm agiK>scawiM tanquam Patrem Domiui itp«tri, lesu 
Cbriati, ettanqnam pati*em nostrum pi^r Chriitun^, et 
on eo fiducjam ponamiis propter Chnl^tliil», «alutia opnia 
auctorem; quod fieri nullo modo pptest, uiAi Filiuni 
coUmuA. Deniqi^e Pater aUo modo coU non potest, niai 
per Filium. I^Iam qui FiUum non coUt, {^trem ^n 
agnosdt talem , qualem se maoifestauit per ^iUumj^ 
nempe tanquam Patrem lesu Christi; nop agposcit at-n 
trihutum Patrispraecipuum, a^rem, miltendo SQio 
wodeuionKtratuip; uon prepatw adPatrm^ tuiqufn 



\ 



920 IO« F, 25. 34« 



«b 



Patremlesu Ghristi; non ponit, nec po^ere potest fidu*? 
ciam certam et liqnidam in Patre, quoniam fidem non 
ponit inFilio; non potest amareJPatrem^ quoniam amo- 
rem Patris non agnoscit; nec denique obedire potest 
Patiiy quoniam ei desunt adjumenta, quae suppeditat 
fifdes in Filium Dei. Adeo arcte cohaeret cultus Patris 
et Filii , vt ille sine hoc^on possit coqsistere! Atque ita 
Cttltus Patri^ et Filii est vnus idemque. 

Ad extremum praetermittendum non est, Domi-« 
num assereroy se.aPatre constitutum esse hnmani ge- 
neris iudicem, tvu namc tifiSa^ roV viivy quibus innuit^ 
Patrem veli^ , vt Filius colatur pari modo , et quidem 
abhominibus pmnino omnibus; inde vero patet, et 
recleifacefe,* quitalimodo colant Filiiim, peccare vero 
aduersus Patrcfm ipsum, qui illi talem cultum. denegent, 
. Sed ex his omnibus inteUigi potest^ qualis et quanta sit 
maiestas Filii, qui est Patri par , parique /cultu adoran- 
dus. Ac profecto nescimus , num sit argumentum illu- 
strius atque euidentius ad intelligendam diuinam lesu 
maiestatem , -quam quo vsus est Dominus ipse in hoo 
Idco. Tali n\odo loqui non poterat sine iniuria in Deum 
homo merus, ne propheta quideni aut alius eiusmodi 
legatus diuinus , nisi Filius Dei veri$simus ! 

Sed aeque notabilia sunt crt admiranda , quae. sub- 
iecit Dominus yersiculo quarto et vicesimo: credUe 
mihif quimeis sermonibua Jidemliabueriit crediderii^ 
que me mittenti^ is potieiur, piia aeterna^ nec perni^ 
ciem experieiur^ immo pero' per moriem migrahii ad 
pitam. Etenim vocabulum nqlotg dictum est pro : %ar 
ravtgiaig, iudicium pro condemnatione et poenis; et fbr- 
mula: ^tg %Qh$v ovn S^xifs^ai , denotat: damnationi non 
flubiiciy non puniri, liberari potius a poenis omniquQ 
pernicie, npminatim a morte, estque idem, quod: ov 
%Qwio^$, in looo paralielo. Cap. III y i8. Ei opponi- 
tur: ^xiw imv aiaivtow, ponsequi vitam et felicitatem 
ae^pam; verbis autem: futafiifiti^v i^ v«o ^avamf tig 



lO; V, 34» 221 

nfr tonjp, exprimitiir modus^ quo perneniatur ad vi- 
taLxn^ nimiram mora yeluti via est, qua ad vitam mi*- 
grat^ qui a^ediderit Triplex igitur genus beneficiorum 
promi^it Dominus eiosmodi homini j primum , libera- 
tionem a poenis et pernicie quacunque; deinde vitam^ 
eamque aeternam et beatissimam; demque migiatio- 
nem per morteni in^ vitam. Ea yero promisit cuique, 
qui fidem habuerit ipsi et Patri. Etenim orxoi/W.roV Ad- 
fov, estt audire ^rmones sic, vt iis fidem habeas et 
morem geras; quare aequipoUent sibi haec duo: o coV 
Aoj^ fiov oMovotP, et: ni<TTivwv t^ mfnjJitvTl fi«. Igitur 
quae fides habenda estPatri, eadem Filio est habenda} 
quiFilio fidem denegat, denegat Patri, a quo missus 
est in mundum , e cuius voluntate facit^ quicquid facit^' 
et per quem Pater loquitur. Obiectum fidei nostrae 
Filius aeqne est, ac Paterj et Pater quidem , quatenus 
Filium misit ad salutem geueris humani 5 Filius autem, 
quia missus est a Patre. lam vero per tov lo/ov inlelle- 
Xlt Donodnus non doctnnam suam vniuersam, sed ^r- 
mones eos, quos modo habuerat cum ludaeis inde a 
versiculo decimo septimo. Enimuero in his docuerat 
Ibominus^ se operari, vt Pater operetur perpetuo ad 
aalutem bominum^ se nihil facere suo arbitratu^ sed 
omnia facere iussu Patris auctoritateque^ quaecunque 
faciatPater, eademse ipsamfacere^ ita enim Patrem 
decreuisse sapientissimo consilio) vt Pater mortuos ex- 
citet et viuificet, ita et ae excitare et viuificare mor- 
iuos; Patrem ipsi demandasse negotium totam, tii-. 
buendi cuique pro factis^ l^ilium colendum esse pari 
modo^ vt jPatrem; qiu Filium non cokt, Patrem uou 
colere* Hunc Xofov intellexit Dominus intelligique vo-^ 
luit. Igitur uuovuv tov Xoyov, est: fidem habore iis^ 
quae in hoc ^ermone dixerat Dominus, adeo^que cre- 
dere, Filium operari perpetuo ad salutem humanam, 
vt Patrem, teliqua. Quare- etiam formula: . movivHv 
x^ niiiipuim, denotat.non in vmuersvim: credere itt 



•J22 lO. V, 25. 26. 

Deum, sed: credere, Patrem misisse Filium, elqne 
dedisse potestatem auctoritatemque) faciendiy quaecun-- 
qne faciat ipse , eique tradidisse negotium , iudicii ha- 
bendi^ velle adeo, vt quisque !FiIium colat pari modo, 
quo colit Patrem. Hanc talem fidem qui habuerit Filio 
et Patri, is, inquic Dominus, liberabitur a pernicie^ 
eum nihil quicquam vnquam infelicem reddere poterit^ 
iiemors quidem, immo vero pi^r moitem migrabit in 
vitam aetemam^ Quibus simul professui est Domhius 
Hon obscure, se esse humani generis i^t liberatorem a 
pemicie^ morte quoque, et vitae aeternae auctorem 
vnum. t 

Is quoraodo esset, et aliquando in primis futums 

esset, ejcplicauit quinto et vicesimo versiculo: instat 

tBmpaSj immo iam adest^ quo morttd audiani poeem 

Filii Dei, eaque audita viuant. Est igitur liberator a 

^emicie, dutn a morte liberat, auctor vitae ahitem, dum 

e morte reuocat mortuos et per mortem ad vitam du- 

cit; isqueeratiam tlim', cum mortuos excrtaret; c^ci-* 

tauit autem brcui post filiam lairi, adolescentem Naim^ 

ticum, Lazarum; loquitur enim de re^ mtm fotwa; 

eiit autem iii fine rerum humanarum , qno susehatu-" 

rus est mortuos ad vimm omnes, vitamque dafutus im- 

'moi*talem, aeteraam omuibus, beatam veto credenti-< 

buB. Appellauit outem se Pilinm Def, pfopter natu- 

rae diuinae coninnmionem, vt ad s>ers« ^5« et Cap. Ij 

i5. III j 16« vidimus; sibiqiie tribuit, t^mquam tali, opudt 

pluue diuinum^ nempe resuscftatidntm motfuorum.' 

Diddt porro (pmfiiv tbv vio6 rbv Bfov, de vi a^que omtii*' 

potentiaFiliiDeiy restiscitandi mortuos. dsnt 1. Cor. 

XP^j 5i. 52. et 1. Jfiess. IK, 16. Quare moi(f¥ xfig ^«- 

y^C tov viov tov Sfov, est s eJcpeiiri eins vim potestatem- 

qu(9 in suscitandis mortuis* 

Sed ne miraretur aliquis^ taletn potestatem sibi tri- 
bufSreDominum, aut verbis eius dijffideret, eius rei cau:« 
a&rn ^biedt makime MUMem, nisfiartun h&nc : ^tenifrt 



i^ Pnter pUam hahet in ee, ita ei TUic Jedit, viiam 
in ee hahere, Habet igitur potestatem tantatn, morttio» 
quoque suscitandi ^ quoniam habet vitam in «e, tt Pa-* 
ter. lam rero voeabulum £b^Cf d^ D^ vsurpatum^ in 
Scripturis V. ac N. T. vt ad Cap. /, 4. docuiss^ puta^ 
mus, denotat vim fkcultatetnque, vkam et habendi, 
et^ qni vitam non habent^ tribuendi^ ant reslituendi 
iis, qui vitam atniseruntj «ine: principium Tttae, vim 
viuificam, yim creatricem* Hanc vitam ha,bet Pater lai 
ecj non atcepit eam ab idio; habet vero sic, vt^ qni«' 
buscunque voluerit, vitam impel^e et restituere pos-* 
ait; est fbns vnus vitae omnLs^ quicunque vitam ha-^ 
benty siue in terris^ sitie in eoelis, habent a Patre» 
Pari modo Filius habet vitam , vt Pater , quatenus Pa- 
ter ei hoc dedit et quatenua potest aliis vilam largfri, 
▼el rertituere; et quicunque habent Vitam aut recipiuut 
▼itam, h&beiit et t^cipiunt.a Filio. Id |^rimum euideiw- 
ter docet exemplum Patris, nd quod prouocauit Domi--^ 
nus: vt Pater habet vitam, ita Filius; deind# ^stuhnty 
quae dntecedunt et seQuuntuir) namin antecedentibuS' 
iibi tribuit iua, auctoritatemque, vitam dandi moituis^ 
in sequentibu^ autem potestatem, praemia et poenas 
decemendi; quorum vtnimque requirit vim otnnipo- 
tentem , quae est creatoris. Verum vt Pilius talis sit, 
qualis est, vt vitdm habeat in se et aliis largiri possit^- 
id a Patre est, et a Patre habet; Pater ei hoc dedit: 
Sitaxep rip vi^ ft»^ <!«*•' ^ iavr^, Pater ita Voluit, vt m 
aehaberetfontem vitae, essetque fbnsvitae, cum re- 
rum omnitini, tum inprimis humanarum ; placuit Deo, 
totam isummlun bonorum, quibus demum hominibua' 
omnibus opus est ad tene&dam vitam et felicitaiem-, in 
eo habitatum coUocare, vt Paulus loquituri ft« «jiJrw 
^Sonfjei niv to nX^fwfia naioix^eai, Coloss, /, 19. et 
Cap. II, ' ^ ip ai*Tf} naroMH nat t6 nXi^Qmfia rf^ ^firfjrog 
^mfionktag. Conf. quoque /o. ^I, 55; 57. Enimuero 
qui ett fons vitae^ vt Pattr, qui vitam habet in se, ri*' 



324 10. V, »7« 

tamque et dare et rf^titnere potest QmiiibQa, noune 
eum oportet habere omiiipotmtiam^ adeoque naturam 
diuiiiam? Nomie necej^se est, vt sit toLius vniuersi crea-- 
tor? Atqui talem poteutiam sibi tiibuit Dominus hoc 
loco ; talem se professus est diserte. * 

Id vero vt intelligeretur euidcntiuSy nec cuiquam 
dubium relinqueretur, se sibi talem auctoritatem \iu- 
dicare nontemere, repetiit, quae.iain dixei^at, alque 
adeo maiora subiecit Eteninl versiculo decimo septimo 
denuo iuculcauit, se a.Patre constitutum esae iudicem 
humani generis, eiusque rei causam commemoiauit: 
demandamt einegolium iudicandi^ qupniam est fUius 
hominis. Eteuim rd tt^iifHp iuteUigeudum est haud du* 
bie d6 iudicio exti-emo , denotatque : praemia et poenas 
tribuei^e cuique pro facUs anteactae vitae; modo expri- 
mit, quod est bene tcuendum, non vnum tantum actum 
iudicialem, sed actum continuum, neque adeo signiiicat 
tantum: decemei*epraemia, sed etiam: ea attribuere, 
et quidem non vno momento iudicii, sed per omnem 
aetemitatem. Igitur Dominus noster humaiii genei-is, 
iudex est eritque, uon tantum hactenus, quatenus seii* 
tentiam feret de vnoq^uoque, et credeutibus vitam aeter- 
uam decemet, sed etiani atque in primis, quatenus eos- 
dem quoque in aeternam vitam ti*ansferet et in omuom 
aetemitatem suppeditabit cuique , quaeculique necessa- 
ria erunt ad vsum et Iructum bealitudinis cuiusqne. 
Hoc iudicandi negotium vero ei tradidit Pater propterea, 
or# viog av^^nov iovL Hapc appellationem oonstat 
aequjpollere nomini Messiae, quatenus est expiator et 
oaput atque dominus humani generis. Igitur placuit 
Patri, vt, qui esset Sexuator et dominus hominum^, 
idem quoque esset eorundem iudex, et, qui vitam feli* 
citatemque aeternam impeti*asset sua morte, eandem 
quoque credentibus omnibus impertiret, denegaret vero 
iis, qui fidem ipsi denegauerint, eosque suppliciis ad-. 
diceret 



' Sed addJditDottiniu aUqnid amplius. Dociat enim» 
«bi demandatuiQ eMe a Patre, vt iudicandi negotiam^ 
ita qnoque moitnos •nacilandi munufli uam in luj 
de {utura mortnoram «uacitatione Dominnm locutum 
foiasey Tidunus supra; * poteatqne eo minus de hac re 
dnbiCari, qnomam haec est perpetna et comitans doctrina 
Apostolomm, letnm esse fnturum suscitatorem mor- 
taorum omnium« Mirnm enim yidebatur andientibus, 
^od Dominus dixerat vertn quinto et TioeBimo, iuatare 
tempusy immo iam adesse, quo mortuos in vitam «it 
renocatums. lampei^t: non estp quod mirmtini, me 
faoc dixis«e$ dicere poMum mirabiliora; scilicet /j^/o- 
rum e$i 9Uo tempore, (▼ocabulum t m^ti, exprimit tem« 
pua certum et definitum, ji(^. XVUf 3i.) vt mortni non. 
tantnm, velnti filialairi et adolcecenj Nainiticus, sed 
etiam sepu//i9 TtLazarus, etnon tantumnoiinulli, sed 
eq^ulti ad vnum omMe sentiant vim eiue omnipotentem^ 
ietprodeani e UUebrie terrae^ qui recte fecerint, ad pi^ 
iam aeiemam^ vieieeim vero ad eempiternam perni^ 
dem^ qui male egerinU Nam formula: imvHv Tijg 
ftM^g avweS, denotat, qnemadmodum versiculo vice- 
limo qninto: ezperiri vim eius omnipotentem 9 qua in 
ritam reuocabit mortnoe $ quam vim Paulus appellauit 
fpdf^fmy tov denUf^M avtiv nal vnetH^cfi iixvtf vd ndvta. 
Phil. nif 21. Deinde opueraete (mtie estpro: wjmae$e 
tle M^^f rmureetio ad vitam aetemam, qnemadmo^ 
dnm aifaetueie ngleimg, resuxrectio ad peenam» Forr 
mnlae antem: elya&a noaht ets ^ula n^euPf refe^ 
xendae snnt ad fidem et mores; ad animum et vitam 
VBinscmnsque. 

Sed qnoniam dixemt Dominus^ Patrem deliberato 
coDsilio ita constitnisse^ vt Filins ipsius^ quoniam .esset 
€lins hominis, Sei^uator et dominus haminiun» iudi- 
dnm habetet de hominibns^ mortnosqne ad mum 
omnes e morte exdtaret, propterea mbi9cit haec, ver-* 
sicnlo tEieeiwno ^ ego nihil quioquam pfo meo arbitraiu 



890 to- r, 56; 5i> 

facer0 pmtnA^] nec decernam aUier^ ^udm tepet^m; 
pnde iusta erunt eemper dect^ia mea.^ neqme quaet^^ 
quae mihi^ eed quae placemt me mittenti, Quibu^ 
kidioare volait Doininus y se opua suum , rti ftcoeperit 
a Pfttre, ita etiam exaeqoi tx Yoluntate .IPatris; sequt 
•e iudicare ez rago rumore» non vt &ndo audiilerit^ 
«ed Tt repererit re diligenter exqniaita, (ooii£ /e#« XI^ 
5« non iudicabit ex piau extemo^ nw puniet ex au4itu%) 
\Aj vti a Patre acceperit et edoctos fuerit, quejuad* 
Inodum loGUtua est Cap^ VIII^ s6. 28* hoc est^ v ti Patex 
trult et deereuit^ Pater autem vult ^t decreuit, vt bo-^ 
nis bene, malis male esset in iudieio; in eo Filius ob*' 
temperat Patri y bonis beiie faciet, malis male; atque 
ita iudicium eius erit iusUim; nititur voluntate Patris* 
llanc voluDtatem Patris quaerebat) hoc cst, fi^ciebat 
heu nisi) quae Pater fieri vellet. 

lahi in his sermonibus Dominns manifestfe se pjrofi^* 
tebatur et Filium Dei, eumque talem, quihabeat, quae 
Pater habeat^ et &ciat^ quae faciatPater, qui colen-^ 
dus sit) vtPater^ et vero etfam fihum hommis^ hac est^ 
Messiam) Sematorem hominum^ moriuorum omnium 
jhturilm suscitatoiem et iudiceln* , Sed potant obiiomr 
aliqtiiB» Dominuln de se ipswn lestimoniuin dicere, ne* 
Itoinem autem in sua caUsa testem esse po^ fide di^ 
gnuih* Cui dubitaUolu vt occurreret, eoquemai^rem 
iidtoi apud audiente^ &eereC iis , quae haetenus de se 
^xfeset^ pr<opterea prtmocat ad teslimonia; ao primum 
^uidemloannisBaptistae^ ifere.52 — 35^ deinde mira'^ 
ctdoruni enorum, f^ers^ Sfiudttuque PMris ipsius per ' 
Mosen et prophetas. . f^ers. S/. eqq, Ceeterua» euper 
lioc loco SctnpsitCommentaf. emditamBi xoHve^ quae 
ireperitttr in eius DiesertaH. TheoL Vo^ IL p. 269^ ee^ 

DcMHiiitts igitur non (leliderabat^ quamuis deside^ 
Yare potnisset, vt snie ipsi||ttS yei^s vilice fidem habe* 
rent, quofatam terenduln erat apnd fa^minea iUos^ ne 
testimiMiiitm eitit euspcctiya idderetur* - J^ prapter 



"futnc cansam profei^ebat aUomm de m iesdinoiiia , hoc 
est, argtunenta et docmnenta, qiubiis manife^te demon* 
«tratum faerity se este enm, qnem dixissrt, nempe Fi- 
]iam Dei et filium homiras, mittum a Patre ad acqui- 
rendam et conferendam faominibus salutem. Hoc enim 
est, vt ita dicamus, thema probandum in hoc looo* Ac 
pritnum quidem prouooauit ad loannem Baptiatam) eui 
tribuere sokbant ludaei auctoritads quam plurimum, 
caiiu adeo te^timoninm iis non poterat non esse fide 
dignissimum. Ego, inquit, ai 9olu$ mihi te$tia euem, 
non certae fidei faerit apud pa$ meum teetimonium. 
Nam ihf)^9 idem est^ quod: fiifiategf TMeroV* cerius, 
&mus; eifia^fiim iHn^f}s est: testimonium ad fidem' 
idoneum et suffidens, adeoque fide dig^um; vicissim 
fiofftv^a cin mXfi^diig, testimonium suspectum, parum 
ccrtae fidei. Conf. Cap. VIII, 17. Deut. XVII y 6. 

'XlXy li. Sed teetem habea^ caiue teetimonium ec^ 

'fidem habere apud vos. loannee enim , ad ^uem mui- 
etie, f«ero teetimonium perhAuU. Scilicet Imserant lu-* 
daeorum' principes ad loannem homines certos , cogni- 
tnritanqttam ab anctore certtssimo, num sit Messias. 

'Cap. ly 19. eqq. Is non sihi vindicauit falsam laudem, 
qum ei v<debant trihaere, sed verum professus est 
Etenim foiwnla : fui^^A t$ ihf^^lff, denotat: vero 
testimonium ^hibere, ei fidem &eere» venun sine 

-^tide praloquiy praedieare, laudare, commendare. 
Cap.I, 8. XVIII, 57. 3. lo, 5. 6. Lun quid iesUtus, 

-qnidqoe professus erart loennes de lesu ? Scilicet eum 
esse ToV ifxof*f^o¥, hoc est, promissum a Deo Messiam ^ 
(ita enim nav itoxnt' appeliari sokbat Messias promissus, 

'sine, quod idem est» iXoyog, Cap.I, i.) praeter hunc 

men esse eBspeeCandnm aliiim; Matth. XI, 5. eum non 
procul abesse , sed iam adstare inter I^jdaeos et yersari 
in pcpuli nraltitudme, nunc quidem inoc^gnitimi, mox 
aulam oognoiioendttm; eum fiiisse ante, quam ipse fuc- 
rit, atqueti& dignitatiscsse, cui se indignumexisti- 



B28 10. V, 5i»— '55. ^ 

niet praestare seroile imnisteriiim; deniqtte^eiim etfe 
agnum Dei, ferentem peccata mtmdiy Iioc^e«t, a Deo 
destinatum et missum expiatorrai peccatorum , mundi 
Seruatoremk Cap» /^ 36; 27^ 2g, Hoc testimonium lo^* 
janms de lem^ non erat prinatum> aed publicnm, ooram. 
legatis Synedrii editiim, adeoquefidedignum> quippe 
quod nec reiidebant principes ludaeorum, nec pro- 
pterea loanni molestias creabant^ tanquam doctori 
falso; QuD magis fide dignum habere oportebat Dom^ 
nvLxn tum audientes» . 

Sed perreadt Dominus Tersiculo quarto et trice» 
bimot ego quidem non capto ieatimonitim homims^ e^d 
huiiXsmentionemfeeipropterea^vipoelucnrtr. Igfc- 

^ tur noH 6ua causa prouocauit Dominus ad testimonium 
Ioannis%'ipsi ralde laudabile» quippe non opus habebat 
CDmmendari hbminis testimoniic^ sed salutis audientium 
causa; Etenim verbnm eetitw denotat : ihcommodo li"* 
berare et commodum praestlkre; qnbd fit, si transdnci* 

^ tnus aliquem a parte mala ad meliorem, dicitarque de 
iis^ qui adduennt aHos ad melior^m irugem, wt ad v^ 
ligionm salutemque chnstianam^ estque tdem » quod 1 
«fC^/wi^, 1. Tim. IF^ i6. 1. Cor. FH, 16. Mattk 
JLyjU^xS. uConlXy 19.S991 ▼bihaecverbftinter ae 
Ipermatata reperiuntur. ^tur Dominus eos, qui ipsum 
tutn audirent> Tdebftt ^ti^w^ hoc est, abduoere ab 
animo alienato ad beneuolum y ab errore et praeiudica- 
tis opinionibus ad verum, ^b imatl^ ad fidem; in pri- 
Inis volebat eos mfM» commbmorando testimomo lo^ 
annis^ hoc est^ eos adducere eo^ vt, cum coticikierent^ 
loannem fuisse virtam efyimium et'fide dignum^ conce- 
derent et hoc» taiiti viri iudicidm de lesU esse admiv- 
tendum, eunlque agnoscendum Messiani venturum^ at« 
que ita salntem consequerentur*^ 

Sed Dolninus quanquam non c^tabat loannij te« 
stimonium^ neque tamen repudiabat^ immo vero ipsum 
insigni riogio omabat> vcuraicnlo tricesioio quintot ae 



prqfedo tumm erai ardens ei lucens « ei %fo$ Juee eiu$ 
per aK^uod^ iempus pehemenier gauui eBtis. Lwnen 
appellauit loanneniy quoniam ei praeluxit ac viam prae- 
parauit, fnitque salulifer populo) neque enim vocabu* 
lum t Ivxvog dmotat doctorem in gener^^ aed enm, qui 
docendo et aliis modis aalntem praastat* Et lumen qui<9 
dem ardene appellauit, propter feruorem ardentisai^ 
mum, ifi munere obeundo demo9isti*atum; lucens au- 
tem, quoniam erat per omnem Palaestinam celeberriv 
jnus et iUustrisaimua) ludaeisque otnnibus probatissi- 
musy sic, vt tota rrbs Hierosolymitana diceretur ef- 
fusa eaee ad eum audiendum , eiusque baptisma suscir 
piendum. Etenim vehementer gauisi ^ut d^ eius lu-* 

.mine; iJfisTg ii if^iX^eats a^alhaa^ptu Iv x^ ipml a^vxov ' 
nam verbum ^Hi^ vsm^paii solet, apud scriptores grae- 
cos qnoque^ sic, vt vel redundet, vel exprimat.cupi-r 
ditatem, studinm alicuius rei et voluptatem. Cap. VIj 
21. Vlly 17. f7/7, 44. Conf. MARKLANBva ad 
Lyeiam p»6i6. edit. Reish Sed eo gauisi isimt nrpo^ ' 
£q«¥, tantum ad bpeue tempus, vel, quoniam breuis- 
aimo temporis spatio cironmscriptum erat loannis mi*. ' 
niaterium, vel, quoniam desiderium, laetandi- de lo- 
anne, apud ludaeos durabat tautum per breue tempus^ 

'in primis cum indperet pessimos mores eorum per^ 
atringere et praedicare poenitentiam. 

~ Verum hoc testimonium loannis quamuis non rem 
pndiabat Dominus , quippe verissimum fideque dignis- 
aimum, ^que vsus est potissimum ad lucri&ciendoa 
ludaeorum animos; neque lamen ynioe commemorauit, 
partim quoniam non rapei^e gestiret laudatissimi viri 
dogium deipaius dignitate, nec per alienam laudem.* 
videretnr florer^ velle, partim quoniam non esset 
vnum, autmaximnm, aed multo illustriora suae ma^^ 
iestatis d6cumenta sihi suppeterent. Ita enim perrexiti 
Bgo i^ro grauiora ieeiimonia hahea, quam loanrdai 
pam epera, quae a me perafi iniH Paier^ quaeque pejT'' 



25o lo. V, 56.^ 

ago cum maxime, ea testantun me ab eo euemiesuml 
Est igitur hoc argumentum. alterum, quo confiimar» 
▼oluit, ae esse etmiy quem paulo ante dixisset, siue» se 
misAum esse a Deo 5 idque grauiua loanneo , desumtum 
ab operibuA ipsius. Hic tenendum est ante omnia, Do- 
minum per formulamy qua aaepe vsus est, ae mismm 
es$e a Patre^ non indicare voluisse in vniuersum et 
'Simpliciter, se esse legatum Dei, eo sensu, quo multi 
alii et fuerunt, et dicuutur l^ti Dei ad homines; tum 
enim non alio loco habendos esset, quam lesaias, lere-* , 
miasy reliqui; significauit potius, se ease legatumsin- 
gularem et eximium, eidn nempe^ qui promiasus esset 
per prophetas, quique adeo sit 6 igx^fnpog in 0¥0fAat$ 
mQtofv, missus singulari consilio diuino ad homioes 
beandos, vno verbo, Seraator promissus, sea, Mes* 
skis/ Talis enim legatus est intelligendus, qualis de«> 
•criptus esse legitur a prophetis, et qualem ipse se de«* 
scripsit* lam in hoc nostro loco se descripsit tanquam 
Filium Dei, cui Pater demandauerit negotia longe ma- 
xima, peragenda ad salutem humanam , et in sequen- 
tibus, tanquam eum, de quo exponant Scripturae vni- 
versae, brciiiter, descripsit se tanquam Filium Dei, 
promiss^m Seruatorem et Messiam» Quando igitur di« 
oit, se a Patremissum eMe^ profitetur, se essemissum 
aDeo Sematorem, Messiamexspectatum, in Scriptu- 
ris promissum. Ynde formulam: or« mm/p §»$ ini^ 
mmXui, commutauit in aliis iocis cum faac: or« iv iftel 
onat^Q, n4/» «V oi^^. Ac talem se vere esse, intelligi 
voluit , luculentissimeque intelligi posse docuit ex ope- 
ribus: ra yaQ tgya, « iSoixi fio^ 6 nat^Q, Tmk rsXsmem uv^ 
w, uitu Tu tQY», a iy€$ noM, fiafrvQU ntQl iftov, or» a 
nariiQ fte aniieraXKi. Primum notabile est, Dominum 
dicere, se missum esse a Fatres ita enim Deum appel-« 
lauit in toto hoc loco, seque propterea nominauit Fi- 
Kum Dei , parem Patri et colendnm eodem modo» De-^ 
inde dicit > opera sua se patrare iuasu auctoritatequo 



Patm;"viMle eflkitur, ea plaA^ e$$B diuiinu 'Atque ei^ 
iis operibtts colligi voluit , se esse TniOTUwi a Deo Sei*-» 
vatoieiii. Sed qoaeritnr , quidaaiii kiteliexerit Domi-^ 
una per rm i^a. Atque interpretee quidem plenque 
per vo i^a inteUexi^ Dominnm pntant miracula, ali 
ipso edita. Ac san^ r« ilftya hoc senm dicuntur aliad m 
libiis sacris N. T. veluli apnd Matthaeum, Ct^. XI j 3« 
itemqve apud ipflum loahnem, Csp. VI Jj 5, 91, X, s5« 
33. 37, 38. Et miracula tot ao tanta, a Domino edita, 
))on poterant non vim insignem habere ad eum audien- 
dum et suscipiendum. Etsi enim faciie quisq^e conces^* 
serit, veritatem docUinae non confiiinatam ^e, neo 
confirmaii poase per miracula; veritas enim per se, etai 
nulla miracnla facta esaent, cohstat et ab aliis argu^ 
mentis pendet; illud tamen negari non potest, miracula 
habuisse hanc vim, vt coi^rmarent anctoritatem docto- 
ris, demonstnurentque» eum esse missum a Deo, man^ 
datisque diuinis instructum^ quippe Deus per miracula 
testimonium de eo perhibeat et per facta demdhstret, se 
minsse hnnc virum , se eo vti velie ad consilia sua exse- 
quenda ; atque adeo consilium miraculorum fiiisse hoc, 
pardmvt, qui eaviderent, attentiores redderentur ad 
aliquem audiendum eumque snscipiendum , paitim vt 
«ius doctrina tanto celerius propagaretur, propter viri 
auctoritaiem, per facta inusitata demonstratam. Erant; 
enim miracula, ab aliquo edita, testimonia Dei, hoc 
est, argumenta, sei;, documenta, in factoposita, qui-r 
bus declarabatur, partim missum eum tsse diuinitus, 
partim consilinm diuinum esse, promouendi eius aucto- 
ritatem celerius et euidentius. Atque eiusmodi declaran * 
tiones euidentes erant miracula, a Domitio patrata, do^ ' 
conienta luculentissima , enm eese a Deo *mi^um ho-« * 
miiium Seruatorem. Quare Petrus eum iqppellauit &hp 
9^ mo voi? 9<ou inoSiiit/fiiifOP ii^ vfAa^, virum, aPeq 
.missnm et inter ludaeos ipelytum a<^ probatum; et 
quomodo? Sdlicet ^vr«rfis9# mal rc'p«e» iml ^fjfttiosef of^ 



bSa. lo. V, 56— 58. 

imiHa€ d$ wwov o Biog. JcU ll^ 32. Conf. To. IT, s5. eC 
Xy aS. Vnde dubitari vix potest, miracula Chruti 
fiiiase argamenta legaiionifl ipaiuA diuiiiae loDge euiden** 
tifiaima^ ac tanquam talia ab eo hoc loco esse comme-* 
morata. Sed fuerunt tamen» velut b. M o rts looo ci- 
tato p. 268, «9^. qui putarent, per r« i^a inteUexisse 
Doiminum non miracula, certe non tantum miracula, 
nec in primis miracula / aed in vniuersum demandata 
aibi n^otia, inJiis terria peragenda, \nempe negotium 
dooendi homines et mortem pro iis oppetendi. A'c pro- 
fecto negari non polest, Dominum et ipsum vocabulum 
tm tQYa sensu hoc latiori vsurpasse videri , nominatim 
in loco notabili, Cap. TLIV^ ii* 13. vbi promisit Apo- 
atolis, eos negotia eademi immo maiora esse peractu- 
ros y quam ipse peregisset Deinde et haec negotia do« 
cumenta erant, eum esse Messiam, dum faceret omnia, 
quae de Messia.erant praedicta, quae alius nuilus eo 
modo, eoque consilio atque effectu et fructu peregit» 
' Sed orationis series et loca parallelay vt res ipsa, vin^ 
dubitationem relinquunt, miraeula nisi sola, tamen in 
primis esse intelligenda hoc loco. 

Sed praeter haec testimottia loannis Baptistae et 
operum suorum prouocat denique iertio Dominus ad 
testimonium auctoritatemque Patns sui^ atque^ostendit, 
Pati^em ipsum edidisse documentum y mentemque suam • 
declarasse atque exposuisse, vt, quisnam ipse esset, fa- 
cile quisque^ posset iuteUigere; versiculo tiucesimo se-* 
'ptimo vsque ad finem Capitis* Fatur enim sic: quin et 
ipse» quimo misit^ Pater^ de me testimonium perhi* 
huit, quanquam eum oretenus loquentem non audiui^ 
stia^ nee i^idietu corami eed hoc eiu» testimonium non 
ineet animie vedriei quare ei, quem misity fidem non 
habeiis, Ita saltem videtur hic locus inteUigendus esse^ . 
paulo difficilior et varie expUcatns. Scilioet Dominna 
▼tdt ostendere, ^se non posse incognitqm ease populo 
ludaico , hunc fiv^ile ipsum agnoscare ppsse ex dedara- 



M. V, 57-i-^4o. a53 

if one. Patiis. loBiiit ^empe libros sacros V- T« 'Hi coa^ 
tinent dec]arationeni Dei de mittendo aliquo seruatOTef 
in his tealatus est Pater de Filio^ hote esl, spem fecit, 
9e missurnm esse humanae felidtatia inatauratorem^ 
Mesaiam, atque^ vt aenaim sensimque ea spea auger&- 
tur, fieretque iu dies certior, ac tandem, cum.veni98et 
MewiaapromiwttSy.agnosci posset a populo, signa de>^ 
dity.minime dubia, temporis aduentus eius, natalium, 
factorum^, euentorum, ex.quibua, quoniam conueiie-^ 
runt in lesum, euidenter inteliig^re poterat Iudaeorum> 
quisquey eum esse promiasuin.Mesfiiam. . Hoc eat testi^. 
monium Patns de Filio ; sine, vt in sequente yeimi ap^ 
pdlatuTy li/og uuroS' atque hoc sibi voloit Oomimis^ 
cum diceret: o nifitimg fnt n€tr^f, atrroV /u«^«|m''pf;jcs niffl, * 
iftov. Testatus autem est Pater non adspectabili modo, 
tanquam' testis, cuius vocen^ audimus et fadem cogno^ 
scimuSy (pvti fwf^p mrov ajcijjcoflcrs- ntinoti, oike iJioQ av* 
Toviof^mmiri,) sed per literiaS| per tttg y^itipag, vt dicun-» 
tur in sequente versiculo.. Ex his igitur fadle poteiTUit 
ludaei lesum agnosoere. Simili riftione loeutus est Db-* 
minns^ Cap» VI^ U7. Sed hoc testimonium Patsis de Fi-* 
lio, hae dedarationes et promissiones, haec vatidiuaji 
(J lofoq^ non inerant eorum animisy 01;« Sxiti fuvopra ip 
vfiiVp ea spemebant) ne intelligebant quidem» immo 
peruerse iuterpretabantur et in persona Messiae* exape- 
ctabant regem terrenum, plane ignari contdUoiiun diui-» 
Aorum de mittemdo Messia. Ynde fieri aliter nou p<V-» 
terat, quam vt lesum ne agnosoerent quidem jUtnquauv 
Messiam , multo minus fidem ei haberent. 

Quare perrexit Dominus hoc modo : •fMmtat min^ 
Scripturarum estis aiudiosissimi f exisUmanies ^ tradi 
in iis ratimem tenendae pUae o^iernae^ ^aique iHaa 
euntf quae de meexponant; neque tamen me mscipitis^ 
vtf^itaiepotiamini. Ita enim haec videutur cohae^ 
rere. Vnde atatim patet,^ xo' i^vviu esse indicatiu^ 
mteUigendum ; neque euim monei^ Domiuus iFoluit lu^ 



6S4 to« V, S9.'40f 

daeoS) aut cohoi^ri, yt ITbrofl 8acro« diligeixter lege^ 
rent, conoedit pQtiua et simiit, ab iis legi Scripturafli, 
laudat, quod eas xuagni faciant, sibique per«uajum ha-« 
beant, in iis contineri felicitatis aetemae disdplinainf^ 
docet quoque, in iis reperiri testinionia de «e; sed ob- 
iurgat et dolet, frustra ab iis legi jScripturas; nam ie^ 
etlonem Scriptnrarum non habere apud eos vsum ist 
fructum, quem habere pooset ac deberet, nerape, vt ' 
f um agnoscant tanquam Seruatorem promissum et sus«« 
cipiant, atque ita salutem consequantur: tcaiov ^Am 
il^siv nfon i^i ^o {ftf^ «lifiTrf. Formula enim: ifenire 
ad Chriitum^ qua ajias quOque safspius vsus est Domi- 
nus, veluti Cap. VJ, 55. 57*44- 45. f7/, 57..X, 4k 
XlVy 6. denotat non tantum \ lesum adire audiendi et 
discendi causa, sed: eum audire et ab eo discer^ cum 
«ffecta, vt, quae audiueris et didicei^^ probes et vera ' 
habeas, in primisque vt lesum tanquaoa Seruatorem 
agnoscas et suscipias, eiusque disciplinae totum te tra- 
das. In pripri loco, quemadmodum fers. 44. huiua 
Capitis, huic formulae synonynunin positum est, ex- 
plicationis causa, verbum niaxtvM. lam effectt^ roiJ* 
iMtiv ngog ^lnooSv^ siue, nwrsvM^ est liic: tva imiv. 
ipj^i. Caeterum perquam notabile est et esse debet, 
Hostris in primis temporibus, elogium insigne, quod ^ 
hpc loeo Ixibuit Dominus Scripturis sacris Y. T. in iis 
nempe tradi modum tenendae salutis , et contineri ef* 
&ta de Messia , eaque penspicua et euidentia , ex quibua 
agnosci facile possit ab vnoquoque* 

Sed iam exponit Domtnus causani , quare non ve- 
niant ad ipsum, necfidem ei habeant; scilicet destitue-t 
bantnr sincero amore erga Deum et integro fidei pieta-^ 
tisque stuclio, vicissim dediU erant amori rerum tm-e^ 
parum. ^go quidemf inquit, nonis^um^ quilaudea 
fiominUm coftem} sed pob scia atienos est/t ab amore 
erga Deum; me^ qui peni misw auctoritateque mei 
Pairisf non admiitMs^ aUua eiprodireteuo ipeiusmei 



oiwu 9 hune €xcepturi essetU» , Voe qui tandem poese^ 
tis crederey cum ambiatie mutuae inter vos inuicem 
laudee, et laudem soliue Dei parum curetis? Questu« 
erat Dominus, hidaeoa non yenire a4 ipsaniy potius 
fidem ipsi denegare. Id verd, ait, «e non feciwey quasi 
doleret, sibi a ludaeis non i^udi; ioiop nui^ iv^pm'- 
imw ov kafifiapw, non capto liominum opinionem de me< 
honorificam; dolebat autem pix>pte;rea, qno^am ex 
alienis eorum animis apparebftt^. ipna non clifigere 
Deum, etirrita esse pmnia, quae ipspa poaaent persua-^ 
dei*e de legatipne eitis diuina, testimo;iuaiu loaiviia Ba-^ 
pdatae, opera ip^iua, testimonium PaUis. Ipaum, i^ 
quo conspicerent documenta euidentiasima diuinae le^ 
gaiionLi, qui verbia et factia ae declaraaset Messiam, 
aap^mabantur; alium quemcunqu^^ qui suo arbitratu 
yenirety egiegie excepturi essent* Nam o igxep^ipog tv 
^oroiittt^T^ liUf ^st: qui aponta ae ingerit et falso se 
venditat legatum, a Peo misaum. ^ Sed.eiua rei cauaa^ 
£viit duplicis genem; erant enim partim «lienywrimi a 
ttncero religionis studio; id enim intrlligiiur per n/r 
iyamip toS ^ioS ' partim vero intenti laudis humaoae 
ambitioni vanae et rerum terrenarum cupiditati; joole«- 
bant Deum verbia, cultu, oeremoniiB, re vera autem^ 
oderaut; in ore habebant Mo^en et prophetas, per quoa 
Peu8 Messiara promiait» in corde aordidum rermn ter^ 
renarum studium; parui habebant coelestia, i^ete-t 
bant terrena, Meisiam terrenum, regnum terrenum, 
felicitatem tmrenam; aliis fdaoere cupiehant^ Deo pro*- 
bari non curabant; repudiabant lesum, quem adrent 
repudiari ab aliis , non amplectebantnr eiua diadplinam} 
ne in pdium alioram incumrent: diif» xaQm iihilmtf 
XmftfiiwetviQ*. Hae eranl canflae praedpuae imatlae 
eomm« 

Ad extfemnm subiecithaec: noUie e^ietimare, me^ 
PoeapuA Fatrem eeee accusaiurum^ est, qui vos accur' 
eei, MoaUf qU9 cot^dere s^ktie* Itssi eifidem haie-' 



flW ' 10. V, 45—47; 

retia, haberetisquoque mifu^ de quo ille ecripsit. Sed ilHue 
ecriptie ei fidem negatis, quomodo jidem kabebitie ser^ 
monibus meis? Quibua verbis veiut excusare se voluit, 
tanquam cuperet vlcisci contemtum sui , et vero eiiam 
monere homines, tot dpcumentis commoneractoa, et 
tamen lesom adHiittere recusantes, vt culpam perniciei 
tribuerent sibimet ipsis* ^am formula: accusare ali^ 
quem apud Deum 9 kibet vim hnnc : optare, et, quod 
in nobis est, tentare, vtDeus puniat aliquem, qui nos 
iniuria affecit. Quare Dominus , quando negat, se lu^ 
daeos apud Patrem reos acturum, asseuerare voluit, se 
auUo modo cupidum esse miseriaeeorum, nec vllo 
modo optare, aut moliri, vt propter hanc eorum anti^ 
cvlsLv ab iis Pater poenam isunfat. Deinde quando dicit^ 
Mosen eos accusare, intellexit non personam Mosis, sed, 
vt ipse explicauit versiculo quadragesimo septimo, fgof/^ 
^«ra Mosis, id est, doctrinam Mbsis, siue potius, non 
ttAitum Mosis, sed etiam prophetarum reliquorum, 
nominatimque vaticinia Mosis et prophetarum de Mes* 
sia, atque adeo non haeo ipsa vaticinia , sed eorum ini^ 
crlaw erga haec vaticinia,'quippe quae bene cognita ha-t 
berent et diuina existimarent , et tamen fidem iisrdene-* 
gatent. Fidem habebant ne prophetis quidem, de Mei»-* 
aia scribentibus et exponentibus, (quod rursiis est valde 
notabile ,) nedum Domino, oorsm loquenti. Non opua 
est, inquit, delatore et aocusatore; vestra Ai^Tla ad-* 
versus dis«rta vaticinja Scripturarum est vestrae per^ 
nicdei caa^, et argumentum euidens; vos vestro mo^ 
rito perire^ 

Hic senno Domini quamnam vim habuerit in ani* 
mis audientium, num mitigauerit iram ludaeoiiun, an* 
eo magis excitaaerit, loanni non placoit iadicare; ei 
aufficiebat, consignando hoc sermone ostendere, qiia-« 
lemne se Dominus esset professus* Professiis autem est 
diserte, s0 non sponte prodiisse, sed missu Patris, sao« 
que se arbitrata mliil &cere9 vicissim reaeo omnia ager* 



10, T, 45— V* jrS^ 

rolehte et inbente Patre, se Filiam Patris esae» qiiate* 
miB ipsi par ait attiibutio et factb, oolendoa pari modo^ 
Tt Pater, libigiie a Patre mandatum ease ncgotium, 
Bsortuoa aliqimndo 3U3titaiidi et itidicium habendi de 
viuis et mortuis, seque adeo eue promissom Messiamy 
idque demonstrauit argumentis, qute nOn poteradt ha« 
bere dubitationem vUam > desumtis a testimonio loannia 
Baptistae, deinde suorum ipsonun operom, deniqtui 
Patns p0r Tatickiia Mosis et proplielanun» 



i^ 



C A P V T VI. , . 

Jraii coDsilio litem coniignamt luannes sennonem lem 
^um, qui oontinetar hoc Capite; sed rarsus pro more 
%ue aait6' omnia commemorauit occasionem eius ha- 
bendi, nempeiniracuiiim prodigiosae cuiusclam ciba^ 
tionis; quod narrarunt etiam Euangelistae reliqui; 
Jtaiih* XlVj i5. sqq. Marc, VJy 3i. 9qq. Luc. IXy lO. 
nqq. nam hae narrationes haud dubie sunt eaedem. Se- 
legit autem loannes inter sermones omnes, quos Dorai- 
nus habuit in Galilaea per aimum dimidium integrum, 
huncinprimis, quoniam esset per se notatu longe di- 
gnissimus et ad consilium ipsius illustrissimus* . Incidit 
autem ad tempus paschatis tertiij atque ita, quae inde 
ab hoc Capite tradita l^untur a loanne, referenda sunt 
ad annum muneris Christi vltimum. Scilicet Dominus 
cum ad celebrandum piischa alterum se contuh'sset Hie- 
rosolymas, non diu ibi commoi*atus est , sed discassit e 
ludaeainGalilaeam, atquehic annum integrum trans- 
eg^t dooendo et miracula patrando. Sdegit quoque tum 
ex multitudine discipulorum duodedm, quos emitteret 
in ludaeam ad annunciandum aduentum Messiae. Qui- 
bus reuersis, volebat^se cum iis subtrahere popuU mul- 
titudini, inprimiscum audiuisset, loannem Baptistara 
iUo ipso tempore obtruncatum fiiisse in carcere, Matth^ 
JUV^ 1* m* cumque frequentia hominum, et adue- 
nientium » et abeimtium « esset tanta, vt ne cibi quidem 
capiendi tempus superesset* MoTcVIy 5i* Igitur /lo*' 
^ngio traiecit lesua mare Galilaeae, siue Tiheriadia. 
Etenim hoc mare appellaii solebat modo mare Gali- 
laeae, modo Tiberiadis, quoniam in eius extremo sita 
eratvrbs darissima, quae, quoniam in honorem Ti- 
berii Caesaria siue oondita erat, siue instamnita, Tibe- 



^tias iippeIlalMiiiil% ioaniiea igitur nomimt . tl^ fuX$X^ai^ 
addidil: T^g rififQtii^y vel qnoniam Udc erat ipiniui 
▼sitatuin, veLquoniam indicard volebati in qnamnam 
regionem Dominus in «pecie traiedasety nempe in eam» 
in qna aita erat Yvha Tib€;ria8« Quare necesse non e»^ 
•tatuere, Tnum.hoi-um nomimmi spnrium eese etredot- 
\eve glossatoremi 

Sed iUuc traiicientem populuB 9equitur magna muk^ 
titudtnB^ oUeciua cupidiiaU ^idendi mit^caktj giiok 
ediderai in sanandis aegraiie% Sequebatur. autem po^ 
pulas lacum circumeundo pedibus, ita Tt lesum prae^ 
curreret et cirCa exscendentem oongregaretur. ConfL 
Matth. XTVy ftSi. et Harc. Vly 33. Quem cum videret^ 
monttm conesendii^ ihique* cvm diedpuUs coneeMi^ 
turba manente in loco humiliori, et rei miracula es^ 
apectante, vel do&trtnde eius inhiante. Acddit nempe^ 
vt inatarent diee feeti paechaiesi ludads solennes, a4 
quof religiose celebrandos adird omHea solebant Hiero!^ 
aolymas^ vnde mirum non erat^ vias bmnei repietae 
fuisse magna hominum muidtndine, leeusp conepica^ 
tuB tantampoputivim, adipsumeonfiueniem^ intim» * 
snisericordiae affectu oommotutf, quod essent veluti 
ouium grex, pastore destitutus, iis multa doctrinae sa^^ 
lutaris praecepta tradidit. Sed cum sermo eius pertra* 
heretur paulo longius, disdpuU euni rogant, Vt, qno* 
niam loous desertus esset^ kc dies senesceret^ eoi dtmit^f 
tere velit ad Odemendtam in agris et viois drcumiacenti^*. 
bus dbumy^quo nen essent instrucli.» At lesus disci^ 
pulos ipsos de cibo prosfucere iubet, Jlforci VI^ 54 — 37: 
€t ex Philippo quaerit^ mde coimere poasiHt cibos ctd 
illos satiandos. Quod tamen quaeaiuit^ non quasi hae- 
Sitassety quid esset faciendum^ sed etu^ explorandi 
causa ; ipse iath consitium sibi ceperat. Phllippus/ et«-> 
ai vidisset opera miraculosa bomiui plura, non ign^rus^ 
discipulos tum paratatn habmsse etd commeatum sftum 
et ad iler Histwalytnitiatttmft &eMMi4am sommam du- 



i>4o lo. VI,' 7—0. 

jcmtOTum denHribTQm , qjji nostro tnoi^e e£Bciebant Tir 
ginti qninqne kut trigi&ta imperiales , si denariupi tre« 
mnt quatuor groisos aeqnaase dicamus, et sollicitus, 
qnid ipsis iaciendum eBset^tum , si tota illa. tamma im- 
penderetnr , qnae ne snfficeret quidem satiandis tot ho* 
«inibus^ Philippua ifftxor respondet: etiamsi ducentis 
denariis emamus panes, vix auffecerini, non dicam ad 
aatmrandos islos , sed t^ ve/ exiguam quieque panis por^ 
iionem acdpiat. DiscipnK reliqui qnaerunt, num eos 
j^elit exii^e, et ducentomm denariomm pretio panem 
«oei^ere ad plebem saturandam* lesus vero prius abire 
4B08 iubet ac idderey quot panes supersint. Marc. Vl\ 
36» 57. 58«. Quidam iamen diecipulorum*), jindreae, 
,8imonieP€irifrcUer, monei^ adease iuuenem quendamj 
nuMdifwv iv, qui vendendoa hdbeai panes quinque hor-^ 
deaceoe ei piecee duo^ eed quid hoctantiUum^ ait, ad 
tantam multiiudinem eatiandam! Etenim ro o^niftbw 
^enotat cibum quemcunque, qui cum pane sumitur, in 
^rimis coctum et assatum> in spede vero piscem* Conf* 
4!ap. XXJf 9« 10. Quare Matthaeus, Cap. X/V^ 17. 
Marcus Cap, VI^ 38« et Lucas, Cap. IX^ ij. dvo oxpi^a, 
qnaein hoc nostro loco dicuntur, interpretati sunt: ^vo 
iX&vtg. Nec opus esty ro oy/dgux reddere: pisdculos; 
aitenimt quod pkiisque placet, ro oymQtop esse demi-i 
imtinum vocabulumi cum aliis videatur esae forma 
prodnctaroJ* otpoif, constat tamen^ nomina deminutiua 
aaepissinie habere. apud Graecos vim primitiuornm; 
•Vid» FISCHBJLI Proluee. de vii. Lex^ p^ 356* eqq^ 
Ai leeue mandat dieeipuli$9 earare; pi populue 



*) In Vflrbif ; «fs & t£v ftm&ipiJ!p mvtoS , difficultatem non* 
nuUi puUvunt €S$e, quoniam Philippnt ae^ue atque Andreas 
discipolus lesii fueiit. ' Quare ea ad glossemata referenda 
OBSe censet BV£RWit«rft WAtttiiB^iloHivft , Vit Cel^ 
ia Dist&rm. d& Glotsi$ M T. jfrmeniisia Selwctif § Soholi^ 
yftfchtnfirii in Ubros^ fmosdem N* T^ p. ^ \ 



20. VI, 10— a5. uii 

'discumhat in loco, graminis pleno; (nam erat illic 
gramini$ magna copiaJ) Discipuli nil reaponsant, «im-* 
pliciter obedientes iussis Domini, digerunt popalum in 
certos ordines , ita, vt in singaCs centum' aut quinqua- 
ginta accumberent, velut ad conuiuium. Marc, VI^ 4o. 
Porent* discipuil, paret populus discipulis; tanta erat 
fiducia omnium, in lesu posita! Recubueruntviri nu^l ^ a 
mero circiter^quinque millia, praeter pueros ac mulie- j 7* ^' 
res. MattKXIVy 21. Ipae panes mmit . frangit ^ ety^ ^, a.^ 
fusie precibua, diecipulis porrigit dietribuendo» per . 
omnem multitudinem. Similiter et piacee , paj^titus iu 
partesy tradidit disdpulis^ omnibus dispensandos , ita, 
vt singuli, quantum quisque veUet *) , poasent sumere, 
lam multitudine cibo expleta, iussit VonUnus discif- 
pulos, reliquias cibi coUigere , ne quid interiret , vtque ' 
adderet miracnlo miraculum. CoUegerunt igitur, et, 
quamuis saturatis omnibus ^ supererat tantum reliquia^ 
rum ex quinque panihus hordeaceis^ ex quibus repleri 
posnent cophini duodecim^ Viso tanto miracuio, a 
lesu edito, dixerunt omnes, eum verissime esse patern^ 
venturum in has terrasjt id est^ Messiam pCromissum; 
hunc enim iuteUexerunt sub nomine: nfoqi^g, quo^ 
propterea in sequentibua coinmutatum est cum no- 
mine:^ paiy$Xtve. lesue i^ero^ non ignarus^ agitare H-' 
loSj %ft ipsum per vim regem,creent, poUicentes sibi ab 
ipso annonae copiam, opes, libertatem .et caetera huius 
mundi commoda, rursus.seoessit in (tolitudinem mon^^ 
ianam, isque solus* Yerbum uQns^HY de quocunque 
raptu violento dicitur, etiam sensu bono^ veluti Act* 
VIII, 59. 1. Thess. IV, 17. Apoc. XII, 5. Hic denotat 
violentiam, ex impetu amori* et obseruantiae pro^ 
fectam. 



*) Yerba: qq9p ^9X0*% tVtttSRVs T^ddidlt: to yiel er 
woUte; ftecttcus lecdotieta: ^kls, qoMt est ia •ditionibus 
noiiauUu, xion vero in sodicibui* , 



Suh ifesperam discipuUy ad mare digressi, eon^ 
^cendunt nauem et vrbem Capemaumum tendunt , in 
^lteriori ripa sitam. ingruentibus tenebria, cum ad 
eos nondum penisset lesue, diu tnultumqtte diesidera- 
tus » fluctibus agitatur mare, aestuante pento ihgeniii 
Emensi stadia ad summum viginti quinque » aut <ri* 
ginta, adeoque diiuidiahi parteni itinerij, conspiciuni 
aliquemf aquis inambulantem el nauigium petentem^ 
quem pofitea deihuih iiitellexeruQt fuisse lesum; pehe^ 
menterque expaueecUnt, At ille^ vt voce iam nota et 
familiari metum omnem iis adimeret: ego sum^ inquit^ 
nolite meiuere quicquam, Tum cupide redpiunt iti na^ 
pemy eaque suhito appulit terrtun^ quam petebani. 
Verba: ij^^Aor ia§Mi»j non reddehda sunt: volebaht t6^, 
cipere^ nam vere fecipiebatity vthabcnt reliqui Euan-» 
gelisiae^ aed Vel aimpliciter : recipiebant; Ham verbuni 
^ile^v alii Verbo addi solet plaoxlastice, atque adeo red^t 
undare; vel: magna cum voluptate recipiebant; et-« 
enim hoc quoque sensu vsurpatur verbuni ^ikst» apud 
acriptores graecos ^ vt habuimussupra*. Cap^ V^ 35* 

Sed ad haho naiTationelny omiiinoque lesu» Do-« 
ibtni noatri, potentiam et maiestatem iutelligendam ac^ 
curatin^ s obmpiatmdu3 est J\lattliaeus et Marcus; Et- 
ehim satiata illa multittidine et collectia .reliquiis , Do-* 
tniniis cdmpulit discipulos, abire ad mare et naue coh*^ 
ftceiisa iraiicere, se dimissb pbpulb aeouturum. \fai6 
montem cotisoendit^ precandi cauaa, ibiqtle solus egit 
ibonam partem noctis. Interim dlscipuli, obsecuti Do^ 
hiini iussisy nauigantes in vndis periclitah|ur. Naia 
toiare vvl itigressis^ obortus est ventus aduersus^ et na«^.. 
Vi» intumescentibus fluctibuB hint inde agitabatur. Iir 
hod periculo praesentissimo eos videt Dominus^ cum 
adhuc ^set in continenti. Circa quarlahi tandem noctia 
Vigiliam^ koc est^ sub diluculum^ illis peoe despei*an-* 
tibu^ et iamiam animum desponden^bus , yeiiit lesus^ 
h^n haiie vectuSy sed ambulans supei^ vodaSA Illiy per 



lo. VI, i6— 31. a43 

tenebras videntes quidem ambulantem aliquem, ne^ 
tamen lesum agnoscentes, magis etiam horruerunt, 
rati, spectrum sibi appm^re et praeseus exitium por- 
tendere, atque expauefacti prae metu exrlsmartmt» 
Spedem lesu videbant omneB, neque tamen, lesunn 
esse, credebant. TumDominus non passus est, suo^ 
diutius e.xanimari metU) proti^us roce Qon ignota comr 
^Dauit eos, dicens: estote bono animo, ego sum« nor- 
lite metuere* Sic quem per caliginem videre non pot^- 
rant, indicio vocis agnoscunt, et ad hanc vocem iilico 
iis redditus est animus* Etenim Petrus: Domine^ iii- 
quit, si tu es, iube me per vndas ad te venire* Hie; 
veni) respondet* Et Petrus, nihil cunctatus» nihil me«* 
tuens , deiicit se e nauicula in fluctus , coepitque pro^ , 
perare ad leanm, ambulans et ipse super aquas. Ye- 
rum animaduerso venti impetu , rursus extimuit, iani*- 
que vndispeneobrutnsy exdamat: DominCy seruame 
pereuntem. Statitn lesus, porrecta manu, eum pre;- 
hendit ac suUeuauit , monens tamen eliam de imbecil*- 
lilale siue fiduciae his verbis: o meticulose^ quid dubi- 
tabaSy quare vaciJlabas?' MoXy vt nauem consoendunl^ 
ooosedit tenpestas. lam pauori successii admiratio, 
quod ambulare possetauper aquaa; neque enim propter 
axiimi tarditatem iirteUigdbant satis maiestatem Domini, 
stupentes^. quod soper aquas ambulassety cum aeque > 
prodigiosum esset, qnod modo viderant^ tantulo dbo 
tantam multitpdioem saturare. Reotius sentiebant alii, * 
qui in naiie erant. Nam conspecto prodigio tam admi^ 
rafaili, proddunt ad pedes lesu, eum adorant veneran- 
turque Filiiun Dd verissimttm. 

Et quidui? Num inter omnes, qui haec legerint 
animo, veri amante, posset esse vel vnus aUtjuis, qui 
aliter statQoi^et , nec in his agnosoeret lesu , Domini no- 
•triy maiestatem dininaiii? Prodigium prius edebatur 
non in angulo^ sod in conqpeotu muHcirum mi^ltnnt» qui 
videbant omMs sujui oculia, non pid panes quinque et 



24i io. vi^" liS^iiC 

Suh pe^eram diacipuUy ad mare digressi, co/i4 
tcendunt nauem et vrbem Capemaumum tehdunt , in 
iflteriori ripa sitam, Ingruentibus tenebrie, cum ad 
€08 nondum penisset lesue, diu multumqtte dtoidera- 
tus » fluctibus agitatur mare, aestuante pento ihgeniii 
Emensistadia ad summum viginti quinque^ aut tri-- 
ginta / adeoque dimidiahi partem itineris , conspiciuni 
atiquemf aquis inambulantem el rutuigium petentem^ 
quem postea demum iiitellexeruQt fuisse lesum; pehe* 
menterque expaueecUnt, At ille^ vt voce iam nota et 
iamiliari metum omnem iis adimeret: ego sum, inquit^ 
nolite metuere qidcquam^ Tum cupide redpiunt in na^ 
pemy eaque sidbito appulit terram^ quam petebani» 
Verba: ^&fXop la/?<a^ non reddenda sunt: volebantre*^ 
cipere^ nam vere fecipiebaiit, vihabcnt reliqui Euan-» 
gelisiae; sed Vel simplioiter : redpiebant; Ham verbuni 
^i'X€iv alii Verbo addi solet pleoiiastice, atque adeo red«^ 
undiu*e; vel: magna cum voluptate recipiebantf et-r 
enim hoc quoqae sensu vsurpatur verbum ^dkeip apud 
«criptores graecos 5 vt habuimus supra*. Gap. V^ 35* 

Sed ad hano naiTationem, omiiinoque lesu» Do-« 
Ikiini noatri, pokentiam et maiestatem iutelligendam ac^ 
curatia^^ dbmparandus est MatUtaeus etMarcus. Et- 
ehim satiata illa multittidine et isollectis rdiquiis / Do- 
miniis cdmpulit discipulos, abire ad mare et naue cou* 
6c^sa traiicere , se dimissb pbpulb seouturum* \fait 
montem cotisoetldit^ pirecandi causa, ibiqtle solus egit 
bonam partem nociis. Interiin dlscipuli, obsecuti Do^ 
inini iussis, nauigantes in vndis periclitailtnr* Nam - 
toiare vix iiigressis^ obortus est ventus aduersus^ et na««. 
Vi» intumescentibus fluctibus hint inde agitabatur. Iir 
\vQt periculo praes^utissimo eos videt Dominus^ cum 
adhitc ^et in continenti. Circa quarlaln tandem noctia 
Vigtliam^ hoc est^ sub diluculum, iUis peoe desperan-* 
tibu^ et iamiam animimi desponden^bus , yeuit lesus^ 
tiptijtiaue vectus^ sed ambulaus supei^ vodasi Illiy per 



lo. VI, i6— 31. i43 

tenebras videtites quidem ambulantem aliquem, nec 
tamen lesum agnosoentes, magis etiam horruerunt, 
rati, spectrum aibi appm«re et pi^aeseu^ exJtium por- 
tendere, atque expauefac|i prae metu exdamarant^ 
Speciem leau videbant omnes, neque tamen, lefiunn 
ease, credebant. TumDominus non paMus e9t, suo^ 
diutius exanimari meUi) protinufl roce non ignota comr 
^Uauit eos, dicens: estote bono animo, ego sum, no-- 
lite metuere. Sic quem per caliginem videre non pot^- 
rant, indido vocis agnoscunt, et ad hanc vocem iUico 
iis redditus est animus. Etenim Petrus; Domine, iii- 
^uit, si tu es, iube me per vndas ad te venire. Hie; 
Teni, respondet* Et Petrus, nihil cunctatus, nihil me^ 
tuens, deiicit se e nauicula in fluctus, coepitque pro^ , 
perare ad leanm, ambulans et ipse super aquas. Ve- 
rvun Animadtterso venti impetu, rursus exdmuit, iani- 
que vndis pene obrutns , exdamat : Domine , serua me 
jpereuntem. Statitn lesus, porrecta manu, eum pre;- 
hendit ac subleuauit , monens tamen eliam de imbecii- 
lilale siue fiduciae his verbis: o meticulose, quid dubi- 
tabas, quare vaciiiabas?' Mox, vt nauem conscendunl,^ 
xoosedit tenpestas. lam pauori successii admiratioy 
qnod ambulare posset auper aquas; neque enim propter 
animi tardxtatem inteUigakuEit satis maiestatem Domini^ 
atupentes, qood goper aquas ambulasset^ cum aeque 
prodigioaum easet, qnod modo viderant, tantulo cibo 
tantam muititpdinem saturare. Rectius sentiebant alii, ' 
qui in naue erant. ^am conspecto prodigio tam admi^ 
rafaili^ procidunt ad pedeslesuy eum adorant veneran- 
turque Filiiun Dei verissamum. 

Et quidui? Num inter nmnes, qui haec legerint 
animoy reri amante, posset esse vel vnus aUtjuis, qui 
aliter ^toei^et j nec in his agnosoeret lesu , Domini no- 
•triy maiestatem dhiinaiii? Prodigium pnus edebatur 
non in angulo, sod in conqpeottt muHorum miUiuiity qui 
videbant omatt mu( oculia, non pisi panas quinque et 



244 id. vt, iJ5~4n 

8ubs pi^tes adesse, et tamen eos sufiecisae satUr&iidiii 
bmiiubusy iinii(io vero largam abundantiam esse^ quique 
sid tnum omnes in hJs agnoscebant virtutem dininam, 
ac Dominum profltentur MfessiiEuii promissum diuque 
bxisp^ctatum. In altero lesus videt pericttluin suoruih 
Itbsens^ iisque ^cOutrit, tal^quid non exspectantibus» 
discipidi vident aliqu^m, mari ihallibultmtem ; suspii^ 
cantur spectruxb^ elcperiuhlury lesum esse, reiiqai iu 
naue vident bmnes, vidbnt Pjsltum quoque super aquaa 
incedentetn, vident; n^irajdtur, vim diuinam agnoscunt^ 
&d pedes lebu sieptoiiciunt» Filium Dei vlenerantur^ di-- 
iscipuU Vero tafditatis accusailtur et iiiymtaxlaq, quod 
tam difficulter intelUgant, quis et quantus sit Dominns. 
Tota narradd adeO plana est ac perspicua , de buius ve^ 
ritate vix dubitare possit aliquis^ logitimae ihtei-preta*- 
tibnis peritus^ nec praeconceptarum opinioniun errori<r 
bus irredtus; immb vero eam sine omni dubitatione 
agnouerunt omnes bmnium temporum ihterpretes ^ bX^ 
^ue adeo etiam ^ quod in primis bst notatu dignum ; ip^i 
rei bhiistianae aduersariij vt probari facile posset 
uempldnim magna inultitudine. Etenim eius r^ testiw 
monium iUustre^ quamuis maligno' et cauiUante animo^ 
praebuit Tulianua^ quo quidem religio christiank vix^ 
habuit hostem ; vti specie leniorem j ita re ipsa callidio^ 
rem et capitaiiorenl, cuiusque malitiosa calliditaa et 
odiuni^ diu conceptum^ nuUain non &rtem excogitaui^ 
excogitatamque adhibuit, ad fundamenta doctrinae 
christiande coUabefactanda penitusque euertenda; ia 
igitur inuitus testatus est, fuisse hanc opinionem Chri^ 
stianis tum communem^.quae hic narrdta leguhtur, ver^ 
accidisse* Yerba eius ejdant apud dTEiLlVH oontra 
luUanum Li L P. 5. p* 3i3. edit. ParU* suntque haeex 
^Jftaovg di^ 6 toTg npivfitmi imtuTVw «fti fitMCwf inl tij^ , 
'takiQ^, %ul ti ia&tiovid iiskavvmv, «ar« iSfiHg ^HttSy 
tov q/vffaviv ual tfiv jt^v amig/aofiAfog x. t. L Aeqne hota«- 
bile est testimomum Zrudo/u^ quem^ C0ii4tat^.acurrili 



10. VI, j6— 2i. «45 

aioacHatQ egme hoq, yt doctriiiam chriatianam deridenr 
dam proiwaret et in iocum ludibriumque icoiiuerterety 
iii pirimis autem miracula, iu Scripturia commemorata^ 
et pominatim a lera Qomiuo pati^ata, yanitatia conuin-p 
cerf^ et ri^ui ojponere conaretui:, cum in aliis, tum 
pra^pve in ^uobua dc vera histaria libellia. Etenim 
et hic inter alia Lihr^ IL $, 4. Opp. edit. Scbmiederi^\ 
ToHSk' !• P* ^6o. !^e(§ntj 9e inter nauigandum vidi^.mul- 
to» liQminoiy pec mare |iedibu4 itQU iadentea^ ^qua 
Cctiow facil^ quiaque. videt, maledicentiaaimnm iatum 
]iominrai irridere yQlaisse et in &hu]is ponere mivacu- 
luni Pomini, quo etipae pe^ mare incessit et Petrum 
pedibu9. per mare incederct et ad se yenire ius^it; patet 
tamen etia^i hoQy eu|n narrationem Euangeliftar\im do 
hac r^ prppi^ie.inteUexis^e. , 3imiUs locus extat m fJii^ 
lapseude $• i5. Tom. 2. p, Sii. Igitur yel ipsi rehgjki^ 
nis phri,stii^nae hpste^y iique acuUsMmi et infensissimi> 
eo unpudentiae non sunt prpgressi, vt hoc miraculum 
Chri^ti qcKga^e^, i^ut iu dtthitationem adducere. sustine-^ 
rent, m^ vi ye^ritatis cpacti ingeQuet fassi sunt. Tanta 
^nim ^t yis yeritatisy yt npn ad assensum sui alliciat; 
quamp9tii\s iuui(is ^tiam eit relqctantibus assensum ex-f 
torq^/^ati Inde yepo e^ci^ur n^pessario, huiuamiraculi 
yerit^m his^ric^im tu^p tempPlis tam pertam fuissn 
atque ipduhitft^m^ y^ e%m nemp sioe summa impuden« 
tia n^arf.y aut cUcer^ co.ntr^ «udereu lam si huius 
xiarratiQni^i y^^l^ a^tiquissinGiis temporibus ah omni-'; 
bus y acutissimisque homj^oibus et rjsi christiaQae hosti-r 
bus infensissim?is.4|gnita e^^^ iacUe qui^que iudicare po- 
terit^ grauissime. errare eo^., q^i npstra aetate et sibi 
ipsisy ^X aliis pe^sviaderf cupiant, yerba loaiuuii; <^icw* 

canda ^e in hanc se^teyt^axii; yiflehwt If^nm fon^Rr 
lant^ i^ Uttus pifuris, yfirfos pifure^ sipe a^^. pl^^\ 
yidebant Jeaui^ \q wMp. mttanten^t Ea yerot >^t?^T^« 
tatio phnie repngnait ii^ nqo^o 9o;^u^^!dii\i ^ftque^^t 



a46 . 10. VI, 16 — 25. 

praecipaean praepositione inl, fi^ed Tninersae orationi 
contextae. Etenim qui tandem discipuli poterant con-* 
spicere lesum ad littus maris ambulantemy cum versa- 
rehtur in medio mari, tempore noctumo? Qui et Pe-« 
trui in mari ambulasse dici potuisset ? Et quare admi-;- 
ratione leau omnes capiebantur tanta, vt ad eiuspedea 
se proiicerent et Filiom Dei profiterentur? 

Sed ne populum quidem omnino latuit^ in hac re 
miracalum non vniun editum fuisse. Nam poBtridi^y 
qui substiterant in altero littore maris « quaerebant le- 
sum 9 fiuspicantes , eum adhuc ibi fore ; eciebant enim^ 
nauem nullam Hticfuieae^ praeier vnam^ qua discipuli 
transmiserant, eam autem lesum non conscendiase cum 
diseipuHe^ eed eolos hos abiiese; alii naue venerant 2V- 
heriade in lecum euhdem, ubi pridie coenauerdnt^ Do-^ 
mino preces faciente. Sed cum nfispiam reperirent le" 
sum^ multum quaesitnm ac desideratum , nec^discipu^ 
los eiuSt et ipsi nauigia conscendunt^ traiiciuntque 
Capernaumumy ibi quaesituri lesumt quod illic habe:- 
retdomicilium, et quod disoipulos eotraiecisse scirent. 
Hic trcuis mare cum reperissenty nempe Capemaumi,, 
tl quidem in Synagoga , vt patet ex vers. 69. demiran* 
tes, quomodo huc venisset, cum nuUam nauiculam ad*» 
fuisse scirent j quapotuerit traiicere, quaerunt ex eoi 
magiater^ quando kuc i^nisti? Ex tempore volebant 
ooUigere, quomodo hnc venisset, suspicantes, et hic; 
accidisse rem mirabilem , queipadmodum pridie cibo 
aluerat multitudinem immensam. 

At Dominus nihil respoi^si dedit ad hanc quaestio-* 
nem; poterant hoc ex discipulis cogno^cere, aut ex 
aliisy qtti eius rei t^steis fuerant fide digui. Et bene 
aciebat, hcmiines illos ad ipsum coniluere, non doctri*- 
nam audiandi, sed miracula eius videndi caysa, nec 
percipere horum miracnlorttm veram cousilium, quip- 
pe, quoniam per ea acoeperant commoda terrena, va- 
nam-spem regni terreni indeconcipiebant, non autem 



ip. vt, 2f. a^i »4; 

ad^ddm m eiim ftddnci ae patiel>ai|tnry ui vniuersum ^ 
autem tenebantur cupiditatp rerom huius vitae, nan 
vero salutia aetemae desiderio ^ *plurisque facere sole-* . 
bant corpprib pakfulum , guaiii c^bum illum j ^ine guo 
anima perit in.aetemum. Cuiiis rei pausa grauiter eos 
pbiurgat Dominu^ ac dopet, quaenam hona anie omnia 
Mint quaerenda^. Awy vt loquitur, quinam cibus illia 
potissimum.eii espeiendusj m aermone longe pulcher- 
x4mo ipde a rersu vicesimo sext^ et sequentibus^ ,in qua 
a pane naturali et terresUi, quem iis suppeditauerat, 
pccasionem sumsit, disserendi de pane spiritnali et coe« 
iesti* Est vero hic lopus prae (:aeteris not^bilis ; nam iu 
eo docet Dominus, quaenam ait ratio tenendae sajutis 
aeternaey quid exigat Deue ak pnoquoque, quidfacien-^ 
(fium eit pnicuiquet qui in l^ac atquein altera yita sal* 
imefieri vofyerit 

Ac primum quidem dopet in vniuf rsum, quaerend(n 
* fwee et appetenda hona epirituaiia et coeleetia. L<ocu« 
tus enim est in htnc seiitentiam : prof^cto voe me quae-. 
riti^f non^ quoniam miracula indistis ^ quamquoniam 
comedietis panen% apud me, et satiati eati^. ' Parate 
pobie cibum, non periturunij eed permunentem in aeter^ 
num; hunc largietur vohie Jtlius bominisj qu^em de* 
monUrauU yobis Deue Patpn ¥!acile patet, Dominun^ 
sermonis huius all^orici occ£|siouf m sumsisse a cibo eO| 
quem hominibus istis uuper suppeditauerat, et qualem 
fib eo exspectabant in pbsterum quoque. lam cibus, 
P^watCf \a omnibus linguis tropice ysurpari conslat sic| 
vt denotet bonum aliquod^ quod ^ndem vim habet ad 
animum , quam cibus naturalis habet ad corpus, At- 
qui cibus ns^turalis ^abet yim hanc, yt £Eimem tollat| 
eorpus alat et recreet, vires nouas suppeditet ^t ritai^ 
e^ustentet. Eandem yim habere debet ad finiipuTn pibus^ 
tropice dictus, scilicft vim t<dlendi, quod fipji^Q ^t 
noxium, iniucundpmy iqolestupo^, yicis^in^ svi!>l?i?^i'^' 
strandi, quod ei estsalnbre ft iucundum| ffftqipe^ ^p-z 



a48 lo. Yi, 2$. 57. 

sidem aniim expleadi, vires nouas «appe^Undi, vitam 
conseruandi^ ^^ilarandi, beandi. Eodem trapo vsm 
. eatDominud Cap. IF/^i* et simili, tfers. i4« eiusdem 
Capitis, vtvidimus ad illa loca. Eiusmodi bonum, quod* 
nam m specie sit et intellexerit Dominus^ hoc Jpco y ex 
sequentibus intelligetur. Appellauit auiem b^nc figuaw 
Dominus: gtepovaap ug rop aimvtf, in oppositione ad fiQdi* 
a$p T17V inoXhjndyfiv, Sed figHatg imlXvf/Lipfi est : bonum 
periturnmy caducum, terrenum, cuius vis etsuauitas 
in corpore citb perit, quod fdit, corppris vitam proro- 
gat, sed ad breue i^mpus; at verp pgiioig fuvovat^ eig roV 
' aiSva est: bonum, non periturum, perenne^ susten-^ 
tans vitamsempitemamy bpnum perpetuuin qupml yin^ 
et suauitatem suam, explens pmnia apimi desid^ri^ 
semper, nuUum taedium aS!f^rens, duratm*um in altera 
vita^ nam in ea quoque recreabit et beabit. ^anc /?^(i»7 
awixihetiQYa^c^ai^ hocest: bonum illud sibi compa* 
rar^, desiderare, ei operam dare, vt acquii^as; quem-* 
admodum PhiL 11, 12. iQya^^a^at ztjv atatijQiav est: ^a^^- 
lutem desiderare, quaerere, omnei^que operam impen- 
dere, vt consequaris; apud jPcdaephcUum Cap. 22« «^- 
^«fiff^a» fi^wfia, est : cibum sibi comparare. Hanp fiQdi" 
aiv, hoc bonum dat auidis aeteri^ae vitae, et dare po« 
te^t non nisi d vioQ tov av^fidmv, hoc est, Me^sias, Hunc 
autem Vaier iaijpgaytaev 9 ,id est, confirmauit, seu, com- 
probauit testatomque fecit , eum esse rov vlov rov dv^ 
^giinov, Messiam, eum habere et dare posse cibum per«- 
ennem, bona coelestia et aeterna,, quae salutem affe- 
rant, eum denique, vt est vers, 2^., ab ipso esse mis-* 
aum; eique, tanquam legato suo, dedit literas, lega- 
tionis testes, quibus se probare posset legatnm diuinumy 
'^in Creditiv, ein Beglanbiguxigsschreiben. Quibus ver- 
bis, vt iam chrysostomvs existimauit, HomiL 45. 
in loannemy descripsit Dominus Patrem tanquam eum, 
qui Filio suo documentis euidentibus plenissimam apud 
homines fidem fecit, velut princeps, quilegato suo per 



lo.vi, ?6— 28. ^^ 

litera.<{; sigflioiimiiirasy fid^em conciliat} estqtfe adep r^* 
ic^gif^iv,, i(i^9 quod: unidultf demon^trauit , legi^ 
tioni ^d^m ads^ruxity siue, qiipd C^* V^ S^. dixit Po- 
minu^: ftifimftv^nf nt^l //uoj!^ testatus est, me missum 
esse ab eo y me esse A(essifm. Id vero tesU^tus erfit fa^^ 
ter^ seu testatum fecerat ac defponftfaueirat, vt docuif 
Domimis loco citatp, primum per loa^n^m Baptistam, 
deinde per npdracula, quorum e^endorum ius et fi^cul- 
tatem Pater ei concesserat, denique per vaticiiiia p^o*^ 
phetarum de Mpssia, per quae sigua d^dit, piinime du-r 
bia, e quibus facile quisque lesum , tanquam Messiam^ 
aguoscere posset. Haec erant documenta et testimoniaj 
literae veluti coTpmpndatitiaf , qu^bui et Pat^r legationi 
Filii fidem adstnudt, Filius aufem ea^ proi^auit* 

^t vero ludaei longe abfuerunt, v^ testimonium 
PfLtfis de Filio perciperenty et lesuin tanquam Messian:^ 
agnofcerent; ^d tamen non poterant pon inteUigere, 
Domk|Ufa voluisse ](ipc , vt fiQn terrena commpda, sedl 
boni^ coelestia, ad sal^tem a^umi sp^ctantia^ quaere-f 
rent et ab ipso exspectarent^ Quaerunt igitur, quae^ 
nam taadeifi liae^ bona ^ii^t, et qi|omodo pa. consequi 
possint. Hic enim est sensus quaestionis , quam propo-; 
neba^t Doxpino, versu duodetricesimp :. quidagendun^ 
nobis esif yt faciamus , quae probentur f>eo? siue:' 
gui^ de^ufn Deus q nokie fi^ri pultX Scilicet r« ipyif, 
Bunt facta, seu pptius res; et jjp^fa rov BipZ non sunf 
facta^ quae Deus patrare «iolet, sed: qu^e Dpus praece- 
pit, qiv^e adeo fieri vult. (labet enim lingUa hebraici| 
non ta^tupi, Y^r^P^ etiam graeca, et^ inmultis etiam 
latina mnltos et ^ira^ile^ vsus Genitiuorum , qui dis^ 
crepant a lingua nostr^ loi^gissime et huic accoijampdatf 
sunt exprimendi. Exempla si quiis desiderauerit, ad^^t 
K R E B § II Decreta J^om.pro ludf p. 370. Igitur ra i(fya 
rov Beov sunt facta, a Deo praecepta, eique grata, et 
igYuijfa^tt& ru i^u tov SipVt e$%i patrare eiusmodi fa.cta^ 
Toluntati diuinae cpnuenieAter sfxi^e e^ ag^j^^. 



a5© ' 10. ti, ag. 

lam docet Dominns, qnid sit, qnod'Deo placeat^ 
^nodque ab iia ^otissimum iieri velit* Scilicet : quod 
S)eo placet^ inquit, est hoc, vtcredatU in eum^ quem 
misit. Hic vo i^v manifeste! deqotat rem, quod Graeci 
^icnnt XQfjf^a* etro B^^ifo^ xoy B^oy iiirsus est resy quae 
Deo placet , quam Deus vult , tq ^tXtjfia rov nifjirpwto^ 
fi6'naT(f6g appellauit Dominus versiculo tricesimo octauo 
ft nono. Atque haec res, quam Deus ^nte omnia vo- 
luit olim tempore Christi dhmique tempore, Yultque 
nunc quoque ab omnibus, quaeque ei ^rae caeteris 
grata est et accepta, quaenam demum est? Scilicet 
haec : Tvt^ nunivaf*Tf etg Sv amoTnXiv ixsipog» Hio Ipcus 
Talde nolabilis est prppter duplicem causam. Primun^ 
enim inde intelligi potest, quamnam notionem subiece* 
rit Dominus verbo: Tr^aTettF^y/quod non semper accu- 
rate m^ntique Domini connenienter solet explicari ab- 
interpretibus et Theologis. Scilicet, vt iani vidimu^ 
aliqut^ties, yeluti Cap. /, i3» i5* ///, 16. 36. formula; 
mar^vi^ tis Vv^^opp in vniuersum denotat: lesnm agno-^ 
acere ac suscip^re^ et quidem talem, qualis est, qua* 
lemque se descripsit Iign in vnoquoquelpco videndum 
est, qualemne Dominns se descripserii, atque indo 
eruenda ^t constituenda yera npUo iUius fonnpiae. 
Iplnimuero in hoc loco descripsit se, et primum quidem 
yersicuio vicesimo septimo , tanquam eum, qui det et 
dare possit njv figciaiPj Tf/V liivovaa» iiQ Caipf aimvip/Vj hoc 
^st, vtvidimus, |]|onaperenni^, aetemam felicitatem 
Jargientia. flrgo credere in lesuni denotat: eum^gno^ 
acere et suscipere tanquam talem , qtu dat et dare po- 
fest bona perennia, felicitatem aeternam largientia. 
Porro se descrip^t *eodf m versu tanquam eum , quen^ 
rater obsignauit^ hoc est, cuius legatiqnem auctoritar 
temque certis argumentis qonfirmauit, quem tanquam 
}egatum suum^ Messiam et Seruatprem promissum, 
^emondtrauit Ergo credere in lesum est: eun;i agnon 
fcere et susdpere talem , Quaiem Pater ^^inpnstrauiti 



lo. Ti, 99. l5i 

taiiqiiam legfttum toum, Ho^iam, promissmn Seruav 
lorem. Tiun quoqae descrip^ 46 in boc versiculo tan-« 
qwm talem , cui Pator fidem liaberi rult , ita, vt gra-r 
tum acceptumque $it Patri , si ci fidnm habeas. Ergtf 
eredere in lesum est : eum agnoacere et «uacipere talemi 
cni Pater fidefn haberi yult, iic, vt persuamim tibi ha^ 
beaB , te gratum facere Patri , si talem fidem Chri«ta 
l^raestiteria. Aliie modia se deftcripiit ii| hoc ipso Ca« 
pite y nimirum tanqnam panem ooelestem , de omIo de-^ 
scendeutem, tanquam panem vitae, Titam dantem 
mundoy pere* 1(2« 5S. S5. deiode tf^nquam enm, qui ^oiv 
pus 8uum datuma sit pro yjta hominum^ pere» 5i. de«^ 
niqne tanquam eum y qui neminem perire sinat, qui in 
eum crediderit, sed potius adduoturus ait ad vitam 
aetemam ciredentem qilemcunque; vere.So.eqq, 55. sqg. 
ex qujbue omnibua peculiaiia notio formulae: ereder^ 
in Iefl[um , ^ci potest ac debet, vt videbimus , qiiando 
ad illa loca venerimps. Omnee tamen i^tae descriptip*' ' 
nes conueniunt in eo, vt indic^nt, fermulam: creder4 
in leeum, habere vim hanc, rt denotet: lesum agno^ 
scere et suscipere tanquam salntis humanae anctoreni 
verissimnm et perfectissimTun/ Sematorem mundi vnir 
cum, adeoque ab eo salutem orn^em huius et futuraci 
vitae expetei^ et exspectare. Peinde hic locus nptatti 
dignissimu^ est etiam prppterea , quoniam inde intcdligi 
potesty ac«doceri, qnanti momenti sit , quamque noee»* 
saria cuique homini cbiistiano haec fides in CSiristum» 
Dixit enim Domuras;. rovri.lini ro ii^fop rov SioS, M 
niOTtva^t slg Sff uTU&wXtp huivog* Est igitur haec fidea 
res primiun non humana^ sed plene diuina, quam Pa* 
ter postulat et exigit ab Vnoquoque, qui ads{»rare vult 
ad salutemj^ per Christum partam, deinde re$ ei grani 
et accepta, per quam grati ei fieri possumus atque ac<^ 
Cepti, sahitisque aeterhae patiicipes. 

Id quoque bcne inteUe^Lisse videntur ludaei, ac 
percepisse^ Dominum Ipqui de 90, sequc prpfiteri ^}"^ 



jqui d^e pomt bon^y salutein aeternam afferent^ 
Deuni velle, vtipsi fidem habeant tapqQam legato «uo, . 
^ue hanc fi(}em esAe, qua probipd ppsaint Deo. Modq 
postulant a Domitio doqumefituin , quo demonstret, sci 
eaae talem, qualom ^ easet profea^ius, et Deum veUe^ . 
Tt eum tanquam talem ^e suscipiant^ pp^tulant mi<7 
racuium, et eiutimodi qui^em, cuiu^modi edidiaaet D^u^ 
^d coiifirmfm^lfHU auctoritatem Mo|ii^, Digunt e^iim; . 
quonam$aigno fu probabis^ te a Deo e«se missum , . quo 
ffiao tihi fiden]L hqb^amita?, Qui4 facie^? Haiozea rip^ 
atri cqme4en4um accipiebant manna, in 4esertia r^gio^ , 
pibua; aicut sci^ipium ^at-^ panem <2s cqelo iia dedit ad 
^eacendum, Disserunt in banc ^entontiani : Mosis lega- 
fio diuiui^ cqnfirmata est miraculoy qum panis d^plueret; 
^x aere ; neque enipi t^mere ei credidissent nqstiu ma* 
iores, nisi signum, coelitiis ^ditpm, auctoritatis diui-; 
9ae fid^m ipai^ fecis^qt; eo demum commptus pppuluii 
oblemperauit Mosi; nop aequum est, sipe tali signq 
tibi predere; td ^\ quid potes, fac si(nile, siue etiam 
ntaiiis, et cred^^us tibfi, Igitur piiraculuin efi^gitantj^ 
quasi vidissent nu|lu{n! "Viderant pridie sui^. ipsorum 
oculis mi|;«culutn, euidentissimum diuiuae virtutis ar- 
gumeptuip; pera. ii. aqq. audiueraxit de alio, non mi*^ 
nus iosigiii. l^era, 19. sqq. De^iderant autem xpiracu-» 
Inm non quoduis^ sed maiiu^, quap[i ediderat, cum fa- 
mem sedaret ingenti^ miiltitudinis paucis papibus et^ 
piscibus; miraculum, ei siniile, quod AJ[oses edidit, mi-^ 
. raculum d^, poe|o ; iq eq d^mtupi yolunt agnuscere ^u«; 
Ctoritatis diuinae documehtum, eoqne conspectp cre- 
dere, nqp veri>is eius, sed factis. 

Quibns r.e8pqndet Dqminus I^ao ratiop^ \ verisaim^ 
Hffirnto pobiaj pqnem yere coeleatemMoaen non dedisae^ 
f^ ^r^ coeleatien} panem ^ri yobia a Pjatre meof Tuc 
paniay quem dat peua, de cqelo**est et impertit hu^^ 
i^no generi yitqm. Etenim ad roV Sgvoif, quem Moses 
^CI^i^P. ^^(ur^ Bi^bi^telligendttn^ ea\ fJL sequentibus; 



ioi Vi, 55— 55* iiSS 

A^&Ipov* ilam hic panis non erat r^re boeteati^, iH 
terrenus; nou venerat e coelo^ sed depluebat ex a£re;' 
Deinde Sprog tov ^ov idekn tdsty atquer Sfrogy Sp nuvii^ 
fiov dldiooip, in oppoaitione ad cibum eunEi> quem Moses 
dfedisse dibebbtilK Hic bibus , quem suppeditat Pater^ 
est iht&t^g, vere ooelestis ; nlim e^t^ «ttrd/^a/viuV in toC 
i^QOPOVy non depluit ex aere; sied ptofidscitar a Deo 
ipso^ veiiit de coelo^ non teli^ebus Isst^ sed cbelestis$ 
t^iv ditovi 9 ad^o efiBcax et adubiis, Vt vitam^det, eam^ 
^ue^non cotporum, sed auimaruih^ nt>n tempojr&kniy 
sed aeteniiun; ti^tzM hlg roV uiJipa^ qui hiinc pattem 
comederit; vt est versiculo qninquagesihio obtauo; de«- 
nique Cttif;y iidovg n^ n^ofi^» noii yni poptdo; vt manna 
illud, sed vniuer^o generi huilaano. Quibus omnibus 
docere TbluitDominus, tantom ihteresse inter dbturi, 
"per Mdsen suppeditatum , et eum , quem dare velit Pa^ 
ter, quantum inter corpus etanitnam, vitam teifipora- 
lemet ^Eieternam, terrank et coelum; \^ 

Sed ludafei, non jntelligentes menteHi Dominj; 
immo^adhuc somiliantes cibum terireniitn) petunt, -vt 
ipsis copiam (aciat cibi talis^ qnalem prohiittat, melio- 
xisy quam fuerit Mosaicus^ et petennioris, quam iUe 
dederit populo tantum ad tempus. • Domine, inquiunt, 
da noHs sempirpanem eiusjhodi. 

HacienQs doeueratDomintis invniuerstmiy panem 
coelestem, hoc est, bona coelestia et spiritualia quae^- 
rmda esse atque expetenda. lam ezplieat apertius men- 
tem siiamy ac docet; qualemne panem intc^ligat, intel*- 
ligique velit;. atque ostendit, panerH i4tae esse se ipsurn, 
quatenits bona illa coelestia, ad «alt^tem necessaria ha- 
beat et suppeditet. Atque hoc est altefuntf quod in iioc 
siermone explicanit Domintis. ' Respondet enim hunc ia 
modum : ego ipse sum panie viiae ; adme quisquis pe^ . 
nerit^ non esuriet; in me quisquis credideritf sitiei 
nunquam. Igitwr se ipsum Dominus appeUauit rei' oq^ 
tefr> et quidem noy a^fo» r^^ io^g* eedi quaeritur^ quor 



a54 lo, yi, 35. 

fMn lenM^ et quidiiaiii intellexerit pev hmo dppella- 
tjcmem volueritque intelligi , atque adeo quonam ^ensu 
sU panid viiaei de quo constat non Vnam esse eatodem* 
que aententiam. 

Intei^pretes plerique fere omnes per ror H^kw prae* 
cipiuntintelligmdam e9se<foc/ri/iain/e«u, tftatuuntque, 
Ie«utn eaae panem vitae, quatenua doctrinam veram 
tradidil. Ac sane haec interpretatio probabiUtatem ha- 
^bere videtur primum ab vsu loquendi, deinde vero et- 
iam ab oratione contexta. Ka^n quod ad illum altinet, 
in promtu est, vsitatissimum fuiase optimo cuique scri- 
ptori graeco et latino^ vooabulum cibt traoBferre ad ani- 
miim, atque vsurpare sic, vt denotare vellent in vni- 
yersum rem aliquam > quae habeat vim , animum nu- 
.triendi et recreuidi, in specie vero doctrinafen et sapien- 
tiam» quatenus explet desideria animi, eumque potest 
erudire^ emendare, tranquiilare^ exhilarare. Exem- 
pla ex scriptoribus graecis et latinis magno numero 
congessenmt interpretes, nominatim lahpivs ad 
hunc locum> Ex Scripturis autem lurfsssima sunt loca 
Prou* IXj 5. vbi sapientia jikit: peniu €i edke de pane 
jmo^ et Sir* Xly 5» in qpo Xoco timor Dei^ faoc est, do*- 
ctrina religionis, appeUatur pctnie intelligtatiae et aqua 
eapientiae. Atque ila et DcMiimiis lioc looo ae. appella<- 
Tifset TW «ipr^ir, qoalenus p«r dDctimaiii juam snppe- 
^itat^ quibus.opus estad «nimum nutmndum et rer 
«reandiuu, hoc est, illuminaiiduiii, emendandom, tFan«> 
^uillandiun, ekhilarandttmy beandimi* Deiiide vero 
/eCiam orationis series valde commendat inteipretatio<- 
neai illam. Hapx primum habendi hnfcus sermiNus an«- 
aam praebuerunt homines, desiderantes terretia bono^ 
wjp PifAo^ npf «HoUivftdmjif,.yi est pera. a^. Dominns vero 
WB ivihet appetere n^ fi^mew tijv fUpovom €ig imlp uiti^ 
^toif. Enimuero haec ftipaieig non fuit alm^ nisi doctrina 
Christi^ aliam ne nouerant quidem^ neque adeopotow 
•Siant appetere^ Deinde ry. afg^ adiecta leperiuntur 



J[0. VI, 55i 966 

priaedicata dusitiodi, quae et ip^ m^carie videniuij^ 
Domixittm intellexiAse raam doctriuam. Nam dicituir 
S^g tnQ Ms> vitam dans^ ac talia est doctiina Climt^ 
dum adlicet nouam vitam spiritualem suppeditat^ et 
;idre8 largitur ad cognoscendum, emetadandum, tran'- 
quiUandum $ est Xiyog, dwaiicpog triatu wg ymx^* ^^ ^ 
lacobnS) Cap. /, 21« dvpafA^g SioS iig iMottifiwi, vtPau^ 
lu3 dixit, Hom. /, j6. £Wf;V dtdovg t^ «(Mr^qiy quemad«i 
modum locutus eat Dominus supra, ver^. 55« immQ 
vero ^iifitftu imijg aiwvlov appellatur diserte versicula 
octauo et sexageaiino. Porro hunc a^w qui desiderauit, 
iubetur p$nife ad ChriHum, siue, credere in Okrisfwn; 
Ttrumque autem idem est, denbtatque niM aliud» nisi 
hoc: Christum audire, doctrinam eius «nscipere, im. 
eius disciplinam se tradere. Tum qUoque» qui hoc fe^ 
oerity ei promittitur hoc: ov fni miviiffj, oi fu} difipnmf 
nmiwtt. Sed Bsurire et si^ire dicuntur in omxubus linr 
guis apud scriptores sacros et profanos de iis, qui te* 
nentmr desiderio discendi et doctzinam ^ciuus cogno«» 
acendi, quihabent aures sitientes, vt c i CBRO loquitur^ 
€td Attic. Ili i4« non emirire vero et hm eitire^ quomm 
desiderium est expletum. Hinc 6j&ere didtur^.qui ali- 
cttius dootrina imbuitur sic j vt eam ptobet ; vnde for- 
inula notiasimat docirinam alicmue imbibtre^ Apud 
Sirac. Cap. XXlP^^ ^8* leguntur haec : qui edunt m^ 
meam sapientiam, meam doctrinam^ adhuc e»urieni^ 
^ui hibent me, eitieni adhuc, in dies phira discere cu«* 
pient Apud ludaicos vsitaiissiiDum erat, dicere: Ur 
bere alicuiue aquam , quod significabat : doctrinas ali^r' 
cuius perceptas probare; vt docuit acHoETTaB^ 
Viv ^y in Horie ad hunc locum^ et exemplis e V. T» 
iUustmuit ^iCMKnvts tn CoUeg.Crit. adPs. XFT^ 
XL. et CX. Ad extremum acoedere videtur iittrrpr»^ 
tatio Domini authentica, vermculo qoadragesimo quinto 
et sexagesimo tertio» In iUo enim oratiohem snam il^ 
lusthittitioco tnrpphe^tt: ^Bruni aDm erimtif fiio de» 



s56 10« Yi, 55. 

xnomtrai^ Voloitt praedicttun ihisse olim, forfe, vi in^ 
atliuantur hominea ad vuum omues doctrina euangelii^ 
atque inde argumentatufl e^ sic: quisquis aucUuit aPa^ 
tre ac didicUy U venit ad me. In hoc vero diseitis ver^ 
bis docuit, per roV a^m^ se intellexisse doctrinam «uam; 
Ysus enim est verbis his: za ^iifiUt», S iyui XuXfS vfiir, 
nvivfia iar^ nal £b^ iaup. Quae quidem omtiia inter- 
pretationem illam reddunt profecto valde ptobabilem. 

Est vero etiam interpretatio huius Idci aiia/ eaque 
non mijius problibilis ^ siue Vsum loquendi spectes , siue 
orationis seriem , et, nisi nos omnia fallunt, vnice vera* 
Scilicet per top S(ftaif r^s Ms intelligitur non doctrina 
in specie, sed ingenere bonum saiutarer quodque, ita, 
vt docti*ina non excludatm* qUidem, Aeque tamen Vnice 
-denotetur, sed significentur bona saluiifera in vniuer- 
sum; siue potius inteUigitur is^ qui habet et confert 
hona salutifera, auctor salutis humanae, Cum bonis 
omnibus, quae habet et suppeditat ad tenendam felid* 
tatem. Etenim vocabula aqtoq, fiQoiaig, itemque Lati- 
noriim; panis^ cibus, reliqua, non praecise denotant 
doctrinam^ veritatemy et sapientiaiti , sed, vt vidimus 
aupra, ad vera. 37. in genere bonum quodque, quod 
«nimum tranquiUat» recreat, beatum reddit; quodnam 
vero bonum intelligatur in spede, iudicandum est ex 
vniuscuiusquelodoratione contexta% Sic est in omni-* 
bus linguis etnominatim in vsu loquendi Domini ipsius» 
Etenim Cap. JV^ 54^ dixit, se habere /9po»^a aliquod^ 
quo reCTeetur. lam hoc PQWfttt quodnam erat? Num 
doctrina? Nullo modo$ tiam Tnihi inatar cihi est, in* 
quit, obtempetare praeceptis, me mittentis^ ac perji^ 
eereopust mihidemandatum; quibus sigm'ficare voluit^ 
aibi maximo oblectamento esse, morem gerere volun^ 
lati Patris, eiusque obsequio se non minus exsatiaii^ 
quam cibo. Accedit consuetudo Domini in vniuersum^ 
▼surpandi de se suisque bonis et beneficiis formulas tro- 
picas^ quae non in spede^ sed in genere sunt accipien- 



doe^ siC) Tt Tniaersitatem exprimantj T^Iuti quando 
•e appeUanit aquam vitae^ fontem profluentem in 
pmnem aeternitatem , Oap. IV ^ i4. item , lucem mundi. 
Cap. Vllly 12. reliqua; quae omnia referehda aunt ad 
yniuersum.ambitum beneficiorum Christi. Ergo vsus 
Joquendipermittity vt Sqtqv xrig i^iig accipiamus non in 
0pecie de doctrina, 6e<l in genere de bonis, salutem af- 
ferentibus. Sed in eiusmodi locis consulenda est in pri- 
mis series oradonis ^ ea vero banc interpretationem po- 
atnlat atque adeo exigit. £tem'm r^» nQxijf tribuuntur 
praedicata eiusmodi, quae docent, non de solo beued- 
do doctrinae, «ed de aliis bonis esse sermonem. Pri«* 
mum dicitur J iQxog xJig Coi^g, Sed vocabulum Co)^ 
quando de Ghristo vsui*patur , et quando is dioitur vi- 
tam habere [et vitam dare| et quidem pa^i modo, vt 
Pater, ^eluti Cap^ V, 26, et in hoc Cap. ver$> Sy. tum 
accipiendum est sensu augustissimp , hoc est, eodem^ 
quo Patri tribuitur, Euimuero quando Patri tribuitur 
ij £i»i7^ tum denotat vim facultatemque , vitam et ha^ 
bendi et tribuendi, principiujqi vitae, vim viuificamj 
et quando Pater dicitur habere vitam in se, id non po- 
test non significare, Patrem habere vim potestatemque^ 
vitam tribuendi; vt vidimus ad CaJ),I, 4« ©* ^» 26. 
lam quando Filio tribuitur vita, alio sensu accipi non 
potest, quam eo, quo de Patre vsurpatur, nimirum 
hoc, vt habeat vitam et detvitam. Id autem de do- 
ctrina hoc tali sensu et in taH contextu dici nuUo modo 
potest. Deinde SQTog comparatur vere, 5i. tum patte 
ep, quem Dens comedendum dedit Israelitis per Mosen^ 
et quo eos aluit in locis desertis. Num vero hicce pa- 
nis fuit doctrina Mosaica, et non potiua bonum aliud? 
Porro vers» 35. aQtog dicitur descendisse de coelo. Ic! 
vero de doctrina dicitur nUspiam; de lesu autem ipso, 
tanqUam Filio Dei et auctore salutis , adhiberi colist^t } 
yeluti Cap. ///, i5. etin hoGCap. vers. 58- Tum Do- 
nunus sibi, ta^quam zy S(ff^^tn9 CmSf ti-ibuit^ qutfe ad 

R 



!i5tf to. Vi, 35i 

£locti:i]l&m teferri nuUo modo possunt; vduti' qtianiW 
pefs. 59. dicit: Patet vult, vt, quos mihi dedit, uon 
perire sinam, fled in vitam restituam die mundi ex* 
tremo 5 .quod tepetiit Dominua vere. 4o. 44* 47. 54. De^ 
nique et ad ipsam interpretationem authenticam prouo^ 
care poissumus, Nam Dominua ipse verbis disertis ex^ 
plicauit^ quid sibi voluerit, quando se appeUauit roV 
«f^ror t^g C^VQ, xiimirum tfers. 5i« dixit haec: per pd-- 
nem, a me tribuendum\ intettigo corpua meumj morti 
tradendum pto aatute humqni generie. Igitur quare se 
toV &^Q¥ xng Cmiis appelltiuit? Nam propter doctrinam? 
NuUo modo. Sed propter mortem suam et qtudem 
hactenus, quatenUs per eam felicitatem humanam ac« 
quisiuit^ Deinde pere. 55. corpua meum, inquit, verue 
cibue est » scmguis meue verus potus. Haec autem quid 
demum significant? Nihil aliud, quamhoc: meamors, 
et quicquid mea morte impetraturus sum , is demum 
est verus panis. 'Ergo Dominus est S^rog r^g po^g^ 
quatenus vitam sua morte acquisiuit. Sed addidit etiam 
aliquid amplius^ pera. Sy* scilicet hoc: pt Pater, per*-* 
petuo i^iuens, vitam conferens, jne in lias terras misii^ 
ptque ego per Patrem viuo , vitam habeo vimque viui- 
ficantem, ita quoquSj qui me comedet^ per me i^iuet. 
Yt vitam habeo^ ita vitatn do et dare possum, ita, quis- 
c[uis in me crediderit, vitam aocipiet per me» vitam ha-» 
bebit me auctore et datore* Aliter quidem haec verba 
intelligi ilullo modo possuiit» Dabit autem vitam noii 
modo in hoc, sed etiam in altero saeculo^ vt i^ers* $9« 
4o. 44. 47. 54. diserte docuit 

Dicat vero aliquis, Dominum tamen et ipsum de 
doctrina sua esse locutum ad finem huius sermonis^ 
pers. 63* eique tribuisse vim, vitae cotiferendae. Recte* 
Sed non vnice locutus est de doctrina, verum etiam^ 
vt vidimus^ de morte sua* Et per nr ^fittta quidnam 
demum intellexit? Scilicetr non doctrinam suam vni-. 
Versatii) sed partem eius eam> quammodb tradiderat. 



lo. rxy 55. ^ iSiQ 

Bmiirmii , ae «ssse pamtii vitae, ae traditiwum me vv- 
tam snain ad aahitem genem lcamam; haec ibi sunt rpc 
^fiortu Atqne Iiqc tali sen^a etiam Pai^us accepit to 
^iayfilm ttni X(fi9t9v, RAm* Ij, i6. idque efise dixit ivvn^ 
fup iig amtfi^luv, nempe intellexit non vniueraam doctri- 
nam Christi, sed eiua partem eam> quae exponit de 
gratia Dei, p^ Chriftnm exhibila* 

lam igitur o i^tog t^s Sot^g qui^nain denotat^ ft 
qnatenus leatu e$t panU vitae? Scilicet denoiat auoto^ 
T€m pitae et saluti9$ et Dominus et t panis piiae, non^ 
^patenus doctrinam tradidit, sed quatenu« eat auctcgr 
vitae et fetidtatis humami generis^ afftnYog tiig ifotig, 
princeps salutis^ rt dicitnr Act. III ^ i5. Simu} etiaqi 
patet quatenus sit auator viiae et feUcitatis kumanaej 
quod est valde aotabiie atque ex hoc hx20 euidenter in- 
teUigi potesti ScQioet' anctor Titae ,et felidtatia huma- 
naeesttriplicimodo; jirvni»in quatenua in eo esl ^\ 
principinm ritae, vitam habet et dare potest, vt Pater; 
vera» 5^. dsinde quatenu« vitam «uam posuit ad impe- 
trandam hominibiu Titam et fdicitatem atque per morr 
t«m vitam et felioitatem Hs acquiaiuit; est causa meri- 
toria, vt in Dogmatiqis loqui acdemns, reparator pitaej 
'tmrs. 5i. denique qnatnras dat et confert vitam credexw 
tibus, e«t daior ¥Hae; dat autam et confert non onodo 
per doelrmafo anam^ aed etiam per imperium cuum* 
Vers. Sg, 4o, 44. Sy. 

Sed hanc interpratationem eflhg^tare yidentur Me 
qnentia qnoque. Sdlioet Dominus svbiecit haec : i Ig^ * 
XOftfvog nfog /iSi ov jUf; nssma^, $ud o 7uot^vs»p stgtfU, oi 
HV '^^ minart* Pottukt igitur Dominua ab ynoquor 
qne, qxuia eo Tdkiefit habere anctorem et principetii 
Bahitis, Tt Teniat ad iptum et credat in ipaum. hm in 
)promtu e9t^ hna doaa fonnulaa: venireadlesum^ et:- 
credere in lesum , idem dedarare , quamnia non eodein 
medo eicplitari acJeftnt* Ac ifenire ad lesum t aupra ti- 
dimteS; €af//^j 4o» itenotarex andire leaum^ ab eo 



i^ . io- yt, 55. . 

discef^9 eiQ8'^octrhlani admlttere et stLsdpere, eit» 
disciplinae se tradere. Etcredere in leswn , itidetn aa« 
dittimud ad ver«» 29. huius Gapiti^, dgnificare in vni- 
vermm; lesum agnbscere etsuscipere, et quidem ta«- 
lem, qualis est et quftlem ae descripsiti lam vario modo 
spectari potest. leaos, yel quoad persbnam, vel quoad 
negotium; hoc rursus varium fuit> vel doctoris, vel 
tecoileiliatbri^ , vel regis et dominii Inde oriuntur si- 
'gnificaiione^ variae tqv' credere inlesum. Sed quae- 
rham significatio ei in vnoquoque lo^o sit tribnenda , iu^ 
dicari oportet ex serie et consilib orationis cuiusuia^ 
Enimuero in hoc loco Dominus primum se desoripsit vt 
4i^if Tf]$ CoD^f f quo significari vidimus non doctorenoy 
'St^d salutis auctoren^) et quidem per mortem et omni* 
potentiam suam» Ergo t^ire ad lemm et credere in 
lesUm hoc loco ilihil minua potest significare^ qu^c 
lesum suscipere tanquam auetorem salutis^ quate-' 
nvLS morte suaeam acquisiuit et sua potentia tribi;^it| 
et quidem sus^ipere sic j vt tibi persuasum haheas ^ \e^ 
sum vitam et salutem et pepenafte morte sua, et dare 
potentia sua, vtque adeo ab eo eiusque morte e| poteu'- 
tia vitam et salutem-quaeraa, exflpectes, vnice repetes^ 
saluuA fieii velis per Christnm; sine breuiter, ad lesum 
. venire et in lesum credere hoc loco est: per Christum 
•^aluum fieri veUci Deinde Dominna has ipsas formulaa 
commutauit cum aliis , iiimirum vers. 53. edere corpue 
tt bibere songuinem Ohrieti. Hae antem, vt videbimus 
ad illum locum> non denotant simpUdter : credere^ sed s 
credere in mortem lesu^ tanquam causain vitae^ factam 
ad acquirendam vitam; et dredere bum effectu, sic, vt 
finiotum tnortia Chriati in te transfetas^ ac per et pro-^ 
pter eam vitam et salutem exspecteis« Igitur • istae for** 
mulae alio significatu accipi non poaslint) nisi eo^ quem 
- diximusft 

lam vnieutque^ qui ad ifisum.Vekierit et crediderit 
inipsum^ dedit prouiaijanemlwip^ ev^itfri«ra«yt t^ 



10. VI, 55. Se. 961 

ft^ dkifnS^y %iaMCft9i quoriim mteriyrtMao M in promtu; 
EieDim verha ewurir^ et mtir^ in mviiiUMis lingms im^ 
proprie; vsurpafa kgnntu# , id^ue '^alde elegttnter^ ^<v- 
v% denotent paTtimt in^fere ^aliqua 1«, partim wros 
magno alicuius rei desiderio teneri, vebementflrappBw. 
tere aliquid; atque adeo exprimant duo, prilnum, sen-- 
m» indigehtiae et inoj^iae, deinde' detiderhBn aliimiua 
rei. Exemplnm habniinus Cktp^tfTf i4. et habebimua 
6ap. VIIj 37* Hinc non eiurire^ et r\on skire denotaiit^ 
partim: nuUare indigere^ parlimi nuHam rem daide-« 
sare; exprimuntque ad^o dup, primum veritatem' et; 
magnitudinem , deinde oopiam etabundantiam, si de- 
sidiH«iis alicuius vere el plane est satisfactum, sio, Tt ni-t 
kil h^beat amplius, quoc} desideoret,- aut desiderarepoa^ 
»t , si est opmi ex parte .beatnB.! Igitur hoo loco : hon- 
eeuriei, non mtiet, esfe: indigeUt nutta re, i^d vitam 
beatam necesaikriB, immo vero possidebit.omnia^ es 
quibus vera feiiGitas oaacittkr.; ponro possidebit omm'a 
ri>undanter,. i^a, Tt his penitius acqaiescaty nec qoic^'. 
qnam ampiius desideret; deniqne non ntiei vnquam^ 
est: nullo vnquam tempore indigebit aiiqua re, habebit 
potius semper, et quidem abundantbsime,' quibna de» 
mum opus est . ad fediaitatem per£ectissimam ; Cap^ IK^ 
i4. est: non sitiet in aeiernum, Igitur his verbias non 
eeMsrietf nonsitiei, ecsprimuutuv tria, primum, feIioi«f 
tatismagnitudi), deind^y einsdein oopiaet abundantia, 
deniquSf diutumitas ; ' et Dominns i|oster descripsit se 
tanquam auctorem felicitatis, omnibus^ numeris absolu-^ 
tae, hoo est, primum verissimae et suQUiii^ei fhind^ 
wpiosissimae> denique oonstantissimae» 

Sed adeoieKco^cati erant istQQDom hominum ai|i|ni|. 
wmmque ten«naram.studio occnpati , vt no inlgUi^efMI 
quideni viderenlur aermonem Domini, nedunt ftUm ipi 
haberent; videaiee.non %iidd»ant, audientee nm audie^ 
hant. Quare Dominus pervexit hoo modo 1 MWf vt dUfi 
aliaa^ me videtie^ neque tanw ufihi crediti$% ^a^lua 



2te iro, ,Ti, 57. 

enim docn^nbt G^pmitujni in Synagoga; Audiuerant 
isti JbQmiBes euiiL doceutem , atque adeo de eorum c!im- 
«^9 q^ienentem.; yiderant etiam nuperrime eum patran*. 
tem maiora, quamMoses patrauerat^ ne<|ue tamen eum 
admittebant. 

^ At quimauia isti rc|Hidiarra:t Dominuiii ; tmnen aoa 
defuinros esse dooetplureay qui enm snacipianty aalu- 
t^Biftqae per eum quaerant et consequahtur, v^raioulo' 
triceisimo septimo. Venierdt inquit, ad me Mmesy quos^, 
tfunfue Fater mihi dedii^ et quiequi» penerii ad vmv* 
acdeptissimus mihi erit oarissimusque, Aliaa quoque 
Dominus vsus est formula; quos mihi Pater dedit^ par^ 
tim de ApostoUs^ quos Pater ipsi oonoiliauit discipuloa 
et.futiiroseuaxigelii ministros, Cag. XfTHy 6. ii. 13« 
XVIUj g* partim de omnibua, qui ipaiua dssciplinae ap 
easent tradituri, Patre voknle e£ dirigente;^ Cap* XVJIy 
9. 34. Xy 29. et hocloco., itemqneTarau vndequadra*. 
geMn^. SimulindicauitDominus^ partim, fui^se contr. 
^um Patris benignissimum, vt redimerdL homines , et 
possideret; quare dicuaiturpaca/fttfmDomim, quodpre-? 
tiomagno sibi acquisiuit; partim vero etiam, Palrem 
velfe , . vt in eius disciplinam se tradant omnes , trahere 
quescunque ad ipsum-f vt loquitur vers. 44« atque ei^- 
eere, vt ipsi se dedant etsalutem per ipsum c<msequan- 
tmr« Quando aulem dixit: ftSt^, (quod est prp: nS^f) 
o diiwal ftoi^o naviJQt indicauit liomines omnes^ sine 
discrimine gentis; nec improbabile est^ Dominuin ia 
hoc loco respexisse ad Gentiles quoque, et dicere vo^ 
luisse: accedent ad me^ (de hac formula modo diximua 
ad vers. 35.) meae disaipluuie tradmt. aenon [tadaei tan* 
tBm , sed cniuscunque gentis siht, «ettam a iege Moaaiefli 
alieuiisimi*. lam quiaqois acoeaamit ad-me, ex quacun-^ 
que gcnte, eum ou fttj hsikiXm sj^, noh eiiciam fovaa; 
qni eat modus loquendi satis notus ct p^srelcgans, qw 
indicai*e voluitDorainiis hoc: tal^m luh^tissime exci-* 



lo. vi, 58. 59, a65 

piam in soci^titlem disdpliiiamque meam, i« miU ac- 
ceptLniinw erit probatiasimuAquef 

Nam descendi de coelOf pt exsequerer coruilium wn 
tam meum^ quam potius eiufi, qui me ablegauit* So*- 
}emie fuit pomino, se desciribere pajrtim tauquam eum, 
qui fuerit in ooelo, de coelo d^cenderii et in coelujii 
I*edituru8 4t; Qap. IJI, i3, 3i. Xf^Iy 28« et in hoc 
Cap. pers. 62« quo indicare voluit, quod dociiit loannes, * 
Cap. /, 1. se fuisse apud Deum ante mundi initia et ho-* 
ininemfactum esse; partim vero etiam tanquam lega-^ 
tum, a Patre missuray w iQx^i^^f siue, ror Ifijo^j vt 
loannes eum appellauit, et quidem talem, qui repara-i' 
ret salutem hQminum. Conf.> Cap. V^ 23. sqq* 56» sqq^ 
Inde vero coUigi voluit , se ^ere non suq arbitt*atUy sed 
iussu atque aiictoritate Patius, adeoque sua coxisi^a ppni 
dissidere a consiliis Patiis, sed.esse eadem. Hoc enim 
denotat ro^^/A^fia tqi; nifiyfcemis, Qempe consifium, quo 
Pater Filium misit^ vt Cap. IV^ 34, et Vy 3o. et nomiK xi 
^iXilfia significat: coi)sIlium exsequi; denique 01/ ro ^e* 
IflfAU to ifAOv, aAAa ro ^Htjfia rov nif^tpurfog fn, est: con^ 
^ilium non tam meum» quam poUus P^tns, Conf. CqPn 
VII, 16. 

lam docet Dominus , quodnam sit consilium Patris» 
quo Filium niiserit in has terrad, atque adeo etiam» 
quopam consilio venerit Filius. Idque est iiQtatu longe 
d^pus^imum. Qyodnam igitur? Est v^ro consHium 
Patris, quofnemisit» hoc^ 9t ex omnibus, quos mihi 
deditf perire eu\am neminemj sed omaes susdtem die 
nouissimo. De formula: nav^ didwni ftos i nat^^ 
modp diximus; ad^viers. S^. et hoo loco quidem per eo^ 
quos dedit ei Pater, intelligitur tot4 vniuersitas homar 
num; nam onmes ei dedit redimendps e pernicip^i pmpes 
^ult salnps fieri per Filium. Hlud: ffi| ^jFolfWi^ intelr 
ligendum est permiasiue; npn sinam perirp; exprimit*' 
que, vt fit saepissime in eiusmpdi yerbis, non tantum 
detraction^m incommodi^ sed etiam oollationem cpm'* 



a64 10. vx, 59. 4o. 

mo^iy ad^oqao partim liberationem a pernide, partim 
veix) etiam impertitionem Titae et felicitatis i ■ quod v^l 
ex versiculo sequente potest intelligiy vbi eadem res ex-- 
primitur per partem affirmatiiiam : Jxv t^^^ Uimviw. 
Docet igitur Dominus, consilium Patris, quo Fliium 
suum miserit, fuisse hoc, partim vt homines cmines 
eriperet e* pemicie, partim vt iisdem pararet vitam et 
felicitatem aetemam'; plane vt dixerat supra. Capi III^ 
i6. In specie autem subiecit hoc i apaaTfjaw aM iv Tfj 
iaX^V ^f*^Vf idque repetiit in sequentibus aliquoties, 
i^rs^ 4o. 44« et 54, NonnuUi quidem hoc accipiunt sensu 
improprio et metaphorico dc resuscitatione ad vitam 
spiritualem, seu, moralem', et iaxmtjv ijfiiQa» inter-» 
pretantur de temporibus Messiae et oeconomiae chri^r 
stianae. Sed repugnat haud dubie contextus et vsus lo- 
^uendi. Nam in versiculo sequente , itemque i^r$^ 54. 
'coniuncta leguntur: Ix^bimijw aldviovj et: avaati^am at/- 
xiv zy iaxctTTj ni^tQffi vnde patet, de re futura seimonem 
esse* Deinde iaxtxTOt i^fiiga^ et tax^n^v t£v fjfitQSv di«* 
cnntur quidcm de temporibus N. T* sed 17 iax^n VMQ^ 
«exnper denotat diem muudi extremum, fViitqueDomino 
solehnis appellatio finis rerum humanarum. Ccip. Xlly 
48. Ynde patet, haec verba Domini acoipiendar esse 
haud dubie de suscitatione mortuorum ad vitam aeteiw 
nam in fine saeculi, vt Cap, V^ 21. 28. Bq. et expri- 
mere beneficium Domini, qui ne corpus quidem 
perire sinet, nedum animam. 

Quae res quoniam erat momenti maximi, pro<<* 
pterea Dominus eam repetiit et denuo inculcauit qua* 
dragesimo versiculo: tH^ inquam^ consilium, FairU» 
quo me misit ^vtj quisquiti me, Filium, cognouerii ei 
in me crediderit^ vitam a^ief-nam conaequaiur^ eum 
enim ego ad vitam reuocabo die extremo. . Quod in 
versiculo^ antecedente in vniuersum dixerat Dominusi 
nSv, didiax^' fto^ natnQt id in hoc versu bxpressit ia 
specie et cum conditione: nag, 6 &mq£v %ov vlovnml 



10. VI, io, d65 

nuniv^v *ilg aixiv. Pater TuH, vt homines oKiidno 
omhes salutem consequantur , et quidem per Filium} 
Tult adeo etiam , vt 'omnes inr i^m credant; atque hi, 
quicunque crediderint', salutem consequentnr vere et 
certo* Sunt vero ibrmulae : ^mgup roV vlovt et nujx^viiP 
jtg ttvripjidem significantee 5 vti-aque denotat: lesum 
aghoscere et suscipere, et quidem talem, qualis est et 
qualem se descppsit. Atqni in hoc loco se descripsft 
tanquam Filium Patris, qui de coelo descendit et mis- 
sus ftiit ad hoinines libei*andos e pernicie et beandos, 
Ei*go lesunl agnoscere et suscipere tanquam Filium Dei, 
de coelo missum a Patre ad homines aeruandos et beain- 
doSy idhoc loco est: credere in lesum, Deinde quod 
in' versu antecedente erat : ^»; MoXiaw , id in hoc versi- 
culo est: tx^^ ianjp tnlmwv, Est igitur beneficium Christi 
duples, primum, liberatio a pemicie, allerumy imper-r 
titio yitae et beatitatis; vti*umque parauit, vt diserte 
docm't versiculo quinquageshno primo , dum vitam po-p 
suit pro hominibus. Exptimilur autem per n^V ^coijV 
mtivmv non tantum vita aeterna, sed etiam'l>eatitas hu- 
ius vitae^ vita aetema eaque beatissima. ConE Cap. 
III, 16. Et nfv Cfotjv quidem dixit Dominus, quoniam 
se appellauerat ver^« 35. roV «jprov vfig {«vff^hQc est, au- 
ctorcmvitae, quatenus scilicet et vitam habet , et eam 
promeruit sua morte, tt aUquando dabit. Conf. Cap^ 
V, 26« Vnde quoque subiecit: ji«rf ivatniifsta aviiv iyti 
r^ iifX^ ^^<V?> quod intelligendum ease modo \idi- 
mus de resuscitktione a morte in fine reiomi humana* 
mm. Possunt tamen haec verba accipi duplici modo, 
vel vt exprimant caus^, quare is^ qui crediderit, ha- 
bituras sit vitam aetemam , quoniam scilicet Dominu^ 
eum in vitam restituet, hoo sensux habebit vitam ae- 
ternam; nam ego eum susdtabo; vel vt per priorem 
formulam indicetur vita, quoad animam, per alterani 
vei^o vita quoad corpus , hoc modo 1 yitam coQsequetnr 
qnoa J aTiimam ] et vero etiam quoad eorpus) nam ^( 



• \ 

?W lO, TI, ^— ^3,, 

}»oo aliqntnda in vitam revooabo. laxn ai dicandtun 
esset^ quodnam fu^t conailium Patns, quo muit Fi- 
lium auum in hai» terra^, ntaa statuere possumua aliter, 
quam illud fuiase triplex^ primum, vt liberaret hominea 
a pemicie etinteritu» deindey vtvitam aetemameamque 
beatam iis acquireret^ denique vt hang vitam daret cui- 
que, quiipsumtanquam vitae auctorem agnouerit ac $u- 
aoep^rit* ItaDominus disertU verbis hoc Ipco explanauit 
consilium Pfitris benignissimum in mittendpi suo Filio. 

Atque ita summa loci inde a vers. 26^ est haeos 
quid exigit Deus ab vnoquoque et quid facien-^ 
dum e$t vnicuique^ qui felicitatem cieternafn eonse^ 
qui polufrit? Responsio Domini ad hanc quaestipnem 
esttripartita; primum: quaerenda aunt $t compaianda 
bona spiritualia et coelestia, non fluxa et caduoa, sed 
perpetuaj pers. 27. sqq. deinde: ego is sum, qui habet^' 
conciUat, confert eiusmodi bona^ eaquemaxima, co^ 
piosissima, in aeternum duratufa, adeoque fehcitatem 
maximam, copiosissimam) aeteniam$ per$> 55*0qq. de^ 
nique: ea bona, hanc felicitatem quisquis appetierit, 
quaesiuerity exspectauerit a me, certo consequetur. 
P^ers. 57. $qq. 

Quo sermone Ipdaei vehementer offensi, quem 
volebant regem proclamare»' nunc vt bumili loco na-p» 
tum oontemnunt, atque.yt arrogantein criminantur^ 
non quidem paknir, sed moss^toi^s inier «e» praeser- 
tim I quoniiim dixeratj quod omniuni majpme clebebant 
amplecti, $e esae panem, demieeum de coelo* Etenim 
pffendebantui? non propterea , quoniam se panem vitae 
di;^erat, quam pQtius, quoniam asseuerauerat, sey<^iisse 
de coelo, adeoque habere originem coelestem, cum ta- 
xnen ortum eius bene nosse arbitrarentur* Quid enim^ 
jnquiunt, nonne hic leeua e$t filiue iUe Io$ephif cuiue 
patrem matremque nouimue ? Qui tmdem audet di^ 
pere, $e de coeUe de$cendi$$e ? 

Haec iljii^ iiiter Ae mu^iitaotibusi Pomious, q^em 



10. vj, 4a — 45. «^jc 

, ' ) 

non {ateKjiDt OQgf tation^ homuiuiDy smnoQem «apm.i:^^ 
rem explanaiiit yberiys 4:otifin^iiit<|ue, dipen^; non 
€15^^ 9i«od mM«ile<i> Muicem de ib^ quae dijd; nen^a 
ppt€9t vemre ad me* nui JPatre fiecUntey Patre 4^ce 
et au^ice, qm me mi^U ^o f^cro veuocabo ewn inr 
JSf^ ren/m humanarum in fitanh fy^^t iam in pro^- 
phetie: I» fieo edoeii erunt omf^^i quieqm» igitur au^ 
diuerit a JPatre didif^ritque ,, penipt ad w^, Ac v^t 
bmn Hnvf*^» quemadniQftum. bebrajctim.: ^P^f atque 
iKleo eti^m Utinuvn: trahere^ nmf^ q^4m eonitat yoi-% 
ter viroa dootoa^ vAurpaii m#tapborioe» atque esp^i-v 
«Eierevim iion phyAicam, a^d moralem, ap denotare: 
m parte^ snw trab^e, flee^r^, alUcere^ et quidem Tel 
iuteUectum ad afl«entiendttm , vel ypluQtateni i^d obi 
edieodum, idqye no^ tantum per doc(rinam et insti-( 
tutioiiemy aed etifun per benefieia. Sic quandoPeua, 
lenjpCXfj 3, kiqvitiir licic modo : tf^i te gratia,, hoQ 
nlhiialiud dfnotat^ quam: beaeficiid te allexi ad mei 
exprimitque rationem mitem ei benig^nam, impfUendi 
aUqi^ ed facdendfmi aVquid* Idem exprimitar, 
q^iando Hoe* XJi 4. dixit: tra^i eqe hu^nanie laqueis; 
nai|i laquei humaniaunt, quibus trahi solent hpmiB^^, 
oimirum avles, quibus yoluntaa bnmana allicii potest 
adobediendiim, n<«uiii^tim heqefioi^ ; nam statim ad^ 
diturc duifi poe laqueie gratiae^ Pari modo ygui^^tii 
loguntur haec yerba a sc^ipiQribus gi^aecis et latinia, «i 
quiblie e^^raipla GomQAemoFaimt ii^terprete^» l£Jitu;r 
hoe loco quando Pater diciltur ^raher^ ad le^^m, id. det» 
notat mhil aliud , quam , enm floctere et aWcer^ ad 
mscipiendum lesum. Et.qoomod^ quaesot? SeSVcft 
flectebat Pater et cdlic^ebiat illorum t^mporum homia€»| 
et nominatinl ludaeofl, per argumenta^ ex quibus iiir 
telligere facile quisqiie poterat » leijum ease ppomissu m 
«xspectatuHique Messiam; ciuuamodi ^rgwaenta corn^r 
memorauerat Dominus supra, C^* Fj 53. $qq. nena^ 
tcakimomtaa loaiwis Saptistae, miracti^, ah ip9Q edit%^ 



2SB je^ VI, .45—46. 

et testimonium Seriptiiraram V. T« Eiiumodi argu-» 

iifientisPater trahebat, alliciebat, duoebat*ad' Filium. 

lam ^i Pater ipse ad Klium trahit, efficitury si qui" 

fiusdpiant lesum, id fieri non temere ^^ non oontra vo-r 

Inntatem Patris, sed ad yoluntatem Patri^, atqupadeo 

Patre duce et auspice,' einsque gfaUa singulari. , Ideiu 

repetiit I)ominus in&a^ pers. 65, et quod Patris benefi-* 

cio tribuitf id Cap» XITf 32, sibi vindicauit, dicenas 

^ipTag iXwcto ngis ifiv^utQif. Neque alio oibnsilio prouo-r 

cauit ad loca V. T. qqae reperiuntur les. LIX, i5* et 

ler. XXXI y 35. eq, hx qnibus dicuntur omnes diSawvol 

tav 0€ov, quod est pro: ma xo3 ^eovy itistituti et edocti 

B, Deo ipsoy non ab hominibus; innuere enim voluit ax> 

docere, fidem, quam qtiis ipsi faabeat, non humanam 

^&9e / sed diiiinam , opus et beneficium diuinum , • adeo-« 

que non displic^e Patri, immo roro ei vehementer pla* 

fcere* Quare etiam subiedt haec: aeoedU ad me^ sus-» 

}cipit me quisque y qid Patrem audiuerit, testantem do 

fme, nempe per loannem, per opera mea> et per Scri-? 

jpturas , eique docilem ee praebuerit. De formula: ve^ 

Tiire ad Christumf conferendus est i^«rs. 35. et 37. huiua 

Capitis. . ' 

Locutus erat Dominus de Patre suo, pere. Sa, et 57; 
f^ quo missus esset in has terras*> Id quoniam indigne 
£erebant-Iudaei, dicentes, se tamen probe noese eius 
natruitatem humilem parentesque, propterea docuitDo-r 
iuin^s vers, 46. quemnam Patrem intelligeret, scilicet 
jD,qn adspeotabitem , quei& ludaei se nosse dixerant, sedi 
iriuisibilem , sibi ioognitum, quippe^qui fuerit apud 
ijpsum, antequam venisset in has terras* Patrem^ \n* 
qiuit, nouit nemo^ nin ia^ qui fuiiapud Deum^-hia 
coignitum hahet Patrem. Ita enim fin^mulam: oq^xw 
^tniQu, siue B%9p , intelligendam esse explioandamque^ 
vidimuji supra, ad Cap.I^ i8* nimirumr nosse etpate<* 
f»pere Patrem, et quidem amorem Patris ingentem 
^r|[a hpj^iaes, eiusque cteoretc^ et coiiaiUa sapentisaini^ 



et bcteignissinuc de sainte eforoni, per . Filimii iiiAlaur 
*randa.; atque quae ibi dixit loraiihea de Dpmino, eum 
esae viaif fiOPoyipii, iip Swa iig *or «oibrer t^at! nmtfig, 
itemque pers. i* eum fuiMe. itpog roV ^mV» ea d^aumsit 
haud dubie ex bocipso aermon^ Dotmini» in.quo di^eiv' 
tis yerbis profeasua est, se fui«ae apud Deum> aut^* 
quam in has terras venisset. 

Verum Dominus^. vt intelligeretur dQe dubitatione; 
quis et qualis esset et haberi vellet, cumT se diceret pa«- 
nem vitae^ idem repetiit in sequentibus^ ma^que ex^ 
plicauit et inculcauit. Perrexit . enim p€r$. 4r. et 4& 
hac ratione : confirmo %>6bU y vita aeterna potiturum 
esse quemcunquey qui crediderit in me$ eum enim ego 
panis vitae. Arcte cohaerent duo hi versipuli ; poste* 
r^or continet rationem prioris. lu illo doce.t Dominus s 
per me vitam aeteniam consequi potest quisque; ia 
ho€ rationem i^eddit hanc: eum. egp pania intae^ hoc 
est/ vt ad pere. 35. cKplicauimus : ego sum aucibr vitae 
aetemae^ ac talU-iest) quatemis eam acquisiuit et idat; 
acquisiuit omuibusy dat autem credentibus, hoc esl^ 
'ipsum pro auctore vitae aetei*nae suscipientibus , eam- 
que ab eo expetentibus^ haec enim hoc loco eet signifi- 
catioToi;* n^niiw, vt series.orationis docet. 

Et quoniam ludaei .pere. 3n laudauemnt cibum 
eumy quem cctmedendum acceperint eorum maiores in 
regionibus desertis, propterea comparationem institui^ 
Dominus iuter cibum illum» et eum, quem ipse suppe- 
ditet. Ille vitam corporis sustentauit ad breue tempus^ 
hic vero.vitam aetemam praestaU Nam maiorea tfe^ 
etri, inquity quamuis comederunt manna in deeertie 
locief Urnien mertui eunt, quotquot comederunt^ huna 
panem i^ero, de ooelo mieaum^ quiaquie comederit, pon 
morietur^ consequetur potjlus vitam aeterpam. • Hoc 
enim simul exprimitur per verba: ^^ imcH^ai^, vtfit 
Mepiasime in eiusmodi enunciationijb^s et negantibus et 
.affinoaAtibUii yt in praecedente |^ lx*f M^ mmm , «i- 



370 io. VI, 49— 5i. 

teHlexpritnitar Iioc: nonpeiibit. Vnde patet, duplex 
ImMdficittm aoceptiuii referendujn esse Domino rationa 
Titae futorae, primimi, vt ne pereiint homines in morte, 
eed aliquando amorte liberentur, alterum, vtvitana 
aetemam consequantnr. Quo benefido qui potiri vo* 
laerit, enm oportet ^^tyftr i% rotSrov toi; a^ot;. Haec 
formula aequipollet superioribua ¥er$* 55. S^itt^uk nfQg 
■jft^oour et nuniiHv #iV 'Itjcnvv • iiam idem iis praedica- 
tum triburtur, sciKcet non perire, sed vltam aeternam 
liabere, pers. 4o. 47. ei 5i. Ekiimuero Dominus se ap- 
pellauit roV igrop rtig imri^^ quatenus est auctor vitae 
cteternae, hoc est^ eius reparator etdator, vt vidimus 
ad vera. 55k trgo q^ttysh 4k tovtov rov Spvov est: lesum 
fiuscipere tanquam i^op r^g Cotfj^t vitae aetemae aucto*-- 
Tem, humani generis sospitatorem, et quidem sic, vt 
illud suscipere tibi fiat sahitare. 

Eadem fomula vsus est Dominus persu 5u expUca'- 
vitque simul verbis propriis, quod supra verbis meta^ 
phoricis dixerat , cum se appellaret pauem vitae. Sgo 
tnimj inquit, eum pania, largiens vitam aeternanf, 
'de coelo demisaue^ Iiunc panem quisquis coniederii^ 
consequeiur iniam aeternam; hic autempanii^ quetfk 
ego tribuo , corpus meum est, quod tradam pro pita ge*' 
^ris humani. Hic qui supra, pers. 55. et 48. diceba- 
tur SfiTog rng iiong, appeUatur S(ftog i to^» quod est 
pro: CfoonouSp, id est, ibatjv ttioOt ^ vitam tiHibuens, vt 
S6»(f CfSvf Cap. If^y 10. et deuotat auctanan viiae, et 
quidem auctorem vitae talem, qui eam eonfert et morte 
ttktL acquisitdt. Hoc vhimum^ scificet iesnm esse aucto^ 
rem vitae talem, qui eam acquisiuerit sua morte, eui^» 
denter docet interpretaticr authentica et diserta Domini 
in verbis sequentibus: m2 o Sptog di^ Sviyd idam, 4 
oapi fiov itnlv^ ^y iffi dtiffm vnig ttjg toS uoofiov £ftf?C* 
Ergo a Sftog est ij eSpf, hbc "tst , corpus CfarMiy (et^ 
enim vocabulum eixpnog, vt Hebraeorum ^:i , didtut 
(>io CQtfQtt} } veMttt non eurpus Xihtisu smiplieliery 



lo. VI', Su 571 

sed: ^y iftS (loNrtv, scOicet fig ^AuMfl eoTptis Christi, 
morti tradendam, siue^ qnod idem est, mors Christi 
truenta, Hoc corpus tradidit, hanc mortem oppetiit 
vni^ xtjg roiJ noafiov C^^C* Praepositiontfm vni^ vsurpari 
constat sic, vt denotet: pro, seu: vice alicuius, non 
modo apud scriptores sacros, veluti, Mom. V^ 6* 7. 8, 
XIV^ i5fc i. Cor. 7, i5. 2. Cor. V, i5. reliqua, sed et- 
iam prbfanos, e quibus exempla congessit lampits 
ad hunc locum» et nominatim etiam formulae: mori 
vniif Tipog, 'pto aliquo, alicuius vice* Ynde quando 
Dominus dicitur corpus saum dedisse, seu mortem sub- 
iisse vfti0 x&w iv^Qmnmv, siguificat : eum mortuum eas» 
pro hominibus, loco hominum; quam didmiis mortem 
Christi vicariam; et hoc loco nominatim dixit, se cor- 
pus suum dare, mortem oppetere vniQ ttjg xov noapiov 
t^n^* quod non potest aliud quid significare, quam hoc t 
ad impettandam vitajti humano generi. Igitur causa 
vitae hominum est mors Christi, et vita hominum ef« 
fectus moi^ Christi, atque Christus est aifxog x^g Mg, 
quatenus sUa morte vitam impetrauit. , lam ^ayetv /» 
tovxov xov Sfxov, siue, top agxow tijg im^g, fadle qui^que 
concesserit, denotare: cred^e in Christum $ nequeta- 
men, quod est bene tenendum, -simpliciter significats 
credere, sed cum determinatione, nimirumt credere 
in lesum tanquam auctorem vitae hominum, seu, cre<* 
dere, lesum mortuum esse vni^ xfjg xov noafiov Cu^g, ad 
acquirendam hominibus vitamj et quidem credere cum 
effectu, vt haec fides tibi vtilis sit, vt in Christo ponaa 
Spem vitae futurae, eamque ab eo repetas et exspecteSj^ 
Vtque inde fructumpercipiasspei^ laetitiae^ tranquiUi- 
tatis, atque aliquando vitam aeternam ipsam consequa* 
ris. Hir^ igitur disertis verbis declarauitDominus^ quod«- 
nam esset consilium mortis suae, quinam easent eius 
fiructus. lam fiructus mortis Christi varii esse poterant^ 
variique commemorantur j erat in ea exempium pa« 
tientiae plan« earigpiium » itemque amerii trga homineii 



ajj lo. VI i 5il 

elusdenique suxnmi , qui etiam cum damno suo aliis in* 
seruire studet^ in primis etiam indtamentum sanclitatis 
grauissimum* Sed ex his fructibus in lioc loco nullus 
commemoratur; commemoratur autem alius, isque 
vnus^ saltem primarius , adlicetCun ^lMftog, quam sua 
morte hominibus impetrauit* Vnde et illud patet, quae- 
nam sit vera notio fidei salutaris } scilicet ea , cum no* 
bis persuasum est, lesum sua roorte acquisiuisse homi* 
nibus vitam aetei*nam, hancque vitam ab eo tanquam 
auctore expetimus et exspectamus. 

Sed mirum videri potest, Dominum in tradendo 
hoc capite doctrinae priroario de consilio et causa mor- 
tis suae, itemque de modo salutis tenendae, vsum fuisse 
dictione tropica, quae nobis aeque dura et intellectu 
difficilis videtur esse, ac fuit olim ipsum audientibus* 
Fecit autem consilio sapientissimo , partim vt excilaret 
audientmm ingenia et ad vlteriorem cognitionem allice— 
ret ac praepararet, partim^ vt imbecillitati aniraorum 
inseruiret, propriorum verborum perspicuitatem^ tum 
nec permittenti , nec capienti* Kon ignorabat, ludaeos 
illo tetnpore horum sei-nlonum vim non intelligerey nec 
intelligereposse; neque tamen etiam Hesciebat^ futu«- 
rum essCy vt haec semina doctrinae, mysterii aliquid 
habentis^ condita in ailimis bonis et sinceris, enasoan- 
tur olim et fructum copiosum proferant. Verbis pix)- 
priis et perspicuis vti in hac re apud illos homines Do- 
minus nec poterat, quippe qui occupati erant opinioni- 
bus praeconceptisy et nihil minus augurabantur, quam 
hoCy Messiam moriturura esse pro redimenda totius 
mundi vita, nec debebat, quoniam diuinae sapientiae 
placuit, vt mors Domini accideret interuentu ludaeo- 
rum. Res ipsa interdum postulat sermonem paulo ob- 
acuriorem , si est ita comparata y vt eam sUentio prae* 
tenre nullo modo possis, neque iamen etiam perspicue 
explicare. In vniuersUm Dominus hic iocutus est de 
rebus futods, vt vatesj iu vaticiniis autem non exspe« 



lo. VI, 5a — 54. ' 273 

.ctatnr perspicuitas omnimoda, ^ed tanta, quanta opus 
est, ad intelligendum eorum sensum , quando euentum 
liabueiint. Atque binc intelligi potest, quai*e Dominus 
in sequentibus mentem suam non explicauerit verbis 
propriis et perflp\cui^, nec ad obiectionem ludaeorum 
aliquid responsi dederit, immo potius uouotropo, eo- 
que duriori vsus fuerit. 

Scilicet inuilauerat Dominus omnes ad comeden- 
dum panem vitae ^ qui consequi voluerint vitam aeter- 
nam; dixerat adeo^ camem suam esse hunc panem. 
Haec absurds^ videbantur iltis, et, cum non auderent 
expetere sibi a Domino explicationem, orta est inter 
ipsos opinionum dissensio,' aliis aliter sermonem Domini 
explicantibus. Disceptabani inter se » qui fieri posset, 
vtbomo daret carnem stiam aliis edendam, sic, vt ea 
sulficeret omnibus ad tenendam vitam aetemam. Qua- 
modo hicy inquiunt, potest nobis carnem suam come^ 
dendam praebere? Quomodo. vescemur bominis yii^ 
came? 

Dominnsy non ignarus, de qua re disceptarent^ 
ad hanc eorum vei dubitationemy vel ohiectionem, nihil 
respondit, sed quod ilii iiidicabant jesse absurdum et 
idvpawpf id nunc docet eaae necessarium. Cbhfirmo 
wbis SMctissirhe t nisi edaiis carnem fiUi hominis^ 
eiusque sanguinem bibatis, non habebitis ifitam in po- 
bis; nam is tantum, qui carnem meam ederit, meum- 
que sanguinem biberit, consequetur vitcun aeternam; 
hunc ego suscitabo die extremo. lam hic habemus mo^ 
dum loquendi notabilem : edere cafnem et bibere san^ 
guinem Cfiristi^ , qui liaud dubie aequipollet ei, quo 
vsus erat Dominus, vers^ 5i. nempe: cpmedere panem^ 
siue, lesum comedere, tanquam panem viiae; nam 
vtrique eadem vis tribuitur, scilicet: /ui? mo&avfi,'Cii* 
aiTa$ si^ Top uimpa, et: ^XH^fjv aidvKi». Sed in expli- 
cando illo modo loquendi valde dissentiunt interpretes. 
Plerique tamen statuunt, Dominum per carnem et san-^ 

S • 



gidnemsuumjHBtie^ vtper o^oy r»/? £a)»;^, intellexisse^ 
ddctrinam suam, eamqne ^c appellaue propterea, qno- 
uiam morle sua eam confirmauerity adeoque aenaum 
• fomulae: ederecarnem et bibere stmguinem ChrisH^ 
^sse hunc: rasci|>ei*b doctrinam Cliriati, Ac^ vt eaiii 
prbbies eiqii^ iliorena gera^. Pi-ouocatit ad rsum Ib- 
quendi scriptorum profanorum ^^ qui ysi fuerint Terbis 
edere tl liWefe de ed , qui imbuitur alicnius doctrina^ 
vt eam su^cipiat et ^robet. Atque id quidem vwissi-^ 
^inum est, scriplore^ gi*aecos et latitaos vsui^passe verba: 
edere et bibirey hbc significatu; eos vero hoe tali modo 
vsos fuisse formiilis t edere carnem et bibere eanguinerh 
alicutuej id doceri potest ne vno quidem exemplo^ 
Ist&e femiuiJEie plane inauditae fuerunt scriptoribus 
oinnibiiSy (H tanium vni Domino propiiae^ quare adeo 
ad illorum loqueiidi consuetudjiiem prouocari nullo 
tnodb potest. Neque id reete se habet^ quod dicunt in^ 
lerpretes, Chi^istum iuortuum esse ad cbhfirmajadai^ 
4octrinae suae veritatem , ac propterea hanc ipsam do* 
ictrinam appeftasse carneni suam et sauguihem ^uum* 
*jfn Scripturis lieque Chiistus ipse, nequte vllus Aposto- 
loriim vspl£n dixit, lesuin mortuum e3se doctiinae. 
suae confirmahdae causa, iiec ditiere potuerulity quo^ 
Viiam in morte alicuitis noii est, net eakt potest ai^^ 
menium pro veritate doctriiiae ipsiiis. Vnde efi^citut, 
I)ominum per cdrnem auam et eaHguin^m auuht iiitel* 
ligere he qiddem potuisse dbcti:inam suam» Intellexit 
autem haud dubie , intelligique voluit morteHi suam 
violentam; et per formulam: edere carnem et bibere 
eanguinem eiusy significauit nihil aliud, quam hoc: 
credere in morteni fpsrisj neque tamen in ^uersum^ 
sed ciim determinatione, quam docet oratio cdnfexta^ 
scHicet credere, primum, lesum corpus suum dedisse 
et sanguinem profudisse, siuey se ipsum tradidisse morti 
ad obtinendam humano generi vitam aeternam, deinde^ 
quemque^ adeoque etiam ie^ per et prbpter Kahc xhor- 



.ioj t», «y. Jib V375 

ftem iritem aetmuutn oeiueqiii pone> .dfliffftie |iC) tI in 
Cabrifto eamqoe motte pooos speih TiCae aelerBae , juar^ 
que ab ea Ecpetas et ex^pectea^ «itque asleo luiee fides 
tibi MlubriS) habeaaque ab> ea vaum et fruGttan «1 
omnem aeteniitatem« YmrpaMlae autem hniu«/fiir- 
mulae auMm Domino pra^buit dubitiitio itfdaebrum^ 
4^a^ 5). » quomodo pOAaik oamem auam eomedeitdi^ 
praebere $ eaque y$t^ eit sapientiasimo «^OMiliO) partiia 
vf e^pticai^t^ qind tibi voluiaiet, cum sedioeretpamnn 
vitaei, nempe ae e«ie auctorem aalutit hiOttanaey et qm^ 
modo futurus oMet hnmanae ialntia auetor, nimil^ 
tradendo corpore $no in mortem et pro&mdendo «lUi- 
gniike ano, adeoque, vt^eiitus docuit, morteTiolema 
in crace^ de qtta toii^ et ad illos hominee> nou potevat 
Bon loqni tfeMj^nrMs^ partim vt indiiftarety quomodo 
et quatenw mo» sua esaet et eMe poBMt saiuiaiis^ ^ue 
dlAis vitalia^ iratrimentum» vitam dans. {«empe noh 
aUo modoy qntem vt aoeipfamua et iii wom ^dbum 
ectettertamUy hoc eit, vt mcirtem ChriAl fide ample* 
cfamuri vt aobu salutarb fiat^ eaque vtamur uo, vt 
pa^^cipei reddamm: botKMm^ ill4 meMn partortun. 
.YtiiAftup autMn mdrte Cterfwi^ ei credimut, eam eese 
«auvam vitae et tafaitiB hutnani^ ^ «eam ta Pat^ decx^tian 
et aClimtto Mttel^tain te&gke ad impetrandam Imaiano 
generi vitam etteliitem^ «tq^o #b hae m<M» mltttem 
•humanam ptedeM^ Mfi^pfet^iMl^^ M«e,. vtqne adeoet 
laOB ab iata iliort6 aaiut^ ito^tip^ rc^einmu»^ eac^e* 
'^leH^iia «0 tasidem aedpiamusi Tt dbus #t pbiuymla 
demnm prodest, cuxn ediiur, bibitur et boneoq«dttil'; 
Ha et Mirpue it VM^ Chliski ^n p5teflt ptodt^, nisi 
iMV9umiibi«Mli^liiiUinQ^. YVtde f^t^ »apm^;^e 
movte^aoiitiiMMtdtia, n 1^^ $oktB^ Sa DegmiMi* 
da^ iM«0rddlJbcJMeclkpi^atiai0 dkpnt pridbiitfhiia et fie- 
ceaiaMMi) <M^Ua)^ dici ^liA>) 'a« iiM>tf€eia Gbi^ 

'^iAtatfs «kiiliitt^Meeesaariam. Oevei«ie< %< Itoff^ aiW- 

S 2 



2;6 m* Tt, .55-ri5* 

' y«ta» JC9I i^c» i{i«Rr0i2Q^»4nkfif r^. iff%arti.nfi^tfk ^^ixukmii'^ 

»«r4w Sg^et 4o* Dacetnta^ DoflMow, a^ oooiferre V*- 

tain ei beatibtieiii ntm modo .animarum^ ^ed ,eti«m oor-^ 

ijporvatHi ad^eoqiie aeeaae ocluaam metHdrioin vitae ait£H 

•riils^ et:qaQad>amiriaw^ et ^uoad ccgrpiis.. . . ^ 

: : Caibtc^umiioii toiplias videt^r €a«6 dnbitatio A|>«4 

itiostrds, neo apud virnm dpctim eaae poieet» iJTL hoc l0<y> 

i Dominpon naUo>mddQ respexisae ad.. ritum sacrae coe- 

i;iiae, neque adeojpcutum e^se^ d0 nJanducaAione sacira- 

.'■oentali^ vt.8oleiii«is loqui in Dc^^^i^^ «ed spiritiiidic 

!:Esi«nim.totU4 loeua lUlegoricusi quare^nec hic acci^i 

-aliter IpoJMu : Deinde. iUb tempore sacra cooia mnivafi 

>:eral inittituta^ de qUa si locutus /'uisset Dominua^ d^ 

lostsae videre^^w^^q^d audientes auUp. ix^>do inteltigei;e 

.{^fcoissisnt V w av^picwi quidemk D:e^ue haqc rem 

t^dixit esae Mcessit^tia. maxtmtte ^ ^ vt^ qni vol^iit aetei> 

r.pam'vit^ cpnsdqui, cerpus ipatu^edatt et bibatjutn^ 

i^uinem^. quodiie.fieri timt quidem potuisset> d de ym 

saprae cbena# esiet intelUgendum ; neqUe in vgiueitaum 

isacntecoeilaja vsus, quamuia salUberriiSaus^ estnoeessi- 

.tatis eiusmo^ii « vt Hrnice eit pet ae ai^Aatus^ vitaai 

f aetecnam,<liQncitie)> ^iu^qUe priuatipr dfUnneL . AtqUe 

f et« iUttd vnm^ nvidw aatia ooiistet^ ..dpptorea ecdeai^ 

Vetecis buiKoiopainrde:aacrik i^ei^ pr^iiKj^.noki iUteUe- 

laiaso^ neo».»p]|i4a*^y «pd» j^^TAvai^ei^aJit^m^ iQoaque 

1 eruftitissimpa, h^ jecia^e: t;aj4i|m^pfr;.f^pinmo<|lMi(>-* 

.nfm^ , pra ips^rp^. cpnauetudin^se ^\m eund^qne 

, jQCum.inteypi:eja|]^di frt gfanpn^fi^^. et n^Oii^fiftmi W»ul 

;Wy#tfce.etril^9rJe0nf ,-. •. ..;,'. .,)..• \- 

i P ^ Sed Dpnnnus s^bifdt qugQue pgr^. .55. hae« i « 0040 

«jlm«a f«nia fi*^*a^!wV»a«wa,i|^ Ywina 

icibiwtLCAllnftotf/^l^w^iir «^^iiiM^)aii|«my 

a^peU4«ei}at»:]>Qi¥i)B!^\ i»^s^ SaO; d«ktiiP.^ppoaitk»e 

icibij.quem pUm. df dift ,Mp(esti ^ia^m^u;! ei^tciboa 

Qorporeusj, .vit^mt^^^n^ivi pn^ay$a}^;^o|irpateMSv.QWi 

qui euni cO!ftoed^]itlit^^l»o]:tiii:aiMit.5n}XMil^ iUe^feBtMP ' 



Jiabet vim ooelMtem/>t \^aiii lidafeit Te^enti/^Ala-*' 
demqueaeterniuiiy «dtqt»e pi*o|>terea ▼«rtt.s ribus, quia 
vere largitnr aeternam vdtam, {ikiiif^ Mbt)^ ti^ x^><)'. ' 

QuareperrejutDominiiihocmodb: meamcarnmi 
qm ederii, &mguuikm- mew^ qmtfibenf^ ia-mihi erit 
coniunctiaaimusy piegoilK* FVxiAUla: wumet in nie etr 
€ga in q^JD^frequetis ftii«se videtur DeioaaiiOji eamquo 
wirpauit in pnmis de:dirapa]u« tanqaam futnris itii-*' 
Bistris euangelii} voluitqua per.eam eaqsrimere coniuuH 
ctionem inter se et illos ardiasimam et eonstantissimam; 
eap. XlVy »• XJr, 2* 4. $qq. XFH, 2i, 25. Hoc loca 
ea V8U3 ast de* ditciplinae tuae alnmuis onmibus. • Et*^ 
«nim fUviw eV t^l m vniuerram denotat : addictu^n esM^ 
aHcui deditumque mu^iis ciBctisy et ^dem constauter^ 
Igitur lesus manet iu ^y qni camem^ eius •edit et nsa^' 
guinembihit, (vid^ veve^ 53. ay.Xduui.eamamat, tunat^' 
vegit, tuetur^ libecat) omni: bonbnuD genere onttit, 
l^t, in liac vita, im aHera vita^ in.actermtalHMn «nmettiy 
ialis vero maMt in leeiu^ dum 'stocqpit eipft^taliqueftii' 
aaluti^ auctorem^ dootriuae eius' conuenienter credit,' 
jtentUy ei viuit, ei moritur ,' dc per eum beatua est iiv 
bac vita et iui aU^ra. Ta|i moda ihanet ia • lesu , et lo^ 
«us in eo« > . ^ 

V% piuitPaiery^ qm mint me » vtque ego perPa^ 
tretnpiuof, itariuet per me^ me cQmedens. Pator est 
di^xhnc^e^fK^ %% mpra Cap« f^, 26. dixerati «m^'^ j]f«* ^ 
jtauvn iw unm^, vilam habet ei tribuit, est prinoipali» 
£000 omuia viUi^^per Patx^e^L vitpunhabet Filiua, siue,. 
vt eot loco ciUitp-: 'Umnt. t^ vi^ ^^ h^^ ^^ iavn^, fihxui' 
apcepit lifitatti^a PaUpQ. et dare potest vitam altis^ liior^ 
tujis etiaia in vitmn •mocaire) veni« 2&-^9» Sed^quam 
oerto.Pateir habet vitavk et FiUo dedit » vt vitam habevet 
aliisque of>v£mo ponset; 'ttuiL certQ quisquft^ mc come*. 
dens, vilm lu^tiehit^ .etqujd<m jt^i^fH^i per.Christnixi 
autem habebit vUtaOf primiitti quatmtfViGhrislii» acqui** 
siuitrivitiiti|fliiai9«rt<l^ dcm4e y ^irp fiUna v^^temM vi^ 



27& lOi VI, S^^fh^ 

tamdat» Mnsqifee pdrpetiiaiti^ dat autoni ia i^ortei in 
resufcitatioiie Bfiortuonmi, in altero aaeculo aine fiae) 
et vitam habebit cooiedeiii ChwtuiHy qnatenuj Credity 
QMnUtum acquiaiuiMe.vitam moxte aua et datorum esse, 
eamque adeo a Chriato ezapectat.' De fomula: l0$um\ 
O0^neclere,, ad ver«.. S14 0t 55. vidimua* 

Ad ej^traaxum vt inteUigeretur tandcm^ quemnam 
et ^ui^em cibum indigiUiret, snbieGtt yersioulo quin«* 
qiiafieaimo ocl4Uo haec: .panis igiiur, qui e cbelo de^ 
ac^ndUf non e$i eiuemodi^ ctdumodifuitfnanna^ qaod^ 
quamuie comederunt maiqres ^^eetri^ tamen mortui 
euMt, jxon eat fp^eQtQQ., non eapu$moQ, non figSeig «noA- ' 
i^i^M vt eat vera. 37. , non cibus terrenus et tempora* 
riua, aed esteiuamodi^ W» qui eum comederitj viMsai 
in astermi^m^ yilam aetemam habeat; est eibua perpe-< 
tuus et aeternua, fioimQ,. fuvovca iiir Giaijp aiwiap, praia-' 
staj^a adeo vitam aetemam; aam leBus ipte eat perpe- 
Uma et aetamua, in aelemum i^ficax ad «alotem hur^ 
mAnam, et praestabit vitam £dicit£(temqtie perpetuam 
^t aeternam* Be boc cibo igitur qui comederit, hoc 
^ij qui me tanquam felicitatis omnis auctorem et 
du^m ansoqperit et habueiit, consequetur vitain ae« 
temam* 

\jiudito hpc eernumej quem leeue TuAuit Caper-» 
n€mpi m eynagoga ^ conuentu sacro y muUi eeetatorum 
dipiferunt inter ee, durum eese eiua eermonem $ quie eum 
mudire euetineat! Etenim 7(«^tIi2 non sunt^discipnU 
lesuy qui alias sic dicuntur, nam paulo post ab iis disw 
aeniqntnr 9 sed comites lesn , qui eum per varia oppida 
erantseofltL .HissermoDomini, nempeprimuaiy quod 
dizerat^ «ede codo deseendisse, deiiide; quod se pa- 
aem Iritaa app^Uauerat, itemque quae de comedenda 
eamesuav snoque sasrfgume* l^ibendo loeutus erart^ his 
igttclr faic*scfi|io dura» iMel^tlir, faoeesti^ diflMIia, et 
ftd inteUigiendumy^eiad cHftdendum, quo auidito animus 
MdiflUtis ita edbndkifcr» rt eumveud^ vberitis tK>lit, 



lO, VX, 61. ^2. 3TJ 

aermo^ ingratHJy odiosufl, inuisas* Dinint ita^lteilint^r 
sese, iyojffvC^, vt est versu sequente, quia hunc ser- 
nionem concoquat, intelligat, credat/ siue, quis Telit,, 
«ustineat (dvvav^) euni audi^e ampliu^! 

Itaque JeMua, irUelligens^ ^id eectaioree murmur 
rent interee^ mederi ooqatur eorum o^endiiculoy atqiur 
resppndet 9lA dubitationem ytramque. Primum eos of- 
fenderat, quod dixiaset> ^e de coelo venisse. lam dor. 
cet, non esse, qi^od mirentur, ep« eniip maiom con- 
qpecturos esse oculis suis, quam nnnc audiyissent ipsum» 
de se praedicare. Pixit enim: hiccine aermo offendit' 
vo$? me coelitus venisse in terras. Quid? Si t^idpriHj^^ 
aliquandofiliwnhomini^.adacendereeo, vbipriuefu^y 
rat-? Offenderat illos, .quod dixisset, se venisse de coelo; 
sed quaerit, quid vobis videbitur, quid dicetis tu|n, 
cum conspex^tis me ^n cQelum redeuntem , aruffaivgvr 
tu, ^sdlicet tig foV ovqovov, vbi fueram, autequfon in has 
terras venissem ? Num id qupque yobis durum ^t et 
offensioni? Haec, facile quisque ^ntelligit, nptatu esse 
longe dignissima. Docet enim Dominus diserte^ ^e psr > 
titisse, antequ^m veaisset in has t^rr^s , et quidem in 
coelo, vti dixerat Cap. III j i5,, et vt loann^s intesrpre^ 
tatus est Cap. f^ u insum fuis^e ante mupdui^ <;Qndi-« 
tum et versatumapiid peum, adeoque e\i^ et ipfiiuni 
Deum esse. Dixit autem^ £lium kominis fui^se in coelo^ 
propter conionctip^en^ vtrju^^qup n^tur^e f d vnitatetp 
personae. 

Deinde indignati erant, durumque ipsis vjdebaturf 
cum diceret Dominus, se easp paiiem vit^e, cam^jjgi 
. ipsius comedendam , sanguipem bibendum ^sse ab eo^ 
qui velit adspirare ad vitam aetemam. Qyam^ ijub^ta-* 
tionem vt iis eximeret, ostejidit, se poi^ mtellig^d ci* 
bum corporalem, sed spiritualenv* Reqppndit wini^ 
Hoc^modo: Spiriius viuijicai^ caro jfihil prode$t} quof 
ego ffobis tradidi, apiritua eunt et tdta. Ita ad verbum 
^aec videntin* e^se reddenda; facile auterp intellifjtury 



28o lou VI, 65. 

ea improprie dicta esse. Etenim vooabulnm nv^iiftavtgi 
ad consuetudinem hebra^ci : rvny in N. T. denotare con- 
fltatid, quoddiuinum est et exceJlens , praestans, per-> 
fectum, coeleste, efficax; vicissim vocem cafxog ad 
vsum rop* "itoa, significare corporeum, vile, imper- 
fectum, imKecille, parum efficax, fragile, caducum, ter- 
renum. Deinde nvivfxa dictum est prp; mojfAarinivf 
et.crapSpro:! ac^^xfxoV, sic, vt illud denotet dipinum, 
hoc humanum, vel subintellecto it^ vtroque vocabulo 
fi^wfjiaf cibum diuinupi, seu, diuinitus datum, et cibum 
corporeum, ad^oqUse caducum, hoc sensu: ego loquQr de 
cibo coelesti; hic est, qui vitam aeternam cqnfert, terre-? . 
nus cibns ad vitam aetemam nihil quicquam prodest; 
haec estpQwa^ anoXkvfiavtj»' dhus temporarius, illa p^£a$g 
fntvqvaa iig imi^v aldviov, (^ibus perpetuus ' et aetemus ; 
%^er8. 26. 37. hunc desideriibant (ud^ei, illum prpmitte-' 
bat Dominus; hunc isti intelligebant, de illo Domitius 
loquebatur; hic nihil quicquam prodest ad vit^maet^r- 
nain, ille vitsim aetemam donat. lam ra (/'/^arcf^ a iytSi 
'AoAcS ifilv , nvivfii iar^ nal {ciijj larvv^ Et haec ^v^ora 
quaenam sunt? Scilicet haud dubie verba ^a, quae in 
hoc ipso 'sermone ad eos fecerat Dominus, nimirum 
*haec: ego sum panis vitae; ad me qui venerit, non 
esmiet, inzne qui crediderit, non sitiet ynquam; qui 
comederit hunc panem, yiuet in aetemum; panis, 
queni ego dabo, est Caro mea, quam dabo pro vita 
mundi. Hc^ec profecto sunt ra ^fjfAara ^ non vero vni" 
Versa doctrina Domini, vt plerique omnesputant; haeo 
enim locutus ipodo erat, a iyd kaXS^ (quod, vtiam 
Bl^NGELiVS notauit, est pio: il^AcxAi^xa,) et quidem 
Vfitv, ergo ea, quae modp ad istos ludaeos in Synagoga 
Capemaumitica locutns erat; neque enim totam doctrir 
nam iis tradider^t. Jffaec perha mea sunf spiriiua, id 
est, sunt diuina, voluntati et consiiiis Dei conuenien- 
tia, pers^ 38. egq. adepque vprissima et longe pi^aestanT 
tissima, non absurda^ vt illis videbantur; sunt^poTTO 



10. VI, 63—67. ^i 

vHa» hoo estj snnt' eflScadssima ad vitam conseqnen-r' 
dam^ qnibus efFatis quisquis fidem habuerit, meque 
adeo tanquam ducemet auctopem feficitatis snsdeperit, 
in me spem felicitatis suke posuerit', is habebtt vitam 
aetemam, cjr^» C^tjv «havunv, vers^ 54« «^«cm>p £>;<rer«» i^\ 
Ifxi^ ifers^ 5^* et verB> 64, '«a? ifiA uvamiem wutqu ' h t^ 

Sed non fiigiebat Dominum, haee plerisque dici 
frustra; idque palam signifieauit, dum'adderet: sunt 
intervos npnnuUi, qui fidem mihi narihabeant; noral 
enbn lesus siatim ab iniiio ^ ' quo ^uisque eiim sectari 
co6perat*, qidnamnon essent crediiuri, quin adeoj qui 
ipsum esset-tradiiurus in potestiiiem hoetium* Quate 
subiecit haec: propterea pauh ante dixi vobist nemi'^ 
nem posse venire ad me , nisi ei datum •fuerit a Patr4 
m^o. His verbis vsus erat supra, vtfrs. 57« 44. 45/ sal- 
tem quoad sensum, voluitquesignificar^, eiSdem ha-^ 
bcre neminem posse/ nisi se edOceri allicique sinkt a 
Pahre, imv (itf invtfiQ iXxveti €cMv\ d ii^vaag uteQci reS 
natgog nai jua^oiV, et si quia fidem ipsi habeat, id acce- 
ptum referendnm esae peculiaxa gratiae Patiis. 

^ hoc inde iempore eorum plures » qui Jksum hucr. 
vsque sectati fUerant, ab eo diseesaerunt atque db eiua 
t:gnsUetudine et coiniiatu se subduxeruni, ipao facto re^ 
spuentes eius disciplinam. Formulae: ijtfjil^ev' alg r«? 
oTridoi et: oy*in f4.it* adxov niQum^omf fer^ tdem de- 
HaJrant^nempe, istos discessisse a cpmitatu Domini, sic» 
vt eum non amplius audjrent, nedum' aosensum et 
fldem ei praeberent. Idem denotat vnayi$p m verm se-^ 
quente. 

Discedeniffous illis, Dominus^ oemiersas *ad ^4 
j^cipulos dtiodedm) eos afiatur sic: Tium- ei vos vuHis, 
jdiacedere? Igitur yt nec conuitiatnr abeuhtibnSy ne 
sua^ gloriaxxfquaesiuiase videatur magis, quum illoruni 
salutem; nec pro^stistamen alienat a ^e, ^ui ibrtasse 
post ernzxt s^ conu^suri ad meliorex^ mentfem; xti| 



!afi^ 10. ti, 57. 

«ttonup diMnpuIorum profeMionem sic eUcuit^ vt eos 
xiec blandidis retinere^ nec minis terrere yideretur, no 
]p8uni«equerentui*co^ctimagis^ quam persuasi, vtque 
tamed etiam ostenderet, eorum fidem ip^ vehementer 
placerer eosque ad, constantiam in hac ipaa fide allice-' 
reU Quaef it i^tur : |C9/ %ul vfniig ^tkiTi vniyM ; Hoc 
vna/iiv igitur idem esjt, quod in versu antecedente: 
iniffjiifs^ai itg zm onhm et: oiiicir* f^it avrov ni^^mmip, 
desistere, eum audire, «qiie aMensum praebere et 
fidem habere. Gontrarium eat: iiiviw, ver$. 56. fUvit^f 
h i§ioi, et Cap. fClII, 3i. f$4piiP ip t^ kiyif vtf ifi^f con- 
•tanter adhaerere disciplinaeChristi, peneuerare in au<- 
diendo, aMentiendo, credendo. Dominus autem cum 
ita quaereret, non verebatur quidem, ne disdpuli ab 
fo di/icederent; sciebat enim, vt est uers. 64», stalim ab 
initio, quo quisque ipsum septari coeperat, quinam non 
constanter essent cre^ituri; igitur non sua causa quae- 
iiuit, sed propter di«Qipulosy. vt eos excitaret ad explo- 
Xiandum, quo quisque erga ipsum animo es«ety qiiid de 
eo sMitueret, num certo crederet, quae modo dixisset, 
et in hac fide cpnstanter peiwuerare vellet Est enim hic 
guoque fides inlelligenda non tam in genere de proies- 
fione nominis et doc^inae )esU| quam potius in specie^ 
cum suscipimus lesum taiem, qualem ips^ ae deseripsiti 
)am in hoc nostro loco^ eoque sermone, qui antecedit, 
descripsit se no^ tantunL tanquam Jegatum diuiiiumf 
qnem Pater certia arguipentia demonatrauerit, ^qae 
^em haberi v^lit» sed etiam atque in primis tanquam 
auclorem aalutis vnicui^ et perfectissimum, quj hanc 
ialutem acquisiuerit sua morte et credenti cuique datu- 
rua fit. Igitur aon dUcedere a ChrUto% mo/iere apud 
Chrieium est, peraeuerare in fide hae, lesum wt a 
P^tre miasumt saluiisque aj^cjLoreiii veriyiiyum» in quo 
pmnis omnium hnminuip salus posita sit- Ajtque num 
in hac taji fide p^ieuei-ar^ vell^nt^ ,quae9iu^ Doi^inu^ 
^:( 4iAcipulis^ . 



jo. Ti, 68. 69« ' n9St 

/. 
. Tam Simpn Petra», Dommd airdmtiaomfi ficla cMW 
tns, pro feruore, quo aolebat fdm praeueriere, su^ 
caetcrommque nomine «uspicxonem. incoastuitiae et 
Jm^atmtagy quaw quaeatio Damini Tidebatur indigitare^ 
ita a 90 et «ociis suia amolitur , rt iUps naque posse, etsi 
ToUnt, neque velle, etiamAi poaamt, diseedere^ decla* 
veL Respondit enim magna akwritatB, «^era. 68« et 69. 
hac ratioDe: Vomine, ad qu^nvMm qu0$Ht oi>e{mm9? 
Quae tu lo^uiua es^ ad vitam a^temam dueunt. Noe 
credidimue dudum^ eutptuque ferman cum maximet 
te eeee Meeeiamt .Filhm veriesimi DeL Rospondit Pe- 
tras non diaerta, ied tacite; nen dicit : a te di$cedemui^ ^ 
Bunquam , te rdinquere non poasumuf , apud te maue^ . 
bimua^ sed affert caueaet quare nec poMint, nec velint 
ab eo diacedere, aed potius ei oonitaislter adhaerere de-r 
beant; vnde intelligi potuit, ^pionam aniuso eeamt iiv 
Bominiinflu Mmnm nonpotemitdUsoedere. Nam alium 
son habobant y ad quem irent, aKmn et molior^m mt-* 
gistmm et dnoem non norant, ndc reperiri vif^iAmA 
statoebant, hunc vnum seqni opoorterey eo carere «jne^ 
detrimenio posse neminem* Deindet nqn voleb^^t 
disoedere; nam ^iy/uara Mq aimmlfw itx/ug^ Haoc flmrr 
qne' omnes rnrsua aocipiunt de doctrinaChristi vf^xm$4% 
quatenuB est magistra felicitatis aetemde, nequetantQsa 
▼iam docet, ems temDndae, sed etiam aaimum emMI-* 
dat, fidem cpocitat^ vires ad virtntem auppeditaty ani^ 
mum tranquJlaty exUlarat atque ita idoneom reddit a4 
eonseqnendam Titam aetemam; quae profeeto snnl ve«r 
nsnma^ Yerum et faic per m ^am iutelHgenda est 
haud dnbie non doctrina In genere^ sed eius pars e% 
qvarn mode tnididerat Dominus de se,. auctore et ducn 
felicitatishnmanaa; rd ^^fiata^ti Ifm Xukm ifAf .Mrsv 
6S. dixeratDominui; et Petrue affimaare rolabatf sfl 
emdero, quodmodo dixissetDominuiiy oiUiL^irMriasini^ 
habereva ^ftmta^tf}^ t^gf et, quae niodo ibciiia^et, iU| 
esseeomparata, vt^ ^fidem iis IndbiMnt^ eoiMt|nM 



iM to. viy BB. 69« 

tar Titam aeternam, hancque yere case raiionem *i?- 
Bendae vitae aetemae^ vt agnoacat quisque lesom vi^^ 
tae aetemae ducem et auctotem vnicum. Ac propter* 
•a ipsum profitetur et Messiam et Filium Dei ; et qui^ 
4em ncniQtiunLoiuv 9 inquit, »«2 iywmnafAtv, credidimuA 
iam dudum, etnunc ipais, faotis cognitum habemus ef 
eompertum. Est tamen in hoc loco quaedam varietaji 
lectionis; nimirum loco verborura: to it 6 Xfi&arog, o 
vlog Tov 9«at> toS C^ptoq, in Codidbua trijbua , iisdemque 
primariis , et VeFsionibus nonnuUis leguntur haec: iv d- 
i ijftoQ teS &S0V» Hanc lectionem in textum recepit 
GRiBSBACBlva, sed aimul declarauit, receptam le*-^ 
ctionem non spemendam esse. Ac profecto recepta le-> 
ctio magnam probabilitatem 4iabet non tantuin a te8ti-<! 
moniispluribus Oodicum, Yersionum et Patrum, ve* 
runi ^etiam a re et consuetudine loqiiendi, quam con* 
atat interdum in consiiitmi vocandam eaae in iudicandis 
lectionibus vaFiis. Nam appellatio: aytog tov 9tovj Am 
-DomJlio nostro:est inu^itata; semcl.tantum occuni^ 
vsurpata ab homine daemoniaco , Jlforc. /, 24. et Lue^ 
IF^ B4. Appeilatur quidem jict. IJ^j 27. 5o. Sytog natg,^ 
nonautem: S/iog rov Otov» Vicissim vero appeUatio: 
XfStnog, viog tov Siov, vsitata est in N« T. et in hoo 
^oque EuangeliOy Cap, /, 5o« Xf, 27. atque a Petrq 
jpso aUas vsurpata. Maith. XFl^ i6. lam quando Do-r 
minum appellfiuit JCjpi^oV, Messiam^ non poterat Mes-f 
siAni alio ^ensu intelligere, quam quo Dominus ipse 
modo ^e descripserat, nempe ducem et auctorem felici*^ 
tatis aetemae, qui vitam traditurus esset ad impetran-r 
#am bominibus vitam aeternam et ad hanc vitam ali« 
^uando mortuos reuocaturus. Nomine autem: viog xov 
^9^9 idexii declarare mluisse Petrumt atque lideo haeo 
^uo h0fnitm sibi. aequipoU^re in libris sacris N. T., v% 
plerique «tatuunt> dooeri nuUo modo potest* .Etenim 
loca /o»' Ij&tK f± XI y 27. ad quae pr$mocari solet, con«« 
tJBept^ qaoil ^ hmo telionduaiy ivdicia singulf^rttiny 



to^yt^ 68. 69. .«85 

tobiiduiD satis doc^inae christianae iciehtia imbutortlin^ 

8011 tque adeo hiAtoriGa, non dogmatica; yerum ex lo- 

ibia historicis uotioues dogmatic|ip eUci demonstirarique 

nuUo iuodo ](^s^ufit« In semonlbuS Domini et sci^ptis 

Apostolorum extatlocus ne vnusquideui, quo demqn*' 

atrari possitV I<8ndi.'et Apostaibandnuiiai uHQtiod (iidC 

-et Xft0fi^ ita coniunxissp, vt pvo ideub aignificantilKW 

Ikaberi possent. £t Petnib ysob iam enlt iiMtitution^ 

•Domini per bieBniam et mipliu0| audioerat vocem . de 

«ooelo.: hic£9tfiUmmBU8^ eottiiquci.voGemintcrpretatiiii 

est de maiestate lesu diuina ; s. Petn /f 16» «99, ' audif 

ventsermenes.Iesu, in quibus J^e ^ippellauerai Fililmiy 

-et'q«idem:talem^.i|mhabeAt> qnae Pat«r habet» faciaf^ 

qtiae Pater faoit, colendus sit pari mqdo, >quo Pater$ 

Cap. V^ \i* 90i tqtj. denique alias iaax Dominum pro* 

4e8su^ erat Filiom Dei, Matth, Xyi^ 16^ eamque pro- 

•lesisionem non modo prcAuuufc Domiiinji, sed eliam diV 

wrtedeolarauit^ Pet^um haec cognottisae non opifrhuv 

-SBana,. sed' diolno oflktn» Igitur dilbitaii viz poteifty 

Petruni de dioina natura Domini oo^tasse, cum eum 

' i^pellaret v\w tov Swv. Caeterusx de hac appeUatione 

disputanimuSkad Coij». /^ i4. v. ■ ' '[ 

Hanc lam illustrem praedicatiancBi Petri naa. qui^ 

-dem admivati» est DoitiiBUs^ ne laudibus lieiidnom 

eapi vidcretar^ neque tamen respuit^ ne, quod Veroa 

erat, «bnegaret; hortabator aotem anos^ vt perseii^ 

-rarratin profesiione ea, quam Pctrua edidiisat iloiminb 

'enuQvm* Dimt enim: i^os iftcddebiniiafa^t mihi iiaei^ 

pulo9 0i iAucoei etiamen vnjue v^efrimieH mihi iai^ 

. irucUs ? U enin^ dehotat vocabulum : imfioXdg cuia.tiiim 

m N* T.iiim in Versione Aidnhdrina^ vehxti j^tik 

*yjllr !• vbi qui ajipellator.mS*0n^n.^*ik; hostis lodfieDvi' 

-sOini^. ft' sqptHagiBta intcirpr^os ^tfljtar duifieXeQi^m 

i*AvAa^. 'Inftudfdt autmi ludam, Sumnie. filium, 

"bcariden y Iqui ^jiUunuim in uumetunk duodecim dieei^ 

-feUofttmfumxaei^ctmp tammijeum^jemt prqditkuise, ^ 



986 



C A P V T VII. 

Quae inde ab hoc Gapite vsqu» ad Cap.Xf ai.. tradita 
reperiunt^r a loaime, a reliquis Euangeliatis praetes^ 
•mifltay accidenmt Hierosolymia oex fere menacs antb 
mortem DteQim, aonique oonsilio loannij in scribendo 
hoe Ubroaocommodaiisaima; coutinexitemm sermonea 
lesu nonnuUos,' moSo breuioreS) modo longiores, in 
^bus docnnuenta ejdiibuit iUustrissima, daiissima et 
euidentissima de personae ipslus maieslate et opexis bo- 
^neficiommque praestanlia* 

Soilicet poathaec , inde a nuperrima solennitatepa^ 
ech^> per annum dimidium persabatur lesiu in GalL 
4aea$ nolebat enim in ludaea degere^ quonkun eiua 
4noolae uiiae ipeiue ineidiae erant /notiti, cum nen^ 
diebus iUis paschalibus Hierosolymis hominem aegxo*- 
tum sanasset die aliquo sabbadoo^ vt est Cap^ V^ x6. ; 

8ed inetabant dieet ludaeis cum primis festi et re- 
ligiosiy quam Scenopegiam appeiiabant^ etenim his 
•diebus memoriam habitatioids Israelitarom in desertd 
^bitcntoriis, et maiorum, a Deo per loca cfeserta fefi- 
ctfter ductorum y rteolere aolebiUif marimiB ks/litiae si- 
fpus» etstructistabernacuHs; Tnde Scekiopegiam appeJk 
labant. et festum tabemaculorum, ad quod celebnui- 
dam inagna nxnltifcndo ludaeorum es dxBn3>us Tegtoni- . 
bus cox^uere sdebat Hierosatymaju. Vide de hoe £oatp 
Jjep.XXIU^ 43. xosbphtAx jMiqu^ ImLUI, v^. 
4. eq. «aBBSiVM in OBeeruait. ttam adhunclctcuah 
^t qhoi ihi hmdauit. ^tar ebgnaii eiue^ hi enim ta^ 
•dubiff ^juht' HM^U sangainis neeeantiMline onmlte* 
jniho caniuDcfi, patraelMr niatinidlBSy. Yerboy ..cognatlf 
stominatim appellantar. MaMu XHIy 56. >hi ^ur cAr 
fnaii ttaJ$-y gudffs adhac at iwta^ai» etoifcihis ducti ^ MCf^ 



nAant eum^ vt hinc migraret, et relicta ^Uflaea iii« 
celebri, in qtia iam niimum dia latitasset, se cottfloret 
in ludaeam^ florentissimam ri^ni partem, inpljmi»}tlb 
in vrbem Hiei-osolymitanam, vt, quo$ ibi hdberet, 
amici et ipsi viderent ipdae vpera » aeque o«tenderet 
ianquam Messiam. Nemo enmi, inqnimit, qui incla^ 
rescere cupit, res magnaafitcit in toco ohseuro^ qttae- 
rere solet loca occulta, sed prodire-gestit in QonspeetuSh 
publictimi CvjTH h nttQ^eltf ihM, quod idetti ^st, ac; 
«V t^ q>avig9} it^fotr age igitut, prodi in lucem adsp^- 
ctumque bominumy ostende te muUitudiniy cum pa^ 
trandi talia potestatem auctoritatemque habeas. Ne^ 
que enim et ipsi cognati eius fidem satis certam ei 
praebehant^ magnam fidnciam in eo collocabant, sat» 
honorifice de eo sentiebant Id enim denotare videtiikr 
hoc loco verbum nteriveiv, vel in vninersum : fiduciaiti 
oollocare, velin spede: pro Messia agUoscere et sui^ 
cipere* 

Ad quae respondit Dominus hbc modo: mihi tetn^ 
pus bpportunum (nsiipog) nondum adest; pobis twiptt^ 
^est semper opportunum, qnaelibet hora itineHs Com- 
moda. 'Vvs odio persequi huius saeculi homines n^ 
'queunt , nbn hahent causas , vos odisse , qui i^orum in<- 
geniumimitaminiy me pero persequuntur , qui coahgtib 
mores eorum prauos^ Vos potestis ptofidsci dd /rtfe 
solemnia^ ego ad ea nondum proficiscar ; tempus miHi 
'nunc non est opportunufn. Hic salteni est sensu^ hd^ 
ruin verboirmn. Ifam si in verbi* |Jri6ribus h)co rt^* 
Qvnm^ legondum esti ovh, Vt visum est viii» eHidfl^ 
mi£.LI05 WETSTENIO, OAOTtO, GftlESBAi* 

tHiOy^ui etiam rd'' ovn in tfextUln rtfcejrit, tbi6hl^ 
)>articula ovn poMta estpro: tfetw, qticfd saepi "ftif;'^ 
iiubihtelli^mlilitai est in^, ^u^od ftit)ei*diUn otttitli sbleij^ 
•ic: ifoi ovn ipofiahm ¥V¥. Verbum n:f;tA»;pcuA'« atit^ 
idem li*st, quod: hi^Hni, vl eftiAtti hkbiitiCbd^k^^dam, 
iiaud dubife e^ s^ai^eniate. ^dUfcek iUo t^^ttf6i)]tM% 



288 lo. vii,;8 — 13* 

^viaeimidetae eraut liidaeis , vudLquaque prpficisceiiti^ 

bus Hiero6olyJiias« ; Quodsi comitante. muititudine fe- 

ciflsei.iter et iiigi^essua esset Hiei-osolynias, ansam prae- 

bere potuisset lu^aeis, eo magis ei insidias strueadi. 

t^rppterea dixit, hoc tempus sibi non opportunum vi- 

.deri ad instituendipi iter $^ volebat proficisci, cum eua;- 

.cuatae essept vitae iter £Eicieulibus. Reliquis. autem 

Tnumiquodque tempus.opportuniim videripoterat^-quo- 

niam iis^mali aliquid non erat metuendum. Nouerat 

.enim.Dominus animos Pharisaeoramy qui iam pridem 

.Jxoc agerent clandestiiiis consiiiis^ vt data quauis, occa- 

sione ei msinus iniicerent. 

. JUque Ua, (ravTw di dnmw aHtOig ^ est fprmula cpn- 

,nectendi, loanni fanuliaris ^ Cap. XX , i4, 20. 1^2.). re- 

,mamU in GaUlaea aliquamdiu. . Cognati, eiua -profici- 

9cunturt ejkistimantesy Dominum non ventorum esst ad 

.^iea festos, metu ludaeorum. Ylk autem profecti erant, 

cum et ipscy vt ostenderet, se noninetu ludaeorum ab 

,iis abstinuisse^ se in, viam dedit^ ad sacra iUa obeunda, 

.nonpatanif comitante multLtudine, sedpceulie, nepl'o- 

vocaret luda^Pnun iiiuidiam^ vt potius suo temporfe 

.maiori cum fhictu prodire posset in publicun^. Sed lu^ 

jdaei statim eum desiderabant, muttumque quaerebant^ 

quare non adesset; fuitque de eo disputatio multa in^ 

ier poputum, Variique sermones fereba^tur, aliis eum 

praetUcantibus pirumprobum et integrum, aUis con^ 

tra negantibus et impostorem poputi calumniantibus. 

J^emp tan^n de eo patqm iudiciutnferre audebat, pro^ 

nterm^tum ludaeorum; palam 990 laudare audebant 

Jesum, nec vituperare et imposlorem dicere, metu^n- 

.tea e^.yna parte proceres» quibus inteUi^eb^t lesi^n^ 

'esse.vehementer inuisum, ex altera parte veiro odium 

jp^tpi^, inter qnem erant noni pauci, qui de eo bene 

«eAtiie^t 

$e^ inter dies fesfos medios lesus, templum ingres- 
\sMf. dffCiHtp sicg vtludQfi mirabundi dicerent: vfide 



10. rit, i4~i7. aSi 

huic tanta $acrarum literarum scientia, qua$ nunquam 
didicii? Quibua respondit in kunc modum: non mea 
est mea doctrina^ quam eiua^ qui me misit; cuius po-^ 
tuntatiquisquistfotuerii satisfacere, intelUgei^ vtrum 
profecta sit a Deo , an eo^cogitata a me. Primum vt 
ostenderet, vnde scientiam tantam haberet, qnem ru-» 
dem literarum et imperitum esse putarent, ^vsus eat 
Terbia his: ilj ifA^ didup} ov» louy ififj, aXlti tov nifi%\tup» 
tog fi^* \fi quibus locutus est non absoiute, sed oompa- 
ratiue; habet enim saepissime aduerbium negatiuum 
vim potestatemque pai*ticulae comparatiuae, siue ad- 
versatluae; veluti Gap. V^ 5o. 45. VI ^ 38. XII ^ 44. vt 
VelexGLASSiO disci potest p. 4i8. sqq* ediU Dathii^ 
Latini simiii modo dicere solent \ nan mea- Cst , quam 
Patris, id est, non tam mea est, quam potius Patris. 
Dixit autmi doctrinam non suam^ quatenus eam iiequa 
ab hominibus dididt, neque suo ingenio excogitauit^ 
neque ppiniones humanas et commentat tradidit; Fatris 
autem doctrinam appeliauit, partim quatenUs 6rat a 
Patreprofecta, eiusque voluntali et menti conuemetiSy 
partim vero etiam i quatenus manifestat Patrem eiusque 
cbiisilia de saiute hominum per Christum. Haec enim 
est didaxny hanc Dominus in Iiis verbis praectpue intel* 
lexit, nteiirum non doctrinam in genere^ sed eiua par- 
tem praedpuam, quae exponit de Ghnsto et cousiliia 
Patris de ssdute humani generis reparanda et conferenda 
per Pilium suum* Atque hanc in primis doctrinam^ 
docere voluit Dominus, nuUo modo humanam esse, sed 
penitus diuinam, seque missum esse a Patre, vt eam 
traderet hominibus , excoecatis opinionum ludaicarum 
commentis^ vtque eam cognoscerent) cognitam seque^ 
rentur et sequendo vitam aeternam asdequereutun 

beinde quoque argumentum suppeditauit^ ex quo 
cognosci poss^t intelligique « hanc doctriuam plaue di- 
vinam esse^ ac docuit^ quid &ciendum esset ei, qui sibi 
de hac re vplatrit persuadete* Scilicet prouocauit ad 

T 



2^ ip. VII, 16. 17* 

hfinc doctrlnam ipsatn eiusque iDdolem > atque ad Vsum 
et experiei;tiam. Nam ro ^eXr^fia avrov exprimit vni- 
Tersum consilium Dei cum hominibus de salute eorum 
voluntatemqueeiusde modo, salutis per Christum te- 
nendae^ denotatque, hon tantum quid facere, sed et- 
iam quid coguoscere et crede;:e eos oporteat, si salutem 
adipisci voluerintj zo eg^ov rov ©^oi/. appellauerat Do- 
minus supra, Cap. VI^ 29^ idqUe explicauerat his ver-* 
bis: 'iva niiOxtvQ^T^ iig Sv aniotHkev iiulvog* Est igitur* 
Tp ^iknfia avTOv voluntas Dei de modo scdutem Conse- 
.quendi per Christum^ siue^ quod Deus a nobis fieri 
vidt in causa salutis^ atque adeo formula: TmiTv ro ^/- 
kfifta avTOVt denotat: voluntati Dei de salute nostra per 
Christuin morem gerei^e, siue, facere, quod Deus a 
faobis fieri vult in causa salutis nostrae) vult autem , vt 
GDUsilium eiui de reparanda salute humana per Chri- 
8tum agnoscamujy eiquei nos accommodemuSy vt lesum, 
tanquam instauratorem salutis humanae, a Patre mis^ 
suminhas ten^a^, admittainus^ suscipiamuSy colamus, 
vtque ab eo salutem tiostram et quocunque demum 
opus est ad salutem tenendamy repetamus, exspecte- 
mUS) accipiamus. ^itur haec formula explicanda est 
' iV>n tantum' da praeceptis morum, neqUe etiam de do-* 
ctrina Christi in vniuersum, sed in specie de parte ea, 
cpiae consilium Dei Voluntatemque de modo tenendi per 
Christum salutem expUcat Atque hanc doctrinam di- 
'f scere, eique conuenicaiter credere^ sentire, agere, id 
demum est : no^^iv t6 ^ihnipt avtov. Alias quoqiie vsus 
estDominus hac.ipsa Wmula eodem sensu» nimirum 
MattJu yil^ 21. vbi eani^ haud dubie minus recte intel- 
ligunt, qui interprotantur de obseruatione praecepto- 
rum diui^orum; denotat enim voluntati Patris omni ex 
parte satLsfacere^ vt non modo lesum profitearis Do- 
minum, Xi-^uv* %vqu^ kv^, tequeiactes eius sectato- 
rem ac discipulum^ sed emn suscipias cum effectu, sic, 
vi ei £dem habeas eiusque eSatis omni ex parta mprem 



p XO. Ylly 16. 17. 2gi 

geras^ credendo, «entiendo, agendo. Conunutauit et- 
iam hanc fomiulam cum aliis, veluti : lAivnv iv r^ koyt^, 
Cap. VIII y 5i. adhaerere doct|inae, perseuerare in as« 
aensu, exerdtio et vsu dodrinae; itemque Cap. XIV j 
31.^ i-jnjiiv tag irtokag fiov et njpfTy avrag, dodtrinam cal- 
lere et obaeruare; nam etiam al ivroXai non partem, sed 
Tniuersam doctrinam exprinorant, quatenus et capita 
fidei et praecepta morum continet. Igitur quod in no-> 
atroloco eat ^ro &iltjfia et ij didaxv* id in his est: x6/og 
^irtoXalp et quod est: no$iiv to ^dXiifia, idem est, ac: 
noutv Xoyon, tx^i» rag iPtoXag, xfiQHv ivtoXag. Verbuth 
autem ^iXtiv vel redundat, rt fit saepius, vel studium 
«t voluntatem exprimit, et denotat: libenter et studiose 
facere, vthabuimus supra. Cap. Vy 55. V7, Hi. lam 
verba: iav tig ^iXy ro 0iXtifia avrov nontv , non possunt 
habere sensnm alium, quam hunc: qui vohintati Pa- 
tris satisfecerit sic, vt ea, qnae nomine eius trado, au* 
diat, discat, iis fidem habeat et morem gerat credendo, 
sentiendo, agendo« is intelliget vsu et experientk, et 
persuadebitur in dies magis magisque, ea humana non 
^ase, sed diuina, non hominis commenta, sed Dei ef- 
fata. Igitur ad vsum et ezperientiaiti pronocauit Do- 
minus, quae est optima eoiuis magistra. Yult, vt pe« 
ricnlnm faeias^ vt doctrinam discas, nominatimque do^ 
ctrinamde ChriaU), quae in specie hoc loco inteUigi- 
tur, Vt conaenienter eicogites, credas, sentias, viuas$ 
atque tua ipsxos experientia, tuus ipsius animi sensus te 
dbcebit, eam non posse non eaae a^Deo profectam, 
adeoque plane diuinam et verissimam. Etenim quid te 
docebit tua experientia? Scilicet eam esse vtilissimam ac 
saluberrimam, adebque praestantissimam $ nam prae- 
stat profecto , quae poUicetur, suppeditat vere , quibus- 
cuxique taudem opus est ad tenendam salutem huius et 
fiiturae vitae. Enimuero ad tenendam hanc salutem 
6pns esf cognitione Dei et Sematoris perspicua et eui- 
dente; opus est fide certa ad ammum confirinandum ei 

T 2 



tFanquillandum; opus est animi vitaeque emeDdalion^ 
et sanctitate^ opu3 e«t 5olatio in rebus aduersis; opus 
denique est spe et fiducia vitae aeternae/ Atqui baec 
omnia suppeditat doctrina lesu ^ et quidem tali modo^ 
Tt alia docbrina nuUa* Etenim manifestal Deum, amo.-* 
Irem eius immensum erga humanum genu^ > et consi» 
iia benignissima , sapientissima^ sanctissima de eripien-* 
dis bominibua ex deploranda miseria^ m, quam prolapai 
Bunt) et ad salutem felicitatemque^ ab aeterno iis de- 
stinatam, per Filium suum restituendis $ . manifestat 
hunc Filium, lesum tikristum^ salutis humanae omuis 
instaui*atorem y ducem^ datorem^ , et qiiaecunque fecit 
olim» nunc quoquo facit y facturusque est aliquando in 
jine reltim humani^*um^ in aeteruitalem omnem ad 
saiutem et comparandam omnibus, et a^edentibus con-» 
jerendamj fidem ^Eicit certissimam, tutissimam, qua 
tepetere possis et exspectare salutem onmem a gratia 
iPatris et Filii cum summa animi fidacia; vil:^s praestafc 
Hecessarias et adiumenta efficacissima ad sanctitatem 
azliini et vitae integcrrimam et constantissimam^ noii 
inodo per praecepta, sed in primis per amorem Patris 
etFilii summumi et exempluin lesu Christi sanctissi*^ 
tnilm^ et peciiliai^e sancti 3piritus auxilium; solatia 
praebet in omnibus animi et vitae miseriis, grauissimis 
qubque^ iucundissima et suauissima> desumta in pri-r 
mis ab exeinplo bomini; deniqiie spem facit futurae 
vitae laetissimani, nec vlli dubitationi obnoxiam. .Haec 
omnia suppeditat clocti*iiia Christi de salute obtinenda ^ 
atque haec omiua suppedllauit et tibi, si eam didiceris, 
fiincero animo susceperis et constimter exercueris. Ad- 
4iukit te ad cognitionem t)ei et Icsu Christi; nosti amo-» 
rem Patris, Uosti amorem iPilii^ nosti viam salutis per 
«ura tetiendae; excitauit te, vt fidem conciperes in hunc 
Patrem et Filium amantissimum ^ Ibenignissimuin , sa-»' 
pientissimum | accendit in tuo animo amorem in Deum 
et Christum ct studium sanctitatis integrum; in ret)U9 



ja. vir, 16— 1&. 295 

achiesflia tlbi Bolathim et refugium praebtiit; ingenera- 
Tit tibi gratiae ditunae e% \ntae {\1tt2rae spem certam. 
Ergo te non decapit; immo vero tibi praestitit, quibus- 
cunqne demum opus habes, quaecunque demum optare 
poteraa ad saluteit) tui animi, multisquc^modis tibi prp- 
fbit, beatum te reddidit, hoc est, quietum, tranquil-* 
hnn, hilarem, redditque in dies beatiorem. Vides igi*- 
tor, hane doctrinam tibi datam esse ad sahrtem tuam, 
et ad.salutem ducere, Deum esse mffrov» rt Paulus lo-« 
quitiBr, 3. Cor. /, i8. hoc est, fide dignum, trifouit enim,[ 
quae promimt, eio^ue l^yop non esse pul xai ov, in eq 
noni ease oontiitdictionem ali^uam , nec fraudem yllamy 
immo V0r6 Deum profecto praestare ettrfbuere, quic-* 
quid per lesum offert et promittii , omnes eius promis^ 
siones, per Christiim datas, esse ^al xal afiijv, vsu e^ 
eneiitu comprobari. Atque ita e^qieriundo ducimur acl 
persuasiQnem, docirinam lesu de salute consequenda 
per gltitiaxn Patris et Filit rion ^se imientionis huma-«' 
nae, sed ad Denm auclorem referendam, adeoque ve-«' 
ram et plane diumam ; quippe et superat, quicquid vn-< 
quam excogitauil huirnanum ipgenium. Atq^ue hoc est^ 
quod Dominus dixit: pjv ikii^uav yaiianiiy, €ap, yilT^ 
39'. nimirum ipso vsu et experientia cognoscere doctri- 
nae obriiBtiana^ , et in specie doctrinae de Christo , et 
de modp salutis, per eum impetrandae^ vim, pretiumy 
^alubritatem atque adeo etiam veritatem« 

Sed pemxit Dominus versiculo ^uodeuicesimo Iiaq 
ratione: <pd hquitur ma spQnU^ qui docet suo instin^ 
ctn, tradit, quae ipse exoogitauit, Uq^aaerit auum hp^ 
jwr0mt suas landesi sed qui nQu nisi quaerU ghriam 
eum miUentie^ is eet fide dignue et ah onmi firaude^ 
alienui» adeoque vera loqni etistiniatuh {n his sirp-' 
peditauit Dominus criterium nouum', ^x 1^0 bop^sii 
posset et iudicari probariqu^ doetrinae eiusTeritbjr. ^c!** 
JUoetabunde testatur vtiiuersa historia euimgelica, le^ 
snpfi^ Dominum, non prodiisse" f^iliae eonqnirt^n^e 



lg4 10. TII, l8. 19. 

caosay non qnaeiiaisse gloriam fiuam, nmi dixisBe, neo 
fedsse quicquam eo consilio , vt inclaresceret et fauo- 
remhominum captaret, sed facla sua, consilia, e&ta 
omnia retulisse ad illostrandam glariam Patris salutem-^ 
que hominnm , cui ex voluntate diuina prospicere de» 
bebat omni modo, eumque tradidisse non nisiy quae 
spectarent ad felicitatem hominum et ad .consilia Patria- 
de eorum salnte aetema, eiusque doctrinam esse yni* 
rerso huxnano generi saluberrimam. Enimuero vbi 
videmosy virum aliquem quaerere non nisi gloriam Dei> 
hominumque salutem, non possumus non coUigere, 
Deum adfuisse eiusmod^ viro sua vi suoque aujdlio pe- 
culiari, vsum esse tali viro ad patefisicienda et exse* 
quenda sua consiiia de salute hominum« doctrinam eiua, 
manifestatam et traditam esae tanquam adminiculum» 
dininitus paratum , ad salutem consequendam. 

Ita Donunus suppeditauerat audientibus argumenta 
certa et enidentia, quibus facile quisque sibi persuadere 
poteraty eum diuinitus missum esse eiusq.ue docti*inam 
Deum auctorem habere. Verum hoc a ludaeis exspe-K 
etare Dominus non polerat. Quare, ws, inquit, m Uli 
quidem doctrinae morem geritia^ quam vohis dediU M(y* 
ses, qnanto minus jneae obteroperabitis I aliasenimgui 
p^setis moliri necem mihi^ innocenti? . sdlicet omtra 
legem et doctrinam Mosis, quae iusontem interficere 
vetat. Siue sic: noune Moses vobis dedit legem ? scili* 
cet de sabbato celebrando. Nemo tamta vestrum hanc 
legem omni ex parte obseruat Quid igttur me, qni 
semel migrasse vi^us sum illam legem , sanando homine 
aigrotante die sabbatico, ifiterficere eonamini? Vos n<m 
obseraatis legem, vobis a MQse datam; et me^ qnasi 
eiusrenmy occidendum eensetis? 

Tum i)U, hac qratione vehementer perturbati^ 
fopd^ qui videri veUent legis obseruantissimi, legis im^ 
pie violatae reos ageiet^ eosque aceosaret, tanquam in- 
teritam ei machinarentor, ignari consilioruffl^ qulM 



JO. VII, 20 — 25, 39$ 

pgitaitent e Qrmn principes, ^d cppuitia conthginnt, ct, 
insana loquerU^ inquiunt, quU tihi neeem molitur? 
|d enim denptat foTm\HsLi 0akftw^ h^^^t ^ ^P^ ^^'^ 
moiie atqiie ettam aliaa, apud ipsnm loannem» velnt 
Cap. f^lllj 48; et X, t». nemyie: furerc, jnsanii loqntj^ 
item: nugari; in yltimo loco ei synonymuin ponitnrt 
ftuhiu^a$. ' Scriptores bene graeci pari modQ locnti 
8unt, Tsurpantei non qunlem haec rerba, quae pro4 
pria supt acriptoriKu^ N. T. sed similia, neihpe dmifUH 
'w^y et xanotaifiwfp, ^ter6 et agere insana. Yid. L AllB. 
H o a ri ^ercitatt ad Kh 

ppminus yt pstenderet, blaflpheme locutos esse eosj 
ae autem veruin dijp^se , in memoriam illis reuocanit^ 
quid fecisseht ai|te annum dimidium, oum aegrotum 
«anastfet die sabbatico , et quam tem^e calumniati i\x\&'^ 
sent, tanqtfam .religionem sabbati violasset. ^mel^ 
inqqity opuefed quaddam^ qempe die sabbatico in sa-^ 
^san^o^aegrotQ homine, et pqs mirahamini, scilicet, me 
tali die hoc fedsse. Aqui (dui Tovro) ^) Mosea ie^em iU^ 
Ut de drcumcieione^ octauo quoque ^e peragenda, 
quamuie non a Mose demum instituta dt, sed iam p^- 
triarcharum tempore; et wa circumcidere soletis ho^ 
tninem die ^ahhatico, ne violetur lex illa de Komine dr-i 
cumcidendo octauo quoque die, Quodsi Utef circum^ 
enisre die eabhaticQj ne pioletur praeceptum Mosia do 
eircumpisione octauo die instituenda, quare mihi suc^ 
censebatie , qui integrum hominem sanauerdm die sab^ 
hatico? Quod vobis licet, licet mihi. Vos licitum pu-* 
tatis, die sabbatico circumcisionemperagpre; nonne et 
mihi Ucitum fuetit, hominem, omni ex parte miseran- 
duin> sanare sabbatico die? Vos Mo^exi tei^eraknini^ 



*) Jui TovTo relpnuic nonnvUi ouin Bps a ad ▼enioalam «at«t 
cedentem. £t sane ^avs/ka(/uy 8*» tovto dicuiit qiioque tcri-p 
ptoret «acri. Marc, FJ, 6. Jjfoc. XFIJ^ 7, Pottet tamen 
etiam commode ad vers, 23, refenl ^ 



9^S ' 10. tir, 95^25* 

«ilisiliodi^tddpraecipieiitein, et me vduti nefarii fftd^ 
lipria repm peragiti^? Aut vterqye danuiazidu3 eat, aut 
abxplueuda^ vterque. ludicatt nan secundum speciern 
e^ternam^ sed eecundi$m rei ueritatemf iudicium. fertf 
pcm «uperfipadum et praeppitftum, aed vervm et 
iu3tum« ' 

Atqiie hoe argumentum TOagnam vim videtur ha-* 
bui^ iu am*mis audieutium. ^on poterant non vera 
liabere, quae Dominus dij^erat gontra criminationem 
violMi «abbatit Gtenim nQnnuUi ciues Hierosolymitani 
agnoiount in lesu eum» qui ante aliquod tempus di# 
aabbatico bominem a^ptimi sanasset; recqrdantur, 
prindpes populi propterea insidias ipsi struxisse ; pot-« 
erant enim propiua nosse qdium eorum aduersus le-r 
aum^ quam ludaei exteri. lam intolligunt*. quare di^ 
qdasetpaulp ante, sibi necem parari a ludaeia. Sentire 
incipiunt melius de Domino, et parum abest, quin par-« 
tes eius defendendas suscipiant» Etenim HierQsqiymi-m 
pmorum quidam dicebant inter ^e: nonne hic e$t, cui 
tnortem maohin<Ui sunt nostri principes , quique puta-« 
tur metu eorum latitarO) nec prodire ad diem festum? 
£it ecce , palam loquitur in templo in os , et r^ihil ei re-» 
epondent, non dicunt contray nonimpediunt! Quid^ibi 
vultiUornm silentium?/JVuinyor^e certis indiciia co^ 
gffoueruat principee 9 eum vere esse Messiam? Talemn 
putabant, tamque Uberam dqcendi facultatem ei non 
•enoessuro^ esse principes^ nisi ipsis constaret certis ar*^ 
gumentis, eum eaae ipsissimum Messiamt 

Sed fuerunt alii, qui dubitarent* Etenim didice-» 
rant e^ disciplina suorum magistrorum , ortum Messia^ 
' esse plane ignotum f Messiam esse venturumi vt nemo 
sciat, vnde venerit, patrem eius matremque plane in-* 
cognitos fore, ' Eiit Messias crnaro() etifnirmf, }ta opi-' 
nabantiir. Et mimm videtur, quomodo ma^stri Tu-» 
daici in kanc opinionem incidere potuerint, cum cognita 
S^berent oracula prophetarum satis euidentia) et He^ 



i'0; VII, ?7— ?9* «97 

rpdiregialiqiiaiicio demomtrarent, MeiwiamBetlilelieiiiq 
oiiundum fore, atque adeo noqmilli de pqpulo, vt e$% 
pera. 42. huius Capitii , ad Scriptura« 6aora3 prouoca<« 
renty quibus edocti adrent, ^^ssi^ exoriturom esso 
fST^ gente Dauidis, eiusqi;|e vico natali^ Belhlehemo.. 
Plura de hac re videri possupt apud iuterpretes, item-» 
que apad olb aei vn in libro: /fsus der is^ahre Mes^ 
sias p.aii^ Yidetur tameii di|bitatio fuisse non tam de 
Joco natiuit^tis Messiae, neque de eios fiumlia et.sente^; . 
quam potius de eiusdem patre et matre; hpsiii speeie i 
putabiint inopgnitos foi^e et mansuros eas^. Sed, i»'» 1 
quiunty fymc nanumw omnes, a quibisa naiue rit. Efr^ ) 
enim vox no^sy non tantum de Iqco natalium f sed et^ i 
iam de^parentibmt vs^rpata legitur, apud soriptoreal 
graecoaquoquey quemadmodum vox: t^nde, apud la- • 
tinos. Parentes autem Domini opinahanturesse Iose«^' 
phmn et Mariami vt vel ex Cap. Fl^ 42» constat Hu-^- 
ius igitur parente^, i^quiunty buius fratres reliquiqit» 
cognati ignoti^non sunt, ^t pevQ Meeeiaa penturue as# 
iVa, ¥t nemifeciaty p/i4e progaatue eU et vnde pirodie»^ 
ritt Haec dubitatio non improbabilis videbator esse^ 
saltem non erat, qui eam eximeret ex.animis audien«i 
tiqm j aut aliqui^ dicere poss^t pontrai 

Sed ludaeis ita inter se disceptantibus et ambigcn-i 
tibus^ num esset Messias, leme, quem non latebant 
epmm cpgitata^ dum doceretin templon inter dooen*. 
dumy palam, in conspectu tptius populi^ in templpi 
versanfis, prQloquflbatur haec * iffuf^e me noaiie et pude 
progn(Uu» wn jt nan ignoratie^ meo inetinetu nenvenii 
eedeeiveruSf quimemieit^ quem^poe non nosiie, egot 
ngui eum^ namfui apud eum et ab eo mieeue eum* Itn 
eoncederet qyidem Dominus, ludaeos nosse eins natalea 
etparentes, aed asaeueraret simul^ hoc non ohstante^ 
se v^nisse non. sua auctoritatey sed ab eo, quem nou 
nossent, missmn esse vere, {adiectiuo aXii&tmog posiU» 
prp aduerbia Hn^^i^ , Yt iam cn». T « Q ^ T p j| V fr «cce^ 



agS 10. vir, 5o— 52* 

pit,) eo0 parentes qtddem eiua npsse, non vero enm, et 
tonnliaeius^^ a qno midsrus esset. Posses fortas^e verba 
priora acdjpere interrogati^e, sic: vos me meosque pa-f 
rentes nosse put^tis? Patrem meum veinim {alfj^ivoQ^ 
acilicet natfjg, existimante grotiq,) meque ab eo 
miasum esse, nop nostis* Obstare tameii videntut 
yerba; a^a/i^ oSfars^ quorum loco deberet esse: xal vfifi^ 
^iati fi8. Vid. E E N B 8,T-i Bibl Jh. Nouiss, Ttm. II^ 
pr i5u Sed quomodocunque acceperis, manifestum 
ta^ien est hoc, pominum diserte professum esse^» se 
▼enisse ooelitus 9 missumi a Pep , seque fuisse olim apu^ 
Denm in coelis. Nam ilftl positum cst pro !}fitjp • ijp 7r(?oV 
tip #for> o €Sp hf "wtf nolnif fov nargo^ , yt explicauit lo-^ 
annes, Cap. /, 1. 18. et Dominus ipse. Cap. f^I; 46. 62^ 

\efiim dum populus ita disceptat inter se , quid de 
I^ sit statuendum , prjncipes ludaeorum , nam hi in- 
tdOiguntur haud dubie versiculo tricesimo , iisque op-» 
ponitar populus versu seq^ente, {[agraxites pdio aduer**- 
gas Dominum , consUia agfiant , eum in yincula conii^ 
eiendi; nequfe tam^n qiMquam ausus esij^manus ei in-r 
ferre, cum nondum adessei tempus eiusj a Patre huid 
rei destinatum. l^am vt mprtuus est yolente et decer- 
nente Patre, ita etiam non nisi eodem volente appre-» 
h^ndi jpotuit 

Sed principibna ita cpnsultanfibus et lesum e me^ 
dio tpllere gestientibus , quos ob legjs scientiam in prt-^ 
inis oportebat Christi(im agnoscere, e populo multi^ 
ffhxs bonae mentis habentps, qnam l^s scientiae, br 
0um credebani, et, niri iipndum plane persuasi, lesum 
esseMessiam» tamen rerum) ab' ep gestarum^ magni--' 
tudine, sermonumque pondere eo adducti erant, vt 
ipsuin pro vatealiqup, diuinitus misso, ampIecteren-<' 
tnr. Hanc enim sigoificationeni videtur ro motiviw hao * 
bere hoc loco. Sienimt inquiunt, si venirei Messias, 
Jfaciurusne sii maiora^ guam^quaefacii hic^ 

PharisMi vero €i saoetdoies, hoc est, principes Itt-^ 



\ 



lo. yii, 55» 54, s^^ 

dawrum; ccriicres facti de Mb pcpuli einmeinaiioni^ 
bm, nunc primimi vi yti moipiiant aduenufl Pominam^ 
el y quae hactenos agitaueraat danculnm , palam mani-^ 
fiestant;, BUnim eubornant eaieUites publicoe^ 9141 d 
numue inOcerent, et, reluti nooenlamy oaptmnaddu** 
cerent* 

Non ignorabat Domimui qnae isd molirenturi et? 
tamen manat in templo el docere p er rea iL fade emm> 
oooiiaionem mmait, cignificandi andientibaBi tempn» 
breni inftare, quo, quem praceenleBi peneqnerentuiv' 
deaiderareilt abeentem, nec tamen inueaire pocient^' 
quta hinc «it diacessurus. Loquebatnr antem vere^ 55«: 
et 54. in bunc modum: non diu inier voe cro ampliui^. 
quam primum reuertar ad eum^ qui me^ablegamit;' 
tiun me quderetiep neque tamien inuenietiei nam quO' 
ego vadam, eo mc ineequi non poteritie^ £lemm in 
promtn crt, tempora praetentia habere-boc loco^m'fii-«' 
tHrorum. lavniaersumautemkxpiebaturDominuerab-» 
obseurjua et per aenigmata vcrborum, qnemadmodnm 
saepius sole|bai loqui de rebus fuluris, rt vm prins in« 
leliigerentur, quam easeot peractae. Obscuiitas auAem 
sermonisy vt ^rc^e ad hunc locum notauit sn a s vcv e, ; 
excitat inquirendi diligentiamy fidemque certiorem in« 
Tcnire solet sermo, rebus eihilntis. Erat autem Uo 
sermoy quo et alias vsns cstDominusy Cap^ yill, 3t. etsi 
ad popuU multitudinem directus, lamen in primia di«/ 
ctus Indaeonlm principibus. Hi euim insi^aa ataue^^ 
faant DoroinOy qnibus tamen breni eripiebatar* ]^edi«« 
bai in coekun y quo persequi eum amplius non poesent. 
Desiderabant Mesaiam, . sed alium non iimeniebanC« 
Caeterum dnosignificauitDomnius hocaenigmaley pri«* 
mum, seitm*um ease ad mortem sponte; de^ide post. 
mortem et resurrectionem euehendum esse. in coelutai^ 
quo nujla potestae hnmana eum possit insequi* 

Quem seriminem Doitiini cnm non intelligereiil for* 
daei) dieceptabaal inter ee, qumam cHtunmeeeet, i^ 



%)Ql xo- Vit, 55. 56. 

iptam fi&n BiBent rep^fturi; riunt forta^se^ int{mxm% 
^irmcogiiat adpopuic^res nostros^ inter Qentiles di- 
aperaos « at^fUe adeo etiam ipsos Gentiiea docere f alio*' 
qmnquid sibi uolunt verba eius: quaeretis me, hequ0 
taihifiinuenietis^ fUim-quo ego va^m\ eo nw insequi 
non poteritis, Atque per ikXrivag quosnam intellexerinC 
Ittdaei, et quiaam ita appeHati fueriut , dabitatum esse 
ocntotat knultumque di^utatum int^r virofi dotto(8. Alii 
mtm^ liomiiiatim grotiv s et heinsivs, per iiUf?-* 
1019 inteUigendos pntarunt esse ludaeos, intar Graecos 
hftbitantes et graece loquentes, quibns oppouebantup 
liebniei, qui viuebant in Palaestina ; vtqne^ adeo diaanopti 
mijpap^sit pro : duma^fitpoi tlkfjvsg, ludaei dispersi in** 
t^ Crraecos. Atque ita ludaei opinati fuissent, Domi-r 
imm relinquere velle ludaeam atque t6tam Palaestinam', 
ingvatam patriam , et abire in r^iones longinquas gen^ 
.tium^.atque inter ludaeos, ibi viuentesy vitam agere, 
Ac sane vocabulum d$amofag hoc sensu vsm^patnm le-# 
gitur in libris A* T» et apud scriptores ludaicos, vt de^ 
notet ludaeos, habitantes extra patriam quocunque in 
loeo; It# appellantur i. fetr^I, i» Ct^ristiani rnaxi-* 
Hiam parlem e ludaeis, extra Palaestipam inter Grae^ 
cos habitantes et veluti exsules ac inquilini, naQfnldfjftot, 
dsa»7iOfSg JIopTOWf rbAar/crf/ reliquB, inquilini, Pontum, 
Gallogmeciam , Cappadociam , Asiam et Bithyniam in-r 
i»lentes. /oc. /, i, Yiuebant eniin ludaei extra Paiae-» 
istinam vt coloni, vtebanturqtieiwe^ciuitatis in vniuerso 
imperio BiimaiKo, neque ahter considerabantur , quam 
ciues nati* Sed vjx probari potest ex consuetudine l6tv 
quendi M. T. ne ex loco quid^n, Cap. XIIj 30. ludaeos, 
graece loqventes, appeUatos fuisse Sil^ag, immo vero 
iUn»ig ' et 'Juvdahi distinguuntur sibique opponuntnr« 
jfct.Xir, 1. coU. vers, 6\ XVIII, 4. X/X, lo. XX, nu 
Mom, /, i6u //, 9* lo. reliqua. Igitur alii, in primi^que 
»^Lli*A8 IV 8 , de UnguaUell. p. 2j8* praeoipue autem 
ViF^iere Ungude.helLp..^^ sqq, eJCLatitpant, per ;'Jl|i;«^ 



10. Tii, 35— Sj. $ox 

P0^ inteHjgendQa esaeGentiles^ nommatimqiie eoB^qvi 
liugu^ gi-aeca viebauim* et inter (pxo^ habiiabant liidae^ 
diaano^», aiuei qupd idem eaty JutQnofevtse VetidSaioti 
Atque ita dicere voluiasent ludaei: num ex Palaestwt 
de conferre vult in regiones gftiiium profanaram, intet < 
quas dispersi sunt popttlares 9ostii? uum ad^o ipsos 
Gentiles vult docei^e et proselytos facere? uum vagua 
errabit inter gentea difisitas^ vt inui&Biri a nobiA noa 



Ad baec num tespohai aliquid dederit OomilMf^ 
nec ne, non placuit loanni literis consigtiare» Narranil 
autem sermonem Domini illustriarinrium et notatu longA 
dignissimumy ex quo^ si ex vllo alio^ euidentissim^ 
quisque intelligere posaet^ . quis et quantus esset lesaai 
Scilicet aderat iam dies solemnium vltimus ^ isque jHrai^ 
caeteiis insignis, vt*^^ n /u«p^«r appeUatur^ qtiod di-» 
ctumestpro: fnylmn^ qui siimma Irequentia 8ummaqtt6 
religione celebrabatur , sic , vt ludaei dicere sotbrent, 
hunc (Jiem qui noii vidisset, nihil laetitiae vidisse.. So-^ 
lenjiis Vutem ,erat propter libationem. aquae| ilio die 
peragi solitam» quo nempe ludaeipompa solenniadire 
solebant fontem Siioam , et i^uam hauf ire ex iioc fonts 
patenis aureis,^ eamque ii^t^pafittta.tubanim et bue^ 
cinarum in tempium imporiare, vbi aacerdos, etlaMii 
atans in ara^ hanc aquam cum vino..mxsGuit atq«e.sie 
arae e^ victimae imposiiae infudit* Baeo solennita^ mm 
diuinitus praecepia, sed a maioribus iiiKitnia eratv«t 
quidem in mj^oTiam copiae aqtiar^upt^ quwi Deus sin*^ 
gulari beneficio Israelitis propxnauit i|i deserto^^atqvley: 
isaitem ex sententia magistrorMm iQdfQcQruiny mitKii» 
lamen probabiii^ tanquam symbpium .beffiorum^v per^ 
Spiritum sanctum aliquando ejBrand^end.oiruia dt eonfew 
rendorum* Qui plura veiit nosse de biic- ie^ -adelul in"** 
terpretes, nominatim i^ampivm ad h. /» et Lf<ii»r-«< 
VOOTYM in Horie ad h^ L itemquld dbti^jm&ivk«> 
^baemiat^ Part. 2, Obs^ 32* Huna c(iam #>iittiiun in^i 



iigniaftrmfiiie ccmsemre Toluit Dominas, eiusqae ha- 
|>endi occMionem lepeliit ab illa ipsa solemnitate. Erat 
nempe in templo, stiibat in loco, vbi oonspici ab yno^ 
qqpqtte po«et, loquebatorque non tantnm aperte, «ed 
ckmabat iatenta voce^ rein declarans, quam magno- 
|>fire referret audiii ab omnibiis. Dicebat autem haec: 
quuquU sitit, me adeatj ift bibiUf quicunque credide'^ 
rii irLme^ pt eetin Scripturief ex eo prgmanahunt ftw^ 
mina aquae viuae. Quibua^uerbie eignificabat dona 
Spifitme^ in poiterum dutribuenda credentibu$t tum 
nondimk exJubiia ^ Jeeue enim nondum erat glorificatue» 
Etiam liic verborum aenigmatibue signifieare voliiit Do* 
iBiaus^bonorumy ab ipso confierettdorum et exspecGui- 
daram^ copiam et ej:ceilentiam,' fere iisdnny quibos su* 
pra, Cap. jVy i4. et VI^ 55. vsus esse kgitur* Yldea- 
nws auiempriaum de verbia^ deinde de re,^ aiue de 
bonia, quae bia verbis Dominu) (Mx^miaiL 

Acverba quidem^ quamuis figurata, non possimt 
hafaere dubifcationem, quippe vsitata scriptpribus quoque 
latinis et graecis, iisque elegantissimis. Etemm verba 
iufi^, itemque lu^tfifi^ eitire el esurirey vt ad loca com-* 
memorata diximus, in aniiiibus Knguie vsurpata legun- 
tur^sic, vtdemylexrt, partknt indigere aliqua re, par^ 
tun vero etiam: magne alicume rei desiderio teneri; 
Teh^menter appetere ahquid'; vtque ad^e duo expri-^ 
sumty primnfti seosum iiidigeiitiae et inopiae^ deinde' 
Tera sensam deBideru, sen, desiderium ipsum. Bene 
€aaTaoaTOMV8, Honu LL m Io. verba Dominr 
ittteeprelAttta est hoo mocto^: n nc ^# nff9&vf»iwf noXhiP, 
dtm^ktu^teem^ uf ni^^^ teStop fytiuaXm. His opponun- 
tnr: nm sdxrs, et: non eeurin^e; quae denotant par* 
limt nuUa reisdSgerey^partim^ nuHam rem desiderare, 
difimitwquexle iie, quorum sitis est extincta, deside^ 
mm. eaqdetnm , qui nbn amplfius inopia labbrant, sed 
aoeeperuiit, quae desiderauerant etexpetierant; atque^. 
adno duo iAdicant^ primum^ adesse^ quo' indigebas^ 



lo. Yii> S;r-*-59^ 5o? 

Aeindey a^esse^ quod deslderabasy ^t jjuldem adent 
tam copiofie, vt uon habea«y quod optare posaisy Tt po« 
tiufl desideriis tuis &ati3faetum sit omni ex parte. laai 
rerbum nipw^ quemadmodum iQ^Uip, bibert et f(/#re» 
denotaut: accipere et sumere id, quod posdt «itim et 
iameni extinguere, hoc est, inopiam toliere et deiid^* 
rium explere. Eteilim cum ta* $itire ff, puivir^ expri^ 
maut et inopiam, et vero etiam desiderium; effidtwv 
Tt ro' hibere et edere, denotent: accipere et tomere^ 
quod indigentiam tuam toliere et tuis desideriis satisfa** 
cerepossit, siue, quo Uberari possis a malo, quoii sen-* ^ 
tis, vicissim Tero particeps fieri bonii quod desidei^asw 
Denique formu]atn : iQxio^ui nf^q 'Ineovp, ' supra Tidi-% 
mus ad Cap. VI^ ^5. commutari cum hac : nm^vaiv s^ 
'ifiQovv, adeoque vti*amque idem declarare; hauc fiuteia 
vsurpari uon sensu generaliori, qup denotats doctri-* 
nam religionemque chiistiaiuuQ suscipere$ s^d «peoiar* 
liori sensu , quem docet atque ?xigit vniuscviusqijie loci 
oratio contexta. ETumuctrp in hoc Ipco Domimis de-« 
scripsit se tanquam eum , qui poMet toUere animi hu- 
mani inopiam eiusque deaideria expleirey inuitntiitqu^. 
ad se omnes, qiiicunque animi inopiam sentii^ent et 
bona quaecunque djesiderarenjt, ac promittit omnibuff» 
quicunque. inuitationi eius morem gerere voluerint^ 
fore, vt ab inopia sua libereQtur> et, quicquid desideK 
)rauerinty consequantur* Igitur i^x^e^ n^e 'JyasvK^» 
ft marevn»^ lig 'liieeSp JiQo.loco denotaiU; losum, suaci- 
pere tanquam talem^ qui ab anipii tui inopia te libcK. 
xare, vicissim vero tibi praeelare poAsitt qn^fkevnquftr 
desideraueris; et quidem. suscipere eum.effectu> mc^ vA) 
qpaeras apud eum, ab eo ej^pectes atqitf acdpiat^ gua*r 
Uberare animum tuum^ tuisqpe d^d^riis aalis&earfk 
pOssint. Quare yerba : ^ l^^^o» n^jieg fu, nai sWim^. 
aibi niillo modo aequipoUent^ vt videntur noDnnHifl ii^i 
terpretibus, sed distinguenda sunt hoc modo : veniat aA- 
iQe, vt bibat j «iue^: veoii^t i|d mc^ et bibet Inde ifero 



5o4 lo. VII, 37—59. 

paiet euldentei*, Domintim in his reibis se descripsisse 
tanquam eum , qui posset liberare animum bumanum 
ab indigentia sua, eiusque . desideria omnis generis ex- 
plare, sensumque ease huntt quisquis se inopem seniit 
et miserum, sed Uberari cupit, et, quae desiderat, 
. adipisci, is me adeat, me suscipiat tanquam eum, qui 
et Uberare ab incommodo animi, et, quae desiderat, 
bona lacgiri possit^ apnd me quaerat, a me exspectet, 
atque acoipiet^ qiiae desiderauerit« Sed haec sunt in 
promtn. 

Maiorem di£icultatem habere Tidetur re^^ quam' 
indigiiare his v^rbis voluit Dominus. Scihcet loquitur 
de inopia animi humani, et de honis, quibus indiget 
animusy quae vero vehementer desiderat; ac docet, se 
posseab ista inopia liberare, et bona eiusmodi suppe- 
ditare; promittit desiderantibus bona, ad pdOiendam 
inopiam, felicitatemque tenendam necessaria. lam vero 
raria est inopia animi humani , varia sunt bona et essb 
possunt) quibus indiget/ et quae confert Dominus ad 
salutem; immensa sunt humani animi desideria. La- 
boiat inscitia veritatis, amoti^, erroribus^ vitiis; eget 
oognitione i*erum diuinarum, fide, sancdtate. Atqui 
lesus ab illis malis Uberauit et liberare potest, haec bona 
largitur per doctrinam suam. Ac talem inopiam et bona 
talia inteiligunt hoc loco , atque intelligenda esse prae- 
cipiunt interpi*etes nostrorum temporum plerique fere 
osnnesy scilicet bona doctrinae; sensumque putant esse 
hxmc: quicunque bppetit verum , siue, vt loqui solent, 
yfBTiMemy eiosque cognoscendae desiderio tenetury eam 
dUceie vult) non est, quod petat a Mose, aut a Phari- 
aaeis, imgistris vestriS) adeat me, bibat ex fonte, quem 
ego aperio5 bibit autem^ qui credit meis sermonibus; 
me igitnr tanquam dociorem Veri^ meamque doctri'^ 
tmm suBoipiat, discat^ (probet^ atque ita satisfiet eiua 
derideriis* t . 

Ae prbfe<}to tsxu loquendi fauere videtur hulc in-» 



lo. VII, 57—39* ^ 

- terpretationi* Etenim aeriptQres profanoe qnoqiae 6on« 
atat sitim diziase de desiderio t^ et Terae cogtiitionifey 
Vei^bnm skire autnoi de iis, qui tetaentur deaiderio veri 
ac doctrinae alieuius studiosi simt, haoentque oiiret 
eiiienies, vt cicekO locotus est aliqno loco) porro 
Tocabulum hibere quoqne de eo trsnxptfe, qni imbnitttr 
alicuins doctrina, sic^ Tt eam percipiat ac probet; vnde 
formnla: imbibers dootrinam. Atqne ita hocioco si- 
tire esset : appetere Terom 9 appetere doctriilam ; et &»• 
lere.-eam imbtbere, percipere, probare^ Inbere Cfui^ 
etum : imbibere doetrinam Chrlsti. Igitnr Tsns loqueniii 
qnidem permitteret iUadi interpretationenu Vemm 
idemvms loquendi admittitetiam aliam* Neqne tmm 
hicestTnus significatus Terbomm : eitire et bibere; ea 
potins TsuTpata esse constat de desidmo bonorum qno^ 
rnmnist non tantnm doctrinae et cogtutionis , vt Tidi-^ 
mns ad Cap. W^ j5. i4. et VJ^ ^3. in quo Tltimo I006 
edfte cerffue et bibere emguinem Chrieti es< i credere^ • 
mortem Chrifti esse causam Tilae et. salutis tnaey sie, 
Tt eanr transferas ad te« Igitur necesse non est , Tt ii»*. 
teffigamus hoc looo bona doctrinae et cogmtienis in spe- 
eie^ Tsus enim loquebdi permittit, inteUigere bona akai 
ainepotins bonain Tninersnm. • 

A.ttine etnsmodi bona intelligenda esse hoc loco» 
postulat atqne adeo exigit res ipsa et conlexta oralio. 
Conftat enim» ad reperiendnm sensnai alicnius loci, in 
pitmis tropici, Tsnm loquendi non semper snflScere, 
qnoniam fignrata Terba plures signtficatus admitlunt| 
oporlere potius, in Tnoqnoqne loco in consilium Tocare 
icni ipsam et oratiQcus seriem* Quam si cousulimns^ 
patet enidenlert non tantum bona doctriUae infeeUigenda 
esse, aed bona in genere. Etenim primnm quod ad 
locnmipsnm attinet^ Dominus loquiturin Tniuersum; 
non noaninauit oertum aUquod donom; non dixit: iJ» 
fiC ia^ ti}V ikn^^Hiv, sine: tfpf iumioevpnri^ Tt eeiMatth^ 
Yi 6, «Bt id gepana alind. sed in genei^et ii» t$s 3$^ff* 



3og iU. Vlt, S^r-pQi 

Ergp^^t^Ii^L uiml>envm'ali9Uod;in«|i^e| aed bonn 
iu yniujersiim; aiqw adeo haec. oporiei int^Uigere. f^ 
^ue etiam Ie$u« habet et confert lK>nei doctnnae tantain, 
sed .ipn^merabilia alia^ non imtimi est Seruator p«ti 
i^octrinfun «U^, sed «dija modi^» Qu^c^ praedicaMrt; 
se tanquam. S.eri^&ator^n^ per decirjnaiiEi» mvlio lajnm 
ip0U|n admifissent lud^ei^ ne inl^ei^i^pnt quideoiy ne^ 
inteUigere potu js^nt ( exi;pectfl[bfmt eniai in Meacia. non 
doctorem, quam poUw .liberat^»^ ^t feljoitatis vindii 
cem. Quate DooiimAa n^ potiju^^t q^idem hia verbia 
4bctiinatn tantvxa int^aeri^. et hom doctripae» 

Idque euidrater tonfirmaut, quQ§ anteceduiiu Iii 
m t^nim tti^tio fit ^olwnitatis, q^tie cefebrari 3pjebat 
a. ludaeia die fe^to tabQiD^cpl^vvini vltjf^p, quiaeq^^ aa^ 
o^m praebuitDomidQr v^vpmii v^rba^. i^ «ic 4«^ 
igx^^^ ^ffiet^^f 9f9finmJ9fi EaV^rfi aoknnila^ in4ti*n 
Utfa erat pei»gebaturq,u0 ki mc^Qham o^n ^«irinae 
i^itne^ ftUt l^gia l^iae. p9^ U»a$n^ ^ed. boai aUenina 
et beiJK^cii, maioribua tahihiti a Peo» cum nempe aui* 
gnkri gratia Lvaelitia in deMrto prc^pinaret in eorum 
«Jntem aquarlim copianu-Igitur in verbis Domim quo«» 
qne sermo u&^ eai» nec tm pfte^t de bono et boneficio 
doctrinae^ sed de bono et benefieio in vniueraum» per* 
tinente ad aabitrai. animorumi quemadnaodum iUnd 
pertinebat ad sakitem cprperale^i et tenreMm. 
. . Sed rein extra c»nnem dukitatioBem ponunti quae 
^equuntur j ea eiHm< contiAent honun ^erhoram partim 
vberiorem explicationem Dbmini ipsius, p^rtkn vero 
etiam authenticam interpretationem loamiis* .4.e.I>omi*' 
nus qiaidem flubiecit hAec x o mmfJam aig ifti, MvAai^ €h»¥ 
V r^<pv, mtafioi iu t^g tmUag cmee (ieiNroMiv vdvraf ^iar- 
tog. Haeo vero» in promtu eit, intdJiigMtda eoKium 
de bono aliqub in specie^ «ed de bonis in vniuemm^ 
8alutem conierentibus* Btenim nominotuiua^ d nrnmmw, 
vsurpatUfl eMe. videtur paulo inaolentina, quod tamen 
neminem fac>le offendet^ liHguae graeoae peritnmj eat 



xp. tii, Sy — 5^ 807 

eaiin noinmaiiaiu absolutus « vt loqui «olent Gramina*^ 
tid^. et reddi'debet: quod attinet ad credent9m$ «caiua 
idiottsmi exempla praeter alios congesait HOOaBTE* 
M lY 8 ad Viger. de idiotiemie graecae dictionie p. 54, 
«f. edit. nuperrimae Hermanni. Proprie dicendiim 
fcoMet hoc modo: i% n;^ MO$klmg tq5 iwr*'€vovtog dg ipii, 
aivto: ea teS nmivorrog tig if*i ^veove^ netafiol iHatog 
tSrrog, Yerbmti atttem n^ertvsip in hac serie orationia 
denotare mdlomodo potest: doctrinam Christi 80sci«*> 
pere; nam de doctrina in toto hoc loco sermo non e«t| 
'^gnifilcat potittst lesom soscipere tanqimm eum^ qai 
possit ezplere desideHa animi humani, adeoque beatom 
reddere; et suscipere quidem sic, vt ab ^ beatitatem 
taam repetas* Detnde tox xoMag explicanda est ex lo<«» 
' qnendi oonsnetudineHebraeorum in verbist |ua, ^^i? «t 
t»^, sic, rt Tel de animo hominis dicalur) rel vt pars 
posita sit pvo toto, hoc est, pro bomine ipso« Igitur 
Terbae iu tijg ee$Xlag emov^ denotant: ex animo eius^ 
siues ex eou Omece dicendain fuissett t{ our^v^ seus 
ix tov ntetiiioifrt/g* Porro ildotg i^v idem ^st^ act ^o^ 
fiocofir/aqua Tiua, Titalis» vitflm dans, saluifica^ Tsur<» 
patarque in ttbris sacris tanquam symbblum partim fe^ 
lickatis, partim bonoram, quae animum recreant ac 
reficinDt^ beatomque reddtint^ ei.Titm et saltttem 
dant; Ttridamisad Gap* IV^ 10. Itorafnol viatog au-^ 
tem sunt symbfdum copiae, seu rri, quae copiostf da« 
tur, «deoqu» signifioattt bona longe copiosissima y bo« 
noram copiam abundantisiamam. Einsmodi boha ^^ 
eove$f proflaent, nimirum in ciios. Plane Tt ia lood 
Zach. ySV^ Sr Tbi legantur Terba haec: itto temport 
promanabunt aquae piuae e^ Hieroeolynde . id est, esl 
Trbe HicMioljrmitana manabnnt illo tempore bona et 
benefioia omnis generia ijd tot«m'terram. Tgitur setfsus 
BOdtri loci eet Uiet exeo^ qttionedidet^, pr^omAnabnnt 
in Moi eepidMtfima bona , is erit instat fontis^ sine in-- 
tamNMpM afoam allBadeftti(» cdpio«issime« &un ei 

V2 



5o8 i<^- vit, 57-^59^ 

homine dastn^odi si pforoanant bona copiosissimli, efiU 
citur, eum et ipsum boniis abundare. Nain^ex qub fcmtl^ 
profluunt aquarum flumina, eum oportet esse aquaruhi 
|)leni$simum. Igilur rerbi^ : ex eo profluent flumina 
ziquae ^^Auo si^nificauit Domihus-,* primum, imminem 
credentem et ipsuib esse bonorum abtmdnnti^simu]^ 
bonis omrns generis omatissimum; deinde, per eom 
eiusmodi bona confeni etiam aiiisy alios quoque pbt 
eiun ornatum iri bonortam omni g^ere. Praeterea ai^ 
gnificauit^ baec bona esse piimum tcpioaa^ Tt fops est 
icopiosiflBimua^ deinde communia OmnibuB hominibuii^ 
quicuilque crediderint; denique pei^peiuaf in boc et. 
foturb saetulo; vX ^sifiap^ jTI^ 55. ev fny jwiiwif , oiJ ^i 
dt/^etji minot€i et Cap. Iy\ t4^ ov fitj ^«^1709 ih top 
mSvu, nulio vnquam tempore indigebit aliqua re^ ad 
Titam beatam nec)(ssarilEt / babebit potiua Mnper, qut-» 
buBCunque demum ad eam opus erit, fruetur in omnem 
aetemitatem feli(»laJte) omnibus numeria abaoltitav Cae- 
ierum V^ba: n^^iog ^Zmv n YQ^nt indicare videntur) 
Dominum respesEi^se ad locum aliquem V. T. Neque 
tamen in toto Codice aacro Y. T. i^periri potest locus, 
huic nostro quOad verba plane similis. Quam 'difficul- 
latazi variis modia Udlere tentarunt intierpretes. Et<^ 
enim alii putarunt , hunc locUm y a Domino commemo** 
ratum, excidisse ex archetypo; qu^madmodum factum 
esse constat in quibusdam aljis. NonnuUi vero» vdhiti 
CBKTaosTOMVe^ haec v6rba referenda esse statue* 
runt ad antecedentia, boc modo: wl n$vim o n^mevw 
«<V ^> na&iig flmv n ^(»«9Y> bibet credens in me^ vt 
est in Scripturisy siuet cn&dens secUtadutai Scriptbras^ 
9uAi %mg fQuifiQ' atque ita indicaiTetur , qualisne debei*el 
ea^ fides in Christum) nempe Scripturis aocomitiodata* 
tn quam interpretationem non incidissent^ nisi forte 
eos oSendisset nominatiuuat o nMMvmv^ absolute po« 
sitnst fuerunt tamen^ qui loeum aliqttein, saltemsi^ 
mUem, in libris.aacris V» T» sibi repdrissa viderekitori 



ip* vii, -37 — 3«). J09 

Mimifdm^ Zaeh. Xlf^j 8. de quo modo Tidimiis, ve) 
le». LVIUj iir i2i ybi moX haeot erU^ id hortus irri^ 
gy^ et vtfons aquarum, quiua aquae non mentiuntur^ 
hctc est, cui aqita mmquam deest/ qqi nunquam desi- 
nit, aquam miittere, quique adeo est et copiosus e\ 
perflDnis ; 'quibna yerbit promittitur felicitaa siimma et 
perpetua; vel denique apud eundem lesaiam^ Cap. LV^ ' 
X, qui locus continet promiBsionem in gener^ de boni| 
tiibnendt^ bominibus^, Deum coUntil^QS« flx bis lodt 
saltem patet hoc, Dominum Tsum fnisse allegoria ean 
dem» qnae extat apnd Prophetas; Alii denique exislin 
jnamnty Dominnm in animo habuisse non locnm ali-i 
quem V« T» pecniiarem^ sed respexisse ad vaticinia, in 
quibus promittitar VMm^ oopia bonorum^ tempore N« 
T. conferendomm credentibusy sensumque ▼erbomm 
etns tnA^ hunc: vti promissnm extat in Scripturis^ Sed 
quicquid sit^ illud oerte ex his, omxnbus pptet euidenter, * 
quod ostendere volebamus, sdlioet Dominum in hoe: 
nostro loco promisisse bona largissima iis, qui ip^um 
essent suscepluri tanquam ssdutis fontem et auctoreniy 
atque adeo intpUearisse, inteUigique volnisse non vniua 
tantum gencris bona^ niminuxi doctrinafi, sed generi^ 

Vemm halmnus quoque interpretationem autheni! 
ticam D* loaimis in verbis versicuU noni et triceAmi s 
T«Sro ii dni nifi tQV Tnfiufunogf ov j/tuUoy lafifimai^ oi 
ni^ivovtig ilg aufol»* Qvntn fiff tjir. nwiVfia mpiop, m ifi'* 
omk oiiiw idiJiie^^ Hic parum qnidem refert» siue. 
l^amusi: nifivt^u i^iOPM «iuo: mfiiifia simpUciter^ sine 
hoc adfUtamcuto.; itemque ^tim ror 4i4^Mirgenuinum. 
sit, nec npi vid^^r enlm oHininQ glossatorem redplen^ 
etadditnm fViiise in ix^trouersiis Macedoniaiiis; illfid. 
tamen est in prpmtu, ppr tq m^a inteUigi dona snnctr. 
Spiritus, et quidem ea, quae accepiuri erant et v^r^. 
acdpiebant credeAtes» postquiim lesos «rat glorifiicatiMhr . 
hoc esty postquam mniept^s eius conspoia i»^^ ^^i. 



3 10 xo. VII, 57«— Sg. 

quod quidem adcidiaae ooxutai tum« cam e morta w vi- 
tam reuerstts, ooeium adscendisaet, adsidens ad dox* 
tramPatriaet regxuuia, tanquam dominua humaai ge-« 
neris, cu|D Patre pari et aequali maiestate. CoiUV Cctp. 
Jlly 16. XFII, i. Lmsc. XJir, ^6. Sed kaeo doM. 
aaiuHi Spiritus xum vniua generia fuerunt, immo ▼ero 
multiplicia , ordinaria et «ctraordinaria. Ap quaeritur» 
qttodmam genua donontm ait inleliigendum hoc locot 
iHun oxtraordinariay an erdinaria, an vtriuaque gene- 
ris ; numque haec promiaaio Domini de. iarga ooUatione^ 
donorom in credentea pertineat tantum ad oertos quoa* 
dam credMtes^an ad credentes in vniueraum omnes^ 
In quo disaentire conatat interpretes; Ac suni profe« 
cto, qnae vtramque sententiam pvobabi)em veddere vi- 
deantm^' 

Qui eQEtraordinaria dona aanetftSpiritus inteUigenda 
esse oenaenl, prouocaat primum asl occa^ionem,, ha- 
faeiMli hnne aermonem tt vanerpandi lijiiec Terboram 
aenigmata.' Etenim nonaine cauaa, aiunt, praemiss» 
eaae vers. S^* verba: i^ H tjj i^X^V ^f*^P^ ** ^* ^- ^^ ^^ 
iMdicarcftur, Dbminuna feeiaae baec verba eo die eoclem*» 
qumtenipore, quo peragabitiur inl^emplu rilaa. libatio- 
nis, quem dicunt inatitutnm fuisse a ludaeis eo con»ilioy 
vt esaet a jwbohun donorum (Kntnorum, per Spiritum 
aaiMstttm tribuendearuaa* Hie rilus aasam praebmt Do-* 
win^ promitlendi bmaa ea, qoat isM soleBiikate sigai» 
fieabantur , ei veorbia .qmdemi , ab ema aplannitatia ra^ 
tiona Ji^elMis* . Vt fqn* ittat eSunditui^ aio ^andelur 
^ritu&Deif aio doiia laif;it«r liribiienluv i» me cpeden-^ 
tibaa. Vrgeat ^bMide interpretationem loannia, f^ef^» 
39. vbi ntgari no» potest, per ti i^iSi$a int^nigi dona 
S^pmtuB aancti, post Domini glerificationeBa tribttta 
Apoalolia et primia Ckrialianu, ideoque extraeFduiaria; 
nam dicuntur diaerte tom HQndnm data fliistfe^ neque 
adeo adfnisae, et quidiam propterea, quoniam Iqsua 
nondtim ftierit glorificatua, hoe eal, Hoiidum TeceperiC 



' 10. VII, jl7-^59, 511 

ploniun Vmm maiestatis dlui^ae, reuenus lii coelum, 
yuiie ||iJ3«uru9 erat sanctum Spuitum, per quem de- 
m'!m Qdua, illa e3;traordii|arla copfer^bantur primuni 
ApostoUs die pentecpntali ; ddinde per hofi etiam aliis; 
jfct. A/Vj, 3, sijq. Eph. r /, 7. 9qq. Rom. XII^ 6. aqq^ 
1. Cor. XfL etXIII^ dmk ordiiiarift antem locum ha-* 
btlerunt iam dodnm. Ad pxtremum cbmip^morant lo- 
dum paralldum, Cap. l^Vt ^^* VbiDominus idem ver* 
bttmiMrr«wy vsurpaiirt, eidemque nmii^^ promisit 
^^im pote8tatem<](ue, gereffdl nragnas res, atque adeo 
i^aiores, qiAim ipse getoisset; quae nemo non de doni^ 
inusitatis intellexerit. £x quibtii omnibus manifesttui» 
Tidetur esse, indicari in hoc nostro locd per tq TtPtvfia 
dona atraordinicriii, qua^ contjgeitmt magna copia 
Apostolis,' ac deinde per eoftim ministeritmi etiam aliis^ 
sensumque Verbon<m Domioi vers. 58« essd hunc: co- 
piosissima bon« contitfgetTt in thd credefrtibus , nleis (fi* 
scipulis, et pei* hps etiam aliis. Id qupd res eft ettentiis' 
docnit Yix e^im coeltim adsce^fiderat Bomihns, con<* 
sefestirus^ad dextraDtn Patris, ctiin immitteret Spiriium 
suum 4pOBtolis, cumque hj, ditiirio nunrine pleni, ma-* 
gna fiducia indpereiity euang^cam ddctrina!m prackli* 
care orbi terrarmzi , Sf^lritumq^ae j cdeltths mtdstumi 
diffimdihre ommtipi a^edctltium ^imis. 

Neqtie tameii jmprobabile 6sty' ipttelfigi dona cft bon^ 
drdinaria, omnibus-cr^deniibtis comniuhia, saltemhaec 
xion esse excludeoda. fltenim prinluKn qubd attinet adl 
ritum» ^diebus festis tabcmaculorum rditafami ex eo/ 
coIKgi dsrtc^ non pptest, ()uod V^ohmt mt^k^pretes, quo^' 
niam sme causa probabili stlittitint» }nfttitt|tuiii . ehtn 
^dsse ad signifieapda bona , per sanctum Spiriint|i ali^ 
quandiOtribuenda, c qm potius institutus yideatur esse 
a maioribns eoconsiKo^ yt itt ttiemoriai» renocai^ent 
^bi etposteris beneficium diuintim, quo suppeditaret 
Deu^ Israelitis m longo per deseftum itixier^ aquaftdn 
magnam copkm. Idque in animo riHetur hdhjds^e t>o-* 



5u XQ^ vn, 57-»59. 

xoiniu, ao prppterea vsus esse sermone allegoiTco et 
verbi^; ^tir^t biberej aqua viuay ejfundere, .aiqw. 
YOlmaw auQcare audientiqm auunos ah iiUus ceremo- 
iiiae vamtate, vicisaiQ] vero adupcpe ad ae, Terae £o* 
licitiiti^ fontem ao statorem. Peinde id requirere vide- 
iqr qratioQifl serieai* Eteuini vevW ver^uli trioenmi 
septiiui coutiueut inuitaliouem , directam ad omnesy et 
promissiouem • commMnem omuihus : <iuicunque mise-^ 
rumseseotit» et saluus e^ vuU, me adeat, atquQ U-^ 
berabitur amiseriay salutemque adipiscetur« Yt veiti 
baec refecenda «unt ad onmes ; ita etiam quae sequua-« 
tur< DeuiquQ vsus loquendi Scriptm^arum permitUl, vt 
per TQ nif^vf/^a inteiligantur dona saucti bpiiiius omnia 
geueris^ nou extraordiuariaj^antum, sed etiam ordiua^. 
ria* Igitur promiait I>omiiius boc ioco bonQi*um copianv 
QOil tautum Apo^tolis et discipulis, sed credentibua 
omnino onmibtis , uou iUorum tantua} , sed . omniimi 
i;emporum« 

Atque ex lua patet luculeuter , Dominum in Verbit 
aers. 37« inteiiexisse non bonum aliquod iu'9pede, vel-> 
vti bonum doctrinae et cognitiouis , sed hona omnis ge-». 
i)em f necessaria ad salutem teueudam i^ hac vita at«> 
^e in altera, ^eque professum esse horum l|onor.um 
salutisque omnis fontem auctoremqi^e vnicum* et inui-« 
tasse omnes omninot vt ipsum tanquam taiem fide ^us- 
ciperent, hisque promisisae et boi^a salutifera * et feU-v 
citatem ipsam, eamque verissimam et copiosi^imamt 
Similia efiata Domini extant Cajp. /A^, . 1 4« /^/, 35« 
JtoMh* XI9 38« Atque in loco quidem vltimo^, qui liio 
dicuntur sitire, appellantur ol uQnipirTig ««u. rufcfrMfii'^ 
M>»» id.est) qui habent animum deiectum miseria. et 
tristitia, qui defatigati sunt onere, et sub eo ingemi-' 
scuut, adeoque liberari ab w cupiunt; per onus autem. 
intelUgitur non quidem iugum legis ceremoniaUs, qu^ 
poUus onu9 miseriarum spirituaUum; et sub hoc onero 
ingeiniscerey est: sentire, se essc miserum et deaide-* 



10. i^ii, 57—39. 5i5 

xare ,. vt Vlbemu a^mi^iBria et bea^ps. Has. Mi^ia au*, 
tem auiflii naacitur nqii lantom ex insoitia^, sed eliam 
ex inalis alii^; qyemadinodum animi felidtas no^ tan^-t 
tum ex scientiii et cqgpitione existit, sed ei^ aliis quo-v 
gue boniSf A miaeria illa qui liberari, his bon^s qqi^ . 
beari capiunt, ii ^ui^t oi 9fom£mg ^l jft^qf^wf^ivoij sini^ 
oi Ttitmpxig xmi iti^pSwTfQr 

]am si sqimnam inire volueris huius loci, in prinm 
rersiculi tricesimi septimi, eaifif fi^cUe idtelliges, esno 
banc: lesus 9t^ js, qui bealos reddere possit ynice ^tque 
omni e^ parte qupscunque; siiie; lesus est Seruato^ 
bopAinnm optimus maximus* Etenim ppfei^ sitiip hui^ 
maniapimi e^^tif^e^ey hoc e^t, largiri, quae animus 
Immaiius appetit atqcie desideratf Appetit autem atque. 
^esiderat feUcitatem et b9U&> quae felicitatem afferra^ 
possunty et> si mi^rum «e ^tit, liberaUoneni a mi-r 
aeria et a mali»» quae miseriafn e$B|iu|it. Est emm di- 
yinitus insitum animo humano hoc, vt ti*i^atur ^cre*^ 
dibili cupiditate feljjciti^tis, et quidem felicitatis eius-, 
modi, quae ni)iil lU^i admi:(tum habeat. Ac miseria 
^ui^Iem est in aegriUidiney dojQre ac tri^tltiay qua ex-^ 
cryciatw et angitur aniniqs ; atque enascitur ex male 
factorum conscientia, qietu Dei et poenarum diuina- 
^xmy carentia fidei, sanctttatisy solatii, spei, i*eliqiia« 
Yici^incx feUcitas , quam et^m beatUate^ voc^t, pBt iu 
tribus rebus^ Dempe in animi quiete» tranquiUitate et. 
Toluptate* Etpmm beatus est haud du];)ie js, prime qui 
Ibabet anuimm plp^aturn^ talem autem habet» qui quI- 
liusculpae sibi conscius est, neque adeo metui^ quic-- 
qnam^ quod saluti ip4us vere nq[xium esse possit, immo 
yero exspectat aemper opUma quaeqne/^^ certq ezspe^ 
ctarepotest; deande qqi habet tuumum tranqiUUum* e^ 
ma aorte, co(xtentum$ eum voro hab^t^. q\u e^ tali^t 
qualis esse potect ac debet per gratiam diuinapi; denl-> 
que qui hab^t anmmm hUarem ac. laetum; ^ talem, 
babet, qui laetari potest 4« SleQ« Kaec b^titfu» oriUv 



5i4 lo, VII, 57—59. 

ixhcms animi. Ea vera bona profecto stint ante oninia 
<iognitio Dei et Christi, iii primis auteni roguitio consi- 
Corum diuinorum de sali te hominnm per Christum, 
deinde vejo etiam gratia apud Deam et remissio pecca- 
tonun, et seusus graliae diuinae et remisAouis peccato*- 
ttmj fides, animi vitaeque sanctitas, spes ^turae vitae, 
pt qjuae aunt eius gvneris alia. Hoc appetit, desiderat, 
ibihelat animus humanm, nimirunrfeiicitatem et bona, 
fcdicitatem largientia. Hnet est siiis aiaa. 

Hflnc sitim oxtinguer^ potest lesus et vere extin- 
gnit, hoc estf largitur, quae animua tuu^ desiderat et 
quibus indiget ad consequeddam felicitatein ; nam 'fecii 
cmfuakd impetrandam tibi feiidtalem'» veiiit, vt bea- 
tos redderet miserps,' vixit et docuit, vt monstraret 
Viam felicitatis tenendae, vitam posmt, vt vitam acqui-r 
reret, deinde habet omnia , quae beatdsr reddere pos-» 
sunt; habet vitam in se, atqae adeo dai*e poteA vitam; 
Cap. V^ 'jb. hahet potestatem in homines, vt det vitam 
omnibuscupientibus; Cap. XVIl^i. habet potestatem 
iii coeh) atqu^ in terra, vt dare possit feiicitateni ron' 
tantum intena, sed etiam in coeio; Matth^ XXVliTj 
ifi. habitat in eo tota summa diuinitatis, vniuersa co** 
piabonorum, necessarrorum ad beatitatem hominum 
<}mnium; Colo^s, Ily 9. denique dat onmiay omnibus 
hominibus, omTii tempore, omni ex part6, quibus ni 
fienendam feiicitatem opus est onmhxka, omt)i tempore^ 
omni ex parte , vt haBeant non taotum ad n^ssitateai, 
veruni etiam ad abundatrtiam , Tva £(Dtii;V c/oia* u^l negiv^ 
aov exwa^P' Cap. X, lO; * * 

' lam igitur quid tibt ^ciendum est, ri sitiSf d mi-* 
aerum j.e sentis et beattx$ fleri cupia? SdKcet igx^^fu 
ngo^ fAi, veni ad {esum, su^cipe eiim tanqnam salutii 
dmnis auctorem', sic, Vt tuam safuteta ab (^o repetas^ 
quaeras, exspectes, teqae ifa geras, vt eetto exspectar» 
et accipei*e possis; xa? TriV/ztki, et accipxji^, qaicqnid de^ 
0ideraucri«y temftoreqtcocmn^e, modo q[aotttiiq«e, in 



Bocteoculo, iniiztiiro, in aeterniUteza onknem. Cae^ 
tenun scripsit super hoc loco noe05BLTVs Com^ 
jnentat. qoae reperitnr Opp. Fase. /, /i. 4 u 9qq. 

Haec atqne, vt videtur, alia eiusmodi, ^uae Io«« 
quebatur Domiuua,^ quanquam nou satis intelligd^<^ 
ior, varie taman^fiflficiebant audientium animos. Et«4 
enim e popuh mulH^ qui haee at^diuiaaent y dicehant 
interee, hune pere eeee prophetami aliipero^ magni-* 
fioentitts etiam daaeo aeutientat, ijpsuin Meesiam eeee^ 
centemilebdntt quem prophelae promisissettt auis vali-« 
dniia* De quo tamen dubitabanl alii, propterea, quo^ 
niam' constaret, ex Cralilaea Mesfiom oiiturum nott^ 
esfie; |enmi autem notum oiee pntabantlfazaretbi, quo^ 
niam ibi edncatUB erat, ibidem parmlea babebat, ma^ 
itimamqae vitae, atque etiam munerif partem trans^^ 
egeratr OaUlafljoa anftem veheamiler dieqnciebant {«« 
daeireliqui, qiiod nc|jO legis peritNi praec^Ilerept, neo- 
▼Mum vnquam vatem babuiaMnt, de quo gloiiari me^ 
nto pofsent^ atqne adeo aos., vtGentitibfia a^mixtof et 
vicinos, pro eeBa^eatilibqji habebant. igitnr illaastfa#^ 
inquiunt, mtm e OaUlaea ariturue eai? eonanturquo' 
refutare illorom sententiam ipsis prepbetatum verbis* 
Ifonne^ aiunl, Scripturae dacent, Meesiam naeeita^ 
rwn eeee e gente Duuidie^ eimque pioa natali , BethU^ 
hemo? Ignorabant igitur veros Dommi natales. Ita ini 
popufo oonteniie estitit de eo, 'quiaiaun eeset* VuerunH 
quidem nonrudHt qid eum comprehendi cuperenti ne^ 
ifae tamen qHisfuam cateue eet, manue ei imicere^ At^ 
que etimm minieiri eacerdotum etPharieaecrum, etgAtH 
ad lesum caipiendum) <^rs. 52» redeeuef ad eoe, roM-v 
feeCa, mistatiaque aniims^; nam interrogati ah ittkt, 
quare eum mm adduxieaent, peapendemi^. homSn4m itm 
docenfem^ pt doceP ille^ audiuimua nuhqudm\ <ttSM| 
tamque iUustrem doelorem, qoen!» vt fn vini^tda abdii^ 
ceremus, impecrare a nobis non p^toimtiff. Ita boe genoi' 
,homsn«m, imnnle alias, alquo ad ornne-^^tdttuf «kcr^ 



5j6 10. VII, 43—49. 

een^iam, et Domiiio honestum testimomf^n tulit, et 
principum suorum vesaniam ac coecitatem immedicabi* 
lem coarguit! Quos vero prindpea increpant his verbits 
^go 4i ifo$ abrepii eatis in errorem?, An non impo-* 
storem esaea^ntitis? Monne existimatis, si verax esset^ 
Vtius sermoneA approbatm*os fuisse viros , doctrina exi-> 
mios et auctoritate praestantea? ,Nunc vero v^dttutne^ 

ficUm ei^ praehere ex optimatfim nwnero quenquam^ 
aut es Phariifaeiej penes quos est legis scientia exacta ? 
PM>9 iUa rudi$9 ignara legis, quae adhaeret ei^ exee^ 
crabili9 eat apud Deum et exitio digna, siue:' d^dpifa^. 
oHe.pf4eet. £st enim aiia quoque lectio in hoc locOy 
qvuije, quamuis reperiatur non nisi in Codice vno, .et e 
doctprib.s ecclesiaf tantum apud oaiGEir^M, CYn 
iklhhyn et CHaYspsTOMyn, nptante g|iie8- 
BACHIO, adnu^dum tamen probabilis visa est viria 
do^tia; i^ nempe loco: imxtni^cm^, habent: hti^ 
to^ \id» v^icuAZhi^ EinteiLine N. T.p. 5i\. eivu^ 
que e^ifeget, BibUotheh Tom. Xyil. Part. 5. Ac voca* 
l^ulum: tnmQato^% est quidem non admodnm fireqaen^- 
idemque denotat, quod: inuuxragaTOQ , exsecrabiiis; sed 
praeterea, vt notauit 4 vidas Tom. I. p. r88t habet 
quoque jugnificatupi hunc, vt sit idem, quod: tim^^ 
fig^ dicaturque vel actiue: ipducens in eiTQrem, Vel: 
passiup: in en*prem induptu3; quare sea^ esse potest». 
▼elrimperita pleb^ indimt vos in errorem, vel:. pleb^ 
imperita facije.se induci in errorem patitur.- 

Vere notauit ad hunc locum saAftMV^» nnsquam 
fiiitte maiorem penuiiwi eorum, qui ohristtanae veri-r. 

, tB^f^i^ aniiUQ &uerent, qjiam inter religioms ac docti>>. 
x^ pieipperes. In tam friequenti otmsesaa saoerdqtum» 
aenioDuni^ , U^s peritorum et docUMrum non erat quis-* 
q^ami» pr^ieter vmun Nicodemim, qui in tan; scelera:* 
tis c<wi4jlii« idsUepausae.patrociiianstiir. EtenUn Ni-^ 
eofbmua, isy qui nootu olim leeum conueneratt ipse. 
coilsgi^ ^rwn m$4f$wrt fatue eet a4 reHquos Im 



10. VII, 5o— 52. ' 5i; 

mcdox pmmnostra lex condehtnari patiiur ^nl^m 
inaudiiuntj neque eiue causa cogniia? Qaae qaidem 
dixifise Tidetia*^ vel ad defendeadaia. oaMam Domini, 
▼elad excusaiidos eos, qiii Domiiio faliertet, qaosqoa 
illi ad stultam et indoctam plebis faecem referre nqfi ' 
dobitassent et sapplicio dignoa prbnmoikMent, aliiebtb-« 
flimos inter hominea et Deo exsecrabilei. Moderabatat 
tamen aermonem sic, vt prolerret i^on ni«i ea, V^. 
did poterant pro accasato quoquey sed iiond|otai* ebm^ 
Ti^to. Prouooat ad legem. Lex ^ inquit ^ datonagi par4 
titur neminem, (n^hn rdV iv&^nvf^,) viA iude&.eum 
ante omnia audiuerit ac de deliite eiua cognoaertt . - x 
Cpntra hanc tam^ iuatam et aleqaam , tamque M** 
manam Nicodemi sententiam com nbn haberent auuea» 
torea Senatus reliqui, quod poasent dicere, conuitSt 
petunt coUegam , contemta eius auctoritate. JEtiamne 
iu Galilaeua ee^ inquiunt, atque ilfius Galilaei fnitor^ 
Galilaeorumque sodus? ScnUare temporum praetCDri^ 
tomm historiam, atque comperies^ nuUum vr^fuam 
. patefh prodOsee e Gaiilaea. Quae raspotisio non modo 
impia erat^ sed etiam falsak Neque enim affirmauerat 
Siicodemofl, le^um esse prophetam, ne norainaueral 
fuidem lesum, sed Jitatuerat tantum^ quisquis essetp 
eum npn iicere condemnare^ nisi cauaa cognilaw' De^ 
.mde quod contendunt, ex Galilaea Tatali ortum ^ssa 
nullum vnquam, in eo ▼eiiementer errabani. Hatit 
kabebant profecto prt>phetas, in Oalilaea natos; ^neluti 
ionam, Nahuniam, itemque Eliam , Elisam, AmoaaoB 
•t Hoaeam; de quo videri poteet^wiTSivs in.SHseeOj 
Tom. L lAbr. L Cap. uo* $^ 58« et HEYLiNGiva i0 
Obeeruat* S. Tom. L p* 178. Sed idem BRAanVai 
sotauit ad l^anclocum^egregte: nulium eei uuMimme^ 
^ meniem occupituit liuor et odium* 

' Hi» vUro citroque cyaputatis^ dimiMim est conei» 
Knm et PKpeiiit euam qideyuedemum;^ 



5x8 



C A P V T VIII. 

Odd da «v&striq pmiculi extremi tntecedeiitis Ci^pitijy 
«o toUiis de feminn aduliera nairatiovai, a. vereicuto 
friij^o bniiu ^apitis rsque ad i^nclecimum, .vehfmenter 
doiuta]:! conalat ioter riros emditot, el pleria^ue huiio 
lecnai flpttrinm Tideri, aaltem sufpectnm. 

StniimCodicummaximapara, quorum oblxbs^ 

B ACfillYa enumerauit octogiiitaet amplioa» Iiabet qm« 

dom iHmo locum, tied cum loctioms varietate tanta^ 

euittfmodi non facile repeiiatur iii loco UbroFom N« Ti 

▼llo; vt ex illitts edilione N. T. ijtemque wetstbnii 

eognoscere quiaque poteat. Quare GRisaKACBiya 

bttioB lod recenaionem exhibendam curauit tripliGem, 

Bimiram textua vnlgaris, deinde Godicia Gantabrigienai^i 

deniquo Godicum alierttm* In Codicibna reiiqttifi» vero^ 

iiademqtte noii pauosa^ neccontemnendia, hic loctta 

t^el pkne non reperitur , vel eina looo reHetum eat apa«* 

tinm vacuam, vel, ai i^eperitur, aut alia manu adacri*^ 

ptua eat^ aut ad finem Euangelii loannei, aiue etiam ad 

ealoem Capitia XXI. Lucae reiectna extat, et qnidem 

aic^ vt yel aateiicia et obelia^ taaquam dsbiuay notatua 

aity vel adiectum kadMOt acholion, quo docetur» eom 

auapoctttm videri. Bbc deinde habent hnnc locum yer<4 

aiQaMa praecipQae) Teluti Syriacae^ Ambioa, Coptaca/ 

Gbthica^ itemqae Latinae^ aate Kife&ovTaivif edi«« 

tae^ a bi^amcbino commMoratae. DeDiqua quoat 

•ttiiiet ad doctorea veteria.eccleaiae, qnoruin aBctorital 

in Ua rebna bob eat pamay huBo locnm bbb iBbeiit iii^t 

ter Graecoa ne ii quideiB, qni EoaBgelimn iaamiia Coibf^ 

BMiitwiiaptBpetBiailluaCrarBBtXg. VBhiti CBRiraoaTO** 

BV^ et THEOPBTi.AC«va9 Bequo etiam NaB« 

BVe, quom opoiiebat bunc locttm^ ai haltua^, in 



10, VfU^,X;r-llf ^l^ 

▼er«onefua exprimere, uec e^atjni^ 7B&T^LIitj^- 
VYS etCYtEiANva) quorum tamen vterqu^ sa^pis^ 
aime egit4lecasti|dle etiadullei*io, eiu^^e commempr 
randi ocqajiionem habuiL^ et prior r|uoque Pdychicoruiii 
Qbieolioneiq guandam ex eo rf^futare potujsseL Le^^ 
quidem hu^c locum AV Gys7iiiya>.^ pcn ^enfuin^ 
habuit, commemorauit tamon.etiam caiuc^p^' qoar^ 
omis4U4 ifumt a quibu^dam » nen^^e ;ne fojttitsiie «canda-^ 
lum praeb^etur, tanquam £>onunu4 impunitam dii^ 
aisset ijtaoi muUerem» 

Ipsa quoquQ nantitio visa eat ririf doctii ita comr 
parata esse » vt facile ampectum reddere posset hutic lo^ 
cum. Etenvn.^ffcQdit eos primum^ quod Dominue di^ 
ci(ur gestum acribenti^ imitatuA esse, nec ausus fuis^Of 
feminam eii(fl|nodi poena dig^nam pronunciare; quod 
non s^tia dign«ni putant fuis^e fapientia Domini; pror 
pter quam causam iam antiquiores nonnullos hunc \q^ 
cum in Gonu^tibvid publicis Christiai^orum legi noluisse; 
deinde quod enoris aiiquid comtnissum esse videatur in 
denominando poenae genere yiii/ito veniculo; nam la- 
pidadonena neque praeceptam tuisse a Mose, tanquam 
poenam eicfsmpdi criminis^ neque illo tempore inter 
ludaeos vsitatap^ et consuetudine foi^i reoeplam ; dehi^ 
que quod dic^udi, ratio paulo eleg^ntior sit in hoc locO| 
quam alia^ in .sermone Ioan)iis, queni constet fui.ss# 
alienissimum ab elegantia s^rmonis graeci| et prope- 
modum roagis imitatum hebraicam loquendi consuetii-' 
^iuem, quajp sociptorem sacru^ vUum. Qurjje non 
aine causa aUifijiijss^ videntur viri d^^ti^ hnnc locum sal-^ 
t^m suspeotun^ e^se. Eum tamen nuper piobabiliter 
^efendit gTABVDJLiNVaf in duabu^ Commenta t iotii-. 
bus .erudit^S) Gottingae a. 1806. edjti^y ^ui adsUpuIa^* 
tus est 4;vi]io;BJuiy3 in Cqmfnentatio ad hunc 
llH^msu 

jQuodsi genuinus non videtur hic locus, qnaeri 
putest, guitand^ intextum ^raepum irrepserit« Ac 



5a# to. viti, i^r-iu 

rt^qxAAem ipm videiarvere ita accidissey yt narraia 
legitur lioc IdtOj neqtte tamen a loanne literis coDsi"> 
gnatay sedbre ii^adita et propagata, ab aliquo ad mar- 
ginem scripta', atqne inde a librario quodam iextui in^ 
•erta^ adeoque inter glossemata referenda esse. Certe 
BVSEBkTs, JTut. Eccit$. L. til. Cap. 59. narrai, Fa-^ 
piam, aeno ApostoUco proximum, virorumque Apo^ 
stolicorum discipnluii, qnandam de moliere, propier 
dAictasua accusata apud Dominum, naiTationem in 
libris suis habuiase» eamque ex Euangelio seenndum 
Hebraeos hausisse $ de quo tamen dubitauit n ix. L 1 ▼ s, 
'Proieg, N. ^Si. et 893.' et SEMJLEaVs in Parapkr. ad 
%. /• et Hallische Sammlungen Part, /. p« ^'i. $qq. • et 
6'i.'qui ab alio quaadiectam fuisse cen.sei hanc narra-> 
iionem, probante lo. AVG. jsrnesti» BibliotK 
Theol. NouUe* Tom» H* p. i5i« Sed videamus locum 
ipsum. 

Scilicei TeauSy imminente nocte, pemnctandi causa 
concesait in montem oiiferum, villamque Gethsemane, 
non procul distantem a vico Bethania, grato Domini 
hospilio. Postridie vero mcme in templum reuerme^ 
conaedit et populum docuitj vndique ad ipeum conr- 
fluentem. Ibi legum periti^ sacramm liierarum ma- 
gistri quidamy de secia Pharisaeorum €idducunt mu* 
lierculamt in ddulterit deprekeneam, et statuunt co^ 
iram illo, dicentee: magiater^ femina haec deprehensa 
esi in ipso adulterii scelere. Ac tales lapidare lege no^ 
hispraecepit Mosee. ^Pu quid censes9 Hoc igitur non 
aatis veredixissevideniaristi; etenim in legeMosaica, 
nominatimque Leu. XX y lO» irrogaiur adulterae non 
lapidatip in specie, sed poena capitis in vniuersumy 
nonaddiio supplicii genere; nisi velis dicere, prono^ 
jnine: roV -toiaixtaQ, ittdigitati certam quandam adulte- 
rarum speciem, quibns poena lapidationis destinait 
erat, V^. XXlty aS. sq. de quo videri poiesi lam* 
F I Vi)' ad hunc nostrum locimi. In vniuersum autem.' 



lO. VIII, 1 — 11. 521 

Tidetur illb tempore inter ludaeorum magistros et le-> 
gum peritos 9 quemadmodum in aliis causis multis ^ ad 
legem pertinentibus , ita etiam inhac, fuisae diiseiisus, 
num hoc, an alio poenarum genere aificiendi essent 
homines eiusinodi. Atque faanc quaestionem dubiam et - 
controuersam Domino prj^ppnunt, sdsdtanturque, quid 
de ea ipsi videatur^ idque eiua tentandi cauBa, quofor-, 
ciliua nanciscaniur occaaionem^ ipdim accu$andi. 

At lesusy J)erspecto istorum hominum peaaima 
consilioy nihil respondet, simulans, se ad iUam quae-* 
«tionem ne attendisse quidem , innuens autem^ se znis- 
flum nod esse, qui causas eiusmodi dirimeret, sed humi. 
sedensy vt solent orientales populi, deiectis in terran% 
oculiSf digito humum inscripsitj Qon quidem literis et 
verbiS) sed figuris quibuscunque, vt solent hominiM 
meditabundi et cogitationibus mersi; qua ratione vsm> 
pari solet vevbum yQiitfiHP, et formula: yQwpsi» eig' 9ij^ ' 
^t^, apnd scriptores graecos quoque^ et sciibere apud 
latihod, vtinterpretes ad hunc locum dpcuerunt. Qvd^ 
bus vero Dominus significare voluit, se probe intelligece 
consilium prauum istorum hominum-, eoinimque quae-^ 
stionem dignam non esse responsioney certe non alia, 
quam ipsi suppeditassent^ prouocantes ad legeni Mo^ 
saicaifi. 

Sed cum insiarent qaaerendo, cumqne nosset Do- 
mioas, accnsatores, qui videii vellent iusti et pii, mulco 
sceleratiores esse, quam ista femina fuerit, vt percute-^ 
ret eorum conscientiam , erecto capite: quisquis ve- 
strumt inquiti immunis est apeccato^ nimirum ex. 
hoc, aut alio simili genere, primus in eam coniiciat 
lapidem *). - Et rursus deorsum inclincUus, humum 



^) itAAXz.AXDT8 oi Lysitm pk 854* vaba: ff^StsQ rsv Xi-^ 
^9¥ fuXirmf tecUaida esse eijiriinat; priiaus m etm lapidem 
iUmm-imxULty yt o JU^et ait: Impis iUe^ ifi»i|p»ior ntnpe» 
^•m cK aore ladMonn^i 4» IsfidMicttibiis iudicidibia tc* 



5ai * 10. vm, i— ii. 

ifttcrip^i' Qf"» ^i**» ginguU, condemnaH male fa- 
ctorum conscientia, sibique metuentes, ne l68U4, ,cui 
Videlmnt occulta quoque non incognita ewp, in publi* 
eum proderet ipsorum facinora, ducedunt vnua poat 
tUterum, a tBnioribue vaque ad injimum, reticto leni 
iltitt, »t midiere in medio pepulo adstante. Tandem 
Jeau* *u»pemti et praeter muUerem neminem ex ilUs 
accuMitotibu? eonapicaiae, quaerit ex eat vbi tui accu^ 
aatore* auM ? num eondemnauit te quuquam ? Hlat 
nemo, inquit, DomJMe. Tum leaue: nee ego.te «*»- 
aenauAoi abi, et in ppeterum caue tibi afadnor», 
«imtmadi. Sdlicet ndn personam publieata iudici« et 
nsgistratns duilis agebal DomiAus in his terri», quare 
, eamne poterat quidem damnare, capitis nimirum, iion 
«otemt Aulem non vehementer improbare fadnus. illius | 
qoare hortabatnt eam serio, rt in posterum e peccati» 

- atMtineret. , • 

. Haec narratin si est genmna, cert» mtal Jiabe^ 
qnod indi^um putari poasit Domino$ seqaentia autem 
nectendavideBturesse sic, vt ablegatis delatmibus, et 
dimissa peccatrice, denno populus conuenisse pntetm' 
ad audiendum Dominum, itemm in templo docentem. 
Sin spnria eri;, tdm qnae sequnntor, arcte cohawent 
caim vera» 52. antecedentis Capitis , . atque ad vaum 
«nndemqne *nnonem pertinent, vno eodanque die 
h&bitom. I«i illoautem sermone Dominos l«catus «rat 
de se, tanquam humanae ffelidttitU «uctore, bominum- 
qtie Seruatore, et qnemqne ad ae inuiUnerat, qwisqvis 
aaluusfieri voluerit, takmqne aMeueratterat omm «x 
parte beatnm fore. Etenim quicunque eitit, aiebat, 
i^ra.57.i>ematadtnM, et Ubetf quorum verborwn 



MM m auBitatiuii piimi iiiittw«, V«l demifte» iditi faetiiit : 
•lum «nim otiOTnm «u» •moulums wr, caijtt pUoiunni 
tt*ac« cacempla ptofetii posant «x libri» N. T. ia qnibw» mii» 
«it «t m.ier, q«m pat«9ic v«lr»» «imluBC tsa liap^fMi- 



10* VIII, 12. 5a5 

§on$um yi4imiu esae hmict qtusqais tenetnr desiderio 
jaluiis, ifl eam quaorat apiiditie$ atqne inaeniet lam 
eaiubac tali serie oi^atioQifl potest inteUigit qnid aibi vo* 
IneritD^miiius^rquando ad popolum Tteretur vefs. za. 
vexhis hisi jt^o. sian lux fnundi^ me qui seetaius fuerii, 
nm incedet in ienehriej eed frueiur luce viloe. CkMt- 
tinuauit nempe aermonem illum, et, quod in eo dixit^ 
ii^ hoc repetiit. Qualem vero te profesaus est in illo, 
talem se profitetar in Iioc. Neque enim minua de ae 
praedicare polerat hic, qnam quod praedicauit ibi* 
Miodo alia metaphora yaus est, et hic quidem similitu^ 
dine, a sole desumta. Sol autem ncm tantum luoet, 
^d etian» ▼itam et vigorem praebet rebus creatis| ita 
Bomiaus non solum mentem oollnstrati sed etiam 
animo vi^m dat et sahitem. De doctore reritatis non 
eat saHtao in toto hoc loco; nec ludaei inteJlexissent, si 
4alem se praedicasset; non doctorem veritatis ezspectar- 
banty qvam pDtuu seruatorem, anctorem felicitajtis. 
Yode mani&ste patet, Dominnm) • quando se hoc loco, 
itemque C^p. IXj 5. et XIJj 46. appellauit luoem mwidi^ 
senondoctorem, quam potins salutis humanae aucto- 
yem y. hominnm seruatorem). ct quidem non vnius gen«> 
tisy non Iniiaeorttm, sed totius generis humani, ser- 
▼atorem mundi, professum esse. Propriis yerhis si io- 
qui Voluisset^. vt ei tamen sapienti consilio non placuit, 
dixissethoe modoi «/» §lid o ecm;^ rot; niafiov^ siue: 
fy^i fifni Xptatti^ , fiseeteg» Sed ab hoc nomine con- 
mlto«bstinuit Dominus^ ex causis satis notis, einsque 
loco alia et metaphorica, sed idem declarantia) vsuiw 
pauit. Atque hunc signifieatum vocabnli ^mrig vsus lo-*- 
qnendi apud optimum quemque scriptorem graecum et 
latinum , in primis autem apud scriptores sacros V. et 
Jif Xf non permittit tantnm , sed |>ostuhit atque adeo 
<^git» vi demonstraase videmur ad Cap. /, 4. argu- 
mentis eiuwodi', quae putaremus legitima ratione re- 
f utari ]|9ii pwme» laoi eeetari Cknstum idem est, quod 

Xa 



^i4 i^- viii, 12; i5. 

supra Gap'. Vlfj S^. 38^^ vvmte ad Cltristvtn » et: fcf^- 
ifcy-c in Christumi hotc autem deitotsiire vidimust cre- 
dei-e in Christum dc, Tt eum agilosc^ Seruatotent, 
.aalutemque apud eum ijoaiera)& et ab eo Qx:specteft. lam 
, Vot«^bulo ojcor/a^ exprimi cpnslat in libris ^cris in Vli?- 
• verdum cbnditioiaem miiserrimam, nominatim ludaed*- 
OTtim atqtie (Jentjiium^ omninoque omnium/qiii ca|- 
rent disciplina r^gionis christianae; iw .^pdcib ignoran- 
tiam, errores, dn^ariap, deinde aniipi etlnorum per^ 
■Versitatem, inde nasoentem, denique, qiiae eam necesr 
flarib tomitari solet^ inlelicitatem et miseriam. Quo^ 
tuam verO <ncotf« opponitur h. 1. tm (pml, hoc auteiti 
eiprimit non tantiSm ^entiam et ^uetitat^iti, sbd in 
primis^sakiteibetbeirtitudiriemj inpromtuest, (nmkiv 
significaTe non tantum inscitiam et mbmm peru^rsita^ 
item , quanquami nee &aec sunt excIudeAda , < sed in pri^ 
mis miseridm tet inlfelicitatemi Hino ni^inatnv ft'ff 
.ineor/^f est: versari in eiusmodi conditiDne, et: o)i /E117 
moiTtor^fVy a tali coaditioiw liberatuvi tSBti* Yocabu- 
Ittm ifanq autem adiectum est ad exprimseudam felicitai- 
tis perpetuitatem in hoc et altero saeculo. Ynde seh*- 
0U8 loci nostri enasdtur Uc*: ego sum Seruator humatft 
generis; me qui amplexus fuerit^ omni miserili ere^ 
ptus, feUcitatem cdbsequetur huius et'futurae vittie. ^ 
Hoc tam illustre^ guamuis vbri^sinlum effatum 
l)omini de se^ bene intellexisse videntur Boniittlli A^ 
partibus Pharisaeoruhi, ipsiun audtentes. Nam otfen*- 
duntur hac tam magnifica praedicatione,' noluntque ei 
fidem habere, nec dubitant, palam ohiicei^, quae in 
lau^m suam dixisset, . vfeni non esse et fide digna» 
Tu, inquiunt, ipse tihi ie$d§ ee. Tuum de te testi^ 
monium fidem non miretur. Tu te salutis auctorenk 
praedioas; nemini deaetalia praedicanti credi potestx 
^ arrogaritis est, non veracis, suam iacfnre gloriam. 

QuibuB lems ita reepoadit: etei i/me de me tMi^ 
menium hMoniicQmperhiheoy tamitn vm/m^ ^t eefide 



digmofii^ (tani^ hoc noii impedit testiitionn mei fidem 
et Veritateiti;) ego enim^ pnde venerim^ et quo iendamr 
Imhe eeio^ voe pBraf*et %fndep^nerim^ et quo tendam, 
neeeUiei £iedretxj8^ aiii of edere TeUdtiii', me mi«siim 
eme a Patri > : me^ae consilia tender^ ad vestram salu- 
tem» inm fidem h^bereiis meo jde me testimonio, quam- 
^ via perquam honoriflco.j sf d ttrumque ignoratis. ff^oe; 
i^idicare soloiie eectmdufn epedem e«ter/}ni7i;,-ductkhu^ 
iQeiiii affecfti^us, opimonibusqu^ praeccmreplis ocoupatTy 
quare Tes.trmn;i iiidicuim corrupttim esl ' ao falsttm $ tali 
Tf^odo, e§o^ aoniudino qu^nquqm^ nec testor de me* j^Ov 
eisir de me ieetimofaf$m honoiificentissimutn' pprkibue^ 
rim^ vetumiaifwn esi eifidm digmsm; neque emm ego^ 
aolue eumr qvii de pie iest^or, eedPe^Per quoquey qtj^ 
TU^ nmitf testatna est de me*, deditque in l^ris aacria 
peor proplietas-i^ociimqnta.satisemdeatia, e quibus co-r 
gfioscere facile posaetis, me esse sakitis auctoren^, qua-, 
lepi Tjae profiessns^snm. Disputantt Dotttmns pari m^do,^ 
\^t wpra Cqpu K^-^S^^, «97. quilocus est conferendoA-* 
jiiquix ita pervexit, lego ^eeira eancitum ee$, d\M>ram 
ieetimonium Jid^Mign^m eeee. Ergo el meum de me 
leotimoniuni fide dignum putari» debet^ quoniam noijf 
e^ nm eQlimf eed eti^m^Pairie, qai me mieii. Nequa 
ego qmcquam eHudde me prae^b ^ . quam quqd decla- 
ranitPftter. St meum testimonilun reiicitis, et Patrb' 
reiioiatM> neGesseesi* • " ^- 

^ :In hi^ MBraonibua quoniam patrem appellauerat 
DpipiniOS}, al|<<3oqne se missum esse dixerat atque ad 
eins teatimpninmprouocauerai)-ludaei'y $ quibus vulgo 
losephi filina' pntibatar esse/ demirati, quomodo tim-- 
dem ^ boG patireitam mira praedioare posset, auiqliis-' 
upmiandm aiiuSvesset.eius pater^* fc^eru/i^y iste pe^ 
ler iUue ohif^in esii RespohdU leHue: neque pte no^ 
sfie, neque JRatrem^ ei noeseiis me^ fioeeeiis qi^oque 
Pairem meum^ . Pater cognosci non pote^t , nisi per Fi- 
lium, ei Filius, nisi cognito Patre. Qui cognqspit F;-- 



i 



3«6 ' lo.^ VIII, 19— ai. 

lium^ cognoAcit Pattrem, hoc est» #10« amaran oi^ ge- 
niis l;tunanum incredibilom^ per miaeionem FiiSi sni in 
Iui3 terra^ manifestatum, decreta et ccmailia Patris de 
aalute hominum per Filium tnum , volantaiem eius ae^ 
riam , vt suacipiant oknnes letam tanquam FiUtlkm Dei 
et Seruatorem hominnm» reliqua^ Hoc enim wt: eo^ 
gnoMcere Patrem. Conf. Cap. I, liL XFJTy S. 

£!iuanodi nrmonee fecit leme^^ palant doeene 4n 
templo, eiuaque loco firequentisaifno, parte nixmrum ea, 
vbi pecunia sacra, vaaa aurea et argeatea, reique pre«« 
iiosa^ aliae a^seruabantUFy gat^ophy ci^m^diei eotAat», 
iiemqueatrium mulierum^ iisque.Yiuanti<is>tehementeF 
prouocajiset in ae animoa Pfa^lrisaeoram^ nema tamen 
auaus eei» manm 09 inferre, non quod deesaetiilia im* 
pia voluntaa, aed quod' nulu dtuino nen eaaet data h^ 
cultaa; nondum enint vmerat tednpuB^ quo decreuemt 
pati ad aalutem homJAum* 

Perrexii ^mfem ioqui ud eoi ita^ ^ego diecedanh poe 
me deeiderabitfef aed peribiiie propter .pectfUm 'veetra^ 
^pso ego diecedot 'eo\4>oe ^nire. non poteriiie. Eod^ 
aenigmate rau|i erat Dominiia Cop. Vil, 54. vt< vidimua 
ad illum loGum« Innuit naortem ananii, breoi, aex 
menaibua poat euentaram» aimulque reditum auum iki 
coe}qs ad Patrem» qui ipaum miaeiit, Taoite vero^dt 
iaxqp^rcutere voluit tudaeorum omaoientiftay denun-i* 
ciana ipsia pemiciem^ certo euentumm, nisi rea^ue-* 
nntab a^Mflrr/^ipaqj^^^nkf Haeo enim in pvimia est hoe 
Iqco inuQtitt, ^tque aic diaerte explioauit^Dominus ipse 
vfra. 24* et Cap^ ^jT/^.S. 9, non exclaqia.taime&reliqma 
eoru^ peccaiia. Vt v^ro praedixitfiimpinuav 'breut 
post euenit. Ipae radiii ad Patrem. ladbef) iemipwe 
i^.pi^itpi^ calamitatun} pubUcanutiy mox: ina^qvente^ 
deai^era bant Messiam , neque tamfen jneperiebMit, Pte- 
aiatebaat in inufriif aduersUa iQanm^ ^ propt^BT eam 
peribant. Aapeiiiiabantur vilae auelOrism , et moitem 
aibi adsciscebant. In coelnm abiit ad beatam aocietat^m 



Patra, eo refo aeqiii eam homines in$aTH\ obstinato 
animo raicientet salutem oblatamy nallo modo postnmty 
ibi eom persequi amplius non poterant^ 

Qaem Domini aermomm pesaime interpretabantur 
iadaei. Id quidemintelligebant, eum da-morte sua 
loquiy atulte autem opinabantur, num fortasse ipso 
sibi vim infetre Teil^t) ad liberandmn se' a molestiia 
persequentinm, nut, vt dicebant, Cap. f^ll, 35. abire 
e Ittdaea in regiones exterM ad docendoe-Crentiles. Ne- 
que tamen wm sunt, iulerrogare Pomimmi, sed m^s- 
sitabant tantnm inter se, dicentes aker alterit ^^? 
numsibi ipMe vmH moriem conscisceret aeque ita subduM 
eere itobis, quod npnaturp dldturum; ee feee, quo ii^ 
eejui eum non poseimua ? 

Hunc stuporem , hane eomm ihie insdtiam , siuo 
malitiam, arguebat Dominus his vertns: ws de terra 
eetie^ ego de coeh^ i^oe de hoe m$indo estie^ ego non 
eum de hoc mundo. Quibua Verbis indicare voluit^ 
qnare non possent eo venit*e , quoesset abittgrvrs. Sci-? 
licet isti homines mundani erant, res mundanas, diui-^ 
fias, honores, impenum mundanum, felicitatem mun- 
^danam sapieblmt, appetebant, exspectabant, etsecdn- 
dum sensus, opimones, mores improbi ilfius saeculi, 
ludaici in primis , loquebantur. Ipse yero non erat de 
ihundo, decpelo renerat, coelestiaspirabat, tradebat, 
promittebat, sensus, studia, mores coelestes postulabatv 
Ita enim ysurpantur ti xcm» et ri Spm, scilicet ftd^ , vt 
dicantur pro terra et codo, ac deinde de reb^s , sensi-* 
bus, cnpiditatibus terreniset coelestibus; itemquefor«r 
ratilaei tu tav niefiov ehm, ot: oi% Af foS uia/iov ihof^ 
vt detfotent: res terrenas et res coelestes ac diuinas sa-r 
pere, amare, expetei^. Gon£ Cap^Xy, 19, Col^III^ 
1. 2. 1 /o. 77^, 5. 6. in quo vltlmo loco sibi ppponun-» 
tnr : i% Tov %6efMv iha^^ ct : /jk roi; 6§ov «7m, Scd re-« 
bus terrenis inhianles qOomodo possent ad co€4est[a~ 
peruenire! Hinc p^Teidt Domiiliis; propterea dixivo^ 



SaS lo. Yiii, ?5-^?5» 

bisf mminim yeirsiciilo vicesiipp primQy^atque il^ram 
iterimique ^icQ, i^os periiurcfi ea^e propter peccatave-r 
Hra. Vmi yia ad vitam eat , si agnoscatis eum^ qui ps% 
▼itae acdfi}atis,auctor. Qtwdsi TecwetU ^redete^ me 
esse. ill(ii^, per quem Pater omnes yult vitam ei salur 
tem consequi , propfer hdeQ peccqfa pestra certis^imf 
peribitis. Inde jntelligituri per vf}p Jl^m^Ui» yers. :4it 
aiue, vt eat i|i hoc Iqco, per r^V ^M9^(¥S intelligi m 
primis m$^lw, pam aubiecit Doifunua: acV ^n iwr^v^ 
aiTTf. Sed.haep inw^la ludaeorum impUcita erat multif 
pecca^, ercoribua, pvauis opinionibut^i et aeniibua jii "^ 
primia t^rr^niai ^ male factia, qua,e adeo 41011 aupt ex-r 
plifdqida» Fprmiilf^ auteni: n^^isin^, QT^iyqi i^ 1^4-7 
nifeste depotat hoc loco c credere, pie es^eupi, quem • 
diipi; dixerat autepa ae iu aerpionibua praecedentibua 
salu|ia.auctorem, qui de coelo venerit, qui moiituru^ 
ait ii\/salutem hqminu(n, ac 4ei^de rediti^rua ^Pat^em, ' 
Talep^ agz^oapfyre {e^uip, ^c, vt tibi peiaua^um b^tbeaa^ 
teaum yerp esse ^um, pro qup hajl)eri voluit, id ho^: 
lopp est; qredere. . -^ 

§e^ ludaei, vehementer offenfi^ quod Dqmiaua aa- 
aua ^et, ae aalutia auptorepi prpfiteri, et palam pro-r 
Ipquiy ipaia pere^udum ease, nisi eum ^de .auacepeiint| 
iqdignabuud^ quaerui^t: .fi^ quis tande^n es?, /a veris^ 
eime, rpspc^iclil leaus, qiksm ia^ pol/is pie esse dixi. 
Sane haec verbf^ Dpmini hf^be^t aliqujd obacuritatis, 
i^i^i difficultatis^ quare vario raodo explicata aunt ab 
infcrpretibqa» Estautem illud: t^p ^q][^v, yel: pmninoy 
p^ofectOj^ vtiquej quem aignificatum hab^ non raodo ^ 
ex coiisuetudine hetraici: tfa^J^w, Geri, XXf^III, 19^ 
Tf^m. XlKj si. «ed etiaiu apud scriptore^ graecoa, qqt 
mifiatim apud Polyhium et PhifQnem,. v\. docuerunt 
ELSNIiRVa, ASRESCHiys etRAPUEf lYS in not^ 
Herodot. ad hunc locum; yel subiut^liigendum est: 
)raTa\ vt «ara 119V i^x^i^ '^^^* fll^^^J initium, s^u idera| 
quotl: an dQiiig, ab iiiilio, aiile, habcQlgue ft-re vim 



10. ^iiii 46« ' 

adiiefblli nlqae.adeq ^ensqs ]iic: vtiqacitB/i diTU TobiB, 
sea: dixi dttdniii, giiisiiD. Ac profMtosatis.luculeiiltei: 
hoc dixerat.in wtepedentibufv IQad xarautem/past: 
r»> ex Tra a^ptopam optimoi<vuti i:f)9iiQdat etia. v^xr 
mac lajiiia ^ pffutteAdiUa) iailw «illmi i^ pixit: A«- 

Sed.sabi^^DoininafetiMii.Wc^ jkiieritfm rmi^Jta, 
giioe iUcere pqbis. et exprobtiare pom/91 : 3ed nune.auf^ 
ficiat dixijiMS^, veraP4fM4n9Mn .e#die «a/n.jr' ^m ma inM^ 
ifiefi^ /lo/i ^'«ly qua^ ^ fQ ^wq^rimy. irqdere ia AJA 
terne. Etiapi i|i \k}$ vevbjs ^ 4ifiKcciUa« quaejckMn , . orta 
in primis ex breniloquentia, quae partim tot nota ye-i 
4ei;is simpUcitatis in loquendo? P<U^ etiamantiiieiiU» 
or^tipni^ egregiiim. Mens auicm.I^Qmini^erat Tel baec; 
multa^ehabere , de quibtPs dioer^ adludaeos atque etr 
i:am conqueri posfit^ se tamea ^oo Tiittta tantum eom-r 
snemorare Telle, y^ esse, qitfte triulat; toam se mis* 
^^ e^se ab eo> qiii sit y.^i^aaifmmas^ et no^ nisi ea tra-r 
dere, quae iUe ipsi dema94aueril;.T^.etiam ea.i aoa 
e$Mi^ qupd, qjireiiyii; Judaei, aut ^d^eol a^odfUl^ 
cum difisset, ilU« perewduni em^ vk\ fidem. ei ba- 
buerint; ^aip multa es^e^ qufie commemorare et fcnr 
probxare iis possity idque iure svq; nam ^p itiissum 
.es$e ab eoy. qui^if Teracis^ys, seque trader<^ nibil, 
nisi qi^ ab eo t^^deadmp acceperit* neqne adao ^in^ 
^fam ^sse. ^ ta^cvrariam han^ saam impitaibiiatis et per<- 
tinaciae ipforum .r^^eJl^^nsdpneni. Caeterum Terbum 
9Qkvi(ur ^iixim eptprp: «i(?«c(rfr4tv> P^pi^br)u*ey poei»% 
dignpm d^larare, damnare. Fomabi autem: ^em. 
ug ^. a^M9*( explicari potest tcI ex, dicmdi rfitioiiei 
^ *Graecormn eJcqiUsita» vtsit: ^h^re admundumt siue: 
ad liomines} Graed en.im et ipfi (^icer^ soliti sunt: V-* 
/m tis ui^4» PVP* n^ ^^^^9 dic^ ^ gliquem; TtVf 
idqne haud dubie rectii^, ex moirci Hebrafgnim^ vt sit 
pro,: liyw «V v^ nQffiim, dpeere ujl hi8.:^r,riss Vt Marcm 
Xi 39. T^ii etiam loi^o : . m rav ffviwoyoioi in lihQa qiain 



S5b 10« Viit, a6-*99« 

qae'r<erba:< « ^»oum ra^»' «irtov^ ^mmiitauit Dominud 
iu pi^oxime sequeiitibiij ^ vera. 28. cum hisi tctit&wg idl^ 
duSif»9 n0mjp fiov' de quibus stsitim videbimus. 

A ^Sed qfuiBMtis-aliquotiea iam Patrem ftuum nomi« 
nasseti a quo missus esaet, ad quem ii*ei, cuiua volua-* 
tatem manifestaret et mnndata euequeretur; tamen 
nbniiftteibgebaiity eumloqui de Patre coeleati , nec,ca*« 
pere poteranti quid «ibi hi^ sermonibua vellet. tfeede^ 
hdntj de quoham patre cwn iis hxfueretur. Etenim 
Xiyuv tnm, est pro: n«p/ T#*off, vt Cap. Vlt^ 71. Vndo 
Domittua iubiecithaec: ^ziomfo aUMitUeriUe fUium ho^ 
mims^ tuminielUgeiisi quisnam ego rim , meoque me 
arbiirionihilfhcme^ nec quicquam alimd flocui$9e, niei 
quod edoctu$Jiusirim a Patre; fuCf qui me mieiti mihi 
ade^^ nec medmreUnquei vnquam;facio enim eemper^ 
qua» ei prcbantia'. Rursut per aenigma locutus eel 
Dominus, sapientiBsimo eonsilio; voluit enim, cum pro-^ 
priis verbi^ loquinonponet, eiusmodi aermonibus piauio 
ob^urioribua iiettnna condere in animis audientium, 
qMe Irucium ferreut tum, eum eu^niseent Quidau^ 
teito proprie sibi voiuerft, docuit euentus^ Subindica* 
bat euim , futurum «sse , vt per eoa in crucem toUa-* 
tur, quemadmodum locutus eet alias quoque, Cap. III^ 
i4; X//y 53. Ijestatur vero etiam spem, fere, vt I^daeij 
quodnuuecredorenolint, aliquando intelligant , ipsum 
Mesfidam esse, sunmque opus successam habeat prosper-* 
timum. • Quod effatum breui poA euentum babuit* 
Num cum e morCi» reuocattis in vitam , coelom adscen-* 
disset, sanctum Spiritum misisset, suamque doctrinam 
et ecclesiam propagaeret per- omnem orbem terrarum, 
inde facile quisque inteiligere poterat, intellexeruntque 
permulti ludaeopum, vne die pefitleepstali tria millia, 
lesum profeelo esse miissum n Deo mundi seruatorem, 
eiusqueopus non hunfano more geri, sed diuiaa vir-* 
tM^i quam nulbi l^duitrsariorum vis et calKditas impe^ 



10» viiiy 5o« 5i.: ' . fffi 



dire vUo modo poniiV DmqnB ipti ^woefAmbskxm 
et probatiMimTiiii. Caetei«iaii <tam dic^fftiDommus:* 
MfhmV UUktli liii a 9r«rt^ ^ot;^ roftte XaiA, bumimo mon 
locatus e«t , vt nolauit. W bmic lommt^ c^mTsoaTO^ 
XV 89 ne quid ox dicti^ Adn m gii«pioioiiem TOcaneMr'. 
ab. impadentibui ItidiMfcis* Namqma «ati, qnam par. 
erat^ deDoinino opinion^ nQnlhim «oncepei*ant , frek. 
qventer prouocabpt ad ?atrem > vt eftttis soi« fidem &« 
oeret atque ostenderet, ea iam eerta -ettei, tanquam a^ 
Patiie ipso prolata «int > adeaque penitus diuina ei Patri/ 
probatiMma eiiisque volnntati 'coftnenientissimat tm^ 
oifHtfi oMf* CCfati pers. 38. Fbmiulaiti r ^n^' //uoS «7t^ai> 
apud sc^^iptores graecoa quoque denotare t /iro Tite ya-» 
cere, ai eeitee c«t do rebus, de peraoms vero: a parte^ 
ima star^j notauit^f ARKl^AKpva, ad LyBUim p* 
989. eamque r^ferendam esse istatuit inter locutiones in« 
ntimerabilesy quas afa Hebraeis mutuati fuerint Graeol 
veteres. Con£ Cap;XFl^ $9. 

Quibus sermonibus quamuis non omnes > mulH ta«» 
men a^^cH aunt eo » pt eum pra Jtfes^io, misBa a Dea^ 
suBcipereni. Hunc enim sigmficatuni verbi mtt^wHp 
postulat hoclooo series oirationis^ iieque enim denotat; 
asfiensam praebere doctrinae Chi^kti in vniuers^imy 
ettmquefide susciperei i^ni totam doetrinam homim«* 
bnr illis tum non tradiderat Dominus; sed tantum par-t 
tem eius; soilfcet profesai!is erat, se eM^ littien nmndi^ 
missum a PatreSeruatorem, siue, quodidemest, Mes-* 
siam promissum; haec tradideraty haeo vera et certa 
hnbebant audientes; atque id hoc loooest n^atwiWi rd^ 
mirum: assensum praebere iis^ quae inodo dixerat, |o- 
sum suscipere prolegato diuine et Mema^ qualem so 
plrofessus erat, Ynde quod in hoc verdcolo est: W»»-' 
fftivM ih mtw\ in sequente eet: nHmb^m vMf, quo 
d^daratur vnnm idemque, 

Ho$ igiiutj qid ftdem hahehant &, qua^ Wdo 
dQCuerat) iBSique persu^deri fkim erapt» ouln ^fffo 



55a 10. Viii, 5i. 5t.. / 

nMiuii a B«Q Soniafovraiy mo^itt^aia^ si'p€xmah$eri'- 
tis meo^ quod ttadidiw qaodqm creditut et ^veinim ha* 
lieiis, gsnuini $riiis dkdpuli fwi, .oognosc^iisqu^ u^ 
rum in die^ m^gis imagieqi/^ , idfpie . tfemfn vos reddei* 
Kb6rq9. SoiUQ^trOivdidepMt i#U vtcttoquey lesimi esa% 
Seraatorm, ^uem $e dkKmet; at«|ue hos mouuit/Tt 
inhaafide perseuerarenty ueqpe abciiici ae ab ea pater 
reiitm*^aUoi*uin «TMnV^ autinfitamenlifi aliia. Etenim 
o xifog denetat hoc loco, non dpctrimutak Cluflsti .vniuerr^ 
sfun, aed tantui^ pfu^t^ eiaa, et quidf m eam, qnam' 
modo tradidfirat Slomiiiii^ y qviamqu^ i«ti fide ausceper; 
i^t^ acilicQt emn^ease nu^um a Deo S^uatowm; naat. 
hanc tr^ididerat, b^W^ audiuca^gnt, qqu vero.doetriiianir 
^ueraamf aigoificat i^tur do^rifi^mde ChriaiQ. Hm 
aensu YQY»bulum.;ui/o(i v4urpauit()!ominu9»#lifia quQque^ 
in piimia Gap. XVJli 6f .i4» 17- ao, vt ad haec loca yi*. 
debimua. lu 4ii)a aearmf^nibaa tv ^nfiwri /uqv . di^^t Do* 
ininus. Cap. Vj 47. ^/,.63. .6?. !Xf^ 7» Hincformulav 
^Wv >'y Toi ilo;'^ , .^tt; , peraeuer^re i|i; aasenau , atque 
QXQtciiiQ et .v^u hui^a capiti^ dooiripii^ , fe«um ^^ Ser- 
vaitorem.) qfipd qnidiemJSiebat» ^iinpQMemm di^dpUpr' 
nae ipnda adha^ermt iCQnatantQr ^ nec diiiiou^i ae ^ab * 
ea paterentur. |ili(>r^ perjHerais indiqii^) a^t JnipediT 
menti« aliia. C^ntiDent.is^^urhaep ver)^ i^dmpnitionm . 
ad pfn^ueranti^, i^ fy^ , lesoin esao^&^cua^^m » 4ir : 
xipotaiaad e^fi) qui hanp fidein cdiH^piaswt... r . 

•Iftm huic ^dmouitipni. subiecit Pominus promis^iOrT : 
nem in^ignem, (Qt quidem tripljcis'g^ii|. Poppf 
enim^ qui cpnstf^iftr pera^uer^erint in hM.fide, lesum 
eaae saJutis dupem ^t .i^uspioem, eos i^de pe^cepturoii 
Q^e, eiuplumentnm pi^w^nhqcs cfA^M fn/a^tml ^^ 
ian* ' Id enm a¥i^e.Qi|iQifi 'requirituip a di^P^io lefiu 
g^uino,. quqmadmodum dpcuit XXpminuf^ fLutecedenr 
tibus, vt agnoscat Patrem, qui nuait^Fi^^Wy c^Fil^unU 
9k V^e missum geqfi^f/humani Serualojiefn. Conf. 
finpf^#*5^ •Trt<*».f«i4equpPatrwWo?cit, ip^ 



ip. viVf 5i. 5a. 533 

ifti^ Tcstiiii f lion poiesi es^e Christi ^iscl^na genmnu^; 
isautem est^ qui Patrem etFilium t&li modo agnbscit. 
Quis vero tandem non optanerlt, discipulus genuinu3 
•sse lesUy iauctoris saltttis vnici? 

Altetnm enlolumratum indicatur rcrbis his: mI 
fmcfo^i T^ iX^eiat*^ 8ed per Vocabulum aiffd^eictg, 
^otiescunque v^urpauit Dorainus, vsurpauit aut^m 
saepius in sermonibus suis, toties intelfe±it non doctri-- 
nam stafH in VtiiUersum^* sed copuf eius pHmarium^ 
aempe de sb y Seruatore , ' omnisque salutis Immanaa 
duce et duspice, itemque de Patre, eiusque amore erga 
bomines plane sihgulari^ per Filium' demonstrato^ con* 
«iliis eius arcanis in reparanda et confehenda salute pei- 
Filium suum, et volmitate eiu&^ vt huBc Filium tan- 
^am Sei^atorem agnoscant omnes, salutemque ab'eo 
repetant et per etmi consequantur; de quo signifiralti 
vocabuli tiknMa^ vidimtts iam in superioribus ad Cap. 
Jj 17. vidfebimlisque ad loca, ibi exdtata. Ac taK i^igni^^ 
ficatu vsurpastfe Dominum tumc vocetan etiam hoc loco, 
perspicue docet series orationis; nam de hoc capite 
doctrinae locutus erat in antecedentibus , non de db^ 
ctrina sua in vniuetsum. lam yti^b^anHv tijtf tiXtfitimw 
estt ititBlligere, vemm esse^ quod lesus dijterat^ se 
esse salutis auctoremi €it quidem intelligcre cum el*^ 
fectu: inteUigeite in dies vberius^ certius et euiden^i^ 
tius. Scilicet crediderant illi quidem, lesum essif 
Sei-uatorero, «ed tantum vtcunque, nondum satisper^ 
apiciebant, quisnam et qualis Seruator esset. Ma*^ 
ius enim est^, perspicere, quis et qualis Seroator sit^ 
quam credere^ eum esse Seruatorem. lam vero^ 'in*^ 
quit Dominus, si permanere volueritis \\\ assen^ ef 
fide, in dies magis magisqtie c^gnoscetis testracfue ipsO"* 
rum experientia edocti, intelligelBBy >vertim esse, quod 
dixi^ me esse Seruatorem. Prouocat igitur Doiitinus ad 
experientiam et suppeditat argume&tuni veritatishmiiA 
effati^ ieesseSeraaterem^.ab-tu^Aetittadttctujn, plite» 



554 10. VIII, 5j. 52. 

Tt Cap. yjl^ 17. fecerat; qui lociis est cooferendiM. 
Est eiiim experienfia^ vt in omuibus, ita etiamin caur- 
flia, ad religionem pertinentibus, magiatra optima. Yt 
in nuUa arte Ac disciplina ^entia suffidt, aed oport^t 
eam discere accurate atque in ea Tsurpanda exerceri 
mulUfl modisetT6udiutumo, qiio demum aenties eiu3 
!Don tantum veritatem, veram etiam vtilitatem ac pra#r 
' stantiam; ita quoque in doctrina religimii« et diaciplina 
ohriatiana non satis est, scire« quid et quare sit creden* 
dum et agendum, sed vere credendum est agendumque, 
nec postulandum, aut exspefctandum» vt statdm a priipo 
momenio ci*edas et agas certo et opnstanter, aut praer 
fltantiam fidei et offidi intelligas^ accedere debet longa 
et multa exeroitatio, ]>6r quam adsuefoas ad €erto,coi];i- 
«taaterque credendum et agendnm, ac tum demum scoit 
ties eius veritatemy vtilitatem et pr%estai|tiam , atque 
intelliges euideuter et sine dubitationet hanc doctl^inaQi 
tlullQ modo esse ingenii humani» sed plane diuinani^ 
ducentem ad fWicitaiem verissimatn, vberrimam) con-* 
8tantissimam« . Atque ita quoque et nominatim quisquis 
fide susceperit lesum, salutis himianae duosm atque 
auspicem, et in.hac iide perseuerauetity sic, vt lesun^ 
in dies magis magisque cognoscere cupiat, in lesu salu*p 
tem quaerat, a lesu salutem appetat, exspeetet, et vere 
consequatur, vere per lesum saiuus Jiaiy is profecto, et 
nominatim ille, qui antea dubitauerit et fidei suae non 
satis certus, hinc inde titubauerit in inteUigendo aut iu* 
dioando j is igitm- experiundo coguoscet atque intelligety 
lesumtalem esse. vere; nam vere saluus^et beatus fa- 
ctns est per lesuiUr fruitur in lesu et in fide in lesum 
beatitadiney lioc est, animiquiete, tranquiUitate et hi-* 
laritate tali ac tanta, qualis et .quanta reperitur i|i aliii 
disciplina nuUa, in alio bouo orbis ierraram nuBo« 

Tertium emolumentum innmtor bis verbis : ^ ih}-^ 
^sm iXiu^i(fwa€$ vftmg.. Ac vex^utt ikiv&ifavp in lingjoia 
«ntiquis mttltp latius Tsiu:patttm.iiqMii|ur , qiuun in r^ 



10. VIII, 3i— 35. 55^ 

dentioriW; exprimit enim non tahiiim liberUtaBt ^ 
•tiam eius .efl*eotus; quepia^moclDm ipaum vocaboliiim 
libertatis apu4 Latinos ^on tautum, denotat immunita- 
tem ab alteriua.seraitutey aed etiam omnia iura et bona^ 
quae ex ime Rdmano ciuibus competunt^ sufiragioram 
ferendorum, honorum omnium petendorum, reliqua* 
Vid. s EK E S T I Claui0 Cie. «ub hac voce* Igitur iisv^ 
0^^vp eat aon tantum iiberajre a. maiia et incommodiay 
aed simul etiam bona et commoda conferr^.. Mala v<to 
•t incommoda, a quibus l^beraiu poterant illorum tem-* 
porum homines, erant non tantum peccata et peccatO' 
rumservitus, sed» atque nominatim «Tv^er/a, inscilw d» 
Christo et de modo salutis tenendae, imperium cupidi-< 
tatum terrenarum et inde orta animi miseriai . possei 
addere, praecepta magistrorum ludaicorum et iugnm 
legis ceremonialis ; vicissim bona et commoda, quae ac* 
dpiebant^ erant scientia €hristi et coaasiliorum dwno»» 
rum de salute, per euxh tenenda, iides certa» vitaii 
aanctitas, spes laeta atque inde nata animi tranqutfUta^ 
et beatitudo* Ita a malis illisfliberidiiy hiaque tbonis exr 
ornatl, qui primum verbo Domini cr^iderant, nnno 
credere discebant sua ipsornm experientia edocti» sdli*» 
cet verissimum esse, quod dioEerat Dominus^ se esse 
Seruatorem ; nam experiebantur, per eum vere salunm 
iieri, atque beatum iam in hac vita, qui in eum cndi* 
derit, eum vere esse ducem auctoremque salatis^ jdo^ 
ctrinam-eius, de salute per enm oonsequenday verissi- 
mam esse ac plane diuinam ^ cum sit salutifera et saiui- 
fica. Conf.Oy.f'//; 17» 

Sed eorum nonnuUi, qui fidem deoegakant Do« 
mino, sinistre interpretabantur, quae dixerat dbiibeiw 
tate, meutem euis non intelligentes, eiquefers. SS* ob*> 
iiciunt haec: no§ mmus mpai^BAbrahami Ugitimi, m^ 
que cmuaquam rnquam sermi fmmus^ qui tawkm ta 
potes cofitend^ra,. fpos libens fsre? LoquuBtor haud 
dubie de se suifque temporibuay upn de eanun maiori* 



554 ip. VIII, 5i. 53. 

Tt Cap. yjly 17* fecerat; qui lociis est cooferendiu. 
Est eiiim experienfia, vt in omuibus, ita etiamin cao- 
flia, ad religionem pertiuentibus, magistra optima. Vt 
in nuUa arte dc disciplina scientia sufficity sed oport^ 
eam discere accurate atque in ea Ysurpanda exerceri 
mulUs modlsetTsudiutumo, quo demum senties eius 
lion tantum veritatem, verum etiam Ttilitatem ac pra#r 
' stantiam; ita quoque in doctrina religionis et disciplina 
ohristiana non satis est, scire. quid et quare sit creden- 
dum et agendum, sed vere credendqm est agendumque, 
nec postulandum, aut exspeptandum» Tt statim a pni^io 
momenio ci*edas et agas certo et constanter, aut praer 
stantiam fidei et offioii intelligas y accedere debet longa 
et multa exerdtatio, per quam adsQescas ad certo,coni- 
«tajnter^ue credendum et agendnm, ac tum damum senr 
ties eius Teritatem) vtilitatem et pr^taiyfiam , atque 
intelliges eui(ienter et sine dubilatione, hanc docti^inam 
UuBq modo esse ingenii hnmani^ sed plane diuinani^ 
ducentem ad felieitatem verissimaniy Tberrimamy con-* 
stantissimam^ Atque ita quoque et nominatim quisquis 
fide susceperit lesum, salutis humanae ducem atque 
auspicem, etjahac iide perseuerauent^ sic, Tt lesuiu 
in dies magis magisque cognoscere cupiat, in lesu salu-^ 
tem quaeraty a lesn salut^n appetat, exst^ectet, et Tere 
coBsequatur , Tcre ^pv lesum saiuus fiai, is profecto, et 
nominatim ille, qui antea dubitauerit et fidei suae non 
satis certus, hinc inde tijtubauerit in inteUigendo aut iu-- 
dicaiido, is igitur experiundo coguoscet atque intelligety 
lesum talem csse. Tere; nam Tei^e saluus' et beatus fa- 
ctns eet per lesum y fruitur iii lesu et in fide in lesum 
beatitudine, lioc est, auimiquiete, tranquiUitate et hi-* 
laritate tali ac tanta, quaiis et .quanta reperitur in aliii 
disciplina nulla, in alio bono orbis tcrrarum nuBo« 

Terdum emolumentum inntttUir his verbis: ^ M" 
«Mc iXitp&i(^t> i^Mtt^.* Ac Tex^utt iiieu&ifaSp in linguis 
«ntiquismaItpIatiusTsiirpatiimrepeiit«r, qiiamiArt^ 



lo. VIII, 3i— 35. Sf5? 

oentioriWj exprimit enim non tahtum fibertttaBt ^ 
•tiam eius effeotus; quema^moclDm ipaum vocaboliiim 
libertatU apucl Latinos non tantum denotat immunita- 
tem ab alterius «eiwtute^ sed etiam omoia iura et bona^ 
quae ex itue Rdmano duibos competunt^ «ufiragioram 
ferendorum, honorum omnium petendorum, reliqua. 
Vid. s EK E s T I CiaitU Cie. «ub hac voce* Igitur tktv^ 
^iQOvv eat non tantum iiberajre a. malis et incommodis, 
aed simni etiam bona et conunoda conferre* Mala vero 
et incommoda» a quibus l^berari poterant illorum tem^* 
porum homines, erant non tantum peccata et peccato-' 
rum servitus , sed» atque nnminatim miotla, insciiia dt 
Christo et de modo salutia tenendae, imperium cupidi-* 
tatum terrenarum et inde orta animi mimriai . po#ae^ 
addere, praecepta magistrorum ludoicorum et uignin 
legis ceremoniAlis ; viciasim bona et Commoda, quae ac- 
cipiebant^ erant scientia €hrisii et oonailiorum divince' 
rum de salute, per euxh tenenda, iides certa, vitaii 
eanctitaa, spea laeta atque inde nata animi tranquiUit|i4 
et beatitudo. Ita a malifl illi»liberati, hisque ibomia exr 
omati, qui primum verbo Domini ci^iderant^ nnna 
credere discebant aua ipaorum experientia edocti, idli- 
cet verissimum esse, quod dixerat Dominus^ se esa^ 
Seruatorem ; nam experiebantnry per eum vere saluum 
iieri atque beatum iam in hac Tita, qui in enm cndi^ 
derit, eum vere esse duoem auctoremque salutis^ do^ 
ctrinam eitiSy de saluteper enm Qonseqnenday verissi- 
mam esse ao plane diuinam , cnm sit salutifera et saiui- 
fica. Om£. CafKyil^ 17, 

Sed eorom nonnulli, qui fidem denegakant Do«- 
mino, sinistre interpi*etabantur, quae dixerat db hbeiw 
tate, meniem eius non intelligentes, eiquefera. SS. ob*. 
iiciunt haec: /km $untus mpateBjtbnghQmi legiiinU, ne« 
que cuiusquam mquam serss fm$nu$$ ifui tandnn tu 
potea contendera^. fpos libmroM fmre? LoqnuBtur haud 
dubie de se suisque temporibuay npn de eenun maiori*' 



556 lo.-vm, 55i 54. 

bas, qui olim fuare in gemitute Ae^pUaca el captiui- < 
tate Babylonica* Tenlpore Di^initii iudaei erant dicique 
poterant liberL Nam quamuis dubiecti enpit imperio 
Romanoruiti; tamen mos reges habebant, auisque le- * 
gibus viuebant, fruebantiirque libertate non tantum 
in rebus sacris^ sed etiam ciuilibus* Hinc mirantur, 
quomodo ipsis promitteve possit libertatem. Itaque vel . 
non intelligebiLnt Dominum, de lib^ate animi loquen- 
tem^ vel peruertere tentabant eius sermonem, tiinqii^pi 
. dixisset aliquid contra potestatem Romanorum et prdr- 
misisset ab eadem liberationem , vel etiam ei insidias 
^uere audebant et ex eo elicere aliquid^ cuius eimi ac- 
cusare possent Nam inuiti ferebant iugnm imperii Ro- 
mani, ab eoque lifaertatem et desiderabant, et per Me^- 
siftili exspectabant* 

« ' Itaque Domilitis ilperte docuit, quamuiam liberta-^ 
tem intelligeret» ostenditque, aliud esae seruituti^ genus; 
idque longe turpius et pemiciosius» ex qua neminem' 
Tindicai^e possit maiorum quamuis magna nobilitasy 
aeruitus scilicet animi. Respondebat enim hoc modo f 
scitote igitur^ quemuis, pecaUo addictum, $eruum eeie. 
Id enim denotat forilxula: noutp niv afiafriav, ex lingua 
hebraica titmslata in graecatn, scilicet: addictUm esBe' 
deditumque peccato j exprimitque peccandi habitum : 
yocabulum afAttfiriag autem indicat non tantum niaJe 
facta^ sed etiam prauos animi seusus, cupiditates mabis,' 
etiam an$atiap, vniueraam male sentiendi, cogitandi, ra«^ 
tiocinandi, agendique rationem. Qua qui dnci se pa-' 
titur , is aerutts est; non agit suo arbitratu^ aed quo sua' 
quemque traliit cupiditas et voluptas, traotaturque , vt . 
«eruusa dominoy iubendo, terrenda, minando, mole-* 
stiaa creando* Is demum Uber est et ingenuua, qui a« 
tam peraersa animi conditi«me eat liberatna et in animr- 
vitaeque sanclitatem viiidicatua. Qaeterum irequentig- 
simum eral Graeda quoque et Laliniay s0ruum appel««> 



lo. VIII, 35--^58. 557 

lare; qtii cnpiditatibns .pratris et scderibus indtilget} 
de quo .videri possunt interpretes et quos laudaut# 

Sed pergit Dominus:. aeruua non perpetuo domi 
maneti at filiue. Rursus hreuiter locutus e«t$ fuit au^ 
tem mens eius haec: serui pro tempore tantum sunt.ia 
aedibus domini, non sunt haeredes, non habent ius 
perpetuum, sed' fixiguntur domo, vt primum domino 
-irisum fueiit; sed filii non solent expelli, sunt haeredes 
domus ac pei^etuum ius habent iu domo. Yt autem 
aerui malae {rugis expelluntur domo, sic vos, si man« 
«eritis peccatorum serui, domo et familia Dei expeile- 
mini. Ex hac seruitute si vos in libertatem per me 
vindicari patiamini, tum demum tractabimini vt filii| 
pater vos non eiiciet, redpiet potius in familiam suam, 
omnique iure filiorum ingenuorum vos donabit; siue, 
Tt dixit Dominus verbis sequentibus : ei fUiue vos libe^ 
rauerit , , vef*e liberi eritis» 

Sed subiecit eliam haec: bene quidem sciot voe ab 
'Abrahanu) geautf ducere; aed et iliud, po» ntihi necem 
machinari, adeoque vos esse posteros Abrahami dego-* 
neres et a moribus eius alienissimos^ etenim prognatum 
eae» ex Abrahamo, et interimere conari eum, quem 
Abr&hamus exspectauit^ constare aon potest* Sed non 
procedit inier po» sermo meus. Hic enim videtur esso 
sensus yerborum^ paululum di£Bciliorum : o koyog o ifiog 
ov x^9^^ ^^ ^fi^^f nempe: mei sermones in vobis locum 
et successum non habent^ siuei vos meorum sermo- 
num sensum capere non potestis^ propter aniz^i vestri 
stuporem et contumaciam; fere vt Dominus i^ers. 45« 
dixit: Ttjv IttXuir t^v ifiipf av y^vmint^f» ov dvpoe^s anovitw 
rop Xoyoif roV ifiw, nou potestxs ferre^ concoquere. EgO^ 
quae a Patre meo accepif enuncio; pos, quae a patre 
vestro accepistis, facitis^ Quod .Dominus hic dixitt 
impuxa, id supra pers. 36. erat: ^Kovea, et vers* 28« idl'^ 
duii, trada, quae pidif quae audiui a Patre^ quae m0 
doeuit Paier, hoc est; quae a Patre tradenda accepi^ 



833 10. Vtll, 58-^4a» 

quae f^at^r ihihi frad^iKia demandaiiit> quai» satkt Uiuind 
et veriAsima. Quemnam autem intellezerit per pati^em^ 
ludaeorum y iiequeniia docent. 

' At vero illi: Abrahamua^ inquiunt^ paren» noHer 
e4t. Indigne ferunt, quae dixeratDominna^ interpre-^ 
tanturque sicy tanquam locutus fuisset contmneliose in 
Abrahamum, quasi et ilie fuisset tajis, quales diceret 
posteros eiusi Sed Dominus nihil qukquam dnrius di-* 
xit in Abrahamum^ modo taxauerat ludaeos^ qnod ci 
essent dissimillimii Quare respondit : $i eaaUU j&ra*- 
hami postmueri, digni hoc nomine, ei similes, imi» 
taremini ems exemphdm, lam conamini^ interfieere 
me, hominem^, vt nihil aUud sim, quam homo^ imlo- 
oentem tamen, qui vohis ttadidii quae suni iferi^aima^ 
non excogitata a me, eedaccepta a Deo^ vt, qukquis 
diffidit mihi, idem quoqiue Deo diifidat, necesse sit) 
jibrahamus eiusmodi quid feciseet mdh modo^ vosqttc 
Bon agnoscet posteros^ qui molimini rem impiam, longe 
dissid^tem a moribus eius. f^oe imitmmini patrie pe- 
stri opera, sensus^ studia, facta. Quodsi quis haberi 
solet filins eius,' cuius facta aeinulatur, vestra aiatem- 
facta discrepant pl^rimum a facds Abrahami^ vos alinm 
pBttrem^ quisquissit, habeatis oporfet, cuius ingentnm 
etmores exprimitis^ ^ 

Quibiis dict» ludaei^ irvitetiores fkcii, velntiprae* 
sAgientes, quo tendat sermo Domini, et quemnam pa«« 
trem iis designet, respondenl: nos ex parta Ulegitimo 
prognati non sumusf sumus liberi legitimi; pnum etm^ 
dentfue dum eo ptUrsm habemus^ Deum. Primnm di-- 
cunt) se esse Abrahami posteros genuinos, naios ex m^Ei- 
tvimonio legrUmo, quod habuit eum Sara^ ooniuge^ 
non postetos ancillae. Deinder^erunty qno inprimis 
gloriari solebat ludaica gens , se filios Dei esse, ei caros 
ac dilectos prae caeleris gentiba^ omnibus$ hone ipsis 
csse patrem cum Abraharao communem^ int nsttigsct 
(id enim^denotat vocabulumt iTg^ quemadmodum l^* 



lo. viii^ 42, 45. 55g 

IFj 4. 5. 6.) hunc cnm Abraliamo ae colere viriice ad 
Tnumomnes; quod qainegauerit, eum non ipsos tan- 
tum contumelia afficere, aed ludaicam gentem vni- 
versam, 

Quam gloriafionem^ cum ae iactarent lilio» Dei, et 
tamen conacii aibi esaent aceierum grQuiasimomm , se- 
vere returidebat Dominua hia verbia : ai Deus esaet pa^ 
ter t^ester, roeque essetis filii Dei veri et germani, ama^ 
retisf^tiqueme, atque, quae trado vobis, admitteretis, 
quippe a Deoprofectua t^ni *) ad voa ; neque ehim veni 
ad poe meo arbitratu, aed ab illo miaaua. Qui Deum 
amat vt patrem^ idem quoque amat fiiios eius; qui 
cum colit Tt Deum, suacipit eum quoque, quem misit. 
f^oa vero quare non agnoacitia, meam pocem ? mea ef- 
fata non admittitis? ScUicet quoniam ea non potestis 
ferre. £tenim verba: ov dvvaa^i axova^p tiv XoyQp w 
lliov, fere idem denotant, quod supra, vers. 57. dixe- 
rat Dominus : ^fo^ o t^g ov xm^n i^vfiTv^ Nimirum * 
quae dixerat Dmninus partim de se, Seruatore diiiini* 
tus misso, partim de ludaeis, eoa non esse Abrahami 
posteros genuinos, nedum Dei filios, ea profecto vix 
ferre et concoquere poterant, lesum audientes, multo ' 
miniis assensa probare. Cuius rei causae erant, prae* - 
ter animoram malignitatem et pertinaciam, partim opi- 
niones eorum peruersae, partim odium, aduersus Do-- 
minum conceptum. Quisquis opinionibus praeconce- 
ptis occupatus est, easque tenaciter propugnat, et odio 
tenetur aduersus doctorem aliquem, is assensum ei 
praebebit milio modo , immo vero repudiabit eum at« 
que contemnet. Caeterum vocabuia: Xo/q^ et XaXi€$j 
tibi aequipollent^ vt supra Cap, If^, 4t2. 



*^ yerbum ^nof in tempore praesenti habere fere tempex Bigau 
iicadonem temporis pTiietenti, diximus ad Cap. ly, 47. 
IgltuT temere taxatus est inteiprei yulgatus , qui hoc verbum 
hoc looo reddidic} vsai ' 

y 2 



§4d ko; vsii) 4i; 

in antecedentibus ludaei iactauerant Abrahamum 
auae gentis auctorem, et Deum ipsum patrem suum, se 
Ciutem Abrahami etD^i ipsius filios; Sed Domiuus, coH 
nec Abrahami, nec Dei filios esaey ostendit wrsiculo 
quarttn et qaadragesimOy immo vero diaboli. f^oSf in- 
quity ^prognati estis ex patre diabolo, eiusqne inge" 
nium cum uofuptate imitaminii isfuit auctor mali in^ 
ier homines ab initio^ nec perum amat, immo aUenissv- 
muB eet a vtro^ quando mentttur, pro euo ingenio men- 
iitnr^ quippe mendax est et men^lacii parene. Quo 
quidefcn prbfecto dicere poterkt Dominus neque acerbius 
Uiquid in ludaeos , neque verius. Etenim formulii : in 
natfog rot; diapikov H^m^ idem denotat^ quod: tixpov 
tbt/ itapoXov tika$, et: toV natt^a ^x^^^ diafioXov, nimi- 
rum : exprimere ingenium et motes diaboiij ei similem 
e^ae quoad ^ntiendi agendique rationem^ indolis ^diabo^'- 
licae esse^ opponiturque formulae: vixpa tov ^ApQaiii 
eha^i veTs. 59. Abr^hamo siinilem ess^\ etx i% rov BioS 
€iw^^ pers. 47. indolis diuinae esse» Ytraque formula: 
t% roC diafioiov cha$, et: iu toC Bsov ihtU, legitur i. /o. 
III j 8h sqq» ibique distinguuntur r»W rofS dtafioiov et 
rinpa xov Ssov, Atque et Dominus haec ipsa: 'Vfiug i* 
naiQog tov diafiolov iari , ^plicauit hoc mpdos ual %ag 
iu&^filag roS nargog f]f*iSif ^Xerv noi(7vy imitamini patris 
.vestri sensus, studia^ consilia, facta; et quideni Iiben- 
ter et ciun voluptate; quodexprimitur per verbums 
^kettf de.quo verbi O&tttf significatu vidimus ad Cap^ 
. yi^ 31; Igitur bimiles sunt praui homines diabolo^ qua«-. 
tenus sentiunt et agunt^ quemadmodum diabolus Sentit 
et agit« Ynde peccata dicuntur spyd tov dtafiokov^ u lo^ 
III j 8.' quoniam sunt facta ciusmodi, culusmodi sunt 
facta mali genii. * 

bed descripsit qttoque Dominus ingeniuin fet indo^ 
leiii diaboliy osteiiditque, quatenus tudaei siiiiiles ei es-* 
sent^ eiusque mores imiiarentur* Ille nempe necem 
intentauit homi^biis} ludaei Htcem Btoliebantur Do^ 



xuinOt . BIq Teri osor est, amana frandis et enroris^ Iut 
daeiTeruni odercmty qaodtradehatDominu^, et ama-* 
baut errorem. In his duabus rehus ludaei imiiabantur. 
exeipphim mali gepii. la enim primum fiiit iiry^wi?o-« 
%xi^9. P^V qupd vocahulum inteUexit Dominus non, vt 
jipniivilli^ placuit: inimicnm bominibjas, qui alterum 
odit eique insidias struit, sed quem proprie dicimus ho^ 
mipidam, , qui £^lt^ri xx^ala grauissim/a infert , atque adeo 
ipsa vita eam priuare non dubitat. Plane eodem signi-* 
:Qcat\i atque ex hac ipsa loquendi cousu^tudine Domini 
Yj^urp^uit hoc yocabulmn loannes, i. ^k III, i5. ixi 
quo Ipco oriretur tautologia admoduxn frigida^ si vor 
llieri^ apdp^xet de homiue., jbinuco altm, odio eum 
persequeiQLte^y quipp^ quod verbis prioi*ihus e:q»ximitur: 
i ^^iw T0¥ aitkfov «vtov t s^ inimicus alteii compara-. 
tvir curn hpmicida, di^itlirque non melior eMSG, quaxxi 
hpxpicid^; ac p^qfectp hon^ eiusmodi similis est hbxxd-r 
cidae, partim rat^pne grayitatis peccati, quae intelligi-* 
tur ^ pernicie , quam infert alteri| partim ex grauitate 
ppexiae^ i^ppellf^uit anAem Dominus malum genium 
«WpQ»3soffTovai^ in piffX^i^» ^^ initio relwa; quemadmo-. 
dum !• /o. Ilf, 8. p^ccassct dipitqr an ci^c^ videtgrquei 
Doxxiinus respexisse sine ^ubio ad primum primorum 
lipminum peccatu^i ^ ad q\ioc| no^ improbabiUter sta-» 
ti4tuir.eossol|icitasse inalus gen^us mendacip et astutia 
«);a, ^tque ita auctor eortitiss^ vniuersae miseriae bu-. 
ipfpiae, inprimisque mortisj fitque is d^UOtatiir vpcan 
bi4q: M^^nqKfifog, uimirum, iiuctox^ xniseriae et ifior-t 
ti^ hoxnii^um. Sa|tem alia res facti^ ad quam respe* 
:^i^e dici possit Pomini^s ^^ et quare hpc pomine iipp^lTr 
lauerit :|nalum geni^in, ^ommemoratur i(i 3^ptu^4 
uuspiam. Fuit quidem haec opinio ludaeorum, per 
inuidiam diabqli peccatum venisse in mundum, vt lUr 
felligi potest yel ex loco Sap, Sai. II ^ fi4. eam tamen 
opinionem a ludaeis fuisse excogitatam, (ideoque &1* 
sam, certe dubimn^ Poiiaii^umque se ad ^supct tan|un^ 



54a lo. VIII, 44. , 

accommodaase ih hoc loco, diin profecto non potestt 
propterea, quoniam Doznintis eamprobauit; qood fa- 
oere nec debuisset, nec potyisset, si falaa esset. Deindo 
vero quando subiecit haec: nuxl h r^ aKf^&ii^ ovx ^mjnwt 
dixit allquid amplius. I«empe non tantum olim pecca-» 
vit malus genius , fuitque a vero alienisttmus , sed ne 
Bunc quidem est melior, inde ab eo tempore non rediit 
ad frugeni ; vt olim peisimus fuit, et veri osor, et er-r. 
roris sectator, ita quoque nunc. Ysque ad hodiemum 
diem non stat ^) in veritate, alienissimus eat ab eo, quod 
est verum, rectum, bonum, salutare, vicissim verp 
occupatus omnis geneiis falso, malo, noxio inprimia 
saluti humanae. ^am quando »/ aXij^na et ro tpiMog 
aibi oppdnuntur, illud expripoit omne, quod est venimy 
bonum, spectansin specie ad salutem hominum; hoe. 
autem omne, quod est falsum, malum, et nominalim 
saluti humanae noxium. Ynde laXei to xffev^Sj, est: 
mentitur, mentitus est olim , * cum induceret homines^ 
primos in jperniciem; et tum quidem Ix rmf Idiw A«Aer« 
hoc est: pro^dola sua loquitur. Nam ri tSui idem vi- 
dentur significare, quam /^Ak^fiiv; suum cuiusque inge- 
mum, et indolem animi ; atque adeo Xaletp U rmv lilmvj^ 
est: loqui pro ingenio suo, pro indole sua, vti conue-i 
nit ingenio cuiusque; qui versatur in errore, errores 
profert;^ qui mendar est, mentitur; qui fraude vtitur, 
alios per fraudem inducfere tentat in peiTiiciem. Quare 
subiecit Dominus haec: tpiihrrjg Arri, mendax est, at- 
que adeo nurfi^rod \pivdovg, parens, dux et auctor pec- 
cati, omnisque omnino mali , atcjue exemplum fraudis 
etmeiidacii, hactenus nempe, quatenus mendacio suo 
primos homines pertraxit ad peqcandum, deditque pri-? 



*) Etenim verbp: tovfflMy nunqnam «xpxiinitur tempus pfAeter* 
itutD, sed sesifer praeseiis: stq, Sic qiioqne x..vTH$Ava 
temper reddidit, v. c. Cajt, J, a6. Jpoo, Hl^ flo, praeter- 
quam in hoc vno loco* / 



lo. vin, 44--4fi, 545 

«tttum exempltmy qoBntom qni^ein «piiiilui^ mendacii 
•ei firaudis; quoil iaiitantur, cuique sfanileB $uiit, qui- 
-cnnque peecata, mendacia et frapdea cemmittunt. Sulit 
«[uidem, qui putent, miduin genkon dioi navi^ t6^ 
'^ivt&v^ hsLtie^m, ^^poatenus ludaeos^ qqjibusottln De- 
-minua loquebattlu*, indtan^jplt ad repndJHndum lesum, 
atqve «deo inlerfidendum 9 aut nunc i|ttoq«e pellicilLt 
^o sollicitet ^i errpres et frand^; yerian id npn inest 
in hoc k>co. indaei isti odeiwiit verion, errorem seque* 
4>atntur, nen infitnti a malo genio, sed ad exejnplum 
ehis$ haotenna ei eraQt aimiies, .quatenus imitabantai^ 
eiua indelem et ingenium, 

Ac propterea fidem ifaabefre Domino non poterant^ 
lesos yemni trfidebat, isti oderunt v^rnm; fe^u^ettores 
confutabat» istierroribus erant-occupati, eosque tener> 
i)ant adeo tenaeitery* vt ftoiUns ie^Qxn eiusqiie saluteni 
i*espuer^t, qnani errores istois eripi sibi pateretifur ^t 
ex animis dimitt^ent^. ^la^upa^ gepiiim spq^eh^ntur,^ 
nonlesum. EgQ^ ^n^uit, qui .trado vohia» HfCie pera 
aufitf fidem apu4 vos nori rep^rio, Etenim per t^ aA<(- 
^tMtv intellexit i*grsus, yt ver^. Sisvea, quae modo tra- 
diderat. de se, Seruatore hominura, a jpatce ii|is5p in 
)i^ terras; hanc enim ucer iif^x^ appellare fjoiij^ (^t 
T7iP dlii^iuitvt quoniam est yeritas Pjptima p^jaiigunaj, 

Ac non nisiverissima ease^ quae iis tradidisset, eius 
«ei cffusa prouocet ad eorqn^ipsorinm iadiditat Quig 
-railruifi, ait, pUkmmefraudUpa^i^^&nuincerii'?' fit-! 
enim yoeabtdisnD^^ltf^ in hoc locoiibil denotfeti^ pec^ 
cattlmt «eii male fisetum, sed &ftudem'et err^)^, ^t 
«^ontexlns po9t)iilak, ^et vsus loqueodi penmttitf Man^ est 
idetn, quod ver^t,' 44. diceb^tuir ^£6$&ij oppotdttirdue ih 
hoc versiculd*tif 6%^l^, quae sunt vera-H e &at0t^,>ati^ 
ena; atqoeha^ s^ tmdidisse, dicet^ volebat{>ominus, 
vicissiiii autem inspicionetti lunoliri, se frtudd yti et 
impostnra in dpcendo» Atqu^ hoc sigm'fica(a vocabu^ 
luni a^ofrfo^y^quo denotAt erroreni et jEritudem, oemth 



544 xb. viii, iS^Su 

rlt qnoqu» tpdd scriptores graeeos, e qdibus eK^pln 
conuveinoraruiit aAVHELivs in notia ^erodot. et 
s. YPX.iy 8 ad hunclqcttm^ Latini quoqae ei ipsi pecr- 
cata dixeriintpro errqryey et pec(;Are pro : eiTip^* 8ed 
quoniam sibi cojiicins erat Domiiiu^y ipsi impinger^ 
posfteneminfim frandem, aut errorem in docendo» pror 
pterea^snbiecitt si^ quMveramnt, tradovobiat qi^re 
jrdhi denegaiiu fidern? qm^<tma eat fiU^s Dei, (qualep 
iactatij tos, ver^. 4i«) indolisque diulnae, i» admittU 
.effhtaDei. Vo^ ea admittere non matineti^^ ergofilii 
Dei non ^^ist 4ed diabpli^ non diuiuae indolis eslisy sed 
diabolicae, vt dixerat Dominys vere* 44. Etenim «« t^ 
Sioi ^vfi, id^m est, ac; vii» toH Smv dv»$, ^eu, narega 
Sx€i¥ foy Biov, vers* 4i« cni i^ere^ 44* oppositum. eat: h 
noT^q Toi/ d^ffolev thsn: Et tm ^fMWM^ovBiopsoMi effaU 
diuina, atque ifiumw rd ^ftara xov 9«ot; est: ea tanquam 
^ff^t^ di^ina admiUere» probare, fidem iis babere, 

Quo sermone adeo exacerbati. suntludaei, vt ad 
jnsana mafedipta conBigefent. TuveriBaime es Sama^ 
Htanus; inquiunt, et insanis! Erat enim conuiciun^ 
4^cerbissimiim apud ludaeos, cum aliquem Sarqarjtanum 
diderent, itei^que (r^ntileiii, aut portltorem; formul^ 
autc(m: $uifAoviov ^xntj^ denotat: insanii^e^ insanaloqui; 
▼t vidimus ftd O^. /77, 30. 

% H^np \^m iqsaoam impotmtia irae contnmejiani 
Dparinus pra mapauetudine sua , i^ers. 49. et duobus «er 
quentibiis, it^ depulit a s^ vtdioeret: ego non insanio^ 
non ipsjBoia Ipqppr, sed vera Qt diuiiia$ veneror PatrBm 
TneufTf^ i/Q0 p^ro OQntwm^liose in m^ Jocuii esiia* Ego 
quidem\isj^<} ve^trap) contumeliain npu ylciscar, jneun^ 
qufi hqfU3ii;em nw pin^icaffo^ xxe tamen putetis, yos imr 
punecontumeilif meidBcerey ^cii^ debetis, aon 4^Jur 
turum, qui tneum kmor^m vindie$t ei oonttmeUam 
plriscatur. N^jioc dicam tantum hoo, vobisqiie adser 
pero perisrime, qui effaiie meis woreni gw^rit^ nmr 



IQ. V||I, 49r-5i, H5 

iguem e$H writuru^. Breaiter' haec sif{e Ipputas est 
pppiinus, aiue loaimcs zifim^aitf Nempe vt amqliretup 
Doininus insanam illam cpntumeliam, prouocauit a4 
JPatrem suuxi^. Egp, inquit, tifM loV ^axiQpt fiQv, quo4 
idem est, ac quod supra vers, 29. dixer^t, r^ ags^^ 
fivTf^ nom udtrmf, facio sexnper non nisi , qufus Patev 
inibi ini^ndauit, quaeque ei grata sunt atque ^ccepta, 
vt ^xplicauerat f^efs- 38. q iei^^fi na^ t(f tux^qI fioi/y 
XaXfS, et P^rs. 4o« t^V dl^eiap vfutka\iaj t/r ^^ovaa nag^ 
tov 6iouf et f'er<.55, top koywaitov pjg^' quibus omni-, 
J>^s docere yoluit, se jiis^pa npn prpfeiTe, vt cfdunmia*? 
banlur ludaei, se4 a Patre manda^^ eiqup grat^ et act 
o^ta, a^epqHe yera ^ diu^na^ Hop pmofie9i.\ t^iip, 
^ov i^aiigaf talique modo Pominus vener^ibatur Patrem, 
dum et doceret et faceret, i^on nisi quae Patri plac^rent^ 
atque ita gloriam Patvis , boc est, ^ua cpnsilia sapien-i 
iis^fi et beniguissima dp saliy^ hoi^'ntim iUustrfLret,^^ 
ConEf Cqp. XVII, 4. Inde verp faci)e intelligere pptr 
«r^nt fud^ei, gi|antppei*e pecpassent, pum prpbris adeo 
aU*ocib.us a^icerent Poiz^iiumf Deinde.psten^itj, h^c 
eoruip coQtume}iam non sibi, quain pptiqs ipsis nozan^ 
allaluram we, el, pis^ i^psipuerint^ e^itium rertissi^ 
mum. £ga, inqiuti non opushabeo, vt quaeram ce-* 
lebritatem nominis; est Pater meus, qi^i eam quaeret, 
qui pflKoiet, vt innotescat mefi dignitas et {kuctpritas^ 
jnultisque modis cpmprob^])it, i^e esse Filiupi ipsius ei 
ndho^n^legatum, qui yero etiam iudipabit ^ignita-y 
j:ein meam, hod ^st, e^us cpnteqitores affipiet poenis, 
:q^emadmoduix| f am agnpscentes praemiis ornabit^ 
.ytnmqiiiP ^ntm exprimi cpns^it yQp^I^^lp ^ghifv, ef 
Ipoengs, et pmemi^ depernere* Deniqx^e promissioneiq 
mbiecit, notatu longe dignissimam, oimiioim ^t^c; 
Hm peritif pnquam, immq pero bpcUissirnw erit ir^ 
pninem ^eifrnitniea^ ,- quicwq^e effafifi meis ohtempei 
rauerit Eteni^i per roV Ao/Qr %op //tqy intellexit Domir 
x^ Hpi} 4pctiVIAm svi^ in ynii)era|flpir, yj ylerique 



348 ^^' Yi}^f S6. 

fuisset^ si^iciUUt 4fVp> im^nti imnto yi0 pt hsta^ 
iusefit^ 

Qvme hic de ^brahamo dixit Pomiauf , Tarie exr: 
pUcata esse conAtat omni tempore^ vt videri potestapud 
ii^terpretes. Maxime ta,nrien probabi|ls. semper npbis 
yisa e$t interpretatio ea» quam modo indicauimaSj 
quippe vsui loquendi ^t,o;*atioiii8 seriei reique ipsi ad^ 
modum conueniens. Ac primum qoidem in pi^omtu 
est, formulaqa: iisi^ t^¥ flnfQ^pwo^, in omnibus lin'- 
gui» denptare ; teippus alicuius yiuendq attinger^, yi- 
dere aUqt^e^ viuontem, agentem^ Ycx^santem inter ho- 
imqe^y breuiter: viuere cum al^quQ. ^gitvir dieni Chjfi-j 
sti videi^s ^M tempus Qiristi viuendo attingere, vir 
vere eo tempore^ qup Clhristus vixit» Hinp facile patet, 
verbum f;/aAiliaaaTa> reddi non posset laetabi^tur, ^ec 
sensum esse: Ahrdhamus laetabatur, quod hoc ipso 
tempore yi:^it, jx\p yidit^ me au(i|iuitf quod per se pa-' 
let; reddendum potius e^^e: laetatusfuwet; quod 
ppQoffexi^etquenquam, Ungi;aegrfiecaeperitum; pa:fT 
tici^lam autem tva posjtam asse pro : ort, qupd itidem 
^t saepius. Deinde probe feneadum est discrixi^en inte^ 
ro' {di7p et to« ^i3tva$, qaa^ nimiruip differunt sicj, Yt 
iUud dicfitur de ^eosu exter^p, hop de intemo, ^^V^^ 
adeo iliud dei^otet: opi^i^.aliquid cemere, hoc yc^o: 
p[ient.e p\ }ntelligpntia ajiquid perdpe^e. ^op discrimen 
etsi non semper s^ru^runt sc^ptores, (Hacri et profani|i 
\loc loco tamen nollQ mpd^ est negligendqmy quoniani 
ipuhum facit ad sensi\m hujus lopi regeriundun)« . "Etr 
cnim verliorum: iijfttlX&aaarOi, iva idt^ rijp fifiigop t^ 

i^ijp, sensus est hic: laetatu«| fuissef ^ si ei contjjgisset, 
ine viuentpm in his terrjs pculis videre, vl tupi ludaei 
y^debant; sequentium a^tepi : ^ai^ldif }iic sensus es^; 
menle et animo videbat, scilicet: ttjp yfitQOP ti^p ifiv^f 
tempus vitae meae in liis terris, exspectabat aduentum 
ineum; atque yel hoc ei magnam laetjtiatii creauit. Nec 
offeadere d^bet quenquam, quod dixitBpminus, Abra- 



lo. VIII, 56, Sig 

hamQm meAie pertepiW died faturos Messiae; Naiii 
Hebr.XI^ i3. idem Abrahamusy itemqae Sara^- Isad- 
cus et Ikcobus di<iulitur laetati fuisse, ^17 Xmfiwxiq vtHg 
tnoLYyiUmQy iXXu noQ^^tP autJtg tdiwtM^ quoxiiam, quam-^ 
Tis bona promissa non accepissent, eorum tamen 
euentum tanquam e longinquo vidissent; Tiderunt e 
Jonginquo tanquam nautae, tefram procul adspicientes^ 
qua similitudiue vsi sunt interpretes reteres in expli«- 
cahdo hoc loco, nominatim CHRYi»0 8TOMys. Quod 
Sgitur in hoc loco de Abrabamo et reliquis fidelibus V. 
T. dicitur: bona promissa iion quidem accepeninty sed 
▼iderunt e longitiquo, et iam propterea gauisi sunt, 
id in hoc nostro loco est: tld^ uai ifi^* Deinde quod 
attinet ad orationem contes:tam> fadle quisque yidet^ 
Dominum haec dixisse non sna causa ^ sed propter lu- 
daeos, ad isonfutandaih eonun et superfaiam vanamque 
gloriam» etoTrianW, ^t institucr^ volmsse comparatio- 
nem inter Abrahasmum et ludaeos sui temporis» atque 
exeinplo cbnfirmare, quod dixerat per9. 5g. et io« non esse 
illos nepotes Abrahaimi genuinos; tales si esaent, seque- 
rentur exemplum Abrahami^ essentque ei similes in fide 
et obedientia | immo vcro eos illi tsst dissimiliimos y quipl» 
pe qui fidem et obedientiamDeo ipsi denegarent» neceni 
adeo intentarent ei, qui doceret^ quae accepisset a Deo, 
atque ita facerent^ quae Abrahamus facturus fuisset nuUb 
modo* Disserebatigitur inhancsententiam s vos sinefine 
iactatisAbrahamum patrem» cui tameiiestisdissimiliimi; 
vos nihili facitis , et ne agnosdtis quidem, immo con- 
iemnitis, quod viuere vobis eontigithoo tempore, quo 
ego versor inter vos, quo e:spono vobis consilia diuina 
de salute hominum^ quo peruenire potestis ad hanc sa- 
lutem ; Abrahamus yero o quautopere' laetatus fuisset^ 
sibique gratulatus^ si ipsi contigisset, hoc meo temporo 
viuere, videre» qUae videtisvos» audire^ quaevosau- 
ditisl Etenim iara de iis laetatus 69 1 maximppere, quae 
da JcM vidit eminus ment^ et cogitarUoiie, et oognouerat 



55o 10* VIII, 56. 

de me et euentura tise sperabat; qiiid factiinu faisset^ 
M haec oculifl svda vidisset et auribus audiuisset! 

Caeterum interpretatio OH o t ii , quam innuisse 
iam ob'm videtur nonnvs, quamque secuti,sunt in* 
terpretes egregii, quoad sehsum non est improbabilis^' 
'€um scilicet verbum o/«itiMiu4!^a« explicatur sic, vt de- 
notet: desiderare cum laetitia, siue: laetari cum ex<> 
speotationey atque adeo sensus sit hic: Abraban^us lae» 
tabundns desiderauit videre temporamea^ aiue: laeta* 
tus est, exspectans, se visurum esae me in his terris, spe* 
rauit , fore, vt me videat viuenlem versantemque inter 
homines. Sane non absonum est, fftatuere, Abraha*» 
mum haec optasse et.desiderasse, in primis cum ipsi 
peculiares promisfiiones factae essenty ex posteris ipsius 
nasci debere eum, qoi salutem ailaturus sit omnibus 
gentibus terrae; Gen. XVJII^ i8. XXII, 18. coU- Gal 
III, 8. cumque Dominus diserte pro&teretur, multos 
reges multosque prophetas olim desiderasse videre, 
quae viderent discipuli, et quae audirent, audire. 
iiatth. Xllly 17. Luc. Xy 24. Sed dub aunt, quae sal«> 
tem dubiam reddere videantur hanc interpretationem, 
Primum est significatio, quae tribuitur verbo iyakXui^ 
ffd^m, scriptoribus graeeis jdane ipsolens, apud quos 
nunquam denotat: optare, cupere, sedsemper: exul<> 
tare, laetari» Dlam qnidrai significationem repetere 
solentinterpretesy veluti w olfivs, in Curis adji. L 
et qui ab eolaudantur, ex consuetudine loquendiHe- 
braeornm) secandum quam vno verbo duplex notio 
exprimitur. Ac simt verba eiusmodi, praegnantia 
dici solent a Grammaticis, quae praeter solitam si« 
gnificationem aliam continenty eamque maiorem , in« 
tell^^dam ex oratione- contexta^ qnorum verbo* 
rum magnum numemm congessmmt, qnos laudauit 
vroLFiva 1. c. Yerum eiusmodi verba nunquara 
posita reperiuntur simplicitery vti hoc loco verbum 
iy9iXliM^a$9 sed-vel per se ita comparata sunt, vt ac^ 



lo. vm, 56. 55i 

ctBsiontm sigiilBcatiofais jpatiantQr^ vel aemper additam 
habent praepoditionem, ant vocem aliam» vnde notio 
aduenticia colligi possit Enimuero neqaa Tet*bum o/oiU* 
kui90a$ neceisario coBtinet noticmem dendem , aut ex^* 
spectatipniB , nam cum desiderio, aut exspectatioae 
laetamur non necessario ^ neqoe liabet hoc loco addita*** 
inentum^ quod indicio esse possit, ei inesse hanc notio* 
nem. Nam indicium eiasoH^di et argmnentnm vcrl» 
alicttius omissi reperiri in particala Kpa, qoae finem de^ 
daret, ad qoem mens intenta sit, vt idera if? olpiv $ 
existimauit^ id sine cansa certa dicitur , cnm satis oan^ 
stet, ro* iVa et St$ inter se permutari ceuties* In vnv» 
versum obseruatio Grammaticorum de verbis prae- 
gnantibus, emphatica quoque solent dici, magnamcau-^ 
tionera habet. Nam altera notio, quam eiusmodi verbis 
tribuendam esse putant, non in verbo ipso )atet| vt lo- 
qui solenty sed accedit extrinsecus et ex oratiottis serie 
arcessenda est, autcausa eius repetenda, saltem inter- 
dum , ex loquendi vsu y nondum satis exculto. Deinde 
vero obstare videntur huic interpretationi verba se- 
quentia: nul sldi icai ix^ffi 9 quibus indicalur) Abraha* 
mum non tantum optasse et desiderasse, videre dies 
Messiae, sed vere vidisse et laetatum fuisse. NonnulU 
ctiam permnltis difficqltatibus se impediuerunt , qui ne-* 
gar^nt, inteUigi dies vitaeChristi in hacterra, quosAbi^a-^ 
hamus cumvlaetitia mente cogitationeque praeuidisset; 
adeoque definire tentarent,' quid et quemnam diem Abra^^ 
hamus vidisse dicatur, intelligentibus aliis diem excisio-i 
nisSodomaeetGomorrae, cuiusmodi profecfo did solent 
diesDei, aliis natiuitatem Isaaci, aliis eiusdem immola-* 
tionem, aliis ad vitam fiitaram referentibus y sic : Vidif 
diem natiuitatis Ghristi in sedibus beatonun ; quae omnfft 
profecto admodum dubia sunt, nisi plane incerta. * 

Ac ludaei quidem recte inteUexemnt Dominnm, 
riusque verba interpretabantur non ajiter, quam vt in^ 
dicare veUet, se cognitnm iam fnisstf Abrahamoy hunc^ 



5Ssl xo« Yiii, 5y* SS. 

qtte ex ea cpgnitione insignem laelitiain cepisse; modo 
quod Dominns de cognitione mentis dicebat intelligique 
volebaty ad extemum adspectum trahebanty nihil aliud 
suspicantesy quam lesum esse bominem merum, nec 
ante fuisse^ quam de Maria nasceretur. Quid? in- 
quiunt, nondum natus ea annos quinquaginta et pidisii . 
Abrajiamuin , mortuum ante tot aetates? Hic non 
opus videtur quaerere, quare ludaei dixerint, et 'di- 
cere potuerint, lesum nondum attigisse . annum aeta« 
tis quinquagesimum, cum vbc tricesimum excessis- 
set; satis est, sdxo, numerum ceilum pro incerto 
positum esse« 

Ad quam ludaeorum quaestionem responsum'dedit 
Dominns longe illustrissimum &d intelligendam eius 
maiestatem* Isti oifenduntm* senuone Dominiy cum di- 
^ceret, se iam Abrahamo cognitum fuisse, ddvvaTov pu- 
tantes, eum illius tempore extitisse. Sed Dominus, 
sanctisaime ifobis confirmo 9 inquit, antequam Abraha^ 
mus esset, fuisse me. Quibus verbis Dominus aliud 
quid indicare non potuit, quam hoc, se extitisse non 
modo tempore Abrahami, sed etiam ante eiiis tem- 
pora; aliter enim, nisi manifeste vim iis inferre volue- 
ris, explicari nullo modo possunt Et^nim verbum 
Vtrumque^ ety&fiatm, et shw,^ in promtu est, deno« 
tare: esse^ existere. Itaquc quod de Abrahamo dici-> 
tur, idem quoque dicitur de Domino. Yt de Abrahamo 
est intelligendum , ita de Domino quoque* lam ludaei 
quando quaerunt, quomodo Abrahamimi videre potue- 
rit nondum quiiiquagenarius , inteUigere ahud quid uon 
poterant, nisi hoc, quomodo esse potuerit tempore 
Abrahami. Vt vero obiiciunt illi, ita respondet Domi* 
nus. Illi negant, eum esse potuisse Abrahami tempore; 
Dominus affirmat; neque tantum affirmat^ sed addit 
etiam aliquid amplius, scilicet, se fuisse non tantum 
tempore Abrahamiy sed adeo etiam ante Abrahamum* 



10. viiit 58» ' 553 

Quando autem viii8 est Bine Dominiu, sine loannes 
praesenti teanpor^; ilgti^ id nuUam dabitationeni ha-^ 
bere, pot^at apud vitum dpctum ; est enim notiBaimum 
cuique, cum in aliis yerbis, tom in priiniA etiam in 
verbo eifil, tempus praesena poflitum e^ae pro praeterito 
aexcenlis in locia non tantum I{* T« et apud ipsmn loan- 
jiemy yeluti Cap. /, 19. /X, 8. XIV^^. XV ^ 37« sed et* 
iam in Yera. Alezandrina^ vt Ps.XCj 2. Prou. Vlif^ 
a&* ler. ly 5. Quamuia etiam nemo refragotur, h 
quis tempus praesem vrgere vellet; nam et illud «enn 
«um commodum habet^ nimirum hunc: anlequam' 
Abrahamus erat, ego aum. Quare negari nuUo modo 
potest, Dominum his verbis declaraase, se fuisse aiile^ 
aaecula. ^ieque td mirum videri potest euiquam, qui. 
non tantum alia loca M. T. in quibus idem dicilur do , 
Dominoy sed hoc vnum £uangeljum legerit. Etenjm 
quem loannes diserte docuit fnisse ante initia. mundi, et. 
apud Deum fuisse et Deum ipsum esse et cre^torem 
vnitiersi; Cap. /, i. 3, qui palam'professus est, se fuisse 
in coelo, sed de coelc descendisse,. et vidisse Patrem et. 
audiuisse, eiusque arcana oonsilia nosse; Cap.IIJj i3^ 
VI j 46. 62. VII^ 39, qui detiique testatui' in precibus 
adPatrem, se habuisse apud eum gloriam ante m.un«» 
dnm conditum; Cap. XVII^ 5. eum dubitari n.ullo 
modo potest, fuisse nonmodo ante Abrahami tempora^ 
sed etiam ante initia mundi. 

Fuisse tamen constat interpretes inde a Sam. Crel^ 
iiop et esse cum maxime, qui hoc Domini effatum ia 
sensum aiienum detorquere tentarent. Is enim cum 
statueret, lesum non fuisse, antequam nasceretur ex 
Maria, eiusque diuinam naturam negaret, admiltere 
illam interpretationem nuUo modo poterat, immo vero 
oncmi modo egit hoc, vt ostenderet, Dominum ipsum 
hoc effato nullo modo intellexisse, intelligique voluisse 
•zisteiitiam suam^ vt dicunt^ quoad naturam, sed tan* 

Z 



J54 lo. Yiii, iS; ' 

ttmi^quoad destiiiationeiii diuinatti, «t^tteadi^o clijcbi^ 
nihil aliud, nisi hoc: ant^quam Abrahainus fuit, fai 
ego, dcilicet Mesaiasy ex con5ilio et' decrcto-diumo.* 
Quae qmdem intefpt>etatio qliodd seilsuto nihii habet/ 
•vero contrarium* Nam vt aeterna ^duntdecreta Dei 
omnia, ita et hoc, vt lesus essel Messiis, vt nasceretur 
CEX MaiTtt , Vt viueret in his terrts et mortem sulnret, 
vtque adeo esset decreto diuino humani generis seitta'^' 
tor ab aetemo^ '6ad qtiaeritui^, mim hoc-insit iu dfato 
Domini,' nunpque hunc intei^pretationem admiltant 
verbft ipsa oralionisfiie seri^s et natui^tf rei ; quod -in-' 
terpres erudiUia et ingeniius' nuilo niodo conce^rit* 
Etemm prkmiin qui sequuntur hscnc int^rpretitionem,. 
addunt aliquid verbis tkmim : «/oi^/>»^ scilicet: J X^^ 
arog, seu: o tQX^iit^og XQ\f(n6^, 8ed» niim iure addimt, 
an pro arbitrio suo? 8i volneiis addere verbis alicuius 
idiquid, causft tss^ debet vel in serie oi^tionis, vel iii' 
natura rei; Eninraeix) hoc loco-negue in serie oratiotn)i/' 
neque in natura rei est aliquid, qUod permittiit, subin-' 
telligere nomen: XQiarog, Messias; neque enim hic 
sermo cst de dignitate lesu Messiana » sed d6 eius exi- 
stentia ante Abrahamum 5 iramb potius iuest iri hoc* 
loco, quod exigat, vt verba Doftiini interpreteris slc: 
ego ftd, antequam esset Abrahamus. Nam praecedit 
obiectio:'tua aetaa non patitur, vt Abrahamum tide- 
risj negabant igitur, lesum fuisse temporc Abrahaim'. 
lam sequitur responsio: fid$ antequam Abraluimus 
esaeU Quod est in obiectione , idera qiioque est el i^e 
debet in i*esponsi6ne. Proudcant quidem, et nomintf- 
tim Sam. Crellius, ad vers. ^. irbi verba: //oi «/.u?, 
pari modo intelligenda et explicahdk siht, niAiiram src:* 
cgo sum, quem dixi, Messias, Verissiinel Sedhaic 
e^plicationem horum verbotam patitnrin illo loco, at- 
• que adeo postulat seriei orationis 5 etenim IW Dbmimis ^ 
loquitur non de existentia sua , vt hoc verbo vtar , sed' 
Je missione suadiuina, vultque fidem haberi iis, quae 



lo. vm, 58. - 155 

dixeraiy aeeMae.mmy qatm professns esset. Tenim m 
koc npstro looo noa de mitf ione et opere Domini » . sed 
de eius natnra senno est, non de lesu Mestia^ sed de 
lesu, qui tempore Abrahami rixerit, immo vero sj^cun- 

.dnm naUirain suam exliterit diu ante Abrahamum* 
Commemorant etiam alia loca , ex qutbus probari posse 

' putafnt, verba: ty» $iftl, habere siguificationem hanc: 
^ofoiMessias; mmimsn Cap. IV ^ 26. Vl^ 30. ZX^.9* 
iiy. XHh ^ 19* XVlll^ 5. sed in his lods pari modo 
se res habet, vt in illo* AflEerunt demque locum Cbp» 
XVIlj 5. eumque intei-pretantur sic : tribue mihi,glo« 
riam, qnam kabni ante mnndum cimditum apud t^y ia 
mente tua^ tua deatinatione , tuo deoFtto^ Sed iiaeo 
rursus addnntnr pro mero arbitrio; certe in serie ora* 
tionis est causa nulla^ quare necesse sk> ;eiusmodi quid 
snbintelligeix, et de euentu futuro interpretari, quod 
de re praeterita dicitur; ncc verba ipsa permittunt, vt 
sumi posfiit, qiiod quis babuisse diiuitury et quidem ante 
mundum conditum, ei tantum esae destinaitucn. 

Profecto nnnquanf incidissent in eiusmodi interpre<^ 
tationes, adeooontoiias^ nisi eas studiose quae.Hiuissenty 
et effata Scriptm^arum conciliare voluissent cuni sua 
opinione, lesum esse bominera merum» Sed hoc ipsviiit 
admonere eos debuisset sui ert*oris* Donitnns diseiie 
didty se faine aate Abrahamum, gloriam babuisse ante 
mnndnm conditum; dicit hoc vei-bis adeo perspicuis^ 
(|nae aUam interpretationem nuUo modo. admitiant» 
Qoae autem dixit de se^ dicere quoque pottiit*' Meo 
dixit hic aliquid , quod non aixtiasime cohaereret cum 
reliquis eius effatis, et loannia testimoniis, de niaiesiate 
lesu, in hocEbangelio commemoratis, iisque adeo iucU" 
lentis , vt capui doctrinae de natura lesU dinina exstir- 
pari ex hoc libro nnik> vnqnam medo possit, Aut quid 
tandem es^», ^nod. siki yoinisfet DomimU| di nihil 

Z2 



356 10. VIII, 58. 5gf\ 

aliud dixiBset^ qaatn hoc, ae destiiiaftDm esae ad miUHis 
Afessiae ante tempora Abrahemiy inmio anie ranm, 
iBitia? Quis tandem de eo dubitaret vnquam? Quis. 
demum diceret, leremiam fiiiase, aniequam nasoere<m> 
cum dicitur selectus esse et dMinatus ad niunus pro- 
pheticum iam ante natiuitatem suam? Aut quis no-- 
siTum dicerety se fuisse ante Abrahamum , ante Ada* 
mum, ante saecula, quoniam dicimur selecti esac a Deo 
ad vitam aetemam ante mundum conditum? Gur de-- 
Bique audito hoc effato Domini ira ludaeorum adeo ex« 
arsit, yt lapides in eum coniicere tentarent? . Scilicet 
quoniiun illud aliter non intelligebant, nec intelligei^e 
poterant, qulun Dominum profiteri., se fuisse ante 
Abrahamum, sibique adeo yindicare aetemitatem, soli 
Deo propriam; quod insanum atque adeo blasphemum 
Tidebatur crassae illi mullitudiniy quae haberet Domi* 
num pro mero homine mortali. 

Etenim tudael , etim kaec audiuissent^ aMatU ta^ 
pidibus eum obruere aggreed eunt. lesus autem^ non 
quod illorum violentiam metueret, sed quoniam vim 
adhibere noilet, siue poiius iuteke diuinae sibi conscHus 
esset, dmcutum e templo dieceasit, netnine inimico- 
rum animaduertente^ etnoQcam ei inferente> circum- 
dngente eum multitodinei ei amica, Yerba, quae se-c 
quuntur : d$iX&fiip dm fidaov mtt&f %al na^ijysv ovtias, per 
medios iUos transiens^ sa subduxit eorum furoriy glos- 
satorem redolere visa sunt Tiris, rei criticae periiis^ et 
translata in hunc locum ex Lue^ IF^ So. et initio Capi- 
tis sequentis, addita auiem explicandi causa^ neminem 
ausum fuisse^ damnum inferre Domino» 

Sed hos sermones» habitos in loco publico cum ma« 
gistris ludaeorum et viras principibus ^ in quibus palam 
et verbiB diaertis dedarauera^' se esse todus generis hu« 



10* Viii, 59» ' 35/ 

fiiam Scraatorem^ (p£g tov xoaftiWt, Qui fiierit antesae^ 
cala, a Patre aatexn missoa sit in hanc terram, cui qui 
fidem habuerit» Qon periti^ram in aeterpum, se4 vitam 
perpetuam consecntuprumj hos igitur sermonea illustria-* 
simos literis consignauit loannes non alio consilipy 
quam rt intdligeret quisque ex ipso ore lesu, qnisdam 
4Ut, quemnam se profiBssua fnerit ipse et haberi rolue^ 
rit, nempe quem in praefaniine huius libri esse docu»;*- 
rat, Filium Dei et nlutia humanae imtiuuratareai vc^ 
.rissimum* 



558 



: C A P V T IX. ' 

JNeqne alio obnsjlio oomxmiioz^bit D* loannes in hoe 
«t «equente Capiie optis ilkislrissijMnmiy a Domino illo 
ipao tempore edJbim , dispatatioiieitiqne et controuer«- 
aiam, inter ipsos iudaeoa super faoc cpere ortam, in 
primis autem sermones Domini^ per hanc oecasionem 
habilos. 

Etenim templo egressus in vrbem redire volebat. 
Jfnter eundum incicUt in hominem^ inde a nataUbua 
coecum^ sedentem ad viam et, vt ptttet cx versu octauo, 
mendicantem. Iseque enim sine causa iude a natiuilaie 
coecus fuisse dicitur 4ste, aed vt intelligatur eo magis 
vis et poientia Domini in eo sanando, quoniam humana 
ope insanabile solet esse eiusmodi vitium. Discip^li^ 
illum conspicati, quaerunt magiatrum^ qfusnam pec^ 
cando rommiserit , vt coecus /laeceretur^ hicne, an pa^ 
tentes eiu8? Dum ita quaeruntdiscipuli, eos pMet oc- 
cupatos fuisse opinione, inter ludaeos dominante, ni- 
mirum omne corporis vitium ex animi vitio nasci, 
N omninoque grauia delicta puniri a Deo in his tenis ma- 
lis grauioribus, immo poenas quoque delictorum, a 
pai*cntibus commissorum , in libei^s transfen-i et ab iis 
repetiy atque adeo , eiusmodi mala et calamitates insi- 
gniores ease poenas diuinas , immissas propter peccata 
grauiora vel ab iis ipsis, vel a parentibus commissa; 
nam eiusmodi peccatum exprimitur h. 1. verbo afiapm" 
nfs$¥. Fuerunt interpretes, ey recentioiibus in picjfhis 
HBViiANNVS^ et BRVCK£kvs <;2 Opere bihL 
Britann. qui existimarent, in hac quaestione discipulo- 
mm respiciendu^ esse ad fiitffiiffvxotaiv PythaigoiieoruTO, 
existimantium , axnmas mortuorum hominum iransmi^ 
grare in corpus^Iiud, et, si quod scelua commisissent 



Jsf, -4^rp9re ^priori^ 4d. pi^iiri M co^^oire alterp f hanc 
^DJ^ippem ^l^ lucl^os quoque pirpbasse, atque a^ep 
if^^ dii^ipulos ^i.^mo Jiabuisse, cum quafrereAi, 

num hic graue aliqu^d clelictum comiijaserity «^ntoq^^ 
^^^eViii:* . .S'«(l .plAue iqcertum est, .b^iic opimopem 
,I^(i^eis.^cpgi^ia^ ^i«f^e et pi^obdtam^ . vt ex institutp;^4^ 
^mawtra^it.F.iijD. oyii.. sA^LTo^irvs mCommm^ 
ittft*,cri^*^d^ H^tWB^chpsi Pytfiagofica a dUcipuJ^ 
iCiur^tifit l04^s rwn 4:redit<;i / L^blmcije 1769, JHfc 
j;^fQ^s^^tj,au:^ie gu^Gjrere^ quoipodo dicere pptupraipt 
./^is^pul4,;p/eflc^iftljuB l\^pai».isc^usai|i'fui^e, vt xi^- 
,^i;^tur.c9^c«srs|i|fi^t spire, ef>s p^tasse, illiu» hp- 
j^^ja^ ^^Qcitatem , mt^m esse px . scflere aliqup» .; w^ 
4Wiii Titio. J{«que aliud quid cpgi^m4um,est in OT^ 
jip^f^ioae Pomipi.j /pum diceret, tieq^e.hui^s, nmfi^^ 
^^(V^t^^uW' eifui0filpa\ei,trialimh iUuaj^jOCV^^ aed vp* 
„\u^t^ie^JPei.^2y^iei3it€\ eli bepig^a , a^, ooipihuB .operihua 
^^i^fsifanfpicua.. Eit^uim y3i\\m^ yevh^i jlpu qjun^ot^^jd 
^^^(Slf^jfif^/fifofiiv.wfn^ i^t manifeeia Jisr^m in eo opera 
. jPeij..jiofi, refeirenda.videiitur esse ad homiiiem eoepiiqci 
i W^ede, .c\4.Y^oliul^Pp|xiiuus opem ferre et videndi iha- 
.ci^V^tepi^trit)ui^fe& t^^uain dicere voluisset, istius ho- 
^ipi^is eopci^tem ,«ibi occasioneni praebere, opus ali-r 
. iff^d diniopm edeodi, seu dempnairajadi , Deu^i eiu^r 

laodi qnpqtte hpniunas piiseros ,ope sua non de^titupve, 

bq[n6fic»isqtte\Si49>,e)^hilarare$ videi^tui; pQtius opntiiiiere 

sententiaif;» generalem, nil accidere hominibus^ nisi 
. sfxxin ^iuino, ^(que adeo coeciia.tem' illitt^ ^'se opus Dei. 
^ Etenim ppera I^i.maui^csta fhuit, quandoagiioscunttir 

tanquam^ opera t>ei, et sapientia ^ bwigiiitas/ in iis 
.^uayp^ua, ]|Utel}igitur, Ila quoque ^anifesta fiimt 

.operaDei in hpp^iae^.inde a noiiuitate ooeco , ai «gno- 
/^GUfuus iu eaDeu;99i>eiitisiqiiegubdrnatiott€Wi^apieii(emfet 

hei]|jignam, Qu<M;e Domini reapomio «id qu/iesti)Qinem 
, discipyiji^ruiii r^ ]ift6c; non existiniandma P9t, mala 

.^[ififiinpdi^ vduti hQf^,./qiiando aliqius qpecus nasoitm% 



558 



: C A P V T IX. ' 

JNeqw alio cbiisjlio ooinBaeiiioratiit D. loaimer in hoe 
let «equcDle Capiie opte iUUslriMlnum, a Doiniiio itto 
-ipsd tempore ecUtum , disptttatioiiefliqiie .^t xontrouer^ 
siam, xnter ipsos iudaeos super hoc opere ortam» xn 
primis autem sermones Domini, per hanc occaaioiiem 
habilos. 

Etenlm templo egressus in vrbem redire volebat. 
jfnter eundum incidit in hominem^ inde a natalibus 
coecum^ sedentem ad viam et, vt patet qx tferau octauo, 
mendicantem. I^eque enim sine causa inde a natiuitate 
coecus fuisi>e dicitur 4ate, sed vt inteiligatur eo magis 
vis et potentia Don^ni in eo sanando, quoniam humana 
ope insanabile solet ease eiusmodi vitium. Discip^liy 
illum conspicati, quaerunt magistrumj qiusnam pec^ 
cando vommise.rit » vt coecus /lascereiurf hicne, an pa^ 
tentes eius? Dum ita quaeruntdiscipuli, e6& pMet oc- 
cupatos f uisse opinione, inter ludaeos dominante, ni- 
mirum omne corp&ris vitium ex animi vitio nasci, 
\ omninoque grauia delicta puniri a Deo in his terris ma- 
lis grauioribus, immo poenas quoque delictoinim, a 
parentibus commissorum , in liberos transfen*i et ab iis 
repeti, atque adeo ; eiusmodi mala et calamitates insi- 
gniores ease poenas diuinas, immissas propter peccata 
grauiora vel ab iis ipsis, vel a parentibus commissa; 
nam eiusmodi peccatum exprimitur h. L verbo a^a(»iil- 
wHP. Fuerunt iuterpretes, ej^ recentioribus in p^jhiis 
BEYiiANNVa, et BRVCKfRVd i/i Opere bibL 
JBritann. qui existimarent, in hac quaestione discipnlo- 
mm respiciendum ease ad fimfiyjvx^^i» Pythagoiveorura^ 
existimantium , animas mortuorum hominum transmi^ 
grare in corpus «liud, et, -si quod sceloa commisissent 



cc^ 



Jji 4^rp9re^pri0KL| 44-F^i3iiri -in corpore alteroj hauc 

^filKfliw^ni. 4^^?^ Iu(l^eos quoque proba3se, atqae a4ep 

fili9{m dI^jpi4os.^;9Auno ^abuisse, cum quafreres^ 

nuin hic graue aliyujod delictum CQm^uflerit^ «^nteg^W 

.A^s/Q^eViiiC* ..S^d-plfu^e u)certum est^i^ti^nc opiniopem 

.lud^eis ^cpgi^ta^ ij^i^o et pi^obat^n^ . vt ex institutp;<i4f^ 

^liHHi^trawt F.HJD. oyii.. 8>BLTO^rys in Conrnm^ 

i^\^r^«i^^ H^t^^B^chp^ Pythagorica a dUcipvJ^ 

iCiuriAti fit Iu4^is npn <:redit0 y L^bbenoB .i^Cp. JSfc 

^^eQfsfi^^t^a^ieQu^erere^ quoipodo dicere ppti;i^^t 

.djsjpipuli, p/Bflc^ iljju;^ l^Q^mii^^c^usai^fui^se, vt u^- 

i^i;ptu];.cp,ecus.; s|i^Qi( spire) eps putasse, iUiu» hp- 

jj}m49 ^ecitatem . i^f^tam esse px . scdiere aliqupyrj^ut 

^j^aqpii Titio. Keque aliud quid cpgi^m4um.est in ^p* 

jjl^f^i^e Pomipi.^ /pum dicecet, neq^e.hui^a, n^^^ 

JfW^^^tuip, eiiM0^lpaiei,fnalumilfu^'/^ccii^€j sedvp* 

J^^jt^tpjpiei. 9^iwt€\ eli bepigqa , a^. ompibus operibu» 

.ei„f3|.fui]fpicua. ,. E^uim ^tima.verbs^: IVa gfunfcf<^^j€c 

;:^W^Jft^ ^^9Si'iv.mh^? vt tnanifeeia fierent in eo operd 

. P€ij.noix refeirenda.videntur esse ad hominem coepopi 

^.j^sf^ecie, .cui^Yo^.^i^-P^^^Qi^^^ ppemferre^t videndi fc- 

.p^^V^te^i iiri^upr^i; taflquam dic«-e voluisset, istius ht>- 

.)ipiuis copciMit^m ,«ibi occasionem praebere, opn» aii- 

. H/i^od diuinjm ede«di, seu depiptiatrajadi , Deupi eiusr 

laodi qupque hpuiinas p^se^^os ope sua non de^titupve, 

bonQficiisqtteNSuis.e^hila^^are; videi^tur ppiius cpntiwre 

senientiaipai genepalem, nil accidere hoininibus^ nisi 

. i^tu ^iuino, atque adeo coecila.tem ilHus ew opus Dei. 

: jEten:^ opera Dei.niapLrcsta fuint, quando.aguoscantur 

. tanquanuope^ t)ei, et sapientia ftfr benignitas, Jn iis 

.<:enspi«ua, iiQtelJigitur, Ita quoque manifesta fiuat 

.apera Dei in hpi^inc, ,i^de a natiuitate ooeco , si agno- 

, ' «qimus iu ea Deu^ eiu^que gubemationcwi ^apieuttai ^et 

bei^gnam. Qu<M;e Doasini responsio ad. qiv^tjlpinem 

jdiscipujio^upirf^ lifiec: non pxistJmandiua^st, .mala 

.i(|i|ia|lifHd|^ vduii hop, ./qimndo aUqvus qpecus nasdtttr* 



56o lo/ix, 4. 5* 

accitlcrdvitio ajicmiis, aut poenae loco,' sad in omiii** 
'bu8 eiusmodi malid agnoscere oportet Dcftim ^ eius(ju6 
' aapiehtiam , benignitatem et polentiamy aeque magmon 
«^t ilhistrem in malis, atque in bonis. 

Siflbiecit deinde Kaec : me oportet facere operd me 
miilentiSy quam diu dles e^t ; ingrtd ^ox^ qua Mnio 
operari poferit^ Quam Uiu in mundo mmy lux mundi 
mm. Siint autem iQyit rbv n^'fitff«yTog fn vd Ofj^ra^ ipsi 
mandata a mittente, vel opera eiusmodi, cuinsmo^i 
facit mittens ipse, opera nempe potentiae et benignita- 
tis ^ quale facturus erat Dominua in faomiiie coeco» 
Eiusmodi opera perficere oporlc^at Dominum^ qnam 
diu dies decurrebat, hoc est, quam' diu tempus op^OiS- 
* turium suppetebat eiusmbdi oj[>eribu8 perfidendis , siiie^ 
quamdiu viuere ipsi iu his terris licebat, * perpetud 6t 
sine intermissione; quare idem fere diceret Dominua» 
quod in loco, Cop, f^, 17. vt patetm^ue operatur per^ 
petuOj ita ego^ atque ita testai*etur studium indefei^ 
^ 8um , benefaciendi hominibus ; eoruYnqu^ vtilitatiblis 
inseruiendi, operibus potentiae, sapiendae et benigni- 
tatis. Snbiecit quoque: instat nox, qua operarindn 
licet; quod videtur iuisse tiitum, inter ludaeos vsitia* 
tum^ quo indicare volebant ac dcfcere, carpendiun esse 
diem, occasionem bene faciendi quaracunque cupide 
esse arripiendam, qooque die, quaqne hora bene fa- 
ciendum esse^ cras fortasse tempus tibi non suppetere 
ei negotio perficiendo, instaretempora, rebns gereiidia 
non opportuna. Atque hinc patet, quid sibi volnerit 
Dominus, cum se appellaret ro ^cu^ roS noefnov. Scilicet 
vnice se ocenpatnm esse, ait/opera Patris perficere; 
haec vero fuerunt opera potentiae et benignitatis, ho- 
mimbus salntaria, eraique tum, cum faceret haec 
rerba , cum maxime oncupatus in eo, vt opus eiiismodi 
perficeret in homine coeco. Igitur se appellauit rS <pmg, 
quoniam salutifer erat, et quidem non docendo, ^ed 
operibu8 diuinis perfieiendis^ nam aerino hio est deDo- 



\ 16. IX, 5—^; 36i 

ittiiio, iMnqaatefimt docebat, sed qnateVins operabatnr 
ad aalutem aliorumy et operari v^olebat ad salutem coeci ' 
homims. Erat porro to (pmg toS ftiaf/iiw, quatenus saluf, 
qnam affiDrre Tolebat, non ad certam aliqnam gentem^ 
tmt-aetatatt partineba^ aed ad vmnersnm genos hnma* 
num. Daniqne erat to ijpwg rot; nocfwv, quam diu erafc 
hr^mivfMf, quoniam omnia , qnaeeuoque in histerris 
•non tantuni docebat, verum etiam atque in primis &*< 
diebat etpotidMitnr, spectabant ad aaintem bnmani ge-* 
neris. Igitur quando se appellanit to ^mg rov no^piov, 
descripsil se atqneannunoiauit tanqnam* eum , qni salu- 
tem praestet humano generi , aiuey tanqnam salutis hn-* 
^aiiae auctot^m, Sernaiorem mundi$ vt iam vidimna 
ad Cdp. /, 4; «* FI/Ty 12. 

QuM eum disisBelj aocessit ad coeonm houMnem; 

'ipuil hunU, frdtque ex sputo ItUumy eoque ohieuit 

-ceuloe eioedf iuoeiiqueewn abitelotum in hdlneo, Si^ 

loam dictOy quody ei interpreteris ^ denotat mismm* 

Jlriitigiturf Muitlxxtatta ^boculis; et videne domum 

-rediit Qnibus ambagibus quare vsns fuerit Domiuasy 

et non potias f vt fedt alias , vno verbo visnm restiine* 

rit coeco^ qnaerere aoleut interpretes; neqne tamen &- 

dle indagari posse videtnr cansa satis probabilis , cnm 

Bon indicala l^tnr eaae a loanne. Et sane melins vi^ 

detnrease, abstlBereab eiuamodi qnaestionibus , qnam 

ingenio indidgere. SufBcit, scire, sapientiaQ Domini 

ita visunfc fniss^. Caetemm n/v wXvfiptfiQw &afaienm 

denotare, dijdmusad Cap. V^ 3. nec vrgenda videtnr 

esse inteiprctatio etymologica vocis XiXmufM, , tanqua^ 

- denotet aquam missam, id est,* qnae ex piscina deriuata 
et per fistulaa, an^ tubos ducpi est in vrbem, seu aqnae 
ductum; constat enim ex permultis lods ■Scriptnrarum, 

- eiusmodi* interpretationes tnm fnisse vel maxime vsir 
tatas. 

Idm vieiAi, et qui eum inderant mendieari » quae^ 
runt: nonne hic ett- iUef qui eeddnU ante templitm 



564 lo. IX, 8*— 9<>« 

iuxU.viam, et stipem petebai? Videtar emm lcx^o: 
n^ahfig, alten: TWf^ko^, omxiino .esse praefereiida^.ilisi 
vtraque sit glossema. ' NonnuUi q^udem mmdem «Mr 
dioebantf alii^ qui sibi p^rsuadere non polerant, fienL 
pbafle, vty qui a natalibtis fuisset coecua^ iviaum aec&r 
penet, alium e$sejMii wmiem, ipw verp^.eundem^^ec 
:€#««, aiebat. Quafireatibu$ igitur. quamodo piu^-re^ 
cepisaet, wpondet^ quidam^ qui appeliatur leuk^ 
lutumfecii^ etitQuli» meia illeuU. me^ iueeit ire /ed 
balaeum S loarn^ ibigue iauare octdoe* iJiuit laui i^ 
,diiepe$si. Interrogantibue porroy tfbi Uie eeeei^ neecire 
eedixit ; ■ . , 

..: lete^^ nuper c^cM> diudHurt iussu pnbUcOy y^i^ir 
detur , ad Senatum summum; hic etiim istelligitar fw^ 
,nWi (QPo^aiW* Fuerat autem. die» aabbatieue » quo /e- 
eua/utumfeceratt iHique viaum reddiderqi^ JltqUi^iifi 
ibi percUnctantuc hominem t quomoda vifium recepieeet» 
Quibuff iUe: iutum\ inquit, aaliua temper$itum» iotta- 
xi^ Qculis meisj ocuide lauajbamf et dispiciebam. Xitm 
.€» mi^:tdiideclardbantt illum non e$ee lagaium diui*. 
num, quQniam sacroa dies non seruaret; vidaaim etHi: 
sieaaet, iuquiunty hemo nefariua. miamfvaiikoC, quomodo 
poaaet edere eiusmocU miracuia? Atque ita ne ipaiqui^ 
dem cousentiebant iater se. Scisoiiaba/aiur deinde.ex 
coecOf quid ^rUirei de ep^ qui ipei reddidiee^ viswnk? 
Puio^ inquit, ^atem esse. Sed pensuadere aibi non 
poterant summi Seaaius asseesores^ .^avdaiUf qui ia 
antecedentibus dicebantut qiapiamoi^ eCenim in Syue- 
drio acta aunt, quae hic etin seqttentibiia narrata le^ 
gontur,) eundem eese, qui coecue fuiseei et nunc vi" 
dereit donec arceesereni parentee eius, ex his rem ac- 
. jcojnatius exploi*aturL 

Igitui* vocati aunt.parentes, quoa Mtlerro^a&^vi^ iia: 
eatne hicfUius pester? PoUatisne dicere, eum coecrnn 
fuisse.anatiuitetie? Ei qui aceidvt^ pi cernainunc? 
Re^nderuni parenieshunc ia maduln: eeimus^ Imnc 



io. IX) so^-^S; SS5 

esse nostrum fiUutn^ Mndemque in lucent editumfuieae 
coeaun; 9ed quQmodo vhum acceperity ignoramue^ ei^ 
quie ei pideniUfacuUaiem dederil, ne^cimits. Ipte ud^ 
idtue e9tt ipeum inierrogate^ ipse de se profiteatur. 
Ita vero reeponderunt pai^ntea^ hob^ quod neeciuig^ 
flent^ qibd acciderit filio y sed quoniam metuebanjb /o- 
daeorum principee^ quippe qidik cottnnuiii conoBio iam 
decreuerant^ l^emque tulerant, vtf qui eurh profiteri 
auderet Measiam, .excommunicaj*etur. Haefe exoon»- 
* muDioaliO ducebatur apud Ibdaeos magni prohri loco, 
^ in primia gemis.grauius, quod erat in eo^ Tt aliqui* non 
conueiiiibus Mcris^qnampotins omni comueLudiner et 
fianiiiariiale cum ludaeis excludereiur et .a reHquppum 
ooasorlio semoveretur., IiaberMu^e non amplius pio 
membropopun et raipublicaeliHiaicae^.sed instar pa- 
-gani et poriitoius.. Conf» Cty». XJi^ 4a. Xyij 0- Erat 
igiturpoena infamiae, quae ^dspcargehakur iir, qui. in 
^imen aliquofll iosi^e prolapsifueataBC, in primis poil- 
'tra rebgtonendet disciplinam ecclesiastieam, quasi ei- 
-4eiit ^xi^crabiles et* pestiientes. Id< quod metuehant 
*pareDtes» acpropterea: €^dubuaoet^\xif\vamkty ejtipeo 
edscitemird* Sed legem eiusmodi iquoniam promidga- 
verantprincip^Sy kinc non improbabililer coUigi posso 
Tvdetur y permultos fnisse » qni leaim Mcasiam agnosce* 
Jrent, principes vero omnimiod0.qgia9e.hoc, ythsnc 
^aeclavam de lesn opinionem; imminuereiit, quantnm 
possent« lam nouum micaotthim .ediddrat Domiiuas^ 
idque praeter modum magnum et admiiiuidum; 'quod 
non poterat lion manifestiun.fieri^pmttibus; aeqne enim 
in angulo acti^m erat* Homo Qoeqas.iiofaw.erat cuiqiiey 
cum essct mendicu&y stipem peton^ m viis pubHcis<a 
praetereuntibus. In via eiusmedi .offandit eum Domi- 
2ra$^ iubelque euhi ahii^ ad aquaa, . buUo miraculo no- 
'biles. Eo abire nom poterat siase vno iiemqne altsra 
duce et£omite, rei gestae iestibus ooulitiis, qui- jveLa 
lesulipao, veftah homine coeco atidiusrant^ cuinnuuB 



^ 664 to. tXy 25— 24# r 

iiissa et guonsuacl conailio eo abiret. Vbi vmtum est ad 

^uasy coecua abluit lutum ab oculis etviaum recupe- 

•rat, reditque domum y apertia octtli« dare videns. Vi«- 

ciiii non tantum, sed quicunque hdmiHem -noueran^ 

visc anis ipsorum oculis fidem habent, videre cemeit- 

•tem, quem vidissent coecum, sdscilanturque ex eoy 

>-qui accidisset/ vt ipsi prius clausi, nunc aperti sint 

oculi. Hic palam narrat dmnibus, ipsum interi^ogan- 

tibusy id sibi contigisse lesu beneficio. Res deferluf 

ad SenatUm summum eiusque assessores, 'qui nunc 

multo magis verebantur ^ oie permulti , cotnmoti nouo 

illo.-et iUustrissimo Domini mii*aculOy non impediente 

«intordicto, nuper promulgato, lesum fanquam M^- 

' aiam agnosd^ent. i^uod vt impedirent, in suspiciofiem 

> addneere tentant partibi lesum ipsum, nai^ non sine 

eKiss^verm i4.-Ioannes meminit, hoc miraculum ^- 

'tuim-fuisse didaltquo sabbattcOv quod, vt etiam ei\i$fiy' 

Cap^y^ i6. ^nauaandi occasionemns praebuit; par-* 

-tim vere etiam veritatem miraouli. Neqne enim ittud 

'iantum eos effendHy eorumque animos contra Domi- 

' tium concitauit, qaod' opus illud fecisset die sacro, sed 

• m primis quoniam &cile praeuiderc' poterant, hoc opus 
' Dofuni ipsi 4xmciliatunun e^ sectatores multo ptures. 
'• Igitnr quaestiottem diligenter instituunt de re ipsa. Ar^- 
'.'oessere iubehtnoi^modohominem, alesu sanatum/ sed 
retiam parentes eius. Perciinctantur diiigenter, nuijci 
, coecus fuerit, num visum acceperit» et quo dmium 

•iktqdo* niud adeo manifestum erat partim testimonio 
' oMci et parentnm, partim ipsa re, vt dissimulari aut 

negari nullo ikiodo poaset. Ne^ue tamen fidem babent 

principes, nechaberet:olunty fraudis aliquid suspicatiy 

siue potius Domino intentantes* 

Quare cnm e parentibus coeci nihil elicere posseirt; 
' fdod eius narrationeim suspectam redclidisset, reuocare 

* ikAenihomiAent, qm eaeau fuarai^ sperantes, fore, vt 
i toi re aliter narrata decerpant aliquidt quod eam 



lo» iXf 34«— 39; ^. 

raspectam &ciaty Toluntqne iure iorando adigere ad 
Yerum fatendum. AcUuramus ts, inquiiuit, per Dmm^ 
vt vermn liaud diffitearis; nohU quidem.comperium e«/, 
hominem illum ^ase Mceleetuihf impostorem» At iUes 
mmi 9celestus sitj equidem nescio; fwc $fnumseiot t&^ 
atarique possum) me coecumfuissct nunc ifero pidere. 
In hac responsione cum nihil reperirent, -quod taxare 
possent, reuoluuntur ad superiores percunctatioaei^ vn-» 
dique venantes ansam, Dominnm calumniandi^ Dicp 
inquiunty quid tandem fecit tibi? Aut. quibus modi%, 
¥ieum tibi restituit? Tentant igitar omni ratione^ eli« 
oere aliquid ex homine illo» quo tandem constet^ co^ 
dtatem eius esse fictitiamy inteUigatnrque, lesum esse . 
impostorem. Ilh respondet : hoc vero pobis disi iam^ 
nonne satis audiuistis ? Cur vultis denuo audire ? ,Nwn^ 
decreuistis et posp partes eius sequi ac discipliBam am«', 
plecti? Haec dixit paulo audaciuSy neque.tamen inique. 
erga prindpes , quos credere aliter nam ppterat, qua^i, 
bono animo agere, cum ipsum tam diligenterpercun*^ 
etarentur, acfortasse sentire coepisse de .lesu pauli^mip-. 
Kns j quam lege illa prodidissent. 

Haec tanta audacia, siue potius confidentia^mea-» 
did vehementer initauit animos prindpym* Non re^. 
aponsum reddunt, sed conuicia in eum congerunt,.di^ 
euntque: tu fadle sis eius sectator ; agis eius fautorcvn; 
et in gratiam dus loqueris: scelestus es ^celesli mi^tri 
disdpuhis. Nos talem magistioim aboounamur; Mosi^ 
discipuli sumus^ 'quocum iUe ndn. ^at compf^raodasii, 
Per Mosen Deum locuium esse, Mosen missuni^ fuisse, 
a DeOy eiusque doctrinam veram efsse ac diuinam, phne 
sdpins ; hic autem vnde profeciue sit, num a Deo xx^s- 
sns sit et legatus Dei^ penitus igneranms. Cur eum 
audiamus, eiusque disdplinam .iectemur? Yerba: soi^-. 
70» di oin o<da/Kar, ni&sv «Wr» r ex, ejl^ante graecis^^, 
dicta sunt pro : evtofi Si m^si^. h^siv «. pvm oiis4*sv. • 

Per hunc ajndaiym el»^^«W9tom€iiosum in £|9Biiji{up.; 



565 * lo. IX, 29-^53» 

demioncnf pHncipum y eorumqne aiue malitiam ^ siue 
insdtiam,. ereuit fiduda meHdici, sic, viy contejutis 
omliibus pericUlis , cauaam Domini ageie tentaret , at* 
gUe ex miraculo redditi ^dsus oculorum ostendertt^ non 
obscuram esse posse vllo modo, vnde profectus esset ^ 
lesua, eumque legatum diuinum esse, non impostorem. 
Miror, inquit, cur'dicatis, vMnescrre^ unde ille sit 
pfofefitua y vosque epm dicere posse impostorem et sce- 
kstiim} cum^ quod negari noA potest, i^isat^i mihi con^ 
ceB^mt, <]|ui coecus nat\is eram? Atijui inter omnes 
i^mtat, Deum non adiuuare impostores^ adiuuiire au^ 
tetHt qtd eum 'fetigiose colit^ eiusque mandata exse^ 
quitur. Multa memorantur inde a mundo condito mi- 
iMLCidose facta, quae Dieusedidit per legatos-suos, viros 
sai^ctos et pios> Sed^posf hcmiftum memoriam non «o- 
diium estt fi»sfie aUquem^ qui cuiquam, coeco nato^ 
visum dedeffit. Hie nisi esset a Deo profectus et mis* 
8tif8, tiihilvnquam eiusmodi quid potuisset ejfficere, Sta- 
tuit igitur,' statuendumque es$e existimauit, rem ita^ 
esse-comparatam, vt iqteiligere farile quisque possei et 
fateri cogeretur , eam repetendam esse ntdlo modo a vi 
fanmana, multo mitlus ab arte impostoris, sed polius 
a vi diuina et a viro , diuinitus misso ; ac talem esse le- 
aum. Etenim aptttQxt^loi per totum hunc locum non 
tfmit peocatores in vniuersum , seA homines scelesti et 
nominatim impostores. Hinc ^«©<rf/?ij; denotat hoc loco 
nMi cultorem Dei quemuis, sed ministrum Dei sanc^m 
et piiun, qvfi nort suo atfesu, sed dinino iussu loquitur 
ek agit inter horitines^ Qilare jliam ti &Af,fta nou si^ 
gnificat praepepta diuina , sed mandata, a Deo accepra, 
efformula: 'jTOi^iy ro ^^hlfia amaS^ est: mandata di* 
vina exsequi. Yerbum mit6Vf$p autem accipiendum est 
Ae effectu, sic: facer^, quae scimas aliquem fieri velle 
^ expetere 3 et qucmam •^rmo est de miracuiis eomm- 
que patitind*rtrm vi c*'offie»crai dfmbtatt largiri vim 
aa^irtltuia edenda^ adiiiuar^ ali^orav wuUntate vi 



10« IX, 5*— 54. ^7 

et efficacia dmina. Sensns igitur est hie; Dena v^tt 
saam potestatemqne, miracala edendi, uon lai^tnp' 
impostoribtis, ad fidem faciendanl ip^orum traudib-os et 
mendaciis, sed -eam tribuit ndnhiai iky quibus man*-i, 
data dedit ad homlnes, el qui haec mandata pie et reK-* 
giose exseqtrantur. lam viri saBk^ti, a Deo missi, vi di-' 
vina ediderunt nnracula multa et ingentia , sed rairacu*^ 
him eiusmodi, quo vi^tmdi ftcultav data sit cuidam, a: 
natiuitate coeco , post homimanr memoriam , si repet4<-^ 
mus ab orbe condito, ix tov amvog, nuilo vnquam itfm^ 
pore editum.est a quoquam. Kt profecto erat hoc llii-» 
raculum supra alia omnia admitandcmi* hfessiam- au« 
tfem coecis oculos aperturum essey 'uon- improbabiKt^ 
praedictum esse putatUra prophetw, «nominatim iea. 
XXXVy 5. sq, XLJf, 7. saltem docuerunt «tagistri hi-i 
daidi, vt demonstrauit s CHOETTOENrv 8 in N6r: 
Hebn et Tatmud. Tom.L p. 110. et Tom.JL p. 172*^ 
iteidque in libro : lesiis der i4^cthre Mema$^ Yiide men«^ 
dicus colligebat viTissime, lesuln, qm tale, tam inan-*" 
«litunr miraculum patrauerit, non posse non csse lega^ 
tum Dei. Caeterum formulani: ivolynv tovQ oip^iftovi- 
r^t^o^^ quae alias quoque in libris sacris N. T. H in hoe 
nostroloco pere, 10. i4. '17. 21. 26.' 5o. 02. occurrit, re»- 
petitam eaae constat ex vsu loquendi h Aiaico , ek qilo* 
denotat: homini coeeo pidendi faiultatem dare^ quo' 
seiisu sciiptoribus gi aecis plane^inaudita est^ apud has 
ttiim denotat: cilia alicuius diducere. 

Diutius ferre istum hominem nqn patiuiilm' prinoi-^* 
pVs. Spe deiecti, fore, vt vel corrnptus fraudis con-- 
vinci possit, velnutti tenitus a RAipraedic^ando-tJesi- 
stat, exacerbati aiiimis et* pudore suffusi, ab homhie 
pkupere et idiota sibi, magistris;et yrincipibus', obiu- 
ratum esse os , criminantm' hominfetil natmn et factnm 
improbum, exprobrant ei .eoecitateiri pristinam,- quasi 
09^ commissa scelera poenae locd diuinittis ipsi mflictamy * 
ot/iurgant audaciana dus^ ' homiilis, ' onmiiim rmim 



5^ i,o; ,ix, 54— 58. 

'^gnari, qtd audeat, prmcipea ot nlagistrcM "pqpnli edo* 
qerer iu, inqiiiaiity homo longe pwimiap quaniua 
quantuses^ nos docereconaria ? Et iusaerunt eum eiici 
fora^. Talem emm .hominem designant.yerba : «V «/i«(»* 
zlmia aviymni&fig Slog, nempe insigniter improbum inde 
«b ineunte aetate, et hoc loco inprimiA, ob scelera a 
Deo coecitate innata notatum j ex quo omnes pessimam 
cius naturam possint agnoscere. Eiiciendum autem 
curarunt foras, boc est, ex consessu Synedrii, siue, vt 
aliis placet, ex Sy^iagoga^ veiut impii magisti*i discipu- 
lum impiom et republica ludaica indignum. 

Sed quem iniu^titia hominum eiecit , Dominus re- 
cipit inter suos» Etenim populi rumore spargeba^ur^ 
q^jid iUi accidissft in Synedrio. leaua vero , i^t audiuit, 
hominem eiectwn fidsse foras, %4que nactus est eum 
qbiimmf altoquitur sic : credisne in Filiuni Deil lUep 
J)ominej inquit, quisnam estt vt credere in illum pos^ 
sim, fidemque meam ei probare? Respofulet lesus: is 
€stj quem vides et qui /oqwtui' tecum Tum ilfe^ nihil 
cunctatusy procidit ad genua Domini, etc credo^ ait, 
Domine; eumque deueneratus est. Quaeri posset, cur 
iUom tali modo aUocutuA fuerit Doniinus. Scilicet de 
£gicie lesum nondum nouerat^ nam cum piimum coUo- 
queretur cum eo Dominus, visum nondHm acceperat; 
nouerat vero lesum non tantum de nomine , vt ex i^ers^^ 
11. patety quod audiuerat haud dubie ab aliis, sed, quod 
erat aummum, quoad vim eius diuinam, quam erat 
opeitns^ fidemque conceperat in eum, etiam nou coa- 
apectum^ et, vt dubitari nonpotest, desideno flagra-. 
baty his suis oculis conspidendi auctorem tanti bene- 
fidi, cxd oculomm vsum acceptum referebat) nam 
verba eius: tlg iar^, $ii(fii, Tpu merivas» iig aviov, non 
sunt difiidentis, sed ardentis, videre tanti beneficii au* 
ctorem, et desiderantis, fideni suam testatam facere. 
Cui desiderio laudabUi vt satisfaceret Dominus, fidem- 
que iUius, confirmaret • propterea hlpxc sermonem cum 



jtb« iX; 55-^ 5& ' 56g 

#0 infltituitu tn qtio quomamDommus se appelfa^se dU 
cilDr Tor vlop Tov ^Mv, qtiamrur, quonam seiisu lioc 
nomen vsurpauetit. Existimare ^qiut constat plerosque 
fere omnes^ koc nomen aequipoUercf homini Measiae^ 
ac talem se intellexisse Dominum in iUa quaestione, ea- 
que voluisse adducere hbminem illum , yt crederet, Ie« 
0um ^Sse Messiam. Sed vehemeater erraiity qui ita 
Statuunt. Tidimus enim iam aliquuties, iu primis ad 
Cap.If i4i et i8, noinen: vi6$ roJJi 6^*01;^ in sermonibu^ 
Christi et Apostoloiiim nunquam esse nomen muneris^ 
«ed naturae diuinae. Idque et faoc loco contexia ol*^tid 
auadet atque adeo postolat Scilicet in tota hac disqui^- 
aitione, in Synedrio a principibus iiistituta, non qua^ 
rebatur, num lesus esset Messias, sed vtrum esset vii^ 
diuiilusy a Deo profectus, auctdritate diuina pollensj 
tan veroim^ostor. In qoa quaestione definieuda princi-^ . 
]pes quidem dubii Uaerebant, vt ex xfera. i6. patet, iioii 
vero qui coeciis faerat; hicenim eum profitebatur pa^* 
lam lion Messiam, sed Tt^qtjrfjv, vera. 17. coUigebatqud 
verissimeex miraculo, ab ipso edito, ad personae eiii^ 
dignitatem #t excellentiam 9 atque eum, qui possit prae- 
'fitare tale qmd , non posse non profectum f:sse a Deo| 
idque demonstrauit adeo euidenter, vt ipsi principea 
nihil dicere possent conlra. Id quotiiam Doniinnm fu- 
gere non poterat, fidemque hominis, olim coeci, pbr-s 
ipectamhabebat, vt factum quoque constat ease alias^ 
propterea vsus est appellatione Filii Dei , qnemadmb- 
dum io vniuersum data opera et sapientissimo coUsilid 
abstinuisse videtur ab vsurpando nomine Messiae ^ d 
ludaeis male intellecto. Hlius autem appellationis Fi-^ 
lii Dei veram et plenam vim etsi non ceperit bomo cbe- 
cus, tamen tali modo confirmaii poterat in fide suti^ \b^ 
aum esse virum diuinum; quare qnoque ih terram pro* 
^iimhens eumadoraase dicitur; quae apud kmiS-^ qiii 
talem opinioneiki de Iesu*conceperat, pixifecto hbhjpot* 
erat eut mera honoria extem teitificatibi 



5;6 10. IX, 59. 4o«' 

Sed per hauc occaaonem Doimnus, vt hoc ezem'- 
plo coeci hominis eo magia accenderet animos eorum^ 
qui adessent, subiecit haec: ex^ quo in mundum venU 
hoc Dei coneiiium elucet : coeci ifident, ocuiati occoe^ 
cantur. Eteiiim to %QliAa » ad comuetudinem vocabuli 
Cfvfp, denotat consilium, decretum, rationem, oeco- 
nomiam diuinam in regendis et gubemandii rebus hu.^ 
inanis, distribuendisque bonis ac beneficiia; velutiiZoiit» 
X/, 35. vbi TU xflfiata rov Bfovt et: ul odot vov 6ioS, 
idem denotant^ quemadmodum uQhig vov Stov ratior* 
nem denotat, qua Deus vtitur in gubernanda hac rerum 
Tiiiuersitate. Sap* XVIIy t. Ps. LXXII^ i* Sensus 
autem huius nodtri loci est hic: accidit, cum venisaem 
in hunc mundum, vt coeci videant, videntes coeci ap- 
pareaut Nam ro* iig et tpu, exprimunt euentunu Goeci 
autem sunt homines imperiti y indocti; hi vident, con- 
fpectis miraculis Christi, auditis sermonibus eius, eum 
amplectuntur, eiusque effata diuina esse intelligunt et 
admittunt ) videntes vero snnt homines docti et sapien- 
tes» saltem qui aibi sapientes videntur; hi opeci appa-> 
rent» diuinam doctrinam non iutelligunty nec admit- 
tunt; coecus ille pauperculus^ huknilis etidiota, multo 
facilius agnoscebat lesum, et multo rectius de auiCtori«- 
tate eius diuina iudicabat, quam magistri ludaid et 
principes ; hi^ qui sibi sapientes videbantur, multo dif* 
ficUius agnoscebant lesum , multoque turpius coecutie- 
bant, quam^ quiuis e media plebe» Ita res et experien* 
tia docuit, vt constat ex multis lods, nominatim Cap. 
VII j 48» eq. et Paulus Apostolus, uCor. Ij 26» eqq*. iu 
eo conspicuam o^sib demonstrauit singuhurem sapien- 
tian^ diuinam^ fereque idem ibi diut^ quod hoc looo 
Dominus* 

Atque ita capiebant quoque de principibus non-^ 
nuUi hoc e£GEitum, beneque inteWgisbaiit, Dominum eo 
notare voluisse ipsorum mores* Id enim cum audiuis^ 
sent PhariaaeorumnQnnuiU^ q^fjum cum ipeo erant. 



10. IX, 4o.4i; 5^^ 

inierrogdnt} rium ei noa coeci nutiUB? AA qtiam quaje* 
stioneiii, arrpgantem ol stultam, Dominus respondit 
ita, vtnon modp libere profiteretur, eos coecos esse, 
aed etiam oflteAderet^ ^os coeciitire perieulosius et insa- 
nabilittS) quam de populo quique* Fo$^ inquity ai' 
CB^ci mse^Ui^.mQumri pometiB^ eed cum puieiia, pos 
pidere, excuean non poienHe, Kimiium si fuiasent ho« 
mines imperiti remm diuinarUm, si nihil vnquam ih 
lihris sacris.legiasent^ aut fando cognotiissent de Mtssia, 
n lesilm neque docentem audiuissent, neque agentem 
vidissenty escuiaii potuissent^ et peccati culpam non 
haboissent, aaltem .veniani eius potuissent accipere^ 
quod lesuni rqsudiarent, modo didicissenty sero demum 
sapere. Kuncvero ^um essent bomines docti^ rerum-» 
que diuinarum periti , docfores) principespopuli^ cum 
haberent, l^erent^ ezplicarent Scripturas sacras, de 
Ifiessia^jqponentes) cnmaudirentlqsum, eiusque opera^ 
praeter modnm nagna^ suis oeulis idderent^ et tameu 
fidem ei den^arent, noQ erat^ qUo excu. ari possent, 
poena huius ipsorum «n$ottag in iis recumbeb»t, quippe 
perseuerabant ia hsic untatl^, (ea enim hoc loco est ^ 
iimifelu,) nec ab ea Uberari se ▼ilcf modo patiebantur* 



An ;» 



.572. 



C A P V t 2C 

. Qui initio limiis dapitis i %^B* i^i^. literi» colHm^ 

gBatus legitur , mmb Domkii longepulchemxnus et ai 

.intriligendani maiestateni tMA ditiinazii iiitutrisaimuSi 

.atqtid ftdeo consilio JDItd loannid accoikunodatiAaitnttS^ 

arctissime eohaeret cum Capite atitecedente^ rebasquo 

gestis, in eo cbininemoratisj idljue primum inde Jpatet^ 

quoniam ei praemissa non estpraefatitmculaaliqna» vt 

ex tisbv^ toaiinis tdias faoium.esse constat^ sed ibcipit* 

per formulami afitjif, dfiv^ Xtyta vfih, quae in principio 

fiermohis nbii fkdle solet Vsttrpari^ deinde probabili;,fit 

ex peri. 21 # huiut Capitis^ vbi prouocasse leguxitmi' nonr 

. nulH ad saiiatioiieiii coeci homilus « de qna tiiodo expo^ 

suerat loannes i deniqtie cohsihuin qnoque et argumea*' 

.tum huius sermonifi euidenter dboet^ Etenim senattls 

summu* eo Audaciae progitssus erat^ vt lesuin. diceret 

^tpiuptmXov^ iinjtostorfem^ pseudoprophetam4 Caps IX^ 

aii Quod cUm non posset xioii ixi. notttiam venisse Dcf* 

mini, cumque ades3ent in templo, Vt est pera, 4o« eius^ 

dem Capitis^ ex seiiatus summi assessbribus noxmuUi^ 

horuiii et reliqui populi cauMi demonstrauit^ se talem 

nuUo modo esa^^y impostorem captare sua ipsius com«* 

moda^ se dutem quaerere nOn iii:a i^tiUtatem populi| 

sici vt adeo etiain viiam profundere in eius salutem 

noii dubitet^ seqUe adeo esse ducem non ad pemxciem^ 

sed ad felicitatemi Id vero docuit per siinilitudinem* 

lu vniuersum notabile est, Dominum in describenda 
suft maiestate^ operis sui indole^ beneficit>i*umqae prae* 
staixtia vsum fuisse verbis magis impropiiis, quam pro-* 
pi4i&) nequeenim v^*bis^ quam potius rebns et factis 
dcmonstrai^ volebat^ quis et quahs esseL In primis 
vero ia Euuigeti^ loig^Leo yna^igmani f attetu in hac re 



40. s:, *'• 575 

tms es9B Icgitnr oratiom figui*fitay ntnic s» appeUans 
aquam vimm^ Tiide qiki biberet, condper^ in se^ 
fontem aqua^ sfdie^tts ifi ritam aeternaiu 9 ipun^; panem 
ewtestem, vnde:qoi ederetj vineretin i^ernum, nunc • 
hu»m mimdi, quaixl.qui seiperetur, vimrus esset ki* 
cem vitae, mmc vero etiam pc^torem honum^ quihut 
omnibu^ design^e vblebat dncem imctoremque ielici«» 
\A^ Sane nonfacile capidbant inenftem Pomini» quii' 
piimum haec audireBt; eteuim et hio, cum finem^di- 
C^ndi fedwt Pominus^ dicuntur alii disoessisse in «enr-: . 
tenti^ diueraas, perM^ 19* alii vero j^beo postulasse, 
yXy quispam esset? diceret diserte et sine amli^^gmtate ^ 
circmtione; ver#» 34«^intearea tamen exoitabantur ad di->^ ^ 
s^endi iuuestigafldiqttie atudium 9 yti ex his ipsis locis 
patet; temporum yerp sequentiDm hominea ex ^uent^ * 
inteViger^ potmMiit sensum eiusmodi sermonum, pos-? 
auntqu^ uuno omnes* &ed etiaiii in fdiis cansis Dotti«< ; 
num constat vsnm fuisse oratione fignrata) veluti oom r 
aflumbrar^ Yellet indolem regni suieinsque fa€a futura , 
etincognita, de lento doctrinae suaeprpgressu^ et ex ' 
altera parte do nuiperpsisaima sectatorum suorum mul^ .* 
titudine ; peqne ^ium yerbis propriis loqui.de his rebna 
poterat , propter audientiuin vel inscittam, vel imbeciln : 
litatem , qai irebus f i^smodi iqtelligendis ao perdpien;^ « 
dis pon essent pares» et veritatem ap^tam audituri ^ 
foissent aut cum- nu^o fructu, aut sup ^ tiam detrimenlot * 
Ife tamen plane inscii manejrent, loquehatur ppr inuo^ 
lupra parabokrum, quibus olim iu memQriam ^euoca<^ ^ 
Ijs, qaiex audientibufi postea in eum essent oredituriv, 
inte]]igerent ^uidentius , ettx^nQdontius crederent, ^ua^ « 
dixisset paulo ob^cimtis» t ,. : : : ^ 

Sic Tgitur etiam hoc loco Dominm^ilesprip^ii «c mhi 
imagino houLpaslorie; taiiquain ditceni auciorej9U]u0 *«ri- 
fi^iU popidi^ ' Ac pvimo qdidem pr^ipqsuitt e^einph}m>. 
pastoris oiusipodl» a jnnri90..var4kia^ vs<|a^. $id quinr 
tiun ; deinde jrc9(p ,; fi f^mi¥ ^pJPio y$%^ ^Ai^uQ^efwesi- 



5;^ JOt », l^S^ 

mum f bnec transtnlit ad 3e , docaitqixe y iiQii ' moio' m - 
yere esse duceixi salutift» ^^ ejtiam, qiiali* et quantiip" 
eaaet. . Interpretes quidem antiquiores fderQsqve. lent 
omne», et ex recebdorifar^f quoque wmnuUos, qui in 
Ie«a ad Bpmmmn' agnoacendom putant ease doctorem • 
WeritatLs, ImQC aermonem Oomim explica» constat^» 
muneribiu eccieidaaticia, iusto modo appetendis, et da 
dbctoribua veria et falaiit atque sfatiiere^ Domimim 
disi^utasae contra.Pharuaeos, ac docefe yoluisse, eoa 
proraus ind^noa ease nomine docloruiiir {mmo potida^ 
compar^ndoa esse «um furifaus et latrombus, quatencT^ 
Dominum criminati fuitsent doctorem-fabpm et impQ-*' ' 
atorein, et po|iuium omni modo^ab eo auocare tentas^^ 
aent; eos demiim dignos eise npmine doctonim, qui ab 
ipao inatitntiy dininam doctrinam traderent, se/aQtem 
ease doctc^em venasunum et optimmn maxinium. Sed 
ayaaa intei^preCationem postcdai et vsiia lo^uendi et ora-<r 
tioma sefries^ vt videbimns. « 

Etenim prpfioto, inquit, qmw/f^it non per ianuajt% 
ingre^tur ouih^ $ed irrepit aliunde^ transscensis septis, 
permpto paviete ^^^iris loco habetur^ qui fraude aub«* 
ripiat aliquid, ^el adkotatroni^ y quiperdat) paator per 
iuFluam ingreHtur^ huic fore^ aperit ianilory hurua 
pocem ognoaeMt eequdnturque oues ; fric oues suas suo 
qutmque nof^ne nouit y euratque singulas, et pasium 
edficiti edt^tasquepraecediti dudt, tuetur, eiquepa^ 
reni oufis^ pocem eius agnoscentes; alienum non se^ 
quuntar^ immo r^fugiurtt; ignoti vocem non agnoscunt» 
Hbc igitur est exemplum, ex vita communi petitum; 
in qno necesse nen est , quaerere de sensu eius mystico, 
quem non habet, nec argutart, quid inteHigendum sit 
per ouile, per gregam» per fiires et latroiies, iteraque 
per iamtorem# Haeo omimi' pertinent itd exemplum 
ipsnm, snntqne pmprf e inteUi^enda^ 8officit sdro, per 
r^ «rvAi^tr JnteBigf oceHey non tale, cuiiuniodi apud nos 
esso soUtf mtiri»'ehicttim et obt^tam> quam potina 



^ lo. X, 6. 7; S^S 

aepta e cratllnis ligneis drciimdatum, cuiuiinodi fere 
apad nos esse solent in campis, (SchafhoixlenJ;) porro 
w 0v^q6v t89t ministrnm , seraum tov mt^i^og , do- 
mkii gr^gis % deinde formulam : ows suo quamque no^ 
mine vocare^ expriipere accuratiMimam e^rum notitiam 
el cnram ain^Iai^em $ nouit coetum, nouit, quibus re- 
\m9 illi opus sit, quomodp curanda sit eius salus; yerba 
autem, iH>cem pastoris atsdirs, denotare non aliud^ 
quam^ eimorein gerere; deniqu^ gregem praeced^re, 
essei eamducere, regere^ tueri, eiusque salutis curam 
gerere plane singularem- Hoc et nibil aliud est in hoc 
e:lcemplo. Igitur quando quaerunt interpretes , qujsnam 
^it o ftn ^is^n^f^f^ ^^ ^^ &iQae «iV rn^ avXipf, ilXa apa-- 
pahmp aHaxo&^t quisnam q iigigxofiiPOg dm r^g ^vpag, 
quisnam ^gmgog, qnisnam aimoT^ia^g, ea planealiena 
aant ab hoc loco. Traditur in eo non nisi exemplum. 

Ynde tfers, 6. appellatur nafOifiiay quod idem ea%, 
ae nagafiok^» exemplum; nam vtrtunque vocabuluni 
intcr se permutari solet. Matth. XVj i5* /o. XVI y 25. 
39. Igitur hoc exempbm proponebat Us fesus^ iUi ta^ 
men, quid^o sibi vellet, non capiebant. ^c profecto as- 
s^ui vix poterant huius similitudinis et exempli vim ac 
sensum. Eo tamen ys^s estDominuSr '^ ^^^ fecit> cau- 
sis sapientissimis, trt scilicet attentos redderet audientes, 
vtqne altius insideret aiiimis eorum, quod per simflitu-f 
dinem esset infixum. Explicauit tamen etiam parabo- 
}am ; quod aHas fedt non nisi discipulis interioris aclmisr- 
sionis. Sequitm* enim inde a pers. 7. pon repetitio 
exempli propositi, yt nonnullis interpretibus piacui^ 
sed eiusdem expiicatio, seu applicatio. 

• ^ UampergAat sic: erediie mihi^ nte esse ianuam^ 
psr qaam ouSbusest intrandum. Neque enim ^vpa rJt» 
npofiknwv est ianua^ per quam itur ad oues, sed per 
quam oues ingredi et egredi oportet j si velint incolu* 
mes essCf Vocem ^vgctg autem, vt Hebraeorum nns ct 
Latinoram fores, denotare oonstat vel aditum ad ali* 



576 f o. X, (?. 

quam remi or^^asionem, opporfinutatemt ifictil^tem? 
que alicuiud rei perficiendae^ veluti in N. T. -^jfc#. XJVi 
27. j Cor. Xf^I^^Q. CoL IV ^ i5. vel eimi, qui dat idi- 
tum e\ factiltatem ad ^}iqu^ rem. (ani Pominiis cum . 
se a,ppe]Iai^t ianuam, per quam sit eundum, ^ion aliu|0 
profecto significauit, ni^ eum, per quem ad salutani 
fit perueniepdum, ducem auctoremque ^lntifl, 9un«« 
denique yerissimum pt vnum. ^ Quosnam ^(eto ra nifi^ 
^okTttj^ pt quare dixerit, inteU^etui- ^x sequentibus. 

Atque se quidem esse ducem auctoi^emque ^alutidr 
verissimum et ynum, signiiicare voluit v^rs^ qc^uo yor-r 
bis hisupm/2^^ quotquot veniimt meo nominei tanquani' 
^ncisj^d salutemt, furea sunt et fatrones^ sed eos nor^ . 
§^nentur 9x4^9. Ita enim putamus hunc yersiguluni 
esse intelligendum et ezplicandum. Etenim verba: nffi 
ffior I etsi dubia yideri possent , neque tamen reiidenda^ 
sunt, puni etiam series prationis ea necessario requirere v 
. videatur; docent enim, quinam sint, quos Pominai 
fures et latrones appellauit» fei^ fures autem et Iati*o^ 
nes intellexit non doctores et magistros {udaeorunv; 
Fharisaeos , iuris diuini peritos ^ principes populi s^o-» 
rum temporum; inter quos etsi fuerint iUp ^n primi^ 
tenipore bomines pessimi ac Domino eiusque causa^. 
inimicissimi, neque (amen prppterea dici facile posaent;. 
-fure» ac latrones; inteUexit potius, quos alifui d^^it ^tfv4 
^onQOiffiJaq et tffydoxQlorovg , Matth, XXjVy ^4. qui sd*^ 
licet ^ibi arrogabant dignitatem Messiae, seque iacta*^ 
T;|injBHi)uU Uberatores et vindices; cuiusmodi statini- 
^■m^pora Domini extitisse permultos, saUs eQn^taf 
xion )[antum ex ro S£P H o ,. vt ad locum Mc^ihaei do« 
euer^nt intcrpre(es 9 npminatim G R o T i v s , sed etiitni 
px ip^s {CpistbUs Apostolorum , in primis loannis. Hio 
enim eosden^ homines appcUauit imxi^lfnQVQ, 1« Epi 
Cap. Ilf 18. ;iani plane «ibi aequipoUent yooabula yfivH^' 
fQP^rtog el cfvTixgiOTOsi , ^e^ot^ntque eum, qtii se pareni 
facit Messiae, se iactat Messiam , qupd ratipne Yocabal]/ 



Jt^tlp^uno^ v8tiM Ungaiie graeeae in rtthU ex «yrt eoin^ 
positi^ permittit, fertque natura rei; nam qyiscjqis eot 
ffmtQXttav^t idem quoque est iktT/afPMrto^ *^ qui Christo 
ae opppnit* Hic iwttj^sifTog ver$, 22f appellatar v^i/qi^^Cji^ 

p* j. dicuntur niopo^, oi ft^ oftoXofoivtig /lyaovV X^Mtin* 
i(f%0iuiwh'am^j negantes, Messiam YeniMe etl^vunt^ 
esae AfessiaiPy ae yero tales venditante3« ^c in hach 
quidepa nostro loco PominuJ yidelur locutns eaae 4f.'. 
temporibua antegresaia^ dum ysus est yerbis lii^: «00«' 
^^w nfio ifiov^ qui yeneruntante nie> ita enim reddi. 
aolrot baec yerba^ Ac prpfecto etiam ante eius temppnir 
fuisse, qui dici haberique yellent Messias» ynius ludae . 
Galilaei, qni yixit annia eaUremis AugustiXaesans^- 
adeoque paulo ante lean tempora^ atiortimque es^emplia^ 
constaty ^uae pollecta reperivmtur in CAPip^JUi ffUto^ 
ria Iu4mc(^pj9 170* Posses tamen etjam praeposiuonettl^ 
n^ acciperesicy ytidem sit, quod: vni^, praey locof 
quae quidmi signi^catio bnius praepoationis non jf^w 
frequena e^t, neque tamen #tiam aliena ab ysu loquendi» 
scriptocum et sacrorum e( profanorum; atq^ ^n libns: 
sacris N* T« ^atis constat, praeposiUoiies saepi^sime per« 
mutari inter ae$ ex scriptoribua graecis autem exemplai 
ai quis desiderauerit^ adeat {(ByNiyii ad Vigenm^ 
p* 659« ^dit^ ffertruvmi» Hinc senaus existit bic: qui- 
cnnque mep nomine yepiunt, (ita enim possea yert^re* 
W iMonfy yt intelliga^tur et qui yenissenti et qui yen^ 
tnri essent,) iaclantes personam Messiae^ furee funf et 
latfoneey hoc est, impostores, atuam ytilitatem quaeren^i^. 
tesji lequace^ yero ad perniciem duceates. Eiusmo^i 
igitur homines y neque ^Uos, in mente liabnit Pominut 
in his yerbis ; his ae ppposiiity dgciu^ue, se es^e salutig 
ducem ^auctoremque ynum* £lt quando ^ubiecit iiaec: 
^ki oin n^vQ»p (wvmp va nfiofiuf^» pri^ixit istorum 
hominum faia^ eoa sdlicei reperiuros pMt fis#eclas non 
adeo multos et perpetuo^> salteni non effeciuros,. yt. 



coetum aliqtiem peculiarem colligere ao stahilire pa9^ 
&mt; id quud euentud docuit. 

laM quae di>erat Dominu») pers, ^» ego Mum ia^ 
pum, per qfuam eundum est ad «alutem> ea repetiit noQ 
tantum , sed etiam explicaiiit tfetMulo notw » his ver- 
inst quisguis intraiierit per me^ eeruabitur^ atque4nr-> 
gtedieturet eeredietuf*^ etpatstum reperiet. Igitur ia» 
HuaeBt Dominus, quatenus per eum est intrandum, ad 
alfhitem perueniendum ; etenim qui per eum intrat, amm 
^fioivci*, fntrat hoe consilio et iine, vt salutem conse- 
^atur. Quod vero hic proprie dixit, idem repetiit 
v^rbis impropiiia: ki^^lfvottM xal i^iXiwretat, wxi po/tijp 
«f^'tf«f. Prior formula: ingredietur et egred^tur, est 
plane hebraica, 'diciu|i*que de rebus gerendis in hao 
*^ta, earumque successu prosperrimo; veiuti Num^ 
XXFIly 17. 2 Chton. ly nu i Sam. XXIX, 6. j Sam; 
HtI,2S, Deut.XXniI,6. Ps.OXXJy 8v Act.I, iit 
xtliqiia« Ynde sensw enascitur hic: quicquid agit» 
nem^eincausasalutissuae, de ea enim Dominus lo*- 
quitur^ pro.spere suecedet; agit omnia dnce Chri^to^ 
ct auspice Christo; incrementa capiet cognitionis, Uiici^ 
«anctilatis, spei ac felicitatis in dies maiom et laetiora, 
Altera formula exprimit causam, quare ei, qai per 
Christum tendit ad salutem, omnia prospere succedr.:.ty 
9cfli<^etapud lesum paiu/um reperiei, Pabulum aut^ 1, 
de animo vsurpatum, in omnibus linguis>detiotat jd^ 
quod delectat animum , eiquevim, robur, vitam, fe- 
licitatem darepotest; supra, Cap. iVy 54. e\VJ.j 'if^ 
dixerat Dominus §q£iia et p^wfw. Igitur his verbis di-^ 
cere voiuit Dominus boc: reperiet apud me qnisque» 
quocunque tandem opus habet ad animum illuminan* 
dum, eraendandum, confirmandumy exhilarandum, 
tranquillandum atque ftdeo beandum. Promittit itaque 
bona omnia, qQrbus teneri potest vera animi salus» 

Idera pr ofitetur ver$iculo' decimo i fur^s non ni$i 
iSeo aubrepmty vt furentur^ interJUianij perdant 



lo. X, 10, ilf ' 379i 

Ift^ksJt nttnpe mmis impo^tores, qni seMettsiam ia^ 
etaMnt^ 41ioniiyM}iie consiliuln lum posset esse aliui}^' 
qwm Tt ia perniciem sqmmam coniicerent serpiacer 
Httos omnes* J^o vero venij 4^1, qnicunque me ianuantr 
ease crediderint et per me ad telntem' adftpicanerint, 
i^Uam haberetU et abUitdantiam. lam vocabulam' Suiij^, 
de hominibus ymrplitnmy denotare, in promtu est^ viic 
tam, eandemque ^>eatam in hoe et in alfero saec&Iof: 
ri mgieedp autei|i huius beatitudiiiis copiam^ et: abnn^- 
danliam, quae exiitit partim ex bonomm, qnoruni' 
Tsus beatitudinem affert^ muHitudine et aifinentia, pai^. 
tim vero es eomndem auauilate et iucunditate» Prof» 
mint igitnr Dominua hic iis, qmpanque per eum saltii» 
tem quacrere yvluerinty non modo vitam, sed etianL 
vHae beatitndinem , eandemque ranmiam et ab^olutia-' - 
sknam, hoc.est talem, vbi habemuanoin tantum^ qnae^ 
necessaria suikt ad bentitudinem noatram, sed eonmdem 
qnoque aflSnentiam et abnndantiam* Profeeto excel«« 
lenUus aliquid de se profiteri Dominus non pdterat! 
Profitetnr enjm y se esse ducem et auotorem beatitudinis 
hamanae verissimae et abundantisstmaef 

' Idque repedit confinnauitque yeraic^lo vndecimo 
his verbis; egoeum paefor bonue; pastor honue habe^ 
tur is » qui vUam adeo impendit pro tmbuB. Hic ante 
omnia quaeritur de significatu vocabuli: mi^f/r, et 
qnalemne seDominus inteUejserit^ qu^ndo se appeUa-- 
ret ivoifi/fcr, Ac plerique fere omnes interprMantnr. 
doctorem; profiect6 parum accommodate et vsui lo-t 
quendi et seriei orationis} nam doctorem denota^ nun^' 
quam, nequp in lingna hdtraica, neque graeca; deno-* 
tat potius eum, qni praeest alicni coetui, aut populoy 
eumqne r^git, tuetur, custodit, defendit a ^i et iniuriis» 
eiusque sahitem Olnni modo curat, adeoque ducem^ cu^ 
stodem^ deJhAeoremt prindpem, rpgem. Haec signi-* 
jhjatio huiua vt^cabnli et antiqaissitim ett et frequentis-^ 
irima non modo Hebraejs, yenim etifun Graeds, Ae* 



5Bo ' lo: XV u: 

Habrari qtiidem nomine wS iii5igiiire.^oliti flHnt dviiesi^*' 
piincipet^ reges popoli^ atque adeo Deum ipsiim. .filH;> 
toimier^ XXlil^ i\9qq. queritur jJeus de iiiaiis paslo^w 
xSmspopuli sui» quif Vt contextus^euideiiter docet, non. . 
alii smit, quam«re^e.s ludaeoruifi pqssinii, qiu non niu.> 
suam ipsorum rtilitatem «pectabant , gi^em ▼ero, hd6 , 
60t, poputum negligebant, Texabant, pvemebant^ diri'«^i 
piehantt diasipabaut* lau^ vtro, inquit.Peua, egoipse! 
omitunpoiiuii ^H^cipiam» paaiOf ep ilios puuiam^ gregeni^ 
ineum ooliigam» eique praeiiciampaatores^ qui ^um!. 
atndiose pasoent, in priuii^que ex. famiiia IKgiuidica ex« 
oitabo spboiem genuinam et praestantiaamam^ regeqik 
nutiMimum et sapientt3simum« fiic ilaque euideotWi 
per pastores intelligoptur- reg€B et principesf #tque ar\ea . 
vocabulanvS et ii^posita reperiuntur tanquam icioii|.- 
deoUrantia* Gonf. quoque Cap. II y^, 111, tS» Xy^ii 
' xeliqua. Pari modo E$ech. XJULlV^u sqq* Deus con« 
questqa esse l^tur de malis pastoribns, oues diripien«- 
tibus et deuorantibmr^ el promisisse, se er^ptprum esst 
popiilum suum ex eorum faacibus, eique d^turum pa«t 
storem, nempeDauidem, quieorum ^tprinceps^ f^ft 
35* ^4. Hic igitur.r<j»* n»^ pynonymum positum est vo-* 
oabulum mM?6, quem£(dniodiun Cr^p, XXXVfl^ ^4» i|V^# 
DeOA autem quaiido appe}Jiatur a Dauide pastor, Pe^ 
XXIIIf it itemqii0 pastor {srae|itarum« qui ducit, ▼( 
gregem » losephi posteros et sedet auper Cheruhiui^ . 
Pa. LXXXj 3. in promtu .est, intelligenduiQ ^e poii- 
aliiun, quam regem^ Sed hic modua loquendi ysitatis«» 
ffmus quoque foit scripLoriliUs graeciSf iisdamqu^ anti« 
quissimis et elegantissipiis , tetuti HOH^nd, a qao 
Agam^ipAt^^ct^ aliquoties coiuitat appel]at;Min fuisse ^no^ 
piwa AacSv, quod a SchoKoete Homeri explicatur sic; 
pvt9$kim ix^fov. Quiure apud HESYCHIYV m«fi9r e(x<- 
plicatur: /?ac4niff> liQO» HQHEaf, XKNQPliON.^. 
T I s 9 aliQi-umijue-i ? m l o N i • quoqoe ^ excitarun t ijn-r 
, terpretea. ; 



10* x>. 11« 98x 

fa Uliri» H. T. mi^yyf ^ appepimtitr c»r/rf 
. Mie» qui praeecaiit coidam coeiui, eiuftque cU^ipUmi^ 
-exteruam rfegebant, qui alias dici soliti aunt idlQmiM, 
velud Epiu IV y 11* Thi ito^ftiifit diserte distiaguuntur 
ab AposioUs, Eaangelistt« alii^que ecdesiae doctoribuf. 
Keque aliter intelligendum est hoc vocabuluni) quando 
Pominus t Fetr* Uj 25. appellatur «(Nyi^ mi inlawmoQ 
wr ^lrvziS^ VfiA^* nam per TolMibuiam proprium: ^^^ 
mu>noc9 explicaturimpropriutki: iio#mt^ lam tnh^moQ 
denotat enm^ qni alicui «st praefectufl^ eiusqae ^uram 
Iiabet et inspectiQnem $ tcIuL luek IX f 38« 3- ChroiU 
XXXlVy 13« 17« Neh. Xlf 9» 14« Nominatim vera ita. 
«ppellabantur duces et impeiratores exercitus, tnlonmo^ 
,t^^ twifUt^, Sufru XXXI ^ i4» quo. interpretes graelpi 
«xpre^runt kebraicumi S^nn '^pfl^ £t qUando Pau^ 
lus Dominum appellauit «qV noifiip^ %w ngofiatm xop 
fUfuv^ HAr» XUlf 30* intellexit sine omni dubitatione 
ducem gregii suiitmum; nam sUdm subiecit ezplieas- 
tionfm hanct toV Hnifiop lifnm ^ docuitque^ quatenus t&- 
Ub sit, nimirum) cV rqi aXfiau ^^Mim^ uuavUvi qoate-* 
tius m^lrmfog ^Mi^M/f fyr^^ yi^9¥^ vt est Hehr* VII^ 
334.siue| vt Ccif. VIU^ 6* fi^ittig «|»fivtoroc imdtjmic 
zpomotf seqHester hieiioris oeconomiae, hocest, prae« 
etantioiaun institutorum diuinprum dc salute obtinendai 
ita enim expUcatiir diserie-iCSap- IX ^ %5. sciUcet hoc 
Ihodo : est vero interpres nouiie odconoroiae hactenus^ 
quat^us per mortem suam 9 £actam aii tepianda pec- 
eataj etiam sub vetdre oeconomia oommissa , effecit, vt 
felicitate aetema potiretitur* quibusctinque erat pi^o- 
tnissa. Ad extremum in iUo loco subiecit Apustolus 
liaec : <j) 1/ doim «iV Tovg ui£pug xw ^twmvi quo et ipsa 
inntutur^ tov noifiiva esse talem^ cui sulnma maiestas 
eompetit et accepta referenda dunt beneficia jpraeter 
medum magmu Ac talem inteUexit Dominusy talem-* 
que inteUigi voluit^. quando se ipse tiomine no^evo^ in-« 
signiret^ iicimpe> 4ucein^ p^^^ipQQUf dominum Hu^ 



Ikiaiii generis) talem quoque ae descripsit disertia Verbis 
in boc «emion<), nempe, qoi est dominiu ouium,' naa 
mercenarhM, qoi adeo vitam ponit prp ouibua^ eanim«« 
que curam gerit plane ainguiarenliy aic, vt quamqne de 
nomine noscat, eaa amet, regat, dbfendat, tueatur, er- 
Tantea redocat, omniutu ao aiflgniarum aaluti prospi^ 
'H^iat^ Yt inueniant, quicunque eum sequa^tur, quit* 
iquid ad salutwi ait neoeBse. De plena notione buina 
nbminis ad %fers» 17« e< 18« videbimus* 
- ' Eodem modo vsurpatur quoque vei^bum nomut»iw 
'in libris aacria Y. et N. T. diciturque de ducibua et 
-prindpibus populi, aut coetua alicuius j et denotat : gu-* 
bemare, regere^ aaluti aliorum omni raodo prospicerej 
veluti 2 Sam, V^ s« qui locus notabilis eat propterea^ 
quoniam verba: : tupaace» popiUum memn hraetUicum^ 
vxplicantm* per proxime aequentia : tu eria popuU mei 
'laraelitici dux et princepa* Cap. VII^ 7. 1 thron. A/, 
3r. JCf//, 16. Uich.,V, 5. P%. LXXFIII, 71. *q. vbi 
verbum rw^ explicatum est per : rvx^. Quare Dominua, 
guando iusfiitPetmm /o* XXl^ i6. noifAuli^ ta n^ofimta, 
fliue, quod idem est, ver^. i5. et i^* fiwfnnw rv «(iWn^ 
nihil aliud voluit, quam vt curam in ae ^usciperet futa«- 
Torum discipulorum. Idem poatnlauit Petrua , 1 Ep. 
V^ 1* a Presbyteria, nempe nok^alvM x6 noifivto^ loS 
etov^ idqtie ^xplicauit p«- vei«bum : tnufnomlp. Vnde 
^et Paulus, Aci, XX , a8; monuit Episropoa Ephesinos, 
noi(*aivet¥ tfjv iuicXn^iav tou Siovj idque ezplicauit per 
ibrmulam antecadentem : nfo^ixatf naptl t^ no$fMplm. 
Apoc^VIIj 17« xo noifutlpin explicatur per sequena: 
"HhiyM inl ibtaug ntf/a^ vdmtwp* ^ 

Idem quoque non obscure docet exeropium, quo 
Tsus est Dominus in hoc versiculo : o noifnj^ 6 ntJidg r»^ 
fpvxfjp avtov tldtiot¥ vnif t£p n^fofiitw. Etenim formula: 
tl^ia^M t9jpyfvp}p, plane respondet Latinorum: o/»»- 
jtiam deponere, hoc est, vitam profundere. Et tlft^ 
sr^«4 tnif yfvxnv w4f mo^» esti vitam prafondeve pro 



«Iio, eios a peiiculo ei eadfio feniAn^ eiiiie« .lam 
quando pastor dicitur nry ^vxyp, t^ipm viti^ t£u n(ji9fij^ 
^mr, «ignificatur) cum vitam adeo pirofundere prooui^ 
bius^ earumque loco, Ttne pej^ant^ vt potiua aeruen^ 
tnr, exprimiturque oura prp ouibu4 tajlis^ quae adeo 
coniuucta e«t cnm periculo .vitae« Atque id Doininus 
rers^ i5. transfert ad ae, vt deinde videbimns. 

Perrexit autem versiouto duodedmo et «equenltt 
hoc modo; pastor^ mercede conduciues qui~nonest do-* 
nunuB, nequ^ oues habet, siIh propria«, adeoque non 
sibi perituras, vix eminua conspecto lupo^ deeertis mir 
hu$M aufugere solet, gregemque prodii lupo dilanianr 
dum ac.dissipandum; fugii scUicet, quia est pastor 
coaductitius , nec curat puium sahUem. Haec snhtectt 
DominuS) vel ezerapli cauBa^ cuins partes non «unt vr»- 
f endae, vel in animo habuit homines^ quoa.rapra dix^ 
musy eos nimirunt^ qui se duces populi ao liberatoroi 
iactabant , sed ingruente periculo vitae suae fuga con»« 
aulebant, gregemque suum dabant exitio. ^ 

Ego i/ero bonus pcutor sum; meds diligoy diUgor 
ftero etiam a meis^ pt^Pater me diligit et ego Patrem^ 
vitam adeo impendo pro guibus. His docere voluit Do^ 
minus, qualUne pastor esset, qualisne salutia duir, 
nempe, qui suos amaret tantoperey qnantopere ipse 
Patrem et Pater ipsum amet^ adeo, vt eorum causa 
etiam moi*tem oppeteret, suamque vitam impeiideret 
•oinmi saluti. Expjimere igitnr volvit magnitudinem 
sui amoris erga homines, qui scilicet esset taHs, qualia 
csset amor mutuua inter se et Patrem, et tant^s^.vt 
adeo vitam deponeret pro eorum salute. Etenim.vif 
^mvMiuw, in promtu est, e:^ consuetudmj» diceudihe^ 
braica denotai^e: dHigere\ vers^ 17* explicatur per ver-p 
bum: dymfp. Deinde quod supra^ uers. ii. per exera- 
plum dixerat, bonum pastoremivitamadeo profundere 
pro ouibus, quamuis in Irerum natura raro^ aut nun-* 
tuam aociderit^ transtulit ad se^ ac declarauit palan^ 



«584 m6» Sf t4« i/l; 

^a^ vitaiH dliiimuii esse pro hominibtur» 'Etenim for^ 
Snula: vl^Hf^ui Apv^n^ vnig Ttt^g, eum deDotet: idtam 
"-det^onere pro aliquo^ eius seruaildi eatisa a periculo et 
exitio, Ttad f^m i^i.lridimusj pateteuidenter, Domi« 
num yerbis hi8:^it«2 n^V ^pvpiPTi&ifintvniQ t£p nQo^^y\ 
indieare voluisse ac docere, se daturum esde vitam suam 
m mortem^ hominum oausa^ ad eosseruandos) plane 
vt Paulus/Apostolus^ Rom.y^ 6« sg^ dixit: AfMrroV 
ini(>ijfiW9 ^^^^^f illustrauitqueexemploamici) vitam 
deponentis pro euergeta^ eius seruandi causa. lapi 
mors Domini quomodo salutai^is fiitUra esset hominibus^ 
-mtque effectura^ vt ne pereiuit, vt potius seruentury di-« 
eerte qmdem in his lods neque Doniinus docuii^ neque 
Pcraius; iuteiligJ tamen potest ex serie orationis in Vtro-» 
que loco; nam Domiiius oues^ pro quibus bonus pastor 
•vitam ponat^ descripsit tanquam. versantes in peiioulo 
exitii eiktremo; vers. lo. et vj. Paulus autem eQSi pro 
^quibus Cliristus mortUUs e^, appellauit da^it^sli, aire^ 
ptlg, afiuQtmlovgt seruaudds tamen ano Ttjg o^^g, a poe«- 
"ma* Comparaudus vero etiam estlocussiniitis, Ifa^^A. ' 
JiXi ^8« vbi Dominus dbut, filium hominis veuisse, 
iotipM n/V tpvxv^ uvToS Xvt^ avTt 7wtXl£p'* sed ro ilvr|»Of'» 
vt sciunt omnes^ denotatf pretium redemtioniei hoe 
«sty vel pecutiiam^ vel sacrificiunt^ qito redimebatur 
Aliquis a periculo et pdena; idque pretium dabatur pri^ 
mu/n pro altero ^ eiusqueioco et vice; deinde, vt alter 
Itberaretur a poena} deniquei vt sufficeret, nec opus 
esset pretio alio; queibadmodum apud lescUam Capi 
LIII, io< dicitur vitaxzL daiurus esse tanquam e»^« id 
est 9 eacrificium pto pecceUiai Inde vero patet euiden-^ 
ler, quodnam fuerit coxlsilium mortis Christi, quibus-^ 
que de causis vitam posUerit^ Mortnus enim est pri^ 
mum^ loco homihumt eoruinque viee; deinde'eo fine^ 
vt liberationem hominibus impetraret a poenis peccato^ 
rum, siue, veniam peccatorum; denique stc^ vt mors 
«itts plane sufficeret ad*impetximdam eosMieqaendamque^ 



lo. X, x4— 16. 585 

]>tfccatonim reniani. Quare sine dubio non recte sen-^ 
tiunt, qoi praecipere sol^nf, ChrisCom mbrtuum esae 
non nisi ad confirmandanti vel doctrinae suae veritatem, 
▼el certitudinem promissionis de gratia Dei et vei>ia' 
peccatorum. Neutrius cansa opns fuisset morte Christi; 
^vtriusqne enim veritas et certitudo aliunde con3tat et 
conslare debet; nec Dominus dixit, se vitam ponet& 
pro doctrina suaj sed pro ouibm. Hinc et illud potest 
euidenter inteiligi , Dominum se appellaase m^fiiva, non 
quateniia esset doctor et religionis magister ^ptinma; 
nuUo modo; sed longe exCeUentiori sensu, quatenus 
nempe sua morte peniam peccatorum aalutemque 
omnem hominibus impetrauit, Atqne in hoo criterio 
boni pastoris , qui etiam mortem non declinet pro oui- 
bns y Dominus posuit maximam gloriam , veluitque ex 
eo potissimnm agnosci bonus pastor, Denique ra n^' 
para dicuntnry qui curae alicuius singulari sunt com^ 
fnissi. Ynde cultores Dei, nominatim inter populum* 
I^aeliticum, Deo sacrum, appeUantur AaoV airov nat- 
n(f6paTa tiig 90fif}g avtov, Ps* C, 3. itemque laog vSfitjg 
avTOv nal itQo^ara xuqog avtov» Ps. XCP^j ?♦ Ezech. 
XXXir, 12. i5. Zach. Xni, 7. coU. Matth. XXVIi 
Si. Dorainus autem ita appeUauit partim homines in 
vniuersum, qnatenus omnes curae ipsius pecuUari a 
Deo Patre sunt commissi, qu6s liberaret a pernicie, ad- 
duceretque ad salutem aetemam; vt expUcaoit /o. 
XVIl^ 2. hoc sensn dixit, se vitam impendere jro oui- 
bus ; partim vero atque in spede eos , qui se tradide- 
runt ipsinsdiscipUnae, eumque ducem sequuntnr; sio 
in hqc nostro Capite, vers, «^. 27. et Cap. XX/, t6. 17. * 
Hoc vltimd sensu' dicuntur quoque iii verbis se- 
qubntibus: sed habeo quoque oues aliast Hon quidem' 
ex hoc stabido^ quaa et ipsas me oporiet adducere,' 
quaeque me sequentur; atque itaftet vnus grex^ etpa^ 
stor vnu8* Etenim per npf avXfJp tavnjp inteUexit po- 
pulum ludaicujnj intq: hunc yixerat hactenu3 et do- 

Bb 



a^ vitaiil'daittram esse pro homiiiiW. JStenim for^ 
'Snula: vI^^c&m ^vf;n^ vnifi xwog, cum denoteti idtam 
^det>on^^ pro aliquo^ eius aeruaildi cousa a periculo et 
exitio, Ttadf^em i^i.iddimus; pateteuidenter, Domi« 
num yerbis his: ^m2 n?^ v^jprrr/^ju* vniQ t£p n(^fim^y\ 
ihdicare voluiMe ac docere^ ae daturum esfie vitam suam 
in mortem^ homiuum causa^ ad eosseruandos; plane 
Tt Paulusy Apostolua^ Rom, V^ 6« sqitf^ dixit: AfMrroV 
vJti(>fifi£v «^^^^9 illudtrauitqueexemploamici) vitam 
deponentia pro euergeta^ eius seraandi oauBa. lapi 
mors Domini quomodo saluftai^is fiitUra esset hominibus^ 
-mtque effectura^ vt ne peteant, vt potius seruentur,- di-« 
aerte quidem in his lods neque Dominus docuii, neque 
Pouius; iutellig] tamen potest tX serie orationis in Vtro* 
que loco; nam Domihus oues^ proquibus bonuspastor 
•vitam ponat^ descripsit tanquam versantes ih peiiculo 
exitii extremo} f^ers. lo. et i:i. Paulhs autem eps^ pro 
•quibus Christus mortuus est, appellanit ao^i^sTc, acr^ 
piig, dfittQtaXovgt sei^uaiidos tamen dno ttjg opp}g, a poe^- 
iiis^ Comparandus vero etiam estlocussiniilis, Mattfu 
JOL^ aS* vbi Domiuus dLsut^ filium hominis v^iisse, 
iotipiU TtJ¥ V^t;jfvy avroS XvT(fOv dvri noM^v'* sed ro lvt^$ 
vt sciunt omnesj denotatf pretiwn redemtionie i hoe 
«sty vel pecUhiam^ vel dacriflcium^ quo redimebatur 
Aliquis a periculo et pdena; idque pretium dabatur pri^ 
mum pro altero ^ eiusqueloco et vice^ deinde, vt alter 
Uberaretur a poena} deniquei vt sufficeret, nec opua 
esset pretio alio) quemadmodum apud lesaiam Cap» 
LIII9 io< dicitur vitam daturus esse tanquam cn^N, id 
est , sacrijicium pro peccaUs* Inde vero patet euiden* 
ter^ quodnam Juerit cohsilium mortis Christi , qhibus- 
^e de causis vitam posaerit^ Mortuus enim est pri^ 
fttum j loco hominum t eorum€|ue vice ; deinde 'eo fine^ 
vt liberationem hominibna impetraret a poenis peccato* 
rum, siue^ v^am peccatorum; denique sicy vt mors 
mm plane sufficeret«d^impetr6iiidam eoaseqtie&damqtte' 



10. Xf i4— 16. 385 

peccatornm Teniain. Quare sine dabionon recte sen-^ 
tiunt, qoi praecipere solenf, Chrislom mbrtuiim esse 
non nisi ad confirmandanti vel doctrinae suae veritaiemy 
vel certitudinem promissionis de gratia Dei et venia' 
peccatomm. Neutrius cansa opHs fiii8.set morte Christi; 

.vtriusque enim veritas et certitudo aliunde con^tat et 
conslare debetj nec Dominus dixit, se vitam poner» 
pro doctrina sua^ sed pro ouibus. Hinc et illud potest 
euidenter inteiligi , Dominum se appellasse noifiipn, non* 
quateniis easet doctor et religionie magister (ptiniiu; 
nuilo modo; sed longe exCelientiori sensa, quatenue 
nempe eua morte veniam peccatorum aaJutemque 
omnem hominihua impetrauit. Atque in hoc criterio 
boni pastoris , qui etiam mortem non declinet pro oui-* 
bns y Dominus posuit maximam gloriam , vehiitque ex 
to potissimum agnosci bonus paator. Denique ra nfo^- 
fiara dicnntur, qui curae alicuiue aingulari aunt com^ 
fnieai. Ynde cultores Dei, nominatim inter populum 
Israelrticnm, Deo sacrum, appeUantur Xaog miiov uat- 
nQofima tijg rof*f}g avrov» Pa. C, 3- itemque A«oV pOfi^g 
«vTOu nal nQQ^ata xHQog aVrov. Ps. XCF", 7« Ezech. 
XXXir, 12. i5. Zaeh. XIlI, 7- coll. Matth. XXVIj 
3i. Dominus autem ita appellauit paitim homines in 

. vniuersum) qnatenus omnes curae ipsius peculiari a 
Deo Patre sunt commissi, quos liberaret a pemicie, ad- 
duceretque ad salutem aetemam; ^ explicauit /©• 
XVlIj 2. hoc sensn dixit, se vitam impendere j)ro oui- 
bus 5 partim vero atque in spiRcie eos , qui se tradide-^ 
runt ipsins-disciplinae, enmque duCem sequunturj sio 
in hqc nostro Capite, vera, 26. 27. et Cap. XXI9 «6. 17. • 
Hoc vltiihd sensu' dicuntur quoque in verbis se- 
qn^tibus: sed hdbeo quoque ouee alias^ non quidem 
ex hoc stabulo, quas et ipsas me oportet adduceret' 
quaeque me sequentur; atque itafiet vnm grex^ etpa^ 
stor vnus. Etenim per tiyr avXtjp Tavnjv intellexit po- 
pnlom ludaicumj intej hunc vixerat hactenu3 et do- 

Bb 



386 . xo. x; 16. ; 

cneTAti ex hoc voluerat sibi ante omt^a coUigere secta- 

tpres; igitur per aXla» ngopara, a ovk ^atip i% r^c avk^g^ 

tavxvSj inntdt eos, ^ui non erant ex gente Indaica, ad-^ 

ooque ex Gendlibus. Hosquoque, inquit, me oportet 

adducere; quo4 fai^tum ^e constat per ApQ3tolo«j^ 

atque et hi me ducem auctoremque saluljb amplec.ten-* 

iur et sequentur 9 r^g qimv^g nov d$tuvaovif^. Etenim fprn 

]|iulat auoviw r^g fmv^g avrov non denotat: amplecti 

. doctrinam et religionem christianam^ sed : amplecti le^, 

Bumipaumy et quidem tanquam talem^ qualemsehoc 

loco descripsit, scilicet vt ducem auctoremque salutis* 

Atque ita e ludaeis et Gentilibus coalescet ynus vnius 

pastoris grex, vnus. vnius domini coetus. Praedixit 

igiturDominus in his verbis futuram adducUonem Gen-^ 

tilium ad coetum christianum, eorumque et ludaeorum 

coni^nQtionem ad communionem bonorum, ab ips/oi 

partorum, sub vno eodemque capile et domino; simul 

v^ro etiam innuere voluit, se ducem esse salutisque au- 

etprem non vniusgentis^ sed gentiura, omnium, homi- 

iium omnium. Etenim noifirn, seu noi/ivtov did soliti 

sunt ii» qui alicuius curae sunt commiasi et sub impe^ . 

rio eius coniiancti; vnde populus Israeliticus ita appel- 

latus, esse legitur^ quatenus coniunctus erat ad vnam 

societatem eorum, qui verum Deum agnoscebant ei, 

colebant, ab eo peculiari modo r^ebantuTy beneficiis-* 

que singularibus omabantur; vdiiti Ezeph. XXXJf^f 

3i. vbi iidem dicuntur et grex Dei, et populus.Dei, 

quorum loua est Peus. ler. XIII, 17. et Ziiclu X, 5. 

. Vnde in N. T. ita appellabantur Quristiani, quatenus 

cpniuncti sunt sub vno Domino, quem sequuntur, cu* 

iusque cura ae tutela irijpatur)' coetus Cluristianorum, 

cipclesia Christi. Nam jict.XX, 28. qnod primum di- 

citur nolfiviop, in proxirae sequentibus appellatur i^Wx- 

nXfioia toiJ d«oi;« et quidem, ^ nff$(no*v^ato i§d xov tUov 

cM>iaro$» vtintelligatur, qualisne pastorgregis, suorum 

Dominus sit, nempe taUs^ qui eos suo sibi sanguine aiH 



qtiiMUit^ conmiemofantttrqiie ibi Xvno$ /^«7^» ft^ q>ft9o~ 
fiipoi toti^noififlov, hostes violenti,' principes crudeleiTy 
coetus Christiaaorum hostiliter inuadentes et deua^tan- 
tes. Et 1. Petr. V, a* 5. qui dicontur nolfnvt^, iid^ 
appellantur: xA^(w«^ peculium Dei, Xaog mpiovoio^, At*' 
que hoc sensu vsui^pauit Dominus ▼ocabuliun noiftvfj, 
et quando dixitt fiet vnus grex, vnus pastor, innuere 
▼oluit hoc: cx Gentilibus et ludaets ooalescet societas 
eorum , qui me Doinihum suum satutisque auetoreiii 
profitebuntur. Dicitur autem ^Ar noifiP9j, non quoad 
coniunctionem extemam; fuerunt enim suntque cum 
maxime societates Cbristianomm multae, eaeque ad* ' 
modum diuersae; sed qnoniam omnibus est Tnua idem<* 
que domiiius et dux salutis, quem colunt omnes, am* 
ple<;tuntur omues vt talem , a quo omnes aBktt^m ex«- 
apectant et accipiunt; in quo conueninnt et conuenire 
debent societates Christianorum omnes, vt nempe le^ 
aum tanquam auctorem saiutis humanae suscipiant, ab 
eoque salutem omnem repetant; quamuis in aliis et do^ 
4;trinae capitibus^ et ritibus extemis, inter se discire^ 
pent 

Denique Dominus subiecit haec: propter Tiahe 
ipoam cauamu me amdt Pater, quoniam adeo vitam 
impendof ita tamen^ vt recipiam* Neque enim quia^ 
^iuun eripere eam poteet mihi inmto^ volens et vltro 
depono eam; quippe pdtestatem habeOf vitam et depo-^ 
nendi et recipiendi ; hoc eet mtmdatumi quod aPatre 
accepii In his verbis, notatu longe dignissimis, loqui- 
tur Dominus de morte sua , proxime futura ^ atque il- 
lustrat, quid sibivt^lueiit, cumdiceret, se vitam po^ 
nerepro ouibus. Ac primum quidem docet, mortem 
et vitam suam pendere a voluntate iprius liberrima ^ se 
vtiiusque potestatem habere, et ^nimam emittendi ex 
hoc corpore, et eandem in hoc corpus reuocandi. In-* 
ter homines omnes quis tandem hoc de se dicere pos* 
•it? £t qjajM laiidinte non possit noxi agno^ere yirtutem 

Bb 3 



588 xo* x> 17. i& 

lesu dlaJi^ ditunaia? Deinde dicit, mortem $e BuacC- 
pere vltro et stia sponte, ueiniue ipsum iniiitAm co-^ 
^ente; esse, qui inaidientur vitab ipsius, eorum mali* 
Uam nihil in ipsum posse, nisi decretum easet, vt j«o 
salute suorum moi-tem oppeteret; ipsi inuito nullam 
vim homintim auferre posse vitam, liberrimo ^onsilio 
eamseimpendereaaluti gregisj etsi ipaum ifaterfecei- 
rint, interffecturo» esse non liisi votentem. Asserit 
pom), se vitam pone^e hac lege, vt eam recipiai; ne- 
toue adeo mortem su.am adsci-ibeddam esse communi 
legi, qua onincs moriunturv vt in sepulchris detenti 
xnutentur in cinieres., sed esse plane singularem , dum 
post paucos dies in vitam e sepulchro sit reditnrus; alii 
monuntttv, PBC mortui reuiuiBcunt) iiisi in fine rei^um 
luitnanarUm ; ipse mortuus est ad tempus tantum, breui 
{M)st vitam rocuperauit. Deikide affiimat^ mortem 
xuam accidei^ J&on fato aliquo, iiut necessitate aliqua^ 
aed ex di^iSinito consilio Patris ; est emiii rou nargof, in- 
jduit, id est, nou tam pi*aeceptum etiussum, sed man*^ 
datumPatris) nimirum» moiiendi pro aliis; Pater ita 
voluit, ita decreuit, ita ei placuit; alias, Cap.XlVf 
Si» mortem suam appoUattit ro Si^f», iauri^ dtSoftiPOP 
nm^ Toi nut^, negotium , sibi a Patre demandatum; 
.vnde et illud patet, consilium mortis Christi fiusse 
praeter modum magnum, sapientissini um » hominibus^ 
qiie longe salttberrimum; fuit enim Pattds consilium et 
decretum beneuolum. Denique innuit, mortem suam 
Patri fore acceptissimam et probatis^imam ; iui toSio a 
natfig jAi aynn^ , inquit^ nimirum propterea, quoniam 
morti se obiidat ex .voluntate Patris^ idque faciat lu- 
hen^j non nisiamore^duQtus ergf eum et erga homines. 
Qtiod autem fi^t ex voluntate Pains ejt ija eum homines^» 
que amore tali^ id, ei non potest non esse longe gratis^ 
jBimum* 

lam 6x his pmnibus patet^ quajiemne Domintts s6 
inteHciwrit, itttejlligiqi\e voiuen,t| quaodp «e appeUaret 



la %f 17. 18. 589 

pmioremf enndemque bonumj et cfitaeham sit plena. 
notio huins nominis. Sdlicet descripsit se, vt vidiniu.9, 
tanquam eum , per quem via, hominibui^ pateat ad salur 
tem» rf;V dvpap Tclr nqopitmv\ vers. 7* per quem, quis- 
qui« hanc viam iugredi voluerit, consequi possit et sa-^ 
hitem, et quocnnqtie demum ad eani tenendam opua 
fiierit ; vera^ 9. qui venerit non nisi eo consilio , vt lar- 
giatur sni^ vitam, omnibus bonis affluentissimam ; vers» 
lo. qui adeo etiam vitam profundat, ad eos h'berandosr 
et seruandos; ifera. ii.' et i5. idque e consiiio Patris sa-* 
pientissimo et benigmssimo ; vera. 17. 18. qui suos amet 
flingularem in modnm, pecuUari cura complectatur, der» 
fendat, tueatur in periculis et c^Iamitatibus, omni bo- 
uorum genere ofnet; vere» lo. 12, qui ex omnibus gen«« 
tibus^pmnium temporuqi et locorum adducat, quotquot 
voluerint, adse, communionemque bonorum , ab f psa 
partorum} verg, i6. idque vt iacere possit, redeat breui 
e morte in vitam; vera* 17. i8. qui denique, vt e^t 
vers. 38. largitur suis viiam aetemam, vt nec perire, 
nec vlla vi manibus ipsius eripi possint. Igitur suh 
imagine pastoria honi descripsit se Dominus ^anquam 
auctorem , ducem , statorem bptimum maximum , »«' 
liv, salutis humanae vninersaey eiusdemque vertssi-. 
raae, absolutissimae, perpetuae, iii aetemum duratu- 
rae; et quidem talem/ qui hanc salutem prininm impe-: 
trauit morte sua, deiftde vei*p etiam impertit^ sua cura 
ac prouidentia; in nostr^ linguae diceremus: Fiihrer 
sur SeligkeUf Erwerher und Oeher der Seligheit^ Herr 
seiner Gemeindef Kdnig seines Volke^ Seligmacher^ 
saltem cum his et eiusmodi aliis nominibus commutan- 
dum videtur e»8c in hac re noinen pastoris , quoniam 
apud nos vsu receptura non est, duces ac principes ap^ 
peilare pastores,. vt apud Hebraeos, apud quos in ma- 
gno honore erat pastoris nomen, 

Hinc quem Dominus pastorem dixit, idem est, 
quem Ap^sioli appellarunt caput ecclesiae^ domiriimh 



3ga i^o. X, ij» 18» 

regem; baec eoim nominailU plane.aequipplient, sunt'»: 
que cum ilio confeienda ad iulelligendam veram et ple* 
nam illius notionem. Scilicet Paulus, JBph. /, 20. ttqq. 
docet , omnia. in tolo orbe ten*arum subiecta esse ei^ 
tanquani domino , qui regat omnia pro arbitrio , a quo. 
pendeant omnia, eumque haber^ vnum idemque impe- 
riumcum Patre in totum hoc vniuerdum, nHoav iS»v- 
alav iv ovguv^ xul ivl ySig^ vt beatos reddere posait ncn 
tantum m hia terriSf verum etiam in cqelia; McUtli* 
XXVIIIj i8. deinde vero atque in primis imperium in 
homines onQmes, ifovalap naiQfig oa^Hog, lo. XVlIj lk. ^t 
nominatimin ecclesiam, coetumque eorum, quos sibi 
coUegit ex yniuersa multitudine homiuum; quae in hoc 
nostro loco tfers. 16« Domiuus appellauit »ira nfofifxta; 
hmu3 ccclesiae eum constitutum esse $uqfalijp, caput, 
piincipem, dominum, xi/(i«oy, vt appellatur vera. 17. 
eum igJtur nk^^vv w nmfta iv nSa^^ implere omnia in 
omlaibus, id dst, bona omniis generis omni tempore 
omnibus suppeditare lai^giter; quemadmodum Deus di* 
citur implere coelum et terramt hoc est, bona tribuei^e 
vbique copiosissime ; quare ecclesiam ease t6 awfia Xq^ 
evov, hocest, coetum, qui a Christo regitur, vt oor- 
pus a capite, ciusque imperio subi^ctus est, quem cura 
aingulari complectitur, tuetur omnique bouoram genere 
ornat; hiuc eandem ecclesiam esse to nh)QO)fia avtoS, 
^uatenus ab eo ornatur bonis omnlbusy quibus demum 
opus est ad^utem; ita enim placuisse Deo^ vt est CoL 
Ij 19. totam aummam bonorum diuinorum Itabitatu/n 
coUocare in eo, id est, Deum ita voluisse et consdtuisse^ 
vt in Christo esset vniuersa summa bonorum , quibus 
homines omnes temporibus omnibus opus haberent ad 
salutem, vt suppeditax^et haec bona omnibus, omnes 
vero bona omnia ab eo expeterent sibi, exspectarent, 
accipercnt. Sed in alio loco , Eph. V^ 26. aq* docet 
idem Apostoiua, Chriatum adeo adamaaae eccleaixun^ vt 
pro ea ae ipaum traderet^ eamque auam aHd faceret ai 



10. X, i9'~22» . Sgi 

^sacraret ' Vnde intcllJgitur, leaum eise ecclesiae capnty 
'doijiinum, nbn docendo et praecipiendo, quam poUu^ 
primpm salntem acquirendo, morte sua, deinde vero 
etiam salutem dando , et quidem , non tanttmi per do- 
ctrinam , sed etiam per vim suam et omnipotentiam, 
.£x quibus omnibus patet ejiidenter, qualem intellexe* 
sit Dominus; inteUigique Toluerit, cum se diceret pa^ 
stoTem»' 

Verum ob hos aermonea oriehatur rursus, Vt Cap; 
IX, i6« diaceptatio inter tudaeoa^ quisnam tandem esset 
lesus, quiduam de eo esset statuendum^ aliiS) iisque 
multis dicentibus, furere eum et insana loqui, neque 
adeo amptius addiendum esse; aliis vero existimanti^ 
Tms, hos non esse sermones hominis insanientis; ia^ 
lem non posse coecis insum dare. Hi, qui bene sen- 
' tiebant de Domino, audiuerant quidem, quae jtum non 
poterant satis assequi; viderant tamen etiam rairacu- 
lum, excedens bmnem vim faumanam , edituin nuper 
in homine coeco, Cop. iXy 6. sqq. colligebantC[ue ex 
virtttte diuiha, in eo conspicua', sermones eius insanos 
esse non posse, immo vero sanos esse et verisaimos^ 
Etenim da$fi6v$ov'ix^itft itemque daiftovlGstf&ai et fialvh^ 
G^ab vsurpari taiiquam verba idem declarantia, et de- 
notare: insana dicere et agere, vidimus ad Cap.VIIy 
!io. et Vllly 48. Sed ad hanc conlrouersiam nihil re« 
.spondit Dominus. 

Post haec vero die aliquo festo noua congrediendi 
occasio suppeditabatur. Agehantur enim tum Hieroso^ 
lymis solennia, memoriae instanrati templi sacra, qucLe 
encaenia vocabantf tempestate valde aduersa* Id enim 
hoc loco videtur denotare %HfA(iv , tempestatem plunio"* 
«am, nubilam et procellosam, vt etiam alias in K, T. 
veluli Matth. XV I, 3. Act XXVII^ 20. additumque 
fuisse, vt intelligeretnr , qu^re Dominus egerit non sub 
dio, sed in porticu templi. Sed xa iyxalvM in vniuer- 
sum denotant: solennia inaugurationis domus, vel tem<* 



pliiustatLrati» et hoc loco noiniiiatim inte^ligeada esae 
haud. dubie, videnlur solcpnia atmua, ins^iut^. a luda 
lidaccabaeoy in memoriam templi Hiprosolymitani , a 
sordibus Anlioclii P^jphanis rQpurgatt, per octq die» 
ci^lebrata inde a die xxv. mensis CiflleH , qni incidit iu 
nostrum Decembrem, eiusque diem octauum ft decir 
mum. Res mgrratur i Macc. If^j iyi* 58. sj. a Mc^^ X^ 
S. sqq. itemque aiosEPHO, in jintiquit XII, 7. 7» 

His igitur diebus cum leaus obambufaret in por^ 
ticuj quae ternplo a^haerebat^ et Salomonea appelhr 
hatur^ circumaistunt ewn Iiid^eii q^aet^ente^: Quou9r 
que tandem sufipensos. detines animos nostros ? Situes 
Messias , dic nobis aperte* Gonstat eni|n , ad templum 
exstructas fuisse porticus plures, in quilius hpmi^es 
ambulare et magistri docere possent, tutique essent ab 
aere et imbre. In portiou eiusmodi inambu|abat-Poini<» 
nui, nominatimque ea, quae Salomone^ dice^atur, non 
tanquam fuisset ea ipsa^ s^ Salomonq plim exstructa; 
dudum enim vastatum ^rat templum eva^y sed qupr 
3iiam instaurata erat eodem in locO) in, quo Saiorap 
suam aedificauerat; ni^i vpluei*i^ dicere^ hapc pprticum 
in deuastation&templiSalomonei il^esam mansisse, salr 
tem rudera eiu» iidh^c adfuisse, ex quibus instaurat^ 
fuerit haec porticus, ^etinueritque adeo nomen Salompr 
xus. Locus insignis de hap re extat apud loaErHVir^ 
Antiqu* XX, 9* 7.. Fit eius porticus mentio. aUas qt(0T 
que in hbris sacris N. T. npminatim jichj/lj^ 11. J^, 12. 
Hic jgitur Pominum cingunt ludaei, his verbis eoff^ 
adorti : Stag nori typ tjfvpjv lijici^ al^ftg ; Ac formt^la : rtip 
^Piv Tivog ajQHP, plane inusilata est scriptoyibus grae- 
cis eo significatu ^ qpo dicitur hoc locp ^ vbi^ vt prc^tio 
contexta docet, denot^e videtur : aliquem dubium ter 
nerk diclis ambiguis. Etenim Domini:^ saep^ multumr 
que de se locutus erat ad ludkeos, ac declaraueraty 
quisnam esset; sed, quod .negari i^pn pot€tst, verbia 
maximam partem tropicis et figuratis.i i^l^ue eon^P 



1«. X, 25— aA B95 

9dpientts30fio$ velati pqm nuperrimo ae dictiret paata^ 
rem bqn^fn; ahstiauit autem ponanUp noxniue Memae^ 
cui tribiierent ludaei Tim plane perYemfti* Querunr 
tur itaque, Dominnm 8ennQn|bu8 eiiismodi ohscurioid^ 
bu8 ipsos rdinquere dubios et i^certoe, gni^nam tan^ 
^em sit, voluntque, yt nnpc quidem loquatur fline 
imaginibus, c^icatque verbis dam et per^picuis, num 
sitMeuias, fitqne itfv ceftoa eos reddm* .Non.mnltam 
abhorret interpretado aUoruin., ^ isti fonnulae tjri^ 
buedlkm putant signific^fionem liapc: &cet6 sptm. 
inanem, adfsoque decipere, ludificigrej atque xta dicero 
VQluissent ludaei et postular^a Domino, polit eos am^ 
plins vana spe lactare$,qu«m bnius formulae signiiSca- 
tionem rep^tunt in primis ex vsu loqueaMi Hebraeorum 
inverbo: Hp^ seu pot^us M^t^n. VideKi.poiest krbb^ 
517« in P&seruo^t. e/osep/ipoci^- ^ et |;.OBS7f£BV4 
in QbBeruatt. e Pbilor^ ad h. l. . 

Dominus etsi non ignprarety hano qnaestioaiem^ vt 
iieqi^dtia innuere videntnr» ex aiuni.o aubdolo profe- 
ct^m esse; tamen mansuete respondit, magis erudiro 
cupien^y quam irritarf. JQixi viibiat qui sim, inquitw' 
Ac profecto saepiusdiji^erat, qnin^m esset. Abstinue* 
r^t quidem in s^rmonibus ad pppulum npmine Messiae; 
quod peruers^ intelligerf nt5 vsus quoque fuerat imagi^ 
nibus> veluti /jticis rn^ndif panis ^itaHa^ pastorie honim^ 
teliqua; sed subiecit quoque eorum interpretatioi]\emv 
cum diceret^ se esse eum, qui liberare possit a pemi^ 
cie aetema et vitam dare felicitatemqne perpetuam, qui 
vitam ponat prq hominibus ad ep^ hberaudos et beanr. 
dps, per quem, quicunque ipsum arapIeKUs fuerit, canr 
sequi possit salutem oxpmmodan^; et quae sunt eius ge-. 
neris multa alia. Hoc qyid erat aliud, qnam) 4fe pro-** 
fiteri Messiam, hoc eat, felidtatis humanfie auctorenL 
promissum? Igitur vei;is|ime i*e#pondit Dotninns: diu 
iam^ me eso^ )Vfe^iam. . Sed aeque yere subiicere pot- 
erat: vos di^tU mfis fiden^ flon Ao^s;. iA enn^ d^ 



Hotat hoc lodo v^rbum nurr^inp, n^mpe verbis Dominl, 
qnando se proflteretur Messiam y assensum non prae-^ 
bere. Sed addidit etiam aliquid ampKus, sdlicet, net 
verbis quidem opus^esse; etsi non dixerit verbis, qui- 
tiam easet, eos tamen non ignorare posse, quid ex ipso 
acire cnpiant; nullum certins testimonium easej quam 
cx fitctis petitum; viderant vero opera eius maxime in-> 
«ignia et plane diuina, quae, vt profiMsus olim erat 
flicodemus, Cap. 111^ i. patrare nemo possit, nisi ha- 
buerit Deiim praesentem et opitulantem ; haec l^erat 
ait, audoritate Patris mei a me patrata^ teataniur dc 
ms^ argumentum praebent lucolentissimum', me diui- 
nitus esae missnm et Patii coniunctissimum. Loquitur 
Dominus euidenter de miraculis suis, eaque dicit se edi- 
'disse tp 9^ op6fiiav$ toS n«t^6g fiav, iussu, auctoritate, vi 
Patris, tanquam socius attributorum diiunorum et ope- 
mm, qui eadem habeat eademque faciat, q|uae Pater^ 
Vt diserte dixerat tapra, Cap. Vy 17* sqq. ettauquam 
legatusy ab eo missus, eiusque vi instmctns; hisque 
.roiraculis tribuit hanc vim, vt, quisq^ ea viderit, aut 
vere facta east cognouerit, inde colligere possit certo et 
«uidenter, eum, qui taliapartrauerit, agere vi diuina, 
adeoque ^9^ diuinitus missum , cuius dictis fidem ha^* 
bere quisque possit ac debeat* Cbnf. /o. /7, aS. V, 56. 

At vero vos, ita perrexit Dominus , milH non cre'-. 
ditiSf meisquenequeverbis, cum me Seruatorem pro«- 
fiterer, neque operihus, cUm me tal^m factis demon«- 
strarem, fidempriiebetis; namt vtdixif de grege meo 
non estiSi vos adduci ad gi*egem meum non patiemini, 
ntinquam fietis disciplinae ineae alumnT^ imperiique ci* 
ves. Verbis vltimis : na&oig efitovvfup, si quidem ge- 
nuina sunt, de quo tamen nonnulli dubitant, respe* 
xisse vidfclur Dominus ad superiorem sermonem de pa- 
atoi*e bono , vt patet quoqde ex verbis sequentibus; 

Oues meac meani vovem attendunti sit^it ego eae 
amOf meque ducem eeqaUhtur} atque e^ adducam eas 



lo. Xy 27» 38c 59S 

mdvUam aeternanif mdlo vnquktin iempqfi'e peribuati 
^ ego meae potestaU eaa eripi nm fiinanu Hic igitur inir«* 
sua y vt perB, i5. «ppelUuit Douewus ta nQofimta Vel ho«- 
mines in vniu^wm omnea, . quatonus curae ipaiuA ti^ar 
diti fiunt a Patre, v^l in speoie eQA» qui se adduci pa- 
tiuntur ^d coetum discipUmie auae Alumnorum imperii^ ' 
que ciuium. Hi voven/h eius audiiMt^ hoc eat, eSkiiB 
Domini> quando ^e dioeret denionstraretque miMum a 
Deo ducem auctpremque salutis liumanaey fidem ha<* 
bent, eumque vt talem fidft.auscipiunt. Ipse.vero eoe 
agnoscit tanquam suos, amat vt suos, sic, vt eorum 
peculiarem cui*am gerat, eorum saluti omni modo pro- 
spiciat, e08 a miseliis liberet , defendat a malis, tuea- 
tur in perioulis, alque ab omni poniicie tutos' praestet; 
quae noiiones pmnes insunt in vno verbo ymiauiiP, .ex 
hebraica dicendi consuetudine, aatis nota. Hi vero et- 
iam eum ee^pmntur fideet obedicBiia) id est, profiten- 
tur eum salutis auctorem» in eo spem salutis ponunt, 
ab eoque salutem expetunt et exspectant, at vero etiam 
praeceptis eius obtemperant et exemplum imitantur* 
His dat idtam aeternamf pro ea potestate, quam ipsi 
tradidit Pater, tribuendi omnibus^» gui modo vo}uerint^ 
vitam, eandemque omnibus numeris beatam^ in hoo 
et in filtero saeculo* Cap. XV^lIf 3« Hi in aeternum non 
peribuntf nuUo vnquam* tempore, neque in hac vita> 
neque in morte, neque post morte^, in omnem aeter- 
nitatem, accidet iis quicquam, quod infelices eos red<« 
dere, salutemque iis eripere, , aut perturbare possit. 
Sunt ,enim tod traditi ac .commii^i curae ac tutelaa 
Christi, Domiaiy cuius.poteiUia est tanta, amor tanlusy 
vt eius regimini eos eripere nihil omnino, neque vita^ 
neque mors, neque angeli^ neque. princ^s» nequa 
pcaesentia, neqvefuturay iieque codum, nequeterra^ 
neque vUa alia res, vnquam poisit. Igitttr promisit 
Dominus iis^ qui ipsum tanquam salutis humanae prin'* 
' cipem fide suscipiunty animumquc ac vitam tolam «d* 



59^ ro. X, 59. 5te; 

fidrmam ipsiitt dhciphme atque exempli coinpoiiun^ 
curam pro ebram saliite plaue aingularem , eandemqu^ 
certissimam, perpetuettn^ in aeternom dutaturam ^ at«» 
que adeo felicitatem omniitiodaih et pei^ettlam. 

Caius promisMOhi^ conftrmandae causa subiecit 
haec : Fater meUBi qm eas rhihi tradidiif eat longe po^ 
fentieeimu9t eiusque poteetaii nidla vnquam vie eae eri^, 
perepoterii; ^o et Pater eumus vnunu Primum di-> 
cit: Pater eas mihi tradidit; netxipe vt eas redimerem, 
seruat-em e pernicie^ ad salutem adducerem; plane vt 
Cap. Xyily '2. vbikis verbis vsus est: tu ei potestatem 
dedifiti in Iiominee omnesy ijum vitae aeternae pcu^tici^ 
pe9 redderet Igitur bpus Christi salutare est opus Pa** 
tfis^ quod soscepit et peragit volente et mandante Pa« 
Ire. peiade addit: Pater rhdior est ommbuSf id est^- 
longe potentissimus est» Et quid inde? Sdlicet ttuUa 
vis ^ pcftentia mundana Patris imperio subtrahere po- 
t^t quicquam. Voluit igitnv Dominus dicere: oues 
meas meae poteistati et curae nulia vis eripore potest 
nbn magis y -quam potentiae et curae Patris , qui est po-> 
ttetissimps.- Ad extremum vsus est verbis his, notatu* 
longe dignissirais: tpi neit nvnjg & Mr/M<y. Haec per- 
tnuiti interpreies explicarunt olim explicantque cnm 
teascime nunc de consensu volqntatis et consiliommy 
hbc-senisu: ego et Pater conseqtimus inuicem, habemus 
vnam eandemque voluntatem, vnum idemque ooqsi-» 
tium. 'Ao saue vsus loquendi permittit hanc interpre*- 
tation^m; namfoniiula: iV ^ha^, in vniuersum expii« 
mft eoniunctionem plurium. Sed haec coniunctio po* 
testessemultiplicis generis. Quare in vnoquoque loca 
diUgenter videndum est, quatenas quidam dicantur 
coniuncti esse; id vero iudicandum ex oi:«tione con?- 
texla. I^aec autem illam interpretationem ia hoc loco 
nullo mpdo padtur* Etenim sevmo hie non est de oon«9 
sensu Toluntatis et consiiii^ sed operi^ et potestatis.- Nam 
pidmum Dominus dixit ,de se: meis egb li^*gior vitam 



lo. xi 394 5o. 5^7 

juBtcMam, iiecqui<aq[tiid jtoteat 06»pateslati meiie subtra^ 
here. Mdx idem praedicauit dePatre: P^Mris potaiUti 
nihil quicquam eospotest eriperei Ei^o idfem »bi tii* 
buit Doipiiiuay quod Patrt, et quidem non vcduntatem 
eandem, sed opua idem,^ noauiiatimqne opu» poten-. 
tiae, adeoque potenliam eandem. Deind^ indicaiiifc «au-^ 
^in, quai^e Patris potestati elipi nihil poasetj ««aliort 
quoniam esset potentiisimus, neque vlla m totiud 
mundi ianta^ quae posset ei rcsiBtere^ igiim* rtnxtm 
sermo est de poieiitia, eaque snmma.; Denique Jadifcr* 
dit etiam argomentum, quare ipsi non magi^ aliquid 
eripi possetj qnain Patri^ nimirum hoc: ego et pater 
pnum nunua. Et in quonam? Sfcilioet in opere poten^ 
tiae , quo suos tuetttr, nec aibi eidpi patitur* Qualis 
est Pater , talis est FSiusi Qualo opus est Patris , idem 
estFiliL l^tPater est potcntissimus, ita etFilina. Yt 
Patri nihil potesl reeistire^ ita nfec Filio- Quod Pal« 
habet Filiiis habet«. Qnod effioere potest Pater, effidt 
<luoque Filius. Pater est in Filio et Filius in Paire,. rt 
dixit tfers. 38^ Inde vero coUigere quoque posaumus^ 
vbie&tvna eademqueVis et potentia diuina, ibi etiam 
est vna eademque natura diiUDa. Haec igitur seticBi 
orationis interpretationem eam postnlat atque adeo eafe* 
igit, quam diximus. Plane egregie hunc locum inter- 
pretalus est bvthymivs «ioabenvs. Verba 
•iussunthaec: iv xatm z^ Hrafii^, f/yov», tmfrodwmn 
jtot. Ei ii iV wmc r»;V ivvuikw, iV iifu *ul ««r« tn^ ^<o- ^ 
' »17«» wl ovalmr Mi ipviUP. Aii fA^ o^ rbS «mw* fyoJ m2 
mawfip , TiyV dvaSa l*iWs ?&• ngoowsw, rS «sa^OfW »»•. 
Aroirr«wtf>» ■ .*«a « Toif • & «V*> ^ ^orafe Tife ^mnrQCd 
»0 wrtfiw d5f (nialag ual q>vamg ml dvpaftiiitg. Vnwik 'p^ 
Untia^ siue eiualem potentiae* Qttodri pnum poim-* 
tiur pnum sahe eteliuiniiate ^i eeeentid et mUura.^ 'fli-» 
eem itaquet ego et patert k^ficamk duaUMem pec^ 
eonarum^ diuersitatemJtypo^aMeon; aubiiciene auUmz 
mum sumue^i diuuti^diie vmtatemf identitatemMiWrr 



^ ' lo. X, :29>— 52, 

tiaei naturae et patentia&. Accedit, ludaeos^ ^esum 
audiekites, mentem eius pari modo mtellexisse et exl 
plieaBsei -. Etenim vers. 33. dicuDjtur in blasphemiam 
vertisse Domino,. quod ausus fnisset dicere) se et Pa<- 
trem esse ynum^ atque ita ae feckset parem Deo. Quodsi 
Domibus locutus esset de consensu Toluntatis inte^ se 
ct Patrem, atque faoC' talf seusu ludaei verba eius intel- 
lexissent» qtoomodo tandem ipsi critnte Masphemiae 
itttentarepotuissent? Ck>nsendre cum Deo ratione vo- 
iuftaUs, sic, vt idem velint, idem nolint, omnes 
omnino homines et possunt et debent, multoque magis 
legatus diuinuff. Sed quoniam dixit, intqr se et Patrem 
esse consortium potestatis absolutiMimikmi, seque adeo 
parem esse Patri, id vero offendebat Indaeorum ani- 
mos, propter hanc cansam Majpheme eum locutpm 
esse eensebant, atque ita digpuhi poenalapidationis. 
Sed qua ratione ludaei intellexeraiA interpretatique 
aunt verba Domini , eRdem> et nos oportet ea inteHigerd 
etinterpretarL 

Etenim his verbis adeo irritati ^ sunt ludaeorum 
. ftnimi, vt rursus, quemadmodum feoerant olim, Cap. 
Vllt^ ^9« lapides toUereKtad eum obruendu^n. Eoi^ 
tamen cdnucere in ipsmn, ausus est nemo. Quem il«> 
ioiwin furorem placidis verbis corrigere tentanit Domi- 
ims, dicens: ego pero exhibui vobie ex voliinUUe Patri^ 
mei beneficia n^dta et illuatrissima; quodnam tandeni 
eorum:menet vos , %>t lixpidilma me petere tentetis? £t« 
•Dimto* kt^itns, voluAtatem exprimit, noneffectum; 
qna ratione loqui aohti sunt graeoi quoque scriptoi«s; 
vt docuit HARKXAV0V8 od Lysittm pi 534. edit^ 
Reish, In' memoriam> reacicauit Dominus ludaeis muUa 
et*magnapraeclare'fkcta, per triennittm. £nie inter eda 
edita , beneficia ihnumerabilik et longe salnberrima^ ex 
Patris sui volnntato %>ma (^hibita : noJdii wui^ i^ tiaia 
vfui^^in vov TrorfoV-^Pv* docuerat rerlim diuinarum igna-^ 
Tftei eirantes ia roolaiki viam d^d«Bemt> peccatopea 



rocanerat ad poeDitenliaiii , consolAtu^ erat afflktosf^ 
^urdente^ «atDrauit, manco^ reatitudt^. lepiroso^ Biundla-i 
vit, a9groto$ «anauit^ daemouiact)» liberauit^p^ratyli-v 
coa «rexit, febi^es depulit, ixuxiux» in vitam i^euocauit^ 
omne jpaorborum.ac malorum ^enus profUgauity totam 
potestatem suam ,ac y^m .iouandi^ miaeris impendit» 
Haec crant nul^^if^u, opera salutaria^ beneficia egre-r 
gia; haec demomtrauit » id est^ exlnbuit iudaeiiy in 
Tovnarfog, nomine et auctoritate Patria , ita rolente .^t 
decernente Patre, pro immenso ip^ua in JioiiAines 
amore; erant igitur beneficia exhibita a Patre et -ppQ 
heneuolentia Patris. lam, incpiit, inter tot ac tatlta 
opera num e&t ydt ynum, quod dignuin vos cen^r0 
possitid lapidatione? ..^ 

Tum illi: propter praeclai^e-facta, inqukmi». t0 
sasis petimuM mdlo modof sedpropter impium i/iDeum^ 
serTnonemt quoniamf homo cum sie, te Dewn vendi* 
ta8n Verisaime igitur et intellexerunt ^ et interpr^tatl 
8unt verbaDomini, cum Deum appeliaret Pativm aequo 
adieo Filium Dei, pera* 29. diceretque: e^o et Pateri 
vnum aumus; v^rs^ 3o* probe perspicientes, eum sibi 
tribuere absolutissimum potestatis, atque adeo. etiant 
naturaediuinae consortiumy sequa pai*em facere Deof 
ptfrssime autem inde argumentabantur, impie locutuni' 
esse Domiuum adudrsiis Deum, merum hominem illunai 
arbitrati, dignum, qui lapidibus obruatur; quae.poina 
lege destinata erat impie loquentibus. Lev. XXIFy i4j 

Quod crimen blasphemiae, ipsi intentatum, vt 9 
se depellere1|Dominusy intimam suam cum Patro con-^ 
iunctionem ratione potentiae et naturae vberius quiden 
neque demonstrauit, neque hominibus, praeeonceptl^ 
op^ionibus obcupatis^ remmque diuinarum omniuite^ 
ignaiis, demonstrarepotuit; nec magis explicare^vo^' 
liiit, quare Deum appellauerit Patrem, se autem Filium- 
Dei, ne magjj irritaret animos eorum concitato«r| vt 
tamen digmtalala sjiam vindicaret, vsus est «xeiii(do« 



fioa lo, X, 54—56; 

eac libris Inda^um sacria petho , qno osteujderet, se 
iufe appeUari posse Dei FiliniUy etsi ob alias et propriaa 
causas , certe propter hane ^ quoniam sit a Deo iu hanc 
terram missus. < .ftespbndit enim in hunc modtun: 
nwne in fcstris libris s€U-ris extai Jtoc: ego vos appel'- 
iaiU deos. Enimuero si deos appellauiti quibus man'^ 
datadederat, Scripturae autem constare debet suave- 
ritas, quitandemmey quem Pater mittendum desti- 
hauit in has terrai^ impie looutum esse potestis con^ 
tendere^ quod Dei Filium me appi^llauerirh ? Prouoca* 
vit nimirum Dominus ad locum Psahni LXXXII, 6* 
coll. V. !• vbi iudices et roagistralus <fu appellati esa^ 
leguutur, et filii Dei altissimi, et quidem propterea, 
quoniam ipsis mandata dederat, quae nomii^atim com* 
inemorantur uers. 5. et 4« in loco Psalmi, nimirum» 
cansam agere tenuiilm' et pi^illoram , pauperes absol-» 
vere,>liberajre tenues eosque ab inqpionun iniuriis de- 
fende(re, in vniuersuviy iustum mdicinm exercere, ius 
dicereinter homiuesy eos i^egere^ tueri, salutique eo«- 
iiim omni modo prolspiceliv; hoc eniQi sibi volunt verba 
Domini: n^V ovg o kifos ti>v Siov iyissro. Neque tamen 
frnstra Deum tribuisse magistratibns' uominis sui digni*»" 
tatem^ docet inde^ Sts ov dvpvtmi Xi;&^a$ t/ yfsuf^ ^ Scri* 
pturanon potest^oluiy non tolli, nonirritareddi, non 
auctoritate suapriuari, njhil tradi in ea, quod sit fal- 
anm , aut falsum pronunciari , quod in ea ti-aditum ex-> 
tet; verissimum igitur est, magistratua deos appeUari^ 
€t dici posse, ium laesa vnius Dei maiestate, Deus ipse 
hoc dedarauit* Quod siitaest, naanef inquitDomi- 
11US9 multo maiori iure appellare possum mevFiiium' 
Dei, qui sum priucipibus et magistratibus longe maiory. 
quippe quem Pater sanctificauity ^elegitsibi ministrumi^ 
destinauit inde a lAundo condito mitteildmn in has ter*- 
ras, perficiendoque operi saluberrimo oonsecrauit? 
<Con£. ler. /, 5. Gal. I, i5. et lo. XFIIy 17. sqq.) Quod 
iUis aonipetit^ competit. et voMm Quod mihi vindico^ 



lO. 



X, 5i— 38, 4oi 



ymdleAt Scrjpfora ipsa etiam aliU* Male igitar agitifl^ 
^uod mihi inteiidere audeds crimen Uasphemiae. Sed 
iiaec disputauit Dominus dool ea mente, eoque consilioy 
quemadmodum ex hoc ioco colligi posse nonnuUi puta- 
runtperperam, tanquara voluisset docere, se uon alio 
sensu esse, dicique velie Deum et Filium Dei, quam 
quo in Y. T. appellati fuisse reperiuntm* uiagistratus^ 
nimirum propter muneris ralio^nem; multo miuus lan- 
qua^, amolitus esset a se opinionem y se esse Deain et 
' Filium Dei, eodem aensu, quo Pate^; imllo modo; 
quomodo . enim ? cum in proxime antecedentibus pro- 
fessus esset di>:erte , se tueri coetum suum , vt tueatur 
Pater, se adeo idem efficere posse , quod effici&tPater, 
ae vn\im esse cum Patre, ratione operis potentiae, se- 
^ue adeo Patri esse parem ^ sed vsus est Dominus argu- 
«mentatione ab exemplo, quam in&tantiam appeilare so* 
lent Philosophi, disputauitque ex concessis : magisti*atU3 
jdicunturdii et filii Dei^ sine iniuiia in Deum, immo 
•vero Deus ipse eos ita appeliauit , quoniam iis singula- 
ria mandata dedit; nonne pari modo panque iure ego 
ita appeilari possem, quem Deus ablegauit in hunc 
xnundum, cuique dedit mandata, humano generi longe 
«aluberrima? Id quod sequentia quoque perspicue 
docent. 

Neque enim ex verbis tantum iudicari voluitDomi- 
Aus , sed ex factis. Subiecit nimirum vers. S^. et 38» 
haec : nisi opera fecissem eadem » quae Pater facit, 
poseetis denegare fidem meis uerbis; eiusmodi pero cwn 
fecerim , iis soltem , nisi perhis meis credere wlueri* 
tiSf fidem habere dsberetist atque ita inteHigeretis^ , 
planeque vohis persuaderetis , Patrem in me esse , m« 
in Palre. Quibus verbis manifeste deckrauit Dominus^ 
se esse Filium Dei non eo sensu, quo magistratus Iu« 
daeorum appellati fuerinty sed longe excellentiori, non 
ob muneris, sed naturaerationem, quoniam eadem fa- 
ciatt qoae^Pater* Uaee eoiia suQt td iiffa tgS tmt^ 

Cq 



402 « lo» %j 57. 58« 

^v, nimiru^i: bjpera, cuitismodi faCit Pater« Dixei^t 
nempe in proxime antecedentibus , se et Patrem vnum 
ease^ quibus verbis, vt series orationis euideiiter docet, 
cotisortium vnius eiusdemque potentiae exprimere vo* 
luit. lam ex his vei*bis satis perspicue iutelligebant quif- 
dem ludaei, Dominum sibi vindicasse et tribuisse, quae 
atint Dei, seqne.adeo pai*em fecisse Deo, siue, quod 
idem est, se appellasse Deum ; sed Iiaec verba Domini, 
cum fidem iis habere debuissent^- in sensum deteriorem 
detorquent et crimen impietatis ei impingunt. lam Do-^ 
Uiinus, facile^ ait, id vobis condonauerim, cum liis 
meis verbis fidem denegetis, nisi oculis vestris videre^ 
tis, ine yere facere opera eadem, quae Pater fncit; ej: 
bis saltem vobis persuadere et possetis et debei^etis, in.*-- 
timam intercedere inter me «t Patrem potentiae eius<- 
dem coniunctionemy meque vmssime et iure meo 
Deum appellasse Patrem meum, me vero Dei Filium. 
{ilam verba Domini : Pater est in me et ego in Patre, 
exprimunt quidem in vniuersum coniunctionem inti^ 
mam, denotantque: mmus coniunctissimi; sed qtfalis 
coniunctio sit intelligenda, et quonam sensu Dominus 
dixerit, Pati^m sibi et Pati^ se ease ooniunctissimumy 
«X serie orationis est demonstrandum. Enimuero Do'» 
minus in proxime antecedentibus dixerat: facio opera 
Patris. Eigo intelligenda est cooiunctio vnius eiusdem- 
que ipf^fiag, et Pater erat in Filio, Filius in Patr«v 
quatenus Filius eadem habebat, quae Pater, et-eadem, 
quae Pater, iacere poterat et faciebat; plane! vt supra 
-Cap. V^ 17. ioctttus erat: %4Pater jneua operatur^ ita 
ego operor. G>nf. pers, 5o. M Cap. XIf^9 lo. ii* 

xr//, 21. 

Atque hano fizisse mentem DDmini in his verbis^ 
bene percipiebant ludaei, inteUigeliantque verissime» 
ipsum locutnm ease de consortio vnius eiusdemque po* 
testatis cum Deo, seqtie adeo Deo fecisse parem, vt di« 
Xttnnt pers. 93. Sed tuilum abfuit; vt Veirbis et &otis 



\ ip. X, 59— 4;». io5 

Dommi fidem haWent, vt potius putarent, hanc t&%^ 
repetitam blasphemiam in Deum, ac propterea eo ma- 
gis ira incensi, conarentur mamis ei iniicerey perfe- 
cturi, qliodmotlo {yera* 5u) tentauerant* Sed elapsua' 
ex mcuiihm eorum 9 traiecto lordanCf rediitin eum lo^ 
cum^ vbi loannes.primvmhaptizarecoeperatj (Betlia- 
bara dictum , Cap. I, 28. postea loannes secessit in lo- 
cum obscuriorem, cui nomen erat Aenon, vt est Cap. 
IIIj 25.) ibique commoratua est aiiquamdiu » nimirum 
per qualuor fere menses> vsque ad pascha eius vl- 
timum. 

Huc quoque multi confluxerunt ad eum e locis fini- 
timisy excitati fama Domini, eiusque sermonibus au- 
ditisi conspectisque miraculis. Nouerapt autem loan- 
nem Baptistam ^ maximique fadebant etiamuum. Be- 
cordabantnr^ eum, etsimiracula nuUa edidisset, tamen 
sibi conciliasse apud multitudinem aurtoritatem tantam, 
vt adeo pro Messia haberetury lesum vicissim tot ac 
tantis miraculis declarasse potentiam, humanis viribus 
maiorem. loannes, inquiunt, miraculum patrauit 
. mdlum» et tamen fidem ei habuimus; huic igitm* multo 
magis fides habenda est, qui tot prodigiis admirandis 
fidem conciliat suis efiads. In memoriam sibi reuoca- 
bant, quam magnifice testatus fuerit loannes de lesu; 
cuius testimonioy exisumabant, etsi antehac parum cre- 
ditum fuissety tamen nunc rem ipsam declarare, vms*^ ' 
simafuisset quae de eo dixiasetf cum plura pra&stft> 
quam de iUo esset poUicitus. Midti igitur eo in loco^ 
commoti hoc loannis de lesu testimonio iUustrissirao, 
eoque, vt euentus docebat euidenter, verissimo, et 
sermonibus Domini, .dioinae sapientiae plenis, factis 
denique, diuinam virtutem testantibusy Jidem ei ha^ 
bueruntf amplectebanttirque tanquam Messiam pro- 
missum. ItaqiK- ibi transegit menses. quatuor, eosquo 
Titae«aae vltimos^ docendo et mu-acuEs patrandi^* 



m 



G A P V T XL 

Aggreditttr nunc D. loannes, expbnei-e tes Domilii 
iiostri vltimas. Etenim quae liarrauit in Gapile anteee- 
dente inde a versiculo vicesimb ^ecundo, ea acta snnt 
quatuor ftre itt^nses ante pasbha Christi vltimutn ; qUaQ 
Verd in boc Capite tlradidit, dcciderunt paudos dies ante 
hoc pascha, adeoque ante raorteni Domini. Fuit nimi- 
l'um resUsbitatio Lazari e morte opus iUud Christi 
^raeter modum magniun et inter omnia, quae hucus* 
^ue feterat, h£iud dubie summum et pitie c&eteris adw 
mirandum, atqu&y iudlcante Domino ipso , i^ers. 4. i5« 
4o. et 4£. ad inteliig^ndam maie^tatem eius longe iUa- 
. strissimum, et propt^r hanc causam a toanhe data opera 
et consilio ipsius cohuetuenter literis consigtiatuln. Ac 
8l^i^o^A quidetn, auctore baylio, in Lex. hist. 
ctit. i>oceSpinoza n. R. confessus^est, si sibi, non ad 
optdioiiem solum, sed ad veritatem, planb pei*suaderi 
podsety La^arum e ihorte in vitam fuisse reuoc^tum, 
ae tottmt systema suum esse destructurum, doctrinam- 
que christianam atnplexurum. Tantam viiti ipsi aduer-* 
sarii infensissimi huic miraculo id^sse arbitrati sunt! 
Quite tamen contra illud protulerunt quidam, nomina«> 
tim 'WOOL8TONVS et idgenus alii, dudum refutata 
^untft LARDNfiRo, stAckhvsio aliisque, in li- 
bris satis uoti^. Recentisdimorum qnorundam interpre- 
tum dubitationes , i&on nouas, sed maximam pailem 
ab illis petitaa, et qUae viri docti disputauerint contra, 
*si qilis cognosoere voluerit , adire potest kvinoelii 
' Commentarium in l^ihros iV. 71 ad hunc locunt. Nos 
quidem putaremus , hanc narrationem sua se simplici- 
tate let pulchritudine ita commendare animo legentis cu"- 
iuauis^ vt^ siue spectes rem ipsam^ siue modum, quo 



ip. xr, i*-?$. 4oS 

actii est, siqe deniqnfi euentum^ de ^ins Tentate a viro 
erudito et pio et sacrarum literarum ami^ite dubitari 
rix.vllo modo poasit. 

Scilicet Dominu^ dum co|nmoratur in regjonibus, 
trans lordanem sitis, iii quas, vt est ad finem Gapiti^ 
antepedentis , se recepei[*at ant^ mep^es. fere quatUQr, 
accidity pt morho decumberet Lazarua tpddam in oppi'^ 
di4o Bethania, vico patrio shrorum eiua^ Mariae et 
Marthaei Mari^e nimiiiim eiusdem^ q^ui^ pau^o post 
vnxit Domiriun^ in conuiuip acoumbentem vnguer^tq 
pretiosps eiusque pedes capUlis detersit$ huius igitur ' 
frater Lqkarus aegrQt(d>at. Pe hac vnctione sermp. de^ 
mun^ est Capite scquepte; quare loannes locutus est peir 
prolepsin, quam dici^nt Grrammat|ci , et verbi^m aAe/* 
^aaa, vnxit, de tempore futurp est intelli^enduxq* 
Qxiando aiitem $ethania dipitur ^ sfcJ/ifj fAuglag %al fiiQT. 
^ag, non intellig^ndus est vicus, quem pps^debant, quji 
ipsis erat proprius , vt volunt nonnulli, sed in quo ha^ 
bitabant. Nam vnaqus^eque yrbs, vi^usquisqu^ 9igl^i"f 
in quQ aliquis natus est, aut habitat, dicitiy: iUius vrb% 
aut ager, Nec quenquam ofFendere dqb^t interiect^ 
praepositio «x. Ita enim supra qupque locutus erat lo- 
annes , Cop. /^ ^5. ino pfi^Qcudu in riig nqXmg '^pdQtov^ 
Caeterum quae de Lazaro tradita repcriuntur'apud 
£1>|PIIANIVM et alios , eum nempe postea Yixisse tri- 
ginta amplius annos, et Episcopum fuisse in insula Cjt 
pro, aut, vt alii vplunt, £pisco|ium MassUeensem, ea^ 
plane sunt incerta. . 

Igitur Lazarus cum graui morbo periclitaretur , so^ 
rorea illius ad lesum mittunt^ qui nunciet haec,: Do^ 
mine^ is^ quem amast aegrotat, Nihii amplius ad-» 
dunt, nihil precantur; satis esse putant, nunciassp 
amanti morbum amici, non dubitantes, quin pro miiiv 
fica sua in omnes humanitate, et pro familiaritate sin-^ 
gulari, quae cum eo ipsis intercedebat , paratus sit, sucr 
currere amico periclitanti quauis ratione. 



4o6 lo. xr, 4* 5t 

Quo audito , respondet Tesus ntfticio"', iubetque ro- 
nunciarl sororibtis , niorbum hunc non esse mortiferunip 
sed permissum diuinitus, vt per eius occasionem gloria 
Dei illmtretun et Filius Dei glorificetu9\ Hanc igitur 
tesponsionem dedit Dominus liaud dubienuncip, vt 

notaruntCHRYSOSTOMVS etTHEOPHYLACTVS, 

guam referret sofpribu3 in earum solatium. Morbum 
autem dixit non esse xrpoV ^(kt'aro'1', periculosum ^ fala-r 
lem, capitalemy inortem certo aSerentem. lam mor« 
busLazari cum vere talis fuerit, qui mortem ipsi affer-» 
ret,'Dominum, patet » loctitum esse subobscurius, vt 
iacere in eiusmodi causis solebat, atque intellexisset 
mortem talem, qualis vulgo solet esse, quam nuUa vi« 
humana impedire, neque ex ea liberare potest, simul*» 
que spejfn facere voluisse, fore, vt, etsi eam obiret, 
Ktamen suscitetur in vitam, adeoque mors eius pro nuUa 
habenda sit, Dixit pprro, morbum istum non accidisso 
casu, sed dirigente pecuUari prouidentia diuina, hoo 
quidemfine, vt per euni illustretur gloria et maiesta« 
Pati'is aeque ac Filii. Et gloria Patris quidem illustra-» 
hntur, dum hunc morbum permisit, sed pro sua sa- 
pientia ac benignitate in salutem Lazari et multoioini 
aliorum vertitj Filii autem, dum sua vi atque pmnipo- 
. teritia Lazainjm e morte in vitam reuocauit, Vnde et 
illud palet, Dominum iam tum certo cognitum habuisse^ 
Lazarnm ipsius beneficio vitae restitutum iri« Denique 
se appellauit Filium Dei , coniunxitque gloriam Patria 
et gloriam suam* Ybi glorificatur Filius, glopfic^tut 
quoque Pater. 

lesus auteTJi insigni fauore complectehatur Marm 
iJiam eiusque sororem et Lazarunu Hoc non sine causa 
subiecit loannes, sed vt intelligeretur, piiraum, singu- 
"lari prouidentia diuina factum esse^ vt etiam is, quem 
maximopere diligeret Dominus, in morbum inciderel 
atqtie etiam in mortem, eumque amantes cjdamitatlbus 
afiOigereut^ur in ipsorum aliorumque iBaiutemj deinde 



Matittn et MMrtham noa temere pFonoeAiee ad «morem 
Domini erga Lazarum; denique sua ^onte Dominum 
promtiun iuiMe ac paratom ad auxiliilm ipei ferendum* 
Posteaquam igitmr ei remmdakm est de morbO' 
lAUBori^ remaneit per bidmfm eodem inlocof vbi ttsm 
erati non negUgens amid pericalum» sed exsj^ctana 
eopiomisargumentvm, edendilgdiraculi, quo didcipulo- 
rum imbediliam aniaDQ ad «pem fMenlque^erigantm*, et 
^om Patrid suaque ipmus maiMae ilinstretur emdeiw 
tius. Etemip vix defendl posse rideretur baeo tattKtaa^ 
Dominiy quay aBato&uneio de morbo amici periculoei^ 
nra statim proficiB^ebatm*, sed cmictabatur per bid^miy 
neque concijiari cum ipsius bumanitate, aexeeiftis exem--? 
plitf eognita et demoMtralay eiuaquepromtitudine, ly-^ 
^lii ferendi afflicUs diiCinibaa, nisi in premtu ess^t, eum 
hoc fecisse eonsuito et caum jsapientissimis, enxhquB 

. eerto praeuidisse et scivisse, quid esset enenturum* 

Poatea vero^ elapso biduo,- adinonmt diecipuloe hi9 
perhie; eamus in ludaeam, vbi nempe siia erat Betha^ 
nia non procul ab Hfeix>soIymis; Sed discipuli, audito^ 
nomine ludaeae, memores, quam atrox imeuni esset 
Pharisaeorum odium, qnoties lapides in eum sustulis^ 
sent, quoties c^nbti fuissent, manus ei iniicere, mirm*} 
satisnon possuut, Dpminum redire r^e ad homines^ 
ipsi infensos , ingratos, eiusque beniuolentia plane in-» 
dignos , metnnnl quoque non tantum Doitdno , yeram 
etiam sibimet ipsisy vt pers. 16, elare docet. Dehoir-* 
tantur itaque Dotninum a repetecKla iudaea his verbist 
magister, nuperrime atksieunt f^daei, fe lapidaref et 
rursus eo projiciaci sustines , teque obiic^re periculo 

mafi^ifesto? 

HaM discipuloram formidinem Dominus mitigare 
TOluH vers. 9. et 10. hoc aenigmate: nonne dies hahet 
%oras duodecimf Interdiu qui iterfaeitj non impingit'^ 
-^da soHs iuee fruitur; noctu autem iter faciensy im'* 
pinget, qma^lis hice caret^ Ac quare dlxerit Domi- 



4ii9 lo. XI, i5 — iS^ 

tantiim soporem ^auem, quam syncopen appellare so^ 
teitt aitis medicae periti. Sed meUus eat , ' opiniones 
eitismodiy siuepotiiuiigmenta manifesta sileutio prae-; 
teriisae, quam ccmimemorasse. Dominus loquitur dare 
et patvpicue, «me ofttni ambfguitale, et, quod antea 
liixerat jMibobsotmua^ quodque discipnli re^ non intei- 
ligelNilit, explicat jolUw diaertu vei4>i0r3 La^aruM mat-' 
iuM*£0i^ LofnHmr Qum certUttdine, mg, vt profeoto: 
dolutwi 4i0n |>oMit, ipsi plane persiuuHm fttiaae d# 
Bioi^Laaari.. Vhde yero ei haec tam oecta cognitit^ 
irei, alio in; loeo geatae 3 Alium. aiwcium 'ei jnisaum esa^ 
A Mai^ia et MajrlhaV ▼t imper dilil aliqnia , profqcto eat 
figmqiitumr mermn ) eteliiiBa de nolio nMcio eiitat ia 
tatohoelovo Teati^um neleviaaimum qilidfm; imm<^ 
irero camia ^ooeal;, aatie babiiiMe Mariam et NEarthami 
leamn lioase pericitlum amiti. Q«ft«e feteri omnino 
oportet, per omniscientiam suam Bamisum oognitam 
l^abui^^e mortem Lazari. Sane hic quidem n6n dice^ 
bat, se Bethaniam proficisci eo consiUp, vt e morte ia 
vitamsuscitet Lastarum; hoc di&erat iam antea, vers. 
11. maluitque praestare, quam promittere; sed indi* 
cabatsimile quid, nimirum se laetari, quod illic noa 
adfuerit, dum Lazarus aegrotaret ac nioreretur, idque 
discipnlorum causa, vt fiduqia eoi-um imbecillis adhuc 
confirmetur euidentiori miraculo. Etenim si ipso prae-^ 
aente conualuisset aegrotus, dici potuisset, factum id 
esse casu qnodam; ant si ipsum excitasset, recens de-^ 
functum, cahimniari poterat aliquis, soporem fuisse, 
non inortem, Nuhc vero cum lam mortnns esset, et 
q.uidem iam ante dies aKquot, vt deccrtitudin^ wiortia 
dubitati posset nullo modo, miracuktm erat eo iHui- 
strius, et ad fitmandam fidem discrpuiortito efficacins. 
-tJo eiiira sigiiificatu vsurpatuiA est hoc loco verlmm w»- 
OTivw , nixniTvcm ie confirmatione iiAe(, qno et aliaa 
reperitur, veluti Ccqr.IIj n. et verba itmgenda sunt 
Iioc modo: mt ][&l(iaf 'Srp 9vx ^fj9 htlp^ 9i i;^^, ?r« 



10* XI 9 i6. 17. 4ii 

itimvatjti, Atque ita excitaidt dkclptiloa, vt iptfnm 
CDmitarentur in hoc itinere. 

Diflcipuli solliciti quidem et moesti propter metum 
ludaeorum et periculum praesentissimum^ neque tamen 
audent detrectare Domini iussum; immo.vero eorum 
aUquis, Thomas nimirujny cognomine DidymiiSy eon-^ 
discipulos ita alloquitur f agite, comitemur ipmm^ et^ 
iamsi cum illo nobia ait mpriendump E)tenim nomen 
Aldv(iOQ addidit toannes, non vt explicaret nomen B^^ 
lAag^ sed yt indicaret, eundem Thomam appellari quo-^ 
que solitum f uisse Didymum j quod docent verba ; ^«« 
fofimfogf quae sen^per exprimunt cognomen, velutif 
QlfAWfj 6 ke^ofifpog nixQog, Conf.^^Cop. XX, 24. Deinde 
pron^meo : uvtov reC^rendum non est ad Lazarum , sed 
ad Cnristum, Dominum. Etenim formula: iTio&vriaviH¥ 
fitva r^og, innuit societatem mortis, quae ratione La- 
T^ari locum non habebat , cum iam exspirasset , et qui-* 
' dem morte placida, - Thomas aulem intelligeret mofteni 
violentam. Nam eripi sibi nullo modo piitiebaiuPy Do-f 
mimim se auosque adducere ia oianiiestum vitae peri-* 
cuhuB, dum prpfici«ceretiii> in ludaeam; neque ta^en 
aequum existimabat, eum deserere in periculis, iivimo 
yero significabat aHimum promtum , vna cum Christo 
senon modo periculis obiiciendi, sed adeo etiam mortl. 
Idem animus erat discipulorum reliquorum* Igitur vns^ 
com lesu profecti sunt iu ludaeanif 

Jam vbi venisset Tesus ciim cMsdptilis, repetit La- 
SMrum iam quartum diem in sepulchi^o agentem* Ve- 
nisse didtur Dominus, nimirum ^ig fiv^aifluv, quod ad- 
ditum extat in Codicabua qnibusdam» haud dubie ex in- 
terpretamento ; et venit quidem ad agrum Bethatiien- 
sem; neqile enim vicum tpsum iam ingressus era», vt 
«locet vers. Sot Dum igitnr appropinquat vicum» oom-^ 
-perit^ Lazainup quatiiduo iam sepultum esse. ' 

Eiat autem Bethania Bieros^tymae vieinOi distarte 



4v9 lo, :j^i, i8-^a2, i 

a& ea &fadus fer^ quindecirri» *) qnM eflSciqnt vnitu 
Iiorae spatium. Hiuc formido discipuloroin. Hinc verQ 
eliam , vt miraculum haberet plores spectatores et te- 
steSf ISam complures fudaei ex vrbe Hierosolymitana 
qonueperant Mai'ihcun et Maricun^ **) officii et honpria 
gialia, pt eas CQnsolarentur de ohitu fratris, 

lam MartJuif vhi rescisset, aduentare lesum^ et 
nhuiam proditj Maria interin^ in aedibus considente^ 
atque his verhis eum alloquitur^ o si adfuisseSt Do» 
min^9 m^rtuus non esset meus frater! Sed nunc quo^ 
que mihi persuasum est^ Deum dati^rum esse tuis pre^ 
cibusg quicquid cd) eo petieris. His vltimis verbis Mar- 
tham nonnulii putant testatam fpcisse spem suam , fieri 
ppsse» vtDominu^y si modo volu^rit, fratrem, etiam 
mortumn et sepultum, in vjtam reducat; sed obstara 
pmnino videtur vers^ 24. ex quo patet, Martham, etst 
DominUs confirmaret, fi-atrem in vitam rediturum , ta- 
mennjhil ampliusspemssei ^uam iresurrectionem^ dio 



*) Paulo rarioT est Tsut prtepotidonis c^n-o, Tbi pnefigitariUH 
minibus intenulionun; fomnLi ipsa autebn eit eUiptica, 
«ubintelligendumque Terbnm ylrtif^a^ Plene dicendum Iujm* 
wtx lic ino oraSimp Stwnivti y^ofUv^. Yid. i^TPXivsad 
bunc locum. 

**) M n^Q^ fiui^&ay nal fta^iav sunc Mardia et Maria ipsae. Et- 
enim sciiptores Gmeci elegandssimi nomini proprio iungont 
articulum pluralem cum praepositione i9t^i et af/npl , yrel pio 
nomine propno simpiiciter». Tel pro comitibus, sociis, farni* 
liaribus alicuiui. Sic r. c dicimt: ot ^rt^l 9rXar«tfyo> id est^ 
Plato; porro: ol aufl aQmorilijv ^ id est, Aristoteles; de* 
inde vero etiam: ol nngl kov natlowy vt est Aet. XI 11% i5- 
Paulus eiusque comites. Hoc loco priori modo est accipieUfi 
dnm. De boc idiocUmo Unguap gnuecae exquisitiori pxaeter 
interpretes, in primis aAPHELivic» WETSTsmvx» 
ifHE9S|y>|, L0E89ERVM, slios | vidcri potest O A A E « 
vzvs in Ifect, IJesivd, Cap, IX, etERNsrTX ad Xenophn 
Mem. Socr, /, i. i^ itemqne VALCKfinAAivs in SeUotis 



IQ. XI, 25—26. 4i5 

nouisdimo ftitttram. Significauit igitur spem hanc/ pti- 
miim, potuisse Duminum, si fratre viuente adfiiissety 
morbiim eius vel dicto depellcre^ atqne auertere ab iis 
tailtum dolortlh; deinde vero, eum etiamnunc posse 
sua pietate, cura ac beniuolentia facile pra^tare, quae 
ad ieniendum earum dolorem, omniHoque in solatium 
et commodum ^cere possint. 

Respondit leausi in vitam tecUbit timsfrat^r» Illa 
pero : eum » inquit » et ipaa scio » rediturum esse in i^z- 
tam in resurrectione communi die eXtremo. Tum le^ 
eus: ego, dit, resurrectio aum etvita^ quisquis credit 
in m^f qiumtumuis mortuus fuefit y piuet; et quisqiUs 
in m^ credens viuit, non denuo morietur in omnem ae^ 
ternitatenu Credisne, quae dixif His verbis Dominns, 
dum se auclorem resurrectionismortuorutn profitetur^ 
explicauit, quid sibi voluerit, dum diceret ad Martbam : 
tuus frater in vitam tedibit^ et dedarauit, se esse eum, 
qui aliquando suscitattirus sit mortuos onmes, seque 
adeo potestatem habere, Lazarum in vitam reuocandi, 
eumque se reuocaturum esse , atque ita spem excitauit 
in animo Marthae, eum, quixhaberet potestatem, ali- 
quaudo mortuos ad vnum otnnes in vitam reuocandi, 
posse' etiam multo magis fratrem ipsius e morte susci- 
tare. In vniuersum autem hoc efFatum Christi continet 
capita doctrinae longe grauissima et solatii plenissima. 
'Primum enim dixit: lym tifAi tj avatnuQiq. Haec habei*e 
«ensumhunc: e^o sum atlctor resurt^ectionis , dubitari 
potest a nemine. Sed qUatenus est resurrectionis au- 
ciovt Profecto non hactenus tantum, quatenus olim, 
dum in his terris viueret, ad vitam reuocauit mortuos, 
Tt ex teteris ecclesiae doctoribus placuit nonnullis; 
nam quae sequuntur, euidenter pertinent ad resurre<- 
ctionem in genere; sed propter causam duplicem, pri- 
mum, quateniis a Patre accepit potestatem, mortuos 
omnes in fine rerum humanarum suscitandi, atque adeo 
•liguaudo auacitatorem a^et^ vt ipse diserte docuit su- 



a& ea H^is fer^ quindecirrif *) qnM eflSciqnt vpitu 
Iiorae apatium. Hiuc formido discipulorum. Hinc vero 
eliam , vt miraculum haberet plures spectatoi^s et te* 
steSf ISam complurea fudaei ex vrbe Hierosolymitana 
^^onueperant Mai^iham et Mariamj **) officii et honpria 
ffratja, vt eas CQnsolarentur de ohitu fratria. 

lam MartJuif vbi rescissetf aduentare lesumt ei 
uhuiam proditj Maria interin^ in aedihu^ conaidente^ 
atque his yerhie eum cdloquitur: o si adfui^seSt Do^ 
min^i m^rtuus non esset meus froJter! Sed nunc quo^ 
que mihi persuasum est^ Deum daturum esse tuis pre^ 
^ibus f quicquid ab eo petieris. His vltimis verbis Mar- 
tham nonnulii putant testatam fpcisse spem suam , fieri 
pQSse» vtDdminu^, S} modo volu^rit, frati^em, etiam 
inortui^n et sepultum, in vitam reducat; sed obstara 
pmnino videtur i'67'S, 24. ex quo patet, Martham, etsi 
Dominus confirmareti fi*atrem in vitam rediturum, ta- 
mennjhil ampliussperasse, ^uain resurrectionem, dio 



*) Paiilo nrior est vsut prtepoftidonis dirot vbi pnefigicnr iia» 
mimbus intenudlonun; fonuula ipsa autexn eet elliptica, 
«ubinteUigfndvmque rerbum yh^o^at. Plene dicendum fuis<? 
•et i iie ano oraSiatp ivmtivra yivo/Uv^. Yid. itTPXivs ad 
hunc locum. 

**) jil iTf^l fia^&ar nal /Mtf/otv simt Mardia et Maria ipsae. Et- 
enim sciiptores Gmeci elegandssimi nomini proprio iungnnt 
articulum pluralem cnm praepositione ^f^l et afnipl , vel pio 
nomine propiio simj^cicer,, Tel pzo comitibns, sociis, fami* 
liaribus alicuim* Sic t. c dicunt: ol m^l nlaTwvat id est^ 
Plato; porro: ol awfl a^nnorikn^f id est, Aristoteles? de* 
inde vero edam: ot 9r«(pl •wov iravlov, vt est jiet. XIII9 i3* 
Paulus eiusque comites. Hoc loco prioii modo est accipien^ 
dnm. De iioc idiousmo Unguap graecae exquisitiori pxaeter 
inteq^retes, in primis raphklivic, wETs^smvif, 
i^HE^SfvBiy LOBS^siivM, alios | vidcri potest o A A E * 
vxvs in Ifect, IJesivd, Cap» IX, etERNBrTx ad Xenoph, 
Mem, Socr. /, i. i^ itemque VALCKEnAAiTS in SeU^tis 

:»0§hQiit in liim ^i4^ N- IT. Tom% /. p. 499. *?- 



ip. XI, 25—26. 4i5 

nouisaimo ftituram. Significault igitur spem hanc/ pti- 
citiia, potulsse Dominum, si fratre viuente adfuisset, 
morbum eius vel dicto depeUere^ atqne auertere ab iis 
taiitum dolor&lh; deinde vero, eum etiamnunc posse 
aua pietate, cUra acbeniuolentiafacile pra^tare, quae 
ad leniendum earum dolorem, omniuoque in solatium 
ei commodum ^cere possint. 

Reapondit lesust in tntam tedibit tuas frat^r* Itta 
pero: eum^ inquit^ etipsascio^ rediturum esse invi^ 
tam in resurrectione communi die eXtremo, Tum le^ 
sus: cgOf dit, resurrectio sum etvita^ gUisqui^ credit 
in me, quantumuis mortuus fuefit , piuet; et quisquis 
in m^ credens viuitt non denuo morietur in omnem ae^ 
termtatenu Credisne, quae dixif His verbis Dominus, 
dum se auclorem resurrectionismortuorubi profitetur^ 
explicauit, quid sibi voluerit, dum diceret ad Martbam : 
tuus &ater in vitam tedibit, et declarauit, se esat eum, 
qui aliquando suscitatUrus sit mortuos onmes, seque 
adeo potestatem habere, Lazarum in vitam reuocandi, 
eumquese reUocatumm esscj atque ita spem excitauit 
in animo Marthae, eum, qui Jiaberet potestatem, ali- 
quaudo mortuos ad vnum otnnes iii vitam reuocandi, 
posse' etiam multo magis fratrem ipsius e morte susci- 
tare. In vniuersum autem hoc efFatum Christi continet 
capita doctiinae longe grauissima et solatii plenissima. 
Primum enim dixit: fyti fifu »; avdtnaaig. Haec habei*e 
«ensumhunc: e^o sum aUctor resun*ectioniSf dubitari 
potest a nemine. Sed quatenus est resurrectionis au- 
ctor? Profecto non hactenus tantum, quatenus olim^ 
dum iu his terris viueret , ad vitam reuocauit mortuosy 
Tt eX teteris ecclesiae doctoribus placuit nonnullis; 
nam quae sequuntur, euidenter pertinent ad resurre- 
ctionem in genere ; sed propter causam duplicem, pri« 
mum, quatenus a Patre accepit potestatem, mortuos 
omnes in fine rerum humanarum suscitandi, atque adeo 
•liguando auscitatorem a^et^ vt ipse di&erte docuit su- 



^i4 ^ IP* ^iy ^S. 260 

]^ra; Cap* V^ 28. «9. deinde vero etiajn atque in jprimi^, 
quatenus resurrectionem promeiniit, suaque morte effe- 
cit, vtmortuorun corpora, propter peccatum ad mor- 
tem daxnnata, e morte reuocari in vitam possent; vt 
docuit Paulus Apostolu^ ex instituto. 1 Coi\ XVj 21. 
S2. Porro 9 ne mtraretnr aliquis , cum se diceret au- 
ctorem resurrectionis ^ propterea addidit : iym eifu 17 Cwj. 
Atque ^t hoc denotare: ego auctor pitae suntf itidem 
dubitationem habere non potest* Yerum Vocabulum 
£co^^ indicat non tantum facultatem, vim, potestatem- 
que, vitam tribuendi, vim viuificam et creati^icem, 
ijj9v9iap tijg iwijgi vt Cap» Vf 26» sed etiam vim pote* 
9tatemque, jpi3omerendi viLam. Ergo Dominus est au* 
ctor vitae, dupUci jnodo , pai*tim, quoniam eam etpo- 
iest tribuere et tribuet aliquando , partim quoniam eam 
promeruit. Tertio addit: 6 nuTriwop eig ifii, y^v ccTro- 
^4^17, C^iaitM* m quibus verbis ro CftP referendum est 
ad corpusy quoniam opponitur Ttji* ctTto^&aveTv, qnan'- 
tumuis mortuus fuerits ta?nen r^uudscet; quamuis re« 
ferri quoque posset ad atiimam^ atque iutelligi partim 
de vijta ipsa, partim vero etiam de eius beatitudine, sic: 
viuet) etiamsi moriatuf*^ vitam aget quoad animam» 
.etiam post mortem corporis, eamque beatam. Ergo 
.nouum beneficium in his promisitDominus, pertinens 
in primis ad pios, nempe vitam animae post mortem 
corporis, eandemque beatam. Nam vita animae etre- 
surrectio ad vitam.communis est omnibus, quemadmo* 
dum mors, poena peccati, omnibus est communis; sed 
-rita animae beata et resurrectio ad vitam beatam pro- 
priaestpiis; tribuit enim Dominus beneficia sua non 
nisi accipientibus. Quare eamproimsit hac lege: o m- 
.ezsvmp ug ifii* lam descripsit se in hoc loco tan^uam 
.auctorem resurrectionis et vitae beatae; ergo nmevoiP 
hoc loc;o denotat: eqm tanquam talem suscipere, atque 
ab eo resurrectionem et rit^m beatam e?cspectare. Est 
eaiqi ae^^uufu ei salut^i^e, vt ajp^oscat £uis^ue (^i|m 



lO. Xly 25 — 27. <tl5 

atictoreiii et d&torem tanti be^eficii, idque ab eb repe- 
tet, eique acceptuui referat. Talis igitur potletur vita^ 
etiamsiipdi sit morienclum. Ad eztremum subiecit Do^ 
xutnus haec : ml nSt^ 6 fiEuiy nal maTivciiy iig 4i*i , ov /<i/ 
ano^apfi ^ilg roV uiwa* quibus verbis pt^omisit cuique, 
qui in ip«o, tanquam resuiTectionis et vitae beatae au- 
ctore, fidem posuerit, et per hanc fidem vita potitu^ 
fuerit, huius vitae perennitatdhi in aeleruum. Tripleip 
igitur, idque praeter modum maguum et e:(ceUens be-> 
neficium acceptmn referendum est Domino nostrp, prf- 
mum resmTectio et vita, boc est, vt ne pereant oor- 
pora humana, nec maneant morti aetemae subiectai 
.quae erat pqenapeccati, vt potius e morte in vitam red~ 
ire et in aeternum viuere possint; alterum vita beata 
ratione ci*edentium; terdum deuique vita immortalis^ 
in omnem aetemitatem duratura. De remrrection^ 
mortuoium, beneficio Cliristi^ egimus in peculiaii Pro^- 
lusionef quae reperitur in Opuec. TheoL'p^ 467- ^ygf. 

Sed vt excitet fidem in animoMartbae et confirme^ 
^uaerity num vera habeat, quae dixisset, sibique per- 
auasum sit, ipsum esse talem« qualem modo se ^et 
professus. Atqueilla: vtiqiie^ Domine, aitf credo^ et 
mihi pereuasif te Meaaiam ewet eundemque Filium 
Dei^ venturum in haa terraa. Primum profitetur, se 
credere, lesum esse eum, quem semodo esset profes- 
au», auctorem resuiTectionis et vitae. Deiude subiecit 
etiam causam, quare ita crederet, scilicet, quoniaoi 
eum haberet proi Messis, eodemque Filio Dei. Verbum 
mniouwa accipi potest in praeterito : dudum credidi, 
vel in praesenti : credo. Dominum autejpi quando JC()c- 
miv profitetur, rectius de eo videtui* sensisse, quam 
ludaei, qui terrena omma.ia Messia oxspectabant; dum 
autem vlw tov ^fov appellat, cogitauit haud dubie ain<« 
pliua aUquid et maius, quam in nomine X^towS* adeo* 
que hajec dvo ixomina intellexit amsn #ub|imiori , eaque 
4iitittiit gw>ad «ignifiMiimfiQi % ^b^ ]^^o iwdem habuit } 



4i^ 10. XI, 27. 28« 

vtruinque non obscore patet inde« qnoniam affiriziat, ae 
vera Jflabere, quae dixis3et Dominus, atque adeo sibi 
persuasum esse, eum auctovem ease et datorem resur* 
rectloiiis et vitae futuvae, eiusdemqiie beatae et aeter- 
siae. Talem qui lesutto agnoscit , is profecto eum ha* 
bere nonpotest pro seruatore terreno^ nec pro mero 
homine , sed uorf potest non habere pro eo , qui animis 
salutem praestet, gaudeatque vi et potentia suEbma et 
plane diuina, cuique adeo conueniant attributa Dei ne- 
cessaria, hoc est, natni*ae diuinae vnice propria. Igitur 
nullum praesidium reperiunt opiniones, qui statuunt, 
atque ex hoc loco vel maxime demonstrare tentant, no^ 
mina XgiGTOv et viov tov 6tov ex vsu loquendi ludaeo^ 
rum fuisse aequipollentiay*atque hoc quidem non esse 
naturae nomen, sed muneris, eodemque sensu acci- 
piendum esae in reliquis Scripturae sacrae locis, nomi- 
natimque in effatis Domini quoque et Apostolorum, vbi 
. appeltatur vlog tov 9iov. Nam etiamsi concesseris, Mar- 
tham hoc nomen eo sensu vsurpasse, tamen inde argu- 
mentum illius opinionis peti nuUo modo potest, pro- 
pterea, quom'am hic locus non est dogmaticus, sed hi-* 
storicus, nec in eo ti*aditur caput aliquod doctrinae a 
vii:o*diuino, sed proponitiir iudicium Marth^e de lesu; 
plane vt lo. /, 5o. Matth. XF^I, 16. XXFIj 65. verum 
ex locis.eiusmodi. quae contineilt iudidum hominum 
singulorum de Domino nostro, notiones dogmaticas pe- 
tere non licet vllo modo. 

JSa dzctiSf edita magnifica hac de Domino profes^* 
sione, abitf ticcersitum Mariam, Bororem, eique in 
aurem dicit: magiater adest, te(j[ue accersi iussit. Ab- 
iit scilicet non sua sponte, sed iussu Domini, vt se^ 
quentia docent; rem enim breuiter nan*auit loannes^ 
omisitque res minutas quasdam, qnae per se facile pos- 
sunt intelligi; vt facere solitus est scriptor graecua et 
latiniis optimus quisque. Porro danculnm seuocauit 
aororem e turba circttmsedeiitiumi nunciauitqua ad<« 



IQ. XI, 29—55, . 417 

yeDtum Doiniiii, itidem ab eo iusaa, ne tnrbam colli-^ 
gere sibi yid^tun Denique magistrum appellauit: 
quo nomine ntur i^xnv dici «olebat a suis* 

Quae, ^,vt audit hoc^ properai ad ipaum absquk 
Thora 9 noxi temereease rata, quod aduenisset, et nou'- 
nihil bonae spei concipiena, cum sororem alacriorem 
yideret. Nondum enim lesua vicum intrauerai, eed 
mordbaiur adhuc eo in loco^ yhi,Martha ei facta erat 
ohuiam. Tudaei autem Hierosolymitani , qui eraiit 
apiui ipsam consolancU causat videntee^ Mariam cele-* 
riter ee proriperje» illam insecuti aunt, ewtpicantee^ 
eam itare ad aepulchrum^ vt ibi ploraret, animique 
moerorem lacrimis satiaret. 

Huc vbi venieset Maria, simul atque lesum con^ 
spicata est^ procidens ad eius pcdes, dixit lacrimabili 
yoce , quod dixerat soror : ahl tu si hic fidsses , Llo'^ 
mine, morti non succubuisset meus frater , nosqu^ ca« 
reremus luctu hoc miserabili. lesusy vt videt eam plo^ 
rantemf plorantesque ludaeos, illam coniitantes-^ et 
ipse valde commotus est animo ac pertarhatus. Hoc 
etiim dpnotant baud dubie verba paullo difficiliora , ni. 
miirum iftfiQtfiSa^ai et ta^aaHv. Atque iilud vsitatius 
quidem exprimit indignationem et iram , verum etiam 
quamcunque animi commotionem veh^mentiorem , vel- 
vti ex dolore et tristitia, ad consuetudinem verbi he- 
braici «ivi* Gen* XL\ 6« Prior signiiicatio huic loico 
90ne&tapta; neque,enim Causa fuit, cur indignaretur 
Don^inusy^ aut irasceretur ob lacrimas Mariae; immo 
verp ipse. vers. 35. kcfimasse dicitur. Quare altera 
tignificatio isti yerbo hoc loco est tribuenda. Hoc vero^ 
xoQiaau^, itidem vsurpatur de motu interkio doloris et 
aegritudinis; quare.haec yerba accipi possent pro 
aequipoUentibus , .nisi volueris atterum explicare de ef- 
fectu doloris externo, vultu, oculis, totoque corporis 
habitu se exseren.te« JSst quidem ra^aaasif verbum re«- 
ciprocum; 4x>nstat autemj eiusmodi v^ba saepe poni 

Dd 



4i8, lo. XI, 54— 58^ 

pro passiuis; quareTo* irofiaiep lavtSv', reddendiini ooM 
est: perturbauit se, sed: perturbatus est* Et pertur-r 
batus quide^n est Dominus Mari^e reliquaruinque luctu 
Iniserabili; videlicet humanae natm^ae indolem prae se 
ferensy mox diuinae virtutis indidimi prolatunis. Cae--^ 
terum Mariae nihil pollicetur, vt sorori fecerat, %/ers* 
d5. cum lam tempus adesset, re praesf andi , quod erat 
Marthae pollicitus. Sed quaerit tantum , cohibita animi 
tm^batione, quonam eiim condidissent $ non quod igno- 
raret, sed vt secluderet a miraculo fraudis opinionem. 
Jllit veni visum, inquiunt, et sepulchrum common* 
strant^ Quo facto, non poterat ktciimas stvborientes te- 
nere-ndiutius , prae dolore , quo affectus erat ipsius ani« 
mu3. Meque enim viro sapiente et pio indignae videii 
possunt lacrimae, profeqtae ab animo, homihum 
amante humanaeque miseriae vicem dolente» Igkur 
Jesus lacrimauit. Quare Judaeif videntes Dominims^ 
lacrimas fundentem, in iisque testes amoris animaduer- 
tentes: en, inquiunt, quam carus ei fuerit! Eoitm 
vero nonnulli, qui testes fueranfmiraculi stupendi, cum 
nuper homini^ inde a nataUbus doeco^ facultalem vi* 
dendi dedissety dicunt: nonneisf qui coeco visum tri^ 
huiti potuisset impedire, quo minus hic morti succum^ 
heret?' Id quo animo dixeriht, liquido quidem non pa- 
tet. Fuerunt tamen amici Lazari eiusque sororumy illi 
'ipsi, qui venerant/ eas consolandi caiisay quorumquo 
multi, viso hoc miraculo lesu, vers. 45. ad fidem in 
eum adducti esse dicuntur* Quare probafailis noa vi- 
detur opinio lionnullorum interpretum, scilicet, illos 
voluisse exprobrare Domino negfigentiam qnandam of- 
.fidi erga amicum, aut vertere in calumniam, qilod la- 
crimis testaretur. intempesduum amorem erga amicum, 
tieque tamen eius mortem impediuisset, si voluerit, aut 
potueriL 

Jesus autem » rursus vehementer commjotus animot 
vnltu dblorem testante, accedit ad sepukhrum, quao' 



^^temietmi in rope exdaa et 9aso munita^ cuitia^ 
modi erant mdnument^ •epulohraUa ludaeorum ditid-* 
vum* ItsuA iabei aaxuin taUertt eo o^nsilio, vt, quodl 
aCatim fecit , e sepuloliro in vitam reuocet moi-tuum. 
Sed nihil minus ex«peotabat Martha» pkne obiita, quod 
ei polHdtua esset DoziiinuBy putana, eum, djim saxun^ 
iubet amouere, 'nibil aliud aibi velle^ quam vt semel 
adhnc coi&spiciat cadauer amici moitui, verita autem^ 
]ie'foetor cadaueris recens putre&oti circumstantium 
nares ofiruderet, iropedire cupit, quod iuaaiaset Domi- 
nus. Quare ditebat: Oomine» iamfoetet; etenifn 
quartum diem agii in "eepulchra. Ita enim verba; is^ 
ta^ahg /ag ie%$, reddere iubet et res ipsa, et aermonia 
graeci el^antia; de qua exempla videri posaunt apud 
mAPBSLiTic mNet. Xenoph. el tierodoU et wbt- 
aTBNivKy itemque apud woLFiVMy in Curis ad 
huac locum. Haec vero commemorata sunt nou siuO' 
e^usa^ sed vt inteli^retur , Lasax^om vere mortuum 
&ine, Qon vero syncope graui oppreasum) vt asserere 
quondam ausi aunt non&ulli aduersarii religionis^ at«« 
que adeo etiam interpretes quidam nuperrimi. 

Cui Imtey vl excitaret niulieris vaciilajitis fidem; 
reipondit: noane dicebcun^ te^ ei fidem haberea^ vlau^ 
ram eaee dsuinae gloriae documentum? Dixerat nempo 
Mttrthaa^ vere. t25« aqdf, se reuocaturumr esae fxatrem iu 
vitemyVtpote qui vim habeat poteatatemque, mortuia 
ad ifEHUJflu omnibua vitam krgiendi* Significandum cu-* 
rauegnlt poiTo^ vewe. 4« morbum frtaiem non fuLurum 
eeei.f aed occasionem auppedjtaturum« illustrandi et, 
glolBiam Dei el maiealatem FiliL Haec ipsi in memo* 
riam nauocare vohiit DoouDua, ehasque djffidentiam leui 
bhiurgaliunoubi di^Uere^ 

Ltapie igitur eubmouetur de sepulchro martui^ 
Sfoxque, auspensia CHnnium animis atque ocuiis, leaue, 
in coeksm, euejdeienetVt declaret, se, quicquid faciat, 
diuinaliv^irtateiaceve^.j|SMir«ic2 kofdatet^ Maier, qued 

Dd2 



iiid lo. XI j 434.44«. 

votU meia clandesdiiis anmiere aoleai ieque*^ edo^ii^ 
eemper' annuere , . cum eadem sit Yolnntas tua atqne 
mea; precor aatem^vow elAia propter circumetantem 
tarbamf pt credatj me abs te eese miamm. AIias<pre<« 
tobatur Dominud verbis tacitjs, hic yerbis disertia, pro-^ 
pter praes^tem populum^, vt^ si viderit^ ipsnn^ er- 
audiri et vi diuina adiutiim patrarc^ immensnm mira- 
culum^ inde colUgeret^ eum ex diuina volnntaie faoerei 
quicquidfaceret, nec dnbitare amplius quisqnam p&s« 
. set^ vere eum esse diuiilitus in has terras lAissnm. Si^ 
mnl declarauit manifeste, quid dunc esset.facturtis. 

Etenim haec hocutua^ magna %H}ce exdamat: Lor» 
%are^ produ . Poterat solo nutu efficere^ vt reuiuisce^ 
ret sepultus et prodir^ , sed nominatim inclamanit alta 
Toce ^ ' vt eo magis manifesta esset omnium ocnlis et 
«tiimis miraculi veritas et magnitudo, eoque euidentius 
intelligere quisqne posset, suscitationem mortni e£Fe« 
ctam esse vi diuina Domini. Ynlt et fit$ iubet et adest* 
' ^ Extemplo exit mortuusj pedibus manibusque cir^ 
cumligatus fasciis sepulchraJibus et facie sudario ob^ 
pelataj quibus eum sohd iussitlesus et abire domum* 
Frodiit igitur ad vocem Domini prad onminm oculis, 
qni mortuus erat et sepultus. Prodiit porro cum toto 
oiilatu sepulclirali, quo magis agnoscerent omnes, hunc 
ipsum esse, tpiem ante triduum tali cultu sepeliuerant» 
Erat enim haec consuetudo ludaeorum^ vt mortnos 
manibus pedibusque drcumuoluerent fasciis^ (odevMt 
dicuntur Cap* XIXj 4o.) eommqne vnltum oboelarent 
sudario. Conf. cvpekx Obseruatt. IIj 9. Prodiit de» 
niqu^ corpore sano; nam statim eum abire iUssit do« 
mtim, vtmotQset ineeasus alaoer ostendevet, eumet* . 
iam valere, non solnm viuerei in quo erataounm di-* 
vmae potentiae miraculum; non tantum vitam restituit 
mortuo , sed simul etiam valetudinem prosperam* 

Caetemm tx>ta naitatio ita est ooinparata j vt omni 
modo et fraudis suspicionem cxclndat^ et-miracnli ve-» 



10.. XI, 44, 621 

tilatna oonfirmei. Ib inorlmm mdditi Lilzaras no« 
mEQtd^ bene notas, in vrbe Bethaniensi, absenta lera. 
Sorores per alios morbum dennnciant Domino, eo ab^ 
MQte; Lasaras moptur, sepelitur, seruatur in sepul- 
chro inquartum dieili, absentelesu. Martha, Maria, 
amid omnes sibi persoasum habent de morie eius. Do-» 
aodnus, dum attuc commoratur eo in loco, vbi hacte* 
«ns erat Tersatus, disettis '\rerbis deelarat disripuli^, sq 
proficisci veUe Betlianiam, eo oonsdio, vt.Lazarum 
mortutfm snscitet e^it^orte, futnrumque ^9%^^ ivt pe^ 
liancsuscitationeip illustretnrgloxia Dei, discipuloruiis» 
^p fidea oonfimietur^ ' Aduentanti Domino obuiam 
prodit Marthfi, mortein firatris dennndat flebili voce; 
floleljque, qnod «hsens fuerit Dominns, qai, si prae-^ 
sens iuisset, facile dep^ere potuisset morbum atque 
«deomortem, spein>tamen' concipiens, fore, vt qnouie 
tiiodo opem ferre^ poisit* Spondet Dominus, fhitreu 
renictnrum, dubitaniaqne confixmat, sibi datam eiM^ 
jpotestatem ,.'vitam largiendi mortuis omnibus , adeoqu^ 
^tiain in vitam^rauocandi fratrem mortuum. Acceclit 
Maiia, lacrimas flmdetns, et de. obsentia Domini dolene 
durante mtobo fxntris* • Acoedunt amici NHierosolymi- 
teni, vna cnm ea. flentbs* Dominus ipse grauidolo» 
corripitur, statiw^ihumanae sortis acdrhitatem. lubet 
monstrai^e espulchmm* Adit^sepukhram, comitantft 
tavba. Sentttur {betor cadaderis. mortui, Sajtum* sub-r 
BuxiieUw aliems manibus* Doihinus,* fi]si.s sA Patrent 
preeibi:^ elata veoe, testatur aulKiliii» diuiuum sibi 
praasentksunum ; i eiiocat « sepulchco ' Inortuum , an- 
dientibus omnibus; mortuus pvoditv conspicientibus 
itanaibus^V^odi^habituvqno eratsepnhus, «proditf pu- 
tredjnenl iam iEDDpertnsv viuens et valens; redit damunQi 
#ua vi. 7 Praetenies^ aS vnum omnes conseniitiht, e 
morte oxoitatum ^h^ti Lazahim a( lefu et ingeni 4uraea*# 
lionpktratum, qulde non ^erat andita^ n muudo. con^ 
dito* N^natdli r^fierasi}. virts^udaeokTani primariis, quae 



i26 lo. xiy 43^44i. 

votU nuia clandestinis anmiere aoleai teque^ «ctby u» 
eemper' annuere , , cum eadem sit volnntas taa atqn^ 
mea; ^precor aatem-Yoee elAia. propter circumstantem 
tarbamy pt credatj me abs te eaae miaeum. Aliaa^pre-* 
tobatur Dominud verbis tacitis^ hic verbis disertis, pro^ 
pter praes^ntem populum^, vt^ si viderit^ ip^un^ eo:- 
audiri et vi diuina adiutiim patrar^ xmmensum mira- 
culum^ inde colligeret^ eum ex diuina volnntate faoere^ 
quicquidfaceret, nec dubitai*e amplius quisqnam p&s« 
. set^ vere eum esse diuiilitus in has terras missum. Si"* 
mul declarauit manifeste, quid dunc esset.facturtis« 

Etenim haec IbcuUta^ magna ifoce exdamat: La^ 
Mte^ prodi. . Poteratsolo nutu efficere, vt reuiuisce<-« 
ret sepultus et prodirbt , sed nominatim inclamauit alta 
voce^ vt eo magis manifesta ^sset omnium oculis et 
atiimis miraculi veritas et magnitudo^ eoque euidentius 
intelUgere quisque posset, suscitattonem mortui e£Fe^ 
ctam esse vi diuina Domini* Yult et fit$ iubet et adest« 
^ Extemplo exit mortuus^ pedibue manibuaque cir^ 
cumligatus faadit eepulcfiraUbua et facie audario cb^ 
pelataf quibua eum aolui iuaaitleaua et abire domum* 
Prodiit igiiur ad vocem Domini prad omninm oculis, 
qui mortuus erat et s^ultus. Prodiit porro cum toto 
onlatu sepulc}u*ali^ quo magis agnoscerent omnes, hunc 
ipsum essej quon ante triduum tali cultu sepeliuerant» 
Erat enim haec consuetudo ludaeorum^ vt mortuos 
manibus pedibusque drcumuoluerent fasciis^ (i^i^m 
dicuntur Cap* XIXj 4o*) eorumque vultum obuelarent 
sudario. Cotx£. cyvBKi Obaeruatt. Ily g. Prodiit de» 
niqu^ corpore sano; nam statim eum afaire iUssit do« 
miunj vt motns et ineessus alaoer ostendevet, eumet* 
iam valere, non solum viuerei *in quo eratnouum di^ 
vinae potentiae mirl^culum; non tantum vitam restituit 
mortuo 9 sed simul etiam valetudinem prosperam* 

Caeterum tx>ta nai*ratio ita est ooniparata , vt omm 
modo et fraudis suspicionem cdicludat, etmitaculi ve-» 



tilatna oonfirmei. Ifi morbiiih inddit, Lilzaras no« 
«riiie^ bene notns, in vi*be Bethaniensi, absenie lera. 
Sbrores per alios morbum demmGiant Dominoy eo ab^ 
MQtei I^azaras mofitur, aepelitur, sematur in sepnl- 
chro in quartum diem, absente lesu. Martha, Maria, 
amici omnes sibi persoasum habent de morie eius. Do-» 
aodnus, dum a Auc commoratur eo in loco, vbi hacie-^ 
«ns erat Tersatus, disettis 'verbis deelarat disripulis, sq 
proficisci velle Bethaniam, eo oonsflio, vt.Lazarnm 
mortujim auscitet e.i^orte, futnrumque ^ns^^ .vt pe^ 
liancsuscitationeipillustretnrgloxia Dei, discipulorunsi 
^p fides oonfinnetur. • Aduentanti Domino obuiam 
fR^dit Marthfi, mortein fratris dennndat flebili voce; 
doletque, qnod «hsens fuerit Dominns, qni, A prae** 
sens iuisset, faciie dep^ere pdtuisset morbum atque 
«deomortem, spem>tamen concipiens, fore, vt qnoui» 
tnodo opem ferrfe^ poisit. Spondet Dominus, firatreu 
renictBrum, dubiiantaqoe confirmat, sibi datam eBs^ 
iicitestatetn ,. ViCam laif^iendi mortuis omnibus , adeoqu« 
^tiain Jn vilamTnuocandi fratrem mortuum* Accedit 
Maria, lacrimas fundens , et de.absentiaDomini dolene 
durante mdrbo fxntris. . Accedunt amici vHierosolymi^ 
teni, vna cnm ea. fleni&s* Dominus ipse grauidolo» 
corripitor, stati^na humanae sords accjjbitatem. lubet 
monstFai^e sepulchmm^ Adit^sepukhram, comitant0 
tnvba; Sentitur foetor cadauelis. nior iui. Sa:tum* sub-r 
Bunieluv alietns «lanibHfi. Doitiinus, fusis 9j3l Patrent 
preeib^s elata vooe, tcstatur aulKilJn» diuiuum sibi 
praeBeutissimmn;! eiiocat e sepulchca ' Inoriuum , an- 
dieniibus omnibus; moriuus pvodit^ conspicieniibns 
«lmiiitN2»^\eodi^ habitu*,'.quo eratsepuhus, «prodjtf pu- 
trediiienl aam iEDDpertnsv viuens et valens; redit dpmtii|( 
tua vi. ! Praetenies^ aS vnum omnes conseniitiht, e 
«orte cxcitatum esse Lazarom a( lefu et ingeni ttira«ii*# 
lampkti*atimi, qutie non ^erat andiia^ n muu^cr. cob^ 
dito* NbniiuUi r^fieranj. vixisvIudaeo)inmf primariis^ quae 



42d ) lo. XI, 44—48. 

lesiis fecisaet; neque hi de tis d«bitare po&nst,- i«iia« 
verd fatentur, Dominum factia adniiFiiadis in dies aob* 
gis magisque indarefoere et panun abeese, quia ah vni«« 
v&rso populo tanquaua Mesaias BuscipiatWf ac proplecM 
cousilia capiunt de inteificiendo Domino, atque adeo 
etiam Lazaro, ^ui ab eo eral e morte auadtatiUa F^m» 
46. sqq* Cap. XJIf lo. Pc^ulua, certior factus deiiM 
prodigioso Domini famAdre, confluit magna nmltitndiM 
Beifaaniam, partim vt lesum Tider^t, <miua faitiam 
praeter modum anxerat tam iniigne miracnlum» pai> 
tim vt ipsum Laaatum ckmafiieeirety quem audii^ei^at ex 
moite a lesu excitatmn. Ab his jciun reliqui qnoquo 
e multitudine popn}i id audiiiisaent, rixque dbmperia» 
seni)' lesum adueiitare Hierosofymam, «i pro<MMluitt 
obuiam, viam stemunt non modo ramis a^b^ireisy aed 
•uis ipsorum palliis, honorem cxhibent^ promisso Mesi» 
aiae debiiumy salut^n acdamant, . et quidem excitaii 
hoc ipso .miraculo, qtuid nnpar in Lazaro edidisset« 
Conf. Crzp. XIIj 9. aqq. in primis 17. et j& Haec nisi 
«xtra onmem dubitatioBem ponimt miracnti Teritatem^ 
nihil est verum in vninersa historia. < 

Tantum miracuhim facile quisqUe potest intettigero 
toa sponte, in quantam admirationem coniecmt La»^ 
rom) Marthsmi, Mariam, amioosy spectantcs omne^ 
mudientes^omnes.^ de qno. nihil dixit Ioannes« quoniam 
per se patet, modo habet hato; huUuorunt .nadti^ qui 
venerant ud Mariqm offidi gratia', emspectis iie^ quae 
lesusfeceraih ad^Mti eunt ad fid^m in eirni^ persuaF* 
aum aibi habentei^ feum «sse le§atem » . dininstus^ jaai^ 
aum y nisi Messiam. ipsmp« 

N^nnuUi • vism ram, a; leeu geetamf ludaeerum 
ptineipibuB refertmt*; idqne quoaam animo ei oonsilio 
fecerint, nnmmaio^ vt:nonnuIli ▼olnnt» att boiu), y% 
flJiBS viidetnr, nott liqnek. Hi igUlurt eoaotb eemttu, da* 
UberoMt^ quid eitagendkin», cum iete tdiad es dlieMm^ 
wacidum edat^. ptad fiei porro perrrtieerintit futuram 



0a§ei vt taku populM parieB ema B^^pMtuTt BomOni 
vero terratn ip$arum iotamque gentem per^Umt Atque 
bi qttidemy pnndpes fudaeonim» ol mQxuQ^lg xUl fpoQi" 
eeuo$9 ita oonsultasse yidentury noa aalutia puhHcae 
^tadip.dQCti, aed odio adaersusPominupai exacerbati, iia 
XefBm^ vt inuidite q^eciem a ae amolifentury remque 
totam ad ioodlttmitatem populi referrenL Fingunt pt^ 
ricttlumy vbi mUlttm erat; neqize ^nim Dominua re» 
gmtm terreftnm vnq^am affectauerat, ncqne ex mira-^ 
ralia eiua tale quid oolligi vUo modp poterat; qpei rero 
xegem Ukm incrjedibili cupiditaie exapectabanty qui. 
gentem Indaicam libbraturos esaet ab imperio Romano-. 
rum; ac talem nDoiiiinUs ae gessisaet, auide fuisseiit 
auacegtttrL Kaque toja eorum conaultatio nbn nisi eo> 
tendebat^ vt aub spede salutia publicae occideretur sa<- 
Intis omnis ihictor. Inde tamen patet euidehter, veri- 
tatem miraculi ,. in ausdtandct Lasaro editi a Domino, 
apiid iUos extra omneni dubitationem positam fuisse. 

Sed dttin iCa oonsultant, noniiullis dubitantibus» 
quid sit fadendum, eore^m fvms» CaiphaSf sacerdoa 
eummuey increpat rdiquorum ignamam, qni leiitis oon«- 
siliisadhttcdeliberenty num lesns sit occidendus^ cum. 
id , rebtts omnibus omisab, qnam ptimnm sit agendum.* 
Etemm fatus est sict wa falUmini vekementeri neque 
enim perpenditiBf eaiiua nobia fpre » vt.vnus pro pojnth 
T^oriaturf quam vno incokimi peredt tota gene^ »>ua- 
sit igitur, lesum, vtpote pemiciosum toti genti ludai-* 
cae,' ad consemandam populi reique publioae inoolumi- 
tatem , quonis pacto de medio tDllendum osBe, quoniam 
*ra«mdum sit, ne, vbi diuftins io viuis esset, populus . 
ad^ seditionem commdueretnf , ac prbpterea aRojnanis 
euerterelmr. Dicitur autom fidsse sacerdos aummus > 
ilio amiQ» seilioet quo baec gerebantnr. Neque tamen 
ii^de coUigi potest, poiitificatum iUo tempore fuisse an- 
mmm ; quod nati iuit; modo vejl ipsi contra legem in- 
siitUerBHLt ambitiosOt vt pontifices subinde mutarentur, 



4^4 to. xiy'5i, 53; . ^ 

vel ptocm»atot*es Bomam slbi sums^rant hoc,' Vt hai^# 
dignitatem cuidam eriperent» tribnerentque^ ciii veW 
lenL Vnde commeraorantur u^x^QfuQf vers, 47. et 
alias, atque Hannanus quoque appeUatur sacerdos sum-* 
mus, nqn re, sed i^omine. Conf. Cap. XVIIIj 12. sqq. 
Nequfi tamen hoe eoiuilitan proflciscebcUtsr e^ in-^ 
gerdo Caiphae^ sed^ cum essei illo tempore sacerdo^ - 
summuSi diuino instinctu locutus est, qaoniam lesw^ 
moriturus erai pro gente, neo tamen pro hctc tantanu 
aed etiam pro reliquis gentibus , %>t cultores Dei disper^ 
eos colligeret in vnun^ Itaque non sua ^ponte, non 
auopte ingenio , non casu aliquo , dedit senatui stunma 
consilium, lesum e medio toUendi, aed dirigente Deo^ 
quippe qui Toluit atque constituit, vt lesus iUo. ipscf 
tempore, suadentibus atque instigantibus ludaeisi eo*^ 
rumque principibns, mortemviolentam subiret. liam 
verbum n^q/riTevew non ^emper denotat: futura praedi-* 
cere, sed interdum etiam: loqui instinctu diuino, iro-*^ 
lente ao dirigente Deo; veluti Luc. ly 67. vbi Zacharias 
dicitur n^<p»ittvaM, quamuis res futuras non praedi-^ 
xisset; et quae futura esse sperabat/ uers» ^G^sqq* ea 
audiuerat ab angelo vers. 'iS. sqq. Neque etiam Cai- 
phas praedixit rem faturam; non vaticinatus est, le- 
9um moriturum esse pro populo, sed suasit, quid esset 
vtiie et salutaroy quidque adeo esset faciendum; neo 
probabile est, verba eius: melius essey vnum jnori, 
guamperire totam gentem^ ei suppeditata fuisse et sug-* 
gesta pecuUari afflatu diiiino; continent enim non nisi 
sentendam aliquam generalem, quae cuique poterat in 
xnentem venire, et oui similes reperiuntur apud scvi^ 
ptores profanosy veluti illud apud Virgilium: pnumpr^ 
curictis dahitur caput. Sed in eo nutum diuinum opoi^ 
tet agnoscere, quoniam suasit senatui summo» leaum 
esse necandum; ac dum hoc suaderet, faciebat aliquid^ 
quod. voluntati diuinae esset consentaneum* Quod «|ui«> 
dem eius consilium eo maiorem vim habere dcbebat in 



i6. xi, ^1« 5^.' 42 j[ 

iittirni» doHeganun , quoxdain eMt kHiSfitios nmmiuf} 
quippe qui non modo magntf auolorifate- valebat apuA 
aenatum y aed per quem < etiam -MntHibiit oljm sdteni 
Deumonicuk et responsa dedi^populo^ DeindrcfuoU 
que verba eiua: avfip€gs& Vfii^* ^» ^ iM^nog^ ai^&tAhjf 
iSnifi rov ^ir^v^ tentttm babere.pomitltxion alkttnv^ qaim 
buncy lesum necandum esse ad conseruandam sidiiteM 
publicam/ne, brta sedkione^ pd^ulus detur p^eirtiiciei 
ac penitua perdatun Quaii» opua ividetnr nen**'«Mf 
quaerere hoc loco, num dosom piBfi^ift tte conximctuote 
^erk olim , in primis autem illo qiaequolampore» einkif 
luunere saoerdotis > summi* EteBi^ • qaamui^ «stw cbn^ 
atat, Deum vsum fuisse olini sacerdotibns 6nmi(n8|. tan^^ 
qnam interpMibuist ,suae voluntalisf^' per quos intevdum 
^am responsa daret populof eoe' iamen^ iwtaictotf 
foiase semper dono prophetiae> facultateque^o vatici«i 
nandi etresfuturas praedicendi, idqM donum ctn&ti^ 
gisse quoque hoc tempdre Caiphae, cerlo doceri noA 
potest. Quod autejn dicebat, I^suiti isterlioienduyi esin 
^i^rw loQv, vt laluus esset populus ludaiousy >id*Io«^ 
anues transtuht ad mortem Ghristi ^iusque consiliuii^ 
quippe quam subiit pro populo; . vice et locapdpulijf 
nontamen ludaici tantum^ sed vniuerai, noh vt sigJuiI^ 
esset quoad incolumitatem terrenam , . sed spirilualenDl 
et aetenlam^ cnius participet reddete voluit bnltorat 
Jki qooseuique) dispersoe per omneni' orbem ternNi 
tfun^ J^/ua/k td ti§nm %a5 €ikoS su^t ciiltores Dei ^ et «ii 
iuauoQntaiuvu , cultores Dei dispersi idiftar onmfes gente« 
per totum orbem terrarum; hos colUget dg tp, scilicet 
i&vog^ iu populum vnum , qui habeat vnum eundemque 
dominum, vuam eandemque fidemy salutem denique 
vnam eandemque» Couft Cap.Xj ^6* loannes igitur 
his verbis docuit, primumy lesum mortuum e$se loco 
etvice totius generis huQiani; deinde, eum mortuum 
esse eo consiliQ, vt saluum esset humanUm genus, quem-* 
admodum ex. sententia Caiphae ei morienduni erat^ vt 



Irf . 3L0. XX, S^-^-S^^ 

)f$hm$ «fset.^pofilditt Indaicufl; denique^ Hmo MlutMft 
tonumumn etse^Gentilibus aeque ac l^udaeis, et vello 
ipsttla atque idr<^ere, vt huius salutis participes red- 
4aii^r mm tanttim, qm ex ludaeia crederent, Teruni 
ftJM»^ qui inrte^ Geotfleai diueraia tegiombua in ioto 
wbo;^ terrarum vitaiH' ag^fent, iumiiiies ad vntua 
•mnehi . 

I^tor aaaeMoreaSenatus, confirmati hac Poatificia 
f— i n ii .aantqntia , deoemuoty lesum quouis modo eme« 
iio toU«re, tanqhnon, consulentes incolumitati reipu* 
hlimep jA ht>cipw:die comilia agiiwunt de leeu in*^ 
ierficiiasdot eiuaquerrei perficasendae modo, oonsilii» 
•omm aptisAmo. ' - . 

j iPtopterea leaus.^ quem non fiigiebant haec consi-^ 
fia , ne io. qnotMltanos pnofligatorum hominum impetoa 
ae bbijceret, nM.amfliue in publicum prodiitf aedcon^ 
eeieithinc Ephraemumf prblsm ignobilem , desertotd'^ 
4inam^ ibiqm d^it cum discipulie. 
t Iqm pero iruteAant diee festi paechatis; quarm ^ 
mtdti ex ea regibne prqfiei^cebantur Nierosofymas ante 
ip$a ^oiemnmf vt bb lu^irarent^ salcrificiis ofi^erendis^ 
precibas, IbtionBbus, ieiuniis et id genus aliis modis«r 
JGS igUkr ibi leium. quoqoe qumrebant ^ didtikuites in^ 
itree mtenqde, num veriturMek (i!UNf pkro: flfiitfc-t 
«tf^y) ^ cMhnanda eolenmiar certiores iaeti consilii 
aenatus-sacriy qui prtmvulgmeraJb edictum^ptf ei quitf 
ifim^perieeeti i>bi iatitaret heue^ indicmret ^ia, i4^ 
Wutn prehender-eni* 



% 



C A P V T XIL 

At Domam mm bene scsirat ^ qaiA Aeenmai^ Sctmtiw 
neqne Umto defotnrus erat^ {i?ter» Hi^iMsolyitifis al| 
•okeiBiiitatefii pasehaiem , distntii ^mten^ , quo t^Oiret 
fnpectatHRr, ad Unftis Mtiin , ^pe releiM ieattlmffM^ 
ae ifemortem tmdaiie pro aa hrtagti i am bMkatii. Prodit 
%itar a aatitndifte raa in «^ffdtdo^ Jl^lifaeiBtltti dicto^ 
^uo ae reeqpei^t cmft mia^ vt liarratuir, Cnp» X/, ^4» 
et «fen^^ Mle MMim diem pQ»dia'^y, iMmHieroso^ljisaiil 
^nidem, sed B^itkaniam^ M tkniM«iy i^ habitiA^ 
martuua Laaarm^ ftt4m %x mat^ in tditm tmjmcaueratk 
Qiiae igitflr narrata legmtor iAde ab lioc Capite rsqne 
«d finefti Cap:XlX. geela sw6t per sM dies , cfiii ftfe^ 
t^Qttt extremi vkae Dottiiifi.. Gaetatiovi vo' o t^^^ 
deest jn qnibiJHhlB^ exMqllarib«8 peetds et latildB^ fd?^ 



*) Ita eniai reddenda -sm^t verba: «r^ e{ ^/^m^ tavnie%a, ea: 
elegante loqnendi consuetudine , scriptoiibus Graecis pecu- 
lian, qiti duos Genitiuos ponere soldit cum vna praeposi- 
tioneirf9, sic, rt ad altenaA Getiicitmivir sit snbtntelHgendli» 
Ttqn* «dee bec loeo pro^^fie dioieadtan ii^ecs ir^ l{ y j M s ptf» 
'^ ' ffvr t99 Oaqgai Ooim-. «onsaacAdxnSs evmpU Acpciinuluf 
kion, mtim in ^i^r&ioae AleaMHdziaat v^biti Jmos, /9 I9 
/^, 7. itemque aj^d iossphvsc, venttn etiam apud itcri* 
ptores projianos , coUeeta ab interpretibus ^. nominatim k y r • 
' Kio et WETd^svio. Htfnc coniinettfilbiem £ttiibrd sniA 
Latini ^ub^e) erta» dioMc ▼. ei inte dSMn aeei^Yila Cd^ 
das JAaxcit» quod elegaMins eet-^ ^laaiaf «atft diam deeitaifiia 
Calenda^iuo Mattii; Graedi ^Somni: «|ie ^liNi j^ i wM Mif 
kavSfSr /Mi^/o«. luque opus non est» . s^ataere in boc nosaeo 
loco tran^positionem verboruni, sic: s{ fjtUifwv ^Qo tov ^ta^ 
cxa, <ju0d rurstur essetpto: ^ fjpUjQaQ ^Qo fov naoxd, Sdx-- 
sue ftmeaai %M bie: lesuB rekkic B^aiiiiU& kes dj4>w linte fiek 
foBtoc Pttcb^. 



lamin YerstoneSyriaoa; et potestabe^se aaluo senfiii; 
auctoritate tamen Codictun optimorum genuinum vi^ 
detur. - 

V Hic in eiM gtettiam parata e9t eoena» 'Martha mi^ 
niBtrabatp Lazarus inter comuuaa erat; Maria pero 
iifngf*<p)iifmi ' nardiHtjan y ad librae menstsramj idqu^ 
purmnr^ wnprinm pretibsum^ in pedea Jeeueffuditf 
eo$qui^ aim. cfipillie dbeterait;. cfdue vnguenti odor pei-% 
petf^mUt-totamdQmum' Hic teAendum est primnm^' 
yfim^ : boo loco comwemsoratam , haud dubie eandem 
pase cum ea^ qnam Aarratamlegimu» a Matthaea, Cap. 
XXKI9 6* ^qq'. et a Marco^ Ckip. Xlf^y 5* eqq^ suh ini-v 
^fmi huitoriae pas4iani§ dominicae; et qu^uimis videan-» 
iur, in nonnullis difcr^par^ Euangalistae, facile tamen 
ism^ari p9S4ttnt« Modo ^ciendum cist , Matihaeum et 
Mareum eam re;m ' narr^M per ^igressionem ; accidit 
i^mniWte se^hun diom pasclnu Sed alia esf et diuersa^ 
^uae.Teperilur ^fmi Lucami Cap^VIIy S^tsqq. hae^ 
ienini a^4it idio teinppfe et loco. Coena, de qua hoo 
loco sermo est, instructaerat, Tt docent Matthaeus et 
Marcua^ in domoSimonis, quondam leprosi, et, vt 
ptobaMIe videtury a Domino sanati , consangumei lia- 
zari, siue etlam patris eius, yt visuni est doctoribus 
guibusdam ecclesiae veteris; hic eam coenam para^it in 
honorem Ddminiy^ nihil metueos de odio luc^aearum 
«duersus ipsnm* ,In hac coena Marthf^.Ai/irom, hdc 
est, mensae caram ^usttnebat$ qtiod'offichim humani-» 
'talls et venerationis alias qaoque Doniino praeslltisse 
).egitur* Luct X, 4o, Jhter conuiuas ^rat I^azarus^ iTg 
j0VP^¥Q9^4lv0p otmji^ siiie> quemadmodtim legi vpluit 
OfLiBaBACHivSi» «Cpnvv «MrMifuVftfif tfuy ttVfiS' quod 
t9£men flodnn i«dit; ittode lefctio -vulgari* videlur esse 
'diflSciliQr, ac picbpterea Huoque pi^i^bdbilioh Consulto 
^u],em commemorauit loannes,. !(ja;saruih interfuisse 
jCo^Qj^^ isti^ quo jperUjiiA constaret omnib^s, eum vere 
rediisse in vitam, nec phantasma fuisse, qnod nuper 



woSOi es$et e sepulekroxloinnm abirfc; vixitiftjn,m>^tii[i 
dtebus a rediiu ex sepaloKro> miflOuit «ermones ciun 
aliis, cibnna gnoqne cepit^ et quae sunt reliqua. 

M^ria autem» haud dubieLaaari 3oror> nonMagda« 
len^s > vt piacuit quibufldam) alio modo testabatur sin^ 
gularem suam in Dominum pietatem et renerratianu 
Scilicet erat bic xnoa^ non tantum inter ladaeos rece« 
ptus, verum etiam apud gentes alias, easque antiqips* 
simas> vaiiatus in epulis^ praesertim sacris^ aliisqu^ 
solennitatibusy rt capiti alicuius illinerent oleum/ aro-* 
matibus conditum; quod erat signum honoris et amici- 
tiae ; aut vt contiiuae e^sent corotiati et vncti. *) Atqui^ 
pro had consuetndine Maria quoque vnxit Dominum^' 
eiu^sque rei causa impendit pecuniae summam satis ma^ 
gnam; n6n quod credei^t, Dominum delectari eius-*^ 
modi deUciis^ sed vt indu]|geret desideriis aninu gratis^ 
simi etdeditissimi, cnm ob mujta alia beneficia, tum. 
ob recentissimum , in frati^em coUatum* Accessit enim 
ad conuiuiipm , attulitque fiv^, hoc est» vnguentum, 
axte factum , idemque e variis odoribus mixtum **)• 
Apud Matthaeum eiMarcum dicilur attulisse akafiaaTQOii^ 
ftvfov, id est, Vasculum vnguentariumi nam ukafiaatfov^. 
vsnrpatur et adiectiuet akapaot^ an^og, et tanquam 
aubstantiuum, denotatque proprie quidem vasculum»' 
ex alabastiite lapide &cttua^ . d^inde vero vasculmn 



*) Be hoc more Tideri potesi; cASAvfeONyt, £xercitt XIFp 
, 1$. l.ioktFOo¥v8, Hor/Hehr. hd Matth, XXVI, 7''et 
Marc, XlVy 5. itemque kamkondvs ad locum JWaN 
thacu Apud poetas dii quoque feruntur habuisse caput per* 
fusum et madefactum vhguencis, ^vgoit', ex Tsriis odoribtis 
compositis ;' de quo conferri' potest SPAN^sMtvs ud CaUu 
machi Hymnum in ApolU vers.-^ *^ 39« P* loiriqq. Tom^ 

^ II. Sdit. EmeitlAae. * ^ ' 

**) De bac voce consulendus est idem sPANflEKXvs ad CaU 
Hmachi Hymnufn th Apoll vers. 39. Tom. IL edit, ErnetH* 
nae f. 104. et m Fallad, v. i$.-7^^6it. - 



iam m Yerslbne Syriaoa ; et potest abe$5e aaluo sensn ; 
auctoritate tame^ Codicnm optimomm genuinum vi« 
detnr. 

V Hic in eiu9 ffi*0tiamparata e9t eoena» 'Martha nd^ 
nistrdbiUfi L^izarus inter comuuaa erat; Maria vero 
^ng%mt*iMm > nardiiHuh j ad lihrae fnenswram , idque 
purmn:^ c$»npvinue pretitmtm^ in pedea Jeeuejffuditp 
eo$qiief wis, cfipilli$ abeterait;. c^ius vnguenti odorpe^ 
peti^mit* Hotam dQmum' Htc teAendom estprimnm^' 
jfimji bpojboa commemsoratam , haud dubie eandem 
pase cum ea» qnam Aarratam ]i9gimu9 a Matthaea, Cap, 
JiXKlf 6* /99*. et a Jlfarco, Cap. Xlf^y 5* eqq* snh ini-r 
ii^n bUtoriae paaaionii dominicae; et qofuimia videan^» 
iur, in nonHulUadifGr^par^ Euangaliatae , facile tamen 
iHm^liari pQs^unt. Modo ^endum ctst , Matthaeum ei 
Maroum eam remnarr^M p«r digreaaionem; accidit 
ciraiiante sextum diom paaoha* Sed alia eaf et diueraa^ 
4juae reperitur ^fiad Lucam; Cap.VIIy S^psqq, hae^ 
emnx Af^dit idio t^mpord et loco. Coena, de qua hoo 
loco aermo est, inatructaerat, Tt docent Matthaeua et 
Marcua ^ in domoSimonia, quondam leprosi, et, vt 
plrobaMIe vldetUTy a bolnino aanati , consangumd La- 
zaHy aiue etiam patria eius, yt visum est dootoribua 
quibusdam eccleaiae veteria; hic eam comain para^it in 
honorrai Dbminiy' nihil. metuena de odio Iu<^eorum 
adiieraua ipaonu ,In hac coena Marthf^.Ai/irdm, * hdc 
^tl mensne earam iu8tinebat$ qnod'officiiim hnm;ani«' 
talis et venerationis alias qaoque Doniino praestitiase 
).egitur* LuCf Xy 4o» Jhter conuiuaa ^rat I^azarus, iTg 
mwki¥wnHiAdvm¥ «imji/ iine> quemadmodum legi vpluit 
e^l^iSl^KCilty^il^el^rwuwnniMivmeuiavti^' quod 
tanien eodnn iredit; ittode lefctio -vulgari* videiur esae 
dlfficiHor, ac pi^bpterea quoque pi^^bslbillon Consulto 
^u],em commemorauit. loannes,. %Awax\m interfuisse 
^x^ iati, quo perliiia copataret omnib^^, eum vere 
rediiaae in vitam, nec phantaama fuiase, qnod nuper 



xo. X115 a. 54 l^. 

wtOn esset e s^Blckroxloinnm abire; vixit iam^multiifi 
diebus a rediiu ex 8epalohro> miscuit «ermones com 
aliis , cibum guoqne cepit^ et quae simt reliqud:» 

M^ria autem» haud dubieLaflari soror> nouMagda** 
lenns^ vt placuit quibusdam> alio modo testabatur sin^- 
gularem suam in Dominum pietatem et reuerentianu 
Sdlicet erat hic mos, non tantum inter ladaeos rece« 
ptus, verum etiam apud gentes alias, easque antiqips* 
aimas^ vsitatus in epulis^ praesertim sacris) aliisqu^ 
solennitatibusi vt capiti alicuius iliinerent oleum/ aro^ 
matibus conditnm; quod erat signum honoris et amici- 
tiae ; aut vt conniuae essent coroHati et vncti. *) Atqui^ 
pro had consuetudine Maria quoque vnxit Dominum, 
eiu^sque rei causa impendit pecuniae summam satis ma'- 
gnam; ndn quod credei^, Dominum delectari eius-*^ 
modi dehciis) sed vt indu^geret desideriis aninu gratis^ 
aimi etdeditissimi, cum ob multa alia beneficia, tnm. 
ob recentissimum 9 in frati^em coUatum* Accessit enim 
ad conuiuiipm ^ attulitque giv^, hoc est» vnguentum, 
arte factum 9 idemque e variis odoribus mixtum ^"^). 
Apud Matihaeum etMarcum dicilur attulisse aXafiaingo^ 
§ivfov, id est, Vasculum vnguentarium^ nam alafiaatgov^ 
vsurpatur et adiectiuei akafiaargw antvog, et tanquam 
aubstantiuum, denotatque proprie quidem vasculum^' 
€x alabastrite hipide &ctUm^. d^inde vero vasculuni 



*) De hoc mor© Tideri potesl; CASAvfeoivyS) JSxercitt XIV^ 
, ij. l.ioiitpoo*v8, HoT, Hehr, hd Matth, XXFI, 7- «« 
JWflrc. Xiy^ 5. itemque kamkonovs ad locum TlfaN 
thaeu Apud poeus dii quoque feruntur habnisse caput per« 
fusum et madefactum Thgiientis, ^vgoUf ex TftTiis odoribtis 
compositis ;' de quo conferri' potest s f a n ikv. vitvs ud Callu 
machi Hyynnum m ApolL vers.-^ *^39« P' 101 riqq. Tom^ 
IL idit. EmeHhae. * 

**) Debac voce consnlendus est idem sPANflEKXVS ad CaU 
limachi HymiiUYn hi Apoll vers. 39. Tom* IL edit» EmeiH* 
nae -p, 104. #r m PalkuL v. i$.7^'6il. 



^ttodonft^tteV ex dio qiiaque lapida, etiain oc vitroi 
ittP0 el id genus aliis confecto; nominatiiii vero eiiu- 
modK in quo cbiide|bantor vnguenta *)• Hoc Tasculum 
Maiia fregisse dicitur a Morco» hoo est, fregit non la- 
genulam totam, sed tantiun aoperiprem eius partem^ 
nempe orificium et capat, aigiUo mnnitum; quae erat 
nota Amguenti genuini. Sed fiij^ay piQtov appellatur a 
j|for^el/daM«> hocest, vnguentnm nardinum , con- 
fbetum ex nardo eiusqne sucoo. Est nempe popdo^ 
herba, e cnius sivie Ibliis et spicis, Aue radice oleum 
pretiosissimum cdnficere solebant veteres ^*). "Vocatur 
^ro vigihg ntgt^nii ^ Marca et loanne* 

Sed in expVcanda vjoce: niov^Jia^, vaide dissense*- 
runt viti docti omni tHnpore, neo consentiuDt etiam-* 
ttum. Est antem huius vocis potissimuni interpretatio 
trifdex* Alii enim m^tutag idem significare putant^ 
4nod metogj hoc est: cui fidles tribui et credi atiquid 
fot/tstj sineerus, germanus. Etenim apud scriptores 
graecos haec duo vocahula, ni&tnto^ et n^sra^, permu*^ 
tata inter se reperitintnr* Apnd ABTBMiDOliVM //, 
9.f. nmiwi nml oimugog ywti dicitur, quam ///, 54. el 
idias kunv^ umt oSmovqop appellauit. Est qnoque apuc^ 
f OLLVCBM OKmas^/^, ai. locus, vbi inter attri-* 
buta ovatoris refert haec: niotiMog et ntt^anwTtMog. Et 
flrtertNOff est 8 cni fs»ilefides habetnr^ quiqueaded ido-» 
neus est ad persuadendum; eundem in sequentibus apw 

SUauit moTOff, fide dignum; na(fanmtMog vero est: qui 
em la^t> praeter, qiwil lide digous est, quem in 



. *) ECMi^ do hso ye^ xidtn {KOt«*t srA^HSM^ivs ad Calli' 
^M Bypmum in PaJL verj. i^. et 15. ]^« 6ia. Tom, JL et 
^ui. laudknm ^ .sgbx.xv>biejio i» X^sk. N. T. itpxnque 
TAi.cxB]9A]iivt in Selectis in lilfrot qjsosdam Nt T» 
Tpnu L p. 132. sq, 

'«(«) V^ Mhivji.Uitt-* N^ J(II^ X2. at qtm conmemopiuic 



io. XII, 2, 5. 45& 

•eqntDlibiui dixit: Sm&t^. Afmd PtATONBM» in 
Gorg* p» 455. edii. Steph. ^nmf m^UMog appellatur 1«, 
qniad fidem addndt^ apud aristotelbjve Rhetor* 
ly 3. iniL Tdjp^ nkovwn ^'t ara, quae fidem fadt, «eu^ 
quae apta est ad perauadendums at apud xbko* 
YHONTBM Cyrop. ly 6. lO. Adfo* ntBttMoi mxxA •ermo^ 
nesy «fide digui, siue etiam, qui fidem faciunt. In pri* 
mis Graeci medii aeui nmt»^ vocabant^ cui aliquid 
creditum est, aut credi poteat. QioBiar* Baail. nm^ 
%oq Uynap, ^ ifnmorfvovrai^ rmi nQiyfiata^ iVid. du 
p&BSNB Glossar. med. et inf. Graee. eub hae Moe» 
atque in vniuersum 8ALUA8iV9ac2 Solin. p. 760. qul 
in genere de hac voce exposuit. Atque ita hoc. loco 
tfo^os ntarixfj idem esset, quod: vofSog nun^t nardua 
vera, germana, non adulterata. Sicl.VTHEBV6 red^ 
didit: unverfalscht; parique modo ex antiquioribus in«» 
terpretatus est thbophtlactvs, nimirum: Sdo^ 
log , auclore ips6 stephano, qui tamen aliam inter-» 
pretationem praelulit. Alii enim hanc vocem deducen-» 
dam esse putant a verbo inusitato: nlo», quod est prot 
nhm, sicy vt Tr^r^Kor idem sit, quod: Ttoatfiow, et W^ 
iogn§oT&xfj, nardus potabilis y id est, diluta et liquida, 
quae &cile fundi posset; aTiBVLLO^ //, 2. appelk- 
tur: nardum purwn, id est, tenue et simplex, cum 
▼icbsim vnguentum erat crassmn* Vid. HETNivsadl 
hunclocum TibulM. Quod ri est^ saltem puQioq dictar 
esinHnoni, non quatenus bibebatur, sed, quatenus ad 
^condienda, quae bibebantur, adhiberisolebat, etin 
primis ad condiendum vinum, quod inde nardinum ap« 
peUatum )est; de quo habet PLiNivs. Alii.deniqu*. 
statuunt, tocem n$or$fai esse nomen vrbislndiae, qua^ 
dicta fuerit Pisla, vbi confectum et vnde delatnm sit hoo 
vnguentum , optimum qnidem et prae caeteris pretio» 
sum. Hinc pd^dog morwJi esset: nardus Pistica« Com-^ 
memorata enim leguntur varia genera nanli » valmti a 
TiBVLLO> //j[^ 6. ii4rduiilTyiiiitt| MttSyriuiii, ajb 



^5$ ao. 3^11, ^— ^ 

B o R A T I a Od. JTy lu pai^dus Ajteyriaca , a PL iv 1 
Hist. Nat^ XII 9 ^2. joardus Qelticay itemque ab aliif 
Cretica, Gallica, Indica* ^onnuUi quoque putant^ nar-r 
jdum Pisticam dictam fuiase eam , quae sincera et sine 
vitio es3eU Sed jnes est valde incerta; maximam tamen 
probabilitaiem ab ysu loquendi habet interpretatip 
primo loco commenlorata. Dicitur deinde quoque hoQ, 
.vnguentum Ttokwf^ov^ .aMaiihaeo fiugvt^Aovt et a Marcq 
nDXwiXic, quae vocabula exprimunt magnum pretium 
alicuiua rei. picitur enij^ Maria attulisse illius vnguenti 
XkQUPr<lxiod erat poudus duodedin vnciarum, nostro 
spore: ein Pfund* Hoc igiiur vnguento puro et pretioso 
^iumdt Maria pedes Domini accumbentis; apud Mat-- 
ihaeum^t filannm dicitur inunxisse caput Domini; sed 
^terat vtrumque facere atque vnguento oblinere et 
' caput et pedes 5 alias^ solebat caput tantum VQgi j vnctio 
pedum erat minus vsitata, eaque hoc Joco commemo"* 
ratur a loanne ia specie y qupniam erat documentum 
pietatis et reuerentiae eximium. Neque eo conteuta 
erat mulierispietas; pedps Domixii non tantum vn- 
giii^iito rigauity sed etjam suis capillis detersit; quod 
ferebant mores iUorum temporumy adeoque neque Do?^, 
minO) neque muliere debet indignum haberi. Denique^ 
quando subucitury vngiienti odorem penetrasse totani. 
4omum*. et inde po^est intelligi magnitudo et sumtuum^ 
qnos impendit Maria in dominum, et aduersus eum re-> 
rrerentiae. 

Sed de dUcipidia tdiquUf ludaSf filim S^pwni^, 
Carudheneia^ ipaum prodituriu : quid quaeaOf inquitp 
nonne tioc vnguentum vendi poterat denariis trecentis^ 
€t pretium erogari in egenos ? Quae tamendixits non 
quod eum cura pauperum tangeret , sed quoniam furax 
eseet 9' interuertens nonnihil de pecunia% ab aliis sup-, 
peditata^ eiusque curaeconcj^edita^, Matthaeus habet, 
haec: tiomg ii ol ^oih^raf twvovi, .iSy^imjaav , Xf^ovtai' 
<ip Ti fj airoUii«.«i;T%; jn. r. X. Jgitifc et reliqiv^ discipuU 



jtldigtie tnlcritf t fatn pretiosae rei iactdram ; haud du- 
^ biebouoanimO) cum scirent, Domiiium deliciis eius-*^ 
modi nequaquam vti solitnm, putflrentque, magis ex 
animoiUius ftltumm fiuMe, si Maria vnguenti vascu^ • 
him integrtim tradidisset, eiusque diiienditi pretio aub- 
leuari potuissent inopes. 'Sed quod iili eogitarunt, aut 
inter se mussitaront, ^udas, rei tam csarae iactnra in 
primis cruciatus^ verbis declarauit, et. quidem, vt vi« 
detur, Mai*iaeipsi, ei in aurem obmurmurans. Sta« 
tnit autem pretium iilius vnguenti treceutorum dena- 
riorum, qui, si iripagiOP aestim&tur nostris grossis tii- 
buS) efficiunt summam septem et triginta imperialiunl 
'cum dimidio* Multa sanepecunia pro ratione illorum 
tempbrum, et, vt videbatur, impensa ad siimtum ina- 
"nem etirritufn, €ig aimXSioPt ne Domino quidem gra- 
iUm. Sed quamuis similis esset oratio discipulis onini- 
bus, tamen longe dissimiiis mens erat ludtee. Huic ni- 
bil curae eratpauperum inpoluniitas, sed non nisi suum 
ipsius commodum* Animum eius obsidebai pecuniae 
cupiditas; ipsara' pecuniam , ad vsus qucrttdianos Db« 
mini et 4isciputorum neoessariam, maAimain patlem a 
spontanea benignitateamicorum collectam, ipsiusque 
manibas conoreditam-9 mala fide administrabat , aique 
Uno ifMitiihil suffiirabator. Etenim vok yliavoo%oftw 
babetqmdem varias significationeSy de quibus videri 
peaaunt %ku^bi\ Oimerupk. in N* T. e Fl. 1 sepho 
adhk /• inter alias eliam hRnc, -vt-denotet luculnm^ in 
quo argentnm reponitar; boc loco tamen dici videtui* 
iH>ntinens pro contento, atq^ie' adeo intelligi pecunia 
ipsa, viibus Domini et discipuloi^nm 'quotidianis desti-^ 
natay cnina administraetionem habnit ludas ; nos diri-« 
2liQs: die Cassev Deinde per ta/'«^^o.<^«^ intejligitur 
pecnnia ea, «fuae accensit vel per libei^alitatem amico^ 
rum, Laus F^lll^ 5. vel alio modo; eteiiim vei-bum 
fiXkew pro ififtaklsi^ vsurpatum legitur de oblatione 
peconiaBiaviumsacniofr; didtarqjae de iis., qui dona- 

£e 



iZk \ lo. XII, 4— & 



V 



xia coniidebant in gazophylaciuin. Mart* Xtl^ i%* ^« 
Luc* XXI y 1. aqq. Deoique yerbum ,^wtA5ii,v recte 
explicari videtur per: interuertere^ furari^ quem signi-" 
ficatum quidem habet non per de .euaque indole^ qua 
nihil ampliua denotat, quam: auferre aliquid^ e looo 
in alium transferre, eed ex natura rei, de qna aermo 
est, et contexta oratione* Ah hac enim' verba multa 
accipiunt significatum, qui m^ separatim, aut iii alio 
dissimilique contextu positis^ nulk> modo tribui pqtest» 
Quoniam autemiiilud auferre fieripotest modo vel le«» 
gitimo, vel illegitimo^ et hoc locoludas diserie appel«- 
ktui' ^Ximm, pronus ad fraudes, mendaciaf furtA^- 
propterea vix dubitari potest^ hanc sighificationem illi 
verbo tribuendam esse hoc loco; vt docuit KHBBaiVl^ 
1» c» itemque kyFKIVs ad hunc locum. 

Yerum Dominua hancludae obmurmiirationea^; 
vt et reliquormn discipulorum iddigBationem ^ non.in-* 
telligentium 9 quo consilio hoo perraiaisset^ reapuena 
•iusmodi delicias, compescuit, pbmqueMariaa sedtili-, 
tatem tuitus est hoc modo : miite eamy inqtiit$ hoc m^, 
guentum seruauit ad meam poUineturam; pauperet 
hdbebitis eemper; me non sempe^' habehiU$. Voluit: 
igitur , ne moleitias facess^ent piae mtilieri $ , MaHiUteu» 
habets W xojtov^ nu^xete tfi yvimuUi et quideofc pro-^ 
pterea, quoniam rem praeclaram fie»ciBot, ipsumque af-*' 
fecerit benfeficio in^lgni: /^for wAiv idgfieex^ $h i^^f 
habet idem Maithaeue; eo niikiinam^ quod ipsi moii-: 
turo pium officium praestiterit. Et quod attinet ad,^^« 
Bos 9 quoruin curam iactabat disdpulus y eorum y inquitij. 
semper vobis erit parata co|»ia^ quorum inopiiie poaai^. 
tis subumire* meicopia erii farenisb Id veco, qnod 
statim faciendum eat, perfifi ^ua' oportet. Snhiecit. 
denique, auctore Matthaeo et Marco, haec:.vbieunqua. 
in toto oi^be terrarum euangelium mottis inrae, hisio- 
ria rerum mearutn^ praedioabitur^ aimui el hoc iUiv^ 
mulieris factibn caromqfnMatouy in laudtm eiua per-. 



10. XII, 7~*»« *55 

petaam. Quod ratiGiniiiin Domini euentnm halmit huo-' 
vsquei nam Tbicunqae demum ti^adlta est historia pas* 
flionia doniinicae per niiuersmtt mundum inde ab illo 
tempore vsque ad diem hbdiemum , ibi quoque com- 
mendatnm est, quod MariaDominopraeBtitit, tanquam v 
exemplum facti prac^clari erga Dominum, liberalitatis-* 
que in eum ^regiae et ambris intimi et sanctifliimi. 
Caeterum vocabulum «mc^^Mr^r/ioV non denotat sepul^u- 
ram, sed totam praeparationem funeriB/totumque ne^ ^ 
gotium omandi corput mortuum^ mox efferendum et 
aepeliendum, quo in primis etiam pertinebat vnctio; 
Latini vno vocabulo dizerunt pollincturam. Pari modo 
verbimi ipratpii^ip apud McUtTuieum, itemque apud /o- 
annem, Cap.JLIXi 4o. non denotat sepelire, sed: cov'* 
pus ad funus componere, omamentis sepulchralibus 
Gondire. . Ynde iruifioif s^ificat non tantum vestem 
sepulchralemy sed omnem apparatum, quo corpus mor- 
tunmomari solebat, cuiusmodi erant ihuolucra^ bal- 
ssimumy vnguenta, flores^ reliqua. Dominus igitur 
dicere yolebat hoc : non perditum est hoc ynguentum^ 
vt sdiicet existimabant discipuli, Matth. XXVI j 8. sed 
bene coUocatum^ nam haec mulier^ nesdens quidem^ 
quid fecerit, sed quasi praesagiens mortem meam^ breui 
foturam.^ praeuenil offidopollincturae meae, mihique 
viuo honorem impendit^ quem mortno exhibere non 
posset. 

Sed ludaeofwn cemplures, cum audiidasent, le-^' 
sum ihi eeae, eo se amferebant, non tantum propter 
lenmif sed etiam vt Lasusrum eonepicerent , quem ex 
mortids suseitauerat^ fuit enim ob nobilitatem multia 
cognitus, ^unc vero nomen eius ferebatur in ore 
omnium) postquam e morte in vitam redierat. Sena^ 
tue autem canailia.agitaidt deLazaro quoque interfi^ 
dendo^ nonpropter aham causam, quam quoniam lu^ 
daei magna multUuduie confluerent Bethaniamf eiue 
visendi causuf et lesu fidim darent* Adeo excoecaue-, 

£e 2 



430 io. XII, 13* x3<^ 

tat (Edunbs prmcipum ludaicoruili odiaiil adtlerani Oo^. 
xniiium j vt nou satis esset eorum malitiae, occidore le-r 
4um, sed de Lazaro quoque tolkndo oogitareiit^ homiii& 
innocente, in quem ne finger,e quideija quioquam mali' 
possent. Sed adeo quoque manifestum erat miracolum^ 
a lesu editum^ de quo ne principes quidem dubitare^ 
possent; modo vim cdus in ammis populi infinngere ten^ 
tant, Laz^ooccidendo, in quo erat editnm. 

Postridie magha nudtitudo eorum , qtd dierum fe^ 
siorum cauea' conueneraat 9 cum resciseent^ leeum ad^ 
^entare HieroeQlymam ^- eumtia paUnarum ramie 9 ol>* 
viam^ei procedunt f acclamanteei vigeatt floreai ven^, 
turue nomine Dominif rex leraelitarum ! Est. enim 
Tox; aieawi, nou ex etymologia hebraici: ia-«ia{^Miy. 
^estimanda, quadenotat: seruaquaeso^ sed, vsurpata: 
in eiusmodi laeta acclamatione , videtut exprimere ap«. 
pi^ecationem incolumitatis ommsgeneris, alteri honozit 
testificandi cajosa adhibitam; quod et Tocabubuai s^. 
quens docet^ velut expUoandi causa addiftum: evXeyttfii* 
pog* nam to eilofA^ quando altec altbri benediceret 
perhibetur, satis constat» denotauie: hene p-eectrU ^gra^ 
tulari. Itaque vtrumque: tiemtfpa, et shlo^fupog^ iere. 
idem dedaranty quod latine dicere»: salue, terque qua** 
terque salue, «iue magis ad etjrmologiam : saluum fiateiat. 
a^uentantem regem Israelitarum ^ feiioem, . fanstui», 
fortunatumque Deus esse iubeat; ' geimaiiice: Heil! 
Qeil ! Nisi volueiis vtrique vocahttlo tribuere significa^^ 
Uonem laudandi, m primis pvcpter loenm Luc^ XIX f 
S8* vbi To" fiSamvw.flBMe aon-repetitvir^ sed taBtams. 
spX6/ti(i$'vof, et iilius loco vocabiKila ^*^'m;$' et d^i?, sict 
tvXoytifiipog 6 i(fxofiivog fiaa^^vg h Mfiar* ttvflov* si^ipfn 
h ov^^ nal ioj^ iv vtffku^ j Videtur enim ts* 
M2 - n?^tt{ln, quod semel tdntum ocdarrit^ Ps^ 0X^111, aS» 
a^quipollere vsitatiori: ft;-<M}ny quemadHiodum verbad » 
i%ilop)fAfvog 6 tQfOfiivog iv ovoftati nv^hv, retpondent veir- 
bis hfibraiftis in Psahso laudato': «fnvtaatfa Man v^. 



. to» XII, is.iS^ 457 

Jtf eivflnodi foramlis autem ▼erbnm XS^, et ad eiuf 
<cai3aetadinem j^eciim «t;Ao/»n seniper denotat: ka-« 
:dare; qoem «igliificatam graecDjn vocabulam saepe oIk 
tinet in libris Mcris N. T. itemque in Yeni<M(ie Ato^an-- 
ddcina, etqoe adea apud scriptores profaAos, notahte 
quqque BBSTCHio^ apud quem extant haec: «vAo* 
fiitm' i n un ^ltm y et: *<iiAo}77W «V^M^eM^. Quicqmd sit, 
illud tiunen est in prolntii,.fuisse has formulas laudandi 
et congratiUandi» denmfas ex Psalmo exdtato, quibus 
teatari Tolebat populu» et fauorem suum erga l)omi«> 
Qum ^ gaudium ob adaentun^ eiuS) et pia Tola pi*o eiu4 
incolamitatey operisque eius aucce^su prospero, deni* 
que etiam laudea et grialiarum actiones in Deam ipsunr, 
qui tandem miaerit promissum regem ludaeovum. Ta^ 
lem enim videntuf hidbuisse lesum, ex opinione tuI«i 
gari^ ErHt autem populi fauor erga Pominum tantas» 
Tt, quemadinbdum populus iubilans et laetans solet 
testari animorum vetieratiQnem et. gaudium publicumi 
magoa multitudine ei obuiam procederet, iucedentique 
viam constemerent aUt frondibus palmarum , alii adeo 
etiam, vt habet McUAaeuSj suis ipsorum palliis, omnes 
rero ei congratulantesy salutem apprecarentur, et Deo 
laudes acxdamarent. £xem|dum simile populi 9 cultum 
suum substratis vestijips sigmficanAidyOccurrit 2 Reg* 
JXy i3. alia commemprauit w bt e t b n i V a. Caete^ 
rnm voeabulum^' v^fiatu denotat iam per se ramos pal-f 
maruin $ quare tiSr qotfiflimv posset fibesae ; deinde rero 
etjam ramos oinnis generis et arboris , rfue if^ohi^ addi-r 
tum sit, siue simplieiter positum rfperi'atur$ hoc loco 
Iramos atborum in genere denotare videtur, in pri* 
mia ob locum Moithh^, qui habet tAHtnfg ino rwi^ 

Uma auiemi iwi^&'^ aainumt' ei irmdii; id gmd 



•) Plnw de Toce /Jalfoy vidcri potsunt in riscBaKi Proluss, 



438 lo* &iiy i4-^ifi. 

:olim,prMdicban emi^mrbU hUi him& aiiimo sis^ Bid^ 
TOBolymai en^ adusntai tuiu rex, arino pectus* Hac 
'igitur pompa ingredi.HieiXMolyiiiamy Domino pjaciiit^ 
ne^pe enim asino inaidere apud Heliraeos erat pauper- 
tatifl aigmun, aed poUns dignitatia et prinGipatus. Di« 
citui: aptem Dominua a Joanne nactus efse oi^a^ior, a 
MarcQ et Luca jr»2or, a Matthaeo autem A^ tUcl n<3r 
Zor* atque yel inde intelligi potfeat, haacjlfiz££^i verba 
aofipienda esse per ev dui ivoip, pro t jvtfSiov ovoi; j vt est 
$^r8, iS> puUuin eundemqne aoainumy seu pulium 
asxnae. Porro ex hoc noatro , itemque Marci loco pa-* 
tet, apud MaUhaeum lc^endum esse non : tnBmi&i9U¥^ 
tanquam discipulii ant alii Dominum intuliseent in iu-» 
xqentum, yt |:.yf^BRVs reddiditin Yersione gernubr 
nica» sed, quod etiampostulantrationet criticae: iis9^ 
na&unvf hocsensu; conscendit iumentum ; deest enim 
accusatiuus personae: uvfop, qui ex legibns linguae 
^aecae necessario adesse deberet, quoniam actiuum 
' yerbum nude poni soXet nunquam* Denique qnod apud 
loannem est: ina^i^e^v in avxi, et apnd Marcumt ini^ 
^uftp in avTif, id e^t a^nd Matthaeumi ixntieioiv inaiM» 
OcvicSvi quod est pro: /71' avti^, per enallagen nmneri. 
Caeterum in promtu est^ locum Zach. IX^ 9. a loanne 
exciiatumy continere vaticiiiiumy nominatimque pro-* 
jnissionem de Messiaaduentante^ yocabuio omv autem 
indicari yrbem, in monte Sion aedificatam, boc est, 
Hierosolymitanam, et rtJr-^i/^anVc»» in siiq;ulari nu<# 
mero^ significare^incolas alicuius vrbii, adeoque w/V 4h;r 
foti^ auov incolas vrhis Hierosolymitanae. 

Verum haec non capiAant diedpfdi ab initio, 9ed 
tum demum, postquoin leaua adgloriam euectua erai, 
recordati sunt, haec praedicta fuiase de ipao eique 
accidere debuiaae* lA>quitur loannes de se smsque con-* 
idiscipulis, profiteturque palam, 6e non magis^ quam 
reliquos, tum, cum ista euenissent, hoc efiatum vatis 
in memoriam reuocasse , immo ae intdlezisse quidem, 



16. XII^ .17. 18; &S9 

tltllloqneiiiuiua ki Dominum transtulissey potius opi- 
iiatos fuis^y haecagifortmto; aed postquam glorifica- 
tus fuerit morte^ re$tirrectioue, adscensione in coelos, 
aesaiotte ad deii.traitt Dei, (^ouf. Cap. FIJj Sg. XFn^ 
1.) tnm demum^ res geatas cum effato Zachai^e confe-» 
re&tes, inteUejdsse, prophelam de h^ rebus eaab vati- 
cinaftain y easqite accfalisse Deo volente et dirigente* 

Tam prftecla;*am ^e lesn ppinionem, tamque in<<^ 
signe aduersus eui^ studiupi in animis populi excitaue-- 
^ant iiy qui \es\ea oculati fuerf^it suscitatipnis La^ari ei 
morte in yitam* Hi nempe promulgabani in indgus^ 
quae oculissuis conspexissent, a leau Lazarum e se^ 
pulchro ease euocqtum atque ex morte in vitcpn reetihi^ 
tumt acprppterea, ^uicurique demum au^iuissent, Oi 
lesu editum eaae hoq prodigiun}^ cuiusmQdi audituui 
pon erat ab orbe condito, procesaerunt ei ohuiam, ex«-!^ 
hibueruntque honorem tanquam venturoMessiae, cun^ 
^nspicerei^t in omnibus, quaefaceret^ inprimisquein 
miraculo isto, praeter mpdu^ ma^^no, lai^na futuri 
Afessiae euideptissimci^ 

Eo nmgia vero exacerbarunt haeo omnialuJaeorum' 
prisboipes, ac propemodum in desperationem adegerunU 
lesum e medio toUere tentant« Gapiunt consilia de eo 
necando. Promu}gant edictum , vt, si quis sciret, vbi 
latitety sine mora iiidicet, vt in custodiam daripossitt 
Neque taiflen est, ne vnus quidem^ qui indicet. Immo' 
vero e populo omnea ei insigniter fauent, plus, quam 
pTincipibus jsuia , ' honorem ei exhibent palam et iu con- 
apeetnprocerum, Messiam promissum profttentur^ sa-» 
hitem ei apprecantur, Deo gratia^ agunt, qui eum tati-^ 
dem misiaset. lesua vrbem ingreditur palamy multa 
«um pompay veluti in triumpho^ templum adit, ia 
templo docet^ mira patrat. Principes haec audiunt^' 
.vident, intelligant, ae suis machinatk>nibus o|n|iibua 
nihil adBeraua ipsum proficere'^ aed quo magia ei resi^ 



44d io. xi/I, 19— ^?« 

stere oonenlnr, eb magis iUius axie(pritftteip iQfilafeaeer» 
et populi studium accendi« In hac aniniprum despera-* 
lione alter alterum ' accusat tarcUlatis .et ignaniae ii|- 
causa leSu, cohoitaniurque se mutup ad adoriendum' 
Pominum maiuribus.praesidiisdoliaque, dicentes iuter 
ae cdter ad aiterum : pidetfitne, v^ nihil qwcquam ef^ " 
ficere cunctando? JEnj iagiRns ft^adtitudo ei adhcserett 
vniuersuji populus eum sectabitur. Nisi penitus d^spe-' 
rauerint, vt interpretibus nounullis placet, de lesu e 
medio toQendo, metuentes in primis populum; quar^ 
eensus esset hic : 'contra hnnc omnibus artibus nihil 
quicquam efficietis^ populo ipsi tautopere fantote! 

Inter eoa pero^ qui ad eolemnia paschalia cele^ 
hrdnda penerant HieTosolymsia , erant Graeci quidan^ 
Qiu quidem precibua adeunt Philippum^ Bethsaida^ • 
Gaiilaeensem i i^etit ipsia copiam facer^^ colloquendi 
cum lesu. Id Philippus Andreae communicatf anibo 
Jem nuncidnt. Hic ante omnia quaeritur, quinani isti 
SkXflvi^Q fuerinty de quibus hoc loco est sertno. Ac nun* 
nulii quidem interpretes, eos fuisse putantludaeos, ex^ 
tra Palaestiuam inter Graecos viuentes et graece lo~ 
qnentes; constat enim, illo tempore per GraQoialni 

'Asiana minorem, Syriam et Aegypfun^, vbi lingua 
graeca vemacula ere^t, dispersos fuisse ludaeos, qui et 
ipsi graece loquerentur et Versione graeca V» T. vte-^ 
sentuir yLatqoe» hanc fuisse causam, quare hi ludaei ap^ 
pellati lueriut tlhivtQ» Sed valde dubitatur, tales iutel*» 
ligendos esse hoc loco., quoniam 4oceH.iioa potest vUo 
locQ M!. T. , ne ex Cap: Vljj 35. quidem» ^ vidimus adc 
hunc locum y Judaeos exteros appellaios fuisse hoc nor> 

I miqe. IgitiM* alii int^igendos putanjt esse non Iudaep% 
aed GentUes. Ac profecto haec sententia magnam pro«^ 

' hi^bilKtate^ habet, pcimum ab vsu lQquendi$ nam q^ucHr 
ties in N. T. commemorantur lovioio* et iXlijiffs 1 :totie$ 
per hos inteUiguntnr Gentiles; deinde a coj^suetudino 



ffUoniiii t ift n po roBB^ Soleluiiit eiam Cientiles colero noa 
.modo patriae aueDeos in templis domesticis, sed quos^ 
cmiqae Deos caiustunqiie rrbis aut regionisy in quam 
veuissent; ieoerantqaoqtte»xltnera in vrbes celeberri^^ 
mas, in quibns essent templa celebrata , Tt in iUis Deoa 
^Mderent; venmint adeo etiam Hierosolymas sacroram 
€aMS6Ly et sacrifioia obtulerunt in templo, in ^obdxatt 
^uidem Gentium, vt vocabatnr ex institoto Salomonis; 
4 Meg. VUIj 4i. Extant saltem k>ca apud i o s £ P Tir% 
jet PHII.OMBX non tantum, verum etiam apudscri^ 
ptores profanos, nominatim SVSTONI VXi ex qnibna 
paftet^ honiines nobilissimos , etiam e familia Gaesaris^ 
sacra fecisse in templo Hierosolymitano* Haee locn ,. 
eoUegeruntLiOBTPOOTVS in Hork MAr» et WBT^j/ 
eTEHivs ad bunc Idcum. In vniuersum inter Gen-»' > 
iiles illo tempore erant permulti, qui stadiosi essent re^ 
Kgionis verae, eiosque cognescendae causa adire sole«^ 
vent Synagogas, qvamuis exterae eam non essent pro» 
fessi, nec cireumdsi» quique ActXf^IIy 4. dicuntui^ 
ilXvntig aifiiftiva$. Sed ohstare videtur huic expHcationi^ 
quod iXlfjifig isti dicuntur fuisse ex iis» qui religioniii 
oausa profecii essentHierosolymas ad dies festos pascha*^ i| 
tis cdebrandos; id vero Gentiles solitos faisse &cerev |\ 
doceri non potest. Qnare deoique alii per SUi^g in-* 
telligendos tme putant proseiytos e Gentilibtis , qui qui^ 
dem Gentiites nati et educati, $ed deinde religu>ne)i| 
Mosaicam professi fiierant ; quae quidem explicatio mk^ 
ximam videtur habere prdbabilitatem. Tales igitur 
fiiere, quicuperent, cum Domino cbiloqui; id quod 
denotat verbum idiTw. Erat enim &iior populi adnersui 
lesum tantus et admiratio tanta, vtnon facile esset^' 
^n flagraretcupiditate, lesum videndi etcominus sa-j 
lutandi. Sed quo minus ipsum adirent Graed illi» vel 
pudor impQdieJbat, «vel turba ho jniniun » qua erat <^^ 
ct|mdatus* ^pgant igitur Philippum » qui vei fortuito 
ipsis obueneratj vel ob patriae vicinmm if^k noUx$ 



^S JO. XII, 20 — 21. 

^rat, qn^pe oniwdiu Bedmida GaUsMe *)j Tt ip&t 
aditusD aperirei m1 Domumm* Is- rem Amfaeae oom- 
IDUiiicat, eiasdem ciiiitatis tocio. Hi commmiiler ie* 
sum adeunt, eique aponuiit, adesse ilhjvag, qni te-^ 
neaBtur eiiu vidodi desiderio» si di^Detor eos admit- 
tere. Sed quonam eonsiiio lesom adire deaidennerint^ 
jquidque ▼oliierint apud ipsum, non magis docnit loan^ 
Sies , qnam , nnm ad #e eos admiserit Dominna. Inter^ 
: preies tamen consilium eorum ex «eqtiente sennone Do»- 
nini non improbabiliter fxrfUgi posse pntant. Scilicei 
in hoe sermone docefe voiuit Dominns , instare qnidem 
lemposy quo consecuturu^ sitgloriam majdmam, ne-r 
que tamen alia ratipne, quam subemida mnltoram ma^ 
ienmm acerbitate; qnibus TerQ adimere andientibns vo^ 
Ittit ^>em institiiendi txgpi terreni , quae occapabat In? 
daeomm animos pmnes , et masime confirmata erat re« 
bns, nuper gestis, nimimm miraculo, a lesu Betfaaniae 
edito, eiusque ingressu solemni in vrbem Hierosolymi-* 
tanam iptei' laetas acclamationes, qnibna populns vni<^, 
yersns eum suspeperat tanquam r^em bnielitamm* 
Uac spe f lesum esse hunc regem , enmqne proxime 
occupatumm esse suom r^num, aocessisse videntur 
SiXfl^iQ isti, eiqoe, tanquam regi Israelitamm futuro, 
testari voluifse suam obspmantiam et pietatem» sei|no 
commendare ipsius beniuofentiae; plane vt filii Zebe«f 
daei eodem consilio, eodemque fere ttaipore rogando 
adiiwe legnntqr Dominumf IjbUih. XXf aOv #99, Jfarc« 
X, 55. sqq. 

Ppminus yerp nnm admiserit lUi^voa i^tos ad se^ 
nnmqne interfiimAt ^eqnenti sermoni eius^-nec ne, ex 
^arratione loanuea non liquet, prios tamen est mazimo 
probabilet Fi^tas aut^m est audientibu^ di^cipulis et e 



*) 8ed verba: toff ino prj&oaidJt tifs ymXilmlat, Mit.x.xo Pra'> 
teg. N, T. Nam. 912.' glotsenui vidiBntarCtte, ex Cop. /, 45« 
}iac txuiflUtnai» . . : 



10« xir, 29^aS. 4&ft 

fKJfibload^aiitibnaV^tf. 95. «^«97. hftec! immineiimi» 
pu99 quo glorificetur JUiu0 hofmnie* Scitie aut^mt tii^ 
ticigrana, in terram proiectat nui putrefiant ^ fru^ 
ctus non ferrei ferre autem, si putrefacta fuerintr 
JPerdet tfitam, qui edm nimium amauerit,' seruabitau^ 
tem in ueternum, qui nihili eam destimauerit meft 
-OBUsa. Me meum mimstrum eeqiii oportet; aty qu» 
^go ero » ibi quoque erit meue minister; et Patet prae^ 
miisafficiet, qui semihi ndnistrumpraebuerit. .JVi/#i6 
quidem ungitur anim^s meus dolore gram. Et (piid 
dicam? Dicamne: Faterf saluum me fac ex Juh) in^ 
etanti pericuio? Sed in hoc pericukim incidi; v| einm 
obiicerem. Pater, iUustra tucbn glotianu 

Primum igitur docet Dominns, adeste tempus, i\vo 
gloria eius illustretur* Aderat irero mors; hanc seque«» 
batpr.resnrrectioy adsoensio in ooelos^ sessio ad dex-? 
iram Patris; in his erat gloria Pomihi, in morte adeo 
ipsa, quam sustinuit in salutem hominum , et quidem 
liberrimoconsilioi pro.junore siio immenso aduersus 
Patrem et homines. Haec gloria illustrabatuj^y dum in*^ 
notesceret in his terris, eum mortuum esse ad hominea 
sernandos, et rero etiam e morte rediisse in vitam, coe«f 
lum adseendisse et constitutnm essq oaput humani ge^ 
neris, dominum coeli et terrae, dnmque adeo agnosce-* 
retur a ludaeis etGentilibns tanquam Seruator homi-» 
Bum omnium optimus maximus; 

' Sed antequam haec gloria Domini in orbe terramm " 
manifesiaretur, mihi, inquit, est moriendum. Quo4 
dixit Dominus contra omnem spem exspeotationemquo 
T&v *AAf}r«y, eommque omnium , qui enm salntauerant 
tanqnam reg^em Isra^litarum, qnique exspectabant ni-» 
hil certius, quam, eum susceptnrum tsse im^exvxm^ 
quam proxime, etludaeos, in pvimisque amicos suo# 
et sectatores, vindicatumm in feKcitatem suflmiam. 
Uli sperabant^ fore, vt Wfcssias p^r sapcula vinat et 
regnet in l|is tei^^iisj Domidus veyQ sibi mpiiendum ^so 



i4i 10. XII9 25— a& 

^ieilL' Hli a Tita eina maiastateqne Tisibili exipectahttyt 
«aliiteni; aed Domiiiiis eam in primis repelendam e$9t 
«ftbet amorte «i^a et maiestate inuisibili; idqoe dooel 
fTQ moresuo sub aeaigmate. Granum frumenti, in'^ 
qnit, iniectum in temun, nifli moriuum fnerit , id est, 
idii putruerit , manet «okun , boc est, ^ine fruotu «po^ 
cato ; mortnum vero etputrefiu^tum fhictns fert |>lQri* 
B108* Ita et ^o nisi mortuas fuero^ neqae salutem afp 
ferre possnm hominibnSy neqne ad gloriam meam per^- 
Vemre; at vero per mortem meam demnm fiet, vt et 
faominibns salutem praestare et ad gloriam peraenire 
|KOMiB^ Loquitur itaque Dominns de morte sua, eiua^ 
que necessiute et salubritate, hancque salubritatem re^ 
tnlit partim^ad homines, quateniMr nempe sua morte 
aoqnisiuit salutem- aeteraam, partim vero etiam ad se 
ipsnm^ quoniam per moriem ms et sequentem eulia* 
tionem pemeniebat ad gloriam et maiestatem* Seruato- 
tiSf regis et domini humani generis» ac tanquam talis 
denram omnibus modis salutifei: esse poterat hominibusy 
ealuie et acquirenda et vcro etiam oonferenda^ Fue^ 
timtquidemy in his NOBSSE<LTTe ^), qui Dominum 
baiie sainbritatem raortiisnae pntarent retulisse tantum 
ad suoram temporum homines; qvasi dicere voluisset^ 
sibi moriendum esse propterea,' vt angeatur sectaioruni. 
suomm numerusy sensniliqne esse hunc: non possum 
mihi sectatores coUigere^- neqne ad disciplinam meam 
t^[nique niei felicitalMnadmittere» .niai morti me ob- 
lecero; qnam si fuei^expertns, tum disopUuae meae 
llumnos T^niqna cines poUigam plures, ac ium demum 
iregnabo. Putant igitur, qni ita stataunt, multiludinem 
sectatorum, naminatimqne conn^rsionem ludaeorum 
Atqne Gentilium ad rteligionem Christianam, tanquam 
. fructum mortis Christi, indigitaii hoc hfiOy itemque 



*) ivoi^88Bi.Tvt 'f cripsit Buper boo loeo pe^ilkreiii 001 



10. XII, 33— 28» ^ 445 

tfer^. 57. et Cap, XI, 52. coll. X, i6. etiAm IV, 55/ 
Qiiod tamen neque m his, aut aUis in locia Tnquam 
tradstor, neqne re et expeiientia oeafirmatmn eirt* Et*-' 
enim moFS Christi, eaque in croce perpeflsa, non moda 
non alliciebat iUo traipore ad r^Jigionem ehristianam 
raBcipiendam, immo vero ab eadem deterrebat; quipp» 
doctrina de Chiisto in cruce moiluo ludaeoa offendebat 
▼ehementery Gentilibus autem stolida videbatur. QilArt^ 
ad hanc rem Dominus nec i^tulit, ^ nec referre vUo 
modo potuit salubritatemmortis auae. • 

Sed dum de morle sua, eandemque inae<5utnra g^o^ 
ria, loquitur Dominns, docet quoque, quam ipse* in«^' 
grediatur Tiam, eandem inire oportere disdpulum quo-»' 
que, et qui cupiat. in glortae commtitiionem Venire, 
enm non decere, -^societatem periouiorum fugere. Yi* 
tam suam, inquit, qui aded caram htibet, vt carere 
malit iure regni mei, quam pericuk et doloi/es susci-' 
pere^ \a vitam perdit, etiamsi videaturad tempus lucri-»' 
facere, excidit 4>e regni mei eiuique bonorum^ noii^ 
potest ease regni mei ciui^ et iiiter^disciplinae meae alu^- 
nmos admitti. Sedqui pfimi hftbet Tifamsuam mei' 
ikmiiniB causa, adeb,''vt feam quoque profunder^ non' 
dubilcft, vitaeque,oiBtiis generis miserias vltro ih se sus'-^' 
dpiat, is eam rastferuabil in aetemunl / vitam cdnseque^i 
tur beatam et immoirtalem , duis erft regrii met in hoc* 
et in altero saeeulo. Perdit vitam, qni nuile seniat;^ 
#eruat, qui- bmie peidit. Male stffhat^ qui desertb^ 
cnangelio et abnegato me, placauit iudjcem, 6ffugit car- ' 
cerem, cruoem^ mortem^ lucrifi^sse videtur vitara^^ 
irere autem eius iacturam facit Bente perdit vitam, qui^ 
constanter adhaerens' euangeliot fortiter sese periculis 
et morti obiicit; hominibus is quidem videtur vitam 
perdere, sed vere feruat; non perit vita, cum obeuan- 
gelii professionem profoilditur; sed seruatnr. Quam' 
viam, ita p^exilDominus vers. 26; , me videtis irigredit * 
eadtm xtittisequatttr opoj^ety qui yelithaberi^innuilfero^ 



i4i 40. XII, 25— *d8» 

^Mt/- nii avita^ eias inAiastateqne visibili extpecUteair 
«aliitaaa ; aed Doinimis eam in prinous rep^tendam eatt 
§«bet Amorte sijiaet maiestate inuisibiU; idque dooet 
pro more 3UO sub •aenigmate* Granum frumenti, in^ 
qnit, iniectum intenvm, nist.morUium fnerit, id est, 
inbi putmerit , manet solnm , boc est, sine fruotu spe^ 
cato ; mortuum vero et.putrefiu^tum fhictus fert |>luri<^ 
mos* Ita et ego nisi mortuus fuero, neqae salutem afip 
ferre.possnm bomimbns, neque ad gloriam meam per- 
Venire;. at verp per mortem meam demnm fiet, vt et 
hominibns salutem ptmestare et ad gloriam peruenire 
|ioMini« Loquitur iiaque Pominus de morte sua, eius^ 
que necessitate et salubritdte, hancque salubritatem re^ 
ttttit partim^ad hommesy quateooflr nempe sua morte 
ttcquisiuit salutem* aeteraam, partim vero etiam ad se 
ipsnm, quoniam per moriem eiqs et sequentem exalta* 
tionem pemeniebat ad gloriam et maipstatem' Seruato« 
tis, regiset dominibumani generis» ac tanquam talis 
demum omnibus modis salutifei: esie potemt hominibus^ 
aalute et acquirenda et vero etiapiconferenda. Fne^ 
tnntquidemy in his NOB9aE<LTva "^)» qui Pominum 
bane sahibritatem morti>>snae putarent retulisse tantum 
ad suoram tempoium homines; quasi dicere voluisset^ 
sibi moriendum esse propterea/ vt angeatur sectatorum. 
suomm numems, sensniliqne esse hunc: non possum 
mihi sectatores coUigere^* neque ad disciplinam meam 
tegniqnemei felicitalmnadmittere, .nisi morti me ob- 
iecero; qnam si fiiero expertns, tum disdplinae meae 
llumnos T^niqne cines ^olligam plures^ ac tom demum 
iregnabo. Putant igitur, qui ita statuust, multitudinem 
sectatormn, nominaiimque conu^rsionem ludaeorum 
Atqne Gentilinm ad rteligionem Christianam, tanquam 
.fiructum mortis Christi, indigitaii hoc hfiOy itemque 



'*) iroi^88Bi.TVt'fcHpsit8tiper hoo lobo peoiiIimiQ eomm s m 



10. XII, 33—28; ^ 445 

^ri. 5a. ct Cap. XI i 52. coll. X, i6. etiam /F, 55/ 
Quod tamen neqne in his, aut aliis in Ibcis Tnquam 
^aditur, neque re et eixpetientia cmfirmatmn e^. Et« 
enim mors Christi , «aque in cmee perpessA , non moda 
non alliciebat iUo tempore ad r^gionem ehristianam 
toadpiendam, immo vero ab eadem deterrebat; quipp» 
docirina de Chnsto in cruee mortuo ludaeos offendebat. 
▼ehementery Gentilibus autem stolida videbatur. Qiiar^ 
ad faanc rem DcMBtBus nec i^tulit,* nec referre vllo 
modo potuit salubritatemmojrtis suae. • 

Sed dum de morle sua, eandemque inseiiutnra g^o^ 
ria, loquitur Dominns, docet quoque, quam ipsc in«^' 
grediatur viam, eandem inire oportere discipulum quo-»' 
que, et qui cupiat in glorlae commutuonem Venfre, 
eum non decere, -soeietatiem pericuioriun fugeiT. Yi^ 
tam suam» in^uit/ qui adeo' earam h^bet,' vt carere 
malit iure regnimei, quam paricuk et doWes susci- 
pere, is vitam perdit, etiamsi videaturmd tempus lucri-- 
facere, excidit s^e regni mei eiusque bonorum^ noii^ 
potest esse regni meiciui^ et iriter disci|)linae meae alu*. 
nmos admitti. Sed qui p^mi hAbct rftam suam mei' 
nominis causa., adeb, vt team quoque profunder^ non' 
dubil^ vitaeque,onnis generis miserias vltro iti se sus-*^ 
cipiat, is eam rasaeruabil in aetemuni / vitam cdnsegue^'» 
turbeatam etimmortalem, ciuis erit ivgrii mci in hoc 
et in altero sac^ulo. P^^t vltam, qni male seriiat;^ 
#eruat, quiibene peidit. Male sefbat/ qui deserto^ 
«nangelio et abmsgato me, placauit iudicem, 6ffugit car-' 
cerem, cruoemy mortem^ lucrifedsse videtur vitam,* 
vere autem eius iactumm facit. Berie |)erdit vitam, qui* 
constanter adhaerens' euangelio, fortiter sese periculis 
etmorti obiicit; hominibus is quidem videtur vitam 
perdere^ sed vere imiat; non perit vita, cum ob euan- 
gelii professionem proftmditur, sed seruatur. t^uam* 
viam, ita p^KrexilDominus ver». 26; , me videtis ingi^\' 
eadtm tiioisequatttr opoj^ety qui velithaberi^innuilfero'' 



446 lO. XII, 23-r28. 

Qidorum ministrorum, regmque duium ac fc^Utia 
aociorum; ^ sicut iddet me^ coxitemtis huius munili 
bonis omnibus , etiam vitam meam vltro impendere sa- 
luti hominum et gloriae 'Patris , ita iUe abneget semet 
ipsum 9 nihil «ibi seryans in boc mundo-^ omnia pro de- 
relictis babens vsquf^ ad vitae contemtum, paratus ad , 
omne genus mortis, tollensque et ipse erucem suam, se* 
quaf^urme^ ad crucem euntem. Haec vero dixitDo- 
minus non omnibus omnium temporum discipulis et 
sectatoribus suisV neque adeo tradere voluit normam 
Yiuendi, Cluistfanis omuibus communem, respexitpo- 
tius ad tempora proxima , primoeque discipulos suac'-' 
que causae administros, bosque voluit edocere, non 
alia via eos peruenire posse ad gloriam, quam qua 
ipsum yiderint pertendere, et, si voluerint ministri 
ipsxus. regniqne ^ feljcitatis socii et fieri et esse, eos. 
oportere parare animum, vt sint socii a£Bictionum et 
mortis. Nam quQtiescunque Dominus his' verbis vsus 
eaa^ legitur, vsus autem est saepius, ^veluti Ma£th.X9 
57. sgg. Xf^I, ,24. sq. Luc* ZX^ ;a5« sg. Iforc. ^111^^ 
^. $q. toties addidityqpemque opoiltere awenu idest^ 
calamitates, in se susppere, et quidem tVsMv iftQv, et 
in vltimo loco: Sphuv ifioHi naltoS €v«yyMov, euangelii 
gratuu Gaeterum tamen hactenns stltem referri pos-* 
«nnt ad Christianos vuiuersos, quatenus quemque opor*. 
tet praesidia sahitis quaerere npn in rebus vitae huma* . 
siae, sed in solo Domino, eiusque bonft-ao beneficia ita* 
amare» vt maht bpnorum terrenorum OTinium , vitae-t 
que ipsius dispendium subii^e, quun abnegareChristum», 
et salutis, per eum partae, iacturam iacere* 

Sed vt socios afflictionum suamim habexe voIuitDo^ . 
minus discipulos suos i^gnique dues, ita etiam consor-^ 
tes beatitudinis. Etenim duplicem iis promisbionem de- 
dit^ primum illami erit meiu miniater ibis v&i ego 
ero$ (iiftl enimhabetvim temporis.fntnriO DomiiittS' 
auten^ abiit; ad PatreiQ /id vsum bealitatis sunmMie» .«tr « 



10. xii^ 25«-:^& ^;r 

^ue ad^ prpmuit jiartim comiuifitionaEi intimam «mo-*. 
jasmutuiy partim etiam communionem felicitatU man 
ximaeiil vno eodemqueloco) deinde vero banc: />a/«r 
jneus eum praemiis ornohU^ hanc euim aignificationem 
habere coiistat verbum graecum i T^fi^rj itemque in^ 
puvf etiam apud scriptores graeooa, quemadmpdoxipL ^o 
IQ^. apud Hebraeofl^ atque adeo etiam .verbxim hono^ 
rare apud Latinofl. Itaque promittebat DorainuA disd* 
pulis ac minifitiis ^uis bealitaftem in altero saeculo pecu*' 
li^u*»» et ii^ propriam» • cum ipso communem^ et longe' 
maximam $ et quidem ,a • Patre buo > v t intelligeretort 
discipulum leau et sectatorem eiusmodi Patri esse caris-^ 
aimum probatissimumque. 

Dum vei*!o hortatur Dominus suos ad suscipieiid^ 
ibrtiterque ferendas calamitaies sui nominis causa, ipso 
«nimo valde peilarbatur, futuronua malorum molem, 
praesentiens, neque tamendubiushaeret, num depre^^ 
oetur caJamitates , immo vero testatur animum: promr.- 
tum et in Patre eiusque voluntate vnice acquiesceDtem/ 
eertissimeque sperantem^fnre, vtin majumis his peri«^, 
culis-Pater saluum ipsum pitiestet atque incoIu(nem; 
plane vt j|£9i^//t. XXf^/, 58« sgg. . Uoc vnumoptfit> vt: 
per mortem suam iUustretur nviiiein Patris. Nonf^ent 
Pairis autem esi eius gloria e% maieslas, et hoc quidem, 
Idco» non xiiaijBfftl» Dei in vniuersumy quae est in eiua^ 
natura, attributis et operjibus in genere, quam poiiua 
maiestasPatris^ conspicua in.mittendo.Filio suo adsa-' 
lutemgeneris humani^ et in consiliis openbusquf^ ^n-'^ 
herrimis de reparanda et con&renda. f^lipitate^^mi-f; 
nimi, nQminatimque:in safdeniia.P^tias, q^ae sic^ubuit 
rationem, homines reducendi ad salutem taJi modo, quo 
neque bonitas ixppe^iret ius^tiam , neqjae . iustitia boni-. 
tatem et miser^fosrdiam^, . porro in hac ipsa institiik et 
aanctitate^' 4<^i4V^.^ amore eius immenso ac paene 
tnoredibiU« Hoc ei^nmnenPatrie hoc loco, haec ejus 
maieftas et j(loma apmmaj at^ue Ijanc^ precabatnr Do- 



. nunM , vt Ptter illastFiret et ecmspicaain redderet , at^^ 
que*efficeret, vt eins Mpientkm , bmigiiitatem, in pri-« 
imsque gratiam ei^a geniu homanum y per Filium de^- 
moniftralam, cognoso^rent vbique omnes' wbis terra*^ 
rum natiohea, eaque cognita et Patrem glorificarent et 
aaiutem aetemam conaequerentur. 

Quae dum precabatur Qominuav audita est vo0 
Pafrn de coelo Tuuuamodit iltuetraui gloriofn meam et 
poaihac ampliue illuetrabo. lam enim tot docnmentia 
fllusu-iflsimis indaruerat aapientia' et amor Patris ei^ 
homines per Fihum , dum enm mittere in has terraa 
decreuit oUm y ac deinde Tere miait , dumque Filiua ve^ 
nit in has terraa et conspicuam fecit hanc gloriam Pa-* 
trisj non modo^verbiA, sed etiam factis, editia qni']ue 
jniraculiff, quae omnia cesflerant ad gloiiamPatria; mox 
autem aucturus erat eandem gloriam et iUu^aturua^- 
ampiius apud omnea gentes terrae per moitem Filii, 
per resuscitationem, euectionem in coelos, Spiritu» 
sancti missiohem^ Apoetolorum praedirationem, operis 
lesu Christi successum felicissimum* Hoc indicabatur* 
per vocem Patris, de coel6 ftuditam: nal ISo^aea »al 
itaXe¥ dtjiim. Atque hanctalem vocem claris et diser-^ 
t3s verbis auditam fiiisse. de coelo, non dufbitare smunt; 
euenta |)lanesimilia, qttiielocHm habuerunl; non modo 
iHaxA in Mose et populo Israelitico, Bx. JtfX, i^. et 
Samuele , i Sam> Illy 9: eqq. sed etiam in Domino ipso^> 
cum baptizareiur et in moiite Itabiria glorifidaretur;' 
extra dubitationem veroponnnthaec: primum, v^rba.. 
ipsa %^te commemorantur, quae audita fuetinj^; de^ 
inde^ in seqnebtibus n<in n)o^ qnidkhi didiHtur existi-i 
masse, angelnm aliqhem esse cum eo locutitin,' sed; 
Ddminus ipse diserte dicit^ andilam eflBe vocem et qni-» 
dem non sua, sed aliorum cauisa; dsiii^e expliteatio? 
Petri, iitEp. /, 17. vbi disertis verMs profitetur, se 
et reUquos, qui ftierint cum l^ittino in monte liaL^ 
blTio, audiuisse vocem^ de coelo faetam^ eandemq^uer 



lo, XII, 28— 5o. 449 

l&anc : hic utfiUus mm$ ynm m dilectinimiu. Quae 
magistri quidam ludaici tradont, vutatum fuJAae tum 
qnoque geuua ren^Iationis, qnod dicehatur S)p na, filia 
yociS) ^a refe^enda iridentur este ad figmenta ludaicat 
neque adeo y«um habere po^sunt ad iUuAtrandum hunc 
locnm. Id Tcro mirandum ert, putasse iaterpretes 
^noadam» uen verba^ aed taptum tonititia fuis^ au- 
dita^^haec yero quoniam ludaei. annumerauerint sigiiia 
praesentiae diuinae, hocloco fuiMe indicia, precesleeu 
esse exauditas, loannem igitur ipram non credidi^^ 
yerba haec fuisse de ooelo audita, aed.tantum explicare 
yoluisse, qjuid. tonitru audjtum significauerit , et verbis 
expressisse, quod Deus facto declaj^auerit* Sed et haec r 
figmenta.esse, satis euidenter inteUigi posse arbitramur 
fxiis, quaemodo yidimus« etquae s^quuntur, . 

Sane yariasse videtur aentqntiis populus adstans. 
^Quidam, quoniam fuwnt pavum attenti , nequeadeo« 
yerba satis distinpte audiuejaiit , toqitru .editum fuisse. 
censebant; vox eoim e nubibus prodierat. Alii yero. 
yerba ipsa audiuera^t^ ^t^qiecesi^ano^andire debebant; 
^orsum enim- prolata essent, e^^ q^i dicere potulsset 
filominus, propter populum adstantem vocem es^.e au->. 
4itam? modo statuebant, Deum h^ec verba elocutpn^ 
^e per angeluni aliquem, ex ofiimoneludaeorum^ exi-. 
atimaqtium, Deiyn non loqui, nisi mipisterio angelo-*» 
rum; neque adeo dubitant, verba e^e pronunciata, sed 
tpitum, quomodo prolata fuerint E populo praesente, 
audikihacvocei nlU tontUsse putabmtt aiii angelum, 
dieehantcum eo locutumesae* 

Dominus, quo magis audientes hanc vocpm, eius 
(juoque sensum perciperent, ^^^/,rrj^^ ^^ edita est 
npnmea^ sed vestmm causa^ y^^i^teUigeretis , omnia, 
quaecunque demum. mihi euenerun^ aut euentura ^unt^ 
quamuis longe^tristissima, pendere a voluntate Patris^ 
spectare ad illustrandam eius gloriam, et manifestare 
sapientiam, bonitatem et amorem talem» qualis con- 

Ff 



456 . lo. XII, 3o-^52r 

spicialur iri aKo' opere-diuino lullli). Vei- ine lULeaqii^* 
fect£i et euenta iHnstrata est gloria Pairb hucusqne, il«' 
histrabitur vero cum ihaxiine nunc» lam quoniam pro«^ 
jpter hknc causam Domifaus doceC Tocem'iHam fUisse 
editam^ eflBcitur sinerfnbioy fet verba esse pronunciata^ 
et homiiied haec Velrba \j£stlhcte anfliuiiJje. ^ ' , *•; 

8ed doc^t quoque , quanam i*titione fOnstrtmdk sit' 
m posterton jjloiia Pktris j dum suBiedt pej^si. 3i. ei Sn. 
haec: nunc drtmitaBitur mimdus ftic} ' nunc princep^ 
hidua mukdi d^turbfabittir j ego verOy exaitdtiis e terfOf 
omnes in pttrt^s'meas -p^rtraliam^' Hic quaeritur ante 
omma> qu^mnam t)ominus ititeHei^rft Jntelligique ro* 
luerit per hunc muhdum , htiidsque mundl ^incipem. 
Est atitempdtfealnium dtiplex interprctatio. Altera est- 
eorum, qtrifmtant, ptf ko^fiavtovtop intellesisse Dd'-* 
nrimim viriuerBam p^rnersilatera,' ilTo t^mpore domi* 
iftkattit inttr Judaeds^keque, ac Gehtiles, nimirum re- 
ram diuin^trtim ignotknti^ supinktn, error^s, intatiavi 
idololatriam, Vitia; bmnisque geiiferife scelera, atque inde* 
ortsim miseriam, tbt^' bohoi^tem im^i^bWtun in Tui*^' 
verso orbe terrartnnf^ et per Sqx(^^ tbv ttoafiOv tovrov' 
^el plDprie nialum genium^ vel, vt alii existunant, 
jihprofirie fet per prosopopoeiani> spirittmi improbfta-' 
tTs. Etehito quaindo in'Kbris sacris N. T. commemora-^ 
ixii* iSpxwv Tov' %6iifjibv Tovtovi nontiUlli intelligi putahi? 
matifm geuiuni , ' eumquc^ tali inodo appellalum ftiisse,- 
Vel 0X coUjsuetudine sehtiendi loqtiendiquej receptailio 
t^mpo^e iiitet' omnes j^^^pulos^ iti primis autem mter 
ludaeos, maxime poat exilium $)ibylohicum ^ cum exi"^' 
stimarent, mtmduni tamc, etpot^simuihaerem, re- 
pletum esse daeni^nSbJilt* et bonis etihalis, noUiinatim 
vero malum illuhi^ MraAm vim pofe^atfemque habere, 
cuiii m corpora et t^^extenias hominum, tum vero et-* 
iam in eorum ahfmos,, et auctorem eaae malorum- 
omniuin, in primis vero errorum et scelenim, atqUd*^ 
ita regilare imperituaqtie, suum habere maxime inter 



10. xii, 3i« 32. iSi 

Geutiles; de qua opinione Tideri poMnnt 1<iOhti^oo<« 

tr 9 in Horis, et WBT8TXiiiys ad kunc locum; vel 

propterea , qnoiuam auctbr fiiiase dioitur peccati et mi<« 

aenaebumanae vniuersae, concitando homines primoi 

ftdpe^candum; propter quam causam peccata quoque 

'(£cantui* rot ig^a wv, &Hifi6A0v% AJii rero per a^xwt» %oS 

^ufiov TovTov inteUigendum este statuunt non midam 

illum genium^ sed genitim saeculi, quem dicere sole« 

mus spiritum amatlag et improbitatjs, eiusque rei causa 

prouocabt ad vsum loquendi N. T« Ac profecto hoc si<» 

gnificatu vocabulum a^x^ vsurpatum reperitur , Veluti 

in loco Eph- Hj ^. qubd satis euidenter patet inde^ pri- 

mum, quia appellatur J agx^ ^^C ifovvla^ toi aigog^ 

siue, vtalias: rov citatovg^ quod improbitatem deno- 

tat; deinde vero etiam, quoniam in antecedentibu« sjo* 

onymum ei positum extati o aiwp toS ttiafiov tovroi/» 

hoc esty genius, mores saeculi; et coniuncta iegunturi 

tanquam idem declarantia : m^inat^tp tfmta tov aii^a toS 

ftoCiiov ioivtov, tcata tov agxpfvta t^q iSovalag roS atifogt etl 

xora TO mevfia, ro vvv ipegyovv iv^toig viotg r^g mtup&flag* 

Aut quando Apostolus rij> oatav^ tribuit i^vclav, Act* 

XXVI, i8. eam explicauit CM. /, i5r per iiovaimp ro2 

cxotovgj eique opposuitnfr fiaaiXflav toTf vhv ttjg ayaTtvig 

avtov, lam haec fiaa^Xtla, in quam translati esse dicun-» 

tur Chiistiani , erat in bonis et beneficiis , quorum' par- 

ticipes facti erant per vocationem ad religionem chri« 

stianam^ hocest^ in cognitione Dei et Christi) tn fido 

vera, in animi vitaeque sanctitate, peccatorumque re* 

ikiissione. Itaque iSowrla tovanotovg, ex qua per beni-» 

gnitatem diuinam erant erepti, fuit in grassante igno<* 

tantia Dei et Christiy ait$aTl^, vitiis^ peccatoromque 

poeuis et miseriis* Atque in illo ipso loco Actorum 

Apost* coniunctae reperiuntur formulae plane aequi<* 

|)pllentes,, nimirum: in$otgHpa$ ano anotovg iig q,ig, nal 

Ttjg iiovalag tov aatava fnl tov Biiv* Et cum iubei^etur 

ibi Apostelus, XnsCituwre popuhim ludaicum geatesque 

Ff 3 



45a ib. XII, 01. 5tt» 

caelerajs ^ eo consilio j ro? inurrfii^lfai uni r^ig tiovalkg zoS 
Hfotopa iiil TW Bfov, qaid quaeso lioc erat? Quisnam 
ei^t illius insUtudonis e£Eectus ? No&n6 , vl eriperentur 
ludaei et Gentilefl ex ignorantia^ drroribus, anunlq^. 
' vitiis ac mis^riis, viciMim vero adducereutur ad cogni- 
tionem, fidemy sanctitatemque, atque ita consequeren- 
tur peccatorum remissionem et felicitatem, Christianis 
propriam? Atque ita in hoc nostro locointeUigi profe^ 
cto posset per «oa/uor xov-mf^ vniuersa improbitas ^ et 
ludaeoiiitn et G^ntilium illius^temporis;^ et per aQiovuL 
tov ttocfiov TOi^oti 9 vis y quam habebat ista iraprobitas in 
aqiniis hominum,' quatenus intpediebat propagationem 
doctrinae christiahae, atque adeo emendationem feUci- 
tatemque vniaersam. Hic mundus , haec pei*uersita5 
damnabatury n(fh*9 itnl zov MQ^fiOv tovtovj id est, ab^ 
olebatur; eius princeps deturbabatur, o' af^mv rou «o- 
^fiovtovrov iiifiXfi0noita& «Scd, hoc ^st, vis eius destrue* 
batur, vt non posset amplius impedire doctrinae, fidei- 
que et salutis christianae propagationem i idque fiebat 
fvv» breui) illo ipso telnpore) nimirum dum mortem 
-obiret Dominus 4 dum redii-et e morte in vitam, coe- 
lum adscenderet y de coeio mitteret;sanctum Spiritum^ 
huiusque ope praedicar^tur euangelium per vniuersum 
orbem terraiiun* 

Altera vcro intei^prelatio, eaque valde probabilis, 
eorum est, qui statuuut, per «dafcay roi;rov inteliigi 
rnundum ludaicum in specie^ hoc est, improbitatem 
populi ludaici I eius errores^ opinionesque praeconce- 
ptas, partim de lege Mosaica^ pailim vero etiam d^ 
Messia^ eiusque regno) porro anunlav et odium aduer- 
sus Dominum; per aQ%ov%a xov aoofiov tovrov autem, 
partim vim , quam habebant ista omnia in animis lu- 
daeorum^ partim vero etiam aduersarios Domini mani*» 
festos; nominatim principes ludaeorum-, Pharisaeos, 
]egis peritos, sacerdotes et quicunque haberent vim ali- 
quam potestatemque inter populum^ qui lesum non 



lo. XII, 5i— 55. 4i5 

' jDodp non admittebant, «ed ei adeo etiam sese oppone-i' 
bantf immo tentabant, eum e medio toUere, populum 
«b ipso auertere, atque impedire omni modo,' quo mi-<- 

• nus agnoaceretm* tanquam Messias. Hic mundus Ivl* 
daicus yxindemnabaturf quatenus vniuersa gens conuin- 
cabatnr erroris et stultitiae et peccati, nullo ^nodo con^ 
donandiy quod lesum Messiam repudiaueriut; princep^ 
ifera huiua mundi deturhabatur^ quatenns omnium lesu 
aUuersariorum odia» oonsilia et fin^ta vana reddebantur 
•atque irrita, inprimisque vis ac poteslas principum lu*» 
•daicorum,. desiracta oeconoinia Mosaioa et repuUica 
Ittdaica, penitus euertebaturj lesus vero, quamuis ab 
io in crucem actus et necatus, et, vt videbatnr» • 
.terra exiinctus, redibat invitam, adscendit coelum^ 
^euectus ad dextram Patris susdpiebat imperium in vni-* 
rversum orbem terrarum , praedicabatur statim j paucis 
diebus po&t mortem ipsiu^ et adscensionem in coelos^ in 
ipsa vrfae Hierosolymiiana, in Palaesiina vniuetsa, in 
orbe terrarum vniuerso, tanquam Messias^ bumani ge-« 
neris Seruator optimus maximus, aatalia agnoscebatur 
•a magna parte populi ludaici. Ita praeter ompem spem 
exspectationemque peruersitas ludaeorum damnabatur, 
vicissim vero gloria et Filii et Patris iUustrabatur modo 
.vel maxime inaigni« Conf. omnino Cap. XVI 9 11 < 

Idem innuit Dominua vers, 33, verbis qnidem paulo 

'obscurioribus, nimirum his : ik^^a iiv wpo^oi i% rvg pjg, 

nurtuQ iXnMfm nfeg.ifiovtip* quorum tamen sensum ex-v 

.pticauit loannesy ver9. 35. sic: hie eignificauit mortie 

genue^ quam eeeet obiturue. Igitur verbo vipte&ijva*, 

quo etiam alias in bacre vsnm esse Dominum vidimus, 

Cap, III y i4. et Vllly 38. indicare voluit mortem suam 

.in cruce, quamuis non excludere voluisse videatur exal- 

«^tation^n ad gloriam et ad maiestatem imperii diuinl* 

*Nam loquitm^dere^. mortem et exaltationem proxime 

^ rieoutnrai loquitur porro vt dominus? il%vem nfdg iftav^ 
xeoe, et quidem nfirTag, omnis generis hqmines^ ex 




«54 lou XII. 3b — 5t. 

I€t 

«rd ctuoB pcr ■■racoia ct 1 

ficHi ci kl gem wSaau Qood «eni ibt Psilru 

tribak Dosiom, U 1k>c loco dt viniLcamit. Ego, i»- 

flHH« T™ii* monoQc ncco m ckvoc cc mi iponaUB cxjtr* 

I9 fide aoqiectnitar, ci wti^ama/bar^ frhVitatiwpie 
hsBJm et futarae ▼itaie participci rrddanlnr; id ▼€»€(- 
fecit Domiin» Terey et qnidem noii iMfnw docbriiia 
foa, acd cCiam vi et imperio soo, taiiqiiam domimu 
geocris luimmii^ eodcm modo, yt P^ater. QoareTcrha: 
nmwtm^ Hmmm m^ ffmtftom, aenmm babere potwmt 
buie: dticam coa ooa tantam ad aocieUtem mcam oi 
jhac nta, acd etiam ad partem fdiciutis meae in vita 
altera* Caetemm qoandoDominoa dizit: mvrac «lamh 
enm, in promtn est, refpezisae ad omnis generis homi-r 
oest etiam eos, qoicmeiit de Gentilibiis, «piales erant 
ii, qoi ei occasionem praeboerant, haec eloqnendi; se- 
cns qoam ferebat opinio Indaeornm, qni sibi sdiis Me^ 
aiam regoiqoe Mesoani febcitatem viiidicare solebant. 

Sed in popolo erant, qni dininarent, Dominnm de 
morte sna in verbis: tm» wfm&m in m f?c> locntimi 
foisse, atqae hinc ratiodnari oontenderent, enm non 
eMae Messiam , qui se moritonim esse praediceret, cum 
MessUui habitoms sit rq;iinm aetemnm. OUioiebaiit 
enim liaeet mm dididnum es Ubris eacriSf immartaletn 
fare Mmiam^ quid igitur iu tibi vie^ ^mndo did^, 
Hemam eofaUaJtumirif Quienam demum eet Me Mee^ 
eiaef Bepetnnt ▼erbom vtim^^wm, qao mis erat Do* 
minnsy imre* $2. idqoey qoamuis non ex 'meote eios 
iotelligerei^ de siqpplicio crnos et iiiae^pi^te««all9H 



tibne ftd g^mm, kitarptelab«ntiir tman de morte etiu, 
Putahant igitar, DoimntMny qoem, parumabfmt» quin 
pro Meoaia haberent, deuunciar^ auan^ mQrtem, breu» 
'futuram* Emmuwp l^ocepeFaiit ji<m modp ex iiutitu* 
fione morum magiHrorum ^tefliniiiuiiiludaeonim opi**- 
nioney vwum etiam.. elc ^^sia libris iacrifl, Mefaiam re« 
gnum 8U3cepiunim eWf fiiMim nom haWtarum If cfM^tB^ 
jttodi loca prqfepto in jBcnptmii V. T* rqpernmtnt 
pluTa; inde ycvo colUgebaitf pef^fieram^ in hii! tecria 
WaibiU modp Mesaiam regnainnmi cmc perpetuo, adeo-r 
qne enm immprtaiem fiilnrntn^ ov» o XfHnoQ f»Ae$ tig row 
mihf^ Quare^dufaii baerebant, quid de leiu statuerent^ 
aut qaa^nMne ipae Meaiiam putaroL Caetevum ex ho^ 
loeo patet, in v^n loqnendi ludaeorum tum fuissa re*; 
ceptum» vt anP^fttjones: e X^mig et: o vlog xwi ar-c 
4^^fWtWj^ vsnrparenUir tanqnam sjmonyraicae. 

Ai haee bt^ re$pondit hoc modot adfuic per 
brsue tempU9 lux sf^idarisjucebit inter vos; ea igitur 
i4aminij quamdiu voIm affidgetf ne ealigo iH>s oppri^ 
mati in qtia quisqms aowulat, nescit, quosit eundumy 
viam non poteot dia^icei^; sequimini quaeso luc^mj 
quoad eafruimimif ^ fiatis homines bicis* Domint^Ta 
igitur diserte rxan zetpondit ad obiectionem, vers. 54* 
prepositam, vt .alias quoque facere solebat; jpoterat 
enim eos dQcere^ quis et qualis easet Messias; poterat 
l>cqKmdere, se moriturttm quidem^ acd mox in vitam 
redilurum, nec «lorteni suam obstare r^gni perpetni- 
4atiy oum nonessetiniindanitm, sed spirituale; veruni 
«leccapaces erant iUi huins institutionis, nec tempesti^r 
vam. erat,* ea prodeve# Quare hortabatur tantum "po^ 
putum! vniuersuniy nam ad huno /videtur pertinuisse 
~ Jiaeceius oratip^Vt^ exctissa coeoitatementis, desine-*- 
rent tandem .«bstvcfiere luciveritatis, quae n^ox esst^ 
«titfeTenda, sfue» vt^ depositis opiniombns pemersis» 
Messiam 'tand«m sfgnoscerent, atque salntem suscipe-* 
rent» fMir eum aiTfireDdam. Etenim vnii est Dominus 



456 ib. xiiy 35. 3«^ 

pro more stib Verbis allegoricis, qnortim primaritim 
est vocabulum : ^mgi Hoc vefo vidimus, ad Cap. lyA* 
VIII^ j3« et/X, 5. denotare non tantum doctiinam'et 
scientiam , seid in miuer^nm salutdm , et de hominibus 
vsurpatum, signifieare non tantum eum, qtfi docet, ^ed, 
qui salutem praestat, atque de Domino nostro adhibi* 
tum, expiimere non tantum salutis doctorem, sed sa-^ 
hitis principem, auotorem, datorem, qualis erat rtoa 
. modo docendo, verom etianr&cta salubria periiciepdd^ 
beneficia tribuendo, morte ad salutem Komintlm sub«* 
eunda , denique imperando in genus humanum. ^ Ac 
talem se Dominum in hoc quoque loco inteUexisse^ vtx^ 
telligique voluisse» patet vel inde, qaia in eo serino . 
est non de lesu doctore, sed de lesu Messia, hoc est, 
Seruatore; deinde quoniam dicit; lucem tantum per 
breue tempus adhuc lis interfuturam, hacque lu.ce 
▼tendum e^isi^j quamdiu iis interfutura sit; enimuero 
qua doctor nou amplius interfuit popula; ab hoc ipso 
^momento non amplius docuit, hisque ipsis verbif fitfem 
docendi fecit, vt diserte tradidit loannes ad finem ver«* 
siculi tricesimi se^ti. Sed qua Messias, qua Seraator 
interfuit adhucludaeis per breue tempus; ac per breue 
hoc tempus se vel maxime gessit inter ludaeos tanquam 
Seruatorem, dum mortem in cruce subiret^ e morte in 
vitam rediret, coelum adscenderet, Spiritum sanctum 
initteret, haec vero tradi ittberet per Apostolos primum 
atque ante oHinia ludaeis. Igitur sensus horum verbo- 
rum est hic: adhuc per brene tempus Seruator erit in- 
ter vos, seque tanquam talem praestabit, vc)bisqne oc- 
easionem suppeditabit^ eum cognoscendi et per eum sa^ 
Intem tenendi; qnare vtimini hac iuee, dum adest, 
{irspmorsiTS, scilicet iv Uf ^ponl, vt Cap, XF, 9« n«^<m« 
tiiif iv ty fjftif^,} ne, ea subito sublati^ nox miseriarum 
ingruat, vosque perdat; qui incedit in tenebris, sine 
luce, salutis auotore et dnce, nescit, qua via sit eun- 
Sjm ad sakitemy • rnit ia pemiciem. l^tur qnanidi^ 



% 10. XII,, 55—5;. 45/ 

adbue habetii Seraatorem ipter vosy opertan omnmik 
impehditey vt eom per fidem susdpiatiay ac salutem 
per eum consequamini. Nam vioi ro? tfmrog ex vsu lo- 
quendi Scripturarum rant homines, qui lesum tanquam 
Seiiiatorem €ognouei*unt , fidp susceperunt vt talem> 
atqne ita salutis participes facti rant. 

QuibM dictis abiU lesiUf seque siAiraxii eorum 
t^culis^ nonampliusprodiitineonspectumpublicumlu-* 
daeomm docendioausa; his dictis finem imposttitmn* 
neri dooendi, quod gesserat hucusque inter ludaeos» 

Quae in sequendbus inde a vera. S^. vsqne ad fioem 

huius Capitis iradita reperiuntur, eontinent veluti iu« 

^idnm loannis de euentu mnneris docendi, quo inter 

ludaeos hucusque functus ftierat DominuSi minns ex- 

optato, quam quis' crediderit; GROTITS appellanit 

epiphonema historiae fotius , BBNELiTsm Gndmone» 

epicrisin generalenu Yerissime ! Hactenus^ enim ex- 

posuerat loannes, quae per integrum fere trienninm 

Dominus et doctusset et feoisset iuter ludaeos Palaesd* 

'nenses, qualemne se et verbis et factis demnnstrasse^ 

eoconsiUo quidem, vt vidimus ab initio/ vt doceret^ 

aon suis verbis, sed verbis Domini, non per ratiocina* 

tiones, sed per facta, legentibusquo omnibus persnade- 

Tet y lesum esae Filium Dei verissimum , de coelo mis- 

8um, atqueMessiam promissum exspectatumqne , hu* 

*mani generis Seruatorem optimum maximum. Dum 

Tero finem facit narrationis de rebus, a Christo gestis 

inter populum , dumqne in eo est^ vt ad vltimam par*- 

tem vitae Domini, in his terris transactae, progredia- 

tur, placuit ei, exponere causas, quare mimns Christi, 

ihucusque administratumy non semper et vbique <exopta«- 

•tum euentum habuerit, et qni tandem factum fuerit, 

vt DoroinuSy quamtds nulli operae pepiBTcerit, demon*- 

straueritque euidentissime, non verbis tantum perspi- 

cuisy verum etiam factia illustrisaimis, quisnam esset» 

quid sibivellet^ quid emdlumenti admittentibns eum. 






4ji io« XII, 3^. 





I fiaenl:, nec 6de j 
vcfletDiwimim, ct 
I, 011000 fidjcif 9 ab ipao ttBoliri, 

. ciiis Tnioe qnaemdam c»e iii lodacis, 
qne ImlsUte mentifqiie jtupoiey Mgnitiey nc^geatia 
olnocolioodiy et eonieQiiibuidi, nec di«tare ii^ena «t 
loilaeonm «ooe aetati» ab inteiriit et 
qui r J TJMeirt t eaipme lesaiae, 
Indaifoio gbi aemper «mileni fiiiaie, necmagiai 
indodlemqoepraebniiaeDcnninOy qnam oiim ae prae* 
Iment proplielia. *) Diawrit antem foani» pnmnm 
4k miraadU Itmp a ver9, 37' vaqne ad verB. 45. ac do« 
iaAtdedoclrwamm, a f^a. 44. vaqne ad finem Capi* 
lia, oatenditqne, DomiiHnn noqne iUia, neqnehacfft- 
eete potuiaie, wi fidem qm liafaocnt Indaei* 

Ae priionm quidem de wuraeulU fitfni eit boc 
modo? quMude t€t ac tania miracisia edebat isder eo99 
iamenei fidemdenegaruni^ niminim qno^ j 
fartem^ kc profiacto patranit miraenbi .tot ac 
l|not et qnanta aodita non fuemnt inde n mnndo 
dito) mtracola in coelo, in terra, in mari, in 
in piaabm« sn arboriboa, io panibna, in bominibna ti* 
^ et mortnii; palranit ea non lanto af^paiatn, aed paa- 
aim in momento, adbibitis adininiciib'0, ant Jembna, tC 
jridcbantnr, ant nnUia, «olo tactii, Terbo, ontn, in |db- 
aantiaetpraeientin, nonin oocnlto, aed aufa adapootn 
popuU, in maxima eiiu pan^yri, io templo, in diof- 
4nia feitii, praeaentibui magiitria popnU, iarii oonaol*» 
Xii, aonatoribni, virii primariii, vt de veritate bomm 
miracolorum eorumqne mi^priitndiw* iUorum tempo- 
jrnm homtiiei nec dpbitare poaiwt, nec vere dobitarent« 
-Neque t^men tot nc tantia mimcuUa adduci ae paaai innty 



*) Scripi it fi^er hoe looo Coimiiaitiidoiiem b. voavk, qme 
exutin «iii Du^fTieu. TkseLf^al. IL p. ao6. <ff. 



.lo. XI ly 57« 38. 45| 

Tt leaum pTO tali agnoaeeretit, qvalem «e proliassetBiM 
miraciilia et probari rctllet* Id eoiin denptat hoc loco 
verbttm mctiun^» Nam haec eius miracul^ apectabipt 
eo> vt doeerety quemadmodam verbifl> ita etiam &cti4, 
ae esse diuinitua miMum ^t promiMum Mesfliam. Talii 
Tokbat agnosci» tali fidem haberi. Sed isti neque da* 
«enti, neque faclia dedarantiy quia et qufilis ewet, fidem 
liabebant , ov» iniinivo» sig miww. Patet auiam e^ boc 
loco euidenter^ ai dubitatio deluicre esseposset, Do^ 
wft|Tnnn non tantum edidisse miracula verissimay s^et« 
«am, ^uonam oonsilio ediderit, quid eificere per ea vo«» 
luerit, quamqu^ vim habere debuerint in animis viden^ 
tium» nempcy vt essent docnmenta, non quidem Ao* 
ctrtnae et capitnm doctcinae eorumque veritatisy sed, 
maiestatis et petenliae diuinae, in iis conspicuae^ qood 
hroAihmfn lauae appaUatur in sequente hMolesaiaiio, er 
^uibns intelligereftnry fesum et agere, et dooBre Deo 
▼olentey adiuuante, dirigente, iideoque eum esse aa« 
diendnm , eiqoe fidem habendam* Gonf. Cap^ /f, aS^ 
34. Fj 55. JC, 25* 58, Xlf", 11. Xr, s4. Igitar ^m- 
mtixw iig ror mnoi^mta ctffitht, est: pon agnoscero in 
«o vim vohintatemqne diuiuam, neque examinare tt 
sidmittere, quae dicit» 

Quare aociditf quod oUm dixerat leBouiA: Do^ 
wmtnCf quii aeeeatitur noairae inetituiionif PotenHa I&^ 
4fa€ cuina^iliucescit? Hicprimumin promtuest, lo- 
annaneQmmemorasaehunclocum/esaiaef Cap.UII^ti 
joo consilio, vt doceret, ea, quae nunc acciderint, olim 
iam fuisse praedicta , non vero, ea acddisse .prc^»lerea» 
quoniam praedicta fuerint; nam voculam tw in eins^ 
modi locis sexcentis, salis constat, non nisi etientmn 
indicare. Deinde et illod patet, r^ paonv, hebraioe 
nm9t(, signifioare id^ quod auditurf hoc est, sermo-? 
nem, institotionemy. doctrinam, adeoque idem esset' 
-quod : wi^fiaj d$da)[ii * porro per verba x fi^%lmv mugloifM 
«exprimi uim et poientian^^litsiqanif et hoc }oqo nomi'^ 



466 -10. XII, 38— 4o% 

ttaiim , vim et potentiam diuinam, conspieuai)i' In tota 
vita Dommi , in primisque in miraculis eiua ; rerborum 
AUtbm: Th$ anfUakwf^, sensum esse hunc: non mani^ 
festa fit hcnrdnibiu potentia diuina ',> non animaduerti- 
^ tur ab iis, non agnoscltur, fides ei dene^atun Ad ex<- 
4remum vix dubitari potest, lesaiam hic locutum esse 
de Domino nostro eiusque temporis hominibus; quam-^ 
vis h<ic efiatum omni tempore, inde a lesaia vsque ad 
Christom , atque adeo etiam vsque ad nostra, tempora 
locum habuerit ; nam et lesaias , quemadmodum Dom>«- ' 
nus eiusque Apostoli, loGiiti sunt maximam partem sur^ 
tdis anribus, fueruntque omni tempore,'Suntque etiam- 
trancnonmodo ludaei, sed permuki alii, idter Chri^ 
irtianos adeoy qui potentiam, sapientiam, benignitatem*- 
que Dei, in Christo oonspicuam, omninoque consilia 
J9ei salubernma de salute humani generisy per Chri- 
atum reparata et oonfercinda, ne agnoscant quidem, n&i- 
dnm fidem iis habeant 

Nec poterant fidem habere^ exeoecauit enintt vi 
le$auis habet alio loco^ ocutoe euos popuhte » obdurauit 
euam mentem, vt nec tddeant ocuUe^ nec inteUigant 
mente, neque reeipiscant^ vt mederi iis possim. Hic 
locus lesaianus, Cap^ VI^ lo. ad probanda<n eandem 
T«n ter excitatus legitur in libris sacris N* T. nimirum 
JgaJtth. Xnij i^ sq. Act. XXVIIh 36. et hic, sed cum 
insigni varietate, quoad verba quidem, non quoad rensu 
Apud lesaiam ita se habet : pingue et obesum redde cor 
populi huiuSf aures eius aggraua^ octdos eiusoblinop 
ne ocuUs pideat^ necauribus audiatf mente intelligcU 
etsanetur. Igitur in hoc loco lesaias iubetur abire, et , 
excoecare oculos, et obdnrara mentem populi. Haec 
vero quomodo sint intelligenday non potest habere dif<- 
ficultatem. Eteaim in omnibus linguis antiquis, adeo«- 
•qne maxim» in lingua hebraica, taepenumerb &cere 
.aliquiddidtur is, qui ait» docet, narrtLt, ostendit, ali«- 
quid eise, aut fieri; adeoquo verba actiua accipienda 



10. XII, Sg. 4o. 46i 

aunt dediffaiiue. Quare mex» et aententia v^rbonim 
Dei apud PrQphetam est haec: abif oatende ac demai^ 
ciapopulOf cor eiu8 esee craaaum i auresdurae, oculoe 
coecos; id vero piliil aliud est, quamhoc: corjpQpuli 
crassum est, aures durae^ oouli coeci* Sic ejqilica-* 
runt interpijpetesAlexandrimV quos secutus ^fiiMattbaeuM^ 
«tX^z^^Iocislaudatis. .. ' 

Sed loannes sensum huius loci vtcunque «cpr^sat^* 
hoc mpdo : mv^kotxtv avtSv tovg i^ml^ftovq, lui nmi^ 
fwxiv avT^p T17V tixQdiav. Igitur simpliciter dixit: excoe^ 
cauitfOhduramtj noBaddito, quis excoecauerit et.ob- 
durauerit. . Id tamen intelligi potest ex loco le^ano* 
Ibi ehim taxatur populus, quod sit coecus et dums* Sed 
qui taxatur propter coecitatem et duritiem , eum opor- 
tet es&e suae coecitatis et duritiei causam et auctorem, 
Quare ad verbum xnvifAo^niv subinteUigendum haud 
dubie est: XaoQ ovxog^ legendumque, loco pronominia 
tti^Q>y> reciprocum: avx^v. Ynde sensus existit, quem 
posuimus supra. Quodsi velles ad verbunoi xixvif}^%€v 
«ubintelligere : Biog, sic^ vt Deus dicatur excoecass^ 
xnentem populi, qnemadmodum placuit intei^retibi^ 
plerisque ^ id quidem satis commode explicari posset es: 
^onsueiudine loquendi Hebraeorum ) quos constat soli- 
tosfuisse» tribuere alicui aliquid^ qui tantum erat eiua 
^usaremotior^ siue innoxie^fecitaliquid, quod alter^ 
pccasionem praebuit, hoc vel iUud faciendi , in vniuer- 
#um autem eos loqui, de Deo quoque^ pauto dur^us^ 
^uam fert nostra cogitandi loquendiqueratio, etdicprp^ 
verbi causa, Deum indurasse^ stuporem et somnolenr 
tiamindidisse, et quae sunt r^Uquaj quae naturaedi^ 
rinsLe conuenienter. aliter iutelligi non possdnt, nisi, 
Deumpermisisse, vthaec fierent. Sed tamen loco le-^ 
saiano haud dubie accommodatius est, intelligere non. 
Deum , sed populum iudaicum , qui se ipse excoecaue- 
rit et obfirmauerit. Sic explicatus est hic locus in Ver- 
sione Syriapa prjori: excoecarunt oculos suos, caligi* 



46« 10. xii^ 59. 4o. 

nem tjffUderunt mefUi euM. Poiro Iooo*Ter1)onimlb 
tnuxvw^ faf ^ tm^la tov Xaov tovrov, loannes habet 
tiaeci imui^xtt avttiif tijp sunQdlap, senra plane eodem: 
Kam Ttramqae y najvwHP et noi^KnV rv/v nagdlap , expri-^ 
lliit atupomn et tarditatehi ingenii ac mentis, dicitm^ 
qntr de zis, qm vim eorum, qaae videnty vel audiunt^ 
quamuis clara sint et aperta, tamen aut plane non , aat 
ceffre,. vti non recte asseqanntur et percipiunt. Idem 
plane deiiotant verin : to»p oip&aXftovg avr&f twnfiveaw, 
quoitim ioeoloannes habet : rmifXmim avxw roJff o'^al« 
lioJc- Elenim vtraque foi*mula, et: nafiftvHv rovg oip&aX* 
fioDV/ «t: tvipXoSv wvg Oijp&aXfiovg, dicitur de iis, quiocu» 
los ocdddunt, et ab iis, quae yident, auertunt, vt ne 
videant; et improprie, qui nolunt rerum cognoscere^ 
eiusqtie cogtaitionem data opera impediunt et repudiant* 
Deii^^ -etiam loannes verba: roig taifi pa^img ijnovcap,, 
plane omisit, et loco verbommx uai r^ na^l^ ifvpuia$, 
posuit haec: nat po^inaoi ty nagdl^, Sed formulae: t^ 
naQSt^ ovpihak, et: vom ty naQilif, quemadmodum: 
tdHvto7g oip&aXfAo7g, dicuntur, atque inleiligendae sunt 
dc iis, qui mente assequuntur et percipiunt natUram 
atqne indolem doctrinae, a Christo traditae, non minus^ 
qnam miraculorum, ab ipso editorum, sic, vt adducl 
$e patiantnr ad suscipiendam fidem m eum, religionis-^ 
que christiaiiae professionem. Hoc vltimum exprimit 
terhumiinartQaipwift. Nam vt hebraicum verbum srd 
jn y. T. ^citur de reditu ludaeoram a cultu deaatix>rura 
ad cidtam veri Dei; sic tntatpdipHv et tnwtQiipii$&ai tnl 
iip Sfov, siae, tnt roa^ nvptov, in libris sacris N. T. vsar- * 
^antOr de ludaeU et Gentilibns , qui repudiata , vel re* 
ligione Mosaica, vel idololatria, christianam reUgionem 
amplectuntur, et denotant: ee conuertere a ludaiemo, 
aut pag<mismo ad religionefft ckrietianam. ' Quod A 
ftdssent ludaei tempore <3uristi, si eum agnouissent ta-& 
lem, qual6m se demonstrauerat, eiusque doctrinam 
aosplexi foissent, tttAi el Uben^ potoiis^t a maUs spi-* 



lo» XII, 59—41. 4Q3 

I 

ritnalibtid) etittm maxiinam partem teaiporal&kiii., M 
participes reddi regui beneficioruiaqae Mesgiae) qood - 
verba vltiina indlcatft: nmi iwoo^m^ wivmiq. Sed %X ba# 
tali ac tanta pigritie et negligentia nou modo audiendiy 
sed adeo ^am videndi et contemplandi, manauit^ tan«* 
^uam e fonte, tarditas et stupor ludaeorum, vtntc do^ 
ctrinae, nee miraculorum Domini Vim a«seqaareittaff 
ac perciperenty nequeipsum amplectetentur tAnquaa 
Seruatorem promissum, nec partidpef fierent'aal«tt% 
ab eo partae. Caeterum non opus est, monere^ ii>irer*' 
bis: d$a tovto ov% tidivtcrto nuntvnr jt% r. JU non es«# ar*» 
gtttandum. Neque enim mehd loannis fuit''haeCt la^ • 
daeos non potuisse assentiri Domino, qina fuerit prae^ 
dictum, sed potius, declaratum esse a Deo ipso olim per 
lesaiam, gentis vniuersae indelem per omnes aetatet^ 
in primisque tempore Christi, in^pientem este et staw 
pidam, monilbribus aspei^am, recatcilrantem , eontU'- 
m^cem^ atque hanc veram causam fi^fise, quare Do-i 
ibino fidem denegaueriat. Yerissime haec verba inter-^ 
pretatus est c^RTSoaTOMVs inftomU*iai hfmclo^ 
cum: ov8i fw0 htitdi iJntv fjcaUigf ov% inl9t€V$p, tikif 
insidri ovK tfiiXXow mcrivitv » dta xoivo ilnip ^edtAr^." * 

Sed notabxle est^ quod subiecit 'loannes versicula 
pritno et quadragedimo : haec lesaias dixit eo temjpore^ 
quo gloriam eius videret, eetque de eo ifaiicinatiis. In^ 
his respexit ad visum ifiod, quo obtigisse legitur in eo- 
dem Cap. f^I, 1. sqq. menti attimoque Prophetae <spe«' 
cies adspectabilis maiestatb diuinae) hoc enim denotatr 
slii 717V doStxp avTov^' Sed quaeritur, qnisnam sitilte m!^' 
tog, cuius gloriam vidibse didliir lesaias^ de qtib qiii'^' 
dem iam antiquissimis temporibus fuit disputatio inter^ 
intei^retes et Theolbgos. lam in toto hoc locd de lesu, 
D.omino nostro, disserit loannes^ atque ddeo diserte^ 
didt^ de eo vaticinatum esse lesaiam. Ynde vel maxime 
probabile fit, loann^m existimasse et docere fx>luisse,^ 
Frophetam mente axmnoque vidissespeciem irispectabi-^ 



464 40. xii, 4i— 45. 

lem Mesiiae^ «JMque ^loriae ei maieslatid, in his ter- 
ris &turae. Quod si est, tota visio Prophetae fuit sym-» 
bolica, pertinena ad Messiamy eiusque maiestatem e% 
gloriam, quani habiturus esset non modo in coelis, sed 
•liam in tciTa, quae et i^ plena sit futura gloriae eius^ 
id quod euentum habuit^ cum per Apostolos Eoange- 
j lium traderetur in vniuerso orbe terrarum, et reperi-. 
rentur ybiquc» qui lesum tanquam Seruatorem suscipe- 
i jsenif colerent, adorarent fide sanctitateque animi et 
vitae* Nec minus t&men pi^obahile est, visum, pro- 
phetae oblatum,* pertinulsse ad Deum simpliciter, eius^ 
qne maiestatemy conspicuam i^ vniuerso orbe terra* 
rnm> ita tamen» vt loannes vel -existimauerit ac sta- 
tuerit, Prophetam conbpexisse gloriam non Patris taun 
tnm f aed omul etiam Filii et {iituri Messiae, vel , quod 
proprie de Deo esset intelligendum, in Dominum trans- 
tulerit. Sed illud quoqne notabile est, loannem desi- 
gnasse tempus, quo lesaias conqnestus fuerit de stupore 
et oontumacia gentis ludaicae aduersus Deum, inpri<» 
misque aduersusMessiam, tumnempe, cum recens es- 
aet a viso maiestatis diuinae. Id enim non temere fecit^ 
et sine causa; voluit potius indicare, vatem dixisse 
haec nonsua sponte, sed iussu diuino singulad, non 
edoctum demum sua aut aliorum longa experientia, sed 
monitu et nomine Dei, dixisse adeo vere. 

Haec de populo in vnijuersumy eoque crasso et stu- 
pidO) non inielligente, ne perpendente qnidem consi- 
lium mire factomm Domini , nedum fidem ex ils con- 
dpiente. Sed quid intelligentiareSy legis periti, magi- 
striet principes populi, senatores, Senatus summi aa^ 
aessores? Num in horum animis maiorem vim habue- 
irunt miracula Domini ? De his est vera. 42, et 45. jic 
de procerihk quidemfidem ei habmrunt multif sed^ 
Phariuaeorum odia veriti^ id palcm profiterinon au- 
debantt negenUs suae communione excluderentur ; ma-- 
hhant enim homimbus probarij quam Deo. \^\xa in- 



lo* xiiy 43* 45« 465 

tat pTOcetes popnli eraiit non panci» qtd e conqpeditf 
lesu miracnlis pi^eclaram de eo opinioniem conciperentj 
qnemadmodum olim NicodemnSy Cap* III^ 2« eum niai 
MeMiam ipsum esse suspicabatnry tamen profitebatur. 
doctorem etTatem, diuinituamitiumy idque colligen« 
dnm putabat esse indey quoniam nullus posiet edere 
iniracula tanta , nisi Deum habuerit sibi praesentem et 
opitulantem. Atque id ruraus denotait in boc noptro loco 
verbnm mfMviw, nimirum non:- amplecti doctrinam' 
lesuy sed: lesum ipswci auscipere, dbique persuaanm 
haberoi eum esae rirum, n^issum diuinitua, rel adeo 
JlAeasiam ipaum. Neque tamen audebant^ leaumpalam 
profiteri atque in eiu^ disciplinam ae tradere* Metue« 
bant eaum odia Pbariaaeorum, pesaimorum hominum^ 
et adueraariorum leau Domini infenaiaaimorum^ qui va^ 
lebant noAxima aujptoritate in Senatu aacro et apud po« 
pulumy rerebanturque non aine causa, ne, qui inter 
ludaicae gentia prindpea eminebant^ munere auo, di^* 
gnitate et gloria priuarentur 9 atque adeo conaortio cum' 
idiia ludaeia exdnderentur^ hoc enim denotant rerbat 
tvtt fAfi iTumfpay»foi yinnmh vt ad Cap^IXi 32* tridimua# 
Erat enim promnlgata lex, Tt, quileaum M^ssiam pro« 
fiteri auderet, excommunicaretur* Hic metus obsta^ 
bat^ qno minua toto pectore Domino adhaererent'^ cu-~ 
ina gratia omnia annt coutemnenda; qui quidem metus 
In hominibus imbedUibua forte yeniam impetraueriti 
Sed accedebat vana landii humanae ambitio^ quam aae^^ 
pius exprobranit Dcminna ludaeoJrum prindpibua^ vel^ 
vt Cap. Vy 44« tanqnam cauaam praedpuam aliqnam 
mmatiag eomm. Atque ita neque populua CraAatia et 
atnpidua^ nequequi inteHigentiorea yiderentur^ addud 
minculia leau ae paaai aunt^ vt euni tanquam Meaaiam 
agnoaiQe(r»t, ant palam ptofiteri auderent^ 

Haec de miraculia lesn* lam ad docttvutrn eiin'^ 
aiUution^nt eim progreditujrloanneai Oatenditqne^ hano 
non magia felicem sufioeMua tuibiiiiae in ammia ludaeo^ 

Cg 



466 10. JLiif 4i* 

mni) atqne ill^; inde a pers. 44* rsl^ue ad fiinem Capi^ 
.fis* Eteoim haecf, quae in hoc loco tradita reperiuxituiiv 
quod est ante omnia tenendum, continent semwnem lo^ 
annis de doctrina lesu^ non vero oermonem aliquem, 
habitum a Domino illo ipso tempore, atque ad eosdem, 
ad quos locntus^rat inde a vera. 35. vsque ad pers* S6w 
Atque koc ita esse ^ satis euidenter intelUgi potest inde^ 
quoniam^oc ipao versiculo se«/p et triceaimo Dominuf 
dicitnr finito illo eoUoquio djAcessissey nec amplius prod-* 
iisse palam inter ludaeos docendi causa; quareproba-* 
bile non est, eum denuo coepisse verba faoere ad mul* 
titudinem adstantem; nec patet^ quax*e loannes aermor 
jiem Domini superiorem interpeUaueiit iis, quae legun^ 
tur a ifere. S^. vsque ad vers. 43. nec vno tenore liima 
raandauerit. Muito mitius est vero simiie* vt plaoel: 

( nonnullis, Dcmiinum, qnaehio leguntnr^ disdpuHs suis 
dixiflse piiuatim; Dominus eninL.haec docuisse dicitur 
palam: ^ln^ovg di cjc^^of» »ol eJjtiv* Sedy vt iam monuir' 
mus, est hicsermo loannis, qno docere voluit, ludaeos 
Domino docenti non magis fidem habuisse, quam mira- 
cula patranti) idque non Domini, sed sua ipsorum 
culpa; illum enim saepe multomque per triennium in» 
tegrum docnisse perspicue , non in angulo^ sedpalaa^ 
cunvsingulos , tum populum vmoersum y ' eiusque prin-p 
cipes ipsos, i^uis et qualis esset^ quafemqne se habm 
voluiaset, hortatumque fuisse serio ad credendnm^ 
bstendentem^ quantus essetiructnscredentilniSy quanta 
pemicies in sua Jiruetl^ persiste n li fau s , neque vljam ex>« 
cusationem reliquani fedsse iis^ qni sua malitia pecireot» 
Id vt demonslraret loannes,