(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Cassii Felicis De medicina: ex graecis logicae sectae auctoribus liber, translatus sub Artabure ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



CASSII FELICIS 

DE MEDICINA 

EX GEAECIS LOGICAE SECTAE AUCTORIBUS 

LIBER TRANSLATUS 



SUB ARTABURE ET CALEPIO COXSULIBUS 

(a\n'o 447) 

NUNC PRIMUM EDITVS 



VALENTINO ROSE. 




LIPSIAE 

IN AEDIBBS B. 6. TEUBNEKI. 
MDCCfLXXIX. 




? ' ( 



i \ 






f LiartARY 

Of THE 

lEUND STANFOHD JUNiOfi 

university: 



/jyn^ 



UMua: vn» s. «b mnnnBi. 




nupersunt aetate i 
mu8 ultimusque Idem qui typis impressus oblivioni fatis- 
que eripitur, nunc primum prodit Cassiua Feiii, cuius 
Hedkinae „ex graecis logicae sectae auctoribus" (et prae- 
cipue Galeno — vid. iud. font.) conscriptum vel „trans- 
latum" breviloquium editum fuit, sici^t codicis Parisiensis 
testatur inscriplio, „sub ardebVf et asclepio cnnsulibus" 
1. e. Calepio el Artabur? \MSramsen, Zeitzer Ostertafel 
T. i. 44f:Berl. AkSd. ;863 ji: 551) aqii» 4*7. auctor 
LatinuB eal („ii(»s vero lalino secmoiie" c. 2§ etc. cf. 
Ind. gr.V iion (kamjHgy iTeqtteiilH borum qui Idtm nomen 
genmt (ite CMrils-medtcis v. Pabric: BiW."e^r. lU, 322 
BarL) putaudus idem, patria quidem iucertus, scilicet si 
Tecenli codicis Parisiensis scriplori fides„Arten8is"(Asten- 
is? Cirtensis? nam pro AmbracLa antiqua quando ab 
Arattho »el Aracbtho flu^io appellata sit Arla — cf. Leake 
IVsT. in N. Gr. I, 208 — non constat), sed aetate suppar 
ITbeodoro Prisciano „Vindiciani*) Afri" discipulo, cuius 
oti Graeci aequalis Philagrii (Epirotae, cf E. Rhode Bheiii. 
Hns, N, F. 32, 336) paulo maioris auctoritatem infert, 
fortagse „Afer" et ipse, utpote qui citet herbam putidam 
^quam Punice aturbis dicunt" (c. 20, cf. ind. lat. a. corti- 
lones, gelela), simillimus dicendi genere Caelio Aureliano 
etasdem saecull quinli medico Siccensi. 

Utitur quidem Cassius, t\ Galeni Ubris, celeberrimis 
Ipraeclpne illis „ad Glauconem", sed ut indicat praefatiun- 
mla fitiam falsi Galeni noyisss vldetur Euporiston libnmi, 
Jtli quiim genuinum Galeni opus (quod citat ipse Galenus 
S, 956) deaideraretur iam ah Oribasio in ipsius Enpo- 
tstdn praefatione (Orib. V, 559 Dar.), sub Galerii nomine 
dlliM fuit Oribasti causa post Oribasium (et morlis luliani 



•) de '-[00 tf. Anecd. II, 177. Hermei VIII, *'2. 



— IV — 

annum 363) c. a. 400; hunc enim — primum scilicet ex 
tribus quos coniungunt editiones nostrae olim in codicibus 
manu scriptis separatos*) atque inter se diversissimos — 
ante oculos habuit transtulitque in sua (^^medicinae prae- 
sentaneae") iam Theodorus Priscianus (ut unum exemplum 
aiTeram, legas de. parotidibus I, 8 ed. Argent. cum Gal. 
eup. XIV, 334 — 36), proprio deinde titulo appellavit 
auctor anonymus (s. VI vel VII) qui ficto nomine (Anecd. 
II, 168) dicitur sive „Scolapius'' sive „Galienus" (c. 21 
de stomachi causis ,,potio raagna et probata a galieno in 
euporiston libro suo^^ i. e.GaUeup. XIV, 370, ubi auctoris 
nomen quod praebent codices mei omnes (s. IX — XI) 
omittitur in editione Argent. 1533 p. XXX v. 9). 

Cassium noverat Isidorus (cf. 4, 8, 4 = Cass. c. 24 
de igne sacro), noverunt veterum auctprum compilatores 
Salernitani (Petroncellus cod. S. Germ. 1146 apud Renzi 
Coll. Salern. IV, 185 sqq. qui nunc est lat. 14025 s. XIV 
Delisle p. 125. cf. cod. Par. 11219 s. IX f. 42 sqq. cod. 
Lond. Harl. 4977 s. XI. Sloan. 2839 s. XII. Arundel. 166 
s. IX), sed ipso nomine testem citat (locis quidem circiter 
ducentis) unus c. a. 1300 Simon Januensis in lexico me- 
dico (recentioribus Mathei Silvatici editionibus inserto, de 
qua re E. Meyer Gesch. d. Bot. IV, 173), qui in prae- 
fatione auctores recensens „quorum ad huiusmodi robur 
sepe revolvi volumina" sic ait „deinde ex Cassio Felice, 
qui et ipse a Cornelio (Celso) multum extollitur, qui 
continet tractatus duos de practica". post quem, si de 
Matheo taceas — is enim Simonem reddit — , oblivione 
conditus iacet in bibliothecis usque ad haec nostra tem- 
pora, tribus tantum codicibus manuscriptis quod sciam 



*) exemplo utor qnod prae manibns est codicis AmbroBiani 
Q. 94 Bup. (8. XV) ubi "Ey^ar* fihv t^Ss tri pipXm yccXrivov d^fi- 
QanevTiHfj ifiaq^OQtov voaokv dta tmv svnoQ^aToav tpagfiatimv nQOg 
eoXoava tov aQXirjtQov: — (praecedit epistola inc. Eniiriti^aav- 
tog fiov . . .). ceterum cf. Ackermami in hiet. litt. Gal. I p. 
CLIV ed. Kmin. 



,— V — 

conservatus^ uno vetere quidem et fido sed imperfecte 
sine titulo ac nomine scripto (in Germania) ad exemplar 
quod recto capitulorum foliorumque ordine destitutum erat 
mutilumque et lacunosum; recentibus duobus integris sed 
arbitrio scriptoris Itali textum obscurum corrigentis cor- 
rupto altero Parisiensi s. XIII^ altero Cantabrigiensi s. XV 
propter insignem litterarum obsoletarum ex vetere quodam 
bonoque exemplari depictarum inscitiam monstruosissimo. 
Parisiensem (tunc no. 1125) primus monstravit Philippus 
Labbeus in Nova bibl. mss. librorum s. Specimine antiq. 
lect. Par. 1653 p. 49, Cantabrigiensem et ipsum in Italia 
scriptum (v. Cat. of the mss. of the univ. of Cambridge 
III p. 82), qui olim fuit Joannis Mori episcopi Norvicensis 
(no. 53), exhibet Catalogus librorum mstorum Angliae in 
unum coUect. Ox. 1697 t. II p. 363 tuhc „pulcherrime 
descriptum" nunc madore fere deletum ut vix fegas nec 
nisi reliquorum codicum ope litteras saepe evanescente 
discernas. utrumque testimonium notavit Fabricius (B. 
Gr. III, 322), attamen ipsum textum (utpote „translatum") 
nemo inspexit, auctorem Felicem confundunt cum Cassio 
iatrosophista Graeco problematum scriptore plane alieno. 
cautius „Bibliothecae medicae'^ conditor vetustissimus Pa- 
schasius Gallus (Bas. 1590 p. 56, unde sua J. G. Schen- 
ckius a Gravenberg, Biblia iatrica s. Bibl. med. macta. 
Frf. 1609 s. V.) „Cassius Felix quidam aliquoties citatur 
in pandectis medicis Matth^i Sylvatici. manu illius scripta 
adhuc exstare alicubi coniicitur".*) 

Ego Cassium edere constitui inde ab a. 1856. hoc 
enim anno postquam iter Parisinum moliens ex Catalogo 
impresso (bibl. reg. Par. 1744 III, 204) notitiam habui 



*) pro GaJlo male Gesneri Bibliothecam citavit Le Clerc 
bist. de la m^d. 1729 I, 423 — Gesnerus enim 0]^ in Bibl. 
inter eos ex quibus hauserit Matth. Sylvaticus Cassii Felicis sim- 
pb'citer nomen posuit, sic habet in notis ad Cassii problem. 
Tig, 1562 p. 55 „8ed et Cassii Felicis medici Latini nomen ali- 
cubi legi, nec memini**. 



— VI — 

codicis Parisiensis lat. 6114^ ipsum codicem inspexi quem 
olim viderat Labbeus atque loca quaedam cum initio ex 
eo excerpta mecum abstuli.*) deinde a. 1865 eundem 
auctorem iicet anonymum et confusum et dimidia fere sui 
parte truncatum extare vidi in codice S. Galii 105 atque 
ex hoc exemplari tamquam ex certo quodam fundamento 
edi posse intellexi. hunc iterum in Helvetia commoratus 
descripsi a. 1869 (12 — 18. Aug.), descripsi etiam Pari- 
siensem ad me transmissum Berolinum a. 1870, denique 
ad utrumque contuli Cantabrigiensem (de quo uno verba 
fecit Daremberg in ed. Oribasii t. I p. XL) quem et ipsum 
per tres fere menses penes me habui Berolini a. 1873. 
ex tribus his codicibus quos solos novi veterem hunc 
medicinae auctorem restitui a 1875/76, relegi a. 1878. 
quem nunc edo, labore quidem privatis vitae ^curis sollici- 
tudinibusque saepe interrupto atque in Felice ut fateor 
satis infelici. 

Berolini 30. Oct. 1878. 

ValentinTzs Bose. 



*) propterea Ca.saii mentionem fSeci nt iam in Aristotele 
PBendepigrapho p. 388 sic et in Anecdotis II, 115. 167, unde 
qni pnmuB Cassium historiae litteramm Latinarum restituit, 
notii^m habuit S. TeufPel (Geach. der RQm. Litt. 3. A. Lpz. 1875 
p. 1088 sq.) cum Cassio illo cuius apud Celsum mentio fit 
hunc nostrum male confundens (utpote ^translatum*') , eodem 
errore quo iam lapsum vidimus Simonem Januensem. 



CASSrUS FELIX. 



CodiCTun signiB ntor his: 

g =z eod. S. GaUi 105 meinbr. saec. XI, qai habet folia 21 (et 
Bcriptore Germano et correctore, cf. c. 38 wormo, spat etc.) 
compacta cum praecedente Sulpicii Seyeri codice s. IX. 
lacnnae siint septem, quarnm septima alterius libri partis 
c. 43 — 82. inscriptio nulla neque subscriptio, nisi quod sub 
ultima linea folii ultimi quae adscripta fuerunt (nullius ut 
credo momenti) nunc erasa sunt. 

c = cod, Cantdbrig. Gg, III. 32 chart. saec. XV (de quo 
yid. Catalogum codd. Cantabr. supra cit.), ubi f. 94* n^z- 
plicit casius felix**. ad initium, ubi indez capp. 81 (in 
textu 82), inscriptio nulla. 

p s cod. Paris. lat. 6114 sc. altera pars membr. s. XIII, 
quae cum alio quodam codice praeced. compacta est argu- 
menti historici s. XI — XII (quo continetur „Breviarium Rufi 
Festi", de quo v. ed. W. Foerster Vind. 1874, et „Liber de 
ordine temporum" i. ' e. Annales Hildesheimenses quos a. 
1641 ez hoc codice edidit Du Chesne t. III. p. 504—539. 
cf. Pertz Script. III p. 19 sq. et nunc Waitz in praef. novae 
ed. min. Hann. 1878) in hac altera paxte medicinali f. 
70 — 90 manu Itaiica litterisque minutis in binis columnis 
scripta habetur: 

Cassii felieis artensis medicine loice 
secte de greco in latinnm liber trans- 
latns. snb ardebre et aselepio consnUbns. 
Incipiunt capitnla Imins libri. I. II. III. 

se^uuntur quae infra leguntur capitula 80 (revera 82) cum 
ultimo (f. 85*) c. 81 „De unguentis", id est adnezo Aniidotario 
ez variis libris consuto, quale habuit etiam codez Simonis. 
desinit f. 90^ „Ezpleto libro referamus gratias christo*^ deinde 
sequuntur manu alia scripta variisque aliarum manuum 
additamentis interpolata Medica ezcerpta varia f. 90 — 100 
(ubi in fine „Curia de golagmano promisit . .X. J^. amadio 
usque ad festum sancti don . . | ndlussit gVa ^h^ bona 

g\he d' galegnano'^ Galignano prope Anconam?). 



Ineipiimt capitula Imiiis libri 

(sec. codd. pc). 



I Ad capitis dolorem (cepha- 

leam cp). 
U Ad tineas capitis. 
III Ad pediculos. 
IIII Adcapilloram defluxionem. 
Y Ad alopiciam. 
YI Ad cantabriem capitis. 
YII Ad^ontos i. papillas qaae 

in vtilta nascantur. 
YIII Ad macalas albas. 
VIIII Ad macalas nigras. 

X Ad pemiones. 

XI Ad impetigines i. zemas. 

XII Ad yerracas. 

XIII Ad stigmata. 
Xnn Ad labia hiantia. 

XV Ad Bcabiem. 

XVI Ad prariginem. 
XVn Ad parotidas. 
XYUl Ad coUectiones. 
XVIIII Ad pendigines. 

XX Ad fistalas. 

XXI Ad empiemata. 

XXII Ad carbuncalos. 

XXIII Ad reama. 
XXIin Ad ignem sacrum. 

XXV Ad araneas. 

XXVI Ad scrofas. 

XXVII Ad steatomata. 

XX Vm Ad aurium dolorem. 
XXVini Ad oculorum pas- 
siones. 

XXX Ad fluxum sanguinis ex 
naribus. 

XXXI Ad polipum et ozenas. 

XXXII Ad dentium dolorem. 

XXXIII Ad tussim hnmidam. 
XXXIIII Ad tussim aridam. 



XXXV Ad tamorem faacium. 

XXXVI Ad ulcerationem fau- 
cium. 

XXXVII Ad sinancicos. 
XXXVin Ad tetanicos. 
XXXVnU Ad emoptoicoa. 
XL Ad pthisicos. 

XLI Ad astmaticos. 

XLII Ad stomachi passiones. 

XLin Ad spleneticam pas- 

sionem. 
XLIIII Ad epaticam passionem. 
XLV Ad renum dolorem. 
XLVI Ad vesicae passiones. 
XLVII Ad colericam passionem 

et defluxionem. 
XLVni Ad disenteriam. 
XLVIIII Ad ictericos. 
L Ad yentris et intestinorum 

reumatismum. 
LI Ad colicam et iliacam. 
LII Ad podagram et artriticam. 
LIII Ad isciadicam et psia- 

dicam. 
LIUI Ad paralisim. 
LV Ad quartanam. 
LVI Ad emitritaeum. 
LVU Ad tipum tertianum 

manifestum. 
LVIII Ad tipum tertianum non 

manifestum. 
LVIUI Ad tipum cotidianum. 
LX Ad efemeras. 
LXI Ad causon. 
LXII Ad freneticos. 
LXIU Ad litarg^cos. 
LXIIII Ad cardLacos. 
LXV Ad apoplexiam. 



— X — 



LXVI Ad pleuretdcos. 
LXVII Ad caniB rabidi morsam. 
LXVniAdfalangioniB morsom. 
LXVIIII Ad Bcorpionis ictom. 
LXX Ad fdgandoB serpentes. 
LXXI Ad epilepfiiam. 
LXXn Ad InmbricoB. , 
LXXm Ad elefantiasim. 
LXXim Ad ragadas. 
LXXV Ad idema. 
LXXVI Ad hydropicos. 



LXXVII Ad praefocationem 

m atrici fl. 
LXXVLLL Ad procidentem ma- 

tricem. 
LXXVIUI Ad metromaniam. 
LXXX Ad aperiendam ma- 

tricem. 
LXXXI Ad accelerandnm par- 

tom. 
LXXXn Ad emorragiam ma- 

tricis. 



Ordo eapitnlonim XXXI eodieis S. fialli liie est: 



1 

2 
3 

4 
5 
6 
7 
8 
9 

10 
11 
12 
13 
14 
15 



cp 1 (exc, fin.) 
40 
39 
18 

2 

3 

4 

5 
10 



11 
12 
13 
34 
33 
35 



(exc. fin.) 
(praecedit finis 
c. 9) 



16 
17 
18 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
25 
26 
27 
28 
29 
30 
31 



desunt igitur I) c. l fin. 

n) b fin. — 9 (exc. fin. c. 9) 
m) 14 — 17 
IV) 28 fin. — 29 in. 

V) 29 fin. — 32 
VI) particula c. 42. 
VII) 43 — 82. 



cp 36 
37 
38 
41 
42 
19 
20 
21 
22 
23 
24 
2^ 
26 
27 
28 
29 



quac ex recenti- 
bu8 (cp) solis 
supplenda fue- 
nmt. 



Cum diuturno tempore sedulus mecum volvendo^ 
carissime fili^ de medicina tractassem^ omnipotentis dei 
nutu monito placuit mihi ut ex graecis logicae sectae 
auctoribus omnium causarum dogmata in breviloquio la- 
tino sermone conscriberem. quae cum perlegeris et usus 5 
fueriSy ad curam omnium corporum humanorum cuncta 
experta reperies. unde admoneo^ fili dulcissime^ ne quid 
forte huic scripturae addendum yel minuendum existimes. 
et ideo a principio passionis capitis inchoantes scripsimus^ 
quoniam sununa civitas corporis a veteribus dicitur caput, lo 
et honorabile et necessarium sensus hominis domicilium. 

2 kme p. 3 nntn gp: tuitu c. monito: monitus g, am- 
monitus pc (Petr.). 4 dogma g, domata (i. e, dogmata ut hdbet 

Petr.) p {sed p^ domata vel dotnata = doctrinata), documenta c. 

brevi loquio g (breyiloquium Petr. p. 190 B.): brevi eloquio 
pc (et Pel/r. codd. hs). 6 o. humanorum corporum p (ad 

c. omnium corporis humani vel corporum humanorum Petr. 
hs). 7 Un (Unde Petr.) amoneo p (un amoneo c), Unum 

admoneo g. 8 vel: aut c. 9 a: in c. passionis gp: 

— nes c. 10 haec ex Ps. Galeno (praef. in Euporista t. XIV 
p. 313 lAps.): . . . dno xctpaXT^g aQ^diisvoi' avzri ydq tiad^dTtSQ 
Ttg diiQonoXig iart tov aoaiiatog xttl tmv ti(ii<otat(ov tial dvay- 
%aiotdt(Dv dvd^QcaTtotg alaQ^fiastov oCtiTit^^Qiov (Plato Tim. p. 45 — 
46). cf. Veget. mulomed. III (II), 1, 1 p. 89 Schn. Cael. Aurel. 
resp. med. II, 56 p, 219. ox. J, 56. ch/r. J, 60. ceterum in 
inferiore margine codicis Paris. ipsius scriptoris manu haec 
adnotantur: Alexander d. c. Y. itef cap summam civitatem 
corporis dici cap honorabile domicilium sensus hominis esse. 
11 sensuum c. 

Cassias Felix, ed. Y. Bose. 1 



— 2 — 

I. Ad tardum sive inveteratuin capitis do- 

lorem quem Graeci ceplialaeam appellant, et ad 

eius medietatis quem emicranion vocant^ et ad ver- 

tiginosos quos ilingiontas appellant^ et ad tene- 

5brosos quos scotomaticos dicunt. 

Universa haec in capite efficiuntur. et est cephalaea 
ex omni parte capitis inveterata passio, quas Graeci chro- 
nias diathesis vocant^ vel totius membranae quae ossa 
capitis desuper circumvestit superposita ossibus subposita 

10 cuti^ et appellatur a Graecis pericranios, aut ipsius 
membranae partis^ quam consuete emicranion dicunt. si 
vero cum consensu radicum oculorum bulborum ipsorum 
fuerit dolor, manifestim in cerebro fieri ostenditur. 

contingit frequentius ex perfrictione aut contrario 

15 adustione aut vinolentia aut' percussu aut ventositate cau- 
satia nervositatis membranae pericraniou supra dictae. 
solet etiam et austrinus aer iniurias capitis nutrire^ cum 

1 Ad om. p, qui nomifuxtivos pomit sic: Tardos . . in- 
veteratus . . dolor . . . et eius m. pars (pas) . . et vertiginosi . . 
et tenebroei. in rubrica Ad cepbaleam pc, De cepnalea g, 

3 medietatis partem (pars p) qoam ffpc {i*bi medietatis » mediae 
partis, imde quod omisi partem). emictanion c, eml^ranion 
gp, cf, Cael, Au/r. p. 269 (de emigraneo dolore Alex. /, 45). 

4 ilicnnntas g^ <^ili add. al. m.y \ ginntas p, illignntas c, 5 
dixerunt c, 6 cephalea {ut supra) gpc, 7 quas : quam gpc. 
cronias diathesi p, 8 totius om. p. 9 circumvestit c ei 
(circum inter lin, add.) g^ (Sim.) : vestit gp, superposita vesti- 
bus. ossibus subp. cuti (sic) c. superposita (iterum) cutii?. 10 
appellatur: dicitur c, perigranion pc (pericranion ^, 6 nBQi- 
v,Qdviog vfMpf Gal.) 11 partisp: pars gc. quam (sc. passio- 
nem) ^: quod c. consuete: consueto nomine C. A. p. 269 (cf. 
de hemicr, Gal. 12, 593). emigranion gp, emicranion c. 12 
cum sensu c. aut (a) bulborum p. ad rem cf. Gal. 12, 563. 
13 manifestius py — tus c. 14 Conting^t autem (a) &. p. 
perfrictione (cum correctoris g° gl. interl. frigore) gc: perfricatione 
(vitio apud recentiores solemni) p. contraria c. 15 per- 
cuBsu gc: percussura p. ventositatis causatione. nervositatiB 
gpc. 16 perigranion g ( — cranion p, — ctanion c). 



ere deducendus erit ex decoctione coloquintidis et 
i centauria addito modico melle et oleo anetino. dan- lo 

etiam ieiunis tribus diebus inter diem antidotum 
3ni quod picra appellatur. et si adiutoria localia^ 
i topica appellant^ oportuerit adhibere^ turgentes ma- 
is yenarum media in fronte incides, aut certe si 
me apparuerint, sanguisugis totam operies frontem i5 
^ucurbitam occipitio conglutinabis addita | scilicet scari- p. lea 
ne. et si forte ex plena habitudine totius corporis 
it impleri senseris^ quod quidem ex frequenti tinnitu 
im aut vertigine aut ante oculos subiecta tenebratione 
LS agnoscitur^ Galeni cathartico dia tes aloes appellato 20 
ores per ventrem erogabis, si tamen senilis aetas 

1 dicta membra gc, dicta membrana p, aquoso et fri- 
fiegmate pci aquosum et frigidum (flegma inter Un. g^), 
ocrates gpc. 3 aforismis g, aforismis p (Hipp, III, 720 
,). austrini p, auditui c: iuditui {sic) g, aucUtu<i 

corr. rec.y p. 4 cajpitis (sic) gpc, 5 egrum c. 6 
tomare flf, flebothoman {—Bp^etc)p. si . . . faerit 
d non etate iuventutis (et sec. nat. etc^ c, 7 plenus p. 
jton gpc. cf. Gal, 12, 505. et si venter gi faerit in- 

18 (abst.) p. 9 ex |>c: et g, coloqui(a ante corr.) 

I g ( — d' pc), 11 ieiunis in marg. auppl. g°. 12 gal- 



miniine impedierit. quod catharticum conficies sic: aioes 
2. II, dacrydii 2. II, coloquintidis interioris carnis 2. I, ab- 
sinthii pontici 2. I. cum coliculi suco coiliges et catapotia 
in modum ciceris informabis. ex quibus ad vesperam 

5 cubaturis in ova sorbilia competenter dabis, aut certe illud 
purgatorium quod conficitur ex dacrydio: obolos III cum 
aloes duplo conteres et cum mulsa calida ieiunis sereno 
aere dabis. transacto autem purgationis tempore si ex 
encauseos fuerit dolor id est ex ustione aeris, maxime 

10 tempore aestatis, oxyrodino id est aceto et rosaceo frigido 
caput embrocabis. quod si ad praesens non fuerit rosa- 
ceum, omfacinum oleum mittes. etiam et frontem cum 
temporibus cataplasmabis pane ex posca frigida et modico 
oleo rosaceo, admixto et folio plantaginis. si vero ex fri- 

15 gore fuerit dolor, anetino oleo aut amygdalino aut rutaceo 
calefacto uteris, sive illo quod recipit herpyllum peuce- 
danum castoreum cyperum samsucum hederae corymbos. 

1 quod conficitar sicit jp. conficis gc, aloen g(c): 

aloes p, 2 dia.gridiam gc (— dii p). coloqua (i g°pc) ntid§ 
( — d' p, — de c) g, interioreB ( — is p) carnes ( — is p) a\ 

cames interiores c. absinthium ponticum gc, 3 cum cauU- 

a 

culi pCy c ul<iculi> g (m ra»,^ cu aM, ^), colligis gpc, 

catapotias g, — pocias c, — pudias p, 5 cubatoris dormitum 
euntibus g (cubaturis om, pc^ qm glossam solam pommt), 6 
ex diagridio obolos. III. cum aloen d. g^ ex diagridii obulis 
tribus cum aloes d. p, ex diagridiu obolis tribus cum aloen d. c. 
8 si ex encauseos g et p^ {^^ eix. labore add, g°), si exencauseas c : 
siese caseos ante corr. p. 9 ex ustione gc: ex adustione p. 

10 oxirodinon g ( — nu p), exicodion c cf, Oal. 14 , 315. 

11 appresens p. 12 omfacinum (Gal.j Or.): omfacium g^ 
— ceum Cy — cum p. mittes p: mittis gc. etiam et 
gc: om, p (frontem suppl. corr. in marg.). 13 timporibus 
gpc. pani (pane g^) ex posca g^ pane ex posca c: pani pusca 
(qm. ex) p, 14 folio: folia gc^ foliis p. cf. Oal. 14, 316. 
15 anetinu . . . amigdalinii . . . rutaceu^ calefactu^ c. 16 illo 
p: illud gc. erpillum gp: serpillum g^p^ (cf. Cael. Aur. 
p. 28S\, & pilum c. 17 ciperum gpc (i, e. cypirum), cf. 
Cds. Vf 11 (uibi maHe etiam Daremberg sampsuchus Cyprius pro 
sampsuchus, cypirus). cf, Oal, 12^ 503, eder§ corimbos gp. 



~ 5 - • 

his in uno simul cum aceto et rosaceo oleo aut spano 
concoctis caput embrocabis et post fomentationem tenui 
lana cooperies et ligabis. post haec et frontem cataplas- 
mabis amygdalis amaris tritis aut molii rosa sive arida 
infusa et puleio admixto. aiiquando ex pane et aceto 5 
mentae foliis aut persici admixto. haec omnia erunt fre- 
quenter mutanda. item aliud quod adhibendum probatur 
dispari temporum dolori, nam Graeci eterocraniam vocant, 
ut est: erucae semen et nucleum de persicis aequali modo 
contereS; ex aceto oblinies. aliud. aloen et ammoniacum lo 
et masticen cum aceto teres et illines. 

ad emicranion vero aloes et crocomagmatis partes 
binaSy euforbii partem unam cum aceto teres, tempus ob- 
linies. sed si nimius fuerit dolor, sacculo calida aqua 
infiiso et expresso^ tunc torrido sale repleto, primo va- i5 
porabis et post yaporationem sudorem deterges et sic 
medicamentum supra dictum appones. etiam et per nares 

1 his . . . concoctis p: haec . . . concocta (cu cocta c) gc 
spano gcp {%. e. hispano , ex graeco anavov cf, Gal. 12 , 513. 
^ inter lin. add. purii = puro): ispano jp®. et fenugreeo 

add. p^ post spano. 2 embrocabis: unguas supra scr. g^. 

3 cooperies p: co[c]operi8 g, cooperis c. et (fr.) gc: om. p. 
5 pulegio amixta c. aliquantulo panis et aceto et mente 

foliis aut persici. hec etc. p {suo quidem errore, nam dativus^ 
est foliis). ex ^: et c. 6 admixto hic om. p (solusj. Haec* 
g (H jp): Nec c. 8 temporum (cf. Sim.): tempore gcp. do- 
loris gc, et dolore p. Nam gc: quod (q-) p. etherocraniam 
gc, ethorocania (sic) p. 9 de persicis ego (Plin. 23, 132 item 
Plin. iun., Gargil.): desuper {sic) gpc. sub ante §quali add. 
c. ex c: et jf, c (cum) p. 10 oblinies gc: oblines p. 
aloe p. amomacum gp (aloen rameniacum c). 11 et ^: 

om. gc. masticen c: mastice g, mastic (— cum) p. teres 
c: teris gp. illinis g (ilinus c), ilinis p. 12 emigranion 

gp, emicranon c. aloes et crocomagmatis p: aloen et cro- 

comagma gc. 13 euforbi g, — bii g^p, — biu c. ad rem cf. 

Gal. 12, 595. partem: pars (ps) c. unam om. c, qui habet 
c. aceto una teris. teres et t. p. tempus c: timpus gp. 

oblinies g: — niens c, — nes p. 14 fuerit: super est c. 

saculo gc. 15 tunc om. p. 17 per om. p. 



. - 6 - 

apoflegmatizabis hoc modo. cyclaminis herbae radicis 

109 sucum et radicis betae sucum | in unum commiscebis et 

tepidum sedenti resupinato capite naribus infiindes. sed 

oportet primimi calidam mulsam in ore inferre vel gar- 

5 garizare, ne descensu medicamenti ad inferiores partes 
per nares accepti plurimum fauces adurant. tunc inclinato 
capite per os aut nares humorem decurrere dimittes. si 
vero totum caput doluerit^ cavendiun a cataplasmate vel 
diversariun rerum vaporationibus, maxime in is qui ex 

10 plenitudine capitis laborant. observandum etiam et a 
comestione lactis vel ab eis quae similiter implere caput 
noscuntur et omni nervositati contraria probantur, ut sunt 
nuces pahnulae lenticula oryza carduus olivae nigellae et 
his simiiia. 

15 si vero dolor minime fuerit exclusus, cyclica curatione 

erit depellendus hoc modo. in primis capillaturam capitis 
detondes et rades, et si ieiunium minime ferre potuerint, 
a solito minus cibum accipiant^ inhibito vino aqua calida 
potabis. tunc secunda vel tertia die anagargarismatis con- 

20 fectione dia ysopu appellata per palatum purgabis^ quod 



1 apoflegmatizabis: supra 8cr, g^ id flegma iactare facias 
(apofl^eati^abiB jp, apoflemanzabis c). 2 bet^ (id plantago 

maior supra scr. gl^) g{c) : bace p et stipra nete p°. unnm 

'gc: om. p. commisces ^cp. 8 infundes p, — des p: — dis 
c. 4 in" ore inferre g, in hore ferre p, in ore fere c {qui om. 
vel). 5 descendendi c. 6 adorat j9, — ret c. 7 per hos 
p. humores c. dimittis gp, permittas c. 8 cataplas- 

mate g: — tii g^c. 9 is: ms gpc. 10 et om. pc. a 

com^est^tione g, a comestione c, a commixtione p. 11 im- 
plere om. c. 12 noscnnt et omnem (omy) nervositate ^traria 
(?) probant c. omni om. g, 13 lenticule p. oriza c: 

orizia gp. cardu gpc, 16 ciclica gpc. cf. C. A. p. 275 sqq. 
17 ferre minime p. 18 a om. p. cibum: cibo g, cibos 

p (c?). inhibito c: inibito g^ innibito p. aquam calidam 

potent p. 19 vel gc: aut p. die om. p. ana om. p. 

anagargarismate c. confectione {^oe) p: confectio gc. 20 
ysopu g, isopu5 c, ysopi p. appellatil gc: — ti p, appellati 
— 3 X om, p. {sed suppl. p^ in marg.). 



— 7 — 

Graeci dia tes yperoas dicunt, hoc est ysopi 2. X, tliymi 
2. VI^ origaoi et stapMsagriae dr quaternas, passi optimi 
eminam I, aceti dimidiam partem: lierbas ante diem in- 
fundes et dUigenter fervere facie^; iiquabis et dabis gar- 
garizandum potione una tribus diebus^ in sole ita ut 5 
orario yelato capite dorsum ad solem ponat^ et per sin- 
gulos dies postquam purgaverit tepefacto oleo caput tangat^ 
et refectionem accipiat simplicem, ut sunt ova sorbilia et 
holera malva beta atriplices cucurbita blitum ex iure pul- 
lino et parvo sale et aneto, et piscem tenerum ut est lo 
turdus gobio aut asellus vel scorpius aut scarus^ aut 
puUos gallinaceos aut columbinos vel cerebrum haedinum 
assum aut certe porcinum, et vinum aquatissimum potet. 
transactis vero tribus purgationis diebus propungentes ca- 
pillos medicinali psilotro in balneo facies^ id est i5 

aaripigmenti laminae H- IS^ sandaracae S^ pumicis tusi 
et in novo cacabo assati et cimoliae cretae torrefactae, 
ambarum specierum scripulos senos, calcis vivae -^ VIII. 

1 diathesy peroas g, diathes ypereas p^ (idem adscr. fr" et 

h 

dia tes yperoas), dia tes ypereos c. tymi ^, timi p, thimi 

c. 2 staph(f)isagri§ g{pc). dr quaternas g (3 quaternas c): 
afi (ana) 5 lUI- P- 3 emina . . . dimidia pars p, emina et 

aceti dimedia pars c. 4 facies pc: facis g. liquas gp^ 

liqua c. 5 potionem unam (potione una c) in sole diebus 

tribus pc. 6 deorsum c. 8 — 13 cf. Cael. Au/r. p. 276. 

accipiant p, — piet c. 9 olera pc. bleta p. a^ct^riplices 
tn ras. g. cucurbitas p, blitu p : blattum g. cucur- 

bita — piscem om. c. (ubi atriplices teneros). 10 aneto cocta 
add. p. 11 gabio p. assellus gp. scaru g. 12 vel 
pollus ^llinaceus aut columbinus p , vel pullis galinaciis aut 
colnmbmus c. 13 assum g : assatum pc. potent pc. 14 
purgationum c. 15 psylotro g^ spilotro c. in bahieo facis 
• {sic) gpc (uhi deest quod facis, sc. expoliari vel tale quid. 

\ cf. Gael chr. 1, 36). i<d:> g: h. e ^, hec est c (sc. iam de- 
I scribitur psilotri confectio). 16 lamina c IS c. quimolia 

iet creta (alba terra suprascr. g^) torrefacta g, quimolie et 
crete torrefacte p (sed cimolia, — e g^p^), quimolea et creata- 
■ V 

j tore tacta e. 18 scripulos senos g: 3 VI |), c senos c. 



— 8 - 

tundes supra dictas species et cernes^ et primo calcem 
cum aqua competenti coques in novo cacabo testeo ut 
non durius sed liquidum yideatur^ et sic supra dictas 
species superasperges^ et leviter coques et penna galli- 
p- 170 nacea probabis quae non fuerit oleo | poUuta. tunc pauiu- 
lum tepescere sines et sic caput contra capiilaturam lines 
cautius ne oculos contingat, et cum sufiicienter cutem 
constringi senserint in yaporem mittes, et cum sudare 
coeperinty oculis clausis yel supra linteolo ligatis totum 

10 caput eatafricabis et adiecta aqua calida lavabis, et post- 
quam laveris^ asperso cantabro manibus moderate fricabis 
et iterum lavabis. tunc oleo perungues et in solio descen- 
dere dimittes et post unum diem in sole totum caput ad 
scapulas per dies numero quinque dropace induces. cuius 

15 dropacis confectio talis est. cerae^ picis siccae^ resinae 
pituinae^ nitri iibras singulas^ resinae frixae -^ VI^ pyretri^ 
bituminis iudaici^ sulphuris vivi, ellebori albi^ adarces, 
stafisagriae^ omnium specierum VI uncias binas, piperis et 
olei sicyonii uncias quaternas. peractis vero dropacis quin- 

20 que diebus in lavacro sympasmate uteris quod conficies 

1 tundes p. 3 du2j. . . . liquid' p. 4 aspercis p, asper- 
gis c. leniter c. coquis c. 6 t. sinis gp, tepefacies c, 
nnis gpc. 7 contigat ante corr, g. cutem sufficienter 

stringi s. c. 8 vapore c. 9 ceperint g: ceperit pc. vel 
linteolo supra p. 10 catafricabis (!) gc: cataplasmabis (cata- 
pVab') p, lavaveris p. 11 cantabro: g^ suprascr. cblia. 

frigabis I?. 12 perunges ^), — gis c. in solio (solium): 

soHo {siipra 8cr. g^ bahieu sudoris) gcp (om. in). 13 dimittis 
gpc (dimittis descendere c). post c: per gp. ad g: usque 
ad pc. 14 numero gc: om. p. tropacem c. inducis 

gpc. 16 dropacis om. c. est talis c. 16 pituine — re- 
sine om. c. abhinc nisi pla/ne nos deficit cod. g, quae exempli 
causa adscripsi vitia codicum cp, ut mnt innwmerdbUia ne- 
glexi. 17 adarces gpc (ursini testiculi supra scr. g^). 18 
omnium — uncias om. p, qui habet agrie aja -^ <VI add. p^y. 
YI c: septem g. 19 sicionii: ex cucumeris agrestibus fit 

suprascr. g°. 20 i lavacro pc: bilavacro (sic) g. sim- 

pasma pc: sinplasmate p, quod p (c?): quam g. conficis 
gc, — citur p. 



— 9 — 

sic: nitri libram I^ salis torrefacti -^ VI, feclae, bacarum 
lauri^ cyperi^ stafisagriae uncias singulas, samsuci et 
squinuanthi scripulos YI tundes in uno et tenuissime 
cernes et uteris diebus tribus. post haec vomitu ex ra- 
dicibus uteris, quod graeci dia rafanidon vocant, hoc est 5 
radices purgatas et lotas libra una concisas et pridie in 
oxymelle infusas ex duabus mellis partibus et una aceti 
comedendas dabis. et cum mordicationem [stomachi \el*suppii 
thoracis senserit, calidam aquam superbibendam dabis et 
immissis* pennis ori vel faucibus vomitum provocabis et lo 
yario cibo nutries ex diversis volatilibus vel quadrupedi- 
bus silvestribus, ut sunt capreae lepores perdices fassae 
et his similia. et etiam conditum ex melle vel passo dare 
permittes. post baec et sinapismo uteris hoc modo. sinapis 
libras II et S, caricas numero XV; panis ex aceto infusi 15 
4^ VIII, haec omnia singiilatim trita et in uno commixta 
panno induces et totum corpus iliines, si omne corpus 
curare voluerit, vel si ipsiun caput solum curare voluerit, 
panno ut supra dixi induces et totum caput operies. et 

1 fecla (ante corr. feda, ut c) gp. id feces vini vel aceti. 
Id est et feclis suprciscr. g°. baccas gc (bace p). 2 cyperi 
gc: piperi p. ancias singulas gc: a,n -y 1 p. 3 sqninuanti 
g: sqninanti p, — tis c. lct g (scrup g^): 3 p, om. c. -i nunde . 
inuno g, in vino c et p^. 4 vero add. p {post hec). 

vomitu p: — to g, — tu^ c. 5 quod g: que c, qn p. dia- 
rafinidon g ( — fanidon cp). 6 libram unam gc, t. I. p. 

in oximelle: sic gpc. 8 et cum mordicatione. Sic g, uhi 

reliqua huius cap. desunt, sequitur Ad ptisicoe II. cap. 
10 oii p^c: horis ante corr. p. faucis c. 11 varios cibos 
c. nutris cp. 12 capree c: capre p. fasse c: om. p. 

13 similibus cp. vel c: aut p. 14 permittis cp. cf. de 
sinapismo Ardiigenes apud Aetium III, 181. sinapi libras 

duas 2- c. 15 carecas niio XV c: caricarum XV p. 16 

t VIII p : c VIU c. singulatim c, singula p. uno p : 

vinii c. 17 inducis cp. inlinis p, illius c. 18 volueris 

p, — runt c. vel ipsum {sic) p, aut sine alio vel ipsum c 

{pro aut si <[at. vel> ipsum?) caput solum c: solum caput 
p. curare voluerit (c): ow. p. 19 inducis et totum p^c: 

tidt {sic) p. operis p, aperis c. 



— 10 — 

dimittes ut operetur usque ad niborem cutis quem Graeci 
finigmod yocant. tunc in balneum mittes^ et cum suda- 
verit, caput in solio ut mergat imperabis, et omnem cycli 
curationem terminabis.] 

iP'i76) II. Ad tineas capitis. 

Tineas capitis Graeci achoras yocaverunt. emergunt 
frequenter in corio capitis ex viscoso quodam ac tena- 
cissimo humore mellis simili^ ut etiam et ulcera corticosa 
ostendat. 

10 in curationibus autem ob nimietatem humoris oportet 

in principio purgatorium dare, ut sunt catapotia Galeni 
quae superius in passione capitis scripta sunt. sin vero 
fuerit parra hoc est modica ulceratio, sufficiat topica ad- 
iutoria adhibere quae nos locaiia dicimus, ut est psoricon 

15 medicamentum ad scabiem totius corporis inferius scriptum : 

per dies quinque praetonso pressius capite in sole bis in 

die fricabis, et cum Tideris loca nimium humectari, ptyg- 

mate fovebis id est calida aqua in qua decocta sunt rosa^ 

p- 177 murta sicca^ cupressus^ | rubi virides turiones^ siliquae 

20 graecae aridi rami. et postquam fomentaveriS; cataplas- 
mate uteris^ hoc est ienticulas et cortices de malo gra- 
nato coques simul in aqua et teres separatim, tunc 

1 dimittis cp, 2 finigmo p, Hmgmon c. in balneum 
mittis c: in balneo dimittis p. 3 c. nt in solio m. o. 

mergant cp, 7 cf. Gcd, cata top. XII, 464 {eupar. XIV, 

323 = Oribas. eupor. IV, 12). qaodam p: quondam gc. 

8 et am. p. 9 ostendant pc. 11 catapoti^ g, — putie pc. 
gallieni g, galieni pc. 12 scriptae gpc. 13 hoc est mo- 

dica gc: om; p. sufficiant gpc. 14 sporicon ante corr. p. 
16 V 2?, VI c. praetonso gp : precioso c. 17 frigabis p. 

tigmate ppc. 19 murta g, mirta pc. rubi item siliquae — * 
uteris om. c. rubi viridis {sic et cp) in ras. g^. turiones 

(id est cimae g% siliquae (id est pran§ silvestres g^), 

silice p. 20 aridos ramos g ( — i pc). 21 Lenticula gpc. 

de ipsa arbore de malo granato (id est de ipso arbore si4pra 

g^ qui delet idem in textu) g (de mala granata ante corr. g)i 
mali granati pc. 



— 11 — 

commiscebis ex aequali modo et addito melle et aceto lin- 
teolo inductum appones. et cum yideris ioca bene fuisse 
desiccata, cerotario uteris quod conficies sic. suiphur yivum^ 
bacas lauri^ herbam perdicion id est parietariam, omnia 
singillatim teres ita ut sulphuris plurimum mittas. tunc 5 
ceram cum oleo myrtino sufficienti resolves et cum in- 
frigidaTerit rades et supra dictas species admiscebis et in- 
ductum appones. etiam et in lavacro caput ex sapone 
iricabis in quo prius fuerit sulphur admixtum. et si forte 
canosi capilli fuerint nati, frequenter psilotro emendabis lo 
caput 

III. Ad pediculos. 

In cachecticis corporibus id est mala habitudine affectis 
pediculosa passio generatur quam Graeci pthiriasin vocant. 

curationis autem terapore tali medicamento uteris^ i5 
hoc est staphisagriae partes duas, sandaracae et nitri partes 
^ngolas cum aceto et oleo diligenter teres et caput per- 
imgttes^ sed oportet antea aqiia calida salsa lavare et 
detergere et sic unguere. | 

IIII. Ad capillorum defluxionem. p. ns 

Defluxio capillorum contingit ex debiiitate corporis 

1 commisces gc^ miscebis p. ex . . . (modo) et om, p. 
2 fuisse gc: om. p. 3 cerotarium g ( — lio pc). conficis g 
(— ceis p), — citur c. 4 baccas gc (bacas p). 4 nBQ$Uiov 
adh^et Soranus (Gal. XII, 494). id est paritaria {sic) gi 

m. pc. omiiia om. p. 5 singillatim g: singulatim 

(fflgVati) pc. 7 admisces gpc. 8 etiam et gc: et p. 9 

ftigabis p. 10 frequenti pc. 11 caput g: om. pc. 13 

cacecticis gi cateticis jp, cactecticis c. 14 peduculosa g. 

^jkam g (ri supra ^), ptiriasi p, ptinasi c. 15 curatio est 

Archigenis ap. Gal. XII, 463 = XIV, 323. 16 sandaraca 

gc (— ce p). nitrum g (nitri pc). 17 teris gpc (sed 

perungues g, — ges pc). 18 seoportet arde corr. g. salsa 
caput lavare c. 19 unguere g: — gere pc. 20 Ad fluxum 
capilloinm p. 21 debilitatione c. 



— 12 - 

aut macronosia laborantibus id est longa aegritudine^ aut 

laborioso in feminis partu. 

ob diligentiam vero curationis ladanum cum vino 

nigelio conteres donec mellis sumat crassitudinem et 
5 illines. adiantou herbae, rosmarini^ myrtae nigellae yiridis^ 

omnium trium manipulos singulos^ aluminis lipari 2. III; 

olei spani et aquae et yini nigelii^ omnium trium eminas 

singuiaS; coques ut ad oleum redeant^ ita ut remaneat 

modicum humoris ne oleum ardeat. tunc liquabis et capui 
10 perungues. 

y. Ad alopiciam. 

Omnibus capillosis in locis veluti rotundo schemate 

desertio efficitur capillorum. sed nomen alopiciae accepit^ 

si quidem postquam fuerint curati tenues canosos et ve- 

15 luti flavos capUios ostendant^ sicut animalis vulpeculae 

quam Graeci alopeca vocant. 

curatio autem eiusdem passionis talis est minutas 
vel densas scarifationis laceraturas dabis quas Graeci amy- 
chas Yocant; et super acriorem cepam quassatam fricabis^ 

1 macronosiajn g, — nosia c, — noxia p. i. longam §gri- 
tudinem g, 4 conteris gc, teris jp. 5 illinis ^ (illius c). 
adianton g^ — tu p, addiaton c (id est barba iovis. id est &azon 
qu§ vidgo semperviva dicitur swpra g^). myrtae g: mira c, 
et mirte p, 6 omnium trium gc: om, p (item v, 7), 2. 

(libras) g: $p, 5 c {XCxqag y Gdt. XII, 431. XIV, 322 in alio 
ad idem med^. lipari (id est rotundi supra g^), 7 yspani 
gy spani pc, 8 coques gc: coquas p. redeant g : reddeat 
(sic) p, redat c. ita — ardeat om, c. 9 liquas gcp. 10 
perungues g, — ges pc. 11 alopiciam gp, allopiciam c. 

12 scemate gp (stomate c). 13 alopicia gp (alopicia — flavos 
om. c). accipit p. 14 fuerit curata p. tenuos (stc) g, 

canosos: sic gp. 15 sicut animalis vulpecul^ (vulpicula c) 

gc: sicut vulpecula p. 16 alopecan g ( — ca jp), vulpiciam 

{sic) c, 17 Curatio — est gc (ita est c): Curatio eius talis 

est p. minutas vel gc: om, p. 18 scarifationes gp (scraf- 
ficaciones c). laceratis (siCj — tas c) dabis g: in locis illis (!) 
facere iubeo p (^laceraturas" servat Petr. c, 3), amichas (stc) 
gpc. 19 frigabis p. 



aut nasturcii semen cum .sinape et aceto tcres et illines, 
>ut catti stercorJB partes diias sinapis parlem unani ^"'ijg 
euni aceto teres et illines. | [aliud. avellanas combustas •luppi.ii, 
iEOnteres cum asuogia aut adipe ursino ct oleo de lu- 
eema et illines, ante vero ipsam alopiciam nitro trito cum 
pEmno fricabis el illines. aliud. adipcm ursinum euforbiu 
mistum cum oieo de lucerna illines. aliud. stcrcus muris 
cum aceto irilum et illinitum capillos educit. 



VI. Ad cantal 



:apitis. 



Cantabriem Craeci pityriaain vocant. emergit fre- lo 
^eoter ex Lumore acri vel intemperantia corporis <|uam 
Graeci acrasian vocant. nascilur quidem prurilus in super- 
"cie cutis capillosis in locis, ut etiam tenuissimas squa- 
iHillas albi coloris emittant rantabro simileB, unde nomen 
pityriasin accepit. ib 

in curalionibus vero lac ovillum seu bubulum vel 
Vaprinum cnm melle potui dabis pro comparatione pruri- 
tas, etenim acredinem humoris addulcat vel obtundit et 
aoa curiose sed simplici inductione ventrem depurgat. 

non eliam flebolomia ex brachio erit adliibenda, sa 
maxime si actate iuvcues fueriut patientes et secundum 
naturam plurimo sanguine abundaverint, quos Graect 

1 eynape g, einape p, — pi c. 
itliDis 0pc. 2 c&tti (gati c) i 

(mpra deleta gatti ater corr.) p, Hynapia g, Binapia p, — pi 

c. 3 iUinifl gc, — mes p. 6 illinis pc (ilcm v. 6. 7). 

et p: aut c. vero om. c. ipsa alopicia p ( — am c). 6 
panno p: paae e {dtvitgiioat ital ofl-ovtco i»(ia£oB Gal. SII, 
406). frigabia p. enforbie p, cu forbio c. 7 laceriUB c. 
Ihoc freqtteta r«n. «. Gal XII, 340. 339. 418. Mare. p. 45. 
t illuiitnm («c) pc. 10 petiriasin p, ptinoain c. 11 acro c. 
'1 p, — sia c. qnidem c {Petr.)-. quidam p. 13 

B l_Petr.). 15 pruriasi p, pitinaBiQ c. 16 ovillum 
h;: oriDUii) p iPetr.). bubulnm c; bubnlinnm p (Petr.). 17 
komparatione e (Petr.): aoredine p. fort. comp(l)acatione. 
|l3 adnloat pc (addulcat ips. corr. o). 19 no C: u (pro n) p. 
'i plurimum Banguinia e. 



- 14 - 

polyemos vocant. aliud. betam cantabriim nitrum faennm 
graecum in uno simul decoques^ ex ipsa decoctione caput 
lavabis. etiam et sympasmate tali uti oportet. murra aloe 
afronitrum sulphur yivum elleborum album ptisana sicca 
5 pari pondere contusa atque cribeilata in balneo aspergenda. 

VII. Ad papillas vultus. 

Tempore pubertatis et mediae aetatis ionthi saepius 
in vultu nascuntur parvulas extantias ostendentes, per 
quas cum cortex unguibus fuerit abstractus^ humor se- 

10 quitur viro^us vel mucilentus. aliquibus vero longo tem* 
pore fundati solidantur et occallati indecentem faciunt 
vultum. 

curationis vero tempore accipies dragantum aqua in- 
fusum et cum molybdaena trita commiscebis et simul 

15 teres donec mellis sumat crassitudinem^ et ad vesperam 
illines vultum et dimittes tota nocte. tunc lucescente die 
cantabro lacte consperso faciem fricabis et tepida aqua 
lavabis^ etiam et sympasmate blando in balneo uteris. sed 
oportet primo unguibus leviter cortices abstrahere et hu- 

1 polimos p, poliems c. 2 in uno p: om. c. deqno- 

qnes p. decatione p, 3 et om. c. simplaAina tale ( — li 
c) oportet pc (uti addidi ex Petr.). mira c (Petr.) : mirte p, 
aloen c, aloes p. 4 afronitri. snlphuris vivi. ellebori albi. 

ptisane sicce p {nomin. uhique c). 5 pari pondere c {Petr.)i 
paria pondera p. concnssa c. atque c iPetr.): et p. 

aspergenda p, — do c. 6 tit. (ex c) abest p (Ad hiantes 

Petroc. c. 23), Ad chiantus (hianthus c) i. papillas (papelas c) 
que in vultu nascuntur ind. p (et c). 7 medie c {Petr.)i 

medio p. hionti^, biuti c (hiantes Petr.). 8 extangias p\ 
9 abstractus p: — ta c. 10 virtuosus pc. 11 loccallati p. 
occalanti c. indecenter c. 13 tempore om. c. accipes 

c ( — pies Petr.), om. p. dragantum {sic) pc (tragaaitum 

Petr.). 14 molibdena c, mollibdena p. trita c (Petr.): 

tritum p. commiscebis (JPetr.): — ces pc, 15 sumat c: 

sentiat vel sumat p. 16 illinis pc. dimitte c. totam 

noctem p. 17 consparso c {Pd/r.): compresso p. frigabis p. 
18 et om. p. 19 et humorem {Petr.): et tumorem pc. 



— 15 - 

morem exprimere, et sic medicamentum snpra dictum 
linire. 

VIII. Ad maculas albas. 

Maculas albas Graeci alphus leucas vocaverunt. nascun- 
tur aliquando in vultu aliquando in toto corpore ex fleg- 5 
matico nimis acri vel salso humore. 

quas quidem sic probabis si ex parte. curari poterunt 
aut certe omnino incurabUes ostenduntur. superficiem 
catis, id est maculam candidam acu vel acuto flebotomo 
modicum punges ut non nimis penetreS; et si lacteus lo 
humor fuerit exclusus^ omnino incurabilis demonstratur. 
si yero pro humore sanguis exierit; ex parte curari osten- 
ditur. propterea oportet flegmagogum purgatorium dare 
quod dicitur elaterium. conOcitur sic. accipies cucumeres 
amaros agrestes maturos et secabis et in vas aeneum i5 
mittes. aUa die manu exprimes et ipsum sucum sub fer- 
venti sole siccabis^ et postquam siccatus fuerit, addes 
itemm ex ipso suco modicum ut bene crassescat. et fac 
trociscos drachmarum singularum, ex quibus dabis unum 
cum mulsa ieiuno. hoc purgabis humorem frigidum id 20 
est flegmaticum^ maxime a capite vel a fundo cerebri, 
unde omnis nervositas infunditur. et post purgationem 

1 medicamento . . . dicto p {Petr., uhi illinire). 4 alphus 
c (alphas JPetr.); alfos p. 6 vel nimis Fetr. acro c. 

7 poterint p, potuerunt c. 8 aut certe: sic pc (Z. aut contra?). 
ostendit euperficiea cutis pc {Fetr.). 9 id est: idem c, om. p. 
macula candida c (cf. Petr.), maculas albas vel candidas p. 

10 modicu c: — co p. et non minus p. c. et ^: sed c. 

11 incuiabiles demonstrantur p* ^ 12 ostenduntur p. 14 
elacterium p, darium (sic) c (iXatriQi>ov sec. CfcU. XII, 122 est 
9UCU8 fritcius cucumeris agrestis). 16 et secabis {cf. Plin. 
20, 3): et stipticos p, et siccatos c (excitalla Petr.). 16 ex- 
primis p. sub c: om. p (ad solem Petr.). 17 siccatu c, 

fliccat p. 19 dragmarum {ut semper et g) cp. unum 

(Petr.): .1. pc. 20 cum om. c. ieiuno {Petr.): —nns c, 

— nis p. ^ purgabit p: depurgatum (huore) c. frigidum 

c (Petr.): om. p. id est: .i. p^ idem {sic) c {item p. 16, 2). 



- 16 — 

factam biduo vel triduo lacte caprino nutries, et post 
haec adhibebis adiutoria metasyncritica id est quae reno- 
vare valeant temperiem corporis naturalem^ ut sunt de- 
siccatoria sympasmata vel cetera quae de cyclo superius 
5 in passione capitis scripsimus. 

VIIII. Ad maculas nigras. 

Maculas nigras Graeci alphus melaenas vocant. nascun- 
tur aliquando in vultu aliquando in brachiis aliquando in 
toto corpore^ aliquando fuscae aliquando nigrae aliquando 

10 asperae veluti zernosaC; quas Graeci lichenodes appellant. 
ex melancholico humore efficiuntur id est ex nigri feliis 
redundantia. 

propterea in principio curationis cathartico melan- 
cholicum non soium semel sed frequenter purgabis. quod 

15 catharticum conficies sic. epithymum optimum id est non 
vetustissimum et ex locis maritimis sumptum quantitate 
semunciae I decoques in aquae calices latiores numero III 
usque ad tertiam partem^ tunc diligenter liquabis et in 
ipsa decoctione miscebis oxymellis coclearia III et ieianis 

20 dabis. et post dies purgationis alio medicamento uteris] 

P\^^ ad maculas nigras et zernosas et ad maculas nigras in 

vultu feminis ex abortione praecedenti factas vel adustione 

1 nutris pc, 2 adhibebis c (Petr,): adhibita p. me- 

tas incritica p : metaein cretica c. 4 simplasmata pc, de- 
ciclo p, decito (sic) c. 7 alfas melanas c, alfoB melenas p 

(alphos meletos Petr. c. 2o). 10 zenose c. licedoes p^ 

licedone c. 11 efficinntnr (Fetr.): efficitor c, <m. p. 18 

catarticnm melancolicum p, catartico melancolico c. 16 o(m- 
ficis c (JPet,r.) , conficitur p. Epithimil . . . semnncie . I. tf. 

Epithi novi non veteris ex 1. m. collecti t S. p {hremua Pdr^ 
17 decoqnas j7. aqua calices.III. p, aqua calices laoiGm 

{sic) nuo . III. c. 18 partem c: om. p. . liquabis (Pelr.)s 

ligabis pc. 19 decatione {ut supra) p. miscebis p: cm. e 
(addes Petr.). oximellis c, examP p. 21 cemosas g, ^ 
ad m. nigras om. p (non gc). in vultu. in feminis g^ (nigiai) 
feminarum c, in vultu viri seu femine p (in vultu femine Petr.). 
22 facta g. 



— 17 - 

solis quas Graeci ephelidas Tocant. etiam et cicatrices 
nigras ubicumque eyenerint haec confectio ad unitatem 
coloris cogit; et conficitur sic. cumini drachmam I^ guttae 
ammoniaci et amygdalarum amararum decoriatarum drach- 
mas senaSj ellebori nigri drachmam I, nitri drachmas 11, 5 
cucumeris agrestis suci ex radicibus expressi ^ II, mellis 
^ Vni conficies et maculas supra dictas fricabis. etiam 
et in lavacro sympasmate uteris quod conficies sic. sulphur 
yivum et nitrum et herbae draconteae radices et ibisci 
radices siccas, omnium quattuor ^ singulas, myrtae ni- lo 
gellae siccae h- II, ellebori nigri et chamaeleontis nigri 
radicis id est sefra [nigra], ambarum specierum -^ qua- 
ternas. quae tundenda sunt tunduntur et quae terenda 
sunt teruntur, et simul commixta iterum in uno usque 
ad ultimam tenuitatem teruntur. | i5 



1 ephelidas g: effilidas p, ofelidas e. 2 evenerint: ye- 

neiit Qj — ^rint p, fuerint c. h§c confectio g: om. pc, 3 

cnnuni g: cimini jpc. gutte p: gutta g (gu&L c). 4 am- 

moniaci gp: — ce c. et gc: om. p. amigdulas (sic) amaras 
decoriatas g, amigdalarum amararum decoctarum c, amigdalar 
ama. et decoriatar p. dragmas senas gc: 5- VI. p. 5 

Ellebomm nigrum. nitrum dragmam. I. g. ellebori nigri 5- 
L nitri (miri c) 3. H. cp (Petr.). 6 expressi gc: et prassii p. 

7 conficis gcp, terendo confice Petr. supra dictas gc: om. p. 

8 8j(i)mpasma ^c : sinapismate jp. quod pc: quam ^. con- 
ficis g, — citur pc. sulphur . . . nitrum g: sulphuris vivi et 
nitri c (sulphuris vivi tatri rad\ dragondee. rad* hibisci sicce. 
T I sic p). 9 et i[n]visci g (& misci c). 10 omnium 
quatuor g: om. p. omnium — siccae om. c. myte (sic) g 
(mirte p). 11 et ^: om. pc, cameleontae g (— te pc) et 
supra ^: „ict hedera nigra {glossam sequitur Petr.) idem est 
et camelea atque scissa^^ nigrae g^ nigre cp. 12 radices 
g (rad' jp), om. c. id. se fi:a nigra g, i. seia. nigra c, i. sefre 
nigre p (in textu omms). an 3« IHI (om. specierum) p. 
13 quae — teruntur gc: que sunt terenda terantur et que tun- 
tenda tundantur p. 14 sunt hic om. c (ut p). iterum om. p. 
in uno p: in vino g (Nunc c, ubi male distinguitur), 15 
terantur p. 

CasiiuB Felix, ed. Y. Bose. 2 



— 18 - 

m X. Ad perniones. 

Latini perniones a pernicie patientium locorum par- 
tium nomen accepisse dixerunt. Graeci vero chimetla 
dicunt ab hiemis tempore quod chimona vocant; siquidem 

5 ipso in tempore supra dicta passio nascatur^ cum tenera 
corpora glaciali frigore fuerint adusta. sequitur patientes 
circa articulorum loca pruritus quidam et inflatio. 

oportet in ipso initio ex decoctione rutae et murtae 
admixto modico aceto et sale loca quae patiuntur fovere 

10 et diligenter detergere. tunc alumen liparum cum oleo 
conteres usque ad crassitudinem mellis^ oblinies. aliud. 
adipem vitulinam liquefacies et admiscebis turis mannae, 
et similiter ut supra oblinies. aliud. coques in oleo 
scillam contritam et perungues. aliud medicamentum 

15 ulceratis pemionibus conveniens. aluminis lipari et murrae 
et calcis yivae et turis masculi^ omnium quattuor ^ ternas, 
picis durae 2. IIII^ cerae -r- 11, olei *r III. quae sunt 
sicca cum vino modico teruntur, et sic crassum cero- 
tarium miscetur. facit et ad universa ulcera vel vulnera. 

1 Ad pemiones morbos jp (i ad tamores digitoram hyemali 
tempore contingenteB add, jp^). 2 Latine awte corr, g. per- 
netie g (— nitie jp, — nicie c). locoram om, p, 3 cy(i)- 

methla gp, cimecla c. 4 dixerantc. 5 in om. p, na- 
scatar g: nascitar pc (Petr.), 7 loca g (Petr.)i locoa pc. 

8 ex jpc: et ^. mortae gi (mirte p?) mire c (mirre Petr,), 

11 et {ante obl.) add, p (Petr.). 12 vitalinam g(p): — nam c. 
liqaefacis et admisces gcp. turis mane c: taris manna g^ 

thas Mag (sic) p. 13 oblinies gc: — nes p. AF. in oleo 
coqaas p. 14 scillam contritam ego (Diosc, Prisc. p. 27^): 
cilla ci£ria g^ stilla citrina c, sqoilla ciMna p. mecQcamen- 
tam gp: om. c (uhi Aliad qaod a. p. conyenit). nlceratis 

pc: om. g. 15 lippari g. et om. p. marrae g, mre p, 

mire c. 16 et it, om, p, thas mascali p, omniam 

1 
qaataor gc: om, p, -i- ternas g: 5r. tnas c, 3 ni ^. 17 

^ ^Sf' S JP» 3 c. olei T III ante picis , , , in p, 18 teran- 

! — rantar p. 19 miscetnr g: misceatar p, misce c. 

jp. ad diyersa a. p. 






- 19 — 

XI. Ad impetigines id est zernas. 

Impetigines quas Graeci lichenas yocant, Latini vulgo 
zernas appellant | nascuntur ex melancholico humore y ro- p- i^i. 
tundo schemate^ in superficie cutis^ cum ingenti pruritu 
et asperitate^ et curantur similiter ut maculae nigrae s 
superius scriptae. 

aliud. trociscus appellatus a Graecis lichenicos id 
est medens impetigines. recipit aluminis scissi et rotundi, 
chalciteos^ melanteriae qua sutores utuntur^ chalcanthi^ 
lepidos aeraminis^ omnium specierum sex drachmas qua- lo 
ternas, sulphuris yivi 2. II^ alcyonii 2. XIIII^ cantharidum 
t \ aeruginis 2. Vni^ folioriun capriflci 2. VI^ cumini 2» IIII, 
aceti quod suf&ciat. conficies et in usu aceto mulso salito 
resolves et inlines. ante yero panno laneo aspero zernam 
fricabis et sic medicamentum illines. i^ 

XII. Ad yerrucas. 

Secundum Graecos tres differentias habere yerrucae 
ostenduntur. nam dicuntur acrochordones^ quae sunt 

1 i. zemas gci om, p (de vulgari vocdbulo cf, Isid. IV, 
8, 6), 2 qnas : quod g, om, pc, 7 acrecis g. lichenicos 
</c: — cis p. id est (.i.) addidi: om. gcp. medens gci Mederis^. 
8 Recipit gi l^ pc, l^ autem (at) a. c. 9 calciten 

[mk ips, corr, caltiten g) gcp, melantera g, — teria c, me- 
lathene p, qna s. u. g: quatemas & inter sutores utuntur c, 
quaa sunt et revertuntur (comp, scr.) p. calcanti gp: cilanti c. 
10 lepida ge: lapide p. supra verba lep. aer. p^ scripsit i. 
^triolom. aeraminis gp, et ais c. omnium — quatemas gc 
(««* quod 3 VI c): an {i, e. ana) 3 VI jp. dracmas g. 11 
sulphur vivnm g (etc, ubi genitivos scripsit p et partim c). 
Alquionium gc, aJquionii p. Cantaridas g^ candaridaram p 

(cantandarum c). 12erugini^, — nisjpc. folia^c, — ioramjp. 
cmnini ^, cimini pc, 13 acoeti {sic) g, acoti Pj aceti c. 

wfficit gcp. conficis gc, et conficis p. usu p. acoeto g. 
& mulso c. sallito g. 14 resolvis et inlinis gcp. asperso 
«t z. p. zemam: enas c. 15 medicamentum gc: — to p, 
iOinis gp, fricabis iterum c. 19 acrocordonas g, — dines jp, 
^tines c. 



- 20 - 

fundatae et immobiles vel callosae sine dolore. aliae vero 
mobiles et radice debiles et modiciim circa radicem hae- 
rentes. in infantibus saepius nascuntur et aliquando sua 
sponte cadunt. quae cum digito fuerint impressae, dolorem 

5 faciunt similem morsibus formicarum^ unde graecum nomen 
myrmeciae acceperunt. sunt aliae asperae et crispulae 
ih similitudinem summitatis thymi^ unde a Graecis thymoe 
appellantur. 

sed omnibus supra dictis una est curatio. hoc est 

10 tithymali lacrima, quae est in similitudinem lactis^ fre- 
quenter ipsas verrucas illines^ et putrefactae cadunt ra- 
dicitus. aliud. ad myrmecias infantum coriandri viridis 
folia cum sale trita apponuntur. 

XIIL Ad stigmata. 

15 Stigmata dicuntur characteres nominati, quos mili- 

tantium manus vel feminarum maurarum vultus ostendit. 

toUuntur vero periculose medicamento discoriatorio 

quod Graeci ecdorion vocant. est enim causticae et se- 

pticae virtutis id est incensoriae et putrificatoriae. cuius 

1 yel gci et p, 2 et radice mobiles et radice debilea 

(sic ex duplici Uct,) c, et radicis debilis p, modicom gci 
— ce j>. c. radicem. in infantibns etc, gp, c. radicem serenes 
(sic), In in&ntibus c (ymde serpentes scripeerim, sed parum 
radice adberentes Simon 8. acrocordines). 4 cum gc: om. p, 
5 greco nomine myrmetias nomen a. g^ nomine greco mirmecias 

n. a. c, n gco mirmice n acceperunt p (myrmecias graece gen, 
sg,?) 6 S. et aMe p. cr pulae (litt. post r incerta a? e?) 

g, crepule c, cripule (cpule) p (crispule Simon). 7 tymi g, 

thimi pc. tymos g, thimos c, thomos p. 10 titimali </c, 

— malli p. lacrimo gpc. q est c: hoc est g^ om, p (ubi t. 
lacrimo. i. lacte frequenter). illinis gcp. p. radicitus 

cadunt pc. 12 mirmecias gpc. infantum gp : — tium c. 

1 4 tit, De caracteribus p, 17 descoriatorio gCj de (d')coriatorio p, 
18 ecdorion g^ exdorion c, ecdoria cmte corr. (qui hec dona et 
id. in marg, eccidoria!) p. Est enim: Etenim g. et se- 

pticae g (et stiptice c): om. p. 19 incensorio et putrificatorio 
(sic) g ( — e pc). cuius — est (medicamenti om, c) gc: quod 
conficitur sic p. 



~ 21 — 

medicamenti confectio talis est. cantharidum, sulphuris 
yiviy oleae bacarum purgatarum^ chalcanthi 2. quaternasjp. m 
picis liquidae 2. II conficies et uteris. facit et ad rizony- 
chias id est radices unguium excludendas. 

[XIIII. Ad labia hiantia. ///. 

Labia hiantia sive crispata Graeci chile caterrogota 
vocant. et curantur hoc modo. ovi interiorem membra- 
nam appones^ aut adipis anserini cerae resinae terebin- 
tinae omnium trium paria pondera in uno lento vapore 
commiscebis et in membrana de canna iilinitum appones. lo 
membrana de canna dicitur illud rotundum quod intra 
cannam invenitur. aliud ad ragadia et ad ulcera in labiis. 
gallam et masticen aequali modo conteres et cum isypo 
et melle attico aut adipe anserino uteris. 

XV. Ad scabiem. i5 

Scabies a veteribus duae esse probantur. una est 
squamea fusci coloris^ quam scabiem squamosam dicimus, 
siquidem corticosas squamulas in cute ostendunt quas 

cantaridas g, — darum pc. sulphur vivum g (gen, pc), 

2 oleae : alei gc, olei p. baccas (baceas sic p) purgatas gcp. 
calcanti (calanti c) gpc (i. vitriola sic supra g, cf, p ad c. XI), 
qnatemas gci IIII p, 3 conficis gcp, rizonichia gp (cari- 
zorichia c). 4 exducendas p. 5 tit. Albia macia p, 6 
Labia macia p (et in marg. corr, i. iantia). crispata p: 

crepra c, catrogata p, caterogata c (Gal, XIV, 424, Orih. 
eup. 4, 57), 7 Cui interiore m. p, Omni teris m. c (sic). 

scripsi ovi ex Plin. 29, 46, 8 adipem anserinum cere etc. 

pc. 9 omnium trium c: om. p. uno p, ulo (vino) c. 

lento om. c, 10 commisces c{p). et membrana de ca | na 
dicitur (sic med. om.y quae tamen suppl. corr. in marg.) p. 
12 ragada et ulcera p. 13 mastice ex equali modo con- 

teres c: mastice equo canteres {sic) p. cum suco isopi attici 
aut adipe c, cum isopo atico (w6t atico ex corr.) aut adipe p. 
isypo id est oesypo scripsi cum Orib. (cf. Plin. 30, 27). 15 
iit, Ad c: Contra p. 16 due jp, II c. 17 scamea jp, sca- 

mea c. scamosam cp. 18 scamnlas c. osteudit p 

(— dfit c). 



- 22 - 

Graeci lepidas yocant. iinde nomen a Graecis lepra ac- 
cepit. creatur ex melancholico humore, et est curationis 
diflQcilis. 

alia vero nascitur simplex veniens ex humore acri 

5 vel salso. et curatur medicamento scabioso quod psoricon 
dicitur^ et conficitur sic. sulphuris vivi H- I et S, picis 
siccae -^ II, cerae -j- III, squillae medii -*- II et olei 
libram I: minutatim incides squillam et friges in oleo et 
liquabis oleum et supermittes, et resolves quae solvenda 

10 sunt, et postquam fuerint resoluta ab igne tolles et sul- 
phur ad ultimam tenuitatem tritum superasperges, et 
movebis donec coaguletur. 

aliud psoricon emplastrum faciens ad scabiem et 
lepram. salicis corticis combusti et olei rosacei -^ binas, 

15 cerae et aeruginis rasae H- singulas: solves ceram cum 
oleo rosaceo, cerotarium siccis praetritis admiscebis et in- 
duces in linteolum et appones, et post tertium diem re- 
solves et medicamentum auferes et appones polentam ex 
aceto coctam et diligenter tritam, et ipsa uteris diebus 

20 tribus, et iterum post polentam supradictum indnctum 
appones. et haec facies usque ad perfectam sanitatem. 

2 et est curationis difficilis c: et cum (c) curatione diffi- 
cili p. 4 acro c. 6 sporicon pc. cet. cf, Cds. V, 28, 
16. 6 H- : "^ c, T p. picia — (7) et om. p, 9 liqnas pc, 
oleum c: om. p. resolves c: solvis p. 10 resoluta p: 

soluta c. 11 aspergis p. 12 moves pc. coaguletur c: 

coagolentur p. 13 sporicon pc (sed jp° psoricon). em- 

plaustrum p. cf. empl. ad lepram apud Ps. Plin. f 79^. 14 
combusti: — te cp. et (his) om. p. ro. jp, rosei c. \ 

binas c: an. -;- II p. 15 an. t I i>. 16 ro. jp, roseo c. 

siccis c: facis p. preteritis (pt^itis) pc. admisces pc. 
inducis pc. 17 lintheolum c: le^teolo p. et resolves c. 

18 auferes c: afferes p. et appones c: quod (q.) pones p. 

polentam (farinam hordeaceam ex aceto Scrih. La/rg. c. 252)i 
pulentum c, rqppolentum ^. ex c: mp. 19 coctum . . . 

tritum . . . ipsb pc. 20 et iterum polentum p, cateru post 

pulentum c. inductum om. p. 21 facies c: facis (fcis » 
factis ante corr.) p. 



- 23 — 

XVI. Ad pruriginem. 

Pruriginem omnem Graeci cnesmonen vocant. na- 
scitur ex acredine humorum. propterea lac asininum seu 
oyillum ieiuno potui dabis cum melle. etiam et sapone 
in balneo uteris, cuius confectio talis est. nitri^ sul- 5 
phuris Tivi^ nucum aridarumy adipis porcini^ saponis 
gallici^ apii viridis foliorum paria pondera: facies sa- 
ponem et uteris in lavacro feryenti. 

aliud ad pruritum totius corporis. cepae sardae^ 
cretae cimoliae^ faecum vini exustarum, myrobalani pie- lo 
smatos id est expressionis, omnium specierum quattuor 
paria pondera commiscebis et uteris. 

aliud ad universos pruritus. si vero ferventes papulae 
prorumpunt^ fabae pollinis, [ptisanae]^ polygoni herbae 
radicis siccae tusae^ cretae cimoliae torrefactae^ omnium is 
specierum 1111 -^ binas^ afronitri turis masculi singulas 
-^ conficies et uteris in balneo. accipies ex ipso pulvere 
snfficientem modum et ex ovi albore conspersum corpori 



tit. Ad c: Contra p. 2 omnem: omnes c, om. p. 

cnesmonen: henesmoncam c, henesionemp (fort, ex knesmonen). 
3 seu c: sive p, 4 ovillum c: ovinum p. ieiuno potabis 

(sic) cum melle c: cum melle ieiuno potandum dabis p, et 
m. p. 6 nuces rancidas didt (id)i idem) Ps. Plin. f. 78^ 

Bas. saponis g. (cf. Aet. p. 821 inf. ed. Lugd. 1549). 7 
facifl cp. 9 cepae (cf. Plin. 19, 101 cwm 20, 41): Cere c, 

terre p. 10 cretae : tere c,. terre p. quimolie c, quimulie p. 
fecmn . . exustarum c: fecis . . exuste p. mirobalani c, 

miroV p. 11 omnium c: harum p, 12 commisces p, 

— cis c. 14 — 16 fabe pollines poligomi herbe radices sicce 

et tnse et crete et tere quimolie tere facte dmi (omnium) 
specierum IIII ^ binas c, si pollines faue (faiue) et ptisane 
sicce. et tunde secreto et tere quimoUe torre facte. horum 
omnium -7 II. p. 16 affoitri p, aforacii c. • singulas c: 

an. T- I. jp. 17 conficis cp. pulverem suficientem modi- 

cum p, 18 ovi om, p, conspersum corpori linis c, et 

sparsum (z fpf^) corpus illinis p. 



- 24 — 

illines. post haec cum siidare coeperit confricabis^ et 
post balneum rosaceo aut myrtino oleo perungues. 

XVII. Ad parotidas. 

Nascuntur parotides circa aurium partes, unde no- 

5 mine graeco sic vocantur. et eveniunt frequenter in aegri- 

tudinibus malignis quas Graeci cacoethes appellant. maxime 

illis fieri solent qui ab aegritudinibus frigidam potionem 

praesumpserint. et sunt bonae quae subito inchoantes 

cum extantia in superficie cutis apparuerint et cum com- 

lopetenti dolore et rubore competenti, neque transvorandi 

officium negent neque somnos impediant. sunt aliae ma- 

lignae quae contrarietate supra dictarum intelleguntur. 

contingunt iterum parotides mox apparentes mox rece- 

dentes: nullis procedentibus adiutoriis^ salutis periculum 

15 referunt^ ad altiores pulmonum partes fugientes. 

curationis tempore ad inchoantes parotidas medi- 
camentum diaforeticum sic facies. cretae argentariae partes 



1 ceperit p: — rint c. con(9)fricabis c: z fricabis p. 

2 rosaceo p: roseo c. perunges cp, 3 tit Ad parotidas c: 

Contra parotides p. 4 parotide c. aunu c: annu p, 5 
sic c: om. p. 6 maligniB c: om, p. quas — appellant: 

a grecis cachoetes appellant c, a grecis chachohetes appellatis p, 
et maxime p. 7 fieri solent c: contingunt p. qui ab egri- 
tudinibus fngida potione presumpserint c (cf. Petr, c. 17) , qui 
egritudinem a frigida potione sumpserunt p, 8 bone p^ 

(in marg.): bene (be p) cp. 9 apparuerint c, apparent j}. 
et i^ cu petenti dolore et rubore 9petenti c, et cum 9petenti 
rubore et dolore p, 10 neque p: et neque c. 11 negant cp, 
sompnos ipediunt p , sompno ipediant c. 12 contrarietate 

supra dictiarum c: contrarie supradictis p (Petr.), in- 

telliguntnr cp. 13 iterum (ifin p) cp: iste Petr, 13 

parotide c. 14 nullis c: nulli (nlUi) p (ullis Petr.), ad- 

iutoriis c (Petr,): adiuros (sic) p. precedentibus cp (Petr.), 

c/l CeU. 6, 16. Th, Prisc. p. 8°. 16 ad: ut c, et p (et 

altiores p. p. irruentes Petr.). fort. ut ad. 16 ad om. c, 

17 diaforeticum c, — tecum (sic) p. argentalis c, — les p. 



— 25 — 

duas, cimoliae et sulphuris yiyi partes singulas^ salis 
modicum cum aceto simul teres et ilKnes. aliud. buty- 
rum cum sale tritum illines et super lanam sucidam im- 
pones et ligabis. aliud. plantaginis folia ante solis ortum 
collecta cum pane posca salsa infuso cataplasmabis: sanat 5 
et disrumpit. 

aliud cataplasma ad maturandas parotidas. in aqua 
mulsa adipem porcinum' mittes et resinam terebintinam 
sufficienti modo^ et in uno consolyes^ et cum coeperit 
bullire mittes pollines tritici superaspergendo, et inductum lo 
praeyaporatis partibus ex spongia sic appones. et cum 
bene maturayerint, in schemate foliorum lauri aut myrtae 
cMrurgia uteris et post sectionem communiter ut cetera 
apostemata curabis^ etiam et super tiltario tali emplastro 
ttteris, hoc est diachylon -?- II, cerae -^ III, olei spani is 
qaod suffecerit. sed si forte cerotarium supra scriptum 
i^ praesens minime fuerit inyentum, psittacio emplastro 
ttteris.] 

XVIII. Ad collectiones. (p-i75) 

CoUectiones Graeci apostemata vocant. nascuntur in 20 

1 duas Pj II. c. quimolie c, pmolie (sic p pro q) p, 

et m. p. singule p. 2 cum . . . illines: cum aceto simul 

tritis iUiniunt c, simul teris. et cum aceto illinis p. 3 

iUinis . . . in(I)ponis pc. 6 c. p. in pusca salsa infusa et 

cataplasmata c (Petr.J^ c. p. in paifca faiTa infuso et cataplas- 

mate facto p. sanat et di(s c)rumpit: sic cp (PetrJ. 8 

refflna terebentina i sufficieti mo c, resine terbentine sufficientem 

modnm p. 9 consolves (sic) cp. et cum ceperit bulire c: 

fec buUire. et cum bullire ceperit p. 10 mittes c: om. p. 

1 et . . . appones sic {nisi quod indutum prevaporabis . . . ex- 

I pongia) c: et prevaporatis partibus expongia inductum apponesi?. 

12 matnraverint c: — rit p. folia p. 13 et post . . . ceterajp: 

et pfectione coit' uttretera (stc) c. 14 curabis — (15) est c: 

; m. p. cera p. ispani p. 16 sufficit cp. 17 appresens p. 

I psittecio (cf. infra c. 21): sitacio p, sutacio c (cf. septaticon 

! Petr.). emplaustro uterisjp: emplastaueris c. 19 tit. Cap. III. 

i ad collectionis g, Ad collectiones 18 c, De apostematibus p (Ad 

! coUectiones ind. p). 20 supra apostemata scripsit eruptiones g^. 



- 26 - 

toto corpore. et illae magis quae proxime cuti fuerint 
uatae, facile et visu et tactu cognoscuntur, cum se ex- 
t^tia et diuities veluti circumscripta cum rubore et do- 
lore ostenderit^ et cum coeperit supra dicta durities in 

5 saniolam converti. his signis cognoscitur maxime si maius 
fuerit apostema. dolor quidem per membra discurrit^ 
tensio etiam eiusdem loci patientis efiicitur cum grave- 
dine, dolores increscunt et febres nocturnae oriuntur^ 
et dimissionis tempore circa collum vel thoracis partes 

10 modica humectatio sudoris sentitur. 

et propterea curationis tempore in ipso initio erit 
festinandum^ et si fieri potuerit spargantur frigida, et 
diaforeticis cataplasmatibus fervorem extinguentibus cure- 
mus. hoc est coriandrum tritum cum pane posca infuso 

15 cataplasmabis^ et frequenter mutabis. aut plantaginis folia 
cum infuso pane, nec non etiam et scarifationis cohi* 
petentes laceraturas dabis quas Graeci amychas vocant 
aliud. si forte musculosis in locis aut glandulosis vel in ' 
mammis fuerit tumor aut durities^ pulicinum semen quod 

20 Graeci psyllion vocant calida infundes, et cum infrigida- 
verit et inviscaverit induces et appones. 

1 ille gc (ill^ g^): illa p, magis gc: <m, jp. proxime 
c: — mo flf, — ma ^. cnti cp: cute g. 2 natae g^ nate .• 
c: nata jp. et (post facile) cp: om. g. 3 dorities p: dnri- 
tiores (sic) g, duritias c. circumscripta gc: — te jp. cum 
om. p. rubore et dolore gp (cf. c. 17): dolore et rubore c. 
4 ostenderit p: — rint g, se (iterum) ostenderiit c. supra ;j 

dicta om. (cum durities ceperit) jp. 5 saniolam gc: saniemp. ? 
maxime gc: om, p. si maius c: si maior g, Si vero maius p, 
6 quidem gc: om, p, 7 eiusdem gc: om. p. 10 bu- ^ 

doris gc: om, p. 11 Et propterea gc: om. p. in ipeo ' 

initio gp: om. c, 12 potuerit g: poterit jp, potest c. m- f 
gid^: — dis gcp. 14 cum panis posca mfasi g, cum pane * 

pasta infusa c, cum pane pusca infusu p. 15 folia qp: om. g, ^ 
16 cum ciddidi: om. gcp. scarifationis (cf. c. 24): scari&tiones g^ ^ 
scarifacientes c, scarificationesjp. 17 laceraturas gc: om.p (um ^ 
sic sc. competentes facies). dabis g: om, cp. amicas gp 
(modasc). 19 pulicinum ^cp. 20psillion<;r, psilion^,p8iIonc. ]| 
21 et muifcauent gc: om. p, inducis gcp. apponis ^cp. 



— 27 ■ 

si vero videris miiiinie posse spargi, sed magis ad 
oulrtendam saniem declioare, cataplasmale iiteris ex tri- 
tJceo polline et resina lerebiulina, qiiod Buperius ad ma- 
lurandas parotidas memoravimus. et postquam rlderis 
colleclionem bene fuisse maturatam et sicut Hippocrates^ 
in prognostico dicit in acutiim deditctam, chirurgia uteris 
boc modo. pridie cbirurgia curandum a cena et viuo abs- 
Unebis, et lucescente die simplici consectione divisuram 
ilabiB: nam Graeci aplen dieresin vocant. et cum saniolam 
effuderis, es utraque seclionis parte sufTicientea particulag ] lo 
auferes, ut in stmilitudinem folii lauri aiit myrtae arl\- p.n 
licio manus deslgoes aectionem, ubi vero membra com- 
[dicari viderls, ut eiempli causa post aurem vel sub ala, 
incisuram facies, boc est rotundam quam Graeci strongylo- 
himian vocant. tunc siccis et tenuissimis lemniscis et is 
ttltario locum calcabis, et desuper duplici ptygmate aqua 
~dHgida vel posca infuso cooperies et addita spongia hu- 
ctata Itgabis. sed si forte causa aliqua vena sectioni in- 
correrit et sanguis abstineri minime potuerit, chalciten 
tradum et trilum appones et tilto locum calcabis et li- lo 



om. c. 2 oataploBma g (— mate cp). triticeo 

3 terebentina. gc, 1«Tbeiitiiia p. quod cp: 

1 (ef. ad V. S) g. matnraDda g (— daa €p). 6 ypo- 

;, jpocraB p. 6 prognostico g: pronoaticia e, pro- 

deducta (iie) gc, ductu p. 6 (ete.) chimrgia gi 
Drgla ep, 8 couBectioue ego: correctione g, corectione c, 

p. 9 Nam gc: qnam p. aplea diereBiu gp, 

reaim c {anXoTOfila Gal. XIV, 781). 11 arti- 

; artificu g" (— ciu gt^). m. deaignes sectioae g, m. 

ctione deeigDea c, m. ifciTice dcBignea p. 14 facis gp, 

", c. Btrougilocdomiaa g, BtrODgilotomian p" (sed ante 

. BtcoiigiqDalotouuan p), sciogdamia c. 15 Tunc gp: 

c c. 16 tigma (t in raa. corr.) g, tigmate p, atigma c. 

■ infnea gep. cooperies p: cooperis g, operis c. addita 

t, humectabia et ligabia c. 18 cauBa g: caan cp (sed 

^ gcp)- aectionit sectione i/c, oni. p. 19 abstineri q); 
g, poterit p. calciten gcp. 20 tUtna g, tiltij o. 



- 28 — 

gabis et tertia die solves et mixto calido yino locum 
fomentabis. aestate vero secunda die solves et linteolis 
mulsa calida infusis diligenter curabis^ quinotetarum sci- 
licet regulam intuens^ id est ut si videris ulcus sive 
5 vulnus putre vel sordidum^ contrariis medicamentis de- 
purges^ si concavum, suppleas, ac si super carnosum, de- 
Cp. 176) primas^ si aequale^ in cicatricem inducas. | 

{p. m) XVIIII. Ad pendigines. 

Pendigines sive sinus Graeci colpus vocaverunt. con- 

10 tingunt frequenter quotiens ulcera vel apostemata inerti 

chirurgia fuerint secta vel mala positione sanata. et cum 

sua sponte rursum eruperint minimeque per inferiore» 

partes humorem vel saniolam excluserint^ pendigines vel 

p. 199 sinus I faciunt. 

15 propterea curationis tempore diachartu vino mulso 

admixto per auliscum fysarium sive aeneum sive osseum 
vesicae porcinae aptatum inicies^ et postquam inieceris 
moto tilto vel strictorio ori vulneris immisso ligabis^ ita 

1 et 2 solves c: — vis gp, 1 locum om. p. 2 secunda 
om. p. 1. in mulsa gcp. 3 infusis g (ifals p): infundis c. 
qui nothe taurum (quinothetarum c cf. Cael. Awr. p. 234) aci- 
Hcet regula ( — lam c) intuentes gci et hanc regulam semper 
observabis p (cf. Thess. ap. Gal, X, 285). 4 i. (= id 

est) gi om. cp. 5 putre gc: putridum p. contrariis (ctrls) 
ego: c§(e)teris (sic) gcp. 6 supple. ac si ^, suppleas ac si c, 
supleas. si p. d. ac si c. 7 §(e)qualem gcp. 8 se- 

quitwr in g Ad tineas capitis. cap. V. tit. De lentiginibus p. 

9 Tentigines (ctm rubr. T) p. colfus ^, calsus c, colfos p. 

10 ulcera: vulnera gcp. inhertici rurgia g^ inherti (inerti p) 
cirurgia g^cp. 11 secta — positione om. g (gdd. g^). po- 
sitione g^: pocione c, compotoe p. sanata egoi nata gcp. 
12 minime per gcp (addidi que). 13 saniolam gc: saniem p, 
pentigines hic p. 15 Propterea om. p. diacartii gp (cf. 
Gdl. ad Gl. XI, 125 %al x6 ye ^ia xaQTOv TtenavfiBvov avvtt- 
^ifjievov rifisTSQOv qpa^fuxxoy), diacatarum c. 16 admixtum 
(mixtum c) gcp. fisarium gcp {svd-vtQritov Gal.). 17 ves- 
sic^ g. 18 molli tilto (molitilto c) gcp {fioxm tiltm God. l. c). 
stnctorio: stectario ^, strectario c, trictorio p. 



— 29 - 

ut ligatura a fundo pendiginis incipiat^ ut orificium libere 
habeat quo possit humor decurrere. etiam et schema 
iacendi patientibus tale esse oportet, ut semper orificium 
pendiginis iusum meatum habeat, quod Graeci cata yporry- 
sin Yocant. tunc alia die solves et mulsa calida delavabis, 5 
et iterum medicamentum supra scriptum diachartu inicies 
aut certe chloran emmoton appellatam ex veteri oleo li- 
quidius solutam. et postquam videris pendiginem a sor- 
dibus purgatam fuisse^ cephalico medicamento melli de- 
spumato admixto et e moto tilto apposito^ sive coliyriis lo 
ex eodem cephalico cum melie pastillato sub hora for- 
matis competenter carnificabis. etiam et diaiteon em- 
plastrum superimpones^ latius inductum ut etiam vicinas 
partes colpi ipsius cooperiat^ ita ut ad os vulneris forpice 
emplastrum aperias et sic superimponas. etiam et super i5 
emplastrum plenarium ex linteolis duplicatis appones et 
ligabis. et cum coeperit pendigo saniem candidam et 
crassam emittere et secundum quantitatem minus a solito 
excludere, collesin futuram significat id est glutinationem. 
tunc ea quae iniciebas paulatim deducendo ad os vulneris 20 

3 tale p: talis gc, semper effo: super gp^ sui c. 4 

iosum g, sed supra al'. iusu g^ =» p^ uisum c. catayporrusin g^ 

catayporusin c, cataphyporisin p (sCg vnoQQvaLv Gdl. XI, 
128), 5 delavabis ^, delanabis c, lavabisjp. 6 diacartup: 
diacatarrum (hic) g, diacatartu c. 7 cloranem motos. 

appellata. et v. 0. g^ doranen motas exapellata olei veteri c, 
dors^ motos app. ex v. oleo p (cf. Gcd, XIII, 484 sqq.). 
8 soluta gcp. 9 caephalico (ef 11 c§ph.) g. melli g: 

melle cp. 10 et emmo totilto g, 7 in motilto c, e mototilto p. 
colliriis factis ex etc. gcp, ubi delevi factis. cf. infra c. 20. 
diaitheon (dia itsoiv) g^ diahitheon cp. 13 imponis gcp. 

14 colfi gcp. cum seqq. cf. Aetius XIV, 53. forpice g: 
forfice ( — cem p) cp. 16 post plenarium de callositate 

vitanda haec praebet solus c: lositas minime fuerit secuta etiam 

(et) ex artomae colositate mt^gera careat [ex pulteolis dupl. 
etc. quae infra c. 20 locum habent. 16 apponis gcp. 18 

grassam g (cr. p). a (§» g) solito gcp, 19 colles. in fu- 

turam g (coUesin f. p). 



- 30 r- 

tantum apponas^ ne conglutinationem factam dissipes. et 
iternm cum videris saniolam tractuosam vel viscosam 
exire^ tiltum ex linteolo tenui appones et snper empiastro 
uteris et sanabis. 

5 XX. Ad fistulas. 

Fistulas Graeci syringas appellant. et sunt ulcera 

pendiginosa et intrinsecus callosa neque in cicatricem 

venientia. et si venerint iterum resolvuntur et in oriflcio 

p. 200 aliquando | cortizones ostendunt quos Graeci efelcidas 

10 vocant. 

in curationibus vero si membri yel loci qualitas 
exegerit^ melius est fistulam ferro nudare, id est ex 
flebotomo vel syringotomo appellato^ et omnem callosi- 
tatem occultam artificio manus visibus pandere et secun- 

15 dum rationem curare, quod Graeci cata logon appellant. 
sin vero loci vel membri ipsius qualitas usum chirurgiae 
prohibuerit^ hoc modo curabis. in primis^angustas caver- 
nulas de aprina vel porcina saeta inspicies et papyro pate- 
facies. quod papyrum sic praeparabis. papyrum vitriari- 

80 orum eliges carnosum^ id est quod non fuerit fragile vel 
flacidum^ et pridie in aceto salso infundes, quod Graeci* 
oxalmen vocant. tunc alia die spatha tenui circulatim 

2 iractaosam gci om. p. 3 tiltam g: ulcns cp. 5 tit, 
Ad fistulaA (20 c) gc: De fistnlifi p. 6 siringas g (— ga p^ 

— guas c). Bunt (^: sicut g. 9 certidioneB gp, — diores c 
ifort. corticiones » fUsp. cortezones i. e, crustas). efelcidas g^ 
efeltidas p (excleidas c). 12 exigerit cp et ante corr, g, 

12 ex gc: om. p. 13 fleuotomo g. siringotomo g. 14 

occulta (oculta c) gc, ocultantem p, artiflcii manu gcp (cf, 

c. 18), 15 catsdogon gc, catalago p, 18 de aprina: de- 

pirina gp^ di pno c. s^ta g (seta cp). inspicis g (insputisjpy 
fspicf c). 18 (etc.) papiro gcp. 18 patefacis g (patefcis jp, 
parsatis c). 20 elegis g^ eligis c ^eliges p), carnosum g: 
callosum cp, 21 flacidum gp (&acidum c). 22 oxasmin gCy 
oxomi5 p, alia gc: aJio p, spaco ( — to p) tenui gcp. 

circulati mendessime («tc) g^ circulatim et densissime c, circu- 
io.fitin d^esie p. 



— 31 — 

densissiine Gonstringes quod attenuari possit, et cum dili- 
genter siccayeris solves et eius asperitatem scalpello rades, 
et ad modum foraminis fistulae sive longitudinis sive ro- 
boris incides et inicies, et super emplastrum tenacissimum 
appones et Hgabis^ et sines die et nocte. et iterum alio 5 
papyro paulo robustiore mutabis^ quod papyrum ante 
medicamento ectylotico id est excallatorio infra scripto 
cnm modico aceto et ad horam trito lines^ et sic inicies. 
sed si forte tumor fuerit excitatus, cataplasma superim- 
pones ex aqua mulsa et modico rosaceo confectum. et la 
quomodo aceedit patefactio^ subinde per singulos dies 
robora crassiora papyri innovabis^ donec sufiQcienter fistula 
patefial et callositate interiecta careat. sed si forte cal- 
lositas minime ftierit secuta^ etiam et xantou medicamenti 
partes duas mittes et ammoniaci partem unam cum aceto 15 
teres^ donec mellis crassitudinem sumat. tunc illitura scisso 
linteolo lemniscum inicies et eum calcabis^ donec repleas 
fistulae cavernam. et postquam videris bene fuisse pur- 
gatam, collyriis ad horam factis ex melle pastiUato ad- 
mixto cephalico medicamento diligentissime carnificabis. 20 
sed si forte nuditate ossi vel ex putredine ipsius ossi 
superinducta lepide, quam nos squamulam dicimus^ curam 
impediri senserLs^ ex melotide ferrea leviter radendo pur- 
gabis et sic supra dicto collyrio carnificabis. 

1 coDBtringis gcp. 2 siccaveris: — rit gcp, 6 die^t 

nocte g: diem ac noctem c, diem et noctem p. alium 

(aliad c) papimm (bapiram p^ pabirium c) paulo robustiorem 

gcp, 7 et cilotico g, ectillotico c, et tilotpco*i>. excalla 

(excala c) torio cp: escallatorio g. 8 linis gcp. 9 inponis 
gcp. 11 accedit g: accidit cp. 14 et xantou (xanti cf, 

niQQar Gdleni XIII, 620): ex anton (exant5 c, exacton p) me- 
dicamentom gcp (cf. supra c ad c. 19). cf. ^riQd^piov Aetii 14, 
45 (de fistulis). 15 mittis g (— tes cp). amoniaci g. 16 
Tuc c: vel c («ic) flf, tc|?. ilUtum gp: illinitum c. scissum 
lint(b c)eoIum gcp. 17 calcas gcp. 18 cavemwn g: 

— nas cp. 20 c§pbalico g. 21 nuditas ossi gp (temidites 
ossi «tc c). ossi gc: om. p. 22 l^pida ^, lepida cp. sca- 
mulam gp, scamilla c. 23 melotida gcp. 



— 32 — 

confectio coUyrii syringiaci ectylotici: chalcanthi partes 

duas^ guttae ammoniaci partem unam cum aceto modico 

simul teres et facies collyria^ longitudine ac robore 

dilferentiae ut est ipsa fistuiarum caverna. 

5 aliud ad universas fistulas brevissimas: corii granatae 

p. 201 siccae tunsae et cretae 2» I, ienticulae | alexandrinae pol- 

linis 2. I. mittes in fistula ex pulvere granatae modicum 

et ex polline lenticulae. hoc facies diebus tribus aut 

quinque. cottidie curabis ter in die^ hora tertia, hora 

10 sexta et nona. 

aliud ad universas fistulas vei ante oculum aegilopas. 
herbam putidam quam punice aturbis dicunt, et lac herbae 
tithymali et lac caprifici et piperis grana XV^ sucum de 
lana, lenticula dura^ haec omnia tundes in se et appones 
15 ad locum cautius ne oculum contingat, propter virtutem 
quam continet causticam. 

XXI. Ad empyemata. 

Empyemata dicuntur collectiones sive apostemata 

occulta atque visu carentia vel absconsa et in altioribus 

20 viscerum partibus nata: nam Graeci en catacalypsi vocant. 

1 siringiaci . ectilogici g, siriagi. IT tilogici j>, sirmigiaci 
Z silogici c, calcanti gcp. partes duas gc: parte due p, 
pars I (una p) cp, 3 facis gcp. 4 differenti§ (id est eius 
d.) gi differentia cp, est ipsa gi sunt ipse c, ipse sint p, 

cafiema gi — ne cp, 5 Corium g(p)^ Co2i. c. ^ ,H,gi 

.3.1. c, .3.1.i>- pollinis cpi apolHnis (sic) g, 7 mittis 
gcp. fistula ( — a c). et ex: ex gp, et c. 8 facies c: 
facis gp, tnbus diebus cp. 9 hora tertia sexta et nona 

c, hora tercia hora sexta hora nona p. 11 egilopas (cp) 

om, g. 12 herba (her c) putida gcp, 12 punicea turbis 

(sic) g, punice atbis c, puniceatirpis p, 13 titimali gc, 

— malli p. de lana lenticula dura (sie) gcp, 14 tundis 

gc, — de p, et c: vel gp, apponis gcp, 17 tit. Ad 

im(em c)piemata gc, De collectionibus p. 18 Impiemata ^, 

Empiemata cp. 19 visu carentia: sic gcp (etiam Simon 8, 

empima). 20 nam gc (Simon) : quam p, encataly(i p)psin 
gPf encaalipsin (sic) c (est —-pro en = e — catalipsim Simon). 



— 33 — 

quae autem cum nasci coeperint his signis cognoscuntur. 
in primis dolores sentiunt aegrotantes cum obripilatione, 
et post aliquot dies veluti lentores anomaii iterum efficiun- 
tur cum dolore et obripUatione. et cum coeperint saniem 
nutrire, etiam febres inordinatae seCuntur cnm fastidio 5 
cibonim. et cum supra ventrem iacuerint laborantes vel 
in aiterum se yerterint latus id est sanum quod fuerit 
patienti iateri contrarium^ veluti gravedinem pendentem 
in interioribus sentiunt^ et aliquando ipsius loci patientis 
exaltatio efficitur. tunc cum nimie creverint apostemata lo 
eruptionisque appropinquaverint dies^ vomitus fellis flavi 
efficitur. aliquando in similitudinem coloris foliorum viri- 
dium porri choleram vomunt quam prasoiden vocant^ cum 
iagenti animi defectu quem lipothymian vocant^ cum levi 
sddore in capite et circa superiores partes thoracis. et i5 
si sursum aut in lateris summa regione eruperint et per 
Yomitum depurgentur et post ruptionem si febribus minime 
caruerint aegrotantes, mortem futuram denuntiat; maxime 
si grande fuerit apostema. si vero in renibus eruperit, 
urina purulenta sive saniosa excluditur et ulceratio peri- 20 
culosa in renibus significatur. si vero in inferiori parte 

1 autem gc. om. p. 2 {iteni 4) oripilatione p. 3 

veluti lenioreB an. gc, leniores veluti an. p (qui leniores m- 
tiosutn €886 sensit, fort. pro lentores. cf. Cael. chr. 5, 94). 
4 ceperint g: — rit cp. 5 secuntur (secu sic c) gcp. 8 

pendentem g, pendenti[bus] c: pcedete p. 10 exaltatio cp: 

exalatio (i. e. exhalatio g^) g. creverint apostemata gc. 

creverit apostema ^. 11 que p: om. gc (eruptionis appro 

pinqnaverint p, eruptionis q appropinquaver p^ er. propinqua 
propinquaverint sic c). 12 efficitur gc: efficiuntur p. 13 

colera g^ coUera c, coleram p, quod ^, quos c, q (que) p. 

prasohide g, parochidie c, pffoida p. 14 quem g: quam c^). 
lipotomian g, linpothomia c, lipotumia p. levi gc : leni p. 

15 toracis gcp. 16 in 1. sua regione ruperit {sic) gc, in la- 

teris Buma regionem eruperint p. et: aut p, om gc. 17 

depurgentur gc, purgaverint p. si p: om. cp. febris mi- 

nime c. c, febres non dimiserint p. 18 ^grotantes gc: egro- 
iantibus p. denuntiat: — ant gcp. 19 grande p: grandis 

90. 21 inferiori (sic) gcp. 

Cassius Feliz ed. V. Bose. 3 



— 34 — 

eruperit in ventre vel intestiuis et cum egestione ventris 
sauies fuerit exclusa, ex parte curari ostenditur, si tamen 
febrium discesserit molestia post eruptionem facta. 

propter ea curationis tempore in ipso initio si in 

5 uuo loco fuerit couffixus dolor^ erit festinandum ut ante 

quam saniet apostema diaforeticis adiutoriis de altitudine 

/>. '2v'2 levatum ad superficiem cutis spargatur. | id est in primis 

patienti loco sanguisugas appones hoc modo. intra cucur- 

bitam medicinalem latum linteolum mittes usque ad sca- 

10 pulas cucurbitae^ ita ut labia ipsius cucurbitae operias. 
in quo linteoio sanguisugas quam plures proicies, et ioco 
dolenti cucurbitam supervertes^ et leviter ac sufficienter 
in circuitu linteolum trahes, quo possint sanguisugae corio 
vel cuti applicari. hoc vero moderate facies^ ne iterum 

15 nimia angustia opprimantur. et cum morsibus adhaeserint, 
cucurbitam cum linteolo auferes^ et sincs donec supra 
dicta animalia sanguine repleantur. tunc asperso sale trito 
sanguisugas removebis et locum perungues et in eodem 
loco cucurbitam adiecta flamma figes^ et sanguinem de- 

i^o trahes quantum causae sufficere fueris arbitratus. et post. 
detractionem sanguinis butyrum tritum cum nitro inUnes 
et lana sucida cooperies et ligabis. sed si forte temporis 
ratio vel loci qnalitas fecerint ut inveniri minime sangui- 

1 ruperit gcp. inventrem g^ — tre cp (i. = id est ainJU 
inventre inserit p). 3 molestia cp: modesfia (sic) g. facta: 

ca 

factam gcp. 4 Propt<^er. y g^, Propterea c: om, p. 7 le- 

vatii p : — ta g^ (cf. supra p. 33 ^ 19). i. g{cp), 8 sanguisucas 
ante corr. g (item v. 11 g et ante corr. v, 13 et 23 g)y 
sanguis sugas (ut semper) p. 11 proicis gcp^ (proficis 

ante corr. pj. 12 supervertes gc. appones p. leviter g\ 

leniter cp. 13 quo g : quod (q^) p, in quo c. 14 facis gcp, 
16 sinis gcp. 18 removebis g-, removes p^ moves c. per- 
unges gc, — gis p. 20 cause c: causa ^, ow. p. 21 bu- 
ty(i cp)rum g. inlinis g^ illinis c, linis p, 22 cooperis gcp, 
23 fecerunt (fecer) ^, fecerit c, abfuerit p, ut p\ et gc, 

inveniri cp\ iuvenili (Bi€) g. s. minime possunt c^ s. non 

possint p. 



— 35 — 

sugae possinty ievibus plagis scarifabis, et duobus vei 

tribus interpositis diebus diaforetico cataplasmate uteris^ 

id est hordei pollinis partes duas lini seminis partem I 

et faeni graeci dimidiam partem adiecto modico oleo 

coques iu aqua salsa et cataplasmabis^ praevaporatis par- 5 

tibus spongiis ex aqua calida salsa expressis: cottidie ali- 

quantis diebus inmutabis. nec non etiam et dialon em- 

plastrum inferius suo ioco conscriptum post cataplasma 

impones. cavendae praeter ea inter ipsa initia vehementes 

sacceliorum vaporationes. etenim nimietas vaporis locum lo 

dolentem et tumentem in saniolam converti cogit. obser- 

vare etiam oportet aegrotum a vino et ab omnibus carni- 

bus^ quadrupedibus et volatilibus. holera tantum accipiat 

quae sint digestioni aptissima. sed si a vino non potuerit 

s^stineri^ propter imbecillitatem stomachi nimie aquatissi- i5 

mum concedes. sin vero loci patientis dolor minime 

quieverit et ad nutriendam saniem apostema declinaverit^ 

tuoc empyoticis adiutoriis uti oportet id est quae saniolam 

nutrire valeant^ ut est cataplasma ex resina terebintina 

et polline triticeo superius ad maturandas parotidas con- 20 

scriptum. sed melius fit cum decoctione caricarum pin- 

guiam. coque etiam et psittacium emplastrum uti oportet. 

aliud certe meline Vespasiani appellatum: novit enim non 



1 lenibus c. scarifabis g: scarificabis cp. 4 feni g, 

fenu c. 6 et cotidie p. 7 et om. p (non gc). dialon 

{iC aXmv) gc: dialoen p. 9 iponis gcp. CavenS r/c, Ca- 

vendo p. a vehementi s. ^vaporatione p. 10 1. tumen- 

tem (tunentem c) et dolentem cp 13 q. et v. ^: quadru- 

pedibus volatilibus c, quadrupedium volatilium p. 13 olera 
(jcp. tantum g: tamen (tn) p, om. c. 14 potuerint c, 

poterint p. 15 abstineri g: — re cp. 17 declinaverit gc: 

mclinaverit^. 18 empy(i cp)oticis gcp (Sim.J. saniolam gc: 
mdem p. 20 conscriptum est (^ g) gcp (inde antea quod 

iaperius p et ut superius cj. 22 psy(i c)tacium gc, psi- 

taton p. 23 meline ^, melie c, mll'me p. vespasiani g: 
Tespasiam c, vaspassiani j?, ni. vesp. appellatum c: m. app. 
^esp. gp. 

3* 



— 36 - 

solum in corio verum etiam in altitudine occuitas solvere 
collectiones. 

sed si forte tardius rumpere senseris apostema^ opor- 
tet eius adiuvare celeritatem electuario <(meta)>syncritico 
5 id est quod valeat occultam collectionem rumpere^ ne 
sanies inclusa plurimo tempore tardando interiora membra 
corrumpat quae Graeci moria vocant. conficitur sic. fici 
pinguis, origani^ marrubii, rutae, thymi^ absinthii^ cen- 
tauriae radicum et seminis, sinapis^ cardamomi; squillae 
p. 203 medii paria pondera: omnes herbas decoques | in aqua^ et 
mittes ex ipsa decoctione partes II et mellis partem I^ et 
coques donec mellis sumat crassitudinem, et dabis ieiunis 
secundum yii*es aliquibus coclearium I aliquibus coclearia II. 

aliud. si forte in pulmone fuerit collectio^ sufTumi- 
15 gatorius trociscus quem Graeci ypocapniston vocant ordine 
qui ad tussim humidam conscriptus est adhibitus eruptionem 
accelerat. 

et postquam eruptio fuerit facta, oportet adhibere 
quae valeant ulcera sordida purgare^ hoc est suco ptisanae 



lin corio gp: exterius c. 3 oportet etc. cf. eadem verba 
apud Cael. Aur. chr. 5, 116. 4 i. (id est) electaario g 

(i. om. cp). electuario gc^ elictario p. sincretico gc (sin- 

rectico jp). addidi meta. 5 4 (^^) 9t q^i ^ (Qj = quod p). 
7 morian g, moria cp. 7 et S singularum specierum (ex 

archetypo compendiose scripto) genitivos habent cp, accusativoa 
sic g: ficus (fic c) pinguis. origanum (ongan. c). marru- 
bium . ratam . timum . absentium (absinthii cp). centauream 
( — ree p, — centarie c) radices et semina (radicu semis c, 
seminis radicum p cf. Cael. Awr. l. c. 118). sinapem (— pi c, 
— pis p). cardamomum. squill^ medium paria p. 10 Omnes 
herbas ow. p. 11 et coques — (13) vires om. c. coqs ^, 

coq, g. 13 aliquibus gc\ quibusdam (bis) p. cocleare g, 

coctr c (ccV j)). coclearia g-. om. c, cocVr. p. 14 

saf(Bub c)fumatorius gcp. 15 quos c. ypocapnistos ^, 

— to p^ ypocras uifcos c. 16 qui ad g\ quo ad c, coad 

(sic) p. tussim g: — sem cp (ad t. hum. i. c. 33). ^scripti 
sunt {et mox accelerant) c. adhibitus^: — to ^, — ti c. 19 
suco p: — cum g^ — cu c. 



— 37 — 

aut alicae cum modico melle despumato ieiunos potabis^ 
aut lac caprinum tepefactum cum sufficientl melle dabis^ 
aut butyri recentis partes II meilis despumati partem I 
in uno commiscebis et exinde ieiunis coclearium unum 
dabis, aut ervi rubri pollinis coclearium I cum mulsa calida 5 
ieiunis dabis, et vario cibo nutries. 

si vero in epate vel renibus fuerit ruptio facta, 
diureticas saepe memoratas potiones dabis id est quae 
per urinam purgare uoverunt. et postquam bene fuerint 
ulcera depurgata, trigono trocisco in cicatricem duces. lo 
sin vero in renibus vei in vesica fuerit ulcerationis cau- 
satio, dia fysalidon trociscum dabis quem inferius in ne- 
fretica passione conscripsimus. 

XXIL Ad carbuncuios. 

Carbunculi quos Graeci anthraces vocant efficiuntur i5 
ex influxione sanguinis calidissimi et nigri et crassioris 
substantiae. etenim membrum in quo validus talis in- 
fluxerit sanguis, iniu^itur et ulceratum scaram facit. na- 
scuntur in toto corpore, frequenter tamen musculosis in 
locis et membranosis. aliquando et appellatur a Graecis 20 
anthracion singulari genere nominatum, si quidem in ipso 

1 ieiunus (ieiuno p) potabis gcp. 3 buty(i cp)x\ g. 4 
in uno (uio c) commisces gcp. 4 ei 6 ieiunus ( — n^) g, 

— nu c, — no p. cocleare unum g, cocrr. I. c (p). 5 

ervi: hef c, herb§ g, herbi p. coclear. I. (hic) g^ cocl'r. I. cp. 
6 nutris gcp. 7 ruptio fuerit facta cp. 8 sepe memoratas 
pociones c, sepe poscens (in marg. corr. potoes) memoratas p: 
om. g. 9 nover gc. fuerint ulcera bene depurgata (pur- 

gata p) cp. 10 ducis gcp. 11 sin gi si cp. vessica g 

(vesica cp). 12 diafisallidon g : dia fasildidon c, diafisaldco p. 
ne&etica g: frenetica (— cam p) cp. 13 passione cp. 14 
tit. Ad c. gc: De carbunculis p. 15 Carbunculos ante corr. g. 
antraches g, antrahes c, a^taces p. efficiuntur: cf. Galen. 

(therap. ad Gl.) XI, 76. 17 in quo (sic) gcp. 18 ulcera- 

tor . . . faciens c, ulceratus . . . £Ebcis p. scaram gp, icara c. 
21 antrachion gp, antrahion c. nominatum carbunculum gc, 
— tus — lus p (delevi carbunculum). 



— 38 — 

initio suae nativitatis veluti ex genere exanthematum in 
superficie cutis feratur. et in medio suae regionis nigri 
ut carbones efficiuntur; unde ipso nomine carbunculi vo- 
cantur. et cum augmento dierum creverint, quemad- 

h modum intra formam suam basis, tamquam ex similitudine 
cauteris acuti calidi variolati^ scaram ostendunt, et cum 
putredine ut saepe dixi efficiuntur. 

curatio autem optima ab initio cibi abstinentia sive 
ieiunio et requie corporis yel silentio incipere debet. et 

10 si grandes fuerint carbuncuii, erunt aegroti in brachio 
flebotomandi^ si tamen aetas aut tempus vel virium qua- 
litas permiserit. et si ventrem non fecerit, clystere acriore 
evacuandus erit. ipsis vero carbunculis parvi salis dia 
chartu medicamentum melli admixtum e moto tilto appones 

15 aut certe chloran quam appellant emmoton, et super len- 



1 gnre g, g£e cp. exantema^tuni in in ras.y g. 2 

feratur gc: (in superficiem c.) feranturj?. niger ut carbo effi- 
citur c (non gp). 3 carbunculas (sic) vocatur c {item mox 

creverit . . . ostendit). 4 q^(qi>) admodum gp, quodam modo c. 
5 intra forma sua basis g^ nitra forma sua basis c, in forma 
subasis (sic) p. cf, Gal. XI, 76 (VII, 719 mansQ iv xoCg 

nvQvnavaroig). 6 calva | riolati. scara ostendunt g, calvario- 

latas ckraos (in marg. i h cbartas!) ost. p, cal|vano latis thara 
ondit c. variolati quod scripsi respondet Galeni pblyctaenis 
(XI, 76). et est variola apud Marium Aventicensem {Chron. vet. 
lat. ed. EoncaUi II, 413 cum profluvio ventris et variola). 
cauteres calidi dicu/ntwr ut cauteres aut tepidi aut ignei vel 

igniti Caelio chr. 5, 16. 19. 8 optima (sic gc, p^ p). 

Ah . . g. ab initio . . . incipere sic gcp {cf. c. 28 ex prae- 

dictis . . . superius scripta. abstinentiam ( — tia cp) sive 

ieiunium ( — nio c, sive i. om. p). et requiem ( — e gp, — e c) 
vel {gc, et jp) silentium (— tio c) g. 11 aut gc: vel p. 12 

ventrem gc: venter (vet) p. acriore g: — ri cp. 18 eva- 
cuandus cp: vacuandus g. parvi: parvo gcp. salis c: 

sale ^, — li p. diacartu g ( — tu p, — ticum c). 14 emoto- 
tilto ^, e mototilto p^ emmoto cillo c. adpones g. 15 

cloran. quem a. emotos p, doran qs a. enmiotos c, clora % (quod) 
«^inofos {corr. mg. emotos) p. 



- 39 — 

ticnla cum ramis miirtae siccae elixata et diligenter trita 
cum modico melle et pane infuso cataplasmabis^ quod 
Graeci artofagon appellant. sin vero erysipelatodes fuerint 
carbunculi id est cum rubore ut in vicina parte sibi ve- 
luti ignis sacer ostendatur, plantagine aut coriandro aut ^> 
intibo cum pane cataplasmabis bis in die et semel in 
nocte. tunc cum bene ulcus videris depurgatum^ Miusa 
trocisco uteris in vino mulso resoluto. 

XXIII. Ad reuma. 

Intellegitur reuma quotiens valida influxione humoris lo 
nollis praecedentibus causis subito intumuerit membrum. 
et appellatur a Graecis reumatice diathesis id est reuma- 
tica passio. contingit frequenter, | maxime tamen in arti- p- ^04 
eulosis locis, ut exempli causa in genu aut in cubito aut 
iugulo aut maxilla cum aure usque ad tempora^ aliquando i5 
etiam simul et faciem, ut etiam ingenti tumore subito 
oculi claudantur. aliquando usque ad guttur supra dictus 
tumor dilatatur^ ut etiam thoracis partes invadat. 

in curationibus vero abstinentia cibi vel ieiunio et 
a vino abstinentia et sanguinis detractione per flebotomiam 20 
H ventris purgatione cathartico dato sive clystere evacua- 

1 murt§ g: mirte cp, exlixata ^, elixate c, et (?) lixate p, 
trita g: — te cp. 3 artofagion g (p), artopagion c (cf, c. 32). 
Sin ^f: Si cp. heresipelatodes g, casipilatodes c, erisipila- 

todes p. 4 in vicinas partes sibi gc et (pm. sibi) p. 5 

ignis acer ostendant g, ignis acer ostenditnr c, ignem sacrum 
ostendant p. 7 musa gc: mulsa p. 8 trociscum . . . re- 

solutum g ( — co . . . — to cp). in p: om. gc. 9 tit, Ad 

reumam g ( — ma c), 9 (contra) de reumS p. 12 cf. Gal. 

Z7, 79. 13 tamen g: om. cp. 15 iugulo p: ungolo ^, 

in murgulo c. in maxilla cp. aure gc: ore p. tim- 

pora g, tempus (tps p, tpus c) cp. 16 faciem (i. e. usque 

ad f.) g, facie c: faciem occupat p. 20 avino c: vino g (ab- 
Btinentia cibi et vini p). sang detractione g. fleuotomiam 
(irt semper) g. 21 clistere g (distere p), clisteriis c. eva- 
coatione p: vacuatione (— tio g) gc (ut supra g). 



— 40 — 

tione facia curabis^ considerata primo ipsius laborantis 
aetate et tempore et regione^ et ipsius reumatismi quali- 
tate vel quantitate. ipsa vero loca quae patiuntur pane 
posca infuso et trito cataplasmabis et sanabis. 

5 XXIIII. Ad ignem sacrum. 

Ignis sacer ab invadendo a Graecis erysipelas appel- 
latur^ si quidem vicina sibi loca invadendo possldeat. et 
efficitur sub ingenti calore sanguinis ex commixtione fellis 
flavi^ quam Graeci xanthen cholen vocant. et est rubor 

io flammeus in superficie cutis cum dolore et tumore. sin 
vero circa gulae partes fuerit natus^ praefocationis peri- 
culum affert^ cum in toto vultum inflaverit et a cervice 
usque ad thoracis partes fuerit dilatatus. 

in curationibus autem si grandis fuerit erysipelas^ 

15 flebotomare oportet et secundam detractionem facere quam 
epafaeresin vocant, et si vires aegrotantis patiuntur 
ieiunium diurnis diebus imperare et a vino et omnibus 
carnibus abstinere. si autem flebotomiam minime adhibere 
potueris^ acriore clystere ventrem evacuabis^ aut cathar- 

20 ticum quod flavum fel deponat dabis^ ut sunt catapotia 
Galeni superius in passione capitis scripta. post haec et 



1 considerata cp: — to g. 2 reumatismi gp: reumatis c. 
5 tiL Ad ignem acrnm (sacrum c) ac, De igne sacro p, 6 

sacer cp: acer g, erisi^ensi c)pilas gcp. 7 possideat gc: 

— det p. 8 ex cp: et g. 9 qiiam gcp. exante cholen 
(jf, exante colen c, exante celeti p. his utitur Isidorus 

IV, 8, 4. et: ut (est) gcp. 10 superficie g. Sin g: 

Si cp. 11 gul§ g: guifle c, vulve p. p^ in marg. pre- 

vocationis (!). 12 in toto vultu ^c, totum vultum {om. in) p, 
a om. cp. 14 erisipilas g, — pila cp. 15 fleotomare g. 

secundam gc („i. prosperam bonam" in marg. g): secundum 
vires p. 16 epafaresin g(p), epafares (sic) c. 17 diurnis : 
diuturnis gcp. 19 potuerit gc et (fl^tomia . . adhiberi) p. 

acriori (hic) g (- re qp). 2lo flavum mll' (sic) p^ favum 

melle (!) c. catapocias gallieni g, catapucias galieni c, cata- 
putie galieni p. 



- 41 — 

loca patientia plantaginis aut uvae lupinae suco inlines^ 
aut lenticulatam herbam de stagnis virentibus colliges et 
cum modico aceto tritam impones^ aut glaucium cum aqua 
solutum inlines^ aut coriandro aut plantagine trito cum 
pane posca infuso bis in die et semel in nocte cataplas- 5 
mabis: in hiberno autem viridi apio aut coliculi foliis 
simiiiter cum pane uteris^ maxime si in articulosis locis 
fuerit erysipelas. novit enim tale catapiasma imminentem 
putredinem prohibere. 

aliud ad ignem sacrum. cimoliae 2. III ^ glaucii 2. II^ lo 
spumae argenti 2. I^ croci 2. III^ turis masculi. 2. I ci- 
cutae suco coUiges et trociscum informabis et in usum 
in posca frigida teres et inlines. aliquando etiam^ ut loci 
qualitas vel ipsius membri postulaverit, aqua calida primo 
fomentabis et diligenter deterges, tunc paulo sursum a i5 
patiente loco carpodesmo ligabis et ubi nimius rubor 
fuerit; scarifationis levissimas laceraturas dabis, quas 
Graeci amychas vocant. et postquam videris cutem bene 
fuisse purgatam, spongia frigida posca expressa deterges 
et trocisco supra scripto lines. alia vero die emplastrum 20 
dia strychnu appellatum impones: et conficitur sic. cerae 

1 patieQtia c: patieDtis gp. uvae lupinae: i. e. strychni 
(Sinion Jan. s. v.) cf. infra et Diosc. l. c. in(l c)lini8 gcp 
{item mox coUigis . . . imponis). 2 lenticulam p ( — latam gcj. 

3 glatium g, glacium cp {yXavyiiov ad erysip. Gal. XI, 857). 

4 illinis gcp. 5 posca g : in puaca cp. 6 post autem in marg. 
add. p^: eplaustrizando. co(au c^)liculi g. 8 erisipilas gcp. 
tale p^: talis gc. iminentem g(cp). 10 acrum g, acgrum c. 
quimolia g, — lie cp, glauciu g^ —cu p (—cii c). item mox 

spnma . . . crocu (ubi ce =*= cere p) g. colligis gcp. 13 

in(l cp)lini8 gcp. 14 postulavef g ( — verit cp). 15 a 

patiente loco cp: patientem locum g. 17 scarifationis ^, 

— nes c (scarificationes facis p, qui om, lev. lac). levissi- 

mas c: lenissimas g. 18 amicas gp^ amicha c. 20 trociscum 
( — cu c) Bupra scriptu linis gc , trocisco supra dicto lenis p. 
21 diastrignum gp, diastrigi c (cf. Diosc. IV, 71). im- 

ponis gcp. cera (c^ra g) - - » spuma . . . cerussa gc 

(gen. p). 



— 42 -- 

2- VI, spumae argenti 2. IIII, cerussae 2. II, olei rosacei 
lib. I, uvae Inpinae 2. VIII. hoc medicamentum facit et 
ad herpetas hoc est serpusculos. 

XXV. Ad araneas. 

5 Araneas Graeci a serpendo quod herpin dicunt her- 

petas dicunt, nos vero similiter latino sermone sicut s^upra 
p. 205 diximus a serpendo serpusculos nominamus. | et efQcitur 
sub ingenti acredine ac calore fellis cum pustularum 
superinsurrectione. est et aliud genus herpetis, quem 
10 Graeci cenchrias vocant, si quidem in superficie cutis 
pustulas minutas milio similes ostendit: quam Latini vulgo 
araneam verrinam vocant. 

in curationibus autem similiter ut erysipelata su- 
perius curabis. 

15 XXVI. Ad scrofas. 

Scrofas Graeci chiradas vocant duritias rotundo 

schemate natas et nervis atque arteriis venis et muscu- 

losis membranis connaturatione infixas, quod Graeci cata 

synfysin vocant. et cum glandulosis in locis in utraque 

20 gutturis parte fuerint natae, sicuti suis feminae turgida 

' colla cum dolore ostendunt, unde ipso nomine scrofae 



1 oleo rcso (stc) g^ olei rosei (ro. p) cp, 2 hb. I. g^ 

libr. I c, r. I. p. 3 erpetas p: herbenas ^, hertenas c. 5 
herpen g, herpin c (q. h. d. om, p, erpem Sim. s, araneae) 
herpenas ^, herpepeticos p {om. c, herpetas Simon 8. v.), 7 
serpiginem Simon s, Tierpetas {cf, Isidor IV, 8, 5 serpedo). 
nom. g (i. e. nominamus p), nominavimas c. 8 ac ^: et cp, 
c. p. extantia Isid, 9 herpentis gp, erpetis c. 10 cen- 

crias ^, tecrias c, ceucas p, 12 aranea verrina (ranea ver- 

mia c) ^, —a,p (tineas verinas Sim.). 13 erisipilata gc, 

— pila p. 15 tit. Ad scroph^f c)as gc, De scrofdlis p (mox 

Scrofas gcp), 16 chiradas gp, hiradas c. 18 onatoratione g : 
cu maturatione c, c5atu p, catasinfisin gp, catasmisisin c. 

20 suis: sues gc, uos p, 21 ostend g. 



- 43 - 

Tocantur. et sunt curationis difficilis. nascuntur in ca- 
cochymis corporibus id est maio humore possessis. 

est itemm aliud genus scrofarum minime adhaerens 
sed magis sub cute natans et plurima natione pulkilans 
sicut genus porcorum, unde iterum scrofae nomen ac- 5 
ceperunt. nascuntur ut supra dictum est glandulosis in . 
locis^ ut in gutture vel sub ala aut in inguine^ et sunt 
sive chirurgia sive medicamentis curatione faciles. 

propter ea curationis tempore dialon medicamentum 
inferius suo loco conscriptum appones. novit enim scrofas lo 
solvere et in humore purulento conversas per poros cutis 
desiccare. aut certe meline Vespasiani appellatum appones, 
et cnm yideris supra dictas scrofas in saniolam converti, 
chirurgia uteris et secundum rationem curabis^ quod 
Graeci cata logon vocant. 15 

XXVII. Ad steatomata. 

Sleatomata dicuntur durities in similitudinem scro- 
fanim emergentes paulo potiores ct molliores, quae cum 
digito fuerint impressae codunt ac resurgunt^ adipis cal- 
losi qualitatem intra se continentes. unde ipso nomine 20 

1 curationes diffict g (curaidem difficiles c), curatione dif- 
fidlea p. cacocymis ^, cachozimis c, cacocismis (— -cisini 

ante corr.) p. 3 Est iterum (E iteru g^ uhi q ex i corr. qui 
vult Ceteru) gcp. minime : noie (nomine) c. adherentes . . . 
natantes . . . pululantes (pululacione pullulantes c!) gc, — tium 

semper p. 4 natione gc: variatione p. 5 scrof nomen g, 

nomen scrofas c, nomen scrofe p, 7 in inguine c (in om, gp). 
8 curationes p ( — ne gc). 9 dialoon gc, dialeo p (cf. c. 21). 

10 scrof ^. 11 2 et in h. ^. in humore purulento con- 

versas (conversos c, converso p) gcp. 12 meline gc (moline p). 
13 saniolam gc^ — las p. 14 cirurrigia (sic) g. 15 cata- 

logon gc, catalogo p. vocant gi appellant cp. 16 tit. Ad 

steathomata (st^tomata c) gc^ De duritie simili duritiei scro- 
folarum p (in ind. capp. Ad steatomas). 17 Steathomata g^ 
Scearthomata c (iiem infra p. 44, 1). durities g(cp). 19 
inpress^ g(p)'' expresse c. 



— 44 - 

steatomata vocantur. nam Graeci adipem stear dicunt. 
nascuntur frequenter in articulosis et nerrosis locis vel 
musGulosis et cartilaginosis. et similiter ut scrofae curantur. 

XXVIII. Ad aurium dolorem. 

5 Aurium dolores efficiuntur ex antecedenti perfrictione 

ex frigido vento flante aut ex lavacris frigidis aut aqna 
in ipsa caverna auditoria irruenti. aut ex tumore mem- 
branae supra dictae auditoriae cavernae aut saniola fluenti 
aut ventositate inclusa tumorem faciente aut* sordiculae 

10 vel purgamentorum obtnisione facta^ cum exitum minime 
habuerit supra dicta veutositas, dolores efficiuntur. 

curationis autem tempore in ipso initio doloris ali- 
qua ex praedictis ad dolorem capitis superius scripta ex- 
trinsecus adhiberi sumenda mandamus^ ea vero quae pro- 

15 prie in ipsis cavernis instillantur nunc dicemus. 

ad dolorem aurium. gesentera id est vermiculos de 
arrugia aut araneas aut asellos quos Graeci oniscos di- 
cunt — nascuntur in humectis locis hominum tactum 

1 scear c. 3 cartillagiosis g. 4 tit, Ad auriom do- 

lorem (dot g) gc, De dolore aurium^. 5—11 dolorum causae 
=^ Xjrdl. (xara xon.) XII, 599 (unde Pseudo-Gal. ewporist XI V", 
330 cf. Th. Prisc. I, 7>, 5 perfricatione p. 7 in ipsa 

caverna etc. (dbl.) gcp. irruenti g ( — ti etiam cp). 8 

• fluenti gc, — te p. 9 Bordida {pro — cla?) g , sorde c, sordi- 
des p (ex sordibus Petr.). 10 obtrusione g, — trutione p, 

ostrusione c (obstrusione Petr.). 12 aliqua cp: aliquam g. 

13 scripta: scriptam g, dicta vel scripta (sic) c, scriptis p, 

14 adhiberi sumenda {— dam g) sic gc (sumenda om. p). 15 
in ipsis cavernis: sic gcp. dicimus cp. 16 ad (Ad c) d. 
aurium gc: om. p. ^tiqIov o yi]g ^vtsqov ^aXshai ex Apol- 
lonio Gal, XII, 649. vermiculas g ( — los cp). 17 arrugia 
gp (cf. Plin.): auringia c. oniscos g: aniscos p, oniscon c. 
18 de oniscis in eodem argumento sic ex Asclepiade Galenus 
(XII, 634): Jeoov Si iati noXvnovv iv rots vdqTjQOis ayy«/bis 
(cf. XII, 641 et 623 ex Archigene rovg inl zaig vdQiaig ovovg) 
%al iv zatg nonQ^atg yevvmfjLsvov, Tiata dh zag zmv daKzvhov 
inafpriasig ctpaiQovfisvov. 18 humidum tantum f. c (ut Simon 
s. oniscute humidum tamen f.). 



-• 45 — 

lugieotes ita ut se in spaerulas plicaodo convertant — in 
oleo coques et auribus infundes, et super vaporabis mar- 
supio id est sacculo torrido sale repleto^ et iterum tepe- 
factum medicamentum infundes, et lana munda ac molli 5 
ipsas cavernas blande obtrudes. 

aliud tumoribus conveniens. adipis anserini aut gal- 
linacei partes II^ olei amygdalini ex amaris amygdalis ex- 
pressi partem I in uno commiscebis et tepefactum instil- 
labis, praevaporatis partibus spongiis calidissimis ex aqua lo 
calida expressis atque alterna mutatione appositis. et post- 
quam stillayeris^ iterum super competenter vaporabis et 
moUi lana sicuti supra diximus patientia loca tutabis. | ^"'j^'^^ 
[oportet aegrotum inani masticatione os commovere et sic *suppi.iy 
medicamentum in auribus accipere. i& 

item aliud dia tessaron appeilatum faciens ad tumores 
aarium^ quos Graeti flegmones vocant: mel optimnm, 
ysopi attici sucum^ nardinum unguentum et amygdalinum 
pari pondere. uteris sicut supra. si vero incendiosus 
fnerit doloris sensus^ et magis tempore aestatis et in 20 
aetate ferventi, acetum rosaceo admixtum infundes. 



1 sperulas (perulas c) gcp (Sim.). plicando g et Sim. 

(politando c, apUcando p). 2 coq g- marsnpio g: mar- 

sappis p, marsippia c (marsipu ex Cassio memoraJt Sim.). 3 
et iterum ipso saco (sic, om. tep.) med. inf. c. 7 adipe g, 

— pea c 9 commisces gcp. 10 ex cp: ei g. 11 calida — 
poatquam in textu om. sed in inf. margine supplet g, notata 
iigno ~). 12 stillaver g ( — veris cp). 13 sicut (sicuti c) 

— tubabis (sic jp, ut semper, mutabis c) cp: sic supra ipsas 
caTemas blande obtrudes g (qui eadem etiam qua>e supra verba 
^ore respiciens scripsit). deest in g finis cap. cum initio 

fequentis. 14 (oportet) autem add. p. masticatione : mani- 
tetatione c, mastificatione p. los movere (sic) p. 16 

^iatesaron cp. appellatum om. p. tumores: — rem cp. 

n quod (q) cp. flegmona c, fleimonas p. mel c: vel 

ff),p. optimum p: aptum c. 18 atici cp. nardini . . . 

tti^^lini p. 19 paripondere c: paria pondera ( — ris ante 

^. corr.) p. 21 etate p: estate c. acetum ( — to c) 

>Mac6o amixtum (amirto c) cp. 



— 46 — 

aliud ad tinnitus et ad obtrusiones^ quas Graeci 
enfraxis vocant, et ad difiiciies auditus et ad initia sur- 
ditatis. nitrum et afronitrum aequali modo commiscebis 
et cum aceto acri et oleo veteri tepefactis infundes. 
5 item ad vermiculos aurium forinsecus educendos. 

* centauriae viridis aut marrubii aut absinthii viridis sucus 
infusus excludit vermiculos. 

ad sordes aurium. nitrum aceto resolutum cum ca- 
lida aqua per auliscum oticum inicies et deterges et sic 
10 iterum instillabis. 

ad aures saniola fluentes et humecta quoque universa 
trociscus Herae appellatus. recipit autem murrae croci 3 
singulas, aluminis scissi 5 XII. colliges et uteris aliquando 
ex aceto aliquando vino austero. 
15 ad tinnitus aurium et diHiciles auditus. oleum ra- 

faninum cum aceto et nitro in uno commiscebis et ferve- 
factis uteris. 

aliud ad dif&ciles auditus et surditati conveniens. 
ellebori albi 3 Ij afronitri 3 IS, castorei ^ IS, aceti 
20 acrioris quod suffecerit. 



1 et ad obtrusicnes p: et cbstrusiones (pm. sA) c. c^ c, 

qs p (c^ p^). 2 anfrosis c, efSf i p, et <m, p. et ad 

inicia surdita inicio nitri nitri et cofonitri etc. c. 3 afor- 

nitrum (sic) p. commisces cp. 4 acro c. et (ante oleo) 
om. p. 5 pmiclos (sic) c (vermes Petr.). 6 Centauree cp 
( — rie Petr.). aut marubii (p et Petr,) om. c. 7 infusos 

excludunt p. 9 pauhscu octicu p, parauliscu octicu c. et 
deterges om. c. 11 saniolam c, saniem p. q^ cp. uni- 
versa c: om. p. 12 here p, (Trocisci) uere c. 9 (aut 

add. c) mirte (mre p) cp (myrrae = a(AVQvrig legendum esse 
collatus Galenus docet XII, 610. 628 sqq). 13 3 singulas C: 

an . 3 . I . ^. 3 VII c, 3 XII p. coUigi (— g?'^ gitur p^) 

vino austmo ( — trino). vel aceto. et uteris jp, coUigis vino 
austero (er in ra^.) et uteris aliquando ex aceto aliquando 
vino austero c. 16 (eip) in uno (co — c) misces cp. 18 
et surditati om. c. 19 5 I . S. j9: II 3 I 6*w fine versusj c. 

20 acenoris (sic) q. s. c. sufficit c, suffi^t (cerit) p. 



— 47 — 

ad difficiles auditus ex aegritudine natos. leporis fei 
et lac mulieris et mel optimum, omnia tria in uno cou- 
solves et tepefacta instillabis. 

aliud dia tessarou appeUatum^ id est de quattuor, ad- 
versus tumores et dolores et ulcerationi conveniens. re- 5 
sinae terebintinae^ butyri, adipis galiinacei^ olei amygdalini; 
omnium quattuor paria pondera in uno consolves et uteris. 

alia auricularis sive ut Graeci otice adversus dolores 
et ulcera et veteres aurium passiones. recipit opii, 
castorei, aloes 3 singulas, croci 3 II , murrae^ lycii indici lo 
3 singulas semis. bene conteres et melle colUges^ et in 
usu accipies ex ipso medicamento modicum resolutum 
passo. ex oleo rosaceo stillabis et lana muricea vcl pur- 
purea loca tutabis. aliqui lacte resolvunt muliebri. ad 
diniciles vero auditus et tinnitus multi temporis cum aceto i5 
salito infuttdeS; quod Graeci oxalmen vocant. et cum oleo 
rafanino et aceto uteris. 

XXYIIII. Ad oculorum passiones. 
Hippocrates in aforismis sic ait: oculorum passiones 

2 et (bis) om, p. omnia tria c: hec ita p. unu Cj 

UDO p. 3 tepefactis stillabis cp. 4 i. de IIII. (sic) c: 

om. p. adversus c: &d p. 5 resina terebentina. butirum. 
adipe gallinaciu . oleu amigdalinu c. 7 oml quatuor c: 

oin. p. uno cp. 8 aliud auriculare p. ut greci p : 

grece (om. ut) c. oticen (otice , sed ante corr. otoc p) cp. 

adversus c: B,d p. 9 recipit: 5' cp. opii (cf. Gdl. XII, 

626 sqq.): tipii p, oni. c. 10 aloes c: aloe {antc corr. aloen)_p. 
11 3 singulas semis | lenius et melle colligis (sic mediis om.) c. 

3 eingulas c: an . 3 !• ^ tc . 3 . II . mrei alitii. indicii (cf. 

Gal. XII , 636 etc). an . 5 1 . S . bene conteres . et melle col- 
ligis p. 12 U8um_c. ex: et cp. 13 roseo c. mu- 

ricea?: marina (maria p) cp. de purpura c, aut purpuria^. 
14 tutabis: tudabis c, tubabis p {cf Gal. XII, 632 inl Ss tfjg 
XQriOstos iisxcc Qodivov ivata^s %al TiQOTivda ivtL&si noQcpvQav). 
resolvunt muliebri c: mulieris resolvunt p. 16 sallito p. 

greci c: om. p oxalme p: cxamel c. 18 tit. De doloribus 
oculorum p (Ad oculorum dolorem ind. p). 19 ypocrates cp 
(Uipp. III, 753 Lips.). amforismis c. 



- 48 — 

meracae potiones aut lavacrum aut vaporatio aut flebo- 
tomia aut catharticum datnm quod farmacian appellant 
solvit. sed omnia haec quinque secundum expositionem 
Magni iatrosophistae supra memoratus senior Hippo- 

5 crates cum discretione adhibere praecepit, et si fuerit 
dolor ex plenitudine sanguinis, flebotomia aul cathai*tico 
detractione facta curare, sin vero ex siccitate fuerit dolor^ 
lavacro et vaporatione humectatos sanare^ sin vero ex per- 
frictione ethumectatione fueritdolor^ meracapotione calefactos 

10 mederi. vinum namque calefacit et desiccat. secundum varia 
tempora passionum omnia adhiberi praecepta stmt in 
ipsis initiis abstinentiam cibi vel ieiunium oportet im- 
perare, in attgnoento vero tertia vel quarta die flebotomia 
vel cathartico operari^ declinatione vero facta^ lavacro 

15 uti. haec sunt quae secundum aforismos id est defini- 
tionis eloquentiam oculorum doloribus posita esse no- 
scuntur. 

nunc vero qualiter proprie ipsis oculis passiones con- 
tingant scribamus. aliquando cum ingenti fervore dolores 

20 efficiuntur^ aliquando cum perfrictione et torpore sensusj 



1 merate passiones c, meri potiones p, lavaZj. c, la- 

vacri p. aut — solvet (aic) c: aut farmatia solvit (cet, om) p. 
2 farmacia c. S Y. cp, 4 magni hyatro sophiste c, magni 

(mag) hiatus sophiste p. supra om. c. memorato c. 

hypoc c, ypocras p. 5 cum om. c. adhiberi c ( — re p). 

ut si cp. 7 detractatione p. factam c. Sin c: Si p. 

ex om. cp. 8 humectatis c. Sin c: Si j;. 9 perfricatione 
cp (i. frigore add. p, non c), meraca c (ment» Petr. c. 19): 
meri p. 10 vinum — adhiberi p : om. c. namque : na^ p. 
12 abstinentia c. vel ieiunium c: om. p. 13 flebotomiam p. 
14 vel c: aut p. catartica (sic) p, — cum c. operari p: 

— re c. in decl. p (in om. c). facta om. p. 16 diffini- 
tionis p. 16 nascuntur cp. 18 passionis contingat c, 

passiones contingunt p. 19 Aliquando etc. {nisi quod per- 

fricatione et corpore) c: Dolores efficiuntur Qiic corr. marg. 
aliquando) cum ingenti fervere (sic), aliquando cum fricatione 
et torpore. 



~ 49 — 

qaem Graeci narcen tes esteseos vocant^ aliqiiando cum ine. 
tnmore et aliquando sine tumore, aliquando cum largo^'.^^ 
reumatis incursu et aliquando cum gravedine et dolor^, 
aliquando autem praeter ipsa. 

in curationibus yero si modicum fervida fuerit ocu- 5 
lornm perturbatio^ posca tepida fomentabis. si vero ex 
perfrictione fuerit perturbatio^ penicillis prius calidis ex 
Tino mixto albo alterna mutatione vaporabis. sin vero 
maior fuerit dolor cnm ingenti tumore et gravedine, et 
si in fronte plenae ac distentae apparuerint venaC; de- lo 
tractio sanguinis per flebotomiam fieri oportet^ si tamen 
alii humores non impedierint augmento facto pef aliquam 
obtrusionem interioris membri. quod si hoc -contigerit, 
eathartico dato ventrem purgabis. utendum etiam in ipsis 
ocnlis liqnidis infusionibus ex faeni graeci snco lenius con- 15 
fectis. bene autem fit si faenum graecum aqua dulci 
primo lavetur^ ut terrosa careat quaiitate. et postquam 
fiierit lotum modicum coques^ ut omnem acredinem ex 
se dimittaty et secunda aqua iterum coques defusa priori. 
et cum videris sucum venire in similitudinem vini^ liqua- 20 



1 Hic cvm initio p. 206 rursus incipit g, sic (ruhr.) Ad 
ocnlornm dot. Oculonim dolor est qaem greci narcodus esteseos 
vocant. et fit aliqnando cnm tumore etc. quem: q (quod) 

cp. ncodo^estesseos p, narcodes estefeos c. 2 et c: om. gp. 
3 renmatis incursu c: renmatismi cursu g^ reumatisimi vel (1') 
cnrsn sensn (sic) p (renmatismum recepit etiam Petr.). et 

gcz om. p. 4 antem g: om. cp. ipsam p. 5 modicum 
fervida: modica Ifervida c, modica et f. gp. 6 tepida gc: 

fetida p {sed in marg. idem .-. frigida credo !). 7 perfrictione 
gc: — catione p. 8 Sin gc: Si p. 10 appuef (sic) g (ap- 

pamerint cp). detractione cp. 13 contigeF g (— rit cp). 

14 in addidi. ipsis oculis {om. in) gc: ad oculos p. 15 

levins c. 16 fenigrecum (sic g , fenu — p) aqua gp^ fenug' cu 
aliqaa c. 17 ut — qualitate g (cu cerosa careat calitate c) . 
ut oninino terra careat^). 18 (et 19) coq g (coques c, c©qsj)). 
19 dimittat gc: deponat p. priori: sic gcp. 20 vider g 

(— ris cp). 

Gassias Feliz, ed. V. Bose. 4 



— 50 - 

bis et uteris. etenim tumores digerit et sordida quaeque 
depurgat et humorem asperum leniticat. utile est etiam 
et oTi album et tenue tepefactum iugiter infundere^ et lac 
muliebre. est namque bonus humor lac quod Graeci 

5 euchymon vpcant; <^et^ valet e contrario acredinem mali 
humoris obdulcare: sic omnia contraria contrariis sibi 
rebus curantur. sed oportet primo sine ulla oppressione 
egestiones sive pituitas oculorum, quas Graeci lemas 
vocant; molli penicillo detrahere ex aqua calida expresso 

10 et diligenter vaporare. et si cum omnibus fuerit capitis 
gravedOy cucurbitam occipitio praeraso iigens addita scari- 
fatione competentem sanguinem detrahes. 

cataplasma faciens ad tumorem oculorum et chemosis 
et proptpsis. appellatur autem chemosis quotiens in ipsa 

15 ceratoide tunica apparuerit rubicundus et carnosus tumor, 
proptosis vero est ocuiorum ex nimio tumore prominens 
casuSy ut etiam difficile palpebris contegantur. recipit 
autem castorei et croci dr singulas^ opii obplum unum 
aut i II; ovornm assorum vitella V, panis mnndi micanim 

20 2. Ifl. cum dulcore et modico rpsaceo colliges et cata- 
plasmabis. 

1. diger (— rit cp) . . . depnrgant (— gat cp) , , , lenific 
( — cat cp) g. 3 infiind g (— dere cp), 4 mnliebre (vel 

asine add, corr. marg. p). bonns hnmor (aic, cf. Sim.) gc 

(et lac m. quod boni hnmoris est qnod Gr. etc.) p. 5 euxi- 
mon g, enpin5 c, enximo p. et addidu 6 Sic omnia gi 
Sic enim omnia c, Sicnt enim omnia p. 8 lemas g: lenJas c\ 
lenas p {cf. Simon Jan. 8. lema, lemi, lenas). 10 sicu 

om<^i85 g (si cuin omnibns cp). 11 occipito g. ' figeiiB: 

figes gp, fige c. et addita p. scarifacione g: — ficar 

tione cp, 13 fac g: facies cp. tumorem g: — rea cp. 

chemosis g: temosis c, themosin p. 14 propthosis g^ pto- 

thosis c, protosin p. chemosis gp^ themosis c. 15 cerato 
id unica (s ceratoidestunica) g, cerato .i. tnnica c (chemo- 
sciserato i. tnnica appar. p). 16 Propthosis g, pro&osis c^ 

proto^s p. 17 difficulter c. Rec antem g: 9 hec c» 

?r p. 18 castorei cc an. 3 I i>- 20 L III g: 3 ni q». 

collig g (— ge c, —gis p). 



uleiidum etiam et romeuto ex ilecoctione meliloti et 
rosae siccae: partes singulns mittes et faeni graeci dimi- 
diam partem, decoques in aqua et fomeiUabis. facit ad 
reuinatismum et ad minorem lippitiidinem. aliquando ex 
ipsa calida penicillo expresso vaporabis. 5 

oec non etiam et coUyrio libiano nteris. facit ad 
Inmorem oculorum et chemosis et pioptosis, et minutis 
'yesiculis, el sordida ulcera bene purgat et concava Bupplet 
aquatius infusum. convenit et doloribus et superadustio- 
Sibus et diruptionibus et stafylomatibus. bothria etiam u 
olcera id est fossulas et hypopyos oculos sanat. ulcera 
etiam dif&cile in cicatricem venientia, quae dysapulota 
TocaDt, optime in cicatricem ducit, et minores cicatrices 
I aqua inunctum detergit. et facit aliquando cum ovo 
laele, allquaudo cum dto et faeni graeci suco, ali- ii 
ifuaiido cum aqua ut supra diximus inunguitur. recipit 
BUtein cadmiae combiistae et lotae, cerussae tritae et iu 
itesta uova assatae et diligenter lotae dr octouas, amyli 



1 fomentu g { — tnm c, — to p), 2 mittea gcp. 3 

decoQ g (— qnea cp). 6 Ubiano ^e, Ubouo ji. 7 tmaoTGB cp. 
ehemOEis ^c: — Bin p. pToptous g (prothosia c); protosiii p. 

b veBBicnlis g. pnrg g. Huppleta. qtiiis (sic) g (Bnplet 

aqoacius c, soplet qciia p). 10 Botria gcp. cf. Simon Jan, 
a. botrion et s. tJena. 11 hi(j)popioa g(pj, ippopioa e (into- 

9vovg otp&aliiovg Gal. XII, 75S). 12 deaapiolita g, dislfi p)ar- 
ilita ep {SvaanovlBiiiii). 14 deterget gc, — ges p (— ~ "' 



liqnando — (16) lacte (cp) om. g. 16 inuaguitur e, — gitor gp. 
jbtuigitiir . S . tec . aii . tsic) g (R autem c), sic autem p: ^ 
eolliritim Hbauum quod repeiitur. Idem re peritur inSr& hoo 
capitnlo in&a hoc eodem capitnlo (iUrata liftea sitb- 
^—^jeta delevit corr.j libauum cat<^hiiiie> combaate et lote . ceruaa 
Idte et in t^sta nova etc. Ccum tritia notulis duobus ad v. 
Hdmif' et ceruBe^. ceterum hoc idem Ltbianum (Livianum) 
^■— -— ! legitnr apud Galenum XII, 763. 17 flceiwirtiww 

y.^,mm) habct g (non cp)-. camia . . . cerussam . . . amiliu 
ne) recena. stibeom . . . plnmbnm etc. 18 dr VIII. g, dr 

i (tic) c, an. 3 VIII p. 



- 52 — 

recentiS; stibeos combusti dr senas^ plumbi combusti et 
loti, pomfolygis iotae, draganti^ ges asteros tritae assatae 
et lotae, cummi candidi^ omnium specienim quinque dr 
quaternas^ murrae bonae, opii dr singulas. aqua imbrili 
^ id est caelesti colligitur. 

coUyrium apocrusticum Hermolaou staticon appeilatum 
faciens inter initia ad reumata repellenda et desiccanda 
et ad alia multa. cadmiae crudae et lotae^ murrae^ aloes, 
croci, omnium UII dr octonas, aeris usti et opii dr qua- 
p. 307 ternaSy | acaciae rufde et cummi dr vicenas^ aquae caelestis 
quod suQecerit. 

coUyrium dia rodon de septuaginta duabus^ quod 

Graeci diebdomccontadyo appellant; si quidem ia pon- 

deribus ut supra dictum est sive in rosa seu in aliis 

15 speciebus LXX et II drachmis concludatur. facit. ad xer- 

1 stibeos: stibeum g, iscubii c, Itube p, dr 8ena« g 

(<m. c), aS. V VI j). 2 p5foliga lota g, papoligi lote c, 

p5polige lote p, dragautu. gesastera (Geres tere c, gess 

astere p) trita etc. g. ges asteros: i. e. terrae samtae cf, 

Diosc, 5, 171. 3 lotam. ^/. cuminum . . . sic g (signum 

illud om. cp), cummi: cuminum g^ cimini ^> Ciru (sic) c. 

o^sp. quinque c, Y g (om. p), dfg — quaternas g (om, c)i 
an, 3 Illl. p. 4 Myrr§ g^ Mirre p, ^ dxg (dr c) singulas gci 
an. 5 I. p, imbrili (umbrili p) : cf. vdoQ ofi§Qiqv (rdl, 5 
i. c^^lesti {g et corrupte c, uhi I bribile cede fucolli colligitur) 
om. p, 6 apocrusticum hermolaon staticon (sic) gc (Hemola 

honstaticS p). habet Aeiius 7 , 102, 7 ad int inicia gc 

(om. p), cf. TCQog aqxag Gal, reuma gcp, 8 Camia etc. g (genit, 
hahmt cp). Myrra g^ mirre p^ mirte c. aloen (sic) gcp. 

9 omnium IIII gi om. cp. drg (dr c) octe(o ^^'^nas gc, an . 
5 VIII. p, esustum . et opium g (genit, cp), a£ . 3 IIII. p, 

10 Agaci^ g, Acatie cp. cumini g, cimini p (erui c). 
bicenas g (an . 3 . XX. p). aqua celesti gc (aque celestis p), 

11 sufficit c (cf c. 28), 12 cf Sia ^odmv Galeni XII, 767 
et Aetii 7, 108, duabuscp: 11.^. quod: quas ^cp. 13 
diebtom§ ctadio g^ die{epdonie cantadio c, die hedome con- 
tadio p, si quidem sive i. p. gp^ siquidem pacietur i. p. c 
(sive omisi). imponderibus (sic) g. 15 septuaginta et duo- 
bus c, 8. duabus p. dragmis cp, dfg g, ad exero obtal- 
mia ^, ad exoro optalinam c,*ad obtalmias p. 



I opthalniiain id est siccam lippitutliiiem et ad priirilum 
1 maiorum angulorum, etiam el cicalricea blande detergit. 
I recipit autem cadmiae crudae et cummi dr (juaternas, 
I croci df VI, murrae et spicae indicae di^ quaternaB, 
l stibeos et opii dr quaternas, rosae viridis foliorum dr s 
LXXII. aqua imbrili colligitur. 

collyrium dia libanu faciens ad supplenda iii ocuUs 
olcera concava. recipit turis masculi et cadmiae dr qua- 
lerDas, opii di' VI, draganli dr II, cummi dr oclo, aquae 
imbrilis quod sulfecerit. i< 

aliqui yero in hac collyrii confectione colorem alhum 
aireclaotes cerussam minime comburunt, ignorautes quia 
si tgne caruerit, lannginositatem qiiam in se detinet 
habens, sordidal ulcera polius quam depurget. 

collyrium Zoili nardinum a Graecis appellatum, con- i; 
feniens vetustissimis oculorum passionibus. facit ad reuma 
lenue diuturui temporis et debililatem oculorum mirificc 
CDnTartat. recipit cadmiae botryitidis lotae et acris usli 

2 deterget g { — gat c, — gt p). 3 ReS ^ i^ ey). aut«m 
gt: otH. p. cadmiam . . . ciminu fsic cimmi p, et«mi c) . , . 
croci . . . mirra . . . spica . . . alibeoB et opiu . . . roag g (gmi- 
tiiios eemper h^bent cp). dfg (sic g, df c, uf gupra 52, 9. 10 
et in V. seqq.) quatemaB gc: b5.3 VIII. p. 6 drg IIII fpro 

llll, ut supra V. 4) g, dr quateioas e: an 3 ■ UII p. ^ om- 

Ibrili (item infra semper) p. 7 diajo cp)Iibamim gcp {cf. Gai. 
211, 770). in ocnli stc g (— lia cp). 8 ret 3, ^ cp. 

ItuiB . . ■ cadmia . . , opifi . . . drB.ganti . . . cumioii g, dr 

^atemaB c, drg lIII.j: au.S IIII p. 9 cummi: cuminu g, 
Ssuni c, cimini p. octo g, VIII c, III (sic) p. aqna 

iin(a c)bTili ge (aque umbTil' p). 10 auffecerit p: enffic gc. 

U bac gp: huina c (sed cf. supra p. 51, 17), colorem ete. 

t(. Gal. XIII, 409. 12 minote commiBcent p {ijiinimB 

timmat sic c). 13 caruerit ep, — runt g. d. iiO|babena c. 
U B. potinB ulcera cp. depnrget (sic) g(cp). 15 cf. Zoili 
Ha. ap. Oal XII, 771. appellatur (sic) gcp. IG reumam 
knaein g. 18 Beci;, 5 cp (e( etc semper). cadmiam 

tttriden (botriteo c, — te p cf Gal. SII, 220). iot^ et einstnm 
Ma ostj cp) lotum d^. g. * 



H 



— 54 - 

loti dr denas senas^ cummi albi^ acaciae^ stibeos dr qua- 
dragenas^ murrae, croci folii, castorii^ opii^ chalciteos 
semiassae dr binas, aloes et spicae indicae dr singulas^ 
cerussae torrefactae et lotae dr VIII; aquae imbrilis quod 
6 suffecerit. 

cataplasma conveniens oculis ulceratis et tumentibus 

et proptosi periclitantibus et iugiter dolentibus. meliiotum 

atticum tunsum et in passo coctum teres ditigenter et 

supermittes ovi assi vitellum I et acaciae nigellae modi- 

10 cum, et catapiasmabis leviter. aiiqui et opium. 

anacoUema ad reuma. crocomagma, opium, rosam 
siccam^ acaciam ex aequali modo acri aceto teres. cum 
inpinguayerit; inlines frontem. 

coliyrium cycnos a Graecis appellatnm. facit ad 
15 idcera universa et bothrion dolores etiam mitigat et hy- 
popya sanat. recipit cadmiae combustae et lotae dr XXXII^ 
cerussae combustae et lotae dr XVI ^ amyli recentis, opii^ 
draganti; omnium trium dr bctonas^ acaciae suci et cummi 
dr quaternas, aquae imbrilis quod suffecerit. 

1 an. 5 . LX. jp. cumini: clmini gp^ comini c. acacia g, 
aa . 5 . XL. p (quaternas c). 2 mirr§. crocn (cc ^). caatoreu 
( — rii c, — rei pj. foliu (— ii cp, cf, Gah)» opiii ^— ii cp). 
calciten g. 3 aja.5 11. dr siagulas c: om. g, an.5.L jp. 
4 aqua (atque p) imbrili gc. 5 sufPecerit gp: sufficit c. se- 
quitur in p(c) Confectio collirii libani prima et simplicissima. 
catmie combuste (et c) lote. ci(o c)mini ambarum specierum 
df quinas (an . 3 . V jp). ges astereos torrefacte et lote dr. VI. 
ceruse torrefacte et lote. stibeos combusti (et c) loti df. qua- 
ternas (afi . 3 . UII. p). opii (3 . p) I. aqua(e p) i(u p)mbrili(s p) 
quod sufficit. cf. supra not. cod. p ad p, 61, 16, 7 pro- 
ptosis g, prothosi cp. 9 acacia nigella p. 11 anacolima 
c, ana colli ema (sic) p. crocum ( — co c) magma^. rosa 
sicca. acacia g. 12 acro g. 13 inpinguaver g ( — verit c). 

14 ojgnos g (cignos c, cigues p) cf. nvnvog Gal. XII ^ 759. 

15 bo&ion g fp^, om. c) = ^oQ^QCmv. hipopia g (ippopia c, 
ypopia p, vnoTCva Gal.). 17 amili gcp. 18 tracanti e. 
dr octenas c, drg VIU g: an.3.VIII (om. omnium trium) jp. 
cimini gp, cuml c. 19 an 3 lUI. aqua (aque cp) im- 

it(c, umbrir p). sufficit (suffic) gcp. 



— 55 — 

Ad trachomata id est asperitates palpebrarum et ad 
sycosin, quam nos ficitatem dicimus^ siquidem similis 
granis fici in palpebris yersatis asperitas reperiatur. in 
curatronibus yero pumice aut osso sepiae molii hoc est 
detracto cortice, et diligcnter formato versatoque palpebro, 5 
easdem asperitates suf&cienter fricabis donec sanguinentur, 
tunc penicillo posca frigida expresso diligenter deterges 
vel desiccabis. post haec et coilyrio trachomatico uteris, 
quod appeilant paedicon id est puerile, siquidem et in- 
fantibus conveniat. ad reumata et trachomata bene facit, lo 
si cum aqua resolves et crassius sub palpebro inungues 
sive sub ciliis, quod Graeci ex hypoboles vocant. mira- 
beris hoc factum. reeipit autem cadmiae purgatae dr 
XXIII^ chalciteos combustae donec rubeia efficiatur dr XII, 
opii et aeris usti dr IIH, cummi dr X, aquae caelestis i5 
quod sdffecerit. 

ad eos quibns calx viva in oculis ceciderit. quoniam 
si aqua foveas magis incenduntur, ideo oleum rosaceum 
cum ovi albo et tenui commiscebis et oculis iugiter in- 
fundes. dehinc post unum vel duos | dies libiano collyrio, p. 208 



1 tracomata (sic) gc (draconata p). 2 ficitatem g: sici- 
tatem c, siccitatem p. 3 fici gp: sici c. reperiatur gc: 

— ritur p. 4 pomice g. O88O gc: osse p. 5 palpebro gp 
(versatisque celebris palpebris c). 6 sanguinetur cp. 9 

pedicon gc (pedico p). cf. naidmov al. ap. Gdl. XII, 770. 
paerilem gc (— le p). 10 conveniat gc: — nit jp. reuma gcp. 
11 resolvis gp (om. c), palpebro g^ — bris c, — bra p. in- 
nngues sive subcilies c: inunge assidu^ subcilies ^, inungas 
8ive(8iu) subtiles p. 12 quod cp: quos g. exhipoboles ^, 
en po bolos c, exipobolos p. mirab g (mirabir p). item 

infra p. 56, 2. 13 cadmiam purgatam g, 14 calciten co- 
bostu g, calcideos cu usu c, calcite cobusti p. rubea c: 

rabeum g, subrubeum p. 15 opium et esustum g. cimi- 
nmn g, cumini c, cimini p, aqua cglesti g. 16 suffecer g^ 
anffic c, sufficit p. 17 in oculis gcp. quoniam si . . . 

Ideoqae oleum gcp (pmisi que). 19 sdbumine c. tenue gc 
(—1 p). commisces gcp. infund g. 



— 56 - 

si forte aUquid laesum erit^ in cicatricem duces, et mi- 
raberis hoc facto. 

collyrium dia leucoiu appellatum, id est de viola^ con- 
fectione faciilima facit ad albores et cicatrices extenuandas. 

6 recipit vioiae hortinae florum viridium, cummi albi dr 
octonaSy ammoniaci dr IIII. teres cummi^ et ammoniacum 
prae manibus habebis, tunc flores virides pensabis et teres 
diligenter^ et supermittes supradictas species^ et iterum 
simul teres ut sibi bene counentur, ,et facies coilyria. in 

10 usu autem ad minores cicatrices admixto libiano inungues. 

coilyrium dia ceratos elafiu appellatum^ id est de 

cornu cervinOy ad albores et cicatrices extenuandas. re- 

cipit cornu cervini combusti et loti 2. I, aeruginis L I^ 

ammoniaci 2. I^ sepiarum testae mollis detracto cortice 

15 2. II, plumbi mundissimi 2. VI; opii 1. lil; murrae Z. UII; 
cummi dr IIII. vino veteri optimo coUigitur. 

xerocollyrium acuens visiim, qnod Graeci oxyderci- 
con vocant. facit et ad amblyopiam id est obtunsionem 
visus et ad xeropthalmiam id est siccam lippitudinem, et 



1 leser g, leserit c, lesit p, duc g, — cis p (dulc c). 

mirab g (mirabeis c, mirabiF p). 2 facto : factum (fctm c) gcp. 
3 dialeuco | hiu (hia cotr.) g, diaJeuco hui c, dialeto hiu | p. 
viol^ g, viole c, vior p, 4 facillime g(cp), extenuand g 
(— das cp). 6 rec g, 9 cp. ortin^ g: ortice cp, flor 

viridjr (— ris — dis p, — ria — de c). cimini gp, et cumini c. 
6 drg VIII ^, df octenas c: ail . 5 VIII p, amoniaci gc (ar- 
moniaci p). ciminum gp, et cumini c. 7 pensas gcp. 

8 pre(p)dicta8 c. 9 cohunentur g: coadunantur p (ut bene 

commisceantur c). facis (fac c) gcp, 10 inunges gp 

(unges c). 11 elafu: helafiu g, ellafui c, elephin p {de tcUi- 
hu8 cf, Gal, XII, 762). l^fg, l^ cp. 13 cornu cervinum 
(~-ni p) gcp, 14 a(r 2>)moniaci gc (sic aemper), a. dragma 
una c. teste mollis c: testa mollia p, testarum mollinm p, 

15 2. III. ^: <m. p, di ^ Yl c. mirra g (mire c, mirre p). 

16 cumi (hic primum) gi cimini cp, 17 oxidorcion g, 
exhdorcicon c, exidocicon p. 18 ambliopia g, apliopia c, 
ambliopica p. 19 xerotalmia g, yerotalmia c, serotalma p. 
i. (id est) p: z (et) c, om. g. 



- 57 - 

oculis lacriinosis, et pterygia mitiora et rubicunda attenuat. 
cadmiae_ crudae et lotae dr XX, salis ammoniaci dr X, 
aloes dr II S, piperis albi, faecis vini 2. quinas, san- 
daracae 2. II, folii 3 I S, nitri siliquas quattuor semis. 
tundes, cernes et diligenter teres usque ad ultimam le- 5 
nitatem. 

hygrocollyrium acuens obtusum visum. convenit maxime 
illis quibus suiTusio imminere monstratur praeter dolorem 
capitis. sin yero ex antecedenti dolore totius capitis yel 
emicranii nata fuerit suffusio, omnino incurabilis nun- 10 
tiatur. et nominatur taiis suffusio platycoriasis id est 
dilatatio pupulae. ergo confectio medicamenti talis est 
mellis attici, fellis beluae, radicum feniculi corticis suci, 
olei yeteris paria pondera. si yero mel atticum non in- 
Yeneris, stillaticium mittes et uteris. 15 

fomentum oculis acuens yisum^ quod Graeci oxy- 



1 ptorrigia ^, ptori^ c, prorigia^. mitiora g: minora c, 
mora p. adtenuat g, 2 Cadmia g (^ cadmia c), camie 

(corr. catimie) p, 3 aloen gc, aloe p, Piper album g. 

feces gc ( — cis p). an . 3 V jo. Sandaraca . , . foliu . . . 

nitru. siliqnas g, 4 foliu g: folii p, foUei c {cf. Gal. XII, 

or 

734 (pvXXov). 5 . 1 . S. gp, scrip. I . S c. IIII semis g, 

IIII .B .cp. 7 Igro collirium gcp. 8 quibus fusio inminere 
^, quibuB 8U8|u8ia minuere c, q. sufiFusio inminuere (corr. in- 
minere) p. 9 antecedenti gp (Sin — capitis om. c). 10 

emigranei g (— nii cp). 11 platic(g p^oriasis ( — sin c) gc. 

12 pabul^ g, papule c, 'T pupille. "papule (itbi signa inver- 
tendi v7 ordinis add. corr.J p (id est papule vel pupille ex 
glo88.). Ergo gci om. p. 13 mel atticum g, mel aticum c, 
melatici (mel attici corrJ) p. item v. 14. fel belu^(e) g(c)y 

fel belue i.^ muetele (pr. m.)p. nimirum abesse videtur beluae 
nomen, cf. Mtd. PUn. (Eom.) J, 18. sed cf Th. Prisc. I, 10 
p. 12^ . . . obscuritates expellimus. hoc belu§ fel mixtum melli 
facit. hoc Buceiis mtae etc. radicem g, — cum c, — c p 

(cf. Gal. XII, 738 nagci^QOv xvXov r^g ^^Jt??). sucum g, 

SUCU8 c, suci p. 14 olei veteris cp. paria pondera gcp. 

15 stillaticum gc^ stillatl p. mittis gcp. 16 ocalis (ocur c) 
gc, ad oculos p. oxidorcion ^, oxidericon c, oxidoricon p. 



— 58 — 

dercicon yocant. feniculi hortini radicis et centauriae 
partes binas, faeni graeci et meiiloti partes singulas de- 
coques et uteris. 

anacoUema ad reuma. acaciam nigellam-teres et 

6 cernes, dehinc in usu cum ovi albo et tenui conteres et 

cum acri aceto temporibus obiinies. hieme vero addes 

murrae et mannae turis modicum et uteris sicut supra. 

tricocoUema capiilis oculorum Hgandis. picis siccae^ 

cerae, mastices, resinae frixae^ omnium HII paria pondera 

10 in uno consolves ad vaporem et facies coUyria oblonga. 

ad hyposfagmata id est suffusionem sangninis ex ante- 
cedenti percussu in oculis factam. convenit inter ipsa 
initia aqua salsa diligenter confecta ex infusione salis 
candidi. tenui linteolo subiecta lana vel moto tilto ii- 
15 gabis. novit enim talis suffusionis sanguinem ex percussu 
spargere. 

aliud ad tumores et doiores et spargendum sanguinem. 

ovi album et tenue in ampulla minore adicies et super 

stillabis columbinum sufficientem sanguinem ex vena sub 

20 ala incisa, et commixtis ac leviter tepefactis infundes. 



1 ortini gp (om, c), radices ^c, rad' p, . centaure§(e) 
gcp, 4 anacollema g ( — colema cp), acacia nigella gc, 
teris gcp. 5 in usum gcp. cum ovi albumine cont. c. 

conteris g (— -res cp). et p: aut (au g) gc, 6 oblinies gc 
( — nes p). 8 Trico collima g{c\ t* (triJ|collima p (et in tnarg. 
Intelligo depilatorium cum siserepios in circa instanti cum 
colofonio i, e. in Itbro Platearii Circa instans appeUato), 
pice sicca cera. mastic§ ( — ce c, — c p). resina frixa g. 10 
uno gy unu c, vino p. fac gcp. 11 biposfaumata g, hipo- 
scrumata c, yposfauata p. 12 percussura p. 14 vel moto 
tilto ligabis {cf. c. 19, 22)i et molU ligabis (9ic) gcp. 15 talis 
sufiusio sanguinis ex p. sp. g, talis suffusio ex p. sanguinem 
sp. c, talem infusionem sanguinis ex percussura sp. p. 17 

tumor et dot g (— res cp). 18 alb et ten g. adicies gp, 

adicis c. 19 columbinum g: columbi cp. suffic g 

( — cientem cp). 20 tepe^ g (— factis cp), infund g 
^— des cp). 



- 59 - 

slmiliter facit singalariter et ovi columbini album et tenue 
in oculis infusum. 

collyrium superinunctorium quod Graeci yperenchriston 
Yocant. facit ad hypopia id est livores palpebrarum. | [ci- jin**ur 
cutae her[)ae suci dr VII, acaciae dr VI, croci dr II, ab-^^^^ 
sinthii suci et murrae dr singulas, opii scrip. II, cummi 
df ini, aquae quod suffecerit. 

XXX. Ad fiuxum sanguinis ex naribus. 
Sanguinis vero fluor parva destiilatione per nares 

1 smgt g (singnlariter cp). colnmb g ( — bini p, — bi- 

nacii c). 2 ocnlis gcp, 3 saperinunctor gc ( — riu p). 

qu6 g (a^ cp)» ypere christon g, hypere(i |>)cri8ton c(p). 4 
&c gc (faciens p), ipopia gp (ipa c). hic finitur textus 

simt^que qualis per se olim fuit codicis Sangdllensis (g) folium 
ultimum in ultima pag, (208) usu detritum, vacuo guidem re- 
licto non nisi trium unius ultimae lineae quartarum spatio. 
sequuntur duo folia (p, 209 — 12) formae paulo maioris db ipso 
Cassii codice non minus aliena quam qui ante Cassium (s, XI) 
nunc hahetur compactus Sulpicius Severus et forma et aetate 
maior (s. IX), post palpebrarum sequuntur in Cantabrigiano 
quae a Cassio videntur aliena esse sine interpunctione haec: 
cicute . . . Bufficit (huc usque etiam in Parisino). Ad oculorum 
sanguinem. sucum rute cimini pulverem albumen ovi tem- 
pera et superpone ad idem masticen fenugreci rose sicce ci- 
marum rubi licii equalia pondera distempera cum aqua de 
rosa fac magdaliones et sicca sub umbra postea tere et ipa 
(ipopia) cum pulvere peFe. Iterxun guttis ceme tempera cum 
melle et oleo et superpone. Ad oculorum maculis stercus 
corvi aut fel miscum cum melle et sine fumo et in oculis 
superpositum maculas citius sanat. Ad oculos qui non vident 

pullos hyrundinis cum acu ciprina (cipna) in nidum suis cecabis 
signabisque eos ut cognoscas et post quatuor dies cum vide- 
rint I (f. 71) precidas eorum capita cum fici cultello quem re- 
pones in ficu capita vero incedis et pulvere facto in oculis 
stillabia protinus visum restituit. (Seq. cap. 30.) 5 cc c, 

ce (». e. cere pro cc == croci) p, 6 mire cp. an. 3 I. P* 

opii I. I (sic) p. cimini p, cimi c. 7 aqua c. suffic cp. 

8 ex naribus c: om p (Ad narium sanguinis fluxum ind. p), 

9 distillatione c (Petr.): destinationem p. 



— 60 - 

factus si forte in aegritudine acuta id est celeri motu 
nata contigerit III. vel IIIL die^ pessimam aegritudinem 
et prolixam ostendit^ quam Graeci macronosian vocant; 
aliquando vero et freneticam passionem denuntiat. si vero 

5 in ipso initio aegritudinis supradictus sanguinis fluor 
fuerit factus in iuvenibus vel plurirao sanguine naturaiiter 
abundantibuSy quos poiyemos vocant, et cum largo cursu 
frequenter^ bonam discussionem ostendit. 

curationis autem tempore si ex proximis narium locis 

10 et non de altitudine fuerit sanguinis fluxus^ oportet in 
principio simpliciter molii penicillo frigida aqua madefacto 
circa maiores angulos oculorum exprimere. si vero de 
altitudine manaverit sanguis^ erit infrigidanda facies ex 
aqua nimis frigida aut posca frigida. etiam et penicillos 

15 frigidos posca leviter expressos fronti et naribus super- 
proicieSy et manuum ac pedum acra, id est summitates^ 
Hgabis et narium cavernas moUi linteolo diligentor ob- 
trudes. quod si minitne abstinuerit sanguis, cubiculum in 
quo immobiliter iaceant frigidum et planipedum et ob- 

20 scurum procurabis. etiam manus et pedes frigida aqua 
vel posca fomentabis et in ore similiter ut contineant 
dabis. et si fuerit tempus veris vel aestatis, et ipsius 
patienti^ aetas fuerit iuvenilis et febricula modicissima. 

1 i. c^leri acuto motn iiata p, i. celeri mutata c (vel celeri 
motu Petr,). 2 III. aut IIIL dies pessimas egritudines et 

prolixas c. 3 macronosiam c, magnoziam p. 4 ali- 

quando . . . denunciat c (cf. Petr.)i om. p. 5 subditus s. 

fl. c. f. factus fuerit p (Petr.). 6 in iuvenibus (m uiue- 

tib^ c) Petr.x iuvenibus (in om.) p, vel primum san^uinis 

n. abundantis simus c. 7 poUienos p, poliemtas c (poliemos 
P^r.). 9 proximis (^xis) c (Petr.) : primis p. 10 sanguis 
fuerit f. p, fuerit eanguis f. c (fuerit sanguinis fluor Petr.). 
11 madefacta (sic) c (Petr.): infuso p. 12 m. oculorum an- 

gulos p (Petr.). exprimere p (Petr.): om. c. 13 infrigi- 

data c. 14 nimis (nis c) Petr.: urtis (sic) p. p. nis 

irigida iterum c. 15 leniter c. super proicies cp (^icies 

sic p% 17 obstrudes c (Petr.). 18 abstinuerit c: restite- 
rit p. 22 vei p, vemi c. 



- 61 — 

etiam et caput frigida fomentabis, et iines frontem et 
nares et sub oculis gypso posca resoluto aut luto figulino, 
aut cocleas minutas cum sua testa et aloen aridam aut 
gluten taurinum aut ges entera id est yermiculos de ar- 
rugia admixta turis manna cum ovi albo et tenyi con- 5 
teres et fronti et naribus superinduces. si vero per- 
manserit sanguinis fluor, cucurbitam praeraso capite con- 
glutinandam occipitio appones cum ingenti flamma et 
plurimo horarum tempore immorandam. quod si nec sic 
abstinuerity etiam et scarifabis. sic enim faciens sanguinis lo 
detractione facta narium fluxum mederis. 

aliud quod appellatur a Graecis dia sfongon ischemon 
id est ex spongia confectum retinens sanguinem, et con- 
ficitur sic. spongiam noyam Uquida pice infusam cacabo 
novo in furno combures addito cooperculo ex argilla. 15 
dehinc diligenter teres et naribus calamo insufQabis. sed 
oportet primo glebulas sanguinis^ quas Graeci thrombos 
appeliant, per os depurgari ex melotide moUi lana in- 
Yoluta et posca infusa^ et sic medicamentum insufllare. 



1 frigide c, — dis (fH") p, linis cp. 2 et sub oculis c: 
8ub oculos (om. et) p. et resoluta c. 3 arida p, 0011(9)- 

tritas c. 4 gesenterea p, gescentero c. id — arrugia p: 
om. c. 6 inducis cp. 7 conglutinanda (sic) c ( — do Petr.) : 

om. p. 8 oppones c (Petr.). et cum c. flS,ma c, flama 
(sic) p (flamine Petr.). et p (Petr.) : in c. 9 horarum c 

(P-etr.): om. p. Imoranda p: — da c, — do Petr. sic c: 

om. p (Petr.). 10 et c: om. p (Petr.). scarificabis cp. 

deinde sic c (cf, Petr.): Sic enim pacientes sanguinis detractione 
facta n. fl. mederi. p autem (om. primis verbis) sic: (scari- 
ficabis). facta uaxium (sio) detractione fluxum narium mederis. 
ego ex Petr. scripsi faciens, ex p mederis. 12 diaffrogos 

diemo i. expongia confectio c, diafogo thefmo (vel thefmo) con- 
fecto p. tU>i sdiemo non est pro ^vaiy^v {ut GcU. XII, 376) 
sed schemon, ut infra c. 38 et Sim. s. v. (diasfongos chemon). 
14 sic om. c. cacabo — argilla (sic) c: daccabo infusam 

(sic iterum) et addita coperculo argilla circum linies. et in 
farno combures. (dehinc etc.) p. 17 trobos c, tumbos p 

(trumbos jp*^). 18 os c: hos p. ex: et ex cp. melotida cp. 



- 62 - 

aliud optimum. ipsum sanguinem accipe et combure 
et facto pulvere nescienti naribus inice^ si de dextra 
dextrae si de sinistra manet sinistrae. 

aliud quod Galenus in sua therapeutice hoc est 

5 libris curationum fieri praecepit. si de sinistra nare 

sanguis decurrerit, cucurbitam tenacissiroam multa cum 

flaroma spleni conglutinabis. si de dextra/ epati similiter 

appones. 

aliud si chronia fuerit passio id est longi temporis 

10 et nimis aquosum et tenuem videris fieri sanguinem, si 

tamen solutio spontanea ventris minime obstiterit, cata- 

potia Galeni superius in passione capitis scripta dabis, 

et humorem per ventrem purgabis^ et sanabitur. 

XXXI. Ad polypum et ozaenas. 

15 Utrasque passiones, id est polypum et ozaenas quas 

nos fetores narium dicimus, communiter medicamentis de- 

1 optimum p : om, c {cf, Petr. optime facis si . . . excipias). 
ipsum 8. combure et facto pulvere uaribus inice si dextra 
deztre si sinistra maneat Binistre c, ipsum s. accipere et com- 
burere et ipsum pulverem naulceti (sic, nesciente Petr,) nari- 
bus insuffla. si de sigistro (sic) in sigistro. si de destro in 
destro p (similiter Petr,), cf, Th, Prisc, J, 12. 4 (item 12) 

galieni cp (Gai. X, 316. cf. XIV, 338). in sua pedice tra 
jp, in sua puericia therapeutice c. hoc est c: i. (id est) p, 

6 sinistro c, sigistro p. 6 decurerit (sic) c: cucnrrerit p. 

7*spleni c: epie p (spre jp®). dextro c, destro p. similiter 

appones epati p. 9 Aliud si cronia c: Si ^ j> {in marg, 

Aliud si cica p% 10 nimis pi nimium c. aq. sanguinem 
et t. videris (om. fieri) p. Sit no {pro si tm f) c. 11 

ime p (in marg. jp«: al'. mime « c). obstiterit pi ab- 

stinuerit c. cataputias . . . scriptas cp (dabis scriptas c). 

13 humorem p: — ree c. sanabitur c: sanabis p. 14 Ad 
polipum et ozemas c^ 31 c (in ind, capp. Ad pulippum et 
ozernas p): <m. p (qui prima textus verba Utrasque — zemas 
ruhricae. instar repetit) cf. Gdl. (eup.) XIV, 336. Th. Prisc. 
/, 11. 15 uterque c. puUpum et zemas p , pulipis et 

ozeme c. 16 fetores p: fenre (fetore) c. 



- 63 — 

aiccatoriis capiti praeraso impositis curabis, ut est dia 
iteon emplastrum, aut barbara^ aut iUud quod appellant 
dia coclion id est ex cocleis et coniicitur sic. murrae et 
turis masculi uncias singulas, cocleas integras cum sua 
testa numero V, ovorum albugines II: in girba contusis et 5 
diligenter simul commixtis capiti ut supra dixi raso in- 
lines et super linteolum impones^ et sines medicamentum 
manere diebus novem. et sic topicis medicamentis id est 
localibus proprie ipsis in locis uteris. hoc est qiiod a 
Graecis ozaenicon dicitur^ recipit aluminis scissi murrae lo 
sandaracae, omnium trium dr quaternas^ aeris usti et 
gallae dr singulas: diiigenjter tritis per calamum insufflabis, 
praelotis vino bono naribus. 

XXXII. Ad dentium dolorem. 

Efficiuntur dentium dolores sub aquoso et frigido i5 
flegmate reumatizantibus gingivis^ ut etiam ipsi dentes 
cavernentury maxime illi maiores vel molares qui quattuor 
radicibus iixi esse noscuntur, quos Graeci tetrarizus vo- 
cant, et putrefacli lividi et nigri et in parva frusta com- 
minuti relictis radicibus expuantur aut certe ex ipsis 20 
gingivis quibus continentur laxatis radicibus cadant. 

1 ut est p : utere c. dia chiteon c, dialitcon p. 2 

aut barbara — (3) cocleis et om. c {qui deinde hdbet Aliter 
sic mirre . . .). 3 diacodion p. 4 untias p: '^ c. 6 

nuo c: 01». p. in girba (guba c) contusis ( — cuseis p): 

oXii>o%oyef}<rag Orihcis, eup. 4, 46 = Ps. Gal. XIV, 336. 6 

limul om. c. ciapiti c: api p {p^ in marg. capi). 

in(l)lini8 . . . Iponis . . . sinis cp. 8 novem p: IX c. 9 

in c: om. p (Petr.). uteris. hoc est: sic cp (et Petr. p. 207 
sup.J. quod appellatur a gr. ozenicon p. 10 ^ cp. et 
mirre. et s. an . 3 . lUI. eris . . . . p. 11 et om. p. 12 

teres et per . . . p. 15 et frigido p (Petr.): om. (sub aquosa 
ex flegmate) c. 17 caverenturc, cavemantur (sic)p (cf.Pttr.). 
maiores (malores ante corr. p) vel om. c. 18 esse fixi n. p. 
tetrarizus c, — zos|)® (tetricos atUe corr.p). 19 et (putr.) c: 
cum p. p. et lividi p. nigfri in p. 20 expuantur p : 

despnantur c. 21 cadunt p. 



- 64 - 

in curationibus vero si nimius fuerit dolor praeter 
putredinem gingivarum, oportet sacculis salis torrefacti 
loca quae dolores patiuntur extrinsecus vaporare. etiam 
et apoflegmatismum masticatorium oportet adhibere^ quem 

5 Graeci masomenon Tocant^ et conficitur sic: stafisagriae 
et mastices et pyretri^ omnium trium paria pondera in 
uno diligenter contundes^ cerae modicum admiscebis et 
rotulas finges^ quas Graed trociscos vocant. ex quibus 
masticandos dabis^ et iirclinato capite humorem decurrere 

10 dimittes. 

aliud ad dentis dolores^ enchyma id est infusio in 
nares. betae, et melius agrestis^ radicis suco in naribus 
ipsius partis dolentis infuso dolores dentium solves. ob- 
servandum praeterea ab omnibus frigidis. nam Hippo- 

15 crates in aforismis sic ait^ omne frigidum dentibus esse 
hostile sive inimicum^ quod autem calidum amicum et 
delectabile. 

fysicum ad dolorem malae^ de Vindiciani Afri. 



2 saculos (sic) salis c: solis (sic) sacculis p, 4 apofleg- 
matUsimum p, quem: quod cp (cf. Th. Prisc. 1, 14). 5 
masumeu p^ masum c. 6 et om. p (bis). mastice c, — c p. 
piretri cp. omuium trium c: om. p. pondera cere m. 

admisces et in vino diligenter contusis (sic c, commiscis p). 

rotulas frigis (sic p, singulas c) quas. (qs jp, qs p^) cp. quae 
crdine inverso correoci. 8 rotulas cp: — los Petr. ex q. 
masticandum c, —dus (d^) p (ad masticandum Petr.). 10 
dimittis cp. 11 aliud (jcQog oSovtalyiccv): hoc Apollonii est 

(ex eupor. ap. Gal. XII, 865. cf. XIV, 356). Aliud 

dentis dolore endima c, Aliud ad dentium vel dentls dolores 

onclima p. 12 nares: naris c, naribus p (Simon s. v.). 

betae : . Beta c, bece p. sucum (u) . . . infusum cp. nari- 

bus c: nares p. 13 solves {Xvcuq): solvet c, — vit p. ob- 
servandum qpl^: — do ante corr. p. 14 ypocrates in 

aphorismis (ff add. p) cp. citatur similiter a Th. Prisc. 1, 14. 
15 esse dentibus p. 16 hostile sive c: om. p. et de- 

lectabile c: om. p. 18 fisicum cp (item infra). mole cp. 

deaindiciani afin 

d'uindicia . afn p, demcia afri c. . 



Salis grana mediocria numero ITI niatuUno tempore ante 
soiis ortum dabis laboranti in ore continenda in ipsa 
parte in qua dolore puisatur, donec paulatim dcfliiant et 
com defluxerint humorem proiciant. eteutm lioc adiuva- 
menti genus si frequenter fiat limositatcm excludit et :• 
tiumores superfluos qui dolorem pracstant depurgat. 

aliud fysicum ad dolorem maiae. caricam et sinapt 
leres et iaduces in panno et cubito alteriiis parlis siiper- 
Impones, id est si forte siuistra ftierit mala deitro, si 
dextra impones sinistro. n 

GollutiOj quam Graeci diaclysma vocant, faciens ad 
dentium dolores. gallas quassatas, taedae pinguis aslellas 
miniitatim incisas, iusquiamt semen, alumen liparum sjmul 
decoques in vino yfeteri. iugiter dabis ut colluant, caulins 
»ero ne quid ex isto liquore transvorandum existiment. i: 
hoc autem non solum dolorem mitigat verum etiam agi- 
tantes dentes statuit vel confirmat. si vero taedam non 
inveneris, picis siccae modicum mittes et uteris. 

aliud ad dentes agitantes ut statuas vel confirmes. 



1 numero c: (»ii. p. ante - 
qtto d. p). 3 in quo dolore c, ii 
i proiciant p. adiamenti C. 

t&tem c. 6 haiuoreiii Buperfliiun 
Bil om. c. mole tlerum ep (sed 
cae c. siDBpI p, aenapi c. S 

in panno cp. alterinaj): alieniua 
ponia c. 9 i. ai c: i. d ^ut) 



parte p: om. c {lAi tjif in 
qaa doloc p. deflnat p. 
B si p: om. c. linioBi- 

. . . prestat (prat) p. 7 
infra 9 nsala cp). cari- 

terea p: tres c. indnciB 

c. superinponiB p, Buper- 
mala fuerit j^ 



dextro — ainietro c: destro imponeB. ai dextra in Biniatro 
^nbito iponea. 10 iponia c. 11 dialiama c, diaclima p. 

[ 13 dolore c. caaBatas c. lede pinguis asteUas minntaa p, 
i pincues minutatim inciaaB c. 14 b. coqnes p. et 

r colluant. cantiaB ne . . . j>. IB isto p: hoc c. tra- 
ium c: trafnciad' (pro tcanBglutiendum?)^. 16 autem 
m {e, anle corr. e) p. h. e. dolorem non Bolum m. p, 
es f^. IT statuet vel C, statnit et p. redam v. 

;e Hicce c, picis gicei p. mittiB p (— teB c). t9 

ee c: agittataa p (— tataa p"). atatuea vel c, atatnaa ubji. 



- 66 — 

oleum myrtinum dabis coDuendum et postquam dederis 
alumen scissum cum limatura corali tritum appones. 

aliud ad dentes agitantes stringendos et gingivis im- 
plendos. gallae et acanthae aegyptiae ^ singulas^ corali 

5 3 II in uno diligenter tundes et tenuissime tritis uteris. 

aliud ad dentes ex percussu agitantes. lac asininum 

aut caprinum in collutione oris datum dentes agitantes 

statuit vel solidat, et ulceratas gingivas et oris vitia ex 

acredine huaioris nata medetur. 

10 dentifricium, quod Graeci odontotrinmia vocant. gin- 

givas turgidas sive sanguinolentas sine ulla vexatione de- 
siccaty nigros dentes incandidat et ori fetido bonum 
odorem facit^ dentes mobiles vel agitantes coniirmat 
recipit cornu cervini combusti et sp^cularis assi uncias 

t^ binaSy salis ammoniaci 3 I; mastices 3 I^ aluminis lipari 

sicci et folii dr quaternas. tundes et cernes^ et uteris. 

si vero cancerosa ulceratio fuerit gingivarum, quam 

Graeci carcinoden vocant, dentium nigredo vel livor osten- 

ditur cum ulceratione putrida gingivarum ex supradictorum 

so dentium agitatione et oris putore^ adiuncta corporis mala 
habitudine quam Graeci cachexian vocant. ob diligentiam 



1 oleum — dederis a. c: oleo mirtino colineB et collatiB 
dentibaB B,.p. 2 (item 4) corali c, coralli|). 3 agitates c: 

agitatas (sic) ante corr. p (— tatas p% stringeiiduin et gfin- 

givas iplendum c, et stringere et gingivis replere p. 4 

agate cp. 5 1 uio (vino) c. 6 percussura p. 7 in 

<m. cp. collucoe horis c: collutionis oris p. 8 statuet 

vel Cj statuit et p. 10 quod greci <m. c. ododotnna c, 

1 ue 

adotmitia p. et ging. p. 11 sanguinosas p. dTatoe 
(vesatione corr.) p. 12 nigras c, ni. {8ic) p. incandidat 
c: candidat p. 13 et dentes cp. 14 l^ cp. specularis 

assi (c/l c. 39)i spedanasi c, spela(-lar, sp.ela J9<^ pro splena?) 
assum p. 16 mastice c , — c p. alumen liparum sicoum 
et foUum 3 I {corr, IIII) p. 16 utere c. 17 Si cancerosa 
vero u. c. quod (qj) c. 18 carcinode c, — -don p. 20 

pudore c, — re p. adiectajp. 21 cacexiam cp. 



\ 



— 67 - 

vero curalioaie oporLeL leptospalhio ferramenlo ticinio in- 
voluto et moto lillo blande desecta delergere, el post- 
quani deterseris, viniim caleractum colhiendum dubis, in 
quo ante fueril decocta myrta stcca leiiticula rosa rubi 
toriones virides, et in ipsa decoctione modicum meliis a 
despumati admiitum, quod possit putredinem plurimum 
invadentem non solum lenere verum etiam purgare. et 
post colIuUonem adhibitam dia chartii siccum medicamen- 
tum appones diebus aliquantis, donec putredo gingivanim 
purgetur. et cum se bumor in ore coilegerit, blande erit lo 
despuendus. et cum videris gingivas bene purgatas, cepha- 
tico medicamento ad carnosilatem uteris st forte minutam 
inveneris. debinc etiam novissime in cicatricem duces 
sicco medicamento diostreon appellato. 

est item aliud cancri dentis genus aetatibus bre- is 
vissimis eveniens. emergit autcm inter ipsa initia tumor 
qtiidam totius niaxillae cum ingenti palloie ictericum 
morbum simulante, nam Graeci icteroden vocant, qui 
etiam el veluti venarum livorem in cute ostendat et 



1 teinpote posi cnrationis add. cp, quod omisi. lecto 

Bpacio e, lecto spato p. lucinio (sic) cp. 2 moto tilto: 

meli tincto c, tnolli moto (corr. in marg. i. ticto) p. de- 

secta: desegtare (sic) e, om. p. S v. calidnm p. ad anle 
. coUnendum add. p. 4 decocta p: cocta c. mirta p: 

|r Airra c. 6 diapumati cp. admieces C, amisces p. quo 
I p, c, q M p. p. plurimu (sic adv.) cp. 7 invadentem; 

Imvaidere {sic) c, om. p. purgari c, 8 coUutiem c, ool- 

llimioiiem (sic) p. adhibita (sic) c: om. p. diacartum 

P(— 1m) cp. 11 deapuendas e, — d' (— dnm) p. ceplialicoj): 
■ focelicu c. 12 ad om. cp. ai forte (aic) ioveneris c, si 

rforte mimita tuerit p (cf. Gal, X, 446). 13 dehinc c: hinop. 
I novissiino cp. iu om. c. ducis cp. 14 sicco om. p. 

I dioetieu C, dioetebu p. 15 est om. p. deatis om. p. 

I senus etatihus breviusiB evenieua c, genus et. id caes. fatil 
K{et iofantiam eorr.) brevis etatis veniena p. 16 tumot c: 

Vnmor p {cf. p. 65, 17). 17 pauore c. hicfieo (morbo) C, 
TJucti' c (bictiscum pro hictericum) p. 19 etiam et c; ex p. 
EMtecdit p. 



I 



— 68 - 

ipsam buccam perforet^ quod Graeci teredona vocant. et est 
omnino curationis difficilis. sed oportet ea adhibere quae 
saepissime curandae putredini gingivarum superius scri- 
psimus, id est dia chartu medicamentnm admixto modico 
5 pipere. vel iliud medicamentum appones ex fimo canis 
combusto inferius ad omnes' putredines et scaras suo loco 
conscriptum^ et extrinsecus cataplasma ex lenticula et 
pane adiecto modico melle confectum, quod artofagon 
vocant, et cetera simili virtute medentia.] 

'»up. XXXIII. Ad tussim humidam. 

Humida intellegitur tussis, quam Graeci ygrobecha 
vocant^ quotiens cum plurimo flegroate apparuerit, id est 
cum abundanti excreatione aut humectatione et narium 
pruritu et sternutatione. et aliquando iacentibus quodam 
15 modo resonum sibilatum ostendit. haec passio est com- 
munis reumatismus arteriae et thoracis. quae si multo 
tempore permanserit ut dies numero XL excedat, efficitur 
et pulmonis et in ptliisicam vergit passionem. 

curationis vero tempore oportet in ipso initio duobus 
vel tribus diebus si vires permiserint ieiunium laboranti- 

1 ipsam buccam perforet quod p : ipaj bucca ipa bucca2|. 
pfore I rep (vel rup — haec enim in charta fere elota dispici 
non potuefnmt — rumpit?) fortit' quod c. tridona c, 

th^dea p. 2 curatione difficili ( — cil' c) cp. 3 sepissime 
c: superius Qiic) jp, quod infra omittitur. a. putredini g. 

curande p. 4 diacartum p, diacajr c. 5 illud p: om. c. 

fimop: feo (famo) c. 6 ad omnes (omis) c: om, p. putre- 
dinem et scaras c, putredinis (— dls) et ascaras p. suo loco 
t. c. 36. 9 medencia c: medicamenta p. 10 Humidae in 
g tussis arida pra^eponitwr capitulo quod nwmero caret post 
(I—) XII Ad stigmata. 10 tussim cp: tussem g {et ind, p). 
igrobeca g: drobecade c, ydropica p. 14 pruritum extemu- 
tatione g. 15 communi p ( — nis gc), 16 reumatiBmo </cp. 
cf, Orib, V, 550. toraci g (— cis cp). que g: quod (qj) c, om.p. 

ta 
17 nt g: aut c, i. si p. XL (sic) g. excedat c: — dit gp. 

efficitur ut (stc) pulmonis g: inficit pulmonem c, efficitur in 

pulmone p. 18 ptisicam g^ tipsicam c. 19 et in i. e. 



bus imperare, ita ut se circa boram decimam reficiaiil et 
a soiito minus potum accipiant. iuterea ciborum ipsorum 
qualitas semper oportet esse sicca vei solida aut corpu- 
lenta, quam Graeci etereau vocant. sic enim omnia quae- 
que tiunuda desiccantur, cum e coDtrario contrariis sa- ^ 
oatio adbibetur. et si venlrem minime feceril, acriore 
clystere deducendus erit. dehinc iugulos et thoracem et 
a tergo inter scspulas usque ad cervicem oxyrodiao id 
est acelo et rosaceo oleo ex lanis sucidis embrocabis, in 
hieme calide aestate frigide, et oportuno I«mpore loca lo 
scUicet supradicta ex palmulis et murlae siccae tenuissi- 
mis pollinibns el hordei polline cum surficienle meile et 
.aceto coDCoctis cataplasmabis. nec non etiam cucurbitas 
stalticas id est constrictorias Ihoraci et dorso multa cum 
Hamma conglutinabis. etiam et gutlurls partem sub menlo, is 
qiiam Graeci antereona vocant, novacula rades, et carni- 
bus palmarum et amomo et hypoquistidis suco et maslice 
.adiuncto modico melle concoctis pyriama confeclum ap- 
pones, <|ant metle concocto^ ei berpyllo herba | ad- p- " 
iniita aloe simiUtcr appoues. aut dia ileun medicamcnlum 

1 nt ae . . . reficiant g: ut , . . reficiantur cp. deeimam 
■gC: XI p. 3 a gc: om, p. ipsocuni ciborum q. cp. S 

,t)pOxtet BSBe g: sit cp. 4 sterea gp, IVna c. qneque g: 

~ , qj qne (queeunque) p. 6 cum — adhibetur gp: 

Km. c, 8 Oijrodinon g (— no cp). 9 ex c: et g, cum 

e) p. 10 calide gc: — dis j). frigide g: — da c, — dia p. 
oca Bcilicet ex EupiadictiE gc, loca snpra dicta p. 11 ex 

Batc) muitf Mcc^ g, et mirta Hicca c^. polIinibuB tenQiBBimia 
), poUiniB tenws e. 12 polline g. sjifficiente g: ~ti ep. 
,15 et torao g (cf. f .ofo p id est et orso p pro et dorBO p^). 15 
mento g, mentu {sie) cp. 16 anteteona g: antereon c, the- 
Tedam p (c/". Cael. Aur. p. 388. 383). 17 ypoqniBtidia : 

ie gcp. masticae (= ce) g (,-^c p). 18 concocto gcp. 

mffita p)piriBma gcp. 20 aat melle concocto: aut (a) melliB 
iconcocte (cote ante corr. qui scr. gcotB dsletis UneoUs supra- 
■Mcripti») p, om. g («fci apponee et herpiUo) d (citm seqq. usgue 
ad V. 30 apponea) c. et herpillo ( — laj)) — 20 apponea om. c. 
20 aloen g. «ha''theou g (thahitheon c). 



- 70 — 

linteolo densum inductum appones. aut certe dielectru 
trociscum aut trigonum admixtis palmulis calcatis^ patetoe 
a Graecis appellantur^ simUiter appones. dandum etiam et 
dia codyon singulariter aut suco polentae aut oryzae ad- 

5 mixtum. vel catapotia tussicularia quae Graeci bechica 
vocant vespertino tempore cubaturis id est euntibus dor- 
mitum dabis. aut trigonum trociscum similiter vespertino 
tempore cum calida aqua dabis, si tamen ventris con- 
strictio aut in infantibus aetas minime impedierit. oportet 

10 etiam calenti anagargarismate uti ex decoctione palmularum 
et lenticulae et rosae vel iicorum siccarum: aut siliquas 
graecas dulciores mittes et uteris. 

trociscus a Graecis ypocapnistos appellatus id est 
suffumigatorius^ conveniens maxime hiberno tussientibus 

15 ad desiccationem humorum, maxime ad longi temporis 
tussiculas, quas Graeci chronias bechas vocant. recipit 
autem sandaracae et turis partes binas, medullae cervinae 
et murrae partes singulas. tundes sandaracam et cernes, 
murram vero et tus separatim teres et cernes. dehinc 

20 simul omnia cum cervina medulla in girba mittes et in 



1 linteolo gc et ante corr. (— lu) p. densam gp: 

denBO c. dielectrum gp, dieleti c. 2 admixtnm gp^ — to c. 
calcaticis ^, — ticus c et (u ex corr.) p. pateton . . . appel- 
latum ( — tur p) gcp. 4 dicacodion {sic) g, diacodion cp. 

orizae (— ze) gcp, 5 catapotias singularias (sic) quas g, 

catapotia singularia quae ((^ c, q p) cp. 6 cubaturis 

( — toriis sic p) id est om. p. cubaturis — (v. 8) tempore 

om. c. 9 in om. 'gcp. 10 calentiano (sic) garg. g, calenti 
garg. p et garg. calenti c. 11 pid( ficdf g, piarum siccarum 
TpiaZl. ficcaZi. ^) cp' siliquas grecas c: siliquae grecae g, 

ffiicas grecas p, 12 mittis gcp. 13 y(i c)pocapnistus gc, 
ypoconicus p. 13 appellatur g ( — tus cp). 14 suflftimatorius. 
Conveniens g^ subfumigationibus conveniens c, suffimigatori 
(sic) conveniens p. ybemo g^ i(i p)bemo (^. 16 chronias 
baBccas </, trozenas bacas c, cronias becasp. ^ cp. 17 

partes cp: om. g. 18 mirrae g^ mirte cp. 19 mirram gp, 
miram c. 20 in girba (girua c) mittis gcp. 




- 71 - 

unitatein uL sibi bene misceaiitur tundendo coges, et 
eiinde in magiiituJinem lupiui trociscos linges. et prima 
die cacabo novo septem Irociscos carbonibus superjmpoiies 
I et operies ita ut operculum modicum foramen babeat 
quod minorem calamum babeat, et per eum fumum iu i 
ore is qui curahitur excipiat, tam diu cjuam talem co- 
lorem habeat flegma qualis est medicaminis. et observa 
ne ex aliqua parte cacabi fnmus exeat nisi in os. hoc 
facies per septem dies, et post fumum exceptuni dahis 
conditi tepefacti potionem unam, ita ut his diebus holera n 
olivas caseum impensas recentes legumina et balneas non 
tangant. carbones eliam de gufione vitis facies. sed si 
forte I raucedo aut asperitaa fiierit arteriae, vespertinoj'. «A 
tempore arteriacam euutibus dormitum snb lingua con- 
tinendam dabis, et cum defluxerit paulatim sub ipsa esu- 11 
catioae transvorandam mandabis, et sanabis. ciiius vero 
arteriacae confeclio talis est. croci scr VI, gliqiiiritiae 
scr XVIfl, draganti acr XII, piperis scr IIII, spicae in- 



1 cogis gcp. et cji : ut g. 2 fingis g (p, ringl'iB = 

'mugalis c). et ^- trociacoa om. e. 3 eeptem g, VII p, 

— poniB jcp. i operis gcp. 6 is (SiT g) gp: hiis c (m* lua 
«Hte cwr. g). curabitur gc: — ratur p. tam diu quam 

^dia atid. g^y g: donec c, ta,m diu doaec p. T flegma c: 

fiecm» p (fl'a p). qualia et medic&miDiB g, qualem (— le p) 
«t medicamen (— m) ep. 8 niainoa g. facia gep, hoc 

.fz hoo antem. c, et hoc p. 9 septem g: vl e, VII p. 

•lO ti(e corr.)pifacti g. holeTa g: olera cp. 11 impensaB g: 
Ipenlkii c, epela p {cf. Anthimm 36). legumen gcp. bal- 
neaB g: balneum c, balnSi j). 12 ' " 
TitiiB ante corr. g. bcis gep. 

14 Bub lingua cp: ablinguam g. 
anbinde gcp. ipeam eaucationem g, 
"'" lm p. le tranBvovandam {i^ 

gc: owt. p. 17 Fcrpt {deinde fiir) g, fcrip c, 3 (3 quin- 
quies aupra scr. corr.) p. croci g: cii (et c) cp. Gliqni- 

^■ritiae g, Elineie (Hc) c, hqr p. 19 XVIII gp: XV in c. 

-dragaiiti gp: tracaati c. piperi g. 



e g: degufione cp. 
14 arteriacft g (— c& cp). 
15 snb [cf. c. 34 fin.): 
i. exutacionem c, i. effu- 
aaiiahis 1 



- 72 — 

dicae scr 11 coliculi suco colliges et facies coUyria in 
modum fabae aegyptiae et in sole siccabis. 



^ap^t^t XXXnn. Ad tussim aridam. 

dendas;- Tussis adda a Graecis xerobeches appeilatur, et 

5 agnoscitur quotiens cum parvo flegmate et faucium ten- 
3ione et gravedine et nimia thoracis constrictione ex viscosi 
flegmatis infusione nata, quam Graeci catarrian sive ca- 
tarrun vocant aliquando et a tergo dolorem inter scapulas 
sentiunt, quod Graeci metafrenou dicunt. contingit fre- 

10 quenter ex antecedenti perfrictione aut e contrario adustione. 
etenim omnis frigor cerebro humorem flegmaticum nutrit, 
identidem nimius calor ex calefacto cerebro humorem supra- 
dictum ad inferiores partes liquefactum dimittit. 

in curationibus yero oportet in ipso initio penicillis 

15 calidis id est calida aqua expressis sub mento gutturis 
parteS; quas Graeci antereona yocant^ alterna yaporatione 
mutare. etiam et ori patenti et naribus penicillos supra- 
dictos calidos congruit laborantibus applicare^ et eos ad- 
monere ut ad semet ipsos spiritum vaporis rapiant^ quo 

20 possint interiora corporis membra, quae Graeci moria 
yocant^ relaxationis indulgentia releyari. post haec et 
anagargarismata erunt ofierenda ex aqua mulsa calida et 
decoctione fici et ysopi aut ex decoctione origani et thymi 
et giiquiritiae et his similia. 

X co(au cp)liciili ^. coUigis et facis gcfg, colliria gcfp. 
2 aegyptiae g^ egiptie ^: em)ciace c. sequittir in g cap. 
Ad tumorem fancium (XXXv)- 3 Ad tussem aridam g 

(et ind. p): Ad tuBsim siccam cp, 4 arida c: sicca p, 

om. g, zerobeches (pl.) g: zerobetas p, yerobeches c. 
ex: et gc, fit ex p. 7 catereon (catereo c, catareon p) siye 
catarrum pcp. 9 q^ (quod) cp: quem g, 10 perfdcatione ^. 
11 frigdor cp. nutrit. Identidem (sic) g (p, sine interp. c). 
13 dimittit gcp: deponit Petr. 16 mentum [sic) gcp. 1& 
anthereona p, antrema c. 18 ammonere (immunere c) sic gcp. 
20 morian g. 22 et (dec. f.): ex gc, et ex p. 23 ficus c. 
ez om. c. 24 gliquiriciae g: gliricie c, hqr p. similia gi 
— libus ep. 



— 73 — 

sJD vero glutinosum flegma, quod Graeci collodes 
iTOcaut, iogeali conatu de thorace ferri senseris, oxymei 
ieiuois dahis. et conficitur sic. mellis optimi duas partes, 
,aceU acrioris albi partem unam cum pulfiio et radicibus 
Apii viridis pridie infusis lenlo igne simul coques, douec ^ 
jneilis crassitudinem mediocrem sumat. tunc ab igue 
toUes et per liuteolum mundum expressum liquabis et 
£xiQde coclearium aut duo singulariter vel cum apiata 
^ealida dabis. 

siu vero aspero vel mordaci humore [ cuni stricturai'' ut 
tassis fuerit commota, faeni graeci sucum dari oportet. 
est enim lenificae virtutis, qui valeat bumoris asperrimJ 
lemre qualitatem et stricturae querelam reiaxando raili- 
gare, et conficitur hoc modo. accipies faenum giaecum 
^urgatum et aqua dulci lavabis ut terrosa careat qualitate. '6 
'tunc supra tenuissimos carbones leviler coques, ut omnem 
:acredinem deponat, et secunda aqua mutabis defusa priori, 
et iterum coques ita ut ipsa decoctio glutinosa In simi- 
litudinem coloris vini redigalur. tunc ab igue tolles et 
jier linteolum muDdum liquabis, et dahis ieiunis ex ipso ») 
lEUCo calicem nnum mediocrem admixto mellis despumati 
'cocleario uno. et si forte adhuc mmime fucrit solula 
'tharacis' constrictio, inter scapulas circa spondyli locum 
■praevaporatis parLibus scarifabia el per cucurbitae raptum 
competentem sanguinis quod relaKationi faciendae sufficiat i!> 

1 BiQ ge: ai p. coltode (— de p) gep. 2 oiimel g, 

sx melle c (huiuB oximBUiB confectionem p). 3 et g: qnod c. 
IdnaH patteH g: parteB II cp. i acoeti g. radicibus a. 

Tiridis (viridibna e) p. iafusis cp: radices a, virides p. infuaaa g. 

J eipresaom cp; et preBBnm g. 10 sin gc: si p. stictnra 
iJ (ul supra p. 72, 6 conatictione). 11 foeni g (fena cp). 

■13 qui (q c) gc: qne (q) p. 14 foena {— ni 3") grecum g, 

*fenugiecnm c, fenngreci p. 16 leuiter g: leniter cp. 17 
jeonnda aqna (sic) gcp. defusa — (20) liquabia om. C. 

priori («c) gp. B3 apondiji { — lii c) gc: apondiliomm (loca)j). 

14 Bcarificabia cp. cucurbitem g ( — te cp). 26 com- 

petenter c. BanguioiB: aanguinem jcp. quod gc: qni j). 

rel. faciendi aufficieudae Bufficiat (sic) 3, rel. eufficiat (med.om.)p. 




— 74 - 

detrahes. etiam et ventris egestionem si non fuerit blando 
clystere provocabis. dehinc transactis tribus post scari* 
fationem diebus si forte aliqua praecordiorum tensio di- 
gitis palpantibus occurrerit^ tribus seminibus cataplas- 

5 mabis, nam Graeci trispermon vocant^ id est ex lini 
semine contuso partes duas et hordei et faeni graeci 
poilinibus partes singulas^ meliis et olei dulcis et aquae 
quod suffecerit in uno coques, et cataplasmabis. et post- 
quam tuieris cataplasma, maxime hiemis tempore molli 

10 lana loca tutabis et fasciabis. post haec omnia et post- 
quam cataplasmatis dies expleveris^ epitliima dia spermaton 
apponeSy aestate vero dia melilotu epithimate uteris. 

aliud ad siccam tussim. irin illyricam decoques in 
aqua dulci usqiie ad tertiam partem, et in ipsa decoctione 

15 ad modum calicis minoris addes mellis despumati quod 
suffecerit, et ieiunis potui dabis. 

confectio electuarii tussicuiis aridis et ad raucedinem 

conveniens. recipit autem lini seminis torrefacti et amyg- 

p. 184 dalae | amarae desquamatae et leviter torrefactae et gli- 

20 quiritiae suci omnium quattuor paria pondera. singillatim 

1 et op: om. g, blando i. leni clistere^. 2 Dehinc g: 
Deinde cp, 8cari(cari~ sic ^)ficationem hic etiam^g, 6 

semine contnso p: seminis contusi ( — sis g) gc, dnas: II p, 
et ordei — singnlas om, c. foeni g (fen jp). 8 sufficerit 

^ et cmte corr, g, lO.tutabis gc: tiibabis p (cf. supra c, 28), 
et fasciabis om, c. post haec omnia: om, cp, Post haec 
omnia et cataplasmatis d. g^ et postquam (omnes add, p) cata- 
plasmatis d. cp. 11 epithima gcp, 12 diamel(II jp)lIotum 
gp (melliloto c om, dia). epithima gc (epith^ate jp). 13 

tussim cp: tussem g, I(n c)risiI(II cp)iricam. ^cp (cf, Th. Brisc, 
p. 94^), 14 in ipsa decoctione gp (— am — em c). 15 a. 
m. unius calicis c. dispumati cp. 16 sufficerit p et ante 

corr, g, sufficit c. ieiunu {i. e. — no) c. 17 et raucedini p 
(et ad r. gc), 18 recipit g: ^ cp. amigdalae amarae 

descemate g^ amigdar ama desquamati p, amigdalarum ama- 
rarum descamatarum c. 19 leviter g: leniter cp {cf. supra 

p, 73, 16), torrefact^ g: — ti jp, — tarum c. glyquiriciae g^ 
gliquiricie c, Iiqr p, 20 omnium quatuor gc: om, p, sin- 
gillatim g (singilatim c) : singula p. 





- 75 — 

teres el sic iii uno coniDiiscebis et addito nmlle cocto 
iD uniUtem coges, et exinde in moJum uoius avellanae 
dabis ut in ore contineant aegrotantes et paulatim exu- 
cando transvorent. sin rero gliquiritiae sucum non in- 
Teneris, ipsam gliquiritiam mitles et uteris. | :> 

XXXV. Ad ttimorem faucium. p. 

Secundum veteres medicos quattuor distantias ciim 
suis vocabulis habere iiva ostenditur. nam si fuerit ro- 
tunda in similitudinem acinae, stafyle a Graecis appellatur, 
qnam nos uvam dicimus. item si fuerit longa et tenuis n 
et in folliculi sui summitate plurimum humoris habuerit, 

Idoois appellatiir. identidem si grossa vel vastior fuerit 
pt robustitate sua faucium impleat partes, gargareon appel- 
btur. nam Hippocrates senior in suo prognostico sic 
tit „gargareones periculosae ad incidendum vel exsecan- is 
dum, quauto magis fuerint nibriores et grandes. etenim 
tumor eisdem locis nascitur et sangutnis incessabilis fluxtis 
efficitur. sed oportet in eodem tempore non soium ipsam 
nvam appositione medicamenti attenuare, verum etiam 
quibuslibet modis subinanire ventrem. sic cnim tnnoxie ■-'■ 
chirurgia adhibetur et metus praefocationis praeteritus 
est". item alia dicephalos appellata vel hicapita, quae 
' rarius nascitur et innoxia csse prohatur, si quidem hu- 

1 commisceB gcp. 2 cogia g<>p. uniua om. p. 3 

etodando (sic) g, euaccaado p: gluciendo c. 4 dn gc: ai p. 

gliqniritiae ff, glicirize c, Itqf p. 5 gliquiriciam g, hqntia 

p: om. c. 9 etafile gp (Boafile c). cf. Gal. XII, 973 [960. 

971 sq.}. 10 ai cp: om. g. 12 cyonia g (cioiB p, tionia c). 

Tel aetior (sic) g (vaatior gj). 14 hypocratee g (ypoer. cp). 

v. Hipp. I, 115 Lips. (citat etiam Galenus XII, 971). 16 

Inbriorea g, rnbioreB c: rnbicmidiorea p. 17 eiEdem g: in 

hiadem p, in (locia) c (in itdem Pelr.}. 19 appoaitione 

medicamenti p (ac c&rr.): appoaitionia ( — one c) medioamento 

I j(c). 21 prctent' -r- g (pfit^e p): preteritur c. 22 dia 

I we{ce cj))phalea g[cp). apad Petroncellum e. 31 p. 309 (ai 

I toboBta et Yehemena eititerit piclosia dicitur) sic guarta iii- 

KJMCiitH' iaiylaaaii. vel g: i. (id eat) cp. 



— 76 - 

morem ex se dimittens in utrasque partes faucium spargat 

et non per medium destillando pulmonis altitudinem laedat^ 

sicut ceterae uvae faciunt. propter ea chirurgia prohibetur. 

curationis vero tempore in ipso initio ad uvas tu- 

5 mentes et summissas, quas Graeci cechaiasmenas yocant, 
et tflmentibus faucibus uti oportet dia pityrou anagargaris- 
mate^ id est ex cantabro. et conficitur sic. cantabrum 
non nimis calcatius tenui linteolo illigatum mittes in ca- 
cabo fictili et novo aut certe aeneo stagnato et adiecta 
i». 181, dulci aqua addes | siccam rosam et palmulas pingues <^et)> 
lenticula admixta sales alexandrinos. omnia ad modum 
mittes, et coques donec lenticula coquatur. post haec 
ipsum sucum liquabis. bene temperatum et non viscosum 
nec iterum nimis aquatum efficias^ et addito modico melle 

15 despumato gargarizandum patientibus dabis non nimis ca- 
lidum neque iterum frigidum. etenim si frigidum fuerit; 
tumentibus partibus manifestatur esse contrarium. iterum 
si nimis calidum fuerit, loca fervore accensa inurit. sed 
suf&cit tantum ut secundum tactum teporem habeat lactis^ 

20 quod Graeci galactodes vocant 

diachrisma stomaticon id est iniinimentum ori con- 

2 destillandmn g^ distillando cp, 5 thaias menas g 

(taiaa meas p), thakusmenas c (i. e. %sxaXacfi,ipag Gcd, XII, 
944 etc), 6 Diapitirona gargarismate g, diapitiron garg. c, 
dia^etiron anagarg. p. 8 calcatins gc: calcatnm p. 

illi(ili c)gatnm gc: ligatnm p. mittis gcp, in cacabo . . . 
stagnato: sic gcp. 9 certe aeneo (eneo c^ stagnato cp: certe 
plnmbeo vel st^neo vel eneo p. 10 aulcia qnae g (dnlci 

aqna c, aqna dcdci p). siccam roBam g: rosam siccam cp. 

et im. c et mox gcp, pingues (om. c). lenticma et mixtas (mixas c, 

mtas p) gcp (1. admixta Petr.). 16 nt gargarizandnm g 

(gargaruato c, — zando p om. nt). n. n. dabis (jUrum) cali- 
dum c. 16 frigidnm . . . contrarinm {sc, anagargarisma) sic 
gcp, 19 snfficit tantum (tm c) ut gc: om. p. 20 galactodes 
g^ galatodes e, colotodes p {cf. Aurel. c. 14). 21 cUacrissinie 
g^ diacrisme c, diacrisma p {cf. SidxQictoi etofuitinal vel Sid- 
^%att7id Qideni XII^ 938 sqq.), stomatice (tomade 
hoc Galem fmt a GcUeno primo traditum (XII^ 



— 77 — 

Yeniens. et appellatur e dia ton carion, faciens ad di- 
gerendos tamores et praefocationes antiadum. et reciplt 
nucnm viridium corticis sucum per linteolum mundum 
liquatum. quem moUi igne coques usque ad tertiam partem 
et tolles ab igne et dimittes ut infrigidet. dehinc in mor- 5 
tarium marmoreum refundes et admiscebis mellis leviter 
despumati similem quantitatem^ et addes croci et murrae 
et hypoquistidis suci quod suffecerit^ ita ut murrae et 
croci singulas partes mittas et hypoquistidis suci dimidiam 
partem^ et uteris. lo 

confectio crocati faciens ad faucium fervidos sive 
rubicundos tumores. accipit autem rosae floris et croci 
scripulos binos^ nucleos pini septem^ uvae passae enu- 
cleatae numero novem. teres cum melle despumato et 
modico passo^ et inlines. 15 



905) ncivt<ov afisivov (905 et XQTiaii/bmtatav XIY, 360). illi- 
mentam (illimtu)jp ante corr. (ni) gp, inlinimtu c. 1 ediaton 

g 
carion g(p), ediato|netron c. digerendos cp, dinendos {i. e. 

dirigendos) g. 2 antiadnm g: antea datum c, at ia2i (arteria- 

rum) p. et recipit g: "^ aut c, l^ p. 3 linteolum mun- 

dum. molli igne etc. g, 1. m. 1 quatu que moli igne c, 

miLdfl _ 
liteola /v colatnidu (t. e. 1. m. colatum) m. i. p^. 5 et ^^ : 
postea c. et dunittes ( — tis g°) c: om. p. infrigidet g 

(infridet c): frigescat p. 6 admisces gp, adungues c. 7 

dispumati cp (item infra). similem (ptem pro parem c) 

q. gci tatud' p, et gp: post c (cf. v. 5). murrae g: 

zoirre jp, mira c. 8 ypoquistid§ g^ — des c, — dos p {supra 
scripsti g^ i. ros§ fe est sentica). 8 quod — (9) suci otn, p. 
BufBcerit cwte corr. g. mirrae ^, mirre c. 9 ypoquistide g^ 
postquistide (sic) c. 11 crocati: cf similia apud Gdl. XU, 

945. 12 Accipit autem g: ^ autem Cy ^ p. floris gp: 

— res c (florum Petr.). et croci g: r cc ^, ecce c (et cere 

mcUe ed. Petr.). 13 scrp g (scrpros c): 3 i) (9 supra scr. 

^, ut antea). pini cp: pinos (sic) g. septem g: VIII c, 

Vn p. uvae passe enucleat§ g(c), uvas passas et nucleatas 
p (uve passe nucleorum Petr.). 14 numero gc: om. p. 

novem gc: VlUl p {Petr.). 15 inlinis ante corr. g, illinis g^cp. 



— 78 - 

confectio anthera a Graecis appellata^ optima ad uvam 
desiccandam et ad omnia quae in ore nascuntiir. recipit 
croci murrae crocomagmatis aluminis scissi gallarum rosae 
floris omnium specienim sex drachmas singulas, san- 
5 daracae iris illyricae cyperi omnium trium drachmas 
binas. tundes cernes et teres diligenter, et uteris ali- 
quando sicco aliquando admixto melie. 

XXXVI. Ad ulcerationem faucium. 

Ulceratio faucium si cum febre acuta in aegritudine 

10 contigerit, pessima et exitialis ostenditur^ maxime si 

P' iss grandis | et scara fuerit nata. est iterum alia ulceratio 

praeter febrem acutam, quae inter acra oris spatia eflficitur 

alba vel nigra aut certe cinericio colore fuscata, quam 

tefroden yocant. et appellatur a Graecis consuete aptha, 

15 quam nos oris coctionem dicimus. et est deterior vel 

mortifera in infantibus brevissimis lactantibus ob teneri- 

tudinem aetatis illa quae fuerit alba in similitudinem 



1 anthera g (atVa c, athera p^), ef, Gal. XIII, 839 {ex 
Andromacho). eandem antheran „quae omnibas nota est*' 
habent Theod. Prisc, i, 15 p, 16 et ex Sorano GaJmus XII^ 
957. 4 onmiom speciernm sex dragmas (YI dicit* pro dr 

ut sa^us c) singiilas gc: an.5.I. j}. 5 irisiliricae g, ins 

(ow. ill.) c, yrisill' jj. cy(i)peri_^(c): qniperi (qpi) p. 

omnium trinm drag (df c) binas gc: an. 5 II. p. 6 tnndeB. 
cemeB. et teres mligenter et nteris g: tundes et cernes et 
uteris c, teres et cemes et uteris p. 7 sicco: ^rjifm Sor. ap. 
Gdl. admixto (d in ras. g^) g. 8 ruhr. mai. (quasi novi 
capiUilt) in g De ulceratione faucium, sine ntbr. p, Ad ulcera 
faucium 36 c (Ad ulcerationem f. ind. p, om. ind. c). 10 

exic(t jp)iali8 gp: exiciabilis c. 11 et (&) scara gp (et supra g^ 
i. coadunatio): ex scara c (cum scara Petr. cf. infra p. 79, 4), 
nata est. Iteram gp {sine interp. c). 12 inter acra: inhacra 
g, intra | c, in interiora p, 14 tefrode (tefrode c) gcp. 

conauete a grecis cp. apthes g, abthes c, aptes p. 15 et 
est g: ut est c, eip. 16 breyissimis gc: paryulis p. teneri- 
tadmem gc: teneritatem p. 



.granorum mmutorum Biliginis, maxime si et capuL linguae 
«btiuuerit. 

in ciirationibus vero si grandis fuerit ut supra dixi- 
i faucium uiceratio cum scara, ut etiam cum rubore 
«ub mento in gutturis parte ostendatur, quara antereona s 
ivocant, et si Fuerit is qui curabilur aetate perfeclus, 
flebotomiam arlliibere oportet ita ut secundam delractionem 
facias, quam epaferesin vocant. et si ventrem non fecerit 
acriori clystere deducendus erit, in infantibus vero balano 
jiteris. dehinc ipsis locis patientibus dia chartu medi- lo 
«amentum admixto modico melle inlines. et sinendum ut 
i saniando scarae cadant, ne abstractione violenti emea- 
tus emorroidis aequatur. 

alia confectto oralis, quam Graeci stomaticen vocant, 
laciens ad putredines et scaras. caninum fimum album is 
CoUiges et siccabis. fit autem boc, si ossa bubula sola 
inte diem vel Mduum canes manducanles custodias. ipsum 



1 granorDm miDQtoram c: grandjaium jniQatiarum g, grao- 
dinm {Petr.) minutarnm p, filiginiB (sic) g. poat Biliginia 
add. j): quod germatiua (sic ante corr. gremiatum p*') dicimna. 
B faerit — diiimiis om. p. i nlceratio ufchararet etiam c, 

T. c. c. r. sub mentom (nc) gutturiH partea ostendat g, c. 

T. gub mentnm (mtu) in gnttnris partea oatendatur c, {ut eti&m) 
rnliorem Bub mento in g. partea oetendat p. b qnam g: 

g: hia cp. 8 epaferesin g, apoforaaim c, 
) acciori (st'c) gcp. balauu (aie) g, — no C: 
nlneo p. dia cartum g, — to p, dicatacum c. 11 amiito 
f (amiitop). adm. c. _ in{l j"c)lini8 gp(,c). 12 aaniando gp: 
•Biftiido c. abtractione violenti^ metus. emamorroid^ {sic, 

tt svpra g° ema aanguia dr) g, abatractione vioientie meataa 
heworoide c, adtractione violenti hnmoris metus emojid' p. 
13 seqnantnr e. 14 quam greci om. g (greci otn. p). ato- 
.inaticen {— ce p) gp, Htomanche c. haec Muaat primi fuit 
«e. G(ri. XJI. 955. 956. 16 colliges c: — gis gp. hoc 

gp: heo C. bnbnla c, — le g: bubnlina p. 17 ante — 

coatodiaa g et {ubi cames) c; ante diem comedet { — derit p") 



et cuBtodituB foerit p. 



L. 



d 



— 80 — 

vero fimum combures et exinde mittes dr II^ croci et 
costi df singulas^ mellis quod suffecerit. 

levissimae autem ulcerationi sufficit; si et antheran 
cum melle inlinies. sin vero aptha fuerit in ore id est 
6 oris coctiO; lac asininum singulariter aut certe caprinum 
admixto modico passo frequenter dabis coluendum^ et 
magis si nigra fuerit aptha. sed si forte nimis sordida 
cum putredine apparuerit^ ervi pollinibus tenuissimis ad- 
mixto melle deterges ex leptospathio ferramento licinio 
10 inyolutOy et postquam deterseris, yinum tepefactum coluen- 
dum dabis^ in quo ante fuerit decocta rosa sicca et murta 
sicca et olivae folia viridia. post haec medicamentum 
siccum appones, cuius medicamenti confectio taHs est. 
facit enim ad universas apthas nigras et albas et ad uni- 
p. m versa quae | in ore nascuntur. accipit autem balaustii et 
corticis de granata sicca dr octonas^ gallarum et folii 
optimi dr quaternas^ aluminis scissi et mastices dr sin- 
gulas. quae sunt tundenda tundes et quae terenda terun- 

1 vero gi ergo (go c^^ p) cp, mittes c: — tis gp, 

drag (df c) .ll.gci 5. H. p. 2 drag (dr c) singalaa gci aa 

3 . 1 . p. sufficerit g^ suMc c. 3 uloerationis g, aothera 
cp, antera g (et supra g^ i. sauina brateus). cf. ad p. 77 , 8. 
4 inlinies gi illinire c et (om. si et) p. sin gc: si p. 

asthes g^ anthes c, athes p. 6 ammixto g^ amixto cp. 

7 asthes g^ apthes cp. 8 ervi: herbi gcp. ammixto gc. 

9 ex lecto spatio ferralmiu involuto ^, ex lepto spacio fera- 

mento liniciu inv. c, ex lecto spato ferramento licinio inv. p. 
11 et mirta sicca p, Ss murta sicca g°: <m. gc. 12 viridis g, 
— da c (oliva florida viridis c). 14 asthes g, apthes cp. 15 
Accipit autem g: ^ autem c, ^ j). balaustium (supra g^ 

G. folia) ^, balaustie cp. et om. cp. 16 cortice de granata 

sicca g, corticis granati sicci c, cortic grana p. drag (dr c) 
octenas gc: an 3.VUL p. gallarum: supra g^ falmncOl^. 

17 dragjdr c) quatemas gci an 5. nil. p. masticis g, — c cp. 
drag (dr c) singulas gc: an 5- I. i>. 18 quae — reservantur 
(q. tundenda sunt tundis . . . teres . . . in vino . . . reservatur 
etc^ sic c) gc: tunde et tenuissime cerne et in vino commixta 
usui reservetur p. 



lur, et sic tenutssime creta et in i 
reservaDtur. 



commiita ustii 



XXXVII. Ad synanchicas. 
Synanchica igilur passio nomen accepit ab eo qitod 
nimio lumore summilatis gulae vel faucium sive locorum s 
qutbus nutrimenta transvorantur, interius atque eiterius, 
cnm difflcultate transrorandi praefocationem faciat acutam 
et iugiter spirationem patientibus neget — nam Graeci con- 
tinnam vel iugem Eyneci appellant, el similiter ut laqneo 
straDgulatos interflciat laborantes, cuius laquei suspendia lu 
''Graeci anchonas vocant, unde iterum synanchica paasio no- 
Bunatur. et sunt differentiae passionis duae. una est quae 
enm ingenti tumore supra dictorum locorum visibus mani- 
ftetatur, alia vero quae sine uUo tumore efTicitur, senstbus 
CogDoscitur tantum cum minime el difficulter transvorare "a 
4!eeperint aegrotantcs. ipsam deuique veteres passionem 
peiorem atque noxiam adseverant, siquidem ad pulmonem 
kciat decursum et tertia vel quarta dic praefocationis 
Iflgeral necem. contingit autem medio aetatis tempore 
CDrporibns frequenti catarro temptatis, item ex vinolentia s^ 
Tel nivatis potionibus aut si quis post perfrictionem con- 
ceptam derepente calidis nimis usiis fuerit lavacris. 

3 De sinaDcicia g, Ad sinauticoa ca'° 37 c (Ad aiDanGliicos 
[, p), De disioteria sic p (sinantica ad v. 4 p' in mayg.). 
■' igitQr 3; autem C, «». p. 5 niminm tnmoreB g, aimio 

jnore c, oum n. t. p. faucium loconim. aive (sine c) 

dtnu gc, faacinm vel loDorum quibuB p. 7 facit (fac c) 

:, &ciat p. 8 ingiter Bp. cp-. iugiter sive continuam Bp. g. 
nneciln fjji, siiietiB c. laqneoB tranagulatoa g, lanueos 

laagiiilatOB c. 10 interficiat C: — cit gp. II aQCODtu <7C, 
Uthonas p. iterum gc: oni. p. aiuancica r/p, — thica e. 

U 8. tantum cognoBcitnr cp. 18 fociat g: fac cp. lU. 

«el. UIl. cp. 19 inferat C. 20 oatarru g, cataro c- 

«ntatiB 3 (bmtatia c). violentia tfcj). Sl perfrictiouem 

't dot. aupra g") g: petfricationem p, frigiooitem c. 22 

senti gp°, — te g^c (— ta aiite corr. p). calido ,..!»- 

) c (lavaora p). 



— 82 — 

curationis autem tempore oportet in principio, si 
una pars faucium tumuerit, ex ipsa parte^ quod Graeci 
catiiin vocant^ in brachio flebotomare et suflQcientem 
sanguinem detrahere. sin vero in utrasque partes faucium 

5 uberior se tumor infuderit cum rubore igai sacro simu- 

lante, quod Graeci erysipelatodes vocant^ in ambobus 

brachiis venas incides^ si nimis plenae apparuerint^ quo 

P' 190 possit proximis | Ipcis sanguinis detractione facta relaxatio 

tumentibus ministrari partibus. sin vero senilis aetas aut 

10 infantilis aetas^ quod equidem rarius in ipsa infantili 
aetate contingit^ flebotomi usum probibuerit, a tergo inter 
scapulas circa spondyli locum cucurbitam conglutinabis et 
addita scarifatione competentem sanguinem detrahes. et 
si ventrem non fecerit^ acriori clystere deducendus erit. 

15 dabis etiam et mulsam gargarizandam ex decoctione puleii 
confectam vel illud quod dia pityrou vocant id est ex 
cantabro, cuius confectionem superius ad tumores faucium 
scripsimus. 

diachrisma^ hoc est inlinimentum, quod appellant 

20 dia ton chelidonon^ id est ex hirundinibus^ faciens ad 
synanchen et ad universos tumores faucium^ et sordida 
ulcera in ore bene depurgat. recipit autem hirundinum 



2 quod p: quam gc, 3 cat ixin (xa-O*' l^iv vel xar' i^tv 
Gah XI, 92): atezin gp, antearin c (cubiti venam Aetius S, 
47), 4k Sin gi 81 cp, 4 faucium partes (utraque f. parte 

p) cp, 5 igni acro ^, ignis aqua c, igne (aic) sacrum p. 
6 heriBipelatodes g, ensipi^pa c)latodeB cp, 8 possint gc 

( — sit p), 9 t. partibus mmistrari cp, Sin gc : Sip, 1 
etas {alteruniy ut mox etate) om. p {non ge). equidem g: 

quidem cp, 12 spondilocum ante corr. g (epondili 1. g/^c, 

spondiliorum loca p), 13 scarificatione cp, 15 gargari- 

(garari ^)zandum (stc) gc^ ad ^argarizandum p, 16 diapitiron 
gc (diapeidi5 emto corr, p, diapitirico p^), 19 Diaclisma g^ 
Diadisma c, Diaclima p, hoc est inl. (illimentum p) om, c, 
20 diaton(to p) cae(ce — cp)lidonon gcp, cf, Gal. XII y 359 
^ Asclepiad, ap. GcU. XII, 942, 21 8y(ijp)nances gp (as- 

mances c). faucium tumores cp, 22 ^ (om. autem) cp. 



agreslium eiustarum z. I, croci dr 11, sjiirae hidicae et 
murrae dr singulas, meliis dei^piimati partes duas, passi 
crelici parlem unam. oportet aulem pullos hirundiuum 
par^'o sale aspergere et in ol!a fictili crudos mitlere et 
sie opertos exurere. 5 

etiam et pemcillos calida aqua e^tprcasos ori patientis 
et iiaribus alterna mutalione oportet iugiter applicare, 
cuin admonitiooe ut ad semet ipsum aegrotus spiritum 
vaporis rapiat, quo possint tnteriora membra a Graecis 
Bioria appellata relaxationis medelam percipere. et sub u 
mento gutturis partes, quas Graeci antereona vocant, 
Iribus seminibus in aqua mulsa concoctis cataplasmabis, 
id est ex faeni graeci poUine et tritici ct lini semine. 
dehinc et cerotarium confectum visceribus vel ventri ap- 
pones. recipit autcm ceram el butyrum et adipem lauri- 1: 
aum, rel porcinum si taurinum non inveneris, omniiun 
b^inm paria pondera, et galbani quod suffecerit. conficies 
et uteris. 

XXXVIII. Ad letanicos. 

Tetanica passto tres distantias cum vocabulis suis ta 

babere manlfestatur. ex quibus una dicitur tetanos, alta 

emprosthotouos , tertia vero opisthotonos. et est tetanos, 

jguam primam diximus, secimdum cervicem reclam atque 

_ t jr, dr c, 5 j). ctoci drag g: ca Ai (5 p) cp. 2 

tiirrfte (i. e. nuirae g = cp, vel murrae g"). dri^ (dv c) 

jiDgDlaB gc: au 3 - !• p. dnaa . . . unam /fc: 11 . . . \ p. 8 
tioS&ta c: om. gp. i in olla fictili (Btili p) gp: olla fictilia 

(wn. in) c. S ftminom(amoni— cp^tione g. ___ eger ep. 1 1 
lnento gp: meQtmti c. anthereona p, inteona c. IS ex 

m. c. foeni g (fenu c, fen p). eeminia gcp. cf. p. 
--, . ■ 15 9 cp. cere . . . bufci c (sed ■moa: idem adipem). 
16 omnium (omi c) cp: oumia (oma) g. 17 galbani qnod 

ep: qaod galhani g. aufficit g ( — a cp). conflcis (—0 p) 

gcp. 20 Tocabulia Boia g: Hnis vocabuliB cp. 21 mani- 

flBBUtiir: mauifeBtam eat gep {ef. p. ad 39). 22 emprOBto- 

tonOB . . . opistotonos gcp {item infra). 



- 84 — 

m inflexibilem nervorum et musculorum tensio cum ingenti | 
dolore. emprosthotonos autem in anteriore parte muscu- 
lorum cervicis et nervorum efficitur contractio, ut etiam 
mentum fixum pectori videatur, cum ingenti dolore. 

5 opisthotonos autem ad posteriorem partem musculorum et 
nervonim cervicis^ quos tenontas vocant, eflQcitur con- 
tractio cum vehementi dolore. contingit freqnenter ex 
antecedenti nimia perfrictione, quotiens plus frigoris quam 
possit natura corporis ferre^ sustinuerint laborantes^ et 

10 dorsalis medulla perfrixerit; quam Graeci noticon myelon 
vocant. nam Hippocrates in aforismis sic ait, omne fri- 
gidum dorsali medullae et nervis esse hostile sive ini- 
micum, quod autem calidum amicum. 

. in curationibus vero oportet omnes in brachio flebo- 

15 tomare ob nimietatem doloris vel relaxationis faciendae 
causa^^axime si et plethoricum corpus habuerint aegro- 
tantes^ quod nos latino sermone abundabile dicimus sive 
multitudine suci plenum. post haec chalastico lysiponio 
uteris. et conficitur sic. resinae terebintinae, ysopi attici 

20 suci, cerae albae^ omnium trium uncias quaternaS; gal- 
bani et opopanacis uncias singulaS; olei veteris Z III. 
diligenter conficies. si forte durior fuerit, cyprino oleo 

2 emprostotonos — (7) dolore o«. c. in anteriore 

( — ri jp) parte gp. 6 tenontas {cf. Sinwn Jan. s. v.): te- 

tanos gcp. 7 Contigit g. 8 perfricatione p, quam c: 

qnod g, quam quod p. 9 possit c: potest g^ pt p. 

8ub(sb')8iinuerint qp, 10 nauticon mielon g^ noti c5melon c, 
n 9myelo p {sed supra noticon p% 11 ypocrates gp (iposcua 
c). vid, Hipp. III, 741 Lips, aforismis gc (aphoris p), 

ait . . . esse . . . inimicum testatur c. 13 quod — aroicum 

om. c. 16 causam (stc) g. plectoricum gcp. 17 abun- 
dabile: babile gp iPetr.)^ decabile c. 18 calastico lisiponio 

gj c. bysopomo c, calasticris opoi^ p, 20 caere g, cere e, 

cc p. omnium — (uncias g, \ e) quatemas gc: an. 3 (t 

p^) IIII. p. 21 opopanacis. -^ unc (sic) singolas g (V s. c). 
55 («tc) III g, \ tres. c, 22 conficis . . . resolves . . . moves 
gcp. ciprino cp, caprino g. 



— 86 — 

molli pruna resolves et moyebis donec coaguletur. tunc 
manu calefacta perungues, et post perunctionem molli 
lana tutabis loca et fasciabis. sed oportet primo looa 
dolentia simul eum spina sacculo calido vaporare ex ean- 
tabro Tel tritici farina confecto et sudorem excitatum 6 
tenui et calefacto linteolo detergere, et sic supra dicto 
medicamento perunguere. dandum etiam in potione et 
castoreum rutae foliis admixtum aut opopanacis obolis 
duobus id est scripulo uno^ yel ceteris potionibus ex 
castoreo confectis diumis diebus uti oportet. declinationis lo 
tempore etiam et cerotarium ex diaquiion confectum ap- 
pones. et conficitur sic. cerae^ ^dipis porcini sine sale, 
diaqnilon medicamenti^ omnium trium paria pondera in 
uno coDsoIves lento vapore^ et ab igne | tolles et moTe- v. m 
bis donee coaguletur. dehinc rades et uteris. ;| i6 

XXXVIUL Ad emoptyicos. (p.iv. 

Emoptyicos Latini sanguinem spuentes appellant. qnos 
aulem in passione constitHtos^ si forte ex respiratorio 
interaneomm merabro, quod Graeci anapneusticon morion 
vocant, sanguinis fnerit fluor, sequitur tussicula vebe' so 

1 pmna g (ad pnmas Teir^ : prima cp, coagoletar gcp, 
3 tntabia ^- tabalns p. 5 sudore excitato c. 6 calido 

\mmrg. i a caletco)p, detei^ere gp: exsticare (i. e, eiMiccaie) c. 
^ ca gp^popanang; tie gep. ODOIO0 daot^^ obor II c, obnli dao jp. 
d id est ^: Tel c, et j9. se^ g^ scnp c, 9 p, ono (mc); 
smsBL g, 1 cp, ceteris po&mibos . . . eomeetis p: eetera» 

pocioBca . . . eon&eias gc 10 dinmis ge: dxatornii p (Petr.), 
11 ct cm. cp. diaqailon g: diaelnlon c, diaelilon p (Uem 

mfrm, li caere g, eete c, ce p, adipidis (ne) g, \% 

fimirftrm Lfluni Mi. J». 14 nOO (MC) gcp, jnCfTCM gCp, 

li eaag«leisr gep, radec: trades e, 15 $eq, Ad atmatieo» 

im p 16 Gip in ad emoptoieoa g, Ad emoptoicoc ub (i. t, 
waL 39 e^ Ad eos qoi ^^nnt sax^ninem p (ad emotoycos 
ok^ 'p, 17 Eaioptoi€08 ge, Emotoieocp. qoos antem ge: 
iae -r^mp \tfm wmx eooatitntis piro —tos gc-. 19 intraneomm 
-MMiij^iK ^ nomoram membTonim j». qood (q) c: qm^ gfpp 
^ mfaBsaarz ^ §. 



— 86 — 

mens, aliquando parya, cum sanguinis supernae educa- 
tionis reiactatione, quam Graeci ematos anagogen vocant. 
sin vero ex faucibus et uva contigerit, praeter tussiculam 
sicut ex ore cum excreatione despuitur. et secundum co- 

5 lorem vel substantiam supra dictus sanguis ostenditur 
locis ex quibus feratur. quod si fuerit nigellus cum me- 
diocri quantitate^ ex minutis venis significatur. si vero 
flavus fuerit et cum ingenti impetu et abundans fuerit^ 
exclusus ex arterils venis esse manifestatur. si vero ni- 

10 gellus fuerit et veluti glebosus, quem Graeci thrombu- 
menon vocant^ cum modico doiore, de thoracis parte ferri 
ostenditur. si autem sine uilo dolore cum ingenti tussi- 
cula et anhelitu rubens et tenuis scatens et spumosus 
sanguis fuerit emissas^ manifestissime de pulmone ferri 

15 cognoscitur. aliquibus vero, si forte aetate iuvenes fuerint 

patienteSy etiam malarum modicus rubor in vultu osten- 

ditur. et sicut Galenus in diagnostice ait, ex stoniacho 

. 113 vero et ventre si fuerit, evomitur, si ex renibus | et ve- 

sica, mingitur^ si ex intestinis, egeritur. et sunt diffe- 

20 rentiae fluoris sanguinis numero quattuor quibus fieri 
solet. aUquando secundum disruptionem venarum efficitur, 
aliquando secundum esudationem ipsarum venarum, ali- 



1 supemg ducationis p, superne ductionis c, superae 
eductionis p, ^ ematos g: amathos c, cinatos p. 3 Siii 
qc: BiP' 4 despuitur g: dispuitur ^), dis^onitur c. 6 locis 
ex quibus g: locus quibus c, ex quibus locis jp. quod si — 
(9) manifestatur gp: om. c. 9 venia om, p {ubi fuerit. ex 

aiteriis esse manifesfcum est). 10 globosus maile p. tom- 
bumenon (sic) g: tronitenon c, trubumeu p. 11 parte g: 

«ftrtea c pJ^bus p. 16 malarum cp: melarum g (sed e in 
"^^V^ '/J^ 17 ffallienus g, galienus cp (in diagnosHce h. e. 
ras. scr, y /» o «,' ^ ^A^^m, vttt ofiA ^f ofn 




ml!& esse CMenus VII, 234. cf. 79. X, 311. 21 
•M dirnptionem c. 22 eiTudatione g: resu> 
Iggodationem p* 



— 87 — 

^uando secundiim osculationem, quam Graoci imastomosin 
Tocant, siquidem perforatione facta veluti ex orificio san- 
guiDem emiLtanl, aliquando secundum piitredinem. et 
contingit freqiientiiis ex percussu aut nimia exclamatione 
aut iDgentis altitudinis casu aul iilceratione facla aut i« 
coUigatioDe gutturis violenter ingesta aut nimia pleniludiue 
sanguinis. 

cufationis vero tcmpore si cic plenitudine sanguinis 
Tena ruerJt rupla, et ipsc qut patilur naturam sive tem- 
perantiam CDrporis, quam Graeci crasin appellant, calidam iu 
habuerit, quam Galenus libris peri craseon appellatis, iu 
quibus de temperantia corporis scribit, hoc modo intellegi 
docuit. ait enim ex Uippocratis sententia corpora quae 
vastiores venas habuerint caltdioris esse naturae et quae 
angustiores frigidioris. ergo caiidum corpus si signis is 
Bupra memoratis aegrotus ostenderit, in brachio tleboto- 
mandus eril. sic enim poterit vena extrinsecus relevata 
adhibitis potionibus colleticis intriiisecus conglutinari. 
apponendum etiam et dia iteon emplastrum aut linicine 
Galeni quani dia chalciteos dicil, aut certe illa quae a i» 
Graecis ebarbaros appellatur in diiabus alutis inducta, una 
in pectore et laleribus el altera a tergo inter scapulas, 
quod metafrenon dicuut. debinc rerectionem dabis paneui 
pcsca frigida infusum, aul oryzam elixatam cum modico 

1 osculationem g; obscnlationem j>, ulcerationeta e. aDa.- 
ttomasin gcp. 3 et contiagit etc. cf. Gal. VII, 232. 4 

percnMn gc: — Bora p. 11 gallienos g, galienns cp (item 

mox V. SOJ. 13 &it sc. t, I, 605 I/ipi. ypoci-atia gcp. 

14 calidioreB o. naturEe g (calidiorie e. uature p). 15 u. g-, 

Mc om. cp (Ergo si calidum etc. p, Ergo calidum . . . egrotnm 
ist. c). 17 relevata ego (cf. Gal. X, 3U. 31G. 32S)-. 

i gcp. 18 coUecticiis g, — tivis c, — t!^" (sie) p° 

Ce. MUririKuit). cf. infra. 19 diaitheon ^ (diatheon c, 

— Jisobiteon p). flnioeng(e) gfp), fenicene c (iiv tpotviKivrjv 

fho^ta Gdt. XIII, 376. cf. X. 405). 30 dia calcitheoa 



" (— teoa p, diacbitcos c). 21 ebarbaros g, ebarbores c, ;; (et) 
Bubaii - . -..^^^ ..- 



HTOs p (tj ^a^Pagog v. Ool. XIII, 

1 p(cp>. 24 orizem liiatain (stc) g 



83 ^M 



— 88 - 

aceto dabis frigidam. hieme vero tepidam cum vino 
styptico dabiS; et cetera quae similiter constringere vel 
conglutinare possint 

etiam et potiones aptissimas dabis quae yaleant venas 

^ conglutinare^ ut est polygoni herbae radicis: decoques in 

aqua usque ad tertiam partem et addes cummi diUgenter 

tritum sufficienti modo, et potui dabis hieme tepidum 

aestate frigidum. aliud. pumicem leviorem aut run syria- 

p. ly^ cum in vino | austero decoques in cacabo novo et exinde 

10 ieiunis potionem unam et alteram ad vesperam dabis, 
similiter aestate frigidam hieme tepidam. aliud. gesaster 
et amylum cum posca propinantur. aliud. ptisana cum 
adipe caprino recente. ^aliud^ symfyti herbae radicis 
siccae partes duas, gesasteros et amyli partes singulas: 

15 dabis cociearium unum cum aqua frigidd, hieme tepida. 
aliud picis siccae partes duas^ specularis assati partem 
unam teres et exinde ieiuno dabis coclearium unum sive 
hieme sive aestate cum posca firigida. aliud. diasfongon 
ad narium sanguinis fluxum similiter scriptum superius 



1 vino stiptico cp; stiptico ^yino add, carr. inter lin.y g, 
3 possunt cwUe oorr, g. 6 nt est (e) ge, ut smit ^i) p. 

cf, Fetr, p, 226, 22, poligonis {sujpra ^ id corrigiolae) 

herbae radices g (poligomi hef radix c, poligole herbe radicis p). 
eandem potionem hdb^ JPs, Gai, XIV ^ 365 (eupor,), 6 cummi : 
cmninum g^ ciminam p, — ni c. 7 snfficientem modnm c, 

8 pomicem g, ros 8y(i)riacam gcp, 11 frigidom . . . tepi- 

dum gcp. Gesastere g (supra uuormo ^), gesastera cp, 

— terea^^ 12 amilum: Bupra similago (fi, propinantur 

0: — natur gp, 13 aliud: et ^ep. cf, mox, simfiti 

( — fisti e) ^cp, simphiti p^, radices ante corr. g, haec ita 

dietinoDit p: Ptisana c. ad. o. et simphiti h. rad\ contrita 

comedenoa dator. Al'- simphiti herfoe rad* aicce partes U etc. 

cfn iMr. II» M6, 14 geBasteros gt^, ^attereoa p^ {ut tupra), 

•^17) oooL nnnm om. e. 16 apecular assati gp 

Ai Itmide neculari ef. Qal. XIII, 663. 

\ e^ dsAfrOgO p. 19 similiter post 



''■■#./ 




- 89 — 

Idaiiis. aliud. cuDimi in or« reteiuuDi et cuni paulatini 

PdeBuierit transvoratum saiiguinem abstinet. altud. bulbl 

aut cocleae elixae cuui modico aceCo comestae mirifice 

operaDtui*. habent enim coUeticam virtutem id est gluli- 

uatoriam. g 

aliud. emoplyicis trociscos [dabis] dielectru id eat 
ex sucino cum decoctionc myrtae aut rosae siccae aut 
pkntaginis suco admixta posca polui dabis. sin vero cum 
ingenti tussicula fueril sanguinis emissio, vespertino tem- 
pore trociscum trigouum cum posca dabis, et sanabis. lu 

trodscus dia sympliytu faciens ad sanguinis supernae 
educationis reiactationem, quam Graeci ematoa anagogen 
cocauL recipit autem gesastcros, balaustii, cummi, hypo- 
quistidis suci df quaternas, tiiris mascuii dr octo, iBm- 
nias sfragitidoB et symphyti berbae radicis siccae dr duo- 1^ 
denas. plantaginis suco coUigitiu', et trocisci inrormantur 
dracbmarum singularum. ex quibus unum dabis cum 
decoctioue rosae ac myrtae siccae aut plantagmis suco 
cum posca. | f- 



retentnra cj7: 

lecem g. 2 abatinet gc: retinet p, bulbos (buUoB g, 

bolbos cp, ted b ex corr. p) . ■ . eocleas elixas . . . comeBtSfl gcp 
{led ila p ut pro operaiitar scripsertt tnhee). 4 operantiir — 
(1) mirtiie om. c. coUecticain gp (— tica p°). 6 Emo- 

ptoiciB gp. dabis y: otn. p {cf. v. 8 et 17). dialectrnm g, 
^Blectos j). id eat orn. gp. 7 mirtae g, nire (mirre) p. 
% BUCu c. 10 trigonum (trigonium c); cf. Gal. XIII, 93. 

11 diaBimphitum g (diasinfitus c, aimphituB jp}. supem^ 

«dncationis g: eupeme eductiOQia cp. 12 cinatoa c (uf 

pra). 13 9 Ifim. autem} cp. GeeaBt^ros gc (gesaatereos p). 
laaBtiimm g (balauatice e, — tii p). curainum g, cimini cp. 
wqniBtidia g, ipoqniBtidis c, ypoquistjdOB p. 14 «noi cp: 
„.imi g. dr. (^ c) qnatemaa i/c: an. 5 . IIII. p. df. oooto 
Kc) g, <S- Vni c, 5 Vm p. lemniaa g (leminaB e, lem- 

i*_p). IQ frangitidoB g, iragiditOB c, fragidoB p". aim- 
Uti gp, Bimfici c, an. 3- X!I p. 16 cnm (pL auco) add. n 
"« ge). J7 dragmaram gp, dr c. 18 mjrrtaefsicj j: 
i mirte (mte) p. tnco cj>, aucum g. 



i 



— 90 - 

aliud. anagargarisma ischemon appellatum id est re- 
tinens sanguinem, si forte de faucibus aut uva contigerit. 
rosam siccam, senticem viridem^ myrtam nigeliam siccam^ 
gallas omfacitidas leviter quassatas, simul omnia decoques 
5 in posca et dabis gargarizandum, aestate frigidum hiberno 
tepidum. 



>' 170) XL. Ad pthisicos. 

Est autem pthisica passio ulceratio pulmonis et 
thoracis cum defluxione corporis. sed illam veteres peio- 

10 rem atque insanabilem dicunt quae fuerit pulmonis et 
secundum aetatem iuvenibus magis quam senibus creatam^ 
siquidem iuvenilis aetas sui fervorem erigens in tumorem 
putrefaciat et sordidet ulcera supra dicta. efficitur ex 
antecedenti sanguinis reiactatione^ quam Graeci ematos 

15 anagogen dicunt^ aut per longam tussiculam reumatizato 
pulmone aut thorace, aut intema collectione quam empyema 
dicunt, cum forte sursum eruperit et minime per inferiores 
partes fuerit desiccata. sequitur autem laborantes totius 
corporis defluxio vel cum nimia macie virium consumptio^ 

20 febricula tenuis aliquando iugis aHquando intercapedinata^ 

quam Graeci dialiponta vocant^ tnssicula etiam et fleg- 

matis reiactatio. dehinc peiorante passione putidum et 

p 171 purujlentum supra dictum flegma excluditur. capilli etiam 

1 schemon gc, chesmon p, 3 senticen viridis g^ sitice 

viride c, sitice viridis p, myrta (mirata c, mra p) nigella 
sicca gc (— am p). 5 hibemo g (sed h^eme jp, yeme c, iit 
supra semper in hoc cap,), 7 Ad ptisicos. n. cap. g, Ad 

ptisicoB 40 c (sine rubr. p^ sed ind. p Ad ptiBicos). 8 pti- 

sica g(^. 9 veteres: veterem gcp (jpro veteres fort. guod 

iUrwn 'seqwtwr), 10 ins. dicunt: ins. veteres dicant gcp. 

. 11 oreatfui gi oreata c, nata p. 14 amatos e. 15 ana- 
jppget gp, — ge c, renmatidiato gc^ renmatizante p, 16 
•mmema 0C, empnma jp. 17 snrsnm c: mrsnm g, om. j). 

ft D^i g (w mipra). 19 cn nimia matie c: nimia macies 

(OM. oom) gp, 20 intercapedinata g^ inter capinata c, inter- 
polata p. %% pntidnm gci pmtridnm p. 



— 91 — 

capitis defluunt et si in pulmone fuerit ulceratio maiarum 
ndx>r in vultu ostenditur, et digitorum capita robusta 
efficiuntur cum obuncatione unguium^ quam Graeci gry- 
posio Tocant. 

in curationibus vero oportet in principio adhibere 5 
quae valeant sordida ulcera depurgare et ipsorum locorum 
patientium tumorem roitigare. hoc est faenum graecum 
coques eodem modo quo superius ad tussiculam aridam 
conscripsimuSy et cum modico melle despumato dabis ieiunis 
et ad vesperam. sed si plus eundem sucum operari volueriS; lo 
in secunda aqua addes irin illyricam et ysopi cymam 
suf&ciente modo, et admixto modico melle similiter dabis. 
aliqni vero pro melle caricas pingues supra dictis speciebus 
adiungunt et in uno coquunt. 

alia potio diorobu appellata id est de ervo. et con- 1$ 
ficitur sic. ervum rubrum pridie aqua infundes, alia vero 
die testa ignita torrefacies moderate ut non ardeat, et 
diligenter siccabis et moles manuali mola^ nam Graeci 
chiromylon vocant, et ipsum pollinem tenui cribelio 
traicies, et ex ipso pulvere dabis coclearium unum cum 20 
mulsa calida ieiunis et ad vesperam. aliquando vero in 
tribus partibus poUinis adduntur ysopi et iris illyricae 
partes singulae^ et similiter ut supra datur. 

1 xnelarum g {ut supra). 3 obuncatione g^p, obunctione 
ante corr. g^ mitacione c. gripOBim ( — si p) gp, possunt 

[sic) c. 6 valeant cp, valent g. 7 hoc est (sic) pc, i. (id 

est) p. foenum g (fen p, fenu c). 11 irisi liricam g, 

uilill'ica p, mlilhancam c (id est irisilliricam gcp). i(j jp)sopi 
comam gcp. 12 sufficiente modo g^ sufficientem modum cp, 
15 diorobum g^ diarobo c, diorubu p. i. de erbo c: id est 

herbnm g (sitpra g^ genus legpiminis), i. h*bn p. 16 herbum 
Qf hef cp. rubrum: cf, Gal. XIII, 846 oQo^aiv %tQQav. 

infondis gc (— des p). 17 torrefacis gcp. 18 Nam g: 

quod (q;) c, quam p. 19 chy(i cp)romilon ^cp. tenui cri- 
bellata (cribello c) trahicis (traicis c) gc: subtiliter cribas (sic) p. 
20 cocrr. I. c, cocrar. I. p. 22 additur . . . partes singulas 

(— le c) gc (adduntur . . . p. singule p). ysopi. et illiric§ g^ 
ipi i iUince c (ysopi et yrisiir jp). 23 datur gc: dantur j 



- 92 — 

aliud diorobu electuarium. murrae croci di* singulas^ 
amygdaii amari ^ I^ ervi rubri pollinis -^ V, mellis 
despumati quod suffecerit. 

aliud pthisicis et maxime de thorace. butyri recentis 
5 partes duas^ mellis despumati partem unam in uno com- 
miscebis et exinde dabis eoclearium unum ieiunis. 

aliud ptbisicis conveniens. lac asininum seu capri- 
num vel ovillum tepefactum cum modico melle ieiunis 
potui dabis. et cum simila liquidius coctum in pulmento 
10 dabis. aut ptisanae cum capitibus porrorum vei butyro 
concoctum similiter dabis. aliquando admiscebis et mo- 
dicum mellis et sic dabis. 

aliud. agnina vel haedina capita, vel pedes quos 

appellant cephalopodas et ipsa corda concocta et comesta 

15 mirifice operantur. vires enim depositas piurimum erigunt. 

aliud ad tuasiculam medicamentum quod appellant 
dia prassiu^ id est ex marrubio, pthisicis conveniens. et 
conficitur sic. marrubii herbae viridis et ysopi et puleii 
sicci, omnium trium -^ binas^ iris iliyricae -f- I^ stro- 
P' 172 bilos virides 11, aquae sextarios sex, | mellis sextarium I, 
passi dimidium sextarium^ caricas pingues numero quin- 

1 dio(a c)robam gcp. Mirrae g^ mire c, mre p. croci 
g, cere (sic) c, cc p.^ dfg (dicif c) singulas gc: an. 3- I. P- 
2 amigdkle amare dr. I c, amigdal. ama. -7 I. p. Erbi g, 

her c, herbi p. '^- V ^: dn v c, 3 V jj. 4 tpisicis ante 
corr. g. 6 comiscis gcp. 6 coclV. I. ep. 7 ptisicis 

gpfcj, fd semper. 8 ieinnos (•— niL c) potabis gc, dabis {om. 
iei.) p. 9 cucoctum (i. e. concoctam) c, coctnm gp. 10 

ptisana (sic) gc, — na p. cnm capita (ric) g. bntirum gcp. 
11 admisces gcp. 13 vel pedes (8ic) gcp {sc. pedes eorum 

quos . . .). 14 C88(Ce cp^phalopodas {—dep) gcp. c5mesta g. 
16 depositus g (— tos g^). ^ 17 diaprassium g (diaprassum p, 
diopiassium c). marubio cp (item v. 18). 18 pulegii gc 

(pule p), 19 0. tr. H- (^ c) binas gci an. -7 11. p. yris 

illiric^ g^ yreos illirice c, fnrill* p^. exstrobilos g^ scopillos c, 

<ex pineoB add, corr. marg.y stobil^os (b et suprascr. i ex 
carr.) p. 80 sex ^: YI ep. 20 et 21 sextfur g {om. cp). 

21 X7 cp (num (m. p). 



— 93 — 

dediDy omma praeter irin illyricam ante biduum infundes 
in aqua et tertia die coques usque ad tertiam partem et 
post haec ab igne tolles. herbiais expressas proicies et 
suciim diligenter liquabis et exinde accipies sextarios II 
et ei adiunges mel et passum et lento igne coques et 5 
dectuariam facies in similitudinem mellis mediocriter 
erassioiis et tunc tolles ab igne et superasperges irin 
iByricain contusam et tenuissime cretam et movebis donec 
infrigidet et repones in vitreo vase et exinde laboranUbus 
dabis ieiunis et ad vesperam coclearia singula. lo 

et postquam ex sputis limpidioribus yel certe non 
male redolentibus agnoveris ulcera fuisse purgata, trigono 
trocisco Yel alio quolibet simillimae rirtutis in potione 
dato cicatricem induces. etiam extrinsecus medicamentum 
epuloticon appones, id est quod valeat in cicatricem ducere, i5 
«t est finicine duabus alutis inducta. unam in pectore et 
fateribus et aiteram a tergo inter scapulas^ ut supra dixi, 
appones et sanabis. 



XLI. Ad asthmaticos. (p.m) 

Asthmatici dicuntur latino sermone anhelosi vel suspi- so 

1 iris illirica (—ca corr,) gpy illina c. aii biduu c, ana. 

_ diiil 

bidnu in ras. g^, an bidiu p^. 2 aqua cp: aquam g. 3 
proicis gCy prohicis p. 4 et exinde accipies jf: om. p (1. 

enm sextariis duobus adiuuges m. sic c). 5 ei ^: om. cp. 

mel passum g. 6 facis gep. similitudine g (— nem cp). 

7 crassioris gc : crassi p. i(y jpjrisilliricam gcp. 8 moves 
gcp. 9 infrigdet g. in vitreum Tas c. 10 coclearios 

ongnlos gy cocrr. singulos c, cocVr. I. p. 14 inducis gcp. 

15 epiile(e c)ticum gcp. 16 finicene gcp (id dactilos supra 

f), una (una l>) . . . altera gp. inducta (— tum gp) 

— sanabis om. c, qui eorum loco addit haec: Item (quod solet 
uribere pro Aliud gp) elac tp (elacterium^ l^ apii ciperii pulegii 
acapin laarubii semen lactuce sem urtice mente sicce lumpi 
(iuniperi) assorum bacce lauri. piperis seminis rute et fabe in 
oleo frigfce an V ^- 19 Ad asmatioos gc (ind. jp), De asma- 
ticiB p. 20 Asmatici gcp. aellosi c. 



— 94 — 

riosi. nam et dyspnia a Graecis dicitur id est difficultas 
respiratiooiSy et orthopiiia aliter dicitur^ si quidem recto 
schemate iacentes praefocentur aegroti. et est passio reu- 
matismus ab arteria defluens in pulmonem, unde subito 

5 ad digestionem ciborum laborantes gravati malflunt ut 
etiam nimia thoracis oppressione frigidum aerem haurire 
cupiant. et flt yel nascitur ex antecedenti profunda per- 
frictione et ex multo cibo accepto et indigestione frequenti 
et plurimo concubitu. 

10 curationis tempore si grandis impetus fuerit pas- 

sionis et plethoricum corpus aegrotus ostenderit id est 
multitudine suci plenum^ in brachio flebotomabis. sed si 
forte virium imbecillitas vei aetatis aut temporis qualitas 
flebotomi usum prohibuerit, inter scapulas circa spondyli 

15 locum scarifabis et per cucurbitae raptum sufficientem 
sanguinem detrahes. et si ex nimio frigore contigerit 
liiemis tempore faciente^ sacculo calefacto ex tritici farina 
et ervi in decoctione marrubii concocta diligentissime 
vaporabis circa stomachum, et totum pectus subter per- 

20 ungues chalastico superius in passione tetanica memorato 
cyprino oleo resoluto^ et post vaporationem lanis mnndis 
operies et fasciabis. 

eiectuarium dia tu siiflu a Graecis appellatuni dys- 
pnoicis conveniens. recipit autem squillae medii et ysopi 

25 -r binas, urticae seminis et polii cretici -r- singulas^ silfli 

1 dipsnia {sic) gCy disnia p. id est: .1. gc, i. p, 2 

ortopnia g, ortonia c, ortoia ( — tomia) p, 3 prefocentur g: 
— cantur cp, reumatiBmns gc^ — mo p. 5 gravatim alfiunt 
{sic) g. 7 per&igatione p, 11 plectoricum cp et ante corr. g. 
14 spondili g^ — lia c, — ^Uorum p. 16 gcarificabis cp. 17 
saculo c. 18 herbi in d. gp (herbarum decoctione c). ma- 
rubii p. concocta g: decoct^ c, z cocta p. 19 subtus c. 
20 cahistico ^cp. commemorato c. 21 ciprino g(p. 22 
operis gcp, 23 Elactuarium c, elacterium jp. diatusilflu 

(— fium c) gcp, 24 9 (<^* autem) cp. mecuum gc (medii p), 
yaopum g (— pi cp). 26 •^r- {\ c) binas gc: an. 3- H. 

semen gc, polium creiicam g (polu cretici cp). s. semen gc 
{haec sic dedit p: uriice seminis polii silfii seminis an. t !.)• 



— 95 — 

seminis i. I, caricas pingues decem^ strobilos virides II^ 
aquae sextarios sex^ mellis despumati sextarium unum. 
conficies sicut dia prassiu superius in pthisica passione 
conscriptum et exinde dabis mane ieiunis coclearium unum 
et alium ad vesperam. 5 

aliud dyspnoicis. abrotanum uvam passam rutam 
simul in aqua decoques, liquabis et potui | dabis. p. m 

aliud. si forte nimietas rednndantis humoris fuerity 
trocisco hypocapnisto uteris id est suffumigatorio, quem 
superius ad desiccationem humorum ad tussim humidam 10 
scripsimus. 

antidotum Antipatri ex catatopon^ quo usus est 
Galenus ad universas tusses et dyspnias. recipit autem 
storacis isaurici dr YI, resinae terebintinae dr 1111, opo- 
panacis et galbani et iris illyricae dr quaternas, murrae 15 
dr II S, iusquiami seminis albi obolos quattuor. melle 
despumato coUigitur et post sex menses exinde datur in 
potione fabae aegyptiae magnitudo vei quantitas. alii vero 
pro resina sulphuris vivi mittunt dr I diligenter facientes, 
quia non solum plus operatur c.um sulphure, verum etiam 20 

1 2-.I. c (cf. p): -r- I. g, decem g: x cp. strobiles 
{9ic) g, strobillos p ( — bilios jp°), scobili c. 2 VI. cj I cp. 

3 conficis gcp. diaprassiam gp^ dioprassium c. ptisica gp, 
tipsica c. 4 cocrr. I. cp. 5 alium yespere c. 6 

dipsnoicis g^c (dispnoicis ante corr. g!) Aurotanum g, apro- 

tanum cp. 7 dequoques g. 8 nT^tatas isic) g. 9 

hypo(ipo c)capni8ton gc^ ypocanipaton p. subnmagatorio c, 
subfumigatorio pi suffumatorio g» 10 ad tussem h. gi 

tussis humide c, in tussi humide (— d') p. 12 ex catatopi 

(». e. ex Gal. de comp. med. tc5v xocta xonovg XIII, 66 'Avxi' 
ndxQOv a ;i;9(D|itaO sic solus p: om. gc, 13 gallienus g, 

galienus c (Gal' p). dipsnias g(cjy disnias p. ^ (pm. 

autem) cp. 14 (etc.) drag g, dr c. isautici c, isauricu p: 
isauricae g. an. 5 UH p* 15 mirrae g (afivQvrjg Gal.): 

mire c, mirte p. 16 II. S: sic g^cp, cum melle p. 17 
sex: YI cp, datur potio in aeg. fabae magnitudinem c, 

dabis in potione ad f. eg. magnitucUnem p. 18 Aliqui c. 

19 Bulphur (—ure c) vivum gcp. 20 quia cp^: qua g. 



- 96 - 

et cum in aqua resolvittir ui detur^ resina faciente glu- 
tinosum efficitur ut mimine sohatur. 

si vero in c^te originem passionis senseris, certo 
tempore cyclico modo, sicuti superius in ceplialaea pas- 
5 sione scnpsimus, ipsum caput cum vicina sibi subiecta 
memfarana curabis et sanabis. 

XLIL Ad stomacbi passiones. 

Stomdchicam passionem veteres reumatismiim sto 
macbi dicunt sive humectationem^ quam pladarosin vocant. 

10 sequitur autem in passione constitutos iugis salivarum 
spntus fastidium et nausia vel reiectatio, vomitus etiam 
frequenter aliquando felliti aliquando flegmatici, articulorum 
perfrictio, pulsus parvitas^ quam microsfyxian vocant^ et 
circa superiores thoracis partes sudoris emissio. 

15 in curationibus autem oportet adhibere gataplasma 
qnod appellant dia tu absinthiu ad debilitatem et humecta- 
tionem et fastidium stomachi. recipit autem cames tunsas 
palmarum numero XXXVI, id est in una die XII ^ aloes 
epatices, absinthii pontici, mastices, omnium trium -^ 

194 singulas semis, pollinis polentae | partes tres et lini se- 

2 ad efficitur Jiaec adnotat jp^ (marg.) si fiat secandam 
primnm modum. 4 ciclico g (ciclino p^ et certo o). cae- 
phalea g, 7 Ad stomacbi ( — ci) passiones c et ind. cp: Ad 
illos qni patiuntur fastidium et nausiam p. 8 Stomaticam cp. 
9 plata( — to c)ro8in cp. 11 reiectatio g, reiactatio c (re- 

lacto p). 12 felliti etc. sic gcp. 13 perfrigatio p. mi- 
crosfixian (—la) gp^ microsfian c. 14 remissio c. 16 diatu. 
absentiu. g, diatu absintbi c, diatu abslthin p. 17 ^ {oni. 

autem) cp. 18 numero om. p. XXXVI cpi om. (albiim 

— aine ras. — in cod.) g. id — XII om. c. id est in 

ow. p {ubi una die <id est add. corr.y XII). aloen epatiten 
gc, aioe epa. {sic) p. 19 epatices (hepaticae): cf. Diosc. 3, 22 
Bitrhv di iazv to stdog xov xvUcfiatogf to fkivtoi tltafifmSsg . . . ro 
9^ rinatliov. absentiu ponticu g, absintii {c, — thii p) pon- 
tici cp. mastice g, — cis c, — c^. omnium — semis gc: 
an. 7- I. S p. -i-: est (pro -^) g, \ c. 20 pulentae g. 

tres: IIL cp. 



— 97 — 

miDis partem unam. concoques cum calida et modico 
deo nardino, aut certe melino si aestas fuerit, et cataplasma- 
bis. et post catapiasma, si forte liiemis fuerit tempus, 
ianis mundis operies et fasciabis. dehinc postquam dies 
cataplasmatis expleveris, epithimate dia melilotou uteris. 5 
est namque tonoticon et sympepticon medicamentum, id 
est confortatorium et condigestorium. facit et ad debili- 
tatem et ad tensionem stomachi passiones, et hepaticis 
et spleneticis. est autem et podagricis optimum. et con- 
ficitur sic. fascis gallici, cyperi, murrae, ammoniaci, iris lo 
iUyricae; omnium specierum quinque dr octonas, croci 
aloes dr quatemaS; meliloti -r- 111, resinae colophoniae 
-r- VI, cerae et olei cyprini libras singulas^ aceti quod 
suflTecerit. crocum vero et murram et aloen et ammonia- 
cum cum aceto conteres et sic conficies. ir> 

alia cura stomachi ad causas supra scriptas^ ut 
embrocismo curentur id est olei infusione foveantur. 
primo facies duas embrocas laneas a quactiliario in modum 

1 pars xina g (ptem. I. c, ^t. I. p). conquoques g: 

coques cp. 2 melino (mellmo c) gcp. melino si etc. cf. 

p. 103, 7. 4 operis gcp. 5 cataplasmatis gcp (cata- 

plasmationis p^). Epithima g^ — mate cp. dia 

meli<^lo aM,. (;r^)ton g^ diamelli loto cp. 6 simpeticon gp^ 

simphcis c. 7 confortatorum (sic) gc. condistiorium ante 
corr. g. 8 passiones: passionem g, om. c (et passionem 

ep. p). epaticis gc (episis jp). 10 fasces gallicos (— gos p) 
gp, feces gallicas c {vuQdov Mslrtx^g Crol. XIII, 183. 186). 

cyperum g, quiperi cp. mirra g, mirre (mrejp) cp. amo- 
niacum g, — ci cp. irisillirica gf, — ce c, yrisilF p. 11 

omnium — octonas gc: an. 5 VIII. p. quinque g: Y c. 

octenas (sic) gc. Crocum aloen g, cc aloen c, cc aloe p. 

12 an. 5 ini. p. Meliloto g, melliloti cp. Eesina colo- 
phonia g ( — e cp). post colofo om. c nie — (14) vero. 13 

Caer^ g, ce p. ciprini gp. an. V. 1. p. Acoeti g. 14 
sufEcerit ante corr. g^ sufficit (— c) p. mirram gcp. aloen g^ 
aloe p {om. c). amoniacum gcp. 15 apoeto g. conficis 
gcp. 17 foveantur^: foveatur g, foventur c. 18 facis gcp. 
a quactiliario: aqua et iliario (illiario jp, illitrio c) gcp. 

Cassins Felix, ed. V. Rose. 7 



— 98 — 

spaerae forraatas^ aut certe si ad praesens non fuerint^ 
simpliciter ad horam de lana facies, etiam et unum quactile 
tenue^ quod stomaehum et praecordia simui et Tentrem 
operiat. sed si forsitan et ipsum minime occurrerit^ di- 
5 bafos purpureos diiigenter oeosutos simiUter facies. et 
ipsum oleum de quo foveas conficies sic. absintliii pon- 
tici ->- I S aut si mukum dttas, aloes styrads mastices 
omnium trium scr quaternos, vini yeteris et olei spani 
ex aequali modo quantum sufifecerii. omnes ^edes pridie 

10 infusas coques lento igne in cacabo aeneo stagnato donec 

vinum eonsumatur^ non tamen nimis ne oleum ardeat 

et ipsum oleum liquatum mittes in gillone^ et quando 

p. 195 curare volueris, ipsum primo laborantem supino | schemate 

aequalem super laneo str amine iacere facies cruribus com- 

15 petenter coUectis, tune praecordia et stomaehum quactili 
operieSy et sic jpsum gillonem in olla feryenti calidae 
summittes ut «leom ferveat tantum quantum digitus ho- 
minis sufferre potuerit^ et sic blande stomachum embro- 
cabis. et cum ex parte oleum tepuerit quod stomacho 

20 infuderis, iubebis de embrocis laneis suprascriptis ambobus 
ministris ex utroque laterum astantibus celeriter rapi, et 
in singula Tasa munda exprimes, et iterum plus calidius 

1 sperae (— re) gcp. faerit gap. 2 facis gcp. 

quactile: quatilem (tenuein) g^ qnactile (qctile) Py quactille c. 
3 quod (qi) cp: qui g. 4 ipsnm etiaim g. dlDafos: deabsos 
g, deapsis c, diapsos p, 5 facis gp (consatoB — ipsum om. c). 

6 Absentium pontionm g, absinthii pontioi c et (am. pontici) p. 

7 I. S. (sic) gcp. si addidi (ant moltnm gcp). dnas gc: 
n. p. aloen p, aloes c, aloe p. Stiracem g, sciracis c, 
storac j}. mastice g, — ois Cy —cp, 8 omninm — qnatemos 
gc: B^ 3 IUI p. sc^ g, scnp c. spani (sic) gep. 9 
sufficerit ante carr. g. 10 igne g: igni cp. sti^ato gp: 
stagneo c. 11 consiunmatar g. 12 mittis in giJlone g<^. 
14 facis gcp. 15 qnatile g, qnactile p (qnalitatnm et si 

etc. c). 17 Bnnmdttis g, sn mtis |/^, snmitatiB c. 20 ambos 
ministros . . . adstantes c. 21 ex ntraque laterum g, ex utro- 
que latere c, ex utraque parte p. 22 exprimis gcp. plus 
calidius g: calidum pluB c, calidiun p. 



— 99 — 

(deam infimdes. hoc tam diu facies quam diu stomachus 
diltgeBter ipsa infusione foveatur. et postquam foveris 
dilJgeBter deterges et purpura sicca operies et fasciabis. 
hoc autem per dies numero tres facies. per singulos dies 
ipsam oleum recalefacies. 5 

illud praeterea admonendum, si forte mulier fuerit 
quae curatur, ut storacem prohibeaSy ne iocundo odore 
matrix invitata ad stomachum levetur. solet enim haec 
passio frequenter fieri, stomacho per nausiam verso, se- 
cundo vel tertio mense praegnantibus rudibus ad con- ^o 
ceptum aut certe post longum temporis partum concipien- 
tibus. et similiter ut reumatismum stomachi inferius 
scriptum curahis. 

si yero duritia fuerit stomachi et praecordiorum 
tensio, in primis erit cataplasmandum ex faeni graeci i5 
polline et pane sicco et lini semine et malvae semine. 
coquuntur in uno cum aqua et oleo modico et melle, et 
apponitur. item vero addes adipes porcinos sufficienti 
modOy et post dies cataplasmatis expletos malagma Amy- 
thaonis a Graecis appellatum appones, id est Amythaonis 20 
patris Melampi. facit ad praecordiorum distenslones, dis- 
solvit omnem duritiam, facit et ad difficilem motum arti- 
culorum. est etiam et spleneticis diaforeticum medicamen- 



1 infondis gc (— dee p), facis ^cp. qnam diu gp: 

donec c. 2 et poBtqtiam — operis gp: Post yero detergis 

purpura si cooperis (rdiq, et fasciabis — recalefQ.ci8 om.) e. 
operis gp(c), 4 nuinero om, p. facis gp. & recalefacis gp. 
7 storacem gp, stiracen c. iocundo (stc) gcp. 9 verso gp: 
eyerso c. 10 pregnacibus g. 11 temporis gp: tempus c. 

15 foeni p, fenu c, fen p. 16 pane sicco c: pani sicci gp. 

semine (his) c: seminis gp. malve cp: maulae g. 17 

Coquuntur g: coquitur c, Goque(q)tur p. uno g: vino (uio 

c) cp. 18 adipe (p p) porcinu (n p) cp. sufficientg modu c, 
sufficiente (om, modum) p, 19 Malagma g: malagina c, 

malacina p, amitanos g, amictonos c, ametoones p, 20 
amitaonis g, amictonis c, amigtaois p, 21 melampi {sic) gcp. 
dissolvet g (— vit c, disolutu sic p), 

7* 



~ 100 ~ 

tum^ et conficitur sic. ammoniaci -^ II, bdellii resinae 
terebintinae galbani omnium trium specierum -^ singulas, { 
p. m cerae -=- IIII S, turis masculi et murrae dr quaternas, 
olei cyprini 2. UII S. conficies et uteris. 

5 aliud quod appellatur a Graecis picra Galeni, id est 

amara, faciens ad duritiam et ad debilitatem et oppres- 
sionem stomachi, quam dyspepsian vocant^ et ad fastidium 
et ad humoris malignitatem, quam cacochymian vocant, 
et illis qui obtunsionem visus ab stomacho patiuntur. et 

10 conficitur sic. accipit aloes epatices 2. I et scr I, cassiae 
fistulae, xylobalsami, mastices, asari, croci, spicae indicae, 
cinnamomi, omnium septem specierum scr singulos semis. 
tundes et tenuissime cernes et dabis coclearium unum 
cum calida aqua ieiunis. 

15 sin vero reumatismus fuerit stomachi, quem in- 

continentia cibi vei frequenti vomitu plurimi humoris 

cognosces, omfacion in potione datum abstinet vomitum. 

aliud ad stomachum confortandum et vomitum ab- 

stinendum. rosam siccam, absinthii pontici cymam, aloen, 



1 sic: cf. Asdepiadis apud Cralenum {med, cata gene) XIII, 
967. Amoniacam ( — cu) . . . bdelliiun. Besina terebentina. 
Gralbani {sic) g. 2 omniam — singulas ^o: a^. ~ I. p. 3 

Caerae g, certe c, ce p. murrae g^ mirre c, mre p. an. 

3. nil. p. ^ 'L g: 3 cp (TiotvXag Gal.). Conficis gcp. 

5 pigra gallieni (galieni cp) gcp. 7 quam — (9) patiuntur 

om. c. dypsin g, pussim ft^^lTi) p (ptiiin jp®). 8 cacoqui- 
miam g, captochimia p. 10 Aocipit g, Accipe c: om. p. 

aloen epatiten g^ aloes epaticen c, aloe epa. (sic) p. 2. 1. et 
scrup. I. (sic) gCp), 5 I- 5 I. (sic) c. Cassia fistula. xyro- 

balsamum mastice Asaru crocu. Spica indica. Ci[n]namomum 
g (genitivos hdbent cp). 11 exirobalsami c, balsami p. 

masticis c ( — o p). 12 omnium (specierum VII c) — semis 
gc: an. 9 I. S jp (gui post semis solus addit mel quod sufficit). 
13 cemis g (— nes cp). cocrr. I. cp. 16 Sin gc: Si p. 

reumatismum (— mu c) gc ( — mus p). 16 pluri (sic) g. 

17 cognoscis ^c ( — cesjp). omfiEi.cion ^c: omfatiumjp. abs- 
tinet gc: retinet p. 18 retinendum p. 19 Rosa sicca g. 

comam gcp (cf. dipivd^iov xofii^ff Gah XIII, 135 etc.). 



— 101 — 

alumen scissom^ crocum, masUceD^ omnia ad modum 
mittes, et quae tundenda sunt tundes et quae terenda 
sunt tereSy et tenuissime cemes. tunc aibore ovi tenui 
stomachum tanges et super asperges et purpura operies et 
fasciabis. quod si minus Taluerit| cataplasmate uteris ex 5 
palmulis et malis cydoniis et inanthi et alumine liparo 
id est liquido et polentae polline et modico rosaceo ad- 
inncto et seminis lini modico. cum aqua coques et cata- 
plasmabis, et post cataplasmatis dies expletos epithimate 
tonotico uteris id est confortatorio. croci scr VI, ab- 10 
sinthii pontici cymae scr 11, dactylos nicolaos numero 
quinque, cerae 2. III, olei nardini 2. VI, vini <^italici)> 
quod suJQTecerit. 

ad stomachi dolorem mitigandum medicamentum ap- 
pellatum a Graecis anodinon. recipit seminis apii partem | p. m 
unam, feniculi seminis et cumini torrefacti partes binas. 
hieme vero addes et piperis modicum. tundes et tenuis- 
sime cemes, et exinde dabis in potione vini ascalonii 
mixti calidi coclearii unius quantitatem. 

sin vero paresis fuerit stomacbi id est paralysis — 20 

1 maBtice </, — cen c, — c jp. 2 mittis gp, mirtis c. 

et q. ter. s. teres g: om, cp. 3 tenui cpi tenuem g. 4 asperges 
g, — gis cp. operis gcp. 6 cataplasma ante corr. g. 6 
cy(i c)doniiB gc, citoniis p. et inanthi (olvdvd^ GcU. XIII, 
180 etc.) : ethinantibus g, et hinanti c, et hiantes p. liquido i. 
liparo (sic) gcp (rotundo supra g^). 7 pulenti g, polenti c, 

pulenta p. 8 cataplasmacois ( — cionis) hic c (non p). 9 
epithima g, — mate cp. 10 tonoticon i. confortatorinm g(cp). 
crocum g {in c sic: confortatomm ^ singrsks cc 3 VI. ab- 
sinthii etc.). 11 comam g, come cp, dactilos g^ daptilos 
p (om. c). 12 V cp^ (VI aMe corr. p). caera g, cere c, 

ce 2>. 2- ^ : 5 i>, 3 c. vinum epatiten g, vini (ui, jp° nlni) 
pte p, aloes (sic) epatite c. fort. italici, ut apud Gal. XI 11, 
184. 185 etc. 13 suffecerit: sufficit gcp. 15 appii g. 10 
cimini tor(r p)efacti cp: cum nitore facti g. 18 ascaloni g, 

scalonii c, ascoloni p. 19 coclearii unius gc: cocVr. I. p. 

20 Sin gc: Si p. parresis g, paresis c, paresis p. para- 
lysis g, — lisis cp. 



— 102 — 

agnoscitur autem haec passio quotiens aegroti plurimo 
fastidio laboraverint tempore prolixo, cessante corporis 
nutrimento quam Graeci atrofian vocant. ob diligentiam 
vero curationis oleo rutaceo admixto butyro tepefacto in 
5 anteriori et posteriori parte stomachum diurnis diebus 
perungues et lanis mundis loca tutabis et fasciabis. etiam 
et per inferiores podicis partes iniectum magnifice facit. 
ad stomachi defectum. vinum mgellum et fortissi- 
mum et carnosum calefacies in rase novo testeo aut certe 

10 aeneo stagnato^ et exinde spongiis duabus latioribus ac 
rudibus et concavatis alterna mutatione ipsum stomachum 
diebus tribus aut quinque ieiunis vaporabis. aliquando 
yero si plus virtutis ipsum vinum habere volueris, quo 
possit vires laborantis depositas erigere, species tonoticas 

15 admiscebis, id est mastices grana sufficientia, absinthium 
ponticum^ aloen, squinanthnm, storacem^ omnia ad modum 
mittes et coques in vino et sic yaporabis. hieme vero 
postquam vaporaveris, et nardino oleo calido summisso 
et diligenter calefacto perungues et sic purpura operies 

80 et ut dixi fasciabis. 
»uppi. VI* [trociscus faciens ad stomachi atoniam et ad ventris 
reumatismum infantibus. masuca confecti de vitibus non- 



2 laboraverint g, — runt c, laborant p. 3 qnam (q p) 

9P' Q> (quod) c. atrocian g^ atrofian c (— fi9i p), 4 oleum 
rutaceum g^ oleum rntacols c, oVm rutaceo p, admixtum 
bntirum p ( — o ge). tepefactom gp, — to c. 5 dinrnia g : 
diutumis cp, 6 pemngeB gp, — gues c. tutabis gc: tu- 

babis {ui semper) p. 7 inlectn g. 9 calefacis gp (male- 
factis c). in yas novnm testenm (innos testenm noyum c) 

a. c. eneum stagnatnm cp. 12 ieianns g. 15 admisces gcp. 
masticis gc (— c p). 16 ponticnm om. cp. sqninantum g, 
— ti c, — tos p. 17 mittis gp, — tes c. 18 snmmisso g, 

submisso cp. 19 pemnges gp^ — gnes c. operis gcp. 21 
aegg. ic«^e ad v. 10 p. 103 exciderunt in g. aconia c, athoma^. 
22 masnca (jiMCovxit): cf. Aet. 13, 118. Alex. Tr. p. 322. 470 
Bas» etc. mascna confectio ros corticis robnstos (sic versu uno 

^m.) c, masuca (masuca =» mansueta p^) confectio de vitibus 



dum musUrtis, maciros corUcis robusti quem profert 
India terra, balaustii, mannae turis, erices carpu, ab- 
«uthii pontici suci dr senas, acaciae, liypoquistidos suci, 
lapathii geminis, myrtae uigrae granorum siccorum, rua 
syriaci, oniniiim quinque dr quaternas vino myrtino col- 5 
Uges et in usum ad nausiam pueris minoribus teres cum 
aceto et oleo melino, fiieme nardino, et lines stomachiim 
Meme tepido, aestate frigido, et super purpura operies et 
fasctabis. ad reumatismum vero ventris cum oleo lentiscino 
et aceto, et similiter purpura operies et fasciabis.] la 

ad stomachi perfrictionem et singultiim. dia trion 
pipereon anttdotum iuferius scriptum in modum fabae 
cum calida aqua ieiunis dabis. aut fllonium antidotum 
cum friglda apiata dabis, hieme cum tepida. sin vero ei 
caUdo humore circa digesllonis tempua cum morsu et is 
flaccore stomachi singultus fiierit natus, aqua tepida 
plurima patieutes potabis, et postquam dederis immiasis 
in ore pennis vomitum provocabis. etiam et aternutatiouem 
similiter provocabis. sin vero ex plenitudiuc humorum 
fuerit singultus praeter febrem acutam, purgatorium dabis, ^ff 



QODduai {ud'] mtaiiis (in mag. i S, d'tntib ; u { d'mutariiB i. e. 
in alio de tutibna non de matAriis j)°!). maglrOB ■ cortiaea ro- 
bii£tos j). 1 ma^iros p {fiA^iqoi. c{. macir PZ. , (wxEp GaX. 
Dtogc.]. quam sic (q j), q^ c) cp. 2 india (terra ma. }>): 
cf. J^in. 13, 32. Galen. XII, 66 {iv i^s ^ae§iieov IHQie. 
1, 111). baluati . manne turui c, balauatinm . thna manna p. 
ericea cp. fort. miricea, fivgiyiiit (IHoec. 1, 117 et 116). carpii 
c, carpom p. cf. c. 48. 3 j aenaa c, aS. 5 VI ji. 4 mirte 
p, mire c. grana aicca p. fos siriaci cp, 6 omi V. ^ 
qaatemaH C: an. 3, mi. p. cum vino liitd p. colligitur cp. 
6 1 paeria m. c. 7 cnm aceto milio (stc) p. linia Cp. 

8 tepidnm . . . frigidom c, operis cp. 9 ventris (sc. 

teres) cp. 10 et fasciabia owt, c et ante corr. p, add. inter 

lin. p". 11 perfiicationem p. 13 aut g(p): Alid' (ftliud) c. 
filoniom ^p: philonium e. 14 apiata gcp {sed p" opiata), 

Sin 0C: Sl p. Ifi flacoore gc, flactione (flactoe) p. 13 ia 
ore g: ore p, in os (mnos sic) c- 30 aine febre acuta p. 



— 104 — 

si tamen yirium qualitas fuerit suffragata^ sin minus^ 
acriori clystere ventrem deduces. 
/>. 19S ad stomachi ventositatem sive | inflationem et ten- 
sionem polii cretici manipulum unum in aqua decoques 
5 et ipsa decoctione ieiunum potabis. aut nepetae aut 
mentae decoctionem admixto modico melie* et piperis 
granis triginta potui dabis. et post haec epithima dia 
spermaton Filagni appones. et conficitur sic. cardamomi, 
cyperi^ herbae sabinae, nitri^ bacarum lauri^ cassiae Ostu- 

lolae^ melilotiy faeni graeci pollinis, fascis gallici^ seminis 
apiiy samsuci^ anesi^ panacis radicis^ omnium tredecim 
uncias ternas, ammoniaci guttae et resinae terebintinae 
uncias senas, meUis, olei nardini, adipis taurini^ cerae, 
omnium quattuor libras singulas. adiqui vero pro oleo nar- 

15 dino cyprinum mittunt et pro radice panacis opopanacem. 
et si ad praesens terebintina non fuerit^ colofoniam mittunt. 
addunt olei 2. III, aceti quod suffecerit ad conterendum. 
ammoniaci gutta sola sive cum opopanace facit ad uni- 
versas inflationes stomachi vel ventositates et epatis et 

80 spIeniSy et ad onmia magnum est medicamentum. 

1 Si c. 2 acriore c. deducis gp^ — ces c. 4 polii 
cretici p (polue | reiici c): polium creticam g, 5 et ipsam 

decoctionem ieimras potabis g (et ipsam d. ieiuno potni dabis 
p)y et in ipsa decoctione leinnum potabis c. nepit^ 

(nebit§ g^) ment§ g^ nepite mente cp. 7 grana gcp. 

XXX cp, epitmma gCj eph'a p. 8 filagri gp, lilargiri et 
niagni c. accf*8(xtivo8 itervm habet g, genitivos cp. sic 

enim g: Cardamomnm. Gipemm. Herba sanina (savine p, 
favine c). Nitrum. Bacas (Baccas etiam c, — camm p). Gassia 
fistula. Melilotum. Foenigreoi pollinem. Fasces gaUicos (item 
p, fiBiScis callicis c). Semen apu. Samsncum (Samsuci^, San- 
suci c). Ani(e corr.)sum._ Panacis radices (— cis cp). 11 

onmium — temas gfc): an. -7 III. p. 12 Amoniaci guttam g 
(— gutte c), armoniac gutta p. 13 uncias senas g: \ Y c, 

an. -7- VI. p. caere g, Se p: om. c. 14 omnium ^uatuor 
(omnium trium sic c) 1. s. gc: an. V. I. p. 15 radicibus g, 

radic c, radice p. inducnnt opopanacem p solus. 17 oleum. 
2.. III g: olei 3 III. cp. sufncit cp. Ad conterendum 

g(p): om. c. 18 sive cum oppopanice c: sive opopanacem gp. 



— 105 — 

aliud epithima dia sainsucu appeliatum siinilia medens. 
reeipit samsuci et bacarum lauri siccarum et faeni graeci 
moliti omnium trium libras singulas^ nitri 1. II S, storacis 
calamitae optimi 2. III^ cerae olei cyprini libras singulas 
semiSy resinae terebintinae libras duas. quae sunt sicca ^ 
diligenter tundes et cemes et sic solubilibus resolutis 
superaiqierges, et movebis donec coagulentur. 

ad vomitum constringendum de Yindiciani Afri. 
mastices et uvae passae enucleatae uncias singulas^ cumini 
leviter torrefacti scr III^ omnia in uno contundes, et lo 
panno inductum sicut emplastrum stomacho impones. 

XLIII. Ad spleneticam passionem. 

Est autem splenetica passio causatio in splene quae 
contingit cum insurrectione. sequitur patientes extantia 
et dolor circa sinistram praecordiorum partem et fastidium is 
et corporis totius mala habitudo, quam Graeci cachexian 
vocant 

1 epithima gc, epith^a p. dia samsacnm ( — c p) gcp, 

appellata g, 2 samsuci et bac^ 1. siccae g (bacharum — baca- 
ram ^ — 1. siccarum cp). 3 moliti g: molliti c, melli \o\ip. 
omuium — singulas g (omnium trium libras Ofn. c): an V. I. p 
{in marg. p^ i §l Y S). Nitrum g. 3 (3 c) 11. S ... 3 

(3 c)^ IIII. cp. Storacem calamiten optimum g, storaci 

calamite optime c, storac cal' («tc, om. opt.) p. 4 libras — 
semis (S c) gc: an V. I. S JJ. 6 Quae sunt terenda diligenter 
teres et sic . . . c. 7 aspergis et moves gcp. coagolentur 
gcp. 8 de vindiciani am. (sic) g, devinci diamast^. (mastic. 
uve etc.) py om. c. idem remedium sic accuratius habet Pseudo- 
Pliniua (Bomae editua) 2, 11 (f. 58» Bas.): „Ad vomitum 
restringendnm. Masticae unoiam unam, cymini denarium unum, 
haec omnia separathn trita, postea uva passa enucleata per- 
misces, et linteo inductum stomacho suppones.** 9 masticis 
9-> — c p, 'Sji mastic c. an. t I. p. Cumini g: cimini cp. 

10 omnia gp: om. c. uno gp: vino c. contundis gcp. 

11 inductum gp (inducendum c): inducto jp®. im(i c^ponis^fcp. 

12 Abhinc v^sque ad finem libri incerta omnia defi^dente codice g. 
Ad splenis passionem c {et in Ind. capp. p), De_ splenetica 
passione p. 13 causationi splene c, icato i fplen. p. 14 
S. autem p. p, 16 cacezian c: cacesiam p. 



- 106 — 

curationis vero tempore flebotomia in manu sinistra 
adhibita circa medium digitum minorem desinit splenis 
extantia. 

trociscus ex Filagrio conveniens spleneticis et ortho- 

5 pnoicis id est is qui ab splene «ihelitum patiuntur vei 
recto schemate iacentes praefocantur. traditur enim quod 
per urinam splenem attenuet et extantiam ipsius deducat. 
accipit autem struthii herbae radicts siccae et capparis 
radicis siccae corticis et chamaedryos et panacis radicis 

10 et tamaricis seminiSy omnium quinque paria pondera: cum 
aceto squiliitico colliguntur et U^ocisci singularum drach- 
marum informantur et in umbra exsiccantur. ex quibus 
unum ieiunis cum oxymelle et apiata calida dabis. 

aliud ad splenem. filonium antidotum cum frigida 

15 aqua apiata ieiunis dabis, hieme vero cum tepida, et post- 
quam dederis, supra eandem partem aegrotum iacere 
iubebis ita ut manus ipsius iacentis post dorsum habeat 
positionem. 

ad splenem ^potio^ quae per urinam longi temporis 

20 splenem attenuando deducit. betonicae herbae tritae 3 III 

1 in maiin om, c. siniBtra: cf, GaH. X, 904, 2 ad- 
hibita c: et habita (hlta) p, medium am, c {%ata xov naQu- 
fi86ov 9a%rvXov GcA, XJ, 296. cf. Aet. 10, 11 p. 639). de- 
primit s. extantiam p. 4 trociscu c^d. iilagrio c, fUagrio 
p {hic non extat inter multa FhHagrH apud Aetium 10 ^ 11 
(ef. 8, 57) sed est Andromachi ap^ Gcdenum XIII, 241). 
splenetic p^ — cum c. orthomnoiciB c, orth'odico (m mar^, 
i §. orchondicis) p, 6 is: his 2>^ om. c. ab c: a p. 6 
iacendi c. 7 deducat c: defluere faciafc |>. 8 Accip au c: 
'Eji p, struci p: struen c. 9 camedreos c ( — deos|7). 10 
tamaricis (tamaraci p) seminis <>■ i/uvqlmiq naQnov Gal. 
omnium Y c: om. p. paria pondera jp: pari pondere c. 

11 BqHtico q^. coUigis . .. . (trociscos . . .) in formas . . . sicca 
{sic) p. 13 ieiunis c: om. p. oximeUe cp. appiata c: 
opiata p. 14 filonium c, filonos p. 15 aqua om. c. 

ieiunum c, ieiunis p. vero om. p. 16 egrotum — (19) per 
om. c. 19 Ad splen. q (que) p (pro potio quae?) 20 

Bplenem tenuando ^, splenetici attenuando c. her trite 5. III 
cum (vino nigro ciatos etc.) c, herbe 3 III. teres cum p. 



— 107 - 

cttm yini mgri cyatis III potui dabis per dies lU aut V 
in mense. 

Hem alia potio ad splenem et ad initia bydropis, 
quae per Tentrem solvendo bnmorem deducit. ebuli 
beri>ae viridis radices eximito de terra et excutiens lavare 5 
noli. quod duobns digitis comprebendas, vel tribus si 
plnrimum bumoris deducere volueris, conterito ex vino 
veteri et potui dato: midfice sanabis. 

item aiia potio ad splenem. bederae radicem et cap- 
paris radicis corticem viridem vel siccam decoques com- lo 
petenter in vino styptico usque ad tertiam partem et ex 
ipso liqnore ieiuno dabis calicem I minorem. 

alind. bederae folia viridia et nepetam viridem, quam 
calaminthen vocant^ et puleium et squillae medium de- 
coqnes competenter in aceto acri. post baec proicies 15 
berbas et iu ipsam decoctionem mittes bordei pollinem 
et ervi et faeni graeci^ et bis saccuk) inclusis splenem 
vaporabiSy et post vaporationem cyprinum oleum cum 
aceto et nitro aut sale trito ex aequali modo simul ferve- 



1 post ciatis. III. add, p et ei vel ca tatud^ (» et de ea 
tantandein?). 2 in imo-mense p, 3 Item om, p. ad 
inicia ydropis c: ad initiantem ydropisin p. 4 que ventrem 
resolvendo p, 5 radicem dextra exuce {corr. deterra excute 
p<2 et idem in marg. iterum i. Bumme ezimito de terra et ex- 
cnte et) lavare noli p. 6 comprehendis cp (cf. Gargil. c. 24, 
GaJ. XIII, 254 etc. xsf^QonXrfiig «= manipulum ib. 242). 7 
nolueris c et ante corr. p. contrito cum p. 8 de hac 

potume cf. Apul. herb. 91. 9 Item ad c, Alia potia ad p, 

radices p. 10 radic cortices sive (sic) virides sive siccas p. 
competenter om. p. 11 stitico {sic) ad tertias et p. 12 

ieinnum c, — nis p. 13 ne(o c)pitam cp. quam — medium 
ow. c. 14 calamitem p {cf. Garg, Mart. c. 23), quille p, 

coques pott (potet == potenter p°) p, 15 post hec (h') p : 

et post quam c. proicis ( — hicis p) cp. 16 et om. c. 

ordeum et herbum et fen g. p. 17 herbi c. his om. c. 

18 p. V. adhibe ciprinum c. cum aceto om. c. 19 et (nitro)* 
ant c. ex om. p. 19 ferve facis c, fervere facis p. 



- 108 — 

facies et in lanis redactum patienti loco appones^ et 
fasciabis. 

aliud spleneticum medicamentum desiccatorium et 
confortatorium ad splenis debilitatem ex infusione hu- 
5 moris^ a Graecis cedrinon appellatum. recipit cedriae, 
ammoniaci guttae uncias senas^ resinae frixae libram I, 
auripigmenti, aiuminis scissi, olei yeteris, omnium trium 
uncias singulas et semis, aceti acrioris quod suifecerit. 
aliud ad ventositatem splenis. epithimate dia spermaton 

10 aut dia samsucu uteris superius ad ventositatem sive in- 
flationem stomachi scriptis. 

aliud ad duritiam splenis vel saxietatem^ quam Graeci 
scirrosin dicunt. malagma Amythaonis appones quod 
superius ad duritiam stomachi scripsimus. 

15 aliud ad duritiam splenis. tus mascuium et am- 

moniaci guttam aequali pondere teres diligenter^ et fre- 
quenter sucum supermittes coiiculi ex foliis viridibus 
expressum ut efBciatur in similitudinem emplastri, et 
inductum in charta vel aluta spleni appones. 

20 si vero in aegritudine cum febre acuta fuerit splenis 

causatiOy tribus diebus cataplasmabis ex faeni graeci pol- 
line et hordei partibus singulis et iini seminis partibus 
duabus cum aqua et rosaceo et modico melle concoctis. 

1 laois c, latus p. redactam cp. apponis c. 3 sple- 
neticon p ( — C c). 4 ez infhsione: et in^ionem cp, 5 

cedrinon (cf, Gai. XIII, 249)1 citron c (Simon «. v.), citri- 
non^. appellatam c: — tur jp. ^ cp. cedriae: cere c, 

cc i>. ^ \ senas c: a£. -7 VI. p. Ib' I. c, V I. p, 7 
0. ic. \ singnlas et semis c: a^. -7 I. S j9. 8 sufficit cp. 

9 epithima c, — th'ate f. 10 diasansnco cp. inflamma- 
tionem cp. 11 scnptum c, — tis p. 12 doritiem p. 

saadetatem |>, aacietatem c. Graeci cMidi: om. cp. 13 
BoiroBin c: sclirosin p {cf. Siman 8. scirodes). amicaonis c, 
amitatolB jp. apponis c. 14 ad stomachi dnritiem con. 

sexmimuB p. 16 et sup. sucum c. (am. firequenter) p. 17 
cainneali ۤf. 19 appoms cp, 21 tribus p^ in {pro III) c. 
SS efc ordeoi nartes 11 cum aqua . . . (ofn. partibus — seminis) c. 
98 moK meUiB p. 



— 109 — 

et oxymel ieiuno cum apiata dabis, et post dies cata- 
plasmatis expletos NUeos splenicon lexipyreton appones. 
et conficitur nc. cerae, ammoniaci guttae^ olei rosacei 
^ Uly croci 3 Vini, aioes 3 VI. aliqui tamen croci 3 
VI mittunt. aceti quod suffecerit ad conterendum crocum 5 
et guttam ammoniaci. 

XLIIU. Ad epaticam passionem. 

Est autem epatica passio causatio in epate, quae 
contingit cum tumore yiscerum. haec signa laborantes 
secuntur. est dolor dextrae partis et extantia viscerum et lo 
tumor. dehinc cum passio creverity indigestio frequenter 
nascitur. 

in curationibus vero flebotomia in brachio dextro in 
vena cava media secundum vires patientis adhibita utUis 
comprobatur. i5 

aliud. tritici farina in decoctione absinthu et aneti 
cocta et apposita in sacculo inclusa dolorem mitigat. 

aliud. artomeli cataplasma adhibitum est utilissimum. 

aliud. absinthii pontici infusione ieiunos potabis. 

aliud. costum ieiunis masticandum dabis^ ut ipsum 20 
humorem inglutiant. et in eodem latere aegrotum iacere 
iubebis. 

1 oximelle c, oximr p. ieiunu c, — nis p. 2 nileos 
B. lexiperiton_ cp (NsiXimg Gal, XIII, 182. cf^Neilov 181). 
3 3 ni c, an. -j- Hl p (uncias trinas). 4 cc 3 VIIII cp. 

aloe p. tamen {vel au, autem): om. p, cu (jsupra scr.) c. 

3 VI c, 9 VI p. 5 sufficit cp. et ad (cont.) p. 6 et 

(g.) om. c. 7 Ad epaticam passionem c (Ad epaten in 

Ind. capp. p)t De epatica passione p. 10 est c: om. p. 

et tumor: et huor c, et huo2|. p» 11 curaverit p. 13 
vero c: autem p. cf. Gal. II, 904. XI, 92 (Orib. 

Syn. IX, 18). 16 approbatur c. 17 dolores p. 18 

artomelli c, axo(= arxo)m®ri p (cf. Gal. X, 796. 910). est 
utiLissimum (uti illisim sic c, in marg. p^ utillimu) p: valde 
utilimu c. 19 ieiunus c, ieiun p. 20 ieiunus p. et ut 
i. h. glutiant imperabis p. 21 et in e. 1. iaceat («ic) c. 



— 110 - 

aMud. sanguisugae dolenti loco appositae mirifice 
operantur. 

aliud. trociscus dia Um picron amygdalon appellatus 
ad conclusionem sive obtrudonem epatis, quam enfraxin 
5 vocant. petroselitti; costi, gentianae, amygdalarum ama- 
rarum, anisi; aloes epaticae^ absinthii pontici cymae, 
omnium VII paria pondera aqua colliges et facies trociscos 
drachmarum singuiarum, ex quibus dabis unum ieiunis 
non febrientibus cum vino mixto^ febrientibus vero cum 
10 aqua calida. et in ipsa parte facies iacere laborantes. 

antidotum tonoticon id est proficiens adversus debili- 
tatem epatis. recipit spicae indicae, costi, gentianae, 
inuiae campanae^ onmium IIII 3 binas, rei pontici 3 I^ 
mellis despumati 3 III. dabis in modum avellanae cum 
15 vino mulso ex modico melle confecto^ febrientibus vero 
cum decoctione apii. 

potio epatica ad enfraxin epatis. costi^ ireos illyricae, 
ladani omnium trium -r- singulas^ piperis grana numero 
XXVIIII. si vero ladanum non inveneris, faeni graeci 



3 trocifico c, — cum ( — c) p, appellatiun <y>^ ( — tus <mte 

corr, p). cf, sim, Gdl. XIII, 209. 4 obstraBionem cp (ob- 

tusionem p^), emfrasin c, <e |>®?^ fraxl p. 6 anU petro- 

o 
silina (c, pet. lini p et ita in rd. acc, c, gen, p) habet 9 jp, 

h\ c. amigdalas amaras (occ, wt in rd. spec.) c. 6 coma 

c, coc. («tc) p. 7 om VI. S (S pro I?) c: om. p. cum 

aqua p. colligis ( — g p) cp. facis cp. 8 dramarum p^ 

3 c. dabis. I. c: unum dabis p. ieiunis p: — nu c. 9 

fftcr* otvov lisit^iiivov Gal. XIII, 212. vero c: autem p. 

10 aqua om. c. et in ipsam partem super iacere facis 1. p. 

facis cp. 11 tonoticon c: tonicon j>. 12 9 <^: om.p. 13 

inule ante eorr.p: uelle c, enide (e ex corr. ip8.)p. omnium . . . 

binas c: an. 3. U. p. 14 m. d. B IU* ^* c. avellane p: 

om. c. 16 febricitantibus c. vero om. p. 17 enfrasin 

c , efrasi p. epatis om. c. uroudiU' c^ viros. illirice p. 

18 lada c, laudini^. omnium tr. '^ s. c: an. -y I. p. nuo 

c: om.p. 19 XCVIII p {ex corr. pro C VIII?). 19 ledan c, 

laudanum p. 



leviter torrefacU et maltae pollinem mitles, tundes et 
Gemes omnia teniiissime, et dabis coclearium I ieiunis 
noD febrientibus (^cum vino mixto, febrtentibiis]> vero cum 
■qua calida. 

cataplasma ad eDfraiin epatis. afronitri cibaria numero a 
XV, lini seminis centHm, hordei ducenta, calidae et olei 
qaod sulTecerit. 

aliud ad duritiam ot tiimorem epatis. centauriam, 
«tietum, asfodili radices et papaveris capitella decoques in 
oleo et modica aqua, et ex eodem oleo lanas appones. >o 

sed si forte apostema in epate fueril natum, quod 
ex praecedenlibus signis iu empyemate superius memoratis 
agnoveris, diureticis potionibus idem apostema pcr urinam 
purgabia, hoc est graminis radicig mundae, fcniculi ra- 
dicis corticis, dauci cretici seminis id est paslinacae hor- u 
tensis, petroselini macedonici, asari, ysopi, inulae. haec 
singillatim aut simul in aqua decoquenda, et ipsa decoctio 
data per urinas duclt. 

calaplasma diurelicon id est urinalc ad Idem et ad 
dolores ei perfriclione natos. pollinis tritici et lini se- m 
minis et faeni graeci paria pondera, cymini seminis, 
1 leniter ep. maltha^ (T): molti c, inrti (multj) p (Btd 
»t^a raalti p"). poUiueB c. ntittiB p. tundea et ont. c. 
i omnia. om. p. cocl'r. cp. 3 non febrientibua (aatem 

add. p) cum aqaa. calida cp. 5 enfrasiii c, efrai. p. nuo 
(onie cib.) c: otn. p. 6 XV p: tv (= cv) c. linis cp. 

oentum «n. c. bia c c, 7 aufficit {suff jp) cp. 9 asfii- 
dilli ep. rad' p, radic c, et pa,paTeriB — (10) aqua e: ont. p. 
10 et {ante ex) addidi. 31 apostema om. c. ^uod p: 

qi 2. cu (quod et cum) c. 33 empiemate c: empiema p. 

13 dinceticiB om. c. i. a,pa,j). 15 Beminia | 1. (pro i.) paati- 

ortenais c (Sim.), eem o(— or)tJco. p. 16 macedonici 

isopi c, yso. p. imila p {et supro ips. corr. ennla), 

l uUe c. hec om. c. 17 Bingulatim ep. decocta. et ipsa 

decootio data, p. n. d. p, decoquenda et bic contu(e?)ndenda 

n. d. c (cf. c. 47J. 19 diuretioo c, — on p. ad eandem 

dolores p. 20 periricatioiie cp. ei oimi. fenicnli H- 

oiE ameoB . baccarum lauri . dauoi , cretici . sem, paBtinaee. 

ortenBiB (haec ex «up. v. 15) Em. -^ I, S p. 



— 112 -- 

seminis feniculi; ameos id est seminis yilicioniSy bacarum 
lauri, dauci cretici^ omnium quinque uncias singulas 
semiSy caricas pingues numero XV cum aqua et melle et 
modico oleo coques et appones^ et post cataplasma dia 
5 spermaton epithimate uteris aut dia samsucu superius ad 
ventositatem stomachi scripto. 

XLV. Ad renum dolorem. 

PiperiS; petroselini, asari^ bacanim lauri, omnium 
quattuor paria pondera tundes cernes diligenter, et dabis 

10 coclearium I in passo tepefacto potionem ieiuno tribus 
diebus. et si immobiliter se habeat aegrotus, confestim 
sanabitur. sin vero reperta fuerit arenosa qualitas in 
urinis post medicaminis potionem acceptam^ sicuti Ga- 
lenus in diagnostice ait, manifestissime nefretica passio 

15 intellegitur id est renalis. 

potio optime confiringens lapides in renibus natos. 
carpobalsami; lapidis qui in spongiis novis reperitur^ 
puleii sicci floris, malvae agrestis seminiS; omnium 



1 ameos. I. semin | mlicioms baccas 1. d. cr. omi Y. ^ 
singulas S c. 3 mlo c: om. p, 5 epith'ejp: om. c, aut 
wn, p. diasaDsucom c, — co p. 6 scnptnm cp. 7 

Btibrica deest in p (»n marg. 46 p^) , ctim ipso fort. principio 
capUiUi. 8 bacamm p, baccamm c. omnium quatuor c: 
<m. p. 9 paria pondera tnnsis cretis diligenter dabis c, 

paria p. tunde diligenter et ceme. dabis f. 10 cocrr. 

I. cp. potionem om, c. ieiunu III diebus c: I. tribus 

diebus ieiunis p. 11 si — egrotus p: om. c. 12 Sin c: 

si p. reperta p: repleta c. arenosa quaUtas (tl iffafi- 

limdsg Gal.): arenamm qualitas c, arena (sic simpl.) p. 13 

galienus c, gaF p, 14 diagnosfcete^ c, digsticoi) (= nsQl 
%&v nsn, xonav VIII, 391). 14 neufreca c, nefretica p. 

16 lapidem . . . natnm p, ^ 17 ^ praemitUmt qo. lapides ;>, 
am. c {JMov xw iv anoyyotg evQia%0(iivov &a7. XIII , 328 

M idm fore rmecUum Asdepiadis), que p, ^ c, re- 

mtlnr e^ — imitiirjp. 18 pulegii e, puUei |>. flore cp 

' ^U^ Mmimi c: semeni». 



- 113 — 

quattiior paria pondera conficies et dabis coclearium I in 
potiooe yini tepefacti aut passi conditi. 

antidotum nefreticum calculosis aptissimum. recipit 
betenicae spanae^ fascis gallici undas singulas semis, 
saxifragae petrosae seminis aut petroselini; seminis olu- 5 
satri, folii barbarici id est malobathri^ piperis albi uncias 
singulas, meu S, omnia diligenter tundes et tenuissime 
cernes, et melle despumato colliges et exinde a balneo 
mox lotis dabis avellanae magnitudinem cum vino mixto. 

confectio conditi nefreticis conveniens et maxime lo 
calcttlosis, quos lithiontas vocant^ et minctus difficultate 
laborantibuS; quos dysuruntas vocant. recipit piperis 3 I, 
saxifragaO; betonicae -^ binas^ spicae indicae, petroselini, 
fUy asariy radicis acori^ dauci cretici seminis^ omnium VI 

3 singulas^ vini aminaei cotylas quattuor; mellis despu- i5 
mati cotylas II. S. 

trociscus dia fysalidon appellatus faciens ad ulcera 
quae in renibus sive in vesica nascuntur et indigent in 
cicatricem duci; et ad eos qui sanguinem mingunt. re- 
cipit cucumeris hortini seminis descamati, apii seminis, 20 

1 IIII. c: om, p. conficis cp. cocVr. cp. 2 passo 
condito ff conditi passati c. 3 neufreticum c, nefreticis p. 

canculosis c (item infra v, 11). ^ cp. 4 spane c; om. p. 

4 fascis gallicis c, fasces gallicos p. an. -7 I. S p: ^ sin- 

gnlas meu S. etc. c, pii intermedia omnia neglexit. 5 sem. 

olixatri p. 6 folii (cf. Diosc. J, 11); foUis p. al. an. 7- 

I. meu. S. p. 7 tundis c. 8 cum melle p. colligis cp. 

a balne | i. mox lotis c, in balneo lotis p. 10 cf, sim. Alex. 

Tr. p. 534 Bas. 11 lithiuitas c, litiuntas p. et minctus — 

(12) Yocant p: om. c. 12 l^ cp. 13 f binas c: an. 3 II p. 

o 

pet. p. 14 sem. p: om. c. omi V (sic) 3 singulas c: 3 I (w». 

an) p, 15 cotillas quatuor c cotillas Vini. p, 16 cocillaHu 

femis {pro cotiUaf II. S?) c: cotilas. 11, p. 17 diafissalidon 

c, diafisalide p, idem similiter describitur in additamento 

Alexandri TrcSl, lcttini {post gr. IX, 6) II, 188 quod citatur a 

Simone Jan, s, v, fisalidos. vulnera p. 18 et diligenter i. 

c. d. c. 20 oridm c, corbm p. descamatu p, om, c (qui 

post lapatii seis hahet descamati). sem. post apii om. c. 

Cassins Felix ed. Y. Bose. 8 



— 114 - 

lapathii seminis^ niiclei leviter torrefacti^ croci; omniiim 
V 3 IIII; amygdalas dulces descamatas et avellanas simi- 
liter purgatas numero denas, herbae fysalidos quam Ro- 
mani vesicariam appellant; interiora grana numero XXXV. 
5 conteres omnia et adiecto passo competenti veluti con- 
spersione in unum rediges^ et exinde ieiunis dr I dabis 
non febrientibus cum passo tepefacto^ febrientibus autem 
cum aqua calida. 

aliud nefreticis et calculosis conveniens id est 
10 Bestiane antidotum ieiunis datum lapides in renibus con- 
fringit et urinam provocat. 

aliud ad renum dolorem. exira medicamentum in- 
ferius scriptum in aluta inductum appones^ et sanabis. 

1 naclei cpi cf. Alex, nucleonun pini prefrigereomm (J. 
pefrigmenon. cf. Simon s, prefrigmenum). leviter p: om. c. 
cc (croci) p: om. c. 2 an. 3» nil. p. et om. p. simi- 
liter om. p. 3 numero denas: an. X. p, om, c, qui a pur- 

gatas tramit ad v. 4 nuo. 35. herbas sisalidos . . . bese- 

cariam p. cf. Simon. Jan. 8. fisalidos ex Alex. lat. ed. Pap. 
f. lOl^: phisalidos quam latini vesicaginem vocant. 4 nuj- 

mero om. p. 5 veluti — rediges c: colligis p. 6 ieiun 

dr I. dabis c: ieiunis dabis 5* !• i>* d Aliud neufreticis . . . 
i. beftiae c: om. p. Aetio X, 6 p. 630 ex wrinam cientibus 
antidotis memorata. cf. etiam cod. Paris. app. f. 86\ Antidotum 
bestiane appellatum confringens et in renibus caucolos sive 
lapides quos greci litos appellant. convenit maxime his qui 
ex obtussione caucolorum dissuriam patiuntur i. urine difficul- 
tatem. facit et ad alia multa. Becipit cinamomi etc. 12 e 
xira (^ £^90^): o(e?i?)xira cp. inferius uhi? — conscribitur in 
antidotario cod. Paris. app. f. 85^ Exira (in marg. Ocxira) ap- 
pellata et (est) desiccatorie virtutis ad omnia ulceia et sinus 
universos couglutinat et fracturas. inunges et arteticis et poda- 
gricis. nefreticis. spleneticis. et duritias moUit mirabiliter et 
callositatem atenuat. et est ad omnia utilissimum medicamen- 
tum. Recipit cere etc. 



115 



XLVL Ad ea quae vesicae accidunt, quae a 
Graecis symptoniata appellantur^ nos vero acci- 

dentia dicere poterimus. 

Omnium logicorum testimonio natura vesicae nervosa 
iudicatur^ quae sub ingenti perfrictione aut frigore ab 5 
humore venenoso et mordaci nocetur. <^quod^ maxime 
fieri solet cachexia laborantibus id est mala habitudine 
corporis. oros enim sanguinis^ qui latine seriim appel- 
latur, qui ex sanguine per venam epatis depurgatur mixtus 
felli rufo descendens vesicae ulcerationes universas vel lo 
asperitates aut debilitatem nutrit. unde omnes passioues 
vesicae difBcili curatione medentur. sunt vero suprascripta 
accidentia periculosa ischuria id est ex toto urinae ab- 
stinentia^ et dysuria id est urinae difficuitas^ et stranguria 
id est urinae paulatim per guttas exclusio. 15 



1 Ad vesice passioneB 46 c, Ad ea que vescice accidunt p, 
(Ad vesice dolorem ind. p), deinde quasi a textm initio se- 
quuntwr veteris tituli verha De his que vesice accidunt que . . . 
appellantur etc. c, sic mutata in p: Ea que vesiee accidunt. 
(que om.) a grecis s. app. 2 simptomata c, sinthomata p. 

3 dicimus c. 4 logicorumjp: om. c. natura — iudicatur: 

inatos vesice nervos idicatur c, vesica irui (in marg. p^ natura) 
nervosa iudicatur p. 6 sub c: ab j). ing. perfrictione aut 
frigore c (item Betroc. p. 26 5) i ing. frigore p. ab: aut cp 

(Petr.). 6 et j): aut c (Petr,). quod: hoc p, om. c. 

solet mazime p. 8 oros: sic cp. sanguinis — app. p: 

sanguinem pro latitudie feru apeUatur c. 9 per v. epatis 

c (Petr.Ji exuea separato p. 10 ruffo c: suo p, descensu p. 
y. universas ulc. p. 12 p. v. curationes difficiles ingeruntur p. 

Sunt enim supradicta p, Si vero suis (pro SS) c. 13 scuria 
( — a c) cp {Simon s. „Scutia ut Cassi. fe. vessice passio s. quando 
extoto denegatur urine exitus etc." cf. Petr. p. 266). 14 

disuria (— a c) cp. 15 p. p. g. urine exclusio p. ex- 

clusionem gignut (sic) morsus et ulceratio ex antecedentis h. 
acredine fieri solet . . . c, exclusio. ex antecedentis h. a. con- 
tig <et ulceratio add. corr.y et dolor et morsus et ulceratio 
fieri solet . . . p. 

8* 



— 116 - 

eontingit morsus et ulceratio ex antecedenti humoris 
acredine et dolor fieri solet initio urinae excludendae aut 
in fine explicandae. 

item in vesica paralysi vitiata ant paulatim urina per 
5 guttas insensibiliter excluditur^ si ex parte fuerit tacta, 
autinvoluntarie simul exclusa ostenditur, si omnis fuerit 
vitiata. 

est iterum altera passio ex incontinentia urinae para- 
lysi vesicae deterior. ex renibus descendentis et vesica 
10 compatiente eflficitur, et appellatur a Graecis diabetes, 
siquidem mox potione accepta per urinales vias raritate 
membrorum interiorum descendat tamquam per inania 
feratur. rarius quidem contingit haec passio^ sed subito 
nascitur. et est omnino incurabilis. aliqui hanc passionem 
15 hydropismo adscribunt^ quoniam nimia siti patientes af(i- 
ciantur et subalbidum et aquosum vultum ostendant. 

contingit iterum ex renibus ulceratis sanguinolentus 
minctus aut saniosus vel subalbidus, aliquando cum gravi 
odorC; attestante renium dolore et ilium. si vero sanguis 
20 purus fuerit exclusus^ eruptionem venae aut putredinem 
ipsius significat in renibus aut vesica factam fuisse^ qua 
loca quae patiuntur dolore pulsata desanguinentur. 

2 exclodente c (qui <m. aut — explicande). 4 item in: 
Item c, Iternm in p, pvitiata p, 6 omnis c, tota p. 

et estp, 9 descendentis (<c. nrinae): descendes (sic) p, om. c. 
10 diabeten c, — te p, 11 mox potione accepta c, mox ut 
ia potione acceperit patientes contiiiuo p, urina — descen- 
dat: p urinaU viam raritate membrorum buo descensu c, 
urinam (ura^) pua (sic) raritatis membromm interiorum descen- 
dit j9 (cf, Alex, lai, f, 104*: quia cum biberit mox decurrit sicut 
potatum fuit per veBicam et ventrem). 12 per inania c: 

pmauia (sic) p. 16 i(y |))dropismo cp, ascribunt c. 

quoniam (qm) c: Siquidem p, 16 et (on^aq.) am, p, osten- 
dunt cp. 17 Contingit p: Exit c. 18 aliquando cum c: et p. 
19 adtestante/) (att — c)^ renium c, renum p. iliorum p 
(lUiu c). 20 irruptoe^ (ir del. corr.) p. vene significat 
aut p. 21 ipse c, ipsius vene p, -vescicam c, vesica p. 

22 qua(?): q^q p. qua — (p. 117 , 2) patiuntur om, c. 



- 117 - 

g| vero atODia fuerit vesicae id est debilitas, subito 
urinae egerendae delectationem patiuntur^ et cum mingere 
coeperint cum ingenti conatu et gemitu humorosas urinas 
excludunt, aut per somnum involuntario lapsu urinam 
emittunt. et frequenter haec passio paralysin vesicae fu- 5 
turam significat. 

contingit iterum dysuria in vesica ulcerata aut ex 
renibus irruente lapide extensa^ aut limosa aut arenosa 
qualitate sdidato et gleboso sauguine, quem Graeci throm- 
bon af^llant, in ipso urinali meatu obtrusa. lo 

contingit iterum dysuria in aegritudine pessiroa, cum 
fuerit natura suo ofOcio privata. 

curationis vero tempore si fuerit ex frigore aut pro- 
funda perfrictione dysuriae causatio cum ingenti dolorC; 
oleum rutaceum per podicem frequenter aegroto iniciendum i5 
est in feminis vero matrici est infundendum. etiam et 
extrinsecus pubetenus praeraso pectini vel inguinibus lanae 
apponendae ex oleo cyprino calefacto^ aliquando admixto 
castoreo^ si forte plus calefieri oportuerit. et si venter 
abstinuerit, clystere erit deducendus ex decoctione faeni 20 
graeci aut radicis malvae oleo admixto. adhibendae sunt 
etiam insessiouis fomentationes, naro Graeci encathisma 

1 athonia p, 3 ceperit cp, 4 per somuum (p 

fonna 

fepnnia p) p (Petr.)t sompno c. 7 {item 11. 14) dissuria cp. 

8 imente c, irruenti j9. aut (limosa): autem cp, 8 soli- 
data aut globosa c, sordidata aut glebosa p. quam cp. 

trombon c: trumbon p. 10 obstrusa cp. 11 egritudinibus 
pessimis cp. 13 vero c: om. p. aut c: vel p. 14 per- 
strictio p, 15 iniciendum egroto (om. est) p. 16 matrix c. 
17 pubetenus c: om.p. pectine cp. 18 calido p. mixto 
c, amixto p. 19 si forte calidius fieri op. p (si forte plus 

calidum fieri op. Betr.)y Si vero plus calefieri op. c. 20 

clisteri c. est p. 21 radicis c, indic p (ra^icum Fetr.). 

amixto oleo p, sunt etiam p: om. c (ubi adhndum i. f.\ 

22 insessiones fomentationes c: sensiones (fnfioes fomentationem 
p (sessiones Sim.). nam c: quas p (Sim.J. encatisma c 
(eneatismata Sim.). 



-. 118 — 

vocant, ex calida et oleo. solet enim vesica etiam si 
fuerit constricta subtili fomento relaxari et urinam re- 
tentam reddere. quod si minime uriqa fuerit secuta et 
perseyeraverit supra dicta periculosa abstinentia, oportet 

5 in cruribus si vires patiuntur supra talos interiores venas 
incidere. et si dolor non minuerit, adiiibendum est cata- 
plasma ex lini semine et faeni graeci et hordei polline; 
admixto papavere trito et resina pinali et pice. transacto 
autem dolore apponendum cerotarium ex resina frixa et 

10 ysopi suco et ammoniaci gutta et oleo sicyonio confectum. 
si vero lapidum vel arenarum fuerit querela, simi- 
liter ut nefreticos curabis. 

sin vero ex cachexia corporis de humore venenoso 
et mordaci ulceratione facta asperitatem cum dolore in 

15 capite naturae senserint patientes^ reumatismo adscribitur. 
oportet ergo lacte asinino tepefacto frequenter ieiunos 
potare. quod si ad praesens non fuerit, caprinum dabis, 
et embroce calida ex lanis sucidis et rosaceo et vino mulso 
aut passo admixto sub umbilico pubetenus pectinem vel 

20 utraque ilia cooperies. mulieribus autem et pessarium ex 
lacte asinino vel caprino aut muliebri lacte apponendum. 
in viris vero si in capite naturae morsum cum dolore 
senserint^ per auliscum oticum aeneum lenem; et non 
osseum ne frangatur, aut certe argenteum fabricatum et 

1 etiam: et jp. 5 tales cp (cf. GoH. X, 90^), interiori 
vena c, interiores venas"|> (snper talos venas interiores Petr.). 
6 nunnerit cp (minnitur P^r.). est <m. c. 7 pollinis c, 
pollinibus p (polline Petr.). 8 papaveris c (et semine agrestis 
papaveris Petr.). pinaU cp: pinea Petr. 9 et ysopi suco 
et armoniaci suco et armoniaci gutta p, 11 si — (12) cura- 
bis om. c. 13 Sin c: Si p, de c: vel p, 15 senserint 
(cf, V, 23): scripserint p, <m. c, rumatismo c, renatismo p. 
16 ergo om, c. ieiunu c. 17 quod: sed (f^) c. ap- 

presens p 18 embroce calide cp, roseo c. 20 alia 

cooperis c, acors|) (ylia operi8|>®). et c: om.p. 21 lacte 
c: cm, p. 22 si I p: om. c. 23 eneum p: om. c. lene 
p, lane c. et non osseum — fabricatum p: r ros siccu 

fragatur aut arteum fabricator c. 



- 119 - 

vesicae porcinae alligatumy non nimis interius sed in 
eaput naturae inicies cervinam meduUam susino oleo re- 
soltttam aut butyrum recens aut adipem anserinum vel 
galUnaceum. adhibenda etiam encatiiismata ex decoctione 
rosarum lenticulae myrtae rubi lentisci vel his virtute 5 
similium. apponendum etiam et dia iteon emplastrum sive 
illud medicamentum quod graece ebarbaros appellatur, 
renibus et pectini praeraso, aut finicinen quam Galenus 
in iibris emplastrorum quos cata gene appellant, nostram 
dia clialciteos nominavit. proficiente autem curationis tem- lo 
pore erunt in cibo dandi suini pedis mucrones, testiculi 
madidi ex aqua et cerebrum assatum^ de piscibus autem 
torpedines aselli murenae, de pomis vero uvae mala 
cydonia granata et his virtute similia. dandum etiam 
ieiunis aliquid sorbile quod humorem acrem et tenuem ts 
et asperum valeat obdulcare et crassificare et lenire, ut 
est amylum procuratum aut polenta ex aqua elixa et cum 
vino nigello addulcata aut oryza aut grana ptisanae et his 
similia. probatur etiam dari sorbendum quod conficitur 
sic. ex nucleis recentibus et cucumeris semine descamato 20 
et amygdala dulci et amylo cum lacte in uno diligenter 
tritis et leviter concoctis dandum ieiunis cum vino 

1 vesice porcine aligatu c: vesica porcina alligaQt|>. 3 
bntiram recentem cp. 4 adhibendam p, — dum c, etiam 
p: et c. ancatisma c, encatasma p, encatasmata p^, 5 
mire c, mirte p. 6 aimilibus cp, diaiteon p^ diaciteon c. 

7 grece c, greci p^ {om, p), embarbaros p, barbanos c. 

8 et c: aut p, fenicene p, fenicete c. galienus c, |^ar p 
(s GcA, XIII, 37S), 9 in libro emplaustrorum p, librum 
emplastrorum c. quos cp, catagenos c, — nes p (Sim,), 
xura (nostra) cp, 10 autem pi igitur c. 11 suini (c, suelli|>) 
pedes mucrones cp (cf, GcU. VI, 671). t. macrones madii c, 
t. acroes madidi p (cf, Gal. VI, 676). 13 vero c: om. p, 
uva cp. 14 cidonia cp. 15 quod p: ut accipiat quod c. 
acerem c, acrum p. 16 linire c(p^): li^nire p. 17 
po(a c)lentum . . . elixum cp. cum c: om, p. 18 adul- 
catum c, obdulcatum p. grana p, grane c. 20 (item p. 120x 
4) descamato p, desquamato c. 22 et concoctis leviter ; 



— 120 - 

chrysatUco. frequenter dare iubebis vel illud quod curandae 
ulcerationi vesicae aptnm a veteribus probatur^ et con- 
iicitur hoc modo, et magis caniculari tempore. lini se- 
minis et papaveris albi <^et cucnmeris^ seminis descamati 

5 et draganti tnnsi et creti^ omnium IIII -~ binas^ amyli 
recentis 3 IIII. aqua coUigitnr et trociscus informatur. 
etiam et trociscus epuloticus ad ol)ducendam cicatricem 
dari oportet ex vesicaria herba confectus, quem Graeci 
dia fysalidon vocant, quem superius in nefretica passione 

10 conscripsimus. utendnm etiam aquis calidis naturali calore 
plantatis — nam Graeci autofye idata vocant. sunt enim 
virtutis metasyncriticae hoc est quae valeant naturalem 
temperiem corporis renovare. 

XLVII. Ad cholericam passionem et defluxionem. 

15 Utraeque passiones acutae vel celeres esse noscuntur. 

sed cholerica passio phis acutissima et molestior a veteri- 
bus esse traditur. et est reumatismus ventris et stomaclii 
sursum et deorsum per os atque ventrem subito natus. 



1 cfatico Py ons atico c. dare iubebis o: om, p. illud 
p: om. c. curanda ulceratione c, curande ulcerationis p. 

2 probatur j): — tum (^^. 3 et magis (mag) cp. cani- 

cularis temporis c. 4 hoc ipsum est Andromachi apud Gal. 
XIII ^ 322 ngog itvctiv ril%mftivrjv xal SvcovQiav (cf. Orih. 
syn. 9, 24). 4 (et 6) et om. p, et cucumeris addidi (ex 
6al. I. cj: om. cp. 5 draganti Py tracanti c. onu IIII \ 
binas c: an. 3. II (cf. Gai.). 6 cum aqua p. troc jp, 

trociscu (. . . confectu) c. 7 etiam et empuletLcum obducen- 

dum c, etiam i t cis. epuleticus ad obducS.d§. (sic) p. 8 

besicaria c, beficariaj?. 9 diafisalidon j), diafisidion c. 10 
cuscripsimus c, scripsimus p. caloris c. 11 nam: sic cp. 
octo ues data c, a offies data p. 12 meta sincretice c, 

— cratici p. 14 Ad collericam |>a88ionem 47 c, De fluxione 
rubr. p. 15 Utreque p. (sic inctpit) c: In defiuxione utreque 
p. p {unde in tit. addidi et defiuzionem). 16 plus acutissima 
et molestior c: plus acuta magis molesta J9. 17 stomachi et 
tris p. 18 natus j7: inatus (enatus?) c. 



— 121 — 

seqnitiir autem in passione constitutos articulorum per- 
firictio et parvitas pulsus^ iugis vomitus cum intestinorum 
tormento, et ventris solutio ac stomachi cum pruritu 
ventris. efficitur ex antecedenti indigestione aut mali 
medicaminis accepta potione. et differt a diarria, quoniam s 
cholerica passio sicut diximus per ventrem efficitur et 
vomitu plurimOy diarria vero non. 

in curationibus vero polentam eiixam calidam in cibo 
dabis cum vino melino id est granaticio^ et alia quae 
simiH virtute valeant stomachum confortando recreare et lo 
vires patientis depositas erigere. sed si forte ea quae 
acceperit minime stomachus tenuerit^ modico ^tempore^ 
interposito iterum reficies. hoc tertio vel quarto facies 
quousque stomachus aliquid acceptorum retineat^ ne vires 
aegrotantis minuto corporis nutrimento insumantur. etiam i& 
et summitates manuum ac pedum constringi iubebiS; et 
articulos pannis calidis calefacies et lana molli opertos 
tutabis, et si nimium senserit intestinorum tormentum^ 
spongiis duabus ex calida posca expressis alterna mutatione 
umbilicum vaporabis et post vaporationem lanis ex oleo 20 
melino tepido operies et fasciabis. et si nimietas vomitus 
coegerit^ cucurbitam stalticam id est constrictoriam ori 
ventris conglutinabis, et omfacium cum calida aqua dabis. 
et si adhuc cibos minime tenuerit stomachuS; erit 



1 con(9)frictio c, perMcatio p, 2 cum om, c, ubi int. 

tormentum. 3 slc c: ei p. 5 potione aceptap. 8 vero 
om. c. polentnm (pulentum c) elixum calidum cp. 9 

mellino p, malino c. granaticio p: grana triticeo c. 10 
simili mo (» modo) virtute c. 12 denuerit (sic) c: reti- 

nuerit p (cf, v, 24), modico {sc, tempore) sic cp, 13 re- 
ficis (sic p) — (14) retineat om, c. 14 ^aliquid add. p^y 

ut (del. corr.) p acceUtoU p, 15 egrotantium c. etiam et 
in p, etenim et c. 16 constringi: cf, Gal, XI, 50 (9iadsiv 

8cil. propter rmtsctUorum contractiones, Aet, 9, 12, 13, p, 545, 
546 Lfigd.). 17 calefacti et 1. m. c. et om. p, optos 
tuta^K^tc^ c: om, p, 18 senserit c: sumserint p. 21 et 
tepido p, operis cp, 24 tenuerit c: retinuerit p. 



— 122 - 

accipienda curatio in reumatismo stomachi superius me- 
morata. 

XLVIII. Ad dysenteriam. 

Est autem dysenterica passio intestinorum causatio 

5 cum ulceratione^ ex qua excluditur egestio sanguinolenta 

aut fellita et alia immutatio humoris. et illa noxia a 

veteribus nuncupatur quae nigram egestionem ab initio 

ostenderit. nam Hippocrates in aforismis sic ait ;;dys- 

enteriae a felle nigro incipientes mortiferae^^ sequitur 

10 autem patientes iugis assellatio inferioris yentris, aliquando 

fellita^ aliquando yiridis et sanguinolenta^ aliquando mucii- 

laginosa. et rasuras cum gutta sanguinis emittunt; cum 

morsu intestinorum et umbilicL insomnietatem patiuntur 

et fastidium^ frequenter et febriculam. aliquando etiam 

15 et longaonis exclusio contingit^ maxime infantibus. et 

efficitur aliquando ex perfrictione^ aliquando autem ex 

corruptione acriorum ciborum. 

tempore autem curationis mala cydonia in aqua de- 
coquenda usque ad tertiam partem, et ipsa decoctio potui 
80 data abstinet ventrem. 

aliud. palumbus, quem Graeci fassan appellant^ in 
posca decoctus et comestus similiter abstinet. 

item ovum in aceto coctum facit similiter. 

1 in : ez c, et (j) P* 3 Ad dissinteriam c, De disinterica 
passione p, 4 dissinterica cp (et ita semper), 5 cum 

ulceratione: ef, Gal. VIII, 85. 381. (XIII, 288). Aet. (ex 
Archig.) 9, 43, 6 et aluminitatio humoris c, et alia I muto 
(inmutatio) humoris p. 7 nuncnpatur. que nuncupatur. que 
nigra etc. p. 8 ypocrates p, ipocras c. amforismis c. 

Dissinterie cp. 9 a om. c. mortifero c, mortificare p. 

11 mucil(l jp)agino8a cp. 12 et c: etiam p. emittit c. 

14 et fastidium frequenter et fabriculajp, et sanguine frequentat 
et febricula c. 16 et am. p. in infantibus p. 16 per- 
fricatione p. aliquando autem: aut cp. 18 cidonia Cy 

citonia p. decoquenda (cf. c. 43): decocta cp. 20 re- 

tinet p. 21 palumb^ p, plubu) c. q» greci palubiig^ssa 
app. c. 23 item — simihter c: am. p. 



— 123 - 

aliud. acaciae, croci, ges asteros in vino datum 
coclearium I similiter abstinebit. 

aliud. summitates rubi quas vulgo turiones yocant, 
et murra cum caduco granatae et galla omfacitide in vino 
styptico simul decocta et in potione data sive per in- 5 
feriores parte^ podicis iniecta summe facit. 

aliud. ptisana cum plantaginis suco decocta et data 
abstinet ventrem^ iniecta autem eadem perficit. 

potio ad dysenteriam. ossa de locusta marina super 
carbones exusta, gallas leviter subassatas, os sepiae simi- lo 
liter subassatum^ crocum sive caducum mali granati, 
bituaien iudaicum aut pro bitumine picem siccam, omnium 
V paria pondera diligenter teres et in posca dabis. 

aliud ad dysenteriam. trociscus dia symfytu appel- 
latus, quem superius ad sanguinis reiactationem scripsi- is 
mus aut dia coraliu aut certe dia electru aut trigonus 
trociscus similiter in potione datus magnifice operatur. 

aliud. lac asininum aut caprinum schiston confectum 
et datum abstinet ventrem. schiston dicunt Graeci lac in 
quo lapides fluviales incensi mittuntur sive extinguntur. 20 

aliud ad dysentericos et ciliacos^ id est illos qui ex 
ventris passione id est ulceratione similiter ut dysenterici 

1 acacia cp. croci rcc) : cu cp. gesteros C) gesastereos p. 
dato c: data p, 2 cocVr I cp. 3 vulgus cp, vocant c: 

dicp. 4 micrsipj mire c. candico 0, fadFco p. granate 
(sic) cp (i, e, mali granati, ut infra), gallas omfatidas cp. 

5 Bimul decocta et data potione p, si coques et in pocionem 
data c. 6 sume fecit c, sue fac p, 7 et om, p, 8 autem 
c: vero p. 9 (item infra semper) dissinteriam cp. et 

snper cp. 10 exustas c. leniter cp, 11 crocu Cf cc p. 
12 pice scice c. 13 V c: om. p. posca c: puscas|?. 14 
ad dissinteriam jp: om. c, dia sinfiras ^), dianifitus c. 15 

saperius cap, 38, 16 diacoral(l add. ^)ium cp, dia electiu 
p, dia eletiru c. J.7 in potionem damus et m. c. IB 

rofton p, fifcon c (axietov Diosc, 2, 77). 19 Sciton p, 

Siflcon c. lac p\ ita c. 20 fluviales pi fluinales c. 

ince^si pi om. c. 21 ciliacos c: quiliacos p, i, illis qui c, 
l qui p. ex om. c. 22 i. ulceratione — caprinum om, c. 



— 124 — 

reumatizant. lac caprinum optimum et pingue coques 
moderate super carbones in caeabo fictili novo et ad- 
miscebis amyli recentis snfBcientem modum^ et sorbendum 
dabis ieiunis diurnis diebus. et post haec supercomeden- 

5 dum dabis aliquantum sicci panis. etenim hoc adiutorii 
genus reuma crassescit^ acredinem temj^erat, ulcera cica- 
tricat et intestinorum ac ventris aqieritatem lenificat. 

trociscns anotericus id est qui sursum in potione 
datus servando superiores ventris et intestinorum partes 

10 medetur, optime faciens dysentericis et ciliacis. recipit 
iusquiami seminis albi; ameos seminis id est vilicionis^ 
apii seminiS; feniculi seminis^ hypoquistidis suci^ balaustii 
id est floris <^mali granati]>, ammoniaci, omnium specierum 
3 nil^ opii^ gallarum^ amyli, ges asteros^ rus syriaci, 

15 acaciae^ draganti 3 II. aqua colligitur et fiunt trocisci 3 

singularum^ ex quibus datur unus non febrientibus vesper- 

tino tempore cum vino mixto calido in potione, febrien- 

tibus vero cnm aqua calida. et lientericis optime facit. 

lienterici dicuntur qui ex antecedenti dysenteria in- 

20 testinorum debilitatem faciente, perdito naturali calore^ 
cibos quos accipiunt continuo indigestos vel crudos tam- 
quam per lenem intestinorum lapsum egerunt. unde 
passio lienteria dicitur. et est incurabilis, maxime in 

2 amisces cp. 4 ieiun^ (— nus) e (ut saepe). diumis : 
diutumis cp, 5 aliquantulum p. 6 cicatncat c: — zat p. 
8 anaVicuB c, anotit'' p {opp. %uxfoxBQi%a q>a^yi.a%a Gal. X, 
527. Aet. 9, 48. 49). 9 servando (fVando) c: om. p. 10 
quiliacis p. ^ cp. 11 ameos p, et ameos c. i. uili- 

ciomis c, i. iucilidiois p. cf. supra c. 4S. 12 ypoquistidi c, 
— dos p. et balaustia c {apS-og ay^Caq (ouig Gal. cf. PUn. 

23^ 112). 13 i. floris (— res ^) a(r j9)moniaci cp. omi 

spe2|. 3. IIII c: an. 5 IIII p. 14 gallarum ~ (15) trocisci om. c. 
14 gestastereos (sic) p. rossiriaci p. 15 an. 5 H ^ (i. e. 

omnium sp. 3 binas). cu aqua collig^. 3 singularum c- 
3 unius p. 16 unus ^: I. c. 17 mixto om. p. in potione* 
om. p, potionem (pocoem .1. febrientibus eic.) c. 18 aqua 

om. c. 19 illi qui p. ex om. e. 20 calore p: cocolore 
(sic) c. 22 oler p (eierunt aupra jp®), gerunt c. 



- 125 - 

aetate vergenti, unde plerumque laborantes si hanc pas- 
sionem curare praeterierunt^ hydropici postmodum ef- 
ficiuntur. 

catapotia ad dysentericos et ciliacos et lientericos. 
gallae tunsae et cretae 3 U, opii 3 I. aqua coUiges et 5 
catapotia facies in modum ervi. et post annum a quo con- 
feceris dabis in ovo sorbili euntibus dormitum grana tria 
aut V; aut si multum VII. 

. cataplasma dysentericis conveniens. mala cydonia 
numero VI in partes incides, interius purgata in posca lo 
usque ad maturum coques et diligenter teres. simul et 
palmulas numero XXXVI^ id est in una die XII exossabis 
et in posca similiter coques et teres et addes caduci mali 
granati et acaciae -f- III, mastices 3 11, aloes et alnminis 
lipari id est liquidi -f- singulas et semis, rus synaci 3 I, ^^ 
poUinis polentae partes III , et lenticulae partem I, melHs 
et aceti et aquae quod suffecerit. 

epithuna dysentericorum dia finicon appeUatum non 
solum ad dysenteriam faciens verum etiam et solutionem 
ventris et stomachi ac pulmonis et omnium interaneorum 20 
reumatismum compescens. recipit autem palmularum ni- 
colaorum carnium -f- 11, acaciae, ahiminis scissi/ turis 
mascuH, mastices, corticis granatae, hypoquistidis suci. 



1 estate Petr, p. 270. vergenti c: dteti (vertenti) p, 

urgenti supra p^. 2 curari cp. 4 catapocio c, — putie p, 
quiliacoB p. 5 3 I. i>: 3 H. c. colliges p: — -gis c. 6 

catapocias c, — putias p, facis cp. nerbi (her c) cp. 

a quo dabis conficis dabis c, aqua conficis d&bis p. 7 eunti 
dormientibuB (sic) c : dormientibus p. 8 a. multum VII p, 

aut multum VIII c. 9 citonia|>. 10 nuo c: om, p. 11 
matuU (sic) cp. simul p: similiterc. 12 nuo c: om. p. 

exossas c, exossa p. 13 et (in p.): sed cp. caducum cp. 
mali granati c: sranate p. 14 (item 23) mastic cp. aloen e, 
aloe p. 15 liparii p. singulas et S c, I. S ^. 17 

sufficit cp. 21 conpescet p, — cit c. ^ cp. autem 

om. p. 22 comu p, cames c. 23 corticis graaate (sie) r 
ipoquistidi c, ypoquistidos p. 



— 126 - 

gallarum; aloes^ omniiim VIII -h singulas^ et si forte 
hypoquistidis sucum non inveneris acaciae duplum mittes, 
cerae lib' I^ olei myrtini lib' I^ aceti ad conterenda quae 
sunt sicca quod suiTecerit. cetera cum oleo resolves et 

5 raso cerotario in mortario commiscebis. 

trociscus catotericus id est qui deorsum per podicis 
partes iniectus servando inferiores intestinorum partes 
medetiu*^ et appellatur a veteribus Faustinianus^ con- 
veniens is qui diuturna putredine in dysenteria labo- 

10 raverint. accipit autem auripigmenti^ sandaracae^ calcis 
vivaC; omnium trium -f- binas, chartae combustae 3 XXX. 
colliges suco plantaginis et facies trociscos 3 ternarum 
et binarum ac singularum. secundum diversas aetates 
mensuram temperabis et inicies cum suco oryzae aut 

15 lenticulae. 

alius trociscus optime medens. ubi putredines non 
fuerint singulariter adhibitus et somnum provocat. nam 
dormientibus cicatricem inducit. ubi vero putredines 
fuerint; admixto suprascripto Faustiniano uteris. recipit 

20 autem hypoquistidis suci^ gailarum^ lycii indici^ omnium 
trium 3 V, cadmiae 3 VIII, acaciae 3 XI, murrae 3 VIIII, 

1 aloe c, — e ^). omi efc. c: an. -7 I. c. 2 ypo- 

quistide c, — dos j?. mittis cp. 3 Ib' c, T ^. q. sicca 
sunt 2>. 4 sufficit c {yum j>). 5 raisum cerotarium cp. 

commisces cp. 6 catroius c, catoreticus p. 8 idem fere est 
evsfuc tpavativiavov apud Gdl, XIII, 296 (ex Andromacho), 
cf. etiam pastiUos Fai^tinianos apud Aet. 9, 49 p. 612 (et de 
iis Archig. ib. p. 611). Petr, p. 273. 9 his cp. qui put. 
d. p, duma {sic) c. 10 Accipit autem c: ^ p. 11 

omi etc. c: an. -7 II ^). 5 (pro -y p) XXV p^. 12 colligis 
cp. cum suco p, fac cp. 3 ternarum c, 5 IH. p. 13 
. et binarum — eingularum c: om, p. et secundum d. j>, 

sed et d. c. 14 suo (suco j?®) oridie cp. aut c: i. (id est) 
p {et in marg. rep, oride i. leticre). 16 Al' iPc p, Aliud 

trociscum c. 17 Nam ^: nd c. 19 SS c: supradicto p. 

trocisco (post faust.) add. p, 9 ypoquisti (sic) p, ^ et ut H 
ipoquistide c. 20 luci indici c, litii. indic p. oml trium 

5 V c: an. 3 Yl. p (in marg. 1 & V p^), 21 catmie cp, 

acatie 3 XII. p, mirra c, mirre p. 



- 127 — 

balaustii 3 X. coUigitur vino myrtino et inicitur cum 
decoGtione rubi aut myrtae aut mali granati corticis aut 
rosae siccae aut ramorum siliquae graecae. decoques in 
vino et aqua singillatim aut simul in uno^ et prae- 
vaporatis partibus alterna mutatione spongiarum; supposito 5 
clunibus cervicaliy inicies per enetera id est tibiam in- 
iectoriam multis cavernulis perforatam quae appellatur 
polytretos. 

collyrium suppositorium^ quod Graeci ypotheton vocant^ 
conveniens is maxime qui frequenti deiectione assellationis lo 
surgendo fatigantur. somnum etenim provocat, ventrem 
abstinet et quietam noctem laborantes transire facit. ac- 
cipit autem croci styracis murrae castorei acaciae^ omnium 
V 3 singulas^ turis masculi 3 III. suco plantaginis colli- 
gitur et fiunt coliyria sublonga. i5 

ad exciusionem longaonis. erices carpu, gallarum^ 



1 in vino m. c. 2 vel mali p. cortices c, —c p. 

3 decoque (— q) p* 4 singulatim cp. 5 subposito c. 6 
cruribus c. ptibienethera j), pfibi z (et) edera c (unde la- 
tentem voc. tibiam transposui post i. == id est. cf. auliscon quem 
nos tibiam dicere poterimus Cael. p. 191). iniectorium c, 

— ria p. 7 multis — (9) Collirium om. c. perforata 

que . . . politreton p. 9 ipoteton c , ypoten p (cf. Alex. lat. 
f^ lU^, gr. p. 462 ed. Bas. 1556. cf. p. 450 aXXo vno^stov 
7] noXXvffLov ete.). 10 et conv. p. c. maxime his qui ^. 

is: his cp. 11 resurgendo p. 12 retinet jp. transire 

facit p: . . i|fcere fac {sed mutata c in i) c {uhi scil. primae 
Jitterae, i, e, versus praecedentis ultimae, legi mmc non possunt). 
Accipit autem c: "^i p. 13 stiracis c, storacis p. mirre p, 
mire c. omnium etc, haec dedi ex c. nam mire confusa 

(propter turis masculi notam duplicem) praehet p (post acatie) 
haec: ypoquistidos suci. pini cortic. thuris mas. an. 3 I. paria 
pondera collig. cum suco plantaginis et fac> colliria sublonga 
confectum lenibus apponens. preloto ipso longaone uno bono 
subaustero aut lentisci vel piirre decoctione. addunt etiam 
gallas. cerusam. acatiam supradicto pondere. 16 idem est 
to TifiitSQOv nffog tovg n^onCnzovtag dq%ovg ap, Gah XIL^ 
313 (iifsCvrjg naQnov etc.) et Aet. 14, 7 p. 842. 



— 128 — 

cerussae^ acaciae; hypoquistidis suci^ pini corticis^ murrae^ 
turis masculi; omnium VIII paria pondera. siccum ap- 
pones levius confectum praeioto ipso longaone vino bono 
subaustero aut lentisci vel myrtae decoctione. 

5 XLVIIIL Ad ictericos. 

Icterici dicuntur morbo regio laborantes. et est 
fortitudo fellis cum totius corporis insumptione. sequitur 
autem aegrotos ex infectione fellis pallor corporis cum 
aurium et oculorum crocei vel aurei coloris fantasia. unde 

10 ab aliquantis latine aurugo appellatur. sequitur autem 
ventris egestio humida/ urina etiam feliita et corporis 
pruritus. et sunt ictericorum distantiae duae^ una cum 
febricula; et appellatur a Graecis oxites id est acuta^ 
altera sine febre diuturna quae appellatur chronites. sed 

15 illa quae cum febricula fuerit facta oxites ex tumore epatis 
fieri ostenditur^ altera vero quae sine febre est chronites 
ex fellis dissolutione. 

ob diligentiam vero curationis eam quam ex tumore 
epatis fieri intellexeris flebotomia in manu dextra in vena 



1 ipoquistidi c (ypoquiBtidoB p). mirrae (prapter VIII) 
addidi ex Gcd. (jsfivffvfig), 2 Biccum ap^nes lenis confectum 
(stc) c (Jtrjffoig ^atdiitaaas Gal.). 3 levius (leib) p): lenis c. 

6 Ad hyctericoB c: Iterici dicuntur morbo regio (pro mibr.) p. 
6 Hicterici cp. et est p: i. (id est) c. 8 autem om. p. 

10 aurigo c. autem: a (jsic pro au) p^ ei c. 12 duae: 

vid. Gal. XIII, 229 (XIV, 785). 13 a grecis — appellatur 

om. c. oxites: sic p. 14 croniotesjp, chronita|tes c. Sed 

et que om. c. 16 oxites c, oxith p (— ten supra p% 16 
chronites c, cronites p. 17 post dissolutione haec addit c 

male interpoluta: EEictericis in primis purgatorium dari con- 
venit deinde flebothomare post ea color illa aliter non coUigitur 
in suco de radicula frequenter in balneo per unguator. Item 
ad desperatos hictericos rauani sucus sicca bibatur cum quo- 
cuque potu pam mane ieiunus. Ob diligentiam vero etc. 

19 de flehot cf. Gal. XI, 92, in vena cava m^ia a. cura- 
bimus p. 



— 129 — 

media cava adhibita curabis. et post dies detr.actioni$ 
sanguinis expletos oleo anetino diligenter toto corpore 
perunctos lavacro calido ex aqua dulci lavabis. 

aliud. apium cum modico aceto decoques usque ad 
tertiam partem et ipsam decoctionem cum modico melle 5 
potui dabis ieiunis ante lavacrum. hoc autem summe per 
uriuas fei deducit. 

alia pdtio ictericis. ervi subtorrefacti 3 VI, fascis 
gallici, cornu cervini exusti 3 binas, cyperi 3 I, meu 
3 I. dabis coclearium cum aquae mulsae calidae cyatis lo 
III in lavacro. 

aliud. piperis, rutae hortinae, seminis melanthii, 
iuniperi bacarum quas Graeci arceutidas vocant, cymini 
alexandrini agrii sicci, nitri vernicarii, omnium 3 I. 
tundes et cernes et dabis ante lavacrum ieiunis coclearium i5 
I cum vino dulci. et si venter non fuerit, clystere de- 
ducendus erit ex decoctione cantabri et betae et colo- 
quintidis cum oleo et afronitro et melle modico. 

aliud conveniens is qui sine febre fuerint. in una . 
coloquintide excavata mittes passum aut mulsam ex vino 20 



1 detractionis (om. Banguinis) p: curationis sangois (sic) c, 

3 penmcto p, dulci p: om, c. 4 opiu c, app*os p (cf. 

Aet, p. 647 extr,), aceto c: aneto p, dequoques ante 

corr, c, 6 ieiunum (— nu^) c. 7 fellem p, 8 Alia pocio 
hictericis c: AF disintericis potio p, herbi subdorefci c, 

herbi ruV torrefacti p, 9 binas c, III (? ohscur.) p, ci- 
peri c: qpis (quiperis) p, 10 cocrr. (et ita semper) cp, cum 
aqna mulsa calida ( — dos c) ciatis (— tos c) III. cp, 12 

rute ortice semin m. c, rute. cortice sicco semen m, p, 13 
bacamm c: baccas p, arciotidas c, orotidas jp. vocant c: 
dicunt p, 14 agrii : argui (argui sic) cp, vermicarii c, 

uemi. carui p (vttQov ^sqsvUlov Gal, XIII ^ 568), • omi 
cocFr. I (om. 3 I — ieiunis) c. an. 3 I. • • . ieiunis cocrr. I. p, 
16 fluerit p^ in marg, 17 coloquintide ( — d' p) cp, 19 

is: his cp. una c: wolO p, 20 coloquintida c. cavata p. 
mittes p: — te c. ex vino melle (mellis p) tempera- 

tam cp. 

CassiiiB Felix ed. V. Bose. 9 



— 130 - 

melle .temperato^ quam appellant Graeci inomelitos^ et 
calefacies et potui dabis per dies III. 

aliud. silfii coclearium I cum vino mulso ante duas 
horas lavacri potui dabis. aut marrubii viridis suci co- 
5 clearium unum cum vini mulsi cyatis III potui dabis aut 
anchusae coclearium I cum vino. 

aliud. apoflegmatismum qui naribus infunditur, et a 
Graecis appellatur rinenchyton^ eo modo quo superius in 
capitis passionibus scripsimus per triduum naribus in- 
10 fundeS; et sanabis. 

L. Ad ventris et intestinorum reumatismiim. 

Est autem reumatismus ventris et intestinorum praeter 
febrem assellatio ventris humida^ et aliquando cum morsu 
et aliquando sine morsu. 
15 ciu^atio autem eorum talis est^ sicut Galenus ad 

Glauconem scribens ait: uti lavacris debebis calidis et 
constrictiva cibatione. 

LI. Ad colicam et iliacam. 

Est autem colica passio tumor cum ingenti dolore 
20 totius ipsius intestini quod Graeci consuete colon appel- 

1 ynomelitoB p, momellitos c. 2 calefacis cp. per 

III. dies p. 4 potui — (5) dabis om, p. 7 Al' p: om. c. 
appoplegmatismu c, apofl^atism p {de apoflegmcUismis v. Gdl. 
XII, 566. 582). qui: quod cp. et om. c. 8 renetic5 p^ 
metitS c {Sim. s. menticon =■ (iviyxvtov). eo c: eodem p. 

9 passione p. 11 De renmatismo p. 13 asellatio p^ 

aselatio c. 14 et (om. p) add. p^. et — morsu om. c, 

uhi cum morsu in eo curatnr ( — rat*) autem eorum calee sic 
galienus etc. in his sine morsu jp =» in eo (pro sine eo?) 
c. 15 Cura p {cf. c ad v. 14). eorum c: ipsorum p. 

galienus c (gaF p) vbi? in libro deperdito? an in textu ver- 
sionis vet. latinae? 16 ait uti layacris dabis calidis et con- 
strictiva vaporatione c, ait iil^ lavacra (— cri ante corr.) calida. 
et constrictiva cibatio p (cf. Betr.p. 277). 18 Ad c. et yliacam 
(5tc) c, De colica passione p. 20 totis ipls iteftis colli qm c, 
^otius ipsius (i^) intestini coli quod p. cf. Cael. ox. 3, 143. 



- 131 — 

lant; quod aliquanti inferiorem ventriculum dicunt. se- 
quitur autem aegrotos dolor iuxta umbilicum initians 
frequenter a sinistro ilio^ aliquando a dextro, cum con- 
strictione ventris et doioris punctione discurrente per 
singula ventris loca^ aliquando usque ad splenis partes s 
vel epatis. efficitur cogente interclusa ventositate inter 
cutem et peritonaeon <^id est)> membranam quam vulgo 
mappam dicunt, quae ventrem sub cute circumvestit. et 
cum passio augmento dierum creverit, sequitur insomnietas^ 
febricula et nausia cum frequenti vomitu humoris fleg- lo 
matici^ aliquando felliti. sin vero modicum retro circa 
renes aut circa urinales vias^ quas Graeci ureticus porus 
Tocant^ subito natus fuerit dolor simUiter ut colicis praeter 
vomitum et constrictionem ventris et febriculam, vastioris 
lapidis constrictionem in renibus significat. 15 

ileos autem sive chordapsus est acutissima et molesta 
cum abstinentia ventris et vomitu et omnium intestinorum 
tumore distentio cum tortione simili torturae chordarum. 
unde nomen ileos sive chordapsus accepit. et cum passio 
increscere coeperit, spe sanitatis consumpta nimio intesti- 20 
norum tumore^ stercorum vomitus efficitur, ultimo etiam 

1 aliqoajiti c: aliquando p, v. inicians dicunt c (cf. ad 
V. 2), 2 autem om. p, inici et (post dittographiam ver- 

borum consuete — ventriculum) iterum Iicias c: 1 tas (intrans) 
p. 3 ylio p, alio c. 4 dolor punctuosos discurrens c, 

dolores punctio discurrentes p. 5 et aliq. p. splenis p: 
ventris c. 6 cogente p: congruente c. 7 peritoeS 

(— toneon) p: pitonea c. id est addidi. cf. Petronc. p. 275. 

YulguB mapp^a dicit jp, vulgo mappa dict (dicunt) c (Petr. 
p. 275). 8 sub cute p: succincte c. 9 creverit c: cerni- 
tur p. 11 Sin c: Si jp. 12 urinalem viam quam pc. 

c 

ureticiis poms c, uritidu porum p. 15 i. r. esse significat p. 
16 cordapsnm ( — 8U5) c, cordapsonem p ( — psoe^, et iterum 
psone p*^). est c: om. p (uhi sc. codluit cum chordapso). 

moL passio est cum &. p. 17 et int. omnium t. i^. 18 

tamore om. c. Iil'it' ture c, simili td'^i p (in marg. tature p% 
19 ileos c, yleos p. cordapsum c, — son p. 



— 132 - 

pulsiis concadit et corpus nigro colore fuscatur. efficitur 
ex antecedenti maiorum ciborum indigestione frequenti 
aut profunda perfrictione aut letali cibo sive potione ac- 
cepta quam Graeci deleterion dicunt, ut fungis venenosis 

5 comestis aut quotiens intrinsecus in ipsis vitalibus membris 

aut in ipso omento conquassatio aut diruptio fuerit facta. 

in curationibus vero colicos oportet^ id est qui coli 

intestini tantum causa laboraverint^ primitus in cruribus 

si vires patiuntur supra talos interiores venas flebotomare 

10 et ventris constrictionem acriori clystere relaxare ex de- 
coctione cantabri et coloquintidis cum oleo anetino et 
afronitro cum melle modico. utendum etiam et sacculo 
calido ex cantabroy in quo antea fuerit decoctus aneti 
manipulus admixto modico oleo^ et sub ipsa vaporatione 

15 adhibita tenui linteolo ac mundo et calefacto sudorem ex- 
citatum deterges^ et manu calefacta chalastico perungues 
superius in tetanica passione memorato^ et molli lana 
loca tutabis et fasciabis. etiam et lenticulam aeream vei 
testeam calida repletam ipsis locis dolentibus appones ob 

20 mitigandum dolorem. 

aliud. anetum et cyminum decoques in olei -r- IIII^ 
et inicies post depositionem ventris. aut rutam decoques 
similiter in oleo et admiscebis resinam terebintinam ad 
modum coclearii unius^ et inicies. 

25 aliud. enema^ id est iniectio^ faciens ad tumores. 



1 cu cadit c. eS, autem e. p, 2 malorum c (Petr.). 
ciborum om. c. 3 perfricatione jp. 4 greci <m. p. 6 

facta p: nata c. 7 colericos p. coli om. p. 11 et colo 
quin etiam et saculo etc. {om. tidis cum oleo — utendum) c. 
13 decoctum a. manipulum: sic cp. 14 ipso c. 15 et 

(post mundo) om. p. 18 loca p: locu c. tutabis c: tuba- 
bis {ut supra semper) p, etiam — dolentibus om, c. 19 ob- 

mittigando c, obmittigandu p. 21 anetum {avrfiov) — 24 = 
Ps. Gah XIV,' 379. cimin p, — num c (cf. Gal. XIII, 267). 
-r IIII. p, f iiii. c. 23 d. in oleo similiter p. admisces 
». 24 cocrr. I. (P. p) cp. 



- 133 - 

anetino oleo admiscebis butyri coclearia II ^ et uteris. aut 
pro butyro adipem anserinum mittes aut meduUam cer- 
Tinam. 

aliud. enema colicon anodynon id est dolorem de- 
trahens. recipit autem haec. opii 3 I^ aiii capila integra 5 
Domero III, rutae viridis manipulos II, olei duicis et 
butyri libras singulas, picis liquidae 3 IIII, cedriae 3 U. 
rutam et alia conquassata coques in oleo donec frigantur, 
liquabis et cetera liquida commiscebis in uno et reser- 
Tabis, et inicies post depositionem ventris medicaminis lo 
3 II, cum olei corpore 3 lUI et S. 

trociscus iniectorius anodynus colicis conveniens, et 
magis in ipso superpositionis tempore, quam Graeci epi- 
thesin vocant, id est in quo passio superimponendo do- 
iores increscere facit. recipit castorei obolos UII, opii i5 
3 U, iusquiami seminis 3 I; styracis optimi isaurici 3 lU. 
aqua colliges et facies trociscos 3 singularum aut binarum, 
et in usum conteres cum suco cantabri et inicies. summe 
operatur. 

si nimietas fuerit doloris, Filonium antidotum in so 
potione dabis. 



1 amisces cp. butiro c, — rum p. 2 mittis cp. 4 
colico cp: Be anodynis et^colicis cf. Gal. XIII, 266 (cf. 89). 
5 9 cp. autem H c: om. p. alei cp. integra nuo c: 
om. p. 7 liV singras c: an. V. 1. p. cedie jp (cedrine p^)^ 
cedria c. 8 alia c: alieum p^ (aleu p). conquassata c: 

— t (= tum) p. coquis c. 9 liquabis et cetera liquida: 

liquas et cetera alia cp. gmisces 3. IIII S. Trociscus etc. 

(om, in unum — corporis) c. commiscens in unum p (z ss 
et ante in unum add. p^). reserva p. 11 corpore: cor- 

poris (sic) p (om. c), 12 iniectato2|. c. colericis p , om. c. 
13 epitheal jp, epitheson c. 14 in quo {ante corr. qua) p: 

om. c. dolorem p. 15 lcjt cp. obolos: sic cp (IIII c, 

• 

III p). 16 stiracis optimi isaurici 5 III c: castorac 3 IUI p- 

17 cum aqua p. colligis et facis p^ collig et fac c. sin- 
gularum et binarum c, 5 I. aut 11. ^. 18 unum c. 20 

philon c, filonium p (Gal. XIII, 267). 



- 134 — 

aliud. ad colum et ischuriam ia est urinae ab- 
stinentiam et ad strofum id est tortum ventris. cymini 
torrefacti et salis ^ singuios^ piperis grana XXX. dabis 
totum bibere cum aquae tepidae sufficienti modo. etiam 

5 et conditum nefreticum frequenter dari oportet, maxime 
si sine febre fuerit. 

aliud. ad inflationem. epithima dia spermaton aut 
dia samsucu superius ad inflationem stomachi conscriptum 
appones. 

10 aliud. ad colum. alium siccum cum modico melle 

pipere et coriandri foliis contritum addito liquamine cum 
oleo spano, aut cum iure pulUno, non oleo sed condito 
commixto^ mirabiliter colicis auxiliatur. aut certe ipsius 
alii spicas purgatas integras, si grandiores numero tres^ 

15 si minutas V aut VII, vespertino tempore transvoret: 
onmem ventositatem cum flcgmatico humore deducit. 

si vero iliacam passionem signis supra memoratis 
agnoveris, praedicto passionis periculo^ permittentibus 
vuribuS; ante quam ad stercorum vomitum perveniant^ in 

20 brachio venam cavam mediam flebotomabis. si tamen 
nimietas doloris coegerit^ etiam et vaporationibus et in- 
iectionibus supra memoratis uti oportet. sed si forte 
nimia intestinorum verticula sive involutione acceptum 

« 

1 iscuriam : dis^s c)uriam cp. 2 ad scorofum ad torc c, 

adstricium i. tortum p» 3 5 singulas c. 4 bibere: libre c, 

om. p (ut 9C8ov TtCvBiv Gal.). ^ aqua tepida cp. sufGcienti 

modo p: sufficientem modum c. etiam <m. e. 5 neu- 

fraticu c, nefretic p. maxime si c: ei maxime qui p. 6 

1 

febre c, — bri (— b^) p. 7 epithimia c, epith'a p. 8 dia- 
sansucum c, — co p. 10 collum cp. aliii c, allium {ante 
corr. album) p. melle am. p. 11 foliis jp: folio c. li- 

camine p, modica ali^mine c. cum p^: et cp. 12 pullino 
p: polline c. 13 commesto c, comestum p. 14 allei cp. 

nuo tres c: III. p. 16 si minutas c: minute p. trans- 

yorate c. 16 deducit c, — cunt (ct) p, 17 yliacam p, 

illicam c. 20 vena cava media j>, venam mediam c. 21 
etiam om. c (et add. p% iniectationibus c. 



— 135 — 

elysterem retinuerint aegrotantes, simul et ventris offieio 
n^ato, oportet ex folliculo aerarii curam adhibere^ quo 
possit supra memorata intestinorum verticula sive involutio 
accepto vento replicari. et fit hoc modo. intestina bubula 
mensura cubiti unius tubulo folliculi diligenter sparto ab 5 
una parte ligabis. similiter iterum alteram partem ipsius 
intestini osseo aulisco coUigabis^ et supino schemate iacenti 
aegroto inicies^ subposito prius clunibus cervicali^ et per 
podicem eremizato folle competenter ventum inflabis vel 
quam diu sibi patiens ventum usque ad stomachum sentiat. lo 
tunc aulisciun detrahes et spongia calida expressa podicem 
obtrudeSy et cum nimie assellare desideraverit auferes. 
sic enim poterit omnis stercorum vetustas correctis in- 
testinis nimia ventositate excludi. dehinc ventri et prae- 
cordiis ex calida et oleo sufficienti ptygmata dabis. si vero i5 
nimia siccitas corporis fuerit^ etiam ex c_alida et oleo 
semicupio depositis embasim .adhibebis. 

Lll. Ad podagram et arthriticam. 

Est autem podagra causatio pedum nervorum partium 
ultimarum^ ex qua contingit patientibus gressus corporis 20 
impediri. sequitur autem laborantes in ipso initio sensus 

2 fellictilo cp. aerarii {cf. Cael. ox. 3, 154): erari c, 

**|tori p^ {uibi to ex corr.). 3 intestinorum p: om. c. in- 
▼olutacoe ( — cione) c. 4 bubule p. 5 tubulo : in marg. 

p^ L exBuflatorio. fulucuUi c, felliculi p. Bparto : spato p, 
spatio c. 6parteom.|7. ligabisc: religabis|7. Tligabisc. 
iacentem egrotum cp. 8 sub posito cp, 9 ermi^ato cp^, 
erimizato p. felle c, foUem p. vento cp. 10 sibi c: 
si p. usque ad stomachum p\ om. c. 11 detrahens c. 

podicem obi^des c: pollicem obstinens obtrudes p. 13 

omnium cp. vetustius corigere correctis isid) c. 14 et: 

ac p. 15 (sufficientia |) tiginta c, ptigmata p. 16 fuerit 

corporis p. etiam in calida et oleo p , et calida ex oleo c. 

17 semicapio c, solcupio ^. depositos cp. ebasi p: om. c. 

18 Ad podegram et arteticam c, De podaga poda pass. p (Ad 
p. et arteticoB ind. p). 19 pedum neuorum c, pe<l(. . . ra)lorum 
p (cf. adl. XIII, 332). 



— 136 — 

doloris maioris digiti^ nuUis praecedentibus causis^ cun> 
rubore circa articulorum locum^ et magis nocturno tem- 
pore. increscente vero passione plurimum articuli com- 
patiuntur et digiti invertuntur et durescunt. veterescente 

5 autem passione^ diutumo doloris tempore etiam et pori 
nascuntur^ ex quibus aegrotantes lapides similes gypsa 
emittunt. et torpor quidam accessionis tempore per 
membra patientibus discurrit. aliquando rigorem sentiunt, 
aliquando calorem. et sunt ipsius podagrae distantiae duae^ 

10 est enim frigida et calida. cognitio autem illarum talis 
est. in calidiori fervor incendiosus cum vehementi dolore 
sentitur^ apparente rubicundo tumore. in frigidiori vero 
inflatio subalbida efficitur. utrarumque autem sanatio ista 
est^ in calidiori refrigerativa^ iu frigidiori calefactoria et 

15 eiectoria, quam Graeci diaforeticam vocant. et differt 

podagricus ab arthritico, quia podagrici in crure solum 

causationem habent^ arthritici autem in omnibus articulis. 

in curationibus autem ad calidam podagram mustelae 

sanguinem cum plantaginis suco inter ipsa initia iliines. 

20 aliud. coriandri folia aut iusquiami folia aut coliculi 

folia^ non praesente iusquiamo, teres diligenter et super 
mittes medium panis mundi frigida ct aquata posca infusi^ 

2 robore cp, circa locum art. p, 3 incr. passione 

vero pl. c. 4 pationtur c. 5 etiam om, c, 7 corpori 

quidem c, cor quidam p. 9 et sunt — (15) vocant = Gdl. 
XIV, 384, 10 1. ^id est) frigida aut c p (ad rem cf, Cael. 
chr, 6, 31). 11 cahdiori cp, — o2|. ante corr, p. 12 frigi- 
diori p^ ( — o2|. p, — ora c). vero — (14) frigidiori om. c, 

14 calefacte p. 16 et exiectoria (sic) c: om, p, diaforesin 

c, diajffo |ta ^— forata) p. 16 artetico c, aretico p, quia c: 
quoniam (qm) p. podagra incura solum habet arteticus 

autem c (ad rem cf, Gal, XIII, 332), in cura (icura c, 

1 cua p) cp, 17 artritici hic p, 19 sanguinem : cinerem 
affirmat Diosc, p, 179 (ex quo Galenus XII, 362), de san- 
guine dliter D, l, c, 20 illinis cp. coriandri^: cantabri c. 
folia po8t iusquiami om, c. cauliculi cp. 21 presenti c. 

22 mundi om. c, frigida et aquata pusca c, frigida et in 

"ua pusca p. 



— 137 — 

et simul teres et iterum admiscebis adipem porcinum re- 
centem sufficienti modo^ aut pro adipe oleum roseum 
modicum mittes et induces et appones bis in die^ ali- 
quando et semel in nocte^ ad noctem yero praefotis pe- 
dibus^ si aest^s fuerit et iuvenis aetate^ frigida aqua aut 5 
certe posca aquata^ et postquam foveris deterges et sic 
appones. hieme vero posca calida fomentabis. 

aliud. ad fervidos tumores. herbam lenticulatam de 
stagnis vireniibus colliges et ciim modico aceto tritam im- 
pones^ et iugiter mutabis. lo 

aliud. uvae lupinae sucum et coriandri sucum et 
iusquiami sucum in uuo commiscebis et iliines. 

LIII. Ad ischiadicam et psiadicam. 

Utraque passio sub aquoso et frigido reumatismo 
efficitur. et est ischiadica causatio in vertebro^ quod i5 
Graeci ischiou vocant^ quotiens ipse nervus interior inter 
vertebrum frigidissimo flegmate fuerit infusus. psiadicis 
vero musculi patiuntur similiter supra lumbos iuxta spinae 

1 et iterum p : Item c. admisces cp. 2 adipem por- 
cinum recens sofficienti modo p, adipem porcini recente suf- 
ficientem modum c. roseum c, ro. p. 3 mittis cp. in- 
ducis et apponis c, inductum apponis p. bis om. p. 4 et 
{ante semel) om. p. in nocte om. c. ad noctem c: in 

nocte (iterum) p. vero Cm. c. proforis c, pfo^^a p. 8 
tumores p: dolores c. h. lenticulatam (sic) c{p) » 9>axoy 

xov inl zmv tsXfidToav Fs. Gal. XIV ^ 386. 9 uretibj c, 

unltib) p. coUigis cp. (herba . . .) trita p: tutata c. 

iponis p (— nes c). 11 et coriandri sucum c: om. p, 12 
I unu c, 1 uio (in vino ante corr., in uno corr.) p. com- 

misces et illinis cp. 13 Ad sciaticam et psiaticam c^ De 

passionibus frigidi et aquosi reumatismi p (Ad sciada et psiada 
ind. p). 14 Utreque (Uterque c) passiones . . . efficiuntur cp 
(Utraque passio . . . reumate efficitur Fetr. p. 256). 15 

isciadica: psiaca c, psidiaca j9. quod j9, quam c. 16 iscion 
iflael. Aur. p. 29. 31. cf. 547): coxile p, uoxile c {item Simon 
8. ,,Uoxile. g. vertebrum Cas. fe. ca. de sciatica**). 17 pw»^ 

adadici'' c, sciadicis p. 



- 138 — 

finem adhaerentes ex interioribus <^atque exterioribus^ 
sibi coniuncti. 

curationis vero tempore primitus oportet saccello 
calido torrido sale repleto loca doientia vaporare et sub 

5 ipsa vaporatione oleo simplici tepefacto perunguere et 
post vaporationem adliibitam iinteolo mundo calefacto su- 
dorem excitatum detergere^ et sic oleo iaurino aut acopo 
metasyncritico defricare^ donec sibi cutis virtutem medi- 
camenti bene retineat, et post defricationem adliibitam 

10 lana munda operire et molii ac tenui calabrica ligare. 
quod autem acopum conficitur sic. olei communis et 
radicum cucumeris agrestis libras singulas. radices pur- 
gatas et concisas friges in oleo donec carbonescant me- 
diocriter. post haec proicies radices et super mittes oleo 

15 colato cerae 3 III , adipis porcini et taurini -^ quaternas^ 
et postquam soluta fuerint mittes galbani 3 I; styracis 
calamitae optimi et resinae colofoniae 3 quaternas^ sam- 
suci et stafisagriae 3 binas^ afronitri cibaria XIIII, pyretri^ 
bacarum lauri, adarces, omnium trium 3 senas^ et move- 

20 bis in uno donec coagulentur^ et uteris. 

aliud ischiadicis et psiadicis. iniectio ex decoctione 
coloquintidis et centauriae et cantabri modico cum oleo 

1 ex interioribus sibi coniuncta c, extibj ^iutis p {cf, Cael, 
cTir, 5, 1. 6). 3 oportet^: om. c (non Petr. p. 256). eacello 
cp, 4 loca dolere et sub i. y, p, loca dolentia vaporantia 

1 8. i. c (vaporare loca Petr,). 6 adhibitam om. p (Fetr.J. 

8 metasin creticon c, meta sincretico c p. 9 adhibitam 

om. p. 10 calabrica cp. 11 autem om. p. et radic p: 
radicis c. 12 ul' smgl is c, an. V, 1. p. 13 carbones m. c, 
carbones cat m. p (cf, Cael. Aur. p. 409. 555). 14 proicis 

cp. 15 et taurini om. c. \ quatemas c: an. v IIII. p, 

16 mittis p ( — tes c). 3 I c: v I J9. storace p, stratis c. 

17 calamite p, — mitte c. optimi c: — me p. coloftole p, 
colo sime c. 3 IHI c, an. 5. IIII. p. sambuci c. 18 
et om. p. \ binas c, an. 3. 11. p. cibaria XIIII (? cf. 
c. 44) i cibari 3 HH p, cibarii 3 lUI. c. 19 adarces p-, 
adaricis c. an. 3. VI. p. moves in uno cp. 21 scia- 
dicis et psiadicis p, siadis et p^ piciadis c. 22 coloquintidis 

de c. 



— 139 .- 

yeteri et nitro et melle modico adhibita vertebri humorem 
frigidum depurgat. si yero post secundam yel tertiam 
inlectionem minime fuerint relevati patientes^ extrinsecus 
suh clunibus et humor ipse ostenditur^ praeter ea oportet 
ipsos laborantes calido uti layacro et loca quae fuerint oleo 5 
vel unguento polluta diligentissime pridie sapone lavari. 
dehinc alia die thapsiae suco ipsas illines partes et sines 
donec inflentur seu pustulescant; et post dtes III aut V 
cerotario ex diachylon confecto uteris. sin vero nimis 
acerbus coegerit dolor^ etiam et in cruribus supra talos lo 
interiores venas incides et post detractionem sanguinis 
factam medicamento emplastro ischiadico uteris. et con- 
ficitur sic. recipit adarces^ sinapis, pyretri^ staOsagriae, 
bacarum lauri^ samsuci^ nitri^ piperis^ omnium octo -f- 
singulas^ resinae frixae 3 VI, cerae et olei veteris libras i5 
singulas. ne moUe exeat, 3 VI mittes olei. 

LIIIL Ad paralysim. 

Est autem paralysis causatio nervorum qui singulis 
motibus membrorum inserviunt aut quorum naturali col- 
ligatione singula membra reguntur. ex qua contingit sine 20 
operatione effici partes quae patiuntur. et sunt dislantiae 



3 relevati c: revelati p. 4 eub cubitis hnmor c, 

sucubf* Z humor p. ipse om. p. preterea p i postea c. 

6 polluta p : pocula c. pridie (sic) pro prima die cp. la- 
vacri c, lavare p. 7 sucu c. illinis cp. sinis cp» 8 
pustulescant cp (cf. Cael. Aur. p. 553). 9 cerotario et jp, 

centaurea ex c. diachilon cp. confecto (— tio) p ( — to c). 
Sin (uhi n in ras. corr.) p: Si c. 10 acerbus c: acer {^ ex 
corr. incertum) p. etiam om. c. 11 inferiores cp. in- 
cidis c ( — des p). 12 medicamentum cp. eplaustr 

•{s-pCcidiac p^ eprm sciaticu^ z pfitiaticu c. 13 ?r c: om. p. 

adaricis c. sinapi c: — pe p. 14 omi octo 3« singras c: 

an. -7 I. ^. 15 c'te. olei uteris. fmgris ne . . . isic) c. an. 
r. I. p. 16 ne molle exeat (stc) cp (forte scrib. aut n. m. e.). 
17 De passione paralisi p. 21 efQcere cp. 



- 140 — 

paralysis duae. aliquanti perdito sensu tactus cum torpore 
paralysim patiuntur, hoc est ut neque frigus neque cali- 
dum cuti appositum sentiant patientes. aliquanti ex parte 
suprascripto sensu manente patiuntur. sequitur autem in 

5 passione constitutos, cum difficultate sensus et insolito 
usu, difficilis motus aui ex toto amputatus. et efficitur 
aliquando totius corporis aliquando partis^ aut membrorum 
multorum aut aliquorum aut membri unius. et contingit 
frequenter aut ex frigore nimis acuto aut vinolentia aut 

10 indigestione frequenti aut immodico usu yenerio. 

in curationibus vero oportet ipsa prima die flebo- 
tomiam in brachio adhibere quod fuerit patienti parti 
contrarium^ quod antispasin vocant. si vero sub pleni- 
tudine cibi aut vini fuerint aegrotantes^ vomitum ad 

15 praesens provocabis ex ydrelaeo calido, id est ex aqua 
calida et oleo admixto modico sale^ et sic secunda die 
flebotomabis et mundis ac mollibus lanis ex oleo calido 
membra patientis involves et fasciolis levibus fasciabis. 
post haec acopo thermantico ischiadicis superius scripto 

20 uteris et scarifatione ex levibus laceraturis^ quas Graeci 
amychas vocant. et si forte in lingua contigerit^ similiter 
scarifabiS; et post scarifationem mulsam calidam frequenter 
coluendam dabis et a salsamentis vel liquamine^ quod est 



1 et post (jsic) paralisim due c. torpore: corpore e, 

00 2. p. 2 neque calidum neque frigidum p. 6 SS c: supra* 
dicto p. autem om. p (in om. c). 5 constitutos paralisim 
corporis cum difficultate sensus c, constitutos difficultas sensus j9. 
et msolito usu dif&cilis p, et insolitos usqj difficili c. 7 

aliquando aut totius c. aut partis aut etc. cp. 9 aut ex 

om. c {ubi et eztinguit fr. frigores). 11 ipsa c: om. p. 

pridiora {sic) die c , primo die p. 14 vini aut cibi p. 15 
idroleo c, ydroleo p. 17 mollioribus p. 18 involves et 

fasciabis lenibus fasciolab^ (sic) c, involvens fasciolis levibus 
fasciabis p. 19 acopum (— pu p) termanticum ( — c p) » . . 

scriptum cp. sciaticis jp, — co c. 20 scarificatione c, 

scarifactione p. 21 amicas cp. 22 scarificabis cp. scari- 
ficationem cp. mulsa calida f. lavabis p. 23 a c: om. p. 



- 141 — 

paralyticis noiium, observabis. solatione vero uteris, quam 
eliosin dicunt, et gymnasio id est exercitio, et sinapismum 
et dropacem et drimyfagiam; omnia cycKco modo adhibe- 
bis^ sicuti superius in passione capitis scribentes docuimus. 
et si nimius rubor in vultu apparuerit; et purgatorium 5 
cholagogum dabis^ si tamen senilis aetas minime impedierit. 

LV. Ad quartanam. 

Simplex quartana typica ordinatione prima die mo- 
vetur et biduo interposito quarta die reformatur. si vero 
duobus diebus typi formam ostenderit^ id est ut ipsum lo 
biduum prima die cum febre sola efQciatur et secunda 
die post exagitationem frigoris accessio febrium nascatur^ 
et una die interposita quarta die reformetur^ duplex quar- 
tana ostenditur. si vero per ipsum biduum inter horas 
diurnas et nocturnas tertio accessionem typicam senserint is 
aegrotantes^ una die sicut supra dixi leviores habeant et 
quarta die reformentur^ tres quartanae esse significantur. 
et nascitur ex melancholico humore. 

in curationibus vero quartanarios ab ipso initio opor- 
tet mediocriter et mite haberi et neque eis medicamentum 20 

1 Solidatione cp, 2 gimnasio vel exercitiu c, gigsiis i. 
exercitiis p. sinapismo et dropace et drimifagia p, 3 

ola cidiaca mo c, oia cidico m (moico ante corr.) p. et ad- 
hibebis p, 4 sicuti om. c. scribentes om, p, 6 cola- 

gogum^: coagulatum e. senilisp: iuvenis c. 7 De tipica 
passione p (Ad tipum quartinum sic ind. p). 8 tipica p: 

tipo p. 9 biduo — die om, c. IIII. die p. 10 (formam) 
ostenditur c, ostendit ante corr, p, ut ipsum biduum p: 

nt p ipm iudiciii c. 12 post e. fr. c: exagitatione frigorisp. 
13 et una die (I. die p) — (16) egrotantes om. c. IIII. die p. 
hic notam hahet p^ in marg, „Idem in passi<onario]>. de pery 
febre. Nam cotidiani". 15 diutumas p, senserit p (ubi 

iterum p^ in marg, „Idem 1 pa^ — i, e. in passionario — de 
eodem c. Qui vero"). 16 ima die c, I. die p. diximus c. 
leviore c, leniores p. 17 reformetur p, — matur c. 19 

quartaniorum p, cf, Galen, XI, 37 sq. 20 mitte cp 

(mite p% 



— 142 — 

aiiquod fortissimum dare vel apponere neque vacuationem 
aliquam facere^ quam cenosin vocant^ sive per clysterem 
acrem adhibitum sive per purgatorium datum sive per 
flebotomiam. sed postquam aegritudo pepsin fecerit, id 

5 est digestionem^ post VIIII aut XI accessiones^ quas 
Graeci episemasias vocant^ adiutoria oportet impendere. 
nam et Galenus ad Glauconem scribens ait: qui in ipso 
initio aliquod medicamentum dederunt^ de simpiici quar- 
tana frequenter duplicem fecerunt; similiter et in duplici 

10 dantes triplicem quartanam fecerunt. et iterum ait ipse 
supra memoratus Gaienus^ se scisse medicum quendam 
in ipso initio aegritudinis ausum fuisse dare sub tribus 
quartanis laboranti antidotum quod appeliatur diechidnon 
theriace sub ipso tempore augmenti; et increscentibus fe- 

15 bribus ardentibus ac iugibus vei continuis hominem oc- 
cidit. unde oiim senior Hippocrates commotus in 
aforismo generaliter dixisse ostenditur, maturatas causas 
debere curari, crudas vero minime. propterea admoneo 
ut post VIIII vei XI periodum^ si forte nimia sanguinis 

20 plenitudo coegerit^ in brachio sinistro venam medianam 

1 evacuationem c. hic p^ in marg.i Ypocrates i a 

dig. Not quod plures sunt cause in quibus errant fia.ciendo 
clisterem. ut hic et in pass. ca^ (capitulo) de malfactionibus. 
2 tenosin c, chenosin ^. vocant c: dicxmt p, clistere acre 
( — crum p) cp. 3 adhibitum om, p, datum om, p, 4 
pesi cp (pesin p^ in marg.). feoerit c: om, p, 5 ac- 

cessionis c. 6 episemasias c, episemas p, adiutoria c: 

om, p, 7 et c: om, p, galienus cp (Gal, XI, 40), ut 
ad gl. c. qui {oaoi) : quod (qj) p, Quotq> (quotquot, pro quod 
qui?) c. 9 et om. c, in duplicem p, 10 quartanam c: 
om, p. 11 supra memoratus c: om. p (cf. Gal, XI, 40). 

12 ipso om, p, 13 laborantibus cp, diecno c, diacrudo p 
{Sia tmv ixidvciv Gal,), 14 tiriace cp, temporis augmento cp, 
15 vel c: a,c p, 16 olim c: al. («tc) p, ali (alius) p^, ypocras 
c, ypocrates p (Hipp, III, 711 lAps,), i afo ^: amforismo c. 
17 ostenditur hoc est dicere m. c. etc, c. 18 curare cp. 

ppea c: Preterea p, amoneo ut p, admone ut c. 19 IX 
vel XI c, nonum vel XI p, 20 medianam c: mediam p. 



— 143 — 

flebotomeS; ita ut cum diviseris venam sanguinem cur- 
rentem inspicias. quod si apparuerit niger et crassus^ 
competenter detrahes quantum vires ipsius laborantis et 
cansa et aetas et temporis et regionis qualitas exegerit. 
et maxime in spleneticis talis sanguis ostenditur. si vero 5 
ex contrario flavus et tenuis apparuerit sanguis, continuo 
abstinebis et nihii omnino detraheS; sed tantum diaetam 
eius ordinabis^ id est vitae regulam^ quae non inflet sed 
magis ventrem moiliat cibis maxime consuetis. quod si 
minime fecerit ventrem, oportet inter initia molli clystere lo 
deducere^ novissime vero acriori. et a porcinis carnibus 
abstinendum et ab omnibus quae similiter tenacissimum 
vel crassum humorem nutriunt et digestionis tardae esse 
probantur. vino vero utendum tenui et albo et mediocri 
virtute calido^ et omnibus volatilibus praeter iila quae in i5 
aqua nascuntur et piscibus digestibilibus moiiiorem carnem 
habentibus et nihii in se crassi humoris retinentibus. 
etiam et salsamentis et sinapi uti oportet^ et diebus ali- 
quantis et dia trion pepereon antidotum in magnitudine 
fabae maioris aegyptiae cum calida ante unam vei duas 20 
horas accessionis dare. aut certe antidotum quod Fila- 
grius synpepticon lexopyreton appellavit^ similiter dabis, 
aut diaspoliten medicamentum. aut piper solum cum calida 

1 flebotomabis cp, 2 inspicias c: aspicias p, 3 et 

ca p j yV cas c. 4 et temporis p, e z pino c. exigerit 

vel ostenderit p. 5 et om, cp, 5 ostenditur — (6) sanguis 
om. c. 7 retinebis j9. S5 tm dietas eius 0. c, sed dietam 
0. jp. 9 magis c: tantum p. cibis: ciuus (ciu^) c, cio(?) p. 
consuetudinis c. quod si v. non fecerit p. 10 clisteri 

deduci c. 13 crossum cp. 14 comprobantur p. 15 

et ab omnibus p. 16 mollem p. 18 etiam om. p. 

et {ante diebus) om. cp. 19 et {ante dia) c: om. p. pi- 
pereon cp. 20 f. egiptiace maioris p. cum calida aqua p. 
vel duas accessiones. | omf (pro oras) p. 21 dare om. c. ut 
certe vel (ul') ant. c. filagricus cp. 22 sinpeptico lexo- 

petias p, sinpepti celebs opitios c. appellavit p: appel- 

latum c. 23 diaspoliten c, diaboliten p (diaspolites p% 

solu (solutum ante corr.) c: om. p. 



— 144 — 

aqua diiirnis diebus ieiunis si dederiS; recte facies. etiam 

^ et defricationibus ceromaticis et deambulationibus et la- 
vacris calidioribus et ceteris exercitationibus usualibus 
omnino non prohibebis. et viscera eorum tali cataplas- 

5 mate curabis^ hoc est apii seminis^ malvae seminis, 
bacarum lauri^ cymini, pollinis lolii aut tritici^ faeni 
graeci seminis^ omnium VI cotylas singulas^ lini seminis 
cotylas Ily caricarum pinguium diligenter tunsarum numero 
C, meliis lib' I S cum calida et oieo concoques et cata- 

10 plasmabis per dies numero III aut V. etiam et urinas 
provocabis potionibus diureticis supra memoratis. et pur- 
gatorium ex epithymo confectum, quod melancholicum 
depurget humorem, non solum semel sed frequenter 
dabis. cuius confectionem purgatorii superius ad maculas 

15 nigras scripsimus. et post purgationem adhibitam dia 
spermaton epithimate uteris^ quod superius ad ventosi- 
tatem stomachi scribentes memoravimus. 

LVI. Ad emitritaeum. 

Emitritaeo laborantes sic intellegis. die inter diem 

80 accessionem patiuntur praeter tremorem frigoris. in initio 

accessionis impetum sentiunt in superiores pectoris partes 

circa arterias cum sudore calido et roscido in vultu vel 

1 diurnis: diutumis cp. si d. d. i. dabis (dederis p^) 

et recte facis py d. d. ieiunu si xlesideraverint recte facias c. 
etiam om, c. 4 cataplasmate c: catismate p. 5 hoc est 

cp. apii 8. feniculi seminis (quod om. c). malve s. omnium 

cotilas singulaa (sic del. p^) baccarum 1. etc. p. 6 lolii at^tici c, 

folii at^ici {cmte cmr. attici) p {et in marg. corr, i §. lolii). 
fenugreci cp, 7 omi VI c: omnium p. 8 nuo. C. c: 

oetu p, 9 Ib' I S c: V, I. p. concoques c: coques p. 

io nuo. III. c: .IIII. p. urinas cp. 11 supra: seu (sic) cp. 
12 epithimo c: epith'e p. 13 non semel solum s. f. p. 

dabis om. c, 14 cuius purgatorii conf. p. 16 epithimate c, 
epith'ate p. et quod p. 18 De hiis qui habent vitium 

emitritei p (Ad emitriteum c et ind. p). 19 diem inter d. p. 
tremorem p: tuoris c. 22 rosido c. 



— 146 — 

fronte cum ingenti impetii excluso cum pulsu valido. con* 
tingit autem frequenter aestatis tempore iuvenibus ex 
<x>nimotioue nibei fellis. 

ob diligentiam vero curationis ante solis ortum herbae 
^mperviventiSy quam aizoon vocant^ folia X rapies et & 
tempore galii cantus prima die folia V teres et cum aquae 
cisterninae calice uno potui dabis, ita ut ex ipsa potione 
modicum in calice restet; et ex ipso residuo liquore tanges 
leviter nervos cervicis cum coUo et thorace et spina^ et 
levi ac tenui et tilto operimento operies patientes. hoc lo 
per triduum facies sicut dixi. prima die V folia dabiS; 
secunda VII^ tertia Vlllly et sanabis. 

LVII. Ad typum tertianum manifestum. 

Tertianus manifestus a Graecis acribes appellatur. et 
«fficitur maxime tempore aestatis sub ingenti commotione i5 
flavi fellis id est rubei^ quod Graeci xanthen choien vocant. 

curationis vero tempore postquam aegritudo pepsin 
fecerit, hoc est post III vel IIII periodos sive accessiones^ 
^quas patiuntur die inter diem,> in prima anetica die, 



2 autem om, p. 3 rubri p. 4 vero owi. c. 5 aizon 
cp (cf. Apul. herb. 123 ad hemitritaeum). X {sic) cp. fort. 
XXI? rapies: rapis c, om. p. 6 .V. c: VIII p {sed in 

marg. p^ i ^ V). cu aqua cisteme calicem unu c. 7 

calice in uno p. 8 liquore c: liqre p (sed supra rigore p^). 

tangiB leniter cp. 10 et trito (t to p) cp. operis cp (oper. 
pat. operis p). 11 facies c: facis p. 12 tertia die p. 

13 De tertiano p (Ad tipum tercianum manifestum ind. p): 
Ad veram tercianam c (item ind, c). 14 Tertianus etc. 

(sc. tipus) cp. acribes p: am. c. 16 rubei cp. quod: 

qs p, q5 (quam) c. ex ancolen {id est ex ante colen) c, 

exacolo p. 17 curationis — postquam om. c. pesit (pepsin 
p^) fecerit p: pepsin ^add. quam?^ vocant fecerunt c. 18 

vel IIII om. c. 19 q sepissime dicnt die inter diem (sic) c: 
om. p. ipa enetica die I. dimosoria c, in prima igitur 

anetica die una (sic) dimissoria p. 

Cassius Felix, ed. V. Rose. 10 



^ 146 — 

id est dimissoria^ oportet ciunprime aegrotum ydrelaeo 
calido perunctum lavare calidiori hvacro ex aqua dulci 
praeparato^ et maxime illos lavacrorum »natores, quos 
Graeci filolutruntas appellant et postquam calidioribus 

5 cellis egressus fuerit; in piscinam descendere facies. •^m 
et urinas simplici apozimate provocabis ex decoctione apii 
et aneti; quo possit humor ille fellitus per urinas de- 
purgari. vino vero antequam aegritudo pepsin faciat pro- 
hibebis. postquam vero fecerit pepsin^ tenue et aquatum 

10 concedes. et mulsam frigidam sub hora accessionis post 
primam periodum potui dabis, quoniam fel rubeum^ ex 
quo causa movetur^ super omnes humores in corpore 
sicca et amara virtute viget, ideoque ut supra dictum est 
competenter humectando et refrigerando et obdulcando 

15 sanabis. sic enim omnia contrariis sibi rebus curantur. 

fysicum ad typum tertianum. coriandri seroinis grana 

in post tertiam vel quartam periodum dabis nescienti in 

ovo sorbenda ante solis ortum ante accessionem; et sanabis. 

LVIII. Ad typum tertianum non manifestum. 

20 Non manifestus tertianus a Graecis nothus appellatur. 

hic typus sordidus a Graecis ryparos appellatus sub frigidiori 

1 o3 ofi pme egrotam c, oportet egrotum primo p. idre- 
leon caJidum c, ydrolee (—le) calido jp. 3 pparato c: 

temperato p. 4 filolntrntS p , filolntimidos c (Gal. XI, 34). 
5 in om. cp. facis cp. etiam — provocabis om. c. 7 
et tanei c, et an. p (et aneti p^). qaod p. yinum cp. 

urinas c: — nam p. depurgari: provocari {sic) cp. 8 

pepsin cp^ (pesi ante corr. p). faciat|>: facit c. 9 pepsin 
fecerit p. 11 primum cp. quoniam j>: qua c. 12 causa 
(ca) cp. 13 ut — (14) refrigerando c: otn. p. 17 tercium 
vel quartum c: III. vel .IIII. p. in Qvum (ovo c) sorbendum 
(-— d') p. 18 a. ortum solis p. ante (acc.) j9: aut c. 19 
De non manifesto tertiano p (m quo tamen maU antecedit cap. 
„De typo quotidiano")» Ad tipum tertianum non manifestum 
ind. c (et pj: Ad notham tercianam c. 21 riparos cp. 

'%tar c. frigidissimo p. 



— 147 — 

flegmate et feilis flavi coinmixtione efficitur^ et similiter 
die mter diem sicut acribes tertianus moyetur, sed in ipsis 
accessionis horis inordinatus invenitur; et si autumni tem- 
pore fuerit natus^ in quartanum frequenter verUtur typum. 

propterea curationis tempore ex initio die inter diem 5 
refieies aegrotantes; hoc est ut die ipsa qua accessionem 
patiuntur ieiunent et die anetica recipiant. sed si forte 
ieiunium minime potuerint tolerarC; remissionis tempore 
recipiant. et postquam pepsin fecerit aegritudo^ id est 
post IIII periodos sive accessiones^ quas Graeci epise- lo 
masias yocant^ praecordia eorum cataplasmabis, sicut in 
cotidianariiSy et lanis mundis ioca tutabis et fasciabis^ et 
si venter non fecerit; non valde molli clystere deduces. 
dabis etiam his et ptisanae sucum ex aceto et melle 
puleio pipere cymino origano confectiun. etiam et urinas i5 
provocabis ex decoctione apii et dauci et aneti et spicae 
indicae^ et post haec absinthii pontici infusionem per tri- 
duum ieiunis dabis aut oxymeliis^ vel ea quae ventrem 
moUiunt^ et sanabis. 

LVIIII. Ad typum cotidianum. «o 

Typus cotidianus graeco vocabulo amfemerinos sive 
cathemerinos appellatur. et eflicitur sub frigidissimo fleg- 
mate quotiens os ventris ipso humore fuerit infrigidatum. 

2 diem p. agribes c. in om. c. 3 accesBionibus 
horis cp. autompno tempore c, i autuno tempore p, 6 

reficis cp. 7 reficiant c. 8 remissionis c: dimissionis p, 

9 refficiant c, reficiant p {sed in marg. p^ i Si, recipiant). 

V,^ Pf pessim (pessmi) c. 10 accessionis cp, episemasias 
c: epimifcos p. 12 tutabis c: tubabis p. 13 venter non 

fecerit p: venter non fuerint c. clisteri c. 14 dabis etiam 
et his ptisane p^ datu et ius et tipsane c. 15 pullegio pp 

cimino erigano c: puleio et pipere et organo p. etiam — 

(17) baec om. c. 18 ieiunus (— n^) c oximellis cp. 20 
emoUinnt. 20 De typo cotidiano p (Ad tipum cotidianum 

ind, ep)i Ad cotidianam c. 21 afemerinus c, amfimerinoB 
22 cathemerinos cp. 

10* 



- 148 — 

in curationibus vero primitus aegrotum trispermo 
cataplasmabis, id est tribus seminibus ex faeni graeci et 
seminis lini et hordei pollinibus cum aqua et oleo et 
modico melle concoctis. et postquam tuleris cataplasma, 

5 ipsa loca calido sabano deterges et oleo anetino tepefacto 
perungues^ et sic lana munda ac molii operies et fasciabis. 
etiam et oxymei diurnis diebus ieiunis cum aqua apiata 
calida dabis. novit enim crassitudinem flegmatis incidere. 
etiam et urinas eorum provocabis ex decoctione apii et 

10 feniculi radicum cortice. etiam et ventrem flegma de- 
ducentibus et vomitum ex radicibus provocabis. post 
haec epithima dia spermaton appones. 

LX. Ad eYemeras. 

Simplices febres Hippocrates efemeras appellavit, 
15 sicuti Galenus ad Glauconem scribens primo libro edocuit. 
et contingunt frequenter ex antecedenti labore aut vino- 
lentia aut iracundia aut tristitia aut ex indigestionibus 
aut aliqua cogitatione animi vehementi^ aliquando et ex 
inguinum dolore^ quotiens glandulosa praeter aliqua ulcera 
so fuerint ipsa inguina. 

1 tuspermon c, trisperimon p. 2 fenugreci c, feng p. 

3 lini om, p. 5 sabano p: sapone c. 6 peronges p. 

lana c: oum lana p, ac c: et p, operis cp, 7 etiam 
et : etiam p, et c. oximeir c, oximel p, diutamis diebas 
c, diebus diutomis p, ieiuniu c. cum apiata calida p, 

cum aqua tepida piata calida c. 8 incidere p: scidere c. 

9 etiam om. c et ante corr, p, 10 radic cp, cortice c, 

— c^. ventrem om, c. 12 9(com)poni8 c. 13 De effi- 
meras c, De febribus effimeris p (Ad effemeron ind. c, Ad effi- 
meron ind, p), 14 ypocras c, 7pocratico(e?)s p. efemeras 
c, effimeras p. appell'au jp, — latu c. 15 galienus c, G. 
(sic) p (Gal, XI, 6), edocuit c, fedoccuit p. 16 con- 

tingit cp, violentia p^ vindemia c {cf, fi^&ag Gal). 18 

a ahq cogitacoe animi c, aut filiis (aliis p^ in mdrg.) cogi- 

tationibus animi p, vehementer ( — mt p) cp, et om. p. 
ex ing. dolore (contingit add.p): snl povpmci Gdl, 19 glan- 
dulose pter aliqua ulc^a fuit c, glandulosa aliquando ^et add. 



— 149 — 

in curationibus autem oportet*aegrotos plurimo oleo 
mollioribus manibus defricari et layacris frequentioribtts 
curari, etiam et cibo diurnis diebus refici^ sed tamen 
ab indigestione custodiri. vinum vero aquatissimum et 
lene potui dabis^ et illos maxime qui nimia corporis ari- s 
ditate laborayerint^ plus solio immorari quam in aere 
iubebis, et sanabis. 

LXL Ad causon. 

Causos latino sermone febris incendiosa dicitur. et 
fit aliquando cum deliratione^ et maxime quotiens tumor lo 
epatis et splenis apparuerit^ ex multa ciborum comestione 
inflammatio erigitur et inurit cerebrum et maniam facit^ 
quam nos insaniam dicimus. 

curationis vero tempore oportet in ipso initio per- 
mittentibus yiribus aegrotum in brachio flebotomare, si i5 
tamen aetate iuvenis fuerit. et si ex encauseos caput 
doluerit laborantis^ id est ex adustione^ ex oleo omfacino 
embroce uteris aut ex aceto et rosaceo^ quod oxyrodinon 
yocant. non praesenti yero rosaceo pro rosaceo oleo om- 
facino frigido uteris^ id est IIII olei partibus unam aceti 20 
admiscebis. sin vero plus infrigidare volueris, ex aequali 



corr.y ulcerosa fuerint p {nXriv st (i^ x^Q^S slMvg (pccvsqov 
yivoivxo Gah). 2 demcaxi — frequentioribus om. c. 3 

etiam om. c. diuturnis cp. reficis cp. 4 custodi cp. 

yinum ( — u) v. aquatissimum (—u) et lene ( — ne c) potabis cp. 
5 maxime om, c. 6 in solio p. 8 De causone. que febris 
incendiosa dicitur p, 9 Causon cp. 10 deliracdne c: 

declinatione p (debilitatione p^ et iterum in marg. 1 S* c 
d'htatoe sic p^). et (max.) om. p, tumor p: bumor c. 

12 inflatio p, erigitur et nutrit c, erigitur. Inurit p, 14 
oportet (m. c. ipso om. p. 15 si tm etate p: si ^r (tem- 
pore) c. 17 doluerit laborantes c, doluerint laborantes p. 

onfacino p, — cio c. 18 embrocem c. oxirodion c, 0x1- 

rodin p. 19 presenti (pnti c) sic cp. vero om. p. ro- 
saceo (ante pro) om. c. omfacino py -^cio c. 21 ^- 

misces c, amisces p. sin c, Sin (t. e. Si p^) p, et 



— 150 — 

modo temperabis. ^t si venter non fecerit, clystere 
deducendus erit ex decoctione cantabri aut betae cum 
oleo et afronitro et melle raodico. ' 

alius clyster lexipyretos conyeniens^ maxime post 

5 depositionem ventris. sucuin ptisanae et lini seminiS; ovi 
crudi medium^ olei rosacei et chamaemelini quod suffecerit. 
post haec humido et frigido cibo reficies^ id est lactuca- 
rum murturias elixatas et frigidas cum modico sale et 
cisternina aqua et oleo spano et aceto in cibo dabis^ aut 

10 cucurbitam inoisara cum suo corio eiixatam similiter dabis^ 
si tamen nimia fuerit silis. si vero sitis minime fuerit^ 
non frigidis sed humidis tantum cibis nutries, id est sor- 
bilibus multa aqua solutis, ut sunt ptisanae; ova sorbiiia, 
micae panis diligenter elutae et ceteva quae in sorbitioni- 

15 bus similiter accipiuntur. 

alimma lexipyreton id est perunctio ad febres aestatis 
tempore^ si aeger nimio febrium aestu bullire coeperit^ 
et magis in aetate feryenti. cucurbitam viridem rades et 
eius corticem exprimes et adiunges sucum uvae imma- 

20 turae et acetum excellens et oleum rosaceum aequali 



1 venter non fecerit p : ventrem non fecerint c. clisteri 
{ut supra) c. 4 Aliud c, alin p. clistere lixoperitus c, 

cliste' ( — tere) lexpit^ p {ubi lexperitns deh p% 5 sucum 

(-— c)jp: Sucna c. * ptisane|): tipsane c. 6 camomellini p, 
calnolli («ic) c. snffiS c, snfflici (— citur) p. 7 cibo re- 

ficies c: cibo et frigido potui refiei p. lactucas mamas eli- 

zatas Cf lactucamm miitmirias (sic, in marg, p^ l k mururias 

fhxatas p (cf, Philum. ap, Aet, 5, 78 liavXoHq ^ifiddnmv dic- 
i^safiivoig (ibt' oivnQdtov vSocQovg), 9 spano c^, 10 et 
(elix.) c. 11 S5 i^ si n. c, si tii n. p. mime «§• | fuerit 

non fr. c, minime fuerit n non_ fr. p (fort, 8cr. minime fuerit 
nata non fr.). 13^ tantum: tm c, tn (tamen) p, nutris cp. 
13 ut sunt: i. (id est) cp. ptisine jp, tipsa&e c. 14 micas 
c, mioias p. elutas cp. 15 accipiunt c. 16 Alimina c, 

A^&a (ig jp*) p. lexiperiton cp. febree c, feb' p: 18 
magis p: maxime c. fervente c. radis p, radix c. 19 
exprimis cp. adiungis p, adungnes c. 



- 161 - 

mensura. omnia commiscebis et adicies ovum unum 
cradum et in ampulia mittes, quam in frigida aqua sub- 
missam infrigidabis. et quando uti volneriSy agitabis ut 
unum corpus liquor ipse faciat^ et sic de embroca lanea 
aegrotum perungues^ etiam et' capiti eius aliquantum in- » 
fundes. 

alia perunctio lexipyretos, ad causon et ad iugem 
sive continuam febrem^ quam Graeci synochon dicunt. 
cucurbitae rasuram exprimes et rosaceum oleum ad- 
miscebis aeqoali modo^ et cum diligenter miscueris ut lo 
fiigidum sit, totum corpus perungues. aliquando et pty- 
gmata frigida in eodem liquore infusa sufficienter, risceii- 
bus superimpones, si tamen aestas fuerit. hieme vero 
calida et oleo rosaceo ptygmata infundes et similiter 
▼isceribus appones. i5 

sed si forte aliqua tensio praecordiis occurrerit, cata- 
plasmate uteris. dactylos nicolaos numero V per diem 
aqua calida infundes et conteres et in caiida resolves et 
adiunges olei rosacei modicum et super mittes lini se- 
minis partes II et olei partem I. et post dies cataplas- 20 
matis expletos lexipyreto uteris. facit enim ad febrem 

1 commiscis c, — ces p. ovtim cradum .1. p, ciuiu (ovum 
unum?) crudum c. 2 ampula c: ampullam p. frigidam 

aquam p. 3 infrigidabis c: in frigida dabis p. 4 lana cp 
(lanea p^). 5 pemngere p. etiam om. c, capiti eius c: 
capitis ei p. aliqtiantulum p. 7 lexiperiton p^ lexi- 

petiteto c. 8 sinodum c, sinecon p. 9 exprimis p. ad- 
misces c, amisces p. 10 ita ut p. 11 perunges p. 

ptigmata (om. et) c, exptimata p. 12 sufficientem c, — tia p. 
Y. super inponis c, y. appones p {qui transit cd i?. 38: nam Si 
iM — appones in marg. addit p°). 14 tipmata c, ptigmata 
p^. 16 Sed om. p. afbcuit p (obcurrerit p°). cata- 

plasma cp (qui addunt lexiperiton c, lixoperiton aut ante 
corr. lixopaton p. quod delendum videtur. ef, v. 21). 17 

uteris hoc modo d. p. nuo c: om. p. 18 in aqua cp, 

infondes — calida om. c. et om, p. 19 adungues c. 

mitti» cp. litti semen par. II. c, lini seminiB pollinis fele 

partes. II. p. 21 lexiperiton cp. enim om. p. 



— 152 — 

calidam intercidendam vel si fervor fuerit in stomacho, 
troci dr S teres cum suco cucurbitae et suco lini se- 
minis et suco portulacae aequali modo, cerae 3 VI con- 
cisas cum sufQcienti oleo rosaceo solves et cum infrigi- 

i daverit rades et in mortario simul commiscebis. ei exinde 
duos inductos facies^ unum appones et cum calere coeperil 
toUes et alterum frigidum impones. hieme autem Nileos 
lexipyreto uteris, quod superius in splenetica passione 
scripsimus. 

10 si tarde desudaverinty oleo chamaemelino cum modica 

tepida die critica perungues et sufScienter aegrotum 
operies, et statim sudorem provocabit. quod si non pro- 
vocaverit, periculi indicium est aut prolixam aegritudinem 
ostendity quam macronosian dicunt. sunt autem dies critici 

15 quibus per sudorem prospera aegrotis determinatio febrium 
sive discussio fieri solet, id est aut III aut V aut VII 
aut VIIII aut XI aut XUII, hoc est duae ebdomades con- 
iunctae^ aut XVII aut XXI aut XXX. si vero nimia febre 
aegroti corpus desiccatum fuerit, ut etiam et lingua ari- 

so ditatem ostenderit, die critica, ut supra dictum est, oleo 
chamaemelino singulariter totum corpus perungues et in 
calida semicupio depositum usque ad guttur embasi ad- 
hibita fomentabis et exinde in lectulo competenter operies^ 

2 croci dr c: croci <uccia. in ras.y S. p, s. seminis 

lini p, 3 concisa p^ cu cias c, 5 simul om, c, com- 
misces cp, 6 facis p, inductos (sic) cp, mmm: imu p 
(z mdu p^)j unu c. 7 ipones c: appones p, nileos p {sed 
lineos suprap^), nigellos c. cf. c, 42 extr, 8 le{i c)xiperiton 
quam cp, 10 Et sip, camomelino |>, camomillo c. 11 
die cretica c, diacretica p, 12 operis cp. provocat cp^ 

(— cat p), 14 macronosian c, — noxiam p, cretici cp, 

16 egrotis om, p, 16 aut V. die c. 17 XUII p: XIII c. 

hoc est duas ebdomadas coniunctas (sic) c: om. p, 18 aut 

XVII om. p, XXX p: XXV c. 19 egrotu corpus desci- 

catum f. c: corpus e^rotantis f. desiocatum p. lingue p, 

20 ostenderit p^: — dit cp. cretica cp, supra om. c, 

21 camomelino p, camomilla c. corpus totum p, 22 de- 
posito cp. basi p, bassin c. adhibito cp. 23 operis cp. 



- 153 - 

et continuo sudabit. et si forte sitis nimia eos astrinxerity 
rodomeli aquae calidae admixtum potui dabis. 

aliud ad repulsandam sitim^ quod adipson vocant 
myia aqua infundes et ipsam infusionem dabis ut in ore 
contineant frequenter. 5 

aliud. lini seminis sucus coUutioni oris adhibitus 
siye transToratus sitim mitigat. 

aliud. olei rosacei dimidium coclearium et ovi album 
et tenue simili quantitate commiscebis et sorbendum 
dabis. 10 

aliud quod appellatur a^Graecis oenomeli, faciens 
ad nimiam sitim et fervorem extinguendum, et conficitur 
sic. meilis optimi partem I et vini partes II in uno 
commiscebis et repones, deliinc tempore caniculari soli 
dabis diebus XL, et uteris. 15 

aliud. ad linguae asperitatem. oleo rosaceo suco 
seminis lini admixto frequenter de penna tanges. 

aliud. ad causon. postquam pepsin fecerit aegritudo, 
die critica captato tempore imminentis discussionis se- 
cundum aetatem et vires et causae magnitudinem et tem- 20 
poris et regionis qualitatem, frigidam nimis aquam ad 
satietatem bibendam dabis^ et sanabis. 



1 nimia sitis j?. a(st'n?)xeris c, affecerit|>. 2 rodomel 

(sic) c: om, p, aqua calidam admiztom c, aq ca mixt j>. 

3 repausandum c. ad ipson c: adip5t9 p. 4 mixa p 

(mixas p% mixta c. cf, Garg. Martialis med. c. 59. effusio- 
nem p. 5 frequenter egrotantes p. 7 si et ovi albumine 
(om. ve — cocrr) c. 8 album p: albumine c. 9 similem 
quantitatem cp, commisces c, —cesp. sorbend' j9: potui c. 
11 cionomelitos cp (cf. Diosc. 5, 16). 18 mel optimn c. 

et vini: nimiu j9, ininu (vel minu) c. in uno commisces 

cp. 16 oleum rosaceum (ro. p) suc (suci c) seminis lini 

a(d)mixtu ( — t p) cp. 17 de c: cum p. 18 ad om. p. 

pesin c. 19 cretico c ( — ca p). capi^to c: caprato (sic) p. 

22 ad sacietatem c: ad facie p (in marg, ad facie sic p®^ 
bibendam dabis p: dandum bibendum dabis c. 



— 154 ~ 

LXII. Ad freneticos. 

Est autem frenesis immutatio mentis cum febre in 
uno perseverans. et efficitur maxime ex nimia adustione, 
quod ex encauseos dicunt, aut ex vinolentia. sequitur 
5 autem aegrotos febris acuta^ rubor vultus, multa mobiiitas 
oculorum cum tensione, lucubratio sive insomnietas, pulsus 
parvitas, quam microsfyxian dicunt, mentis alienatio et 
crocydismos id est flocorum electio^ si quidem digitis fre- 
quenter ipsi patientes operimenta attractare videantur. 
10 aliquando e parietibus stipulas legunt, quod Graeci car- 
fologian appellant. et aliquando cum hilaritate frenetizant^ 
aliquando vero cum tristitia. 

in curationibus vero inter scapulas circa spondyli 
iocum cucurbita cum scarifatione uteris, et post haec 
15 praetonso pressius capite lanis oxyrodino infusis operies. 
et si venter non fecerit^ clystere deducendus erit. 

aliud. hederae albae folia in aqua decocta cum aceto 
et rosaceo trita et per linteoliun eiiquata et capiti supino 
schemate iacentis infusa frequenter, somnum adducunt 
«0 freneticis. 

aliud. in calida et oleo rosaceo ptygmata infusa et 
apposita a tergo inter scapulas et pectori, frequenter 
humectato thorace^ somnum faciunt. 

1 De frenesi p. 2 freneBis c: freneticis p. 4 quam 
encaaseos d. cp, yiolentia p. 6 cu intentio c, c tensio p 
(cf. Caeh Aur. ox, I, 36). luoubrato pi i bm^o c. 7 

microsfia c, migfia p. 8 flooorum etiectio c, floram electio p, 

9 patientis c. atratare c, adtractare p. videntur p. 

10 e c: om. p (a add.p^). carfologia c, — am p. 11 cum 
om. cp. freneticatur c, frenetidiat p. 12 vera om. p. 
13 spondilii c, spondiliorum p. 14 Bcarificatione (— ficone c) cp. 

16 pretuuBO c: preraso p. eziridino c, exirodin p. operis 
cp. 16 si venter cp^ (sumtem em*c eorr. p). clisteri c. 

17 Aliud edere albe c: Aibe edere p. cum aceto et r. p, 
in aceto et cum r. c. 19 iacenti cp. i somnum p. ad- 

ducit (—5 j») cp, 21 ptimata p, — ca c. 22 pectoriB cp. 
23 et (somnum) c. facit (fao p) ep. 



- 155 — 

aliud. opium aceto resolutum et fronti iliinitum et 
naribus appositum somnum facit. aut certe ipsum opium 
floculo inclnsum et filo ligatum podici intcies^ et cum 
soporati fuerint detrahes. 

unguentum soporiferum freneticis conveniens. codyas 5 
id est papaveris agrestis capitella, serpillum, hedierae folia, 
castoreum^ omnia Illl in aqua et oleo decoques et ipso 
oleo uteris. 

aliud. hederae folia^ chamaemeli flores, spondylion, 
herpyllon, herbam papaveris hortini, sisymbrium; omnia lo 
sex simul in aqua et oleo decocta et capitis fotui ad- 
hibita dormire faciunt freneticos. 

LXm. Ad lethargicos. 

Lethargici dicuntur ii qui sensibus obtusis cum ob- 
livione mentis acuta febre iactantur. sequitur autem i5 
patientes ut supra diximus febris acuta^ sensuum pressura 
somno similiS; insensibiiitas, motus difticultas cum pulsu 
extanti et inani. et contingit frequenter haec passio seni- 
bus magis aetate quam iuvenibus, tempore vernali. 

in curationibus vero primitus sicut in freneticis 20 
scarifabis aut acriori clystere evacuabis et caput oxy- 



1 solutum c. et — (2) facit om. c. 3 floculum c, 

follicrm p (—1*0 p% et p: a c. inities p. 4 opati c, 
sepati p (sopati p^). trahes p. 6 codias ; sic cp. 6 

capitula p. 7 omnes IIII (sic) c, om. p. 9 folia om. c. 

camemoli p^ camamelini c. spondilii heripilion c, spondilio. 

8erpill5. p. 10 ortini c, ortin p. sisimbrii c, —b* p. 

omnes VI. si in aqua et 0. c, Omnia simul in oleo et a. p. 

11 capitis ^otui p: capiti focum c. 12 facit cp. 13 Ad 
litar^cos c: De litargia ^. 14 Litargici (sic semper) cp. 

ii: hu c, his 2>. obtusis c, optusis p. 15 acute febre c, 

acuta febri p. 16 sensuu c: sensus p. 18 inani c (cf. 

Oad, A. 0X.2, 3): maici (sic) p. et om. p, oontingunt p. 
19 veniali c: verno p. 20 Curationis primitna c, Gnratioi 
▼ero primordio p. 21 scarificabis cp. ant om, c. 



— 156 — 

rodino embrocabis. post haec sub umbilico ilia utraque 
et coxas et manuum et pedum summitates rutaceo aut 
sicyonio aut oleo veteri perungues. 

aliud. sinapi cum caricis et farina hordeacea cum 
5 aceto decocta et in cataplasmate visceribus adhibita ex- 
citant lethargicos. 

aliud. domus iuminosa et stramina dura aut certe 
frigida stratoria substrata excitant similiter. 

aliud. thymi cyma in aceto decocta cum melle suf- 
10 ficienti ipso liquore ori infuso educit flegma et excitat 
lethargicos. 

aliud. sternutatio spissa ex euforbio vel struthio aut 
ex pipere et castoreo excitat. 

aliud. ' capitis rasura excitat si urtica feriatur aut 
15 sale fricetur. 

LXnil. Ad cardiacos. 

£st autem cardiaca passio distensio membranae cordis, 
ex qua contingit exhalatio fieri animae per sudorem te- 
tricum^ tumente membrana cordis ex antecedenti per- 
20 frictione aut vomitu frequenti aut ex adustione, quod ex 
encauseos dicunt sequitur autem aegrotos perfrictio arti- 
culorum, nimia parvitas pulsus^ quam microsfyxian dicunt^ 

1 umbilico cp. ilia: et illa c, et ylia (alia ante corr.) p 

{omisi et). atraque c, uterque p^ et ante corr. c (utqj ante 
corr. p). 2 et (ante coxas) om, p. 3 aut veteri oleo p. 

4 siiiape p, ordeacea c: ordei p, 5 et cataplasma v. ad- 
bibendum c. ezcitat jp, ezitat c. 8 excitat J9, ezcurat c. 
9 timi cp (thimi p% comam (— ma) cp. decoctam cp. 

et cum melle s. ipa liquore ori ifnsum c, cum s. mell' et hqo^ 

i^ ori infusus p, 11 litargicos — (14) ezcitat om, c. 14 
81 uritica senciatnr c. 15 frigetur p, 16 De cardiaca 

passione p. 17 passio m. c. diBtensio p. 18 animi cp, 

per(?) sudorem: pfudore j). tetricum (cf, Cael, A. ox. 2, 167, 

186, 190): f et. ici? p, 19 perfricatione p, 20 aut (vom.) c: 
et V, quam causeos c, quam encanseos p, 22 pulsum c. 
'08 faciat c, micros fizia p. 



~ 157 — 

et multi cursus sudonim^ adiuncta febricula parva. ali- 
qoantos et sitis sequitur. aliquanti etiam vero hanc pas- 
sionem syncopen appellaverunt^ id est amputationem, si 
qoidem ab ossibus et nervis per singula membra patientes 
occidantur, cum per sudorem mortiferum animam ob- 6 
miserint. 

in curationibus vero oleum melinum aut myrtinum 
aut lentiscinum cum vino austero in lanis redactum et 
appositum stomacho et praecordiis et umbilico syncope 
laborantibus abstinet sudorem. lo 

aliud. in cubiculum aeris boni et neque satis op- 
pressum neque aestuosum ramulos virides myrtae et cetera 
similem virtutem redarguentia in circuitu iacentis apposita 
relevant aegrotantes. 

aliud. myrta sicca et tenuissime creta et singulariter is 
aspersa aut poUini polentae aut cretae admixta syncope 
laborantibus abstinet. 

aliud. glebula multa de pariete aqua frigida perfusa 
et in circuitu iacentis apposita et naribus odoratui appli- 
cata sudores abstinet et vires aegrotantis confirmat. so 

aliud. polenta cum vino granaticio resoluta et potata 
aut in cataplasmate adhibita non calida abstinet sudores 
et vires depositas erigit. 

2 et c: etiam p. sitis c: t ui (?) p, 3 sincopen », 

sclcopem c, 4 patientem occidat c. 5 et cum sudfte 

mortifero p. animam amiserit c, aiai . ufdt (tn marg, ' ob 

» animam obmiserunt) p. 7 mellinum c. 8 illat | re* 

dactu c, in lanis reductum p. 9 syncope c. 10 abstinet 

c: retinet p (gr. atsXlsi). 11 et c: <m,p. 12 viride mirte 
c: mirte virides p. 13 simili ( — lia c) virtute cp. redar- 
guentia c: —tes p, 14 relevat c. 16 mirta p: smira c 

QivQa£vrj Diosc). 16 aspersa (c/*. Diosc. 1, 156 Aetim 9, 1): 
aspera cp. polente aut certe c, pulente aut creta p. 

cretae: cf. Cael. Aw. ox. 2, 200. sincope om. c. 18 

glenida m. de pazioe c. 19 odoratu c, — tu p. . applicata 
p^, — cita Py — cite c. 20 abstinet c: retinet p (item v. 22). 
confortat p. 21 pulenta (hic) c, granatico c, granate p. 
22 aut in: et cp. ' \ 



~ 158 r- 

confectio cerotarii styplicae yirtutis ciMiveniens syn- 
cope laborantibus. recipit granatae siccae corticis 3 VI^ 
ahiminis scissi 3 I, cerae 3 IIII^ olei lentiseini aut myr- 
tini -4- III. facies sic. granatae corium tundes et tenuis- 
5 sime cernes, cum aiumine in mortario simui teres, et 
sic crassum cerotarium admiscebis. 

LXV. Ad apoplexiam. 

Apoplexia est dicta passio ab eo quod mortifero ictu 
corporis simul et animae concidant patientes. et est para- 

10 lysis acuta nervorum qui singulis motibus membrorum 
inserviunt cum animi compatientis insensibUitate. sequitur 
autem patientes insensibilitas totius corporis et oppressio 
subita praeter rationem et paralysis, ut etiam repentino 
casu obmutescant et sensibus omnibus priventur. et ali- 

15 quanti in dextra parte paralysin patiuntur; aliquanti in 
sinistra. et sunt distantiae passionis duae. nam dicitur 
apoplexia et paraplexia. sed apoplexia quam primam dixi- 
mus totius corporis esse intellegitur cum mentis et sensus 
paralysi, paraplexia vero in una parte corporis efQcitur 

20 aut dextra aut sinistra. nam ipse Hippocrates senior 

dogmatum princeps duas distantias passionis scribens in 

aforismis sic ait^ solvere apoplexiam fortissimam impossi- 

bile^ imbecillem vero non facile. 

• ob diligeutiam vero curationis vomitum in praesenti 

25 provocabis ex ydrelaeo, id est ex aqua calida et oleo^ ad- 

2 ^ cp. 3 cc {pro ce) p, aut: et cp. 4 t III. p: 
5 III. c, facis sic p: om, c. 5 teres c: om, p, 6 ad- 
misceB cp, 7 De apoplexia p, 8 dicta est p, 9 con- 
cadant p, 11 cu «nimi paoieti z i sensibilitate c, cum animi 
(c al) insensibilitas compatientis passio p^ (tn marg.j nam om, p), 
13 rationem pi iact5m ( — tionem) c. 15 in om, c, ali- 

quanti c: quidam p, 18 totis corpibus c. intelligitur qp, 
19 paralisis p, — sin c paraplexia om, c, 20 ipse om, p, 
ypocras c^ * ypocrates jp (Hipp, III, 717 Lips.J, 22 am- 

forismis c, anfPo. (sic) p, 23 vero om, p, 25 ydreleon c, 
ydroleo p. 



— 159 — 

mixto et modico sale. tunc et flebotomia ia praedictae 
paisioiiis periculo adiuvat. et lanarnm mundarum ex oleo 
diamaemelino involutionem adhibebis, et caput ipsorum 
ez aceto et rosaceo oleo embrocabis, et humorem col- 
lectum in arterias gutturis et thoracis, ex quo prae- 5 
focationis causatio efGcitur, sicut in lethargicis apofleg- 
matismis depurgabis. etiam et oxymel propinabis. novit 
enim incidere omnem humorem crassiorem. 

LXVI. Ad pieureticos. 

Est autem pleuritis causatfo in una parte pulmonis lo 
et hypezocotos id est laterum membranae, ex qua con- 
tingit fieri dolor lateri patienti. sequitur autem patientes 
febris acuta, dolor patientis loci ingens usque ad iugulum 
et palam. tussicula etiam et reiactatio flegmatis aliquando 
viscosi aliquando tenuis et spumosi aliquando sanguinoienti. i5 
et aliquanti super dolens latus schema iacendi libenter 
habent. et fit vel nascitur in masculis magis quam in 
feminiS; et secundum aetatem senibus magis quam iuveni- 
bus, in pueris vero difficile. et secundum annualia tem- 



1 et om. c. predicto c, 3 camemilo (sic) c: calido 

(ca. jp, ca? p^) p. 4 oleo c: calido p. embrocabis pi 
comprobabis (!) c. 5 in arciam c. 6 s. in litargicis pi 

Bicut litarius c. apoflegmaticis p, ipsos mathismis c. 7 
etiam ozimel (sic) p, om. c. 8 enim et omnem h. c. om. c. 

crassiorem (cf. c. 59): co'tu (?) p. 9 De pleuresi p, 10 
pleuritis: plenreticis (sic) cp. 11 et i herpedio cota 1. c, 

ethipedi cocta 1. p (t. e. hipediocota). 12 lateri pacienti c: 
lateris patientis p (— ti p^). 13 feb'a (febricula) p. dolor 
lateris patientis loci cp. iugulum c, ingulu p (cingulum p% 
14 spaJa c, plo(?)|tn p (palam Cael. Aur. ox. 2, 91). etiam 
et c : e (est) p. reiactatio c, reiectio p (reiectatio p^). 15 
et oni. c. aliquantis p, aliqn ( — quando) c. 16 sup c: 

sr (supra) p. iacentis c. 17 et sic nascitur c, et fit et 

nascitnr p (cf. c. 71). 18 etates c. magis om. c. 
anualia (sic) cp. 



— 160 — 

pora frequenter hieme et autumni fine contingit^ et magis 

quando hiems inchoatur, yerno autem et aestate dif&cile. 

peripleumonia vero est causatio in toto puhnone^ 

ex qua contingit tumor fieri in visceribus. sequitur autem 

5 aegrotos febris acuta^ thoracis gravedo cum contractione, 
et supino magis schemate et altius capite iacere delectan- 
tur^ in latus vero difficile. sputa etiam similiter ut 
pleuretici proiciunt et linguam subalbidam proferunt. tunc 
accessionis tempore anhefitus increscit^ rubor malarum in 

10 vultu ostenditur. peiorante vero passione cum ad ultimum 
venerint aegrotantes, stridor iUe interior gutturis resonat 
quem Graeci rogmon appeUant. 

efficiuntur frequenter ex autecedentibus siniiUter 
causis quibus et synanchica passio efficitur. aUquando ex 

15 violento percussu contingit aut concubitu plurimo aut in- 
digestione, aut si quis pondus grave baiuiaverit et post 
ipsum laborem sitiens nimis frigidam potionem prae- 
sumpserit. 

in curationibus autem si nimius fuerit dolor oportet 

20 in brachio fiebotomiam adluberey si tamen ventris soUitio 
minime impedierit, ex eo sciUcet bracliio quod fuerit 
patienti lateri contrarium^ id quod antispasin vocant, et 
tantum detrahere quantum aetas et virium quaUtas et 
regio et tempus et causa et magnitudo poposcerit. et si 

85 venter non fecerit, blando et chalastico ciystere de- 

1 contingit|>: onu c. et magis c: om. p, 2 quando 

hiems: quotiens (pro quo iems) c, q (quo) yemis p. 4: q p, 
quo c. in om. p. autem om. c. b feb^c (sic) p. 

9trac5e c, 9toe p (gctctoe p% 6 capite c: a capite p. 8 
propiciante Hnguam c, proiciunt Unguam p. 10 ad ultia 

veniut egritudies c. 11 ille | fior p, iUe inferior c. re- 
sonans p. 12 ragmon c, regmon p. 13 efGcitur c. si- 
miUter sic cp. 14 sinancia c, — chica p. efficitur om. c. 
15 in marg. p^ \ k ccuta. 17 sumpserit p. 19 autem c: 
vero p. 21 ex eo. s. pi et os silibet c. 22 id quod: ut 
(u ^) quod (q c) cp. antispasin c, a tipasli). 25 venter c: 
unfre p. cUsteri c. 



— 161 - 

dacendus erit ex decoctione cantabri et oleo et mo- 
dico sale. 

aliud. marrubium^ ysopum, puleium, omnia tria 
simul in aqua decoques, et cum modico melle ipsam de- 
Goctionem potui dabis. desinet dolor. 5 

aliud. si forte thoracis nimia fuerit strictura, cogente 
tumore patientium locorum, maxime si et yiscosum <^flegma^ 
ostenditur, faenum graecum coques eo modo quo superius 
ad tussim aridam conscripsimus. 

aliud. tritici farinam crassam, id est similam quam 10 
moia ceciderit^ <^aut]> farinam hordeaceam simul coques 
in decoctione aneti et marrubii et saccuio inclusam quo- 
tiens doluerit appones et loca dolentia vaporabis et lana 
moUi ac munda ipsa loca tutabis et fasciabis. aut lenti- 
culam testeam vel aeream calida repletam appones ob 15 
mitigandum dolorem. 

si vero sputa tenuia et spumosa emiserit^ sacculo 
ex sale torrefacto vaporabis^ et postquam yaporaveriS; 
calido sabano sudorem deterges, et sic medicamentum 
dia tessaron id est de quattuor speciebus confectum ap- 20 
pones. et conficitur sic. recipit cerae^ picis siccae, re- 

3 marubium cp, pulegium c. tria c: trita p, 4 
decocta cp, ipsa decoctio potui (potui om. c) data cp 

(dabis ante corr. p). 5 desinit p, desin Csic) c. dolores 
ante carr, p. 6 structura p. 7 si om, c, et: ex cp. 

viscosum flegma: viscosa (sic) cp. 8 ostendit c. fen gc p^ 
fenu greci c. coquis c. quo c: om. p. 9 scripsimus p, 
10 crossam cp. semila q^ mola ce^derit c, semela | q» 

ceciderit p, similam: cf. Gal. W^ 121. 11 mola: cf. Plin. 
18, 72 ,8q. aut addidi. ordeaceam c, — ciam p. simul 
coqs pi si quis c. 12 in c: ex p. saculo inclusa cp. 

14 ac c: et p. loca om. c. tubabis p. lentlcula 

testata vel erea calida c^ 1. eream vel testeam c. 2>. 15 

obmittigandum j), ^ ob mitig. c. 17 tenuia c: ieiuna j?. 

spamosa (C. A. ox. 2, 117^: spumam c, spumas p. emiserit c, 
— rint j>. 20 diatesaron c, diatesseron j? (cf. C. A. ox. 2, 112^. 
confectom appones i de IIII. speciebns confectum (sic) p, id 

est — confectum om. c. 21 l^ c: om. p. cere c: cc p. 

Cftfsius Felix, ed. V. Boie. 11 



— 162 — 

siaae terebintinaey iris iliyricaey omnium quattuor paria 
pondera. tundes ireos ^radicem^ et tenuissime eiernes et 
ceteris lento igne resolutis et a foco depositis et leviter 
infrij^tis superasperges, et movebis donec coagulentur. 

5 et exinde magdalia facies^ 4t in linteolo densum induces 
et appones. hoc autem emplastrum cum diiigenter cuti 
inhaeserity dolores mitigat hi^e yero si forte dumm 
fuerit medicamentum, praetactis digitis modico cyprino 
oleo ad moUes carbones malaxabis. 

10 sed si forte aliqua tensio in praecordiis inspicientis 

digitis praeter effusionem ventris occurrerit, trispermo id 
est tribus '^seminibus in aqua mulsa adiecto modico oleo 
simplici decoctis cataplasmabis^ hoc est ex trkid polline 
et faeni graeci et iini seminis. et postquam tuleris cata- 

15 plasma, calido saI>ano deterges, et oleo cyprino tepefacto 

non solum praecordia sed etiam cetera quae dolent per- 

ungues, et moUi lana operies et fasciabis. et a vino et omni- 

bus caruibus omnino abstinebis quousque minuatur febns. 

sed si forte suprascriptum flebotomi usum aut vinum 

20 imbecillitas aut solutio ventris impedierity topicis adiutoriis 
uteris id est localibus. praeterea sanguisugas ipsis locis 
dolentibus appones^ cuius adiutorii usum superius in em- 
pyemate conscripsimus. 

1 iris illirice jp, ntiedllirice c. omi IIII c: om, p, paria 
pondera p: pari pondere c. 2 tondes yreos (sc. rad.) c: 

yreoB tondesjp. 3 leviter: leniter cp, 4 aspergis et moyes 
(— nes c) cp, 5 migdalia cp. facis cp, linteolo denso 
p, lintheolam tensnm c. inducis qp. 6 apponis c (— nes p), 
hoc vero (sic) p: om, c, 7 durum px dnctnm c. 8 hoc 
(cmte med.^ oM, p, tom (post med.j add, p, caprino c, 
ciprino p, 9 moUes c: raires (?) p, 10 inspicientiB: 

— tibns cp, 11 trispermon cp. 16 et primo tep. c. 16 
precordiis cp (non p. solnm p). etiam om. c. 17 operis cp, 

18 abstinet c. qnousque minnatar (sic) febres pi gnando 

nunaat febres c. 19 supra scriptum p: SS c. 20 ventris 
solatio p. tipicis c, thopicis p. 21 i. localibas p: cm, c, 
22 adiatorii nsnm c: adlnsa (1 S. adiu. m marg, p^) aic p, est 
(jpro e)piemata (sic) c, epimate p. 28 scripsimus p. 



— 163 - 

fli Tero cogentibus febribus sub ingenti slccitale eor< 
poiis doluerint laborantes, ptygmatis id est pannis calidis 
ek decoctione faeni graeci et aneti adiuncto oleo uteris. 
post haec etiam cerotarium ex diachylon confectum ap- 
pones^ quod superius in tetanica passione scripsimus. aut & 
cerotarium pleureticum ex oleo cyprino confectum et lin- 
teolo densum inductum similiter appones. et conficitur 
sic. olei cyprini 3 Vlily cerae 3 VI, adipis asinini et 
faeni graeci moliti et melilotiy omnium trium -r- binas. 

electuarium pieureticis et peripleumonicis conveniens k 
dia lon picron amygdalbn a Graecis appellatum id est ex 
amaris amygdalis. recipit autem nuclei leviter torrefacti 
et lini seminis similiter torrefactly ambarum specierum -r- 
slngulas, amygdali amari decoriati leviter torrefacti ^ XYI, 
faeni graeci moliti ^ ¥111, draganti tunsi et creti ^ VI, i.' 
mellis despumati quod suffecerit 

aliud. post minutum dolorem si forte sputa puru- 
lenta proiecerinty dia prassiu superius in pthisica passione 
conscripti coclearium I cum faeni graeci suco ieiunis et 
ad vesperam potui dabis. 8( 

ahud. catapotia bechica, id est tussicularia, vesper* 
tino tempore cubaturis in ovo sorbili aut certe tepida 
aqua dabis. et somnum provocant et tussiculam mitigant. 

aliud conveniens maxime is qui cum solutione ventris 

2 tigmata c, pimata p (ptimata p^), pannis calidis c: 
pannos ca. p. 4 etiBm p: et c. dichilon ep. 5 <][aod — 
(7) appones om. c. 9 moliti c: moUiti p. et mehloti an 
■f .II. p. 10 elac c, Erm p. 12 '^i cp. autem om. p. 
nncleum etc. p. 13 et K s. similiter om. c. torrefacti 

addidi. amball. spebus .% singras c: ut^sj (pro utriusque) 

aji. 7- .1. p. 14 decoriati c: discoriati p. simF torefacti 
(hic) c. 15 moliti 3 VIIII p, melliloti 3 VIII c. tracanti 
c, drag&t. p. 16 m. dispumati q. sufficit cp. 18 dia- 

prasium c, — sii p. tisica cp. 19 conscriptum c. cocVr 
j>, cocr c. cum fenu greco (om. suco) c. ieiunu c. ^ 20 
ad vesperum (pm. et) c. 21 capucia c, catapucias p. 

bethica c, bechicas p. tussicularias p. 22 ova eorbilia cp. 
23 et c: que et p. 24 is: his cp. 

11* 



— 164 — 

doluerint et sputa sanguinQlenta emiserint. dia codyon 
electuarium vespertino tempore dabis. habet enim vir- 
tutem tollendi pleureticis dolorem et somnum provocandi, 
quod Graeci anodynon ypnopion dicunt. 

5 LXVII. Ad canis rabidi morsum. 

In primis^ hoc est in praesenti, morsum ipsum 
medicinali scalpello circum incides competenter et sale 
contrito asperges et sanguisugas et cucurbitas .appones. 
attrahunt enim yenenum sanguini canis commixtum. etiam 

10 et cautere vulnus inures^ quo possit supra dictum vene- 
num cum scara, quam nos crustam dicimus, in eodem 
loco retineriy ne sanguinem persequendo usque ad vitalia 
omne corpus invadat. et ipsa vulnera appositione medi- 
camentorum acriorum multo tempore servabis^ usque ad 

15 XL diem vel eo iunplius. praeterea piscis salsi carnem 
tritam vulneri appones. 

medicamentum aliud. nuces combures et ex ipsa 
favilla cum aceto cataplasmabis, et desuper spongia madi- 
data operies et fasciolabis. et a vino et omnibus carnibus 

20 et leguminibus aegrotum abstinebis. poscam vero sub- 
acram diurnis diebus per dies numero XL bibendam dabis, 

1 diaco diomelac c, diacodion elact p. 3 pleureticis c, 
plenretiB p, 4 anodiu ceipon c, anodmon cepnson p. 5 

Ad tabidi (sic) canis morsmn c: pro tit. in textu Medicamen- 
tnm 9 p, in marg. p^ de morsu canis rabiosi (Ad canis ra- 
bidi morsus ind. p). 7 circu icides c, circum des p. sale 
contritum c, salem tritum p. 8 aspergas p. apponis c. 
9 enim <m. c, sanguis cani (sic) c, canis sanguini p, 10 
et om. p. cauteri c. inuris (I urinis c) cp. quo: qui c, 
quod p. 11 scara c, schara p. 13 ulcera p. 14 multi 
tpr c. 15 XL p: om. c. 8alsi|): assi c. 17 medicamen- 
tum om, (AV) p (appone medicamentum Aliud misces c. etc, c). 
et om, p. 19 a p: om. c. 20 posca uo subaram (sic) c, 

p^ca u sV acm (in marg. p° i & p^^ca sub acra) p. 21 

diutumis p^ dimiis c. per dies XL bibendu dabis c, numero 
^exaginta dabis bibenda p. 



- 165 — 

et noii solum extrinsecus, sed intrinsecus certis potioni- 
bns infira scriptis rabidi canis morsus sanantibus ab 
initio dando curabis. 

potio ad canis rabidi morsum. cancros fluyiales vivos 
in olla aerea rubri aeris combures supra carbones donec 5 
cinerescanty et expendes ex ipsa favilla dractunas X, et 
adiunges turis masculi dr I, gentianae tunsae et cretae 
dr V^ et exinde dabis bibere cum posca ieiunis per dies 
numero XL. 

alia potio rustica fortioris virtutis quae per triduum i( 
datur ad morsum canis rabidi. cani pecori animali homini; 
ad omnia ita facies et dabis. mittes in partes II aquae 
ad modum librae unius et vini yeteris dimidiam partem 
carei quantum tenuerint IIII digiti^ cumini tantundem^ 
bacarum lauri grana V^ radices de cesisboum lotas V mi- n 
nores quae possint habere scrip ¥1111, quod cesisboum 
habet folia ' similia feniculo. quae sunt sicca tundes et 
cernes et radices separatim tundes, et sic in mortario 
simul yino adiecto modico mero usque ad ultimam tenui- 
tatem conteres, et omnem humorem sive vini sive aquae 2( 

1 8id intrinsecus om. c et ante corr. p^ add. p^ in marg. 
certis c: ceteris p. 2 ifra c, \ (sic) p. rabidos c. morsus 
c, rabidi c. morsam p. 3 curabis c: sanabis p. 4 ad 

morsum c. rabidi jp, ad canis morsum {om. r.) c. fluminales 
p. 5 erea om. c. rubpi ceris c, rub' eris p. com- 

buris c, — res p. 6 expenda (sic) c: toUes p. 3 X c, 

dag X p. 7 dr I. ^, 3 I c. tunse c, tuse p (contuse p% 
8 df. V. p, 3 V. c. 9 numero p: om. c. XL c: XXX. p. 
11 cani pecori c: canis pectoris p. 12 facis cp. et mittis c. 
H. partes aque p: in partes II atque c. 13 et vini veteris 

om. c. 14 careii quatu c, catu qn. p (in marg. p^ careu 

qtu). 15 baccarum c, bacas j?. grana V jp: 3 V. c. de 
cellis boi milotos c, de cesis boinu lotas p {%laig §omvT) 16 

que c: quam (q) p. possit p, possunt c. scp. VIIII. ^, 

3 IX c. cessis boum c, cesis bouiu p (boinu p°). 17 

feniculi c. 19 simul uno a. p, sibi i uno a. c. ad u. 

lenitatem p. 



— 166 - 

admisceblSy et in ampulla rediges et dabis. sed propter 
▼im potionis primo dabis I cocleariiim olei spani sorben- 
dum, et sic super dabis potionem. triduo recte per sin- 
gulos dies cyatos temos aut quaternos, secundum aetatem 

5 uniuscuiusque, in potione dabis. 

bi autem lyssodecti^ id est qui rabidos morsus in- 
currerunt^ si ab initio secundum rationem quod Graeci 
cata logon appellant, minime fuerint curati, post XL vel 
LX dies hydrofobici efGciuntur^ id est aquam timentes. 

10 et est acutissima et molestissima passio. est namque cau- 
satio in stomacho et corde ex yeneno canis concepta. 
sequitur autem qui laboraverint ex aqua tumor stomachi 
et cordis. dif&cultas etiam transvorandi potus aut ex toto 
negatio sequitur et singultus. tunc increscente passione 

15 ipsi cum insanire coeperint, veneno pervasi vocem latratui 
canum similem emittunt et praesentes mordent et aqua 
perfusi vehementi raptu interficiuntur. 

LXVIIL Ad phalangionis morsum. 
Caponis cerebrum cum pipere modico et rutae hor- 

1 a(d)mi8ces cCp). ampullam jp. redigis cp^ pp 
m pols c, pp ultif pot5em p (in marg. p^ i S, 15 pp vini po- 
tionis). 2 cocrr p, cocr c. 3 superabis p, tridu rectu c. 
4 cietos c, quiatos p, 6 in potione: potionem cp. 6 hii 
au lisodenti c, hi^aUsodera p (in marg, h£i au lisodeti p^). 7 

quod : quam p^ qui (q) c. 8 catalogon jp, catalogim_c. 8 p'' 
XL. 1 XL (sic) dies c, post quadragesim vel sezagesim diem p^ 
9 jdrofonici c. 10 molesta p, Et a na) cato p, e qm 

causaco c. 11 ex: et c^ et ex p, 12 s. a. laboraumt (sic 
— verint) ex aqua mor stoacho et corde c (addidi qui^: s. a. 
laborantes tumor stomachi et cordis p, 13 etiam jp: et c. 

aut — singultus om. c. 16 mordunt p. 17 „raptu inter- 
ficiuntur*' C, A, p. 233. 18 Ad spalangionis (falangionis 

ind. p) morsum c et ind. p (m p pro ruhrica legitw Medica- 

mentum l^). 19 A,poi8 p (A ruhr,, sed in marg. pro litt. 

initiali praescrihitur c) • CAponis c (cf. Plin. 29 , 88 de gal- 
linaceorum cerehro). ruta ortice p, rute {om. ort.) c. 



- 167 — 

dBie Tiridis foliis numero X cum posca potione una 
idniiis totom potui dabis. hoc per triduum facies, et ex- 
trinsecns ab initio ipsa hora qua morsus fuerit primo im- 
pones herl>am qnam dicunt zaccarionem sic integram in 
ioco ul» fuerit morsus, et cum arefacta fuerit^ alterums 
fdliiuii Yiiide mutabis. hoc per triduum facies cottidie, 
et cum se ulcus ostenderit, avellanae pulpam conteres et 
qipones aliquantis diebus. post haec appones cataplasma 
de poUine hordei et suco u?ae lupinae. coques eundem 
sucum sincerum et inductum appones quam diu se scara lo 
lcYet, id est crusta, et cum se leyaverit tali medicamento 
in cicatricem induces^ id est adipes anserinos^ coagulum 
caprinum^ radices cerdae quae latiora folia ostendit ruta 
Mivestri^ et oleum stellionis in quo yivus fuerit necatus 
et in ampulla in sole et aura caniculari tempore diebus i5 
numero XL fuerit suspensus. aequis ponderibus tundes 
in se omnia et appones ad locum tam diu quam diu ad 
perfectum sanetur. interea ipsum patientem admonebis ne 
forte ignoranter in cibo avellanas accipiat. sicuti extrin- 
secus in cute morsui apposita avellana venenum ad se 20 



1 foliis: folia cp, potionem .1. c. 2 tot potui p: 

potn potni c. 3 ips ore quo moditu f. c, ipsius qua mor- 
dituB £ p. ipon(m c)iB ep. 4 ^accanoe p, faccanoj c. 

6 folium om. c. cotidie facis p: facis cotidie c. 7 ulcus 
p^: uultns c et ante corr. p. 8 apponis c. 9 sucum cp. 
coques in eundem s. cp. 10 quam diu se c: quam diuise p. 
scara cp^ 12 in am. cp. t. m. cicatricem inducis p, t. 

m. oicatrice ducis c. i. (id est) sic cp (pro acc. vel recipit). 

coagulatum c. 13 certe c, ca^ (tn marg. p^ cede) p, 

latiora : lauoris c, lat6ns p (latdns p% rute siluf e (silvestre) 
p, rate ailyestris c. 14 stelionis c, stelcols p (cf. Plin. 29^ 
90. 73). vivus p^: vinus c, humus p. neccatus jp, iecte 

(8ie) c. 16 numero p: om. c. XL c: XI ^. tudis cp. 
17 apponis c. ad perfectum c: ad perfectam (afpfa^ fiic) p 

(unde p^ in marg. apfca sanatoe = a perfecta sanatione pro 

ad p. 8.). 19 ignorat" c, Ip§rat p. 20 avelana c. ad 
se dncit c: aducit p. 



- 168 — 

ducit^ siniiliter comesta ad semet intrinsecus venenum ad- 
ducendo hominem necat. 

LXynil. Ad scorpionis ictum. 

Scribes in charta rudi hoc nomen A^CIT^IC et post- 
5 quam scripseris plicabis. pones in ipso puncto 'percussurae 
chartam conscriptam et trahes illam usque ad locum ubi 
descenderit dolor, et confestim sine dolore efficietur. hoc 
fysicum de viri illustris ^vindiciani]) est etiam et the- 
riacam. diatessaron in potione vini dabis. 

10 LXX. Ad fugandos serpentes. 

Capillos de capra aut mulieris aut cervinum cornu 
aut fel fumigatum serpentes fugiunt. 

aliud. cervina pellis substrata facit non timere ser- 
pentes. 

15 LXXI. Ad epilepsiam. 

Est autem epilepsia subitus corporis casus cum spu- 
matione et raptu membrorum effectus. et sunt distantiae 
passionis duae. aliquando enim sub diverso raptu mem- 
brorum ef6citur^ aliquando cum somno. sequitur autem 
20 patientes^ ut dixi^ subitus casus^ aliquando cum con- 
tractione corporis membrorum, aliquando cum oppressione, 

3 Ad B. i tit. c (a ind. p): Experimentum bonum. ]^ 
pro ruibr. p. 4 Scribes c, — bes jp. rudi pi <m. c. 

ABcic 0, A l^ p c j). 5 plicafi pones cp. puncto p : puteo c. 
6 carta»conBcripta cp. trahis (trabis c) illa cp. 7 et <m. c. 
efficitur cp. 8 deu illustris cane et z tmaca c, de uiri 

illustriB dari etiam et teriace p, 9 diatesaCe p)ron cp. 10 
De capigo. J^ r^' p. 11 Capillos: Capillorum c, Capigos 
(sic) p (cf. Plin. 28, 70). 12 fuffiunt p: fugat c. 13 sub- 
stracta p, subscripta c. 15 Ad epilensiam c (ind. p), De 

epilensia p. 16 epilensia cp. 17 effecta cp. 18 enim 
om. c. sub c: cum p. 19 autem ut dixi p. p. 20 et 
aliquando p. 21 corporis <m. p (corporis vel membrorum c). 



— 169 — 

spmnatio etiam et insensibilitas et tenebratio. in his 
cerebrum patitur et omnis nervositas a cerebro descen- 
dens sub melancholico humore et frigido flegmate. ali- 
quando a stomacho patiuntur. est enim stomachus multis 
nervis sensibilibus perplexus. et si forte^ ut dixi^ a sto- & 
macho passio fuerit nata et cerebrum petierit^ accessionis 
tempore fantasiae oculis efficiuntur, ut illis quibus suf- 
fusio imminere ostenditur. etiam et vapor quidam in eis 
ab inferiore ventris parte super fertur^ quo vapore mi- 
ninga pulsata concutitur^ et cadunt. sJiquotiens vero lo 
sub melancholico humore laborantes difficile cadunt et 
ieiuni flegma subamarum et spumosum in faucibus sen- 
tiunt. aliquando et cibos non digerunt^ sed crudos post 
cenam emittunt. et est molesta passio maxime infantibus 
breyissimis et novellae aetatis pueris. fit vel nascitur i5 
omni tempore, sed plus verno frequentare manifestum est. 
in curationibus autem in primis a tergo inter sca- 
pulas circa spondyli locum praevaporabis spongiis calida 
aqua expressis. aut cantabro in linteolo ligato et calida 
ebullienti infuso et expresso vaporabis^ et sic scarifabis 20 
et per cucurbitae raptum competentem sanguinem de- 
trahes. etiam et stomacho^ ubi ferrum operari non po- 
terity sanguisugas appones eodem modo quo superius in 
empyemate conscripsimus. et post detractionem sanguinis 

1 hiis c. 2 a om, c. descendentis c. 4 enim pi 

antem c. 5 pplexus p, pflexj c, 6 passio c: om. p. 7 
ocnli c. efficiant p. mfasio c. 8 iminere p, 1 miore c. 

in <m. €. 9 interiori c. superfertar (fet*) c: frequenterjp. 

mininga c: imiriga j). 10 concutitar c: ^'ocunt (—carritur) jp. 
aliquando (pm. vero) c. 12 flegma om. c. subspumosum p. 
13 cibos c: carbones (pro carnes) p. 14 emittunt om. c. 

in inf, p. 15 brevissimis c: parvulis p. 16 vemo tem- 

pore c. 18 circa om. c. spondilii c, spondiliorum p. 

prevaporatis p, —tius c. calidis aqua c, ex calida aqua jp. 
19 calide bullienti p, calide ebulientis c. 20 infundo ex- 

presBO c. Bcarificabis cp. 21 per c: post j?. competente 
Banguis c, competenter Banguinemjp. 23 apponas c, — nw p. 
24 epimate p. 



- 170 — 

factam, post unum vel duos dies si forte venter a solito 
of&cio abstinuerity clystere subdeducendus erit ex de- 
coctione coloquintidis et betae et cantabri cum melle et 
oleo veteri et afronitro. erunt praeterea duabus ebdo- 

5 madis in lectulo custodiendi, et caput embroce curandum 
ex rosaceo et aceto, quod oxyrodinon vocant, aliquando 
et castoreo admixto^ maxime si forte hieme contigerit. 
sed oportet ante caput pressius detondere et sic curam 
ipsi capiti adhibere. et postquam embrocaverts^ caput 

10 pileo operies. post haec summitates manuum et pedum 
oleo veteri aut sicyonio perungues et tenuissimis ac le- 
vioribus fasciolis ligabis. etiam et castorei ^ I ieiunis in 
potione aquae mulsae dabis^ singulariter aut foliis rutae 
bortinae admixtum. 

15 si vero sub melancholico humore cum insomnietate 

fuerit passio^ epithymi decoctionem diumis diebus ieiunis 
dabis aut die inter diem. post haec vespertinum lavacrum 
adhibebis. sin vero sub crasso vel tenacissime humore 
fuerit passio^ oxymel ieiunis dabis ex ysopo et peucedano 

20 et puleio et origano confectum. nec non etiam et cucur- 
bitas cufas id est (leny cum appositione deduces in 
primis spondyli loco et spinae et lumbis, novissimo etiam 

1 I. vel .II. p, a solito officio p: solatu officiu o. 2 
clisteri c. 3 coloqiiintide cp, 4 olei veteris p, — ri c. 

et affronitro eront «^toica d. e. p, et affef pterea d. e. c, 5 
embroce p, embrice c. (capnt . . .) curandi ep, 7 forte 
om, p, contingit cp. 8 an (ante) c: aut p. et aiccura- 
du\ quo expica adhibere c. 9 embrocabis c. 10 pilleo p, 
paleo c. operis cp. i, articulos add, p (past pedum). 12 
lasciolis ligabis p: fasciabis c. etiam et: Et etiam p, 

etiam c. 13 rute ortine cp. 16 epithimi (epith*i p) de- 
coctione cp. diumis c: diutumis p, 17 vespertinum p: 

intestinum (am. lav.) c. 18 tenuissimo c. 19 ex isopo c: 
et ysopo p. peucidano (^, 20 n. n. e. et cucurbitam i. 
cufas (cf. Cael. Au/r, p. 575. 297, 31 sq.J cil appositione de- 
ducis 1 p^mis c, n. n. e. et cufas a^ponis Iprimis p (cf. 
c. 77), 22 spondilis locus c, spondihorum locis p. no- 

'uo {sic) cp. 



— 171 — 

thoraci et praecordiis^ in feminis vero et pubetenus sub 
unfailico et inguinibus. post haec cucurbitis cum scari- 
btlone utl oportet in utraque capitis parte iuxta auriculas 
in ^is arteriosis locis, aliquando et venam mediam si 
extantior apparuerit in fronte incides^ et post III vel V 5 
detractionis dies ptarmico medicamento^ id est sternu- 
tatorio^ nares sicut in lethargicis apoflegmatizabis, et post 
dies lU apoflegmatismo expleto ieiunis ex radicibus vo- 
milum provocabiSy et cibis inprimis triticeis et holerosis 
nutries, nam Graeci sitodis ce lachanodis dicunt^ novis- lo 
simo Tcro variis. observandum autem a carnibus suinis 
et bubnlinis ac caprinis et a leguminibus universis et 
a vino et lavacris usque ad menses VI. 

trociscus ^conveniens^ scotomaticis^ id est qui subito 
ante oculos tenebras patiuntur^ et spiritu inflatis epile- 15 
pticis. recipit autem fel leporis^ castorei^ turis masculi, 
murrae^ omnium III dr singulas^ mustelae iecoris sicci 3 
III, aceti cyatum I. conficies et facies trociscos drach- 
males et dabis cum passo aut cum mulsa per dies VII 
aut VIIII. 20 

1 torace o, thorace p, 2 et inguinibus c: inguinibns p 
(et in inguinibus p^). cucurbitas c, — tam p. scari- 

ficatione cp, 3 utramque c. partem c , utrasque c. partes p, 
4 et c: etiam p, vena media si <(ex |>^^tantior apparuerit 
in fronte p, vena media z anfior I fronte c. 6 p^ III uV V 

detractionis obtmico c, post tertium vel quartum detractionis 
diem optarmico p, 7 apoflegmaticabis {pro ^abis) c, apo- 

flegmati dabis (pro — diabis) p, 9 olerosis cp, 10 

nutris cp, Na c: quod j>. sitodis celaconodis cp {citmSsig 
Kol XaxocvmSsig), dicunt c: vocant p, Novissimo — VI | 
c (f. 90^ extr,) : om. p (cf, C, A. p. 298, Gal, XI, 372 etc), 
11 autem: aut c. sumis (?): ^ufioms c. 12 et i<mte a 

leg.) om, c. 13 et om. c. 14 conveniens addidi, scoto- 
maticu c, scototic'^. i. qui c: i. in quo p, 15 inflamati c, 

infl^am j^s p, epilenticis (ut semper) cp,_ 16 l^ cp, autem 
01». p. 17 omi .III. dr fmgras c: an. 3. I. P- 18 con- 

ficis et facis (fac c) cp, dragmales cp (item infra), 19 

aut {post dabis) add, p. 



— 172 — 

aliud. trociscus conveniens epilepticis qui cum tre- 
Eiore membrorum accessionem patiuntur. recipit castorei, 
abrotani, radicum panacis^ omnium trium 3 UII; piperis 
albi, rutae hortinae 3 binas^ croci et cyperi 3 singulas. 

5 aceto colliges et facies trociscos drachmales, ex quibus 
unum in potione dabis^ habitudine corporis fortioribus 
cum Yino mulso cyatis IIII^ debilibus vero cum aqua 
mulsa. oportet autem patientes post acceptam potionem 
currere. et post haec epithima dia spermaton aut dia 

10 samsucu appones, et sanabis. 

ad epilepsiam. hirundininum pullum de primario fetu 
luna prima apprehendens aperies, et invenies ^apides in 
ventre^ unum formosum et alium malefactum. et ita ut 
terram non tangant, ligabis in pelle vitulina aut cervina 

15 et in collo aut in brachio sinistro suspendes. 

LXXn. Ad lumbricos. 

Fiunt vel generantur lumbrici^ quos Graeci elminthas 

dicunt, plerumque ex multo cibo accepto aut indigestione 

frequenti. sequitur autem laborantes morsus stomachi et 

2oyentris nullis praecedentibus causis, et tussiculae modi- 

cissima ex causa provocatae^ somni etiam flegmatici id 

2 9 <^* ^ aprotaid cp, radic cp, omi t'iun 5 IIII 
c: an. 3 Iin. p. 4 rate ortine 5 binas c, r. ortine sumi- 

tatem aD. 3 II- !>• cocti ? cip^ni 3 singras c: cc piperis 

an. 3. I. p. 6 cum aceto jp. colHgis ( — g c) cp, facis 
(fac c) cp. 6 unnm p: pma c. 1 polcdne dab' c, dab' 1 
poitoem p, habitudinem c, iuxta habitudinem p. 7 c. yino 
mulso (c. vinum mulsum c) qp. 8 mulsa <m. c. 9 epithimia c, 
epith^ai). diasam sucum c, dia sasncp. 11 epilensiam cp. 
12 prima luna p. invenis unuuL p, invenies in unum c 

(lacunam expUt Diosc. 2, 60. ceterum cf. C. A, p. 315). 13 

malfactum p. et: sed cp. ita ufra c, ita ut tra p. 14 
tangat et ligas cp. 15 et collo p , 1 collo c. in om. p. 

suspendat c, — dit j?. 16 De lumbricis generatis ex multo 

cibo p. 17 amictas c, almitas p. 20 modicissime ex causa 
provocante (— cate) cp (cf. C, A. chron. 4, 106). 



— 173 - 

est sattvam per os ostendentes cuift solutione corporis, et 
exurrectio sine ratione et pulsus inaequalis, aliquU>us 
Tero et fastidium. pueris etiam dormientibus masticatio 
efBcitur cum modica linguae exclusione. schematizato 
etiam ore iacent^ similiter ut illi qui post nimiam opera- 5 
tionem resumunt. et post diastema temporis modicissimi 
aMquotiens cum clamore exurgunt et cito iterum deponun- 
tur et dentibus dormientes strident. contingit vero lioc 
quotiens ipsa violenta insurrexerint animalia. etiam et 
aliqnibus occurrentes stomachi nausiae et morsus causa- lo 
tionem faciunt. aliquando et reiectantur singulariter aut 
cum aliquo humore flegmatico aut cholerico. 

curationis vero tempore maxime in acutis febribus, 
81 et constrictio fuerit yentris, cataplasmandum ex lini 
seminis et lupini farina pari modo commixtis et cum mulsa i5 
aqua concoctis. cataplasmabis^ oleo violaceo umbilicum 
tanges et molli lana operies et fasciabis. et post expletos 
cataplasmatis dies cerotario ex absinthio et oleo cyprino 
confecto ventrem sub umbilicum usque cooperies. et si 
venter abstinuerit, in infantibus balanis iniectis depones^ ao 
in aliis vero perfectis aetate clystere ex decoctione ab- 
sinthii admixto melle deduces. et potionabis frequenter^ 

1 per 08 om. c, 2 exsurrectio p, ezurectio c. 3 

dormientibuB <m, c. masticatio: cf. C, A. l, c. p, 534. 6 
iacentem c, — tes p. quidem cp. 6 diastema c: diestema jp. 
7 cnm — (9) quotiens om, c. 9 etiam om. c. a. et oc- 
correntes p. 11 reiectant c, reiartantar (sic) p. 13 i. a. 
febriboB qnod esse solet. si et constrictio p, i. a. febribns si 

ez constmctio c. 15 cum aqna mnlsa p. 16 nmbilici con- 
tangis p, 17 operis cp. 18 ex c: et jp. 19 confecto 

om, c. venter sub nmbilico usque cooperis c, ventrem simnl 
nsqne sub umbilico operis p (sc. mediis partibus Cael. chr. 4, 
128 etc). 20 in om. cp. balanis pi om. c. inectis c, 

leptis p. deponis cp. 21 clisteri c. ex om. cp, 22 

dedncis cp. et pot5ab' freqnenter maxime pi et pocone 

mazime c. 



— 174 - 

maxime puero&^ myxaram et myrtae et coriandri seminis^ 
onmium triutti specierum decoctione. 

epithima ad liunbricos excludendos sive necandos. 
redpit farinae lupini tenuissimae -^ II ^ absinthii contusi 
5 et creti -t- l, myrtae viridis S. mittes in girba^ et in 
uno diligenter contusis^ optimo melle colliges et in lin- 
teolo illinitum medicamentum yisceribus mediis impon«6. 
aliquando vero medicamento supra scripto admiscemus. 

aliud. meduUa cervina oleo violaceo resoluta a nervis 

10 cervicis quos tenontas dicunt per totam ^inam usque ad 

sexum perungues^ aut ipsum oleum violaceum singidariter 

tepefactum auribuslnstillabis et ipsas cavernas lana obtrudes. 

sin vero cum adiuncta sdutione ventris fuerit lum> 
bricorum passio cum rasurarum egestione^ tiuc stalticis^ 
15 id est constrictoriiSy sicut in dysenteria inicere oportet^ 
et propinare plantaginis sucum aut granatas acidas aut 
sucum coliculi aut limaturam cornu cervini in modum 
coclearii unius. 

si vero praeter febrem fuerit passio in diuturna 
30 aegritudine^ quam Graeci chroniam vocant, etiam et lu- 
pinos amaros edendos dabis et santonicum caricis im- 
missum et vinum violaceum. 

1 mizaram: rarum (sic) c, nnlaru p (nixaru p^). cf, noxa- 
mm G, A. p, 539. 541, et mirte p: et nocte c. 2 omi 

trium Bper c: horum trium p, 3 sive necandos p^ in 

marg. (om, p): siue uocandos c. 4 lupini farine t. p, 5 

mirte p (Biosc. i, 155): mente c (cf. inflra), viridis mittis . . . c. 
girba c, girba p, 6 colligis c, — g p. linteolu p, — lo p^c, 
7 illitum p. viscef media c. Iponis cp. 8 medicamen- 
tum 3 ? (pro SS) admiscemus c, mFicu supra dictis admisci- 
mu8 p. 10 cervic c: cervinis^) (sed in marg. j?® i & cWfs). 
tenontas: tonatef c, tetanos p, spinam usque ad om. c. 

12 auribus stillabis p, aut columbos (sic) c, lana obscrudes 
(sic) c, lanas obstrues p. 13 Sin p^c: Si ante corr, p. 15 
desinteriis c, disinteria p, inicere om. c, 16 propinatum 
c, — nandum p, 17 cauliculi sucum p, 20 cronia c, 

o 

acroia p. 21 sandonicu c, sad Jcu p. caricis p^ (calicis p), 
cario c. 



- 175 - 

aliud. dd lumbricos. alium cum mentae foliis con- 
irilam et pipens modico^ adiuncto aceto et oleo spano 
tomeMum lumbricos excludit. 

aliud. folia persici contrita aut oliyae folia aut sam- 
bttci f<dia simililer contrita et super umbilicum imposita 5 
somme faciunt 

LXXIII. Ad elefantiasim. 

Est autem elefantiasis corpons callositas operata sub 
melancholico humore ad simUitodinem elefantorum, unde 
elefantiasiSy ut supra dixi^ passio nomen accepit. haec lo 
autem signa patientes secuntur. extantiae riposae^ quas 
Graeci' oncus octodes Tocant, id est riposis verticibus 
prominentes circa yultum et articulos^ adiuncta corporis 
mala habitudine^ quam Graeci cachexian dicunt. ex qua 
passione frequenter summitates digitorom cadunt putre- 15 

1 mente (mete) c (cf, IHosc. 3, 36, de murra 1, 77): 
mirte p. 2 modicum c. et (ol.) c: vel p. 5 sup c: snb p 
(umbilicam cp). cf. Gal. XII, 76. Iposita pi a^posita c. 

6 post faciunt haec addit wnus c, quae licet Cassii esse non 
dtintem hic infra adscribo, ut legwntwrx Lnmbricoram dolor sive 
tinee etire £ snnt carennm optimnm ad tertias decoques ex eo 
dabis ieinnis examinatnm. Item folia ocimi alii galli clare voc 
coligis et snper ventrem inpones lumbricos excutiet. Alia radix 
polipodie i. felici (Diosc. 4, 185. cf. GoH. XIV, 514) depur- 

gate z teris de ligno addis radic innule ^ VIII f si yiridis 
nierit radix filic de suco conficis r(?)ecisum armoniacum 9 
euforbii 5 II fac pilulas ei^ magnitudine que anno inicit s(?)e 
seu eas factas infundis in ceryisa nova SS 11. Si inyenta non 
faerit ex aqua calida dabis ubi mirre. SS. II decoxeris admittis 
anei ciatis II. aut sape. SS. 11 dabis bibendum ante horas IIII 
egici et vermiculos et tineas ante triduum sane debes eos cibari 
cum pane et posca bibere. 8 corporum p. 9 z simili- 

tndine c. elefantorum nominata. unde sic cp. 10 ut — 
passio c: om. p. 11 autem om. p. pacientes c: laborantes 
p. extantia riposa p^ extanti anpossa c. quam cp. 12 
ecos etedes c, ecosetodes p {oynovq ox^oiSei^. cf Gdl. XII, 
827). ripo8is|9: re possis c. 13 prominensjp, promittes c. 
circa ventrem c. 14 cacexiam c, cacesiam p. 



— 176 - 

factae^ et vox eis aspera eflQcitur et anhelitum fetidum 
emittunt. et fit ex putredine sanguinis corrupti circa 
cutem cruoris nigri vomitus, et immutatur in callosam 
qualitatem. 

5 in curationibus vero in principio flebotomiam ad- 

hibebis cum secunda sanguinis detractione, quam epa- 
faeresin vocant, et post VII aut XI detractionis dies iera 
logadio appellato antidoto pridie a cena observantibus in 
potione ieiunis dato ventrem purgabis tempore magis fer- 

loyenti^ sub cane aut post canem. nam Hippocrates in 
aforismis sic ait^ sub cane aut post canem debere unum 
quemque purgatorio operari. quod antidotum iera facit ad 
universas melancholicas causas^ et conficitur sic. murrae 
euforbii 3 singulas ^semis)^, agarici, ammoniaci, folii elle- 

15 bori nigri^ folii . . . ^dauci]) cretici, squillae assae, da- 
crydiiy omnium specierum VII 3 binas semis, coloquin- 
tidis interioris carnis, quam vulgus gelelam vocat^ 3 V^ 
aloes^ epithymi^ hyperici; bdellii^ marrubii^ polypodii^ thymi^ 
cassiae, chamaedryos^ <(dauci]> cretici, cinnamomi^ <^omnium 

20 specierum XI^ 3 binas^ opopanacis, castorei^ aristolochiae 

2 mittunt p. 3 cuti jp. 4 quantitatem jp. 6 san- 
gninis om. c. 7 diem cp {sed post YII dies aut XI d. diem c). 
geralogodion c, xeralegodion p (cf. Sim. 8, iera, Steph. thes, V, 
344 Par.). 8 appellatum antidotum cp. in potione om. c. 
9 dato c: data p. 10 ypocras c, ypocrates jp. 11 amforismis 
c, aphori. p (Hipp. III, 727). unu <| purgatorium o. c, unum 
quemque purgatum o.p. 12 yera p. 13 casus c, cais (8ic) p. 
mirre pi her (sic) c. 14 3 singVas c, an. 3. !!• jp (j & 3 IS. p^). 
armoniaci cp (ut aemper). elebori cp. 15 folii cretici cp. 
asse c: assate p. diagridii p, diagredii c. 16 omnium — 
semis (om. 3) c: an. 3 II. et \. p. 17 carne quam guldus 

vulgus geldan vocat c, cortices quos vulgus gelela dicit p 
(cf. Antidot. cod. Far. f. 86^ 1 „Cataputie catartice aloydarie. 
9* aloes epalice . diagridii . gel^la {sic p^ =» gella) interiores 
cames trium paria pondera . • .). est gr. ivtsQioivri. 18 

yperici — marubii p: om. c. cimi (=— timi) c. 19 oame- 

dreos cp. dauci iterum addidi. ctici (ut supra) p, creti c. 
cinamomi. an. 3 II — castorei om. c. 20 opopanace p. 

ologie. lo. (longa c) cp. 



- 177 — 

pipeiia albi et longi et nigri, eroci et sagapen!^ 
petroseliiii macedonici; omnium specierum VUII 3 aiii- 
guhs, melUs despumati quod suffecerit. et est perfecta 
dosis 3 nil* aliquantis 3 III dabis, secundum hominis 
crariiii id est naturam Yel temperantiam corporis. et post- 5 
quam diligenter fuerint purgati, lac asininum aut capri- 
mim scfaiston appellatum^ sicut in dysentericis, frequenter 
potui dabis^ aut ptisanae sucum aut faeni graeci sucum 
similiter dabis ob lenificandam intestinorum rasuram ex 
antecedenti malo humore effectam. lo 

aliud. ad elefantiaslm. coriariorum rus heri)ae viri- 
dis suco cum yino tritae totum vultum penna illines. 

aliud. ad slrumam. amylum optimum adiuncto mo- 
dico cumlno albo cum ovi alhnmine tenui teres et horis 
serotinis totum Tultum oblinies et per totam noctem sic- is 
cari dimittes. tunc lucescente die frig^da aqua layabis. 
aliqiiando ob nimietatem callositatis etiam et guttae am- 
moniaci competentem modum supra dictis admiscemus. 

smegma faciens ad vultum, ad nigredines et ad lenti- 
gines^ quas facus appellant, et ad solis ustiones^ quas 20 
efelidas dicunt. recipit ges asteros et cimollae cretae ^ 
binas^ cerussae et specularis assati -r- ternas^ afronitri 

1 albi longit r nigra c, al. ^ 15. ^ m. jp. 8 omniwn 

specieram IX 3 singras c: an. 9 I. p. 3 snfficit cp. 4 
dabis om, c. 6 crasin: horasin c, horas Ip, vel 0: et c. 
7 sciton c, sciston p, disintericis cp. 8 potabis cp. 
tipaane c. sncnm {poat f. g.) om. p. 9 similiter jp: fre- 
qnenter c. ^ linificandum c. 11 coriariomm p°: cor- 

yamm j>, corariomm c. ms herbe Tiride cp. 12 sucnm 
( — S P) ' ' ' tritum ( — u) (^. illinis c, linis p. 13 stmmam 
c: — mas p. 14 Suino p (in mairg. I & cumino al\), cimino c. 
et cum p. tenui p: tunde c. 15 oblinies c: oblines j>. 

siccare cp. 16 dimittis cp. 18 admiscuntur c. 19 

smigma cp. et om. c. 20 facus p, fa.c'^ c. 21 efOlidas c, 

/fellidas p. gesasVos c, gesastare p. z cimolie c: qui- 
molie jp. 22 5 binas c: a5. t III. i>. cemse speoolac 

assati an 7- IIL 2>. assati cp. 

Gasiini Feliz ed. Y. Boie. 12 



— 178 - 

albi -7- I, fabae fresae poUinis lib I. conficies et exinde 
Tultum lavabis. 

LXXnil. Ad ragadas. 

Ex antecedenti egestionis nimia duritia frequenter in 

fi sessUy quem Graeci edran vocant^ diversa podicis vitia 
efficiuntur^ ut sunt ragades^ id est hiatus, et tumores, 
quos Graeci flegmonas, et condylomata, quae nos latino 
sermone dicimus tubercula. 

propter ea curationis tempore cataplasma edricon 

10 appones^ quod Latini sessorium dicunt. et conficitur sic. 
panis mundi medii iniiisi vino veteri et rosae siccae si- 
militer infusae 3 II; croci dimidiam, meliloti purgati sine 
semine in aqua cocti 3 III; faeni graeci pollinis 3 II; ovi 
assi vitellum unum^ olei rosacei quod suffecerit. 

15 alia quae appellatur a Graecis dactylice, id est podi- 

calis^ siquidem podicis vitia emendat. recipit cerae -^ I^ 
adipis anserini^ plumbi combusti, ambarum specierum -r- 
singulas semis^ ysopi attici suci, butyri, cerussae^ omnium 
trium H- binas. solubilia resolves et rasum cerotarium 

20 aridis commiscebis. summe ducit cicatricem in omni- 
bus locis. 

aliud medicamentum edricon^ sycotice appellatum^ ad 
condylomata et ragadas et ad podicis inversiones^ quas 

1 T I. jp: ^ (sine num,) c. faue frixe c. V. I. p, lib' 

I c. conficis c, — ce jp. ezinde c: inde p. 2 lavabis c: 
lava p, 3 Ad ragadias c, ^ragadas ind, p), De diverso podicis 
vitio. ^ p. 4 antecedentis p (— ti c). i sesso c, incesu p 
(incessn p^), 5 qoam cp. greci om. p, edram p, edaot 
(sic) c. 6 ragade jp, rapade_c. 7 quos c: quas j9. fleg- 
mones cp, 8 dicimus hoc uo sentula c, tubercula dicimus p. 

II medium cp, infusum j>, om, c, rosa sicca s. infusajp 
(— e c). 12 melliloti cp. 14 sufficit cp, 15 aliud (^ c. 
dactilice c: diartilice p. 16 l^ cp. 17 ambarum — semis 
(fitc) c: an. -7- I. S. jp. 18 antici c, actici p, ceruse. an. 
5 n. p. 20 commisces qp, 82 ficotice cp. 23 ragades c. 
ad podicis i. !>: ad ydropicum i. c. 



— 179 — 

CSraaei ectropas yocant, et ad dolores intolerabiles. re- 
^it spaniae argenti, cerussae, masticeSy omnium -r- ternas, 
cerae -t- VI, iusquiami yiridis suci, olei myrtini libras 
singiilas. quae sunt sicca teres cum suco iusquiami et 
sic cerotarium rasum admiscebis. et in usu tolles ex 5 
qwo medicamine et teres in mortario plumbeo cum rosaceo 
aut myrtino oleo donec crassescat^ et illines locum. et 
si ▼olueriSy er ipso medicamento emplastrum superimpones 
et ligabis. 

LXXY. Ad idema. lo 

Antiqui seu veteres medici dicunt esse idema, quod 
nos aquosam inflationem dicimus, subalbidam et laxam 
extantiam quae ostendat digitorum impressione designatas 
concayitates corporis resurgere. et fit vel generatur ex 
flegmatis substantia aut ex spiritu vaporoso circa pedes i5 
vel crura saepe eveniens in pthoes, hoc est in pthisicis 
et in cachexieSy id est corporum malis habitudinibus. 
frequenter si cum tenui febricula contigerit, hydropicas 
superaflert passiones, et maxime in cachecticis corporibus, 
id est mala habitudine affectis, praesertim si et ventris 20 
fuerit cursus in isdem, ut dixi, passionibus, sub difficili 
temperantia corporis, quam Graeci dyscrasian vocant, sto- 
machus nocetur. 



-rO 



1 hec tropas c, ecpas p. _ ^ cp (cf, Petroc, p, ^278), 
2 mastici c, maselcl p. 3 an. -7 .III. p. V singli c, an. 
r. I. p. 6 admisces p, ^misces c. in usum cp: com opns 
fuerit Petr. et ex p. 7 aut p (Petr.J: et c. illines j?, 
— nis c. 8 iponis cp. 10 Ad hydema c (idema ind. p), 

De aquosa inflatione. 9jp. 11 idema p, hidema c. quam 
cp. 12 subalbida et laxa extantia cp. 13 ostendat p: 

— dit c (ad rem cf. Oribas. synops. T, 35 ex G(d. X, 963). 
ipressiones c, — nem p. 14 corporis om. p. 16 pthoed' c, 

pthocs (sic) p {iv (p&oaig Gal. X, 953. XI, 101). t ^ ty- 
sicis c, .1. ptisicis p. 17 cacexies c, cacexics (sic) p. 

maJas habitudines cp. 18 ydropicas cp. 19 afferre p. 

caceoticis c, caceticis p. 21 hiisdem c, hisdem p. 22 

discrassia c, diatrasi p (in marg. 1 & diaclian p^). 

12* 



— 180 — 

in curationibus Tero si cum constrictione ventris 
fuerit passio, cataplasmabis laborantes ex faeni graeci et 
lini semine et hordei farina^ adiuncto sufBcienti cumino 
et ruta, faieme et lauri bacis cum modico melle et oleo. 

5 et postquam tuleris cataplasma, ante et retro cucurbitas 
dabis et lanis mundis loca tutabis et fasciabis. et ieiunis 
antidotum diureticum dabis superius in nefretica passione 
conscriptum. post haec epitfedma dia spermaton vel dia 
samsucu appones^ et acri clystere ventrem deduces, aut 

10 certe oxymelle cathartico competenter purgabis, quod oxy- 
mel inferius in loco suo^ conscripsimus. 

sin vero cum fervore et tensione et gravedine cum 
aliquanto dolore ipsam tumoris sive inflationis extantiam 
in cruribus senserint aegrotantes tempore quo magis de- 

15 ambulaverinty oportet sola crura per totum levioribus ac 
multis laceraturis scarifare eo modo quo superius ignem 
sacrum scarifare praecepimus, vel pro scarifatione san- 
guisugas appones. et post detractionem sanguinis factam 
poscam cum modico alumine temperabis^ ex qua posca 

20 peniciilos rudes ac molliores moderate expressos super- 
pones et ligabis. et post dies III dia iteon emplastrum 
appones. aut certe illud quod a Graecis e barbaros ap- 



1 vero om. c. 3 cimino c, omlo p. 4 baccarum c, 

bacas p. 6 tubabis (ut semper) p, et &sciabis c: om. p. 

in ne 

7 diare(i ?)tic p. l effretica c, \e fretica (sic) p^. 8 epi- 
tliimia c, epith^i p. diaspiStd p. dias an sncu c, dia 
sasuc p. 9 clisteri c. deducis p , — cit c. 10 oximel c, 
oxler p. oximel c, oxiel p. 11 inferius : immo superius 
(c. 34). inf. suo loco p, 12 Sin c: Si jp. et tensione 
om, p. 18 ipsam tumoris p: ipo tuore c. sive inflacionis 
extantia c, seu extantiam infiationibus p. 15 ac jp: cu c. 

16 scarificari c (— re p). eo p: eodem c. 17 acrem c. 

Bcarifare (sic) p: — ficare c. pro scarifatione: pro scarifare 

(sic) cp. 19 ex qua posca p : ex aqua c. 20 penicellos cp. 
moliores c: molles p. 21 ponis cp. .III. (sic) cp. dialte 

c, dial|ceo" (corr. obscwr.) p, 22 e: om, cp (cf, c. 38. 46), 



- 181 - 

pdlatar similiter appones. novissimo yero si aliqua forte 
remaiisennt, dia thapsias sicut in ischiadicis uteris. 

LXXVI. Ad hydropicos. 

Est autem hydropica passio diffusio humoris aquosi 
cum inflatione secundum retentionem spiritus isdem la^ 5 
borantibus effecta. et sunt distantiae passionis duae, 
qnarum una a Teteribus ascites nominatur^ id est utri- 
cuiosa^ ab epatis yel splenis aut stomachi vel renum 
saxietate creata. altera vero quae tympanites appellatur a 
pulmone contingit^ ex quo pulmone sub ingenti ventosi- lo 
tate venter inflatus ostenditur, ita ut cum fuerit inspicien- 
tis palma pulsatus^ tympani sonitum faciat^ unde nomen 
ut supra dixi passio tympanites accepit. sed illam primam 
quam asciten diximus haec signa secuntur. insurrectio 
ventris superdistensa et ^super^ inguina et crura, albida i5 
efficitnr. quae inflatio cum digitis fuerit impressa con- 
cavitatis formam ostendit^ quod Graeci entyposis vocant. 
ceterae vero superpositae partes macie attenuatae efQ- 
ciuntur, ut thorax pectus brachia. etiam et potus nimia 
appetitio sequitur cum retentione humoris^ ex qua re- 20 
tentione humor intra spatia ventris inclusus semipleni 

1 Dovissime c. alique forte c, forte aliqua p. 2 

diapta psia c. sciaticis p, — cu c (cf, c. 52), 3 Ad ydro- 
picos c (ind. p) , De ydropica passione p. 4 ydropica cp, 

6 hisdem cp (cf, c. 75), 6 due j?, II. c. 7 asortes c, 

asSates p. articulosa c. 9 saxietate p^ sanxietate c. 

ti(y c)mpanites cp. 11 venter: venti^), tenui c. inspicien- 
tes c ct ante corr. p. 12 timpani cp. sonitum faciat p: 
Bonxim signant c. unde passio timpanites accepit (sic) p, 

unde nomen ut supra dixi passio timpanites nomen (sic iterum) 
accepit c. 13 illum primum quem p. 14 asciten p, asitos c. 
sequuntur cp. insurrectionem c. 15 super distensa et in- 
guinum ( — nu) et crura albida ( — de c) ef&ciuntur cp. 17 

entiposis c, etipofis p. 18 maciei tenuitate afQciuntur p. 

19 ut c: et p. et brachia p. etiam om, c. 20 ex aqua 
redecoe fomor t'ra spana vetrem pulsus s. v. c, qui retentionA 
intra spatia ventris inclusus s. v. p. 



— 182 ~ 

utriculi similitudinem ostendit. unde nomen proprie passio 
ascites, ut dixi, accepit. tympaniten hydropem haec signa 
secuntur. insurrectio ventris et distensio praecordiorum 
et venarum subtractio. et ipse a supra dictis minus sitit. 

5 aliquando etiam peiorante passione tussi exagitantur. nam 
generaliter Hippocrates omnibus hydropicis, plus autem 
a pulmone patientibus, in aforismis sic ait: hydropicum 
si tussis obtinuerit^ hoc est exagitaverit, sine spe eflQcitur. 
etenim tussis, secundum expositionem Magni iatro- 

10 sofistae, si hydropicum ut supra dixi exagitaverit, aquosus 
omnis humor dissolyitur, ut per omne corpus effusio 
eificiatur. 

ob diligentiam vero curationis chamaedryos, asarum^ 
elelisfaci semen id est herbae salyiae, dauci cretici semen 

15 id est pastinacae hortensis, petroselini macedonici; feni- 
culi radicem, graminis radicem, haec et singulariter et 
simul in uno decoques in aqua et ipsam decoctionem 
mane et ad noctem potui dabis. et excludet vel inaniet 

1 utricali p^\ ventricoli cp (cf. C. A. p, 471). proprie ^): 
proprium c. 2 ascites jp: absqiie tenenteB c. dixi c: dixi- 
mos p. Typanite idrope c, timpanite ydropicum p. 3 

secnntur c: sequuntur p. 4 et yenani subtractoe c, yenarum 
surrectio p. a s. c: ad supradcos p. 5 tussi p: tusse c. 

Nam ypocrates g. i>, Nc g. ypoS c. 6 pP afi a pulmoe c: 

a,fL 

pl^^a puhnonem p. 7 amforismis c, aphoris. p (Bipp. III, 
762. cf, 754 Lips.). ydropicum c, — c p (in marg. »® I i 

yd<>piii). 8 si t. exagrauauerit K et (sic) | obtinuef O^Hv. 

sine spe c, si t. exagitaverit sm spe p. 9 magni hyatro 

cisce c, mag (corr. ma^) hia | t^fiste i. sapientis medici p. 
10 dizi tussis (it.) ex. 11 corpus omnis humor dissoluitur c, 
Omnis humor aquosus disolur p. 13 vero am. c. came- 
dreos asarum (sic) cp (scih cham. semen, asari radicem). 14 
elilisfiEigi p, aUlis faci c. semen p, seminis c. i. herba 

salvie c, i. salvie p. 16 radice c, nui' p. gramis radic c: 
om. p. haec et: K |}, r (et) c. 17 I uino cocta c, in uno 
decocta p, Ta decoctone c, ipsa decocto p, 18 dari c, 

da. (sic) p, et p: om. c. excludit cp. inaniet: fi amat 
c, laiat p {p^ in marg. lanfat). 



- 183 — 

per yeaicam hydropicis aquosum humorem. etiam et per 
Tentrem suprascripttun humorem hydragogo dato similiter 
exclades, hoc est cocci gnidii optimi id est non ve- 
tostissami sed novelli ex locis maritimis coUecti grana 
competentia aut XXVIIII aut XXXI aut XXXVII singularia & 
aot bina cum modicissimo nitro uva passa singula enu- 
cleata includes et dabis vespertino tempore abstinentibus 
a cena cata en id est singulatim comedenda, et postquam 
comederint tres guttas aquae calidae superbibendas dabis. 

aliud hydragogon fortioris virtutiS; quod et per lo 
ventrem et per urinam et per vomitum hydropicis aquo- 
som depurgat humorem. aeris usti in modum fabae 
aegyptiaC; stercoris columbini agrestis 3 I, rutae hortinae 
yiridUs foliorum 3 II simul in uno diligenter tritas cum 
yini cyatis tribus potui dabis. i5 

aliud. sambuci radicis cortices tundes et exprimes 
et ex ipso suco expendes -r- I et superaddes mellis 
coclearia III et dabis cum aquae calidae cyatis III. tunc 
sufficienter ipsos laborantes deambulatione movere iubebis. 
et postquam sive per ventrem sive per urinam aquoso so 



1 p uexica e: om. p, 2 SS c: supra dictump. ydro- 

gago cp. 3 IT (pm. est) |?, li. 3 (sc. unciae signo -r- jMsito 
pro -T- = est, tU supra) c, coco nidio|), 9gcio c. i. ve- 
tastissimi f molli c, i. non yeteri sed novello p. 4 collectis 
c, — to p. 6 XXXI c: XXI p. XXXVII c: XLVII p. 

singP aut binas c. 6 uva passa singr enucleata indues c, 

in singulas uvas passas ^nucletas includes p. 7 dabis c: 

om. p, 8 cata en i. singulatim : singulatim cata una (uua p) 
cp. comedenda c: — dasp. 10 y^ c)drogagon cp. quod 
et: qui et c, quod p. per ventrem urinam et v. p. 12 

es ustum p. (faue) egipcie c, egiptiace p. 13 3 I* (f- c. 
singulas) c: aJa. 3. I< p. ortine cp. 14 uno cp. tritas: 
tritis p, om. c. 15 tribus c, UI. p. 16 sabuce p. ra- 
dices Pf — c c. cortices p^ — c c. tundis c. exprimis 
cp. 17 et (jante ex) add. p^, om. cp, expendis cj?. 18 
cod^r. ni. cp. cum om. p, aqua calida cp. 19 suf- 

ficientes p^ supficietis c. 20 aquosum humorem c. 



— 184 — 

hainore fuerint exinaniti; refeclioni dabis aut piscem aut 
aliquid ex tolatilibus. et iterum post dies V aut VII sim- 
plici purgatorio et sine aBqaa malignitate, quod Graeci 
acaciston vocant^ non solum semel, sed et secundo inter- 
5 iecta una vel duabus ebdomadis si vires permittunt^ 
▼entrem purgabis. et conficitur sic. scammoniae assatae 
semuneiam, nncleorum pini^ piperis, uvarum enncleatarum^ 
cocci gnidii id est seminis turbisci, omnium quattuor 
grana quina^ mellis libram. diligenter conficies et in doliolo 

10 vitreo repones. et quando uti volueris dabis codearium 
I aut II cum calidae sufficienti modo. 

aliud hydropiciS; maxime hiemis tempore^ si forte 
nimia tensio vel saxietas, quam scirrosin dicunt, prae- 
cordiis atit in splene aut in renibus occurrerit, et in 

15 corporibus natura frigidis. oportet sacculo desiccatorio et 
ex parte relaxatorio uti. recipit hordei farinae et faeni 
graeci farinae et ervi et cumini et staflsagriae et salis^ 
onmium sex SS binos^ malvae seminis moliti farinae et 

, absinthii cymae et marrubii sicci et bacarum lauri et 

so anisi et nitri^ omnium SS singulos. quae tundenda sunt 
tundes et rarissimo cribro cernes, et quae molenda sunt 

1 refecidone c: — nem p, piscem pi pisione c. 3 et: 
aut cp. 4 caciscaton c, cacisticon |}. interiecta p, — to c. 

5 una Pj I. c. vel .II. c. ebdomadis: — das c, — dibas p. 

6 Bcamonee c, ecamnee p, assates "^ c, assate 8ei](l'ucia p. 

7 nnclei pini c, nuclea^l. pinea2i p, uvarum enuclea^ c, uve 
enucleate p. 8 coc^ ^)o gmdii cp. seminis turbisci p 

(et in mctrg. p^: h uf — t. e. hic videtut — quod turbiscus eit 
laureola. cf. Pl. 33, 88) i semini ylusi (sie) c. 8 quattuor: 
im. c, <m, p. 9 quina c: an. XXV. p. Y c, V. I. p. 

conficis cp. 10 et nitro reponis c. 5q; care (cumque 

calide) b. m. p: cu calid' {om. suff. m.) c. 12 hyemis c: 

veris p. 13 saxietaB c: anxietas p. sciroBin p, sirosin c. 
15 frigids. (sic) c: frigidioribus p. 16 ^ c: om. p. et 

om. p. 17 herbi cp. 18 omnium Jp {? ccrrectoris manu 

ohscitrum) binos p, omi sex. SS. binas c. 19 come cp. 

bacas p. 20 omi SS smgras c, omnium sextarioB singuloB p. 
21 et molenda moles c. 



- 185 - 

noks manuali mola, et sic in nno eommiscebis. coques 
in iteo et aquae modico et oleo, et «acculo incluaia loca 
qme pationtur TaporaliiS; et suliter peruBgues oleo io* 
finrioa scrlptO; et poat yaporationem adliibitam loca tnta* 
Ua et fosciabis. quod autem oleum conflcitnr sic. redpit a 
eaeiiineria agrestis radicis viridis -r- Yl, afronitri -r- II, 
dwBdnis iipari -r- l, olei libras n S. radicem minutatim 
ineldea et simul cum aliis speciebus coques in oleo et 
aeeto donec oleum remaneat, et uteris. 

potio ad hydropes. absinthii iriridis turiones minores lo 
namero sei et florem apinae allNie diligenter teres cum 
plperis grania XII^ et diurna potione Tini veteris 
ddiis tiiduo aut per dies V. et per singulos dies hoc 
fiMsiea. 

cataplasma hydropicis conveniens. etiam et sjdene* u 
tids optime fadt recipit capparis radices siccas, al>- 
sinlliii cymam, cuminum, bacas lauri, faeni -graeci et 
hordei poUinem. omnia tnndes et coques in melle et 
acetOy et appones ad yesperam et sines totam noctem, 
mane vero mutabis. hoc frequenter facies. so 

epithima hydropicis conveniens. epithima dicunt Graeci 
medicamentum quod stomacho et praecordiis simul et 
yentri superponatur, cum fuerit panno inunctum. recipit 

1 et sic in imo jp, et si uno c commisceB q^. 2 

Idnsis c, clanois p. 3 et om. p. 4 tababis p. 6 ant c, 
& (ant) p. I^ c: om, p, 6 ▼iridis <m, p, 7 liparis e, 
— ^rii p. lb\ n. Bemls e, V. U. sels p. rad' jp: <m* e. 

8 incides simnl cnm p, indsas sic cnm e, coqnis e, 9 
d. ad olenm e, 10 ad om. e. \{j |>)drope8 cp, minores 
YI p, minores nno tres e. 12 XII ei YII p. ei dintnmam 
potionem p, dinma et (?) potionem c. yeterifl I feratis {p, 

Iforatii p) dabis (sie^ cp. 13 tridno — V e: per dies III. 

ant y. p. 16 facit e: operatnr p. 17 come cimini bacca- 
rom e. 18 et in melle^. 19 pone8|>. Bines: si yis ep. 
tota nocte e. 20 mane vero e: et manejp. £eusi8 e. 21 
ad ydropicoB c. p. greci dicnnt jp. 23 pannnm (sie j^.' 
cibaria (sic p) om. c. 9 !>• 



— 186 — 

afronitri cibaria ^. .^, cupressi viridis spaerularuni; torre- 
facti nitri libras singulas, absinthii, stafisagriae, caricarum 
pinguium libras binas, passi cretici quod suffecerit. con- 
ficitur sic. spaerulas cupressi viridis in vino aminaeo in 

& cacabo novo decoques donec leviter torrescant, et sic in 
girba mittes et tundes^ et sic iterum diligenter teres. 
etiam et caricas separatim diligenter tundes et sic tunsas 
admiscebis. tunc deinde omnia quae sunt tunsa et sicca 
et creta adiunges et adiecto passo simul tundendo in uni- 

10 tatem coges, et uteris. 

epithima Filagrii conveniens hydropicis ad dififusiones 
humoris per totum corpus, quas parecchysis dicunt. re- 
cipit ervi farinae tenuissimae, anisi, cumini, hordei pol- 
linis, chamaeleontis nigri radicis id est sefra, salis fossi- 

15 lis, bacarum lauri, nitri, cardamomi, faeni graeci moliti^ 
omnium specierum X dr tricenas, cerae, resinae pinalis 
quam pituinam dicunt lib' 11, olei yeteris quod suffecerit. 
quae sunt sicca tundes et cerneS; tunc cum vini veteris 
-7- VIIII teres, et sic solubilia soluta et in mortario re- 

20 fusa siccis commiscebis et in unitatem coges. 

1 cibaria 9^pre8si p, cipressi c (deest numerus cibariorum — 
V?). yiridi speculas c, Tiride(i^®)8 ferulas p. 2 t. nitri 

an. r. L p, t. ut (» lib') absinthii (quod abs. <m. p) c. 3 

an. r II. p, vV (pro V) binas c. snmcit c. conficitur om, c. 
4 yirides p, — dis c. 5 leviter c: diligenter jp. torrescant: 
maturescant cp. in girba i. mortario (ghmatn del. p^J p^ 

agriba c. 6 et sic — (7) tundes cm. c. 8 admisces c, 

amiscesp. et tunc c. deinde c: demum|>. omnia quep: 

dimitte quod c. et sicca om. p. 9 S tundendo c, simul 
ftud^d' p. 10 cogis (sic p) et om. c. 11 Epith'a p^ post 
li (hec) c. filagrium cp. difiFiisiones p^ — nis c. 12 quas 
pi om. c. parathisis^, pechiCl p ( — £i p% cf. C. A. p. 468. 
9 cp. 13 herbi p , her c. pollines p. 14 cameleonte c, 
— leotes p (cf. C. A. p. 475). nigre cp. radicis id est 

sefra: radices. n sefra^^ p, et radic I. se fra c. salis fossilis: 
lal* fos fir c, ia I r. fofiir p. 16 omi sper X df tricenas c: 
an. 3. XXX. p. 17 pithima c, pitimia p. X II c, an. T. 
II. p. sufficit cp. 18 que sunt p: om. c. tu c. 19 

resoluta p. 20 commisces cp. cogis cp. 



— 187 — 

aliud. cretam cimoliam cum alumine scisso aqua re- 
8ol?es et per totum ab inguinibus et pectine usque ad 
pedes in sole oblines. 

aliud ad hydropicos. sympasma desiccatorium arenae 
ferreiitis adobrutione, quam ammochosian vocant^ et hy- 5 
dropica et sicca lavatio, quae a Graecis xerolusia appel- 
latur. id est sympasmate prius corpori sudanti in aere bono 
laTacrorum asperso, et sic sabano sicco detergantur, et 
alia multa cyclico modo. mirabiliter operatur. 

LXXVII. Ad praefocationem matricis. lo 

Praefocationem matricis sequitur subitus casus, vocis 
amputatio ut obmutescant, et apprehensio sensuS; dentium 
confixio et stridor rapidus ita ut accessionis tempore una 
pars oris ad alteram partem conduci videatur, articulorum 
contractiOy praecordiorum suberectio^ ipsius matricis ad i5 
superiores partes subfugium. tunc etiam thoracis ex- 
tantia efficitur et pulsus parvitas, aliquibus et alienatio 
mentis et iterum subita resumptio ita ut omnia quae in 
accessione senserint dimissionis tempore recordentur. 

2 pectine: pedena c, pudenda p, 4 Bipasma cp. 5 

fenreiites (c)p. ad obrisionem c, adobritionem p (ad rem cf. 
Aetius 10, 27, 28 et 5, 9. CeU, 5, 21). amocisian c, 

amocosia p. et ydropica p, et tropicca c (fort, est h.). 6 
xero(u c)lusia cp, 7 i. (id est) sispasma prius corporis asu- 

priui 

danid c, et sipasmata^ar q (q del. p^) corporis sudantip. in 

aere bono lavacrorum c : in lavacris p (cf, Cael. Awr. chr, 3, 
117). asperse c, — sa^). 9 licito modo c, ciclo modo jp, w6t 
ad/noUtt p^ i. e. corrector coaevm saec. XIV: i. modo hoc modo 
illo iterando opus et ad idem sepius revertendo ita yidetur 
licet dubitem (!). operatur (sic) cp. 10 De prefocatione 
m. p. 11 matricis p: aut (autem) c. 12 aphensio c, 

adp no p. sensuum c. 13 confrixio c. rapidus c : om. p, 

15 9t5 p: detractione c. suberepto (sic) c, surrectio p (fte- 
tsaQKffiog Sor, p, 249 JD), 16 subflgiut p^ subfumigant c 
{uvaq>vyri Sor. p. 249). 17 parvus c. a. et mentis 

alienatio p, a. alienatio et mentiri c. 18 subdita c. 19 
accessionem cp. senserit c, sumpserint p. diuisionis c. 



— 188 - 

in oQrationibus vero opopanax aut capilli mulierum 
exusti aut caprae, aut pix combusta naribus applicetur. 
desinent praefocationes matricis. inferius vero in ipsis 
genitalibus locis aut opobalsamum aut nardum aut folium 
5 appones, etiam et optimo styrace suflfies. sic enim matrix 
poterit fetidis odoribus a superioribus ad inferiora fugari 
et loco proprio revocari, cum melioribus et iucundis ad 
inferiores partes fuerit invitata et provocata. etiam et 
cucurbitas cufas <(id est levi^ cum appositione a superi- 
10 oribus partibus usque ad inguina blande deduces. 

aliud. cumini torrefacti coclearium I diligenter teres 
et cum vino mixtum ieiunis dabis. 

aliud. vulpeculae adeps aut caprae cum modico bitu- 
mine tritus et in pesso appositus praefocationem matricis 
15 mitigat. 

trociscus ypocapnistos id est sufTumigatorius faciens 

ad menstrua deducenda et ad matricis adscensum sive 

supernum recursum^ quem Graeci anadromen dicunt, et ad 

praefocationem matricis optime faciens. recipit dictamni 

20 cretici^ artemisiae, paeoniae^ lapidis gagatis^ aristolochiae 



1 au capre a pic^ combiisti c, o, cap apicis combuste p 
(cf. Gal XIII, 320. Aet. 12, 68 p. 997. Th. Prisc. gyn. 2. 
contra disputat Soranus p. 256). 2 naribns c: aunous p. 

applicato e, aplicata p. 3 desinnnt p, desimn c. yero 

om. c. 4 ant c: matricis p. 5 storace j>, sciracum c. 

snfQs p, fasis c. s. e. pot. matrix p. 7 proprio c: primo p. 
iocundis cp. 8 partes <m. c. luirata jp, iiucta c. 9 
cncurbitas (cufas (M. c) cum appositione cp. 10 blande 

ducis py albe blande delncis c. 11 torrefacti om. c. 12 
cu c: om.p. mixto cp. ieiunos dabis c, ieinnans pota- 

bia p. 13 adipem . . . tritnm cp. cap c, cape (capree) p. 
14 et inpresso appositum c, et inpresso et apposita p. ma- 
tricis p: aut c (pro matricis compendio m lecto, ut saepe infra, 
au, u » autem, aut, ut). 16 ypocapmistros c, opocanistes p. 
suffumatorius cp. 17 adscensu c, adcessu p. 18 anadro- 
mon c, — drom p. 19 facit c. 9 cp. dictami c, dip- 

tami p. 20 agagatis p. 



- 189 - 

f€itaiidM, bacamm lauri, uogtilae miiUnae, omnium Vn 
-7- I, st^cis calamitae, Iriluiiiiiiis iadaici; aml)aram spe- 
-r- temaa. conflcies et uteris. 



LXXVnL Ad procidentem matricem. 

Matrids prominentem casum^ quem Graeci proptorin 5 
Tocanty sanant naribus applicata opobalsamum, narduniy 
fSdfmn qitimum, styrax et omnia bene redolentia, in- 
feriua autem subfiimigando pix lana ^combusta^ et omnia 
fetida. si vero post partum i\ierit matricis tumor aut 
pnmdnens casus, lanam sucidam in spaerulae modum for- lo 
matam et in vino et oleo tepefacto lanas infusas et me- ' 
dioGriter eiqiressas appones et fasciabis. 

pessus chalasticus faciens ad resolyendas duritias 
matrids, ubi proptosis minime fiierit facta. recipit Ulii 
floris, olei cyprini, aut rosacei si forte aestas fuerit, i5 
adtpis anserini, faeni graeci polUnis tenuissimi, meduUae 
ceiriiiae, cerae ponticae, omnium VI -i- singulas, oyi assi 
▼itellum unum. conficies et uteris. 

pessus malacticus, id est molUtorius^ ad resolvendas 
matricis duritias sive stricturas. recipit ovi assi yitelUyio 

1 rotondae: ro. (sic) p, om. c. bacaram lanri im. -7- I. 

^hie inUr lin. p^ add, ungule ma^e 7- . . num. extinctoy 
Btorace. cal. (sic) p, baccarmn lanri o£qi VII smgre nnici | cnle 

maxine 3 I. storac calamitis c. 2 b. i. an. 7- III. p. 8 
conficis €p. 4 Ad cadentem (procidentem ind, capp. cp) m. 
e: De prominente casu matricisp. 5 quam cp. proptosin 
e: protbcd p. 6 pro naribus c. 7 storad p, — cis c. 

Ikferis c, I feti (ut mox v. 9 fetido sic) p, 8 a. fumigando e. 
10 et lana c. lana sucida . . . formata cp. Bperule e: 

Bpeoole p. formatam (sc. appones dc. deSunt nonwHUa. ef. 
Scr.p. 125 — 26). 11 et in oleo c. lana infnaa . . . expressa c. 
18 Fessum c. ad solyendas duritias c, ad resolyendam 

dmritiam p. 14 recipit om. cp. 17 oere pdtice c: om. p, 
ceryine an. 7- I. oyi etc. p. 18 unum p^ .1. c. 19 poBSoa 
mde corr, p, possis c. resolyendam . . . strictoram p. 
9 cp. yiteUum cp. 



190 

cerae, diachylon medicamenti, omDium trium parta pon- 
dera, olei rosacei quod auITecerit. 

aliud pessarium CDDvemens ad dolorem vesicac et 
matricis. rccipit croci 5 I, ovi assi vitellum I, cerussae 
B 5 1111, cerae ponticae, adipis anseriDi, adipis gallinacei, 
olei rosacei, omnium llll 3 octonas. 

aliud pessarium malaclicum. recipit faeui graeci torre- 
facti polltDis leDuissimi, cerae, adipis gaUinacei, adipis 
anserini 3 I, olei rosacei quod surfecerit. 

10 aliud pessarium simplex id est dia tessaron ad miti- 

gandum matricis calorem et ad duritiam vel callositateB 
et ad sordida quaeque purganda. et universas matricis 
indignaliones quae fieri soleiit absolvet. recipit ovi cnidi 
medullam croceam et olei rosacei et mellis despumati 

is optimi et olei susini paria pondera. diligenter commixtis 
uteris in pesso. 

encolpismi confectio ad siccitatem et relaiandam con- 
strictionem et ad duritiam matricis, etiam ad obdulcandam 
acredinem. faeni graeci et lini semiitis et ptisanae, omnium 

10 triutu paria pondera commiscebis et cum aqua dulci coques 
ut sucum faciant non nimis mucilentum, et diligenter ipsum 
sucum liquabis. potione lavata admiscebis mellis despu- 
mati coclearium I aut duo, admiscebis et olei susini tan^ 






1 ce JJ, cere p^c. medicameiituni c ( — ti p). oi 
trinia om. p. paria om. e. 2 suffiut ep. 4 

cc ep. b anHerini. (et add. e) g&llinaaei tp. 6_cmi 
octenae c: an. 3 7II1. 7 reuipit orn. cp. fen gfi torrp- 

facti om. e. 8 adipis add. p': om. ep. 3 I: om 
I. p. BnfGcit ep. 10 diateBeroa p, — B&riOD c, 

m. calorem p: ad Htigmata ad colorem «, II 

vel e. p. et ad uniTerGas p, p, Bdnitcui (i 
fieri Bolent. ad Holvet (eic) p: am. e. " ~~ 
et olei suBinj om. c. pari "'" 
mittie et p. 18 etitun tm, 
(sic) c: Otn. p. 
lioabia p, liqu& a 
23) admtsceH 
suci sidm. c. 



— 191 — 

tiuidem, et ric in uno commixtis et tepefactis encolpizabis 
per corneum metrenchyten appellatum ^id est^ supino 
scheinate iacentis in sinum mulieris infundes^ quem Graeci 
col^ii appellant. quod si ad praesens metrenchyten non 
inTemris, per enetera osseum vesica aptata id facies. 5 

LXXVmi. Ad metromaniam. 

Metromaniam latino sermone matricis furores sive 
insaniam dicimus. hoc medicamentum convenit^ et ad 
onmia carcinomata matricis id est cancerosa, et ad alia 
dyscola id est difficilia valde bonum et probatum. recipit lo 
croci opii galbani auripigmenti, omnium IIII 3 quatemas, 
olei dadini et nardini -f- singulas. conficies et uteris post 
annum aut certe post VI menses in pesso in modum 
fabae aegyptiae maioris aut in modum avellanae nucis 
appositum. 15 

LXXX. Ad aperiendam matricem. 

Flebotomia in cruribus supra talos interiores adhibita 
patefacit matricem. 

aliud. nitrum album cum melle et cum resina tere- 



1 in yino p. et tepefactis om. c. encolofizabis cp, 

2 metro(u p) eciste cp. id est addidu 3 mulieri cp, — ris p^, 
infande c. qnem greci colfon p: om. c. 4 metretircen c, 
metre eliiln p, 5 apenetece ossa p , metrendTcen (sic itertm) 
penetro ossea c. 6 De furore et insania matricis p, 7 

Metromania cp (sed in latino p). 9 ad om. c. 10 valde 
bona probatnr c, velnd bonum <et add. p^y probatum p. 
l^ cp. 11 (pimenti sic p) an. 5 UU. 12 dada c, clad'i p 
(sed in marg, p^ V dadLoi). et (nardi) c: om. p. 3 singras 
c, an. T I. p. conficis j), — citur c. 13 aut post VI certe 
m. p. pessum p, 14 egiptie cp. nucis c: minoris p, 

16 De flebotomia in cruribus facienda p. 17 talos inferiores 
c, tales (sic) interior p. 18 matricem (au c, cf. supra) om, 
p qm statim transit ad Al\ fel bub. (p, 192, 3) sic: AV fel 
bubulinum cum resina . . . (jp. 191, 19 — 192, 2) patefacit ma- 
tricem. al' nitrum album et ruta positum simUiter flBtcit. 



— 192 — 

bintina et oleo y«teri illimtum aut orificio matricis ap< 
positum patefadt. 

aliud. fel bubulinum ctm nita similiter facit. 

aliud. caricarum pinguium caro cum nitro et oko 
6 cyprino conU^ita similiter operatur, 

aliud. pessarium menstrualem sanguinem provocans, 
quod Graeci emagogon dicunt etiam et mortuos fetus ex- 
cludit. accipit autem pulei, <^mellis^ acapni^ absinthii pon- 
tici cymae ^ ternos, nitri ^ VIIII, mellis quod suffecerit. 
10 aliud. potio menstrualem sanguinem provocans. re- 

cipit fu, asari radicis, mellis acapni, omnium mi 3 binas. 
dictamni cretici manipulum I, passi cretici SS III. simul 
omnia in cacabo novo sufScienter decoques et in usu 
exinde potui dabis cyatum unum semis mox lotae. 

15 LXXXI. Ad accelerandum partum. 

Thymum tritum et cum vino potatum accelerat partum. 

aliud. faeni graeci semen et ibisci radicem quam 
althaeam vocant et marrubii herbae manipulos II et lini 
semen simul omnia in aqua decoques, et ipsa decoctio in 
so encathismate, id est in balneo^ supra seUam sedenti pate- 
factis pedibus ante et retro podici adhibita confestim ex- 
cludit quae diu tenebantur. 

1 yeteri: yalneri c, ulceii p, 3 ciim om, c, et p. 4 

cames . . . contritas p, came . . . oontrita e (. . . operatur cp). 
7 emagogon c, — gen p, et ad m. p. 8 Accepit (sic) 

antem ci "Qt p. pueli acapini c, pulei acapni p {sed p^ 

acaptii pro acacie?). 9 comax c, comam p. 5 temos 

(aic) c, 3 III jp. 3 IX c. sof&cit cp. __ 10 aliud om. cp. 
11 mel acopi c, mll' aco2l. p. m. a. an. 5* 11. 1>. 12 

diptami c, ditani p. cretici (post dict.) om. p. SA p^ 

%% c. 13 in om. c. et om. p. in nsum cp. 14 unum 
p, I. c. loti (sic) cp. 15 Ad celerandum p. c, De acele- 
ratione pti aliu p (Ad celerem partum ind. p). 16 Timum p, 
Fimum c. 17 et ibisci: qulGa p (sed supra fuifci pro evisci 
jp®>, om. c. _radicem p^ — c c. 18 sdteam ( — a) cp. 

dicunt p. her c: om. p. 19 semls ( — minis) c. simul 
pi sic c. in aqua om. jp. in om. c (in catismate j7). 21 
^odici: potui cp. 



— 193 — 

aUad. resina frixa suffita aut in pecudum vel boum 
galbaDum suffitum, aut elieborum nigrum aut styrax 
aut Tini faex suffita non solum secundas mulierum sed 
etiam fetus mortuos excludit. 

item potio. tria grana de medio citri tolles et teres 5 
et cam potione aquae calidae dabis, et continuo curabit. 

LXXXII. Ad emorragian matricis. 

Matricis emorragian latino sermone sanguinis fluxum 
vel profluvium dicimus. et est passio incurabilis, maxime 
si longi temporis sit et ex antecedenti frequenti abortione lo 
et secundum putredinem arteriarum fuerit creata. 

ob diligentiam vero curationis oportet in principio, 
antequam passio tempore diuturno veterescat^ ea adhibere 
quae valeant virtute styptica omnia soluta densando vel 
constrjngendo sanare, hoc est rosam siccam, lenticularum i5 
toriones virides, myrtam siccam^ siliquae graecae aridos 
ramulos et caducum granatae. omnia in uno mixta de- 
coques ex duabus partibus aquae et una vini, et ptygmate 
confecto diligenter fomentabis, et inicies ex ipso liquore 
supino schemate iacenti pedibus patefactis^ subposito prius 20 
clunibus cervicali ut renes patientis sursum erigantur, 
quod Graeci anatropen dicunt. tunc mannae turis, alu- 

1 vel boum vel sones (senes p) galbanum (sic) cp, 2 

galbani suffin (sic) c. nigri c. stirac c, stirace p, 3 
secimdinas p. 4 s. et mortuos fetus p. 5 Ite c, om. p. 
6 aqua calida c. carebit cp. 7 Ad emorogia matricis c 

(ind. p), De fluxu matricis p. 8 emorogia c, emorrogia p. 

10 si longo tempore sit c, si 1 (sic) longi temporis fit p. 
freqaenti — secundum om. c. aborsione p. 13 tempore 
diumo c, diuturno tempore p. ea om. p. 14 virtutem 

stipticam p. 15 rosa (ro. p) sicca cp. 16 turiones c: 

bitmbe^ p. mirta (sicca om. c) cp. 17 ramos c. granate 
cp. uno: uino cp. mxniop, mitte c. decoque c. 18 
aqna et vino c. stigmate p, scimate c (cf. ad c. 18 et Sor. 
p. 218, 15 Erm.y Th. Pr. p. 79). 20 iacentem c, — te p 

(— ti p^). 22 anatropo c, anacarpo p. manne et turis c, 
manna. thuris p. 

Cassius Fellx, ed. Y. Bose. 13 



— 194 - 

minis scissi parte singula, caduci granatae dimidia parte 
cum ptygmate supra scripto contrita usque ad mellis 
crassitudinem, abstinet profluvium sanguinis iniecta. 

aliud. granatae siccae corium et pini cortex et galla 
5 et acantha aegyptia adhibita similiter operantur. 

aliud.. acacia cum hypoquistidis suco et decoctione 
rosae contrita et in floculo apposita abstinet fluxum. 

1 parte singr c, partes singulasi}. et granate caduci p. 
dimidia pars ^as sic p) q^, 2 cum sticmate jp, coscimate c. 
SS c: supra dictop. 3 retinet j9. sanguinis c: matricis^. 
4 corticem p^ — cu c. gallasp. 5 achanta p, alchanta c. 
egiptia om. c. operatur p, apta c. 6 ypoqnistidis p, 

— de c. et: exp, om. c, iibi y. suco decoctione facta et . . . c. 
7 fleculo c, foculo p (floculo p®). retinet p. Explicit 

casiusfelixc. in p continuo sequimtu/r anttdotarii cmusdam 
antiqui u/nguenta (c. 84. 85) acopa etc. cum aliis deinceps anti- 
dotariis recentioribus. 



Index I graecolatinns 

(glossarum scil. graecarum db ipso Cassio latine expositarum). 



dyx^^» cuias laquei suspen- 
dia Graeci anconas vocant, 
nnde . . . synancica passio no- 
minatur. 37. 

adi^^ov : med. ad repulsandam 
sitim quod adipson vocant 61 
{Totg lyyiaiofisvotg dQao^siv 
avTO nal 8ia tovto aSiipov 
ovofidisi Asclepiades sec. Gal. 
Xni, 145). htmc locum mdle 
respicit Simon. s. dipsa g. 
sitis. Item Cassius Felix cap. 
de cansone dipseon sitiens. 

del^oiov : herbae semperviven- 
tis quam aizon vocant cp 56 
(herba sempervivum . . . sem- 
pervivens Ap., sed ap. Plin. 
18, 159 et Marc. p. 217 
aizoum . . . latine sedum). 

aifta : cum sanguinis supernae 
ducationis (ductionis , edu- 
ctionis ut et Sim.) reiactatione 
quam Graeci ematos anagogen 
vocant g 39. ex antecedenti 
sanguinis reiactatione quam 
Graeci ematos anagogen( — ges 
gp) dicunt g 40 {cf. ischemon 
30. 39, poliemos 6. 30 etc). 
contra in Flin. Aug. non ema, 
— emon sed „Graecis enhae- 



mon" 12, 77 ut „quod ideo 
vocatur horaeon" 11, 36. 

al/iayiOYdv: pessarium men- 
strualem sanguinem provo- 
cans quod Graeci emagogon 
dicunt 80. 

ai/£07trvix6q: emoptoicosLa- 
tmi sanguinem spuentes ap- 
pellant 39 (emoptoicos sic 
semper codd. med. lat. veteres, 
unde male idem hdbent Graeci 
recentes. cf. Simon Jan. «. v.), 

aifJLOQQayia: matricis emor- 
ragian (emorogia c, ut Simon 
s. V. et codd. Plin. l. XXII. 
XXIII. emorrogia p) latino 
sermone sanguinis fluxum vel 
profluvium dicimus 82. 

dxdxiOzov : simplici purga- 
torio et sine aliqua maligni' 
tate, quod Graeci caciscaton 
{c, cacisticon p) vocant 76. 

axQOv: manuum ac pedum 
acra id est summitates 30. 
acra oris spatia 35. 

dxQaOia : intemperantia[com- 
plexionis add. Simon"] corporis 
quamGraeci acrasian vocant 6. 

dscQi^^^g: tertianus (tipus) ma--, 

13* 



— 196 — 



nifestns a Graecis acribes ap- 
pellatur 57. 58. 

dxQOxoQffmv (vemtcarum sp. 
cf. Paul, Gal. def. 400): di- 
cuntnr acrocordones (—-dines 
cp, ut Simon) quae sunt fiin- 
datae et immobiles vel cal- 
losae sine dolore g 6. cf Cds. 
by 28, 14 quem corrigitDarem' 
berg ad p. 216, 37, sed con- 
venit cum vulgcUo CeHsi textu 
etiam vetus Oribasiiversio {cod. 
Paria) saec. VI (fioae Anecd. 
II, 117. Molvnier praef. ad 
Orib. t. VI p. 26) ex Celso 
ab auctore aucta YI, 184 Dar. 
( — ad berrucas quas Greci 
acrocordonas . . .). 

SXeififMt: alimma (alimina c, 
almajp, BMgmap^) leziperiton 
id est perunctio ad febres cp 
61. 

dXS^aia : ibisci (evisci p) ra- 
dicem quam alteam vocant 
fcJP^^^ (= Diosc, Ap.). 

aXq>6q: maculas albas Graeci 
alphus (c, alfos p et Simon) 
leucas Yocayeront cp 8. 

maculas nigras Graeci alfus 
melanas (c, alfos melenas p) 
vocant cp 9 (vitiligo CeU. 5, 
28, 19). 

aXioxexia: alopicia . . . si 
(post desertionem capillorum) 
. . . tenues canosos et veluti 
flavOB capillos ostendant, sicut 
animalis vulpeculae quam 
Graeci alopeca ( — can g) vo- 
cant 5 (= Isid. 4, 7, 1). 

afi^kvmnia: ad ambliopiam 
id est obtunsionem visus g 
29 (videndi debilitas Demo. 
ap. Sim. 8. V.). 

n.ii.a, : ameos id est seminis in- 
c 44 (id est etc. om. 



p\ ameos seminis id est uili- 
ciomis (c, iucilidiois p) cp 48. 
citatSimons. „Uilitionis semen 
i. ameos Gassius Felix cap. de 
morbis epatis et de disinteria*^ 
ami gen. ap. Plin. 20, 264 
{fiiLiiog Gal., afifLiog Dtosc.): 
cf. aftfuovii, Rom. in Diosc. 
recensione alphdbetica (Vind.). 

ifjLfioxo^ia : arenae ferventis 
adobrutione quam ammo- 
cosian vocant cp 76 {cf. not.). 

dfivx^i: scarifationis com- 
petentes laceraturas dabis 
quas Graeci amicas vocant 
a 18. scarifationis levissimas 
laceraturas dabis quas Graeci 
amicas vocant gc 24. minutas 
vel densas scarifationis la- 
ceraturas dabis quas Graeci 
amiohas (jdc gcp) vocant 5. 
uteris et scarifatione ex levi- 
bus laceraturis quas Graeci 
amicas vocant cp 54. cf. Sim. 
8. amichas grece scarificationes 
Gassius Feux ca. de igne sacro 
(t. e.c.24) — idem 8. „amictica 
virtus grece lacessitoria irri- 
tatoria. Cassius Felix de oleo 
aurino Qeg. ciprino — i. e. 
Ca88ii appendix Paris. f 85^ 
Giprini confectio . . . qua£ fini- 
tur f. 85^ in haec verba habet 
enim virtutem termanticam 
et amicticam id est calidam 
— leg, calefactoriam — et 
lacessitoriam). Item . . . Dc- 
mostenes coUiria lacessentia 
que Greci amiotica vocant". 

cc^^/e€^cyo$: tipus coti- 
dianus graeco vocabulo am- 
femerinos (amfim— Sim.) sivo 
cathemerinos appellatur 59. 

avayoiy^: — vid. alfia. 



— 197 — 



ai^tidifOfiiiql matricis adscen- 
siim siTe sa^emiim recnrsiim 
qiiem Oraeci anadromen di- 
cant 77 (Cad. Aur. chr. 4, 109 
eom ascensn matricis quem 
Graeci anadromeu yocant). 

aiwxifevCTixdv: ex respira- 
torio interaneomm membro 
qnod Qraeci anapneusticon 
mMdon Yocant g 39. 

dvaaTOfMiUifiq: osculationem 
qnam Graeci anastomosin 
( — masin gcp, ut et Simon) 
Yocant, siqnidem perforatione 
focta veluti ex orificio san- 
goinem emittant (yenae) 89 
(=s CoeJ. Aur. chr. 2, 121 oscu- 
lationis quam 6r. anastomosin 
yocant). eodem voca^ulo lat. 
utebimtwr vet. Galeni inter- 
pretes, tmde etiam nunc legitwt 
apud Kuhn. VII, 232 etc. 

avaTQOTii^ : ut renes patientis 
sursum erigantur, quodOraeci 
anatropen dicunt 82. 

dvBT 1x6^1 in prima anetica 
die id est dimissoria 57. die 
anetica 58. 

avB^CifSoivi gutturis partem 
snb mento quam Graeci an- 
tereona yocant g 33. sub 
mentum gutturis partes quas 
Gr. ante(the j9)reona yocant 
g 34. 37. sub mento in gut- 
turisparte . . . quam antereona 
yocant g 35 {fiael. Aur. chr. 
2, 102 gutturis summitati 
quam Graeci anthereoua yo- 
cant. id. 2, 116. c/*. ox. 3, 20. 
23. 27).^ 

dvB-TiQd : confectio anthera a 
Graecis appellata g 35 (quae 
omnibus nota est Th. Pr. p. 
16<^ Arg. cf. Cels. 6, 11). si 



et ant(h cp)era^n^ cum melle 
inlinies g 36. 

avS-Qa^, dvS^Qdociov: car- 
bunculi quos Gmeci antraches 
yocant g 22 (in medio . . . 
nigri ut carbones ib. — rustici 
pi^llas malas appellant, 
Orib. interpr. lat. saec. VI 
in. VI, 143 Bar.). — et appel- 
latur a Graecis antrachion 
singulari genere nominatum 
ib. 

dvTidq: ad digerendos tu- 
mores et praefocationes antia- 
dum 35 {Sim. 8. antias. Pau- 
lus „e8t** inquit „tumor durus 
paristmion^S cf. CeU. 7, 12, 2 
tonsillas autem quae post 
inflammationes induruemnt, 
uvtiddsg autem a Graecis 
appellantur). 

dvTlOTtaOig: flebotomiam in 
brachio adhibere quod fuerit 
patienti parti contrarium, 
quod antispasin yocant 54 
{Gal. XI, 91. — cf. infra s. 
catixin). 

dvi3^6vvov: ad stomachi do- 
lorem mitigandum medica- 
mentum appellatum a Graecis 
anodinon 42. enema colicon 
anodinon id est dolorem de- 
trahens 51 {quod habet yir- 
tutem toUendi . . . dolorem 66 
vid. 8. vnvonoiov). trociscus 
iniectorius anodinus colicis 
conyeniens ib. cf Cd8U8 b, 25, 
1 dvoadvvcc yocant quae somno 
dolorem leyant. Cael. chr. 4, 
79 nos indoloria dicere po- 
terimus (!). 

dvittTSQixo^: trociscus ano- 
tericus id est qui sursum in 
potione datus seryando su- 
periores yentris et intestino- 



— 198 — 



rum partes medetur 48. cf. 
yLotxoiztQiY.os (. . . medicamini- 
bus potis quae Graeci ano- 
terica vocaverunt Cael, Aur. 
ckr, 4, 64 opp. quae clystere 
iniciuntur ib.). 

aTtXijifiaiQeOi^i simplicicor- 
rectione (correptione p, corr. 
consectione?) divisuram {Caeh 
Aur,) dabis, nam Graeci aplen 
dieresin vocant. 18. 

djtoZefjia: urinas simplici 
apozimate provocabis ex de- 
coctione apii et aneti p 57 
{Sim. 8. apozima decoctio di- 
versarum medicinarum . . .). 

dxoxQOvOTixov: collyrium 
apocrusticum Hermolaou sta- 
ticon appellatum {Aetius 7, 
102) faciens . . . ad reumata 
repellenda et desiccanda g 
29. cf. Simon 8. apocrusti- 
cum grece repercussivum red- 
arguens ut Dia(scorides) et 
Cassius Felix ca. de oleo 
mirtino (t. e. Ca88ii appendix 
Faris. f. 85^, uhi 8ic: Mirtam 
viridem et minutam coques 
in aqua et oleo donec aqua 
insumatur, non tamen nimis 
ne oleum ardeat, et redactum 
usui reservabis. habet autem 
virtutem apocrusticam id est 
redarguentem). 

djionXTi^ia: apoplexia est 
dicta passio ab eo quod morti- 
fero ictu corporis simul et 
animae concidant patientes . . . 
nam dicitur apoplexia et para- 
plexia. sed apoplexia. . .totius 
corporis esse intellegitur . . . 
paraplexia vero in una parte 
corporis efficitur 65. 

dTtdCrfifiax coUectionesGraeci 
apostemafa (eruptiones glo88. 



interl. g^) vocant 18 {sic gcp^ 
at Simon 8. apostasis vel apo- 
staseos grece apostema. Cas- 
sius Feux: collectiones greci 
apostaseos vocant) = Isid. 

4, 7, 19. dnoavi^ficcToc = ab- 
Bcessus CeU. 2, 1 ^collectiones 
occultae =« ifiTcvrjiiara c. 21. 
cf CaeH. Awr. chr. 5, 91). 

d^B^QiTixoil artritici {rec. cp 
artetici, cf. Sim. 8. arthritica 
grece artetica) def. 52 {di/f. 
podagrici = Cael. Aur. chr. 

5, 27). articularis passio 
Cael. (cf, Plin.). 

dQxevO^i^: iuniperi bacarum 
quas Graeci arciotidas {c^ 
orotidas p) vocant cp 49. 

Jicf Diosc. 1, 103). 

aQTOfieXi etc. : artomeli {rec. c 
— melli) cataplasma 44 (panis 
cummelle factns Simon). Alex. 
lat. 2, 129 [dt. Sim). cf Gal. 
(X, 796 To 'KaXovfisvov vno 
rmv tatgmv dQz6(isU. ib. 910 
etc), Oribas. etc. 

aQTiHpdyov : cataplasma ex 
lenticula et pane adiecto mo- 
dico melle confectum, quod 
artofagon vocant 32. lenti- 
cula . . . trita cum modico 
melle et pane infuso cata- 
plasmabis, quod Graeci arto- 
fagion {gp, artopagion c) ap- 
pellant 22.^ 

difS^fiaTisco^: astmatici {rec. 
asmatici gcp. cf. Sim. s. 
asma cit. Paul. et 8. astbma) 
dicuntur latino sermone an- 
helosi vel suspiriosi. 41 {cf. 
anhelatio Cels. 4, 8. Cael. 
px. 2, 102). 

dcxlTfiq: (altera hydropicae 
passionis distantia) a ve- 
teribus ascites nominatur id 



- 199 — 



ert vtriciiloM 76 (quemAd» 
modinn in utre qnodain Paul. 
op. Bim, , seqmtiir Bonitus . . . 
tJHnqnaTn semipleni utris Cad. 
€^. 8, 106). 

J^cipUtl a vero atoniA faerit 
Yencae id est debilitas 46 
(cf. 42 etc.). cf. Cael. chr. 2, 
1S8 defectione vel debilitate 
oorpocnm qnamGraeci aTOwiav 
▼oeant. Alex. ap. Sim. a. v. 

mzMtjpiai cessante corporis 
nradinento qoam Gb»eci atro- 
&ui Tocant 42 (Cad. chr. 6, 
8 €ie. » IM. 4, 7, 27). 

mXUfxogl anUscas (aine gl.) 
oticiiByOaBens, aeneos^c. saepe 
verUhtr tibia 48 cf. Cad. ox. 
8, 29 cljrsteriB anHscon qnem 
nos tibiam dicere poterunns. 

«vTOft^: utendnm etiam 
aqnis calidis naturali calore 
piuuitatis, nam Graed autofie 
idata Yocant 46. 

uq^S^a : et appellatur a Graeds 
consuete aptha, quam nos 
4>ri8 coctionem dicimus 36. 
sin vero aptha fuerit in ore 
id est ons coctio ib. (u^i 
apthes vd corr. asthes quiUer 
gep). cf. Orihas. vet. lat. VI, 
585 snnt etiam oris vitia quas 
Greoi aptas appellant. fiunt 
et^o ulcera in oris summi- 
tate (fmu8 textum aUerum 
cit. Sim.). ulcera oris Cds. 

1, 2. 6; 11. 
JufOQUJffio^: secundum apho- 

riamos (Hipp.J id est de- 
finitionis eloquentiam 29. 
ajaeiifZ tineas capitis Graeci 
achoras (sic gcp) Yocaverunt 

2. cf. Sim, 8. acora {AUx. 
Jat, 1, 19 achora passio est 
in ipsa cute capitis {sbcta 



parva foramina habens, er 
quibns floit hnmor quem 
ycora greci vocant, unde et 
ipsa pasdo acora ajppellatnry 
quam nos tabem dicmms. cf. 
Paul. ap. Sim., uibi acor). 
PaXavOtnov: balaustii id est 
floris mali granati 48. Sim. 
8. V. post dt. Dio8C. adat 
haec: Cassius Fe. cap. (48) 
de dissinteria — item in anti- 
dotario in confectione saponis 
(guod 8i verum est halbuiU 
iuitidotarium hoc a Simone 
eaepissime exeeriptwm^ cuiua 
hic quogue mentio vnaerta est, 
Caeeii etiam firagmenta ex- 
cerpta) — dicit quod est flos 
amoniad (nimirum in cod. 
Simonie ut in nostris cp haec 
ita corrupta legd>antur jpo- 

Suistidis suci, baUustii i. 
oris a(r)moniaci, onmium 
specierum etc). 

^ pd((^aQoq: illa quae a 
Graecis ebarbaros appellatur 
39. illud medicamentum quod 
Graece ebarbaros appellatur 
46. illud (emplastrum) quod 
a Graecis barbaros appellatur 
75. cf. c, 45 extr. exira medi- 
camentum interius scriptum 
(se. ^ ivQci). 

Pfi§ : longi temporis tussiculas 
quas Graeci chronias bseccas 
(sic g, cronias becas p) vo- 
cant 33. — humida . . . tussis 
quam Graeci igrobeca (g) 
Tocant ib. cf. Sim, 8. drio- 
betade (sic! cf. drobecade c, 
ydropica p). — tussis arida a 
Graecis xerobeches (g) appel- 
latur 34 (cf. Sim. 8. bechas 
et 8. xerooiche). 

^riXixd: catapotia singulari'^ 



— 200 - 



(catapotias singitlarias g, corr. 
tuBsicularia) qoae Graeci be- 
chica Yocant 33. catapotia 
bechica id est tnBsicitlaria 66 
(item in app, cod. JPairis. f, 
87^ catapntie bechice L tnssi- 
cnlarie). 

Po^Qlavi botria ulcera id est 
foBBulas 29. ad ulcera uni- 
yersa et botrion dolores ib, 
cf. Demosth. op. Sim, s. ulcus . . . 
ootrion est quod rotunditate 
fuerit concavum in scemate 
fosBarum unde nomen accepit 
{GcU, XIV, 774). 

yajlaxrcocf €$: (anagargarisma) 
non nimis calidum . . . sed . . . 
tantum ut secundum tactum 
teporem habeat lactis quod 
Graeci galactodes vocant 36. 
cf Cael. chr. 4f 68. 63 (le- 
viter) gelatum . . . sive tepens 
quod Gr. yal. vocant (Aurel. 
c. 14). 

yaQyaQeokv: si grossa yel 
yastior (uva) . . . gargareon 
fl^pellatur 36. 

yfjq evTBQa : ges entera id est 
yermiculos de arrugia 28 et 
30 (cuniculis . . . cayantur 
montes . . . arru^as id genus 
yocant scil. Hispani. Plin. 
33, 70. 77. cf. corrugas 74. 
arrugia » aryirugia, acker- 
forche?). 

yQV7t€0<fiqz cum obuncatione 
unguium quam Graeci gri- 
posim (gp) yocant 40 (cf Cctel. 
ox. 2, 168 unguium uncatio 
quam yQvnmaiv yocant. id. 
chr, 2, 198 obuncatis unguibus 
quod Graeci yQvnminv yocant). 

yvfivdaiov: (uteris) gimnasio 
yel exercitio c (gimnaBiis id 
est exercitiiB p) 64. 



^axtvXix^: alia quae appel- 
latur a Graeds dactilice id 
est podicaliB, si quidem po- 
dicis yitia emendat 74 (dantv- 
Xiog ss anuB, annoSy anulus » 
ring, aftier). 

davxog: dauci cretici semen 
id est pastinacae hortensis 
76 a 44 (oum maie inteUigit 
8im. 8. V. daucuB creticus est 
semen baucie [MaWh. 8. s. 
baucia ortensiB i. pastinaca 
domestica etc. cf 8imon. s. 
baucia pastinacha] ortensis » 
Matth, Silv. 8. v. cf Oribas. 
lat. (VI, 463) daucus qui et 
stafilinuB (IHosc. p. 401 et 
419 Spr.) quod Latini pasti- 
naca yocant. 

^fiXifTiqQiov: letali cibo siye 
potione accepta quam Graeci 
deleterion dicunt 61. 

cfecc: „de** ^ibm rebus medi- 
camenta facta stmt haec no- 
minantur: 

9ia rijg aXovi^: Galeni ca- 
tartico dia tes aloes app^- 
lato 1. 

^t' ak^v: emplastrum (dia- 
lon gc^ dialoen jp) 21. (dia- 
loon gc, dialeon|>) 26. „Ca8siuB 
Felix in antidotorio" Sim. 8. v. 

9ia xov a^ftvB^iov: cataplasma 
quod appellant diatu absentiu 
(^, diatu absinthi c, diatii ab- 
sithiii p) 42. 

Bi' ixi^veiv: antidotum quod 
appellatur diec<^id^non (c, 
diacrudon p) teriace 66 (Gal. 
XI. 40). 

6t fjXixvQOv: trociscUs (die- 
leciarum gp, dieleti c 33. — 
^alectrum g, dialectoBj? 39 — 
diaelectium p, diaeletirum c 
48) id est ex sucino 39. 



- 201 - 



iuL BmpUt^l diatapsias (p, 
diapta psia c) sicut in iscia- 
diGia atezis 76 (ef. 63 tapsiae 
saoo ipsas illineB partes). 

ita Indivz emplaBtram (dia- 
itheoxi p, dia hitheon cp 
19 — diachiteon c, dialitoon 
«31 — diaitheon g^ tha- 
hitheon e, diatiteceon pSS — 
diaiUieon g^ diatheon c, dia- 
chiteosi p BS — diaciteoa c, 
diaiteon p 46). 76. — „in 
aniidotario . . . Cassii Felicis^* 
iSVm. «. V, (itea grece saliz). 

dut x£v xaQvcitv: diacrisma 
Btomaticon . . . et appellatur 
ediaton carion (gpj ediato | 
netron c) 86 (Gdl. XII, 906). 

dia xiQaxoq iXa<pelov: col- 
lirinm dia ceratos helafin 
(jg, ellafoi c, elephin p) ap- 
pellatnm id est de comn cer- 
vino 29. 

dta xoQaXiov trociscus (dia 
corallinm c, diacoralium p 
Sim,) 48 (ad emoptoicos Cas- 
sins Felix in antidotario 
Simon s. v,, sed non memora- 
tur in c. 5^). 

iia xox^t^^v: emplastrum . . . 
qnod appellant dia cocHon 
(dia codion jp) id est ex 
cocleis cp 31, 

dia xa>dv<5v (dia codion gcp) 
33. d. electuarium 66. cf. 8. 
ncadvai, 

dia Xevxoiov: collirium dia- 
leuco I hiu (^, dialeuco hui c, 
dialento hiu p) appellatum id 
est de viola 29 {cf. Sim. 8. hyu). 

9ta Xi^dvov: collirium dia- 
libanum g 29. 

dt,a fAeJLiJLairov epithima (dia 
melilotnm ^, diamellilotum 



j>, — to c) 34. (diameliloton 
o. diamelli loto cp) 42. 

dt o^Pov: potio diorobnm 
(g, diarobo c, diombu p) ap- 
pellata id est de ervo 40. 
alind diorobum electnarinm ib, 

di' oOTQiotv: sicco medica- 
mento diostreon ^— tren c) 
appeUato cp 32 (Dia ostreon 
de cocleis ostreoram Cassius 
Felix in antidotario . . . Sim. 

8. V,), 

Sm tmv TtiXQoiv dfivyifd' 

Xa>v : trociscns dia ton picron 
amigdalon appellatns 44. 
electuarium . . . dia ton picron 
amigdalon a Graecis appel- 
latnm id est ex amaris ami- 
gdalis 66. 

9ia TtiTVQOv: diapitiron ana- 
gargarismate id est ex can- 
tobro g 36. illud qnod dia- 
pitiron vocant id est ex can- 
tabro g 37. 

dia TtQaOOlov; medicamen- 
tum qnod appellant diapras- 
sium id est ex marrabio g 

40. c/l 41. 66 (diaprasium c, 
—Biip 66). marr. etiam Plin. 
Ap., JDio8c. alph, 

9ta ifa<pavL6aiv: yomitu ex 
radicibus uteris quod Graeci 
diarafanidon yocant 1. 

StoL ffOifotv : coUirium diarodon 
de septuaginta duabus quod 
Graeci diebdomaecontadio ap- 
pellant 29 {Gal XII, 767). 

dta Oafi^^pvxov : epithima dia- 
samsucum appellatum gcp 

41. (diasansuco) cp 42. (dia- 
sansucum c, —qo p) 43. 44. 
51. 71. 74. 

dia zov <fiJLq>lov: electuarium 
diatusilfiu (gp, — um c) a 
Graecis appellatum 41. 



— 202 



diu axBQfJidvciiv: epithima 
diaspermaton 34. 43. 44. 61. 
55. 59. 71. 75 — epithima 
diaspermaton Filagrii 42. 

did CvfKpvxovi trociscas dia- 
simplutiim {g, diasinfitns c, 
diasimphitns p) 39. (diasin- 
fitus) cp 48. 

dia. (f(p6yYa>v: alind qnod 
appellatnr a Graecis dia- 
sfongon . . . id est ex spongia 
confectnm cp 30. cf, 39. 

Sia reccdQiov: alind dia- 
tessaron appellatnm id est 
de quattuor c{p) 28. medi- 
camentum diatesaron ( — tes- 
seron p) id est de qnattuor 
speciebus confectum p{c) 66. 

dia TQimv TtemeQeeav: dia- 
trion pipereon antidotum in- 
feriuB scriptum g 42. cf. 55. 

dia va<anov : anagargaris- 
matis confectione dia ysopu 
(^, dia isopum c, dia ysopi p) 
appellata 1. 

dia ifOLvixmv : epithima . . . 
dia finicon {cf infra %b, pal- 
mularum nicolaorum) appel- 
latum 48. 

dia (fvOaXliffov: diafisallidon 
trociscum^ 21. trociscus dia- 
fissalidon (c, diafisaliden p) 
appellatus 45 {cf. 8. (pvcaXig), 
trociscus ex vesicaria herba 
confectus quem Grraeci dia- 
fisalidon vocant c 46. 

dia x<>c^iT8€0$ : finicenae (feni- 
cene c) Galeni quam diacal- 
citheos dicit g 39. fenicene 
quam Galienns . . . nostram 
diacalciteos nominaTit 46 {Gdl. 
XIII, 375). 

dia xdQTOV medicamentum 
(diacartum g) 19. 22 (— tu g), 
32. 35. 



9ia Tcov xski66vfav: dia- 
clisma . . . quod appellant 
diaton cae(ce cp)lidonon id 
est ex hirundinibus g 37. 

^itt xv^v: cerotanum ex 
dia chilon (diaquilon g 38) 
confectum 17. 38. 53. 66. 
(diaquilpn et diachilon medi- 
camenti ^ 38, c 78). 

ifiaPfiTijq: et appellatur a 
Graecis diabetes ( — ten cp) si 
quidem mox potione accepta 
per urinales vias . . . descendat 
tamquam per inania feratur 
46. 

^idB^eifiq: inveterata passio 
quam {sic) greci chronias dia- 
thesis vocant 1. et appel- 
latur a Graecis reumatice 
diathesis (c/l Gal. XI, 79) id 
est reumatica passio 23. 

6iaixa: dietam eius ordina- 
bis id est vitae regulam 55 
(regulas ciborum Cael.). 

6idxXvOfia : collutio quam 
Graeci diaclysma (dialisma c, 
diaclima p) vocant 32. 

^takslTtOiV {nvQBxog): febri- 
cula . . . intercapedinata quam 
Graeci dialiponta vocant 40. 

ffidQQOta : diarria (defluxio 
tit) 46. 

ffia<poQ7iTix6^: sanatio . . . 
eiectoria quam Graeci dia- 
foreticam (diaforesin c, diaf- 
forata p) vocant 52. (diafore- 
ticum medicamentum 17. 42. 
adiutorium 21. emplastrum 
18.) 

^idxQtCfia: diacrisma (dia- 
crissime g, diacrisme c, — ma 
p) stomaticon ( — ce gcp cf, 
didxQiCTog Gal.) id est iu- 
linimentum ori conveniens 35. 
diacri8ma( — clisma^, — disma 



— 203 — 



c, — clima p) hoc est inlini- 
mentam 37. 

du^ipaX&q: alia (uvae di- 
stantia) ^cephalos (diacoe- 
phales g) appellata vel (id 
est cp) bicapita 35. 

cffov^rcxag: dinreticas po- 
tiones dabis id est qaae per 
nrinam purgare noverunt 21. 
(44). cataplasma diureticon 
id est urinale 44. (antidotum 
dinreticum 75.) 

d^vifaxovXfora: ulcera diffi- 
cile in cicatricem venientia 
qoae disapulota (desapiolita g, 
disapolita cp) vocant 29 {cf. 
Sim, 8. disulota). 

^vaxoXa: ad omnia carcino- 
mata . . . et ad alia discola 
id est difficilia 79. 

^v4fXQaCla: sub difficili tem- 
perantia corporis quam Graeci 
discrasian vocant 75. 

ffvOovQla: disuriaidesturinae 
difficultas 46. 

^vOovQOvvTsg: minctus diffi- 
cultate laborantibus quos dis- 
uruntas vocant 45. 

^vOxetpla: faciens ad duri- 
tiam et ad debilitatem et 
oppressionem stomacbi quam 
Graeci dypsin {g, pussim p, 
ptisin p^) vocant 42. 

^vCJtvoia : dispnia (dipsnia 
gc^ disnia p cf. Sim. s. 
disnia) a Graecis dicitur id 
est difficultas respirationis 41 
(cf. ib. dispnoici). 

iyxd O-iOfia : insessionis fo- 
mentationes, nam Graeci en- 
catisma vocant 46. decoctio 
in encatismate id est in balneo 
supra sellam sedenti . . . ad- 
hibita 81 {cf Sim. 8. v.). 
Cael. chr. 5, 69 et sessionem 



ex vino vehementiori con- 
fectam quam iyyioi^taiia vo- 
cant. 

eyscavOiq: si ex encauseos 
fuerit dolor id est ex ustione 
aeris 1. si ex encauseos caput 
doluerit laborantis id est ex 
adnstione 61. ex . . . adustione 
quod ex encauseos (quam en- 
causeos cp) dicunt 62. 64. 
{item App. cod. Par. f. 85^ 
ex adustione quam Ghraeci 
encauseos dicunt). 

iyxoXTtiOfioq: Sim. 8. „encol- 
pismus gr. Cassius Fe. ca. 
(78) . . . iniectio in matricem" 
— vid* TioXnog. 

syxvfia: ad dentis dolores 
enchima (endima c, enclima 
p) id est infusio in nares 32. 

e^Qa: in sessu quem Graeci 
edran vocant, diversa podicis 
vitia efficiuntur 74. cf. Cael. 
chr. 4, 45 {item 86) sessioni 
quam Graeci ^dgav vocant. 

i^Qixov: cataplasma edricon 
appones quod Latini sessorium 
vocant 74. aliud med. edri- 
con ib. 

ixdoQiov: medicamento dis- 
coriatorio (descor — gc, de- 
cor — p, excor — Sim. 8. ex- 
dorion) quod Graeci ecdorion 
(exdorion c) vocant 13. 

eiXsoq: == verfcicula intestino- 
rum 51 {Cael p. 235. 236). 

ixTQOTtii: podicis inversiones 
quas Graeci ectropas (hectro- 
pas c, encropas p) vocant 75. 

ixTvXovixog: medicamento 
ectilotico (et cilotico g, ectU- 
lotico c) id est excallatorio 
infra scripto 20 — confectio 
collirii siringiaci ectiloticl 
(ectilogici g) ib. 



— 204 -- 



ikaxi^iQv : flegma^ognm pur- 
gatorium quod didtor ela- 
terinm 8, 

iXtXlaq^axo^: elilisfaci semen 
id est herbae salviae 76. 

MkfiivB^Bq: lumbrici qnos 
Graeci elmintas dicnnt 72. 

ifiPQOXi^/^oq: embrocismo 
cnrentnr id est olei infnsione 
foveantur 42 (cf. embroca 
embrocare ptmim ap, Cass. 
,^embroca gr. infnsio qnam nos 
fomentnm dicimns*' Sim,), 

i/jL7ivvi/ia: empiematadicnntnr 
collectiones sive apostemata 
occnlta 21. intema coUectione 
qnam empiema dicnnt 40 {cf, 
44), 

ifixvtaifi^^^Tixo^: emp7(i)otici8 
(sic gcp Sim.) adintoriis nti 
oportet id est qnae saniolam 
nntrire valeant 21. 

i'fji<fQa§iq : ad obtmsiones 
(aurinm) quas Graeci enfraxis 
(anfrosis c, efrasl j>) vocant 
28 (ad enfrasin epatis c 44, 
uhi efrasl, efrax. p^. anfraxis 
Alex. lat, (enfrazim i. opi- 
lationem 1, 92. anfraxis i. 
constipatio 2, 154). 

xara eV: cocci gnidii . . . 
grana . . . in nvas passas sin- 
gulafi . . . indues (oZ. inclndes) 
et dabis . . . cata en(a) id est 
singnlatim (singula^m cata 
una cp) comedendas 76. 

ivBfia: enema id est iniectio 
51 (enema colicon anodinon 
ib,), cf, Sim, enema proprie 
Yocatnr decoctio que per cli- 
sterem mittitur. 

ivexiiQ: decoqnes . . . et snp- 
posito clnnibns cervicali in< 
icies per enetera id est ti- 
biam iniectoriam 48. cf, 78 



(per enetera osseum Tesica 
aptata infundes). item per 
anliscnm fiBarium 19. 

iv xartcxaXv^ei : aposte- 
mata . . . absconsa et in al- 
tioribus yiscemm partibus 
nata (in occnltis nata Cael. 
chr, 5, 91), nam Graeci en- 
catalypsiu {g cf. Sim,, en- 
caalipBin c) vocant 21. 

ivrvno>Ciq: qnae inflatio 
(ventris) cum digitis fuerit 
impressa concavitatis formam 
ostendit, quod Graeci enti- 

fosin (— sifl cp) Tocant 76. 
VTto^oXfi^ : crassius sub 
palpebro inungues (coUyrium 
tracomaticum) siye snb ciliis 
qnod Graeci exhipoboles (^, 
exipobolos cp) vocant 29. 

iTtcupalQeciq: flebotomare 
oportet et secnndam de- 
tractionem facere quam epa- 
faeresin (— faresin gcp Sim.) 
Yocant 24. secund^ de- 
tractionem flEu^ias quam epa- 
feresin {sic g) vocant 36. cum 
secunda sanguinis detractione 
quam epaferesin yocant 73. 

inlB^efia: epithima {sicsemper 
gcp) dicunt Graeci medicamen- 
tum quod stomacho et prae- 
cordiis simul et ventri super- 
ponatur, cum fnerit panno 
inunctum 76 {cf. Simon. s. 
epythyma graece superpositio 
emplsustrum molle vel aquo- 
sum Cass. Pe. etc.). 

iTtl^eOi^: superpositionistem- 
pore quam Graeci epithesin 
vocant 51. sic {soUmni apud 
Latinos omnes huiiis rei inter- 
pretatione quae Graecis etiam 
pro epitasi est in{9^saig, ut 
Sor.p. 267 D, opp. diciXsni>(ia) 



— 205 



Cadius (ox. 1, 45. 2, 
88 ete. nam ehr. 4, 22 mdle 
edihtr qQam initaew ▼ooaat). 
Simon a. ^epitheius snper- 
positio Demosihenes etc.*' 
J)tmtdO'Sor. resp. 194 (Bose 
Ameed. II, 267) Qmd est 
epitbesis? supeipositio. saper- 
positio accessio aegritaoims 
est vd motiu yitionmi et agi- 
tatio causaram earandem . . . 

ixufiputclai et postqaam 
p^Mon fecerit aegntado (fe- 
bns) id est post IIII periodos 
siTe accessioneB, qnas Graeci 
epiBemasiaB Tocant 58. Oem 
65. 

ix€iv2Mruc6g: extrinsecnsme- 
dicamentam epaloticon ( — ^le- 
ticom ^, — lenticnm e) ap- 
pones id est quod valeat in 
cicatricem dncere 40. cf. 
8imon. e. epalentam (qui pro 
Ckiseio quem vult citat Theod. 
JPrisc, cap. de ptiei). trociscas 
epoloticas 46 {cf, 45). 

BQTieiv, SMTiq : araneas Graeci 
a serpendo qnod herpen {g, 
— pin c) herpetas (herpenas 
g) dicant, nos vero simi- 
liter latino sermone sicnt 
sapra dizimus a serpendo 
serpuscalos (serpiginem Sim. 
8, herpetas, cf. Isid. 4, 8, 5 
serpedo) nominamus 25. facit 
et ad herpetas (herbenas g) 
hoc est serpusculos 24. 

CQViJl^eXaq: ignis sacer ab 
invadendo a Graecis erisipilas 
{gcp „8ed Grecus erisipelas 
dicit" Sim.) appellatur, siqui- 
dem vicina sibi loca invadendo 
possideat 24 {imde leidor, 4, 
.8, 4). 
eQvCixsXariOffTiq: tumor . . . 



oom nibore igni saoro simn- 
lante qnod Gtraeoi heiisipeia- 
todet (g) Tocant 86. sin Taro 
hereiipeltttodes foerint car- 
bnncali id eit cnm mbore ut 
in yioina parte sibi yelati 
igniB sacer oetendator 22. ef. 
Juex. ap, 8im, s. v, 

iaxdqa: cum escara (scara 
cp) qnam nos crostam dici- 
mas 67. qaam din se escara 
levet id est crusta 6S. scara 
Vat. ebiam g 22 (membrom . . . 
innritar et olceratam scaram 
f adt) ete. ef. Simon s. eacara 
(. . . Cass. Fe. scara L cra- 

^stula). Cael. chr, 5, 16—18. 

izBifoXQavla: dispari tem- 
poram dolori, nam Gfraeci 
etherocraniam (gc) vocant 1. 
ef, dolores heterocranii Mare. 
p. 38 j heterocraniam p. 39. 
Cael, chr, 1, 4 vel certe tem- 
porum (dolor) quem dolorem 
crotaphon (mc ed.) appellant. 
sie et {itSQO(p&ccX(i£a) „ethero- 
ftalmia Demo. est alterius 
oculi ab altero differens color". 

eHx^^f^oq» 68t namque bonus 
humor lac quod Graeci euzi- 
mon {gp^ eupinon c) vocant 
29 {Sim, eukimos Cas. Fe. 
bonus humor). 

iipeXQclq: iterum resolvuntur 
(ulcera) et in orificio ali- 
quando certidiones (corti- 
ciones, — zones? cf. adnot.) 
ostendunt, quos Graeci efelci- 
das Yocant 20. 

i<pfiXlg: maculas nigras in 
vultu feminis ex abortione 
praecedenti factas vel ad- 
ustione solis quas Graeci 
ephelidas (g, efelidas c, ef&- 
lidas p) Yocant 9. ad solis 



— 206 



ustiones quas efelidas (effili- 
das c, efellidas p) dicont 73. 

^XitoOig: Bolatione vero nteris 
qnam eliosin dicnnt 64. cf, 
Cael, chr. 4, 18 etc. 

iifiixQdvioq: ad eins (sc. ca- 
pitis) medietatis (dolorem) 
qnem (qnam codd.) emi- 
^(c^ranion yocant 1. ant 
ipsms membranae partis 
(passio) qnam consnete emi- 
g(c)ranion dicnnt tb. ad emi- 
g(c)ranion vero etc. ib. ex 
antecedenti dolore totins ca- 
pitis ant emigranei {aic g, 
— nii cp) 29. cf, JPs. PUn. 
med. 1, 1 emigrania nngnntnr. 
ad emigranium cod. Brux. 
Th. Frisc. p 93^ et p. 102 
uhi mox emigranins pansat 
si . . . Cciel. chr. 1 , 4 dolor 
-vehemens capitis totins ant 
dimidii qnem consneto no- 
mine hemicraniam (sic ed.) 
vocant. Marc.p. 38.39 (ubide 
codicis lectione non magis 
constat). Alex. 1 , 45—51 
(emigranens dolor^ emigranea 
passio, emigraneum). Escolap. 
chr. c. 1: qnodsi dimidinm 
capnt doluerit^ emigranenm 
appellatur (cod. Aug.). tro- 
ciscaria emigranica ib. 

^SQajisvTiTcri: Galenus in 
sua therapeutice hoc est libris 
curationnm 30. 

S-QOfi^a^: glebulas (globnlos 
Sim. 8. v.) sanguinis quas 
Graeci trombos (trnmbos c =» 
Sim.) appellant 30. gleboso 
(al. globoso) sanguine qnem 
Graeci trombon (tmmbon c) 
appellant 46. cf Cael. Au/r. 
chr. 2, 12. 4, 84 gelati san- 



gninis corpusculis qnae d^o/it- 
§ovg appellant. 
S^QOfii^ovfievoq: si vero ni- 
gellus fuerit (sanguis) et ve- 
luti glebosns, quem Graeci 
tro(u ^)mbnmenon vocant 39. 
cf. Cael. Aur. chr. 4, 40 si 
gelatns obstiterit sanguis, 
qnod Graeci ^^o/u/Jcoaiy vo- 
cant 
S-vfMOl (oZ. fv(uct CeU. etc.): 
(vermcae) in similitudiuem 
summitatis tymi, nnde a 
Graecis tymoe (tymos g, thi- 
mos c) appellantur 12 (de 
origine nominis fere consentit 
Cels. 5, 28, 14). 
ixTSoisco^: icterici dicuntur 
morbo regio laborantes . . . 
sequitur . . . pallor corporis 
cnm . . . crocei vel aurei 
coloris fantasia, nnde ab ali- 
qnantis latine aurugo (aurigo 
c, Sim.) appellatur 49. 
bcxBQciiSTiq: cum ingenti pal- 
lore ictericum morbum simu- 
lante, nam Graeci icteroden 
vocant 32. 

ikiyyifavrBq : vertiginosos 
qnos ilingiontas appellant 1, 
ubi ilicnnntas g, illi gnntas 
c, giuntas (sic, in novi versus 
initio altera vocabuli parte 
per errorem omissa) p, quo 
ipso scilicet codice usus videri 
potest Simon Januensis (saec. 
XIV in.) qui sub litt. G (!) 
habet „Giunta8 grece vertigo 
Cass. Fe. etc." atque hoc 
Simone recerUior fuisse cor- 
rectoris manus quae saec. XIV 
in p adscripserit ili. Cassius 
enim „qui continet tractatus 
dnos de pratica'* (ut ait Simon 
in praef.) significat au;t exem- 



— 207 — 



plmr Ta/risiense altero anti- 
dotario (i. e, libro II) post 
indicis ccgpiMa 81 sine discri- 
mime auctum usque ad f, 90^ 
ubi Expleto libro referamus 
gratiam christo — aut ei 
mmiUimum {swnit enim quae 
non reperiantiMT tn app, Par., 
velut guae citai Simon 8, dia- 
diptamnm, gerontica, ibiscns, 
lence diapsimitinm etc, mnt 
etiam quae non respondeant 
UcHontbus cod, Par,^ velut 
menticon illud Simonis (=» 
mentiton c!) pro rinenciton. 
cf. 8. acrocordines etc. 

ZavO^oi: ionti (hionti) » (tit.) 
papillae qnae in ynltn nascun- 
tur 7. 

Ftfxcee/co^: (dia sfongon) sche- 
mon id est . . . retuiens san- 
guinem 30. anagargarisma 
schemon (gc^ scemon Sim. 8. 
V.) appellatum id est retinens 
sanguinem 39. 

iaxlov: et est sciadica (— tica) 
causatio in vertebro quod 
Graeci uoxile (sic c et Sim. 
8. t?. , coxile p) vocant 53. 
cf. Sim. s. ischion vertebrum 
scia (vertebrum = la%iov 
Cael., vertebrorum v. l. ver- 
tibulorum ossa » scia, laxia 
Isid. 4, 7, 29). 

iaxovQla: scuria {cp Sim.) 
id est ex toto urinae ab- 
stinentia 46. ad colum et 
iscuriam {codd. disuriam) id 
est urinae abstinentiam 51. 

xaB^rifiSQLvo^ — vid. dfKpri' 
(iSQivog. 

xal: ce (= et) 71 — cf. ai- 
Tcodrjg. 

xaxo7i9"ri^: in aegritudinibus 
malignis quas Graeci cacoethes 



(cachoethes c, chachohetes p) 
appellant. cp 17. 

xaxoxvf^o^, xaxojcvs^ec: in 
cacocjmis (g, — cimis cp) cor- 
poribus id est malo humore 
possessis 26. ad humoris 
malignitatem quam cacoqui- 
miam (^, captochimiam p) 
vocant 42. 

xaXafilvB-fi: nepetam viridem 

'quam calaminten ( — mitemj?) 
vocant p 43. cf. Gargil. 23. 

xaQXivoiifjig: cancerosa ul- 
ceratio . . . gingivamm qnam 
Graeci carcinodien vocant 32. 

xaQxlvo>/jia: ad omnia car- 
cinomata matris id est can- 
cerosa 79. 

xaQ^poXoyla : aliquando e 
parietibus stipnlas legunt 
(frenetici), quod Graeci car- 
fologian appellant 62. cf. 
Cael. ox. 1, 21. 48 (carpho- 
logiam quae est festucamm 
levium a parietibus veluti de- 
tractio). 

xaxd : xara tv — vid. %v. 

xax* l^tv: si una pars faucium 
tumuerit, ex ipsa parte quod 
Graeci atexin (gp^ l. catixin) 
vocant, in brachio fleboto- 
mare 37. 

xaxd Xoyov: secundum ra- 
tionem curare quod Graeci 
catalogon appellant 20. 26. 27. 

xard ovfjKfvOiv : scrofas . . . 
connaturatione infixas quod 
Graeci cata sinfisin vocant 26. 
cf. Demosthenes ap. Sim. s. v. 

xa^* vTtOQQVOiv: etiam et 
scema iacendi patientibus tale 
esse oportet ut semper (super 
codd.) orificium pendiginis 
iusum meatum habeat, quod 



— 208 



Graeci cata (h culd, cp)ypor- 
rasin (g) Tocant 19. 
xardQQOia, xavaQQavq: ni- 

mia toracis consmctione ex 
TiscOBi flegmatis infnsione 
nata quam Graeci catereon 
(gc, catareon p — Ug. ca- 
tarian) siye catarrum vocant 
34. freqnenti catarro ( — ru g) 
temptatiB 36. (» influxio 
Cael,). 

xavfovBQixog: trociBCus cato- 
tericuB id est qui deorsum 
per podiois paites iniectus 
servando inferiores intestino- 
rum partes medetur 48. 

xavCoqi causos latino ser- 
mone febris incendiosa dici- 
tur 61 (c/1 app, cod, Far. f, 
87^ universis viscerum in- 
cendiis convenit . . . et febri- 
bus incendiosis a grecis cau- 
soninis appellatis). 

xavovixo^ : causticae . . . vir- 
tutis id est incensoriae 13. 

xaxۤla, xaxBXTixoq: cor- 
poris mala habitudine quam 
Graeci caceziam vocant 32. 
item 43. 46. 73. in cacexies 
{(^) id est corporum malis 
habitudinibus 75. Cael. chr, 
4, 18 etc, — in cacecticis 
corporibus id est mala habi- 
tudine affectis 3. 75. 

xeyxQlaq: aliud genus her- 
petis^ quem Graeci cencrias 
(sic) vocant, siquidem in 
superficio cutis pustulas mi- 
nutas milio similes ostendit. 
quam Latini vulgo araneam 
verrinam vocant. 25. 

xivoOig : vacuationem ali- 
quam facere quam cenosin 
vocant sive per clisterem 
acrem adhibitum sive per 



Surgatorium datum sive per 
ebotomiam 55. cf. Cael. 
chr, 3, 148 (vehementem hu- 
moris detractionem . . . quam 
Graeci nivmaiv vocant). 

xetpaXala: tardum sive in- 
veteratum capitis dolorem 
quem Graeci cephaleam ap- 
pellant 1. cf. Cad. chr, 1, 4. 

x€<pakono6eq (?): vel(?) pedes 
quOB appellant cephalopodas 
40. 

xtovlq: (uva) si fuerit longa 
et tdnuis et in folliculi sui 
Bummitate plurimum humoris 
habuerit, cionis (cyonis g) 
appellatur 35. 

xvfiiffMOVfi: pruriginem omnem 
Graeci cnesmonen (henesmon- 
cam c, henesionem p cf, Sim. 
8, henesmone) vocant 16. 

xoxxo^ xviifioq: cocci gnidii 
id est seminis turbisci 76 {cf, 
ib. cocci gnidii optimi id est 
non vetustissimi sed novelli 
ex locis maritimis collecti 
gprana etc), cf. Diosc, 4, 170 
&v(iilcci,ay ot ih ;i;afi£Aatav . . . 
in tavtrjg 6 nLviSvog %6%'iiog 
naQTCog mv avXliyBTM . . . 
nXavmvtav Se vofiiiovtsg tov 
•iivC8i.ov nonitov tijg xafiBXaCag 
{de qua Diosc. 4, 169) Blvai 
Tidffitov dnatmfisvoi did to 
tmv (pvXXmv 6(io6tdig. recte 
igitu/r inter chamelaeam et 
coccum cnidium distingu^re 
videtur Cael. Aur. (i. e, Sora- 
nus) chr, 3, 138. confundu/n- 
tu/r tamen tlvymelasa et cha- 
melaea, ut a Plinio (13, 114), 
ita post JDioscoridem, ut cha- 
melaeae simpticiter dicatur 
groAmm cnidium [ita etiam 
Galenus, qui omittit thyme- 



— 209 - 



Jaeam, nvimpov vocari dieit 
€ham^aeatn (XIII, 263) quae 
^ipmelaea est Dioecoridis . . . 
w 9h qwlla &nsQ I9lmi 
TtaXettm nvimgov 4, 170] et 
apud Pseudo-Apuleium (cap, 
de Mhyride 111, de qtm JD. A, 
164 = Plin, 27, 95 cf. Gal. 
afilem5. XJX, 734, Ap. c. 
109 confundit chamaeleonem 
etiam et chamelaeam i. coccum). 
et a Caelio chr. 5^ 11 cha- 
melaeae semen qaod Graeci 
Goccmn Cnidiam voeant et 
c^ Alexandri interprete lat. 
(saec. VII init.) II, 163 (cf 
gr. IX, 2 p. 516 Bas.), ubi 
camelee . . . addit unde co- 
cognidion coUigitur. quem 
AUx. citat Simon lan. s. 
camelea grece qnasi infima 
oliva dicta {cf. McMheu8 Sil- 
voMcus c. 129 „et est planta- 
que vocatur olivella" idemque 
8. turbiscon i. olivella. et 
est laxativa que est species 
laureole) eo quod folia habet 
similia foliis olive . . . et 
semen eius est cocognidion 
ete. cf. idem s. cocognidium, 
tibi addit qui dicunt cocogni- 
dium semen esse laureole non 
noverunt veritatem (nec novit 
corrector codicis Cassii Paris. 
cui videtur quod turbiscus 
sit laureola). laureola enim 
{ut Sim. 8. V. et s. dafaoides) 
est SacpvosiSsg Diosc. 4, 146 
qi€Od alii xafiaiScctpvriv {quam 
distinguit Diosc. 4, 147) se- 
cundum editorem {saec. VI) 
graeci Dioscoridis ad litteras 
dispositi ad D. 4, 146 et 147 
dacpvosidss . . . ot Ss ;i;tt|Lia(- 
ddq>vriv — xaitaiSoitpvri . . . 

Cassius Felix, cd. Y. Bose. 



ol d\ daipvitTiv (t. e. datpvih' 
BiSig) . . . *P49j»aroft Xavffiola. 
erat auiem quod Simanis causa 
dico, laureola („dafooides id 
est laureola") m vetere Dioec. 
translaiione latina {quam citat 
Mattheus Silvaticuss. camded). 
ceterum de tribus his eiusdem 
generis {Daphne) speciehusvid. 
Fraas flor. class. p. 224 sq. 
cf. Matth. SHv. c. 129. 

turbisci novum est vocdbu- 
lum, cui arUiquus nunc testis 
Cassius accedit iis quae col- 
legit Simon lanuensis. hic 
enim^ qui sub v. timelea Dio- 
scorides aut camelea. midti 
istam cocognidion dizerunt 
quia ((juod?) maxime semen 
turbisci est {seqwimtu/r deinde 
verba Diosc. de thymelaea et 
Plinit), haec addit s. camelea 
. . . liber antiquus de sim- 
pHci medicina „camelea sive 
turbiscus quasi olea terrestris^* 
etc. liber de doctrina greca 
„idem camelea turbiscus" etc. 
atque sic revera etiam in libro 
q. d. de herbis Gdleni et Apulei 
et Chironis {Anecd. II, 122) 
c. 93 de camelea: Camelea 
hoc est turbiscum. foliahabet 
similia oleastro et amara 
{etc. = D. 4, 169 de cha- 
melaea) . . . semen eius siccum 
coccum gnidium (coccu | ni- 
dium cod.) dicitur. 

cf. Isidor. or. 17, 7, 66 
turbiscus quod de uno cespite 
eius multa virgulta surgunt 
quasi turba {nil ultra ille). 

x6X2.7]aig, xoXXfivixo^: col- 
lesin . . . id est glutinationem 
18. colleticam (collecticam 

14 



— 210 



gp, Sim. 8, V.) virtutem id 
est glutinatoriam 39. 

xoXJUoiffi^: glutinosumflegma 
quod Graeci collodes (coliode 
gcpf colliade Sim. 8, v.) to- 
cant 34. 

xoXov {imde noUtiTi): totius 
ipsius intestini, quod Graeci 
consuete colon appellant, 
quod aliquanti inferiorem 
▼entriculum dicunt 51 {cf. 
Poll. 2, 209 %ccXettai> %6Xov 
xal xaTCD TioiXia). 

x6k7€O^X pendigines vel sinus 
(ulcerum Sim. 8. colfos) Graeci 
colpus (colfus, — fos gp cf. 19 
coln i^sius g) vocayerunt 19. 
encolpizabis (encolpismum) id 
est supino scemate iacentis 
in sinum mulieris infundes 
quem Graeci colpon (colfon 
p) appellant 78. 

xov6vX0i/jial condilomata 
quae nos latino sermone dici- 
mus tubercula 74 {cf. Cad. 
chr. 2, 129 tubercula quae 
Graeci condylomata vocant). 

xovipoq: cucurbitas cu£as id 
est levi cum appositione de- 
duces 71 {cf. Cael. ox. 1, 78. 
79. chr. 1, 77 in eadem re 
etc.) . . . item blande deduces 
77. 

XQ&Oig: naturam siye tem- 

Serantiam corporis quam 
raeci crasin appellant 39 
{uhi citcftur Galenus libris 
pericraseon appellatis in qui- 
bus de temperantia corporis 
scribit). secundum hominis 
crasin id est naturam toI 
temperantiam corporis 73. 
XQivixoq: sunt autem dies 
critici (cretici cp) quibus per 
sudorem prosperadeterminatio 



febrium sive discussio fieri 
solet 61. 

XQOsev^iOfAoq: crocidismos id 
est flocorum electio, si qui- 
dem digitis frequenter ipsi 
patientes (frenetici) operi- 
menta attractare yideantur 
62. cf. Cael oa;. 1, 21. 48. 

xia6va: codias id est papa- 
veris agrestis capitella 62 
(firijxovos v.mavag). 

Xaxayei6ifiq: bolerosus — vid. 
Oixia^Tiq. 

XeievveQixoi: lienterici di- 
cuntur qui . . . cibos . . . in- 
digestos . . . tamquam per 
levem intestinorum lapsum 
egerunt 47 {cf Isid. 4, 27, 
37. XBiBvjB^Ca s levitas in- 
testinorum CeU.). 

Xeixiiv: impetigines quas 
Graeci licbenas {sic gp, lichi- 
unas c) vocant, Latmi vulgo 
zernas appellant 11. 

Asix^ycxo^: trociscus appel- 
latus a Graecis lichenicos<[i.^ 
medens impetigines 11. 

XeiX^ijvfo^^q : maculae . . . 
asperae veluii zernosae, quas 
Graeci licenodes (licedones 
p cum Sim. 8. v.) vocant 9. 

Xejtlq : corticosas squamulas 
in cute pstendunt quas Graeci 
lepidas vocant. unde nomen 
a Graecis lepra accepit 15. 
super inducta lepida {8ic gcp) 
quam nos squamulam dici- 
mus 20. 

Xi^fAJi : egestiones sive pituitas 
oculomm quas Graeci lemas 
vocant 29. cf. Dem. ap. Sim. 
s. lenas (=» Ca88. cod. p) et 
8. lema: lemas inquit vocant 
Graeci grana parva sicca ac 
dura in oculis apparentia, 



— 211 — 



quas gramas etiain Tocant. 

(Caeh ox. 2, 30 ocolos lemis 

obsitoe vel lacrimantes. cf, 

PUn. 23, 49). 
Xi^icivrcq: calcalosis quos 

litiimtas (p, lithiuitas pro 

lithnntas c) vocant 45 {Sim. 

8. lithyasis). 
XixoifO^: alnminis lipari id 

est liquidi 48. item 42 (cit. 

Simon s. alumen). et sim- 

pliciter alumen liparum 4. 

10. 32 (rotundum ut supra 

scripsit g^ 4. 42). 
XixoS^Vfua : cum ingenti 

animi defectu quam lipoto- 

mian (^, lippotomiam Sim, 

8. V.) vocant 21. 
Xayddioq: (tsqd 73) — vid, 

ad, 1). 176, 7. 
X^vcoodijscToq : lissodecti 

( — denti cp) id est qui rabi- 

dos morsus incurrerunt 67. 
fAaxQOvooia: macronosia la- 

borantibus id est longa aegri- 

tudine 4. pessimam aegritu- 

dinem et prolixam ostendit^ 

quam Graeci macronosian 

vocant 30. prolixam aegritu- 

dinem ostendit, quam macro- 

nosian dicunt 61. 
ftaXaxTixoq: pessus malacti- 

cns id est mollitorius 78. 
fjLaXo^aO^QOv: folii (follis p) 

barbarici {i. e. indici, vid. 

Diosc. 1, 11) id est malo- 

batri 45. 
fjiavia: maniam facit, quam 

nos insaniam dicimus 61. 
fjiaQCvjiiov: vaporabis mar- 

supio id est sacculo torrido 

sale repleto 27. 
fjtaCiafievoq : apoflegmatis- 

mum masticatorium oportet 

adhibere qnem Graeci masu- 



menon vocant cp 82 (cf» Sim. 
8. masume). 

fjieTaOvYSCQirixo^: adiutoria 
metasincri(e)tica id est quae 
renovare valeant temperiem 
corporis naturalem 8 (» re- 
corporativa Diosc.j Oribas.^ 
Alex., Demosth. apud Simon. 
s. V., item Cael. Au/rel. chr, 
1, 112 etc. cf. Gal. X, 268). 
sunt enim (aquae calidae) 
virtutis metasincriticae hoc 
est quae valeant naturalem 
temperiem corporis renovare 
46. cf. 21 electuario <meta^ 
sincritico (sincretico coda. 
cum Sim. 8, v.) id est quod 
valeat occultam coUectionem 
rumpere. 

fierdfpqevov: aliquando et a 
tergo dolorem inter scapulas 
sentiunt, quod Graeci meta- 
frenon dicunt 34. altera a 
tergo inter scapulas quod 
metafrenon dicunt 39 {cf. 
Simon s. v. . . . psalterio . . . 
posteriora dorsi). 

fi^^Xivog: cum vino melino 
id est granaticio 47 {sed oleum 
melinum 42 sec. Diosc. l, 55 
est %v9(ov£(ov firjXcav, ut firi' 
XofiBli =B ^vdcovofisXi 5, 29. 
cf. emplastrum ,^melinon 
Vespasiani" 21 etc). 

fifiTQeYx^^^V^' encolpizabis 
(encolpismum) per comeum 
metrenciten appellatum 78. 

fii^TQOfiavla : metromaniam 
latino sermone matricis furo- 
res bive insaniam dicimus 79. 

fiixQOOifv^la : pulsus par- 
vitas, quam microsfixian vo- 
cant 42. 62. 64. 

fiOQia : interiora membra cor- 
rumpat quae Graeci moria 

14* 



- 212 - 



Yocant 21 {cf. 8im. 8. morion). 
quo possint interiora corpons 
membra qnae Graeci moria 
Yocant . . . relevari 34. qno 
pOBsint interiora membra a 
Graecis moria appellata re- 
laxationis medelam percipere 
37. 
fivQfAfixiaii (vermcae) qnae 
cnm di^to fnerint impressae 
dolorem faciunt similem mor- 
sibns f ormicamm, nnde graeco 
nomine my(i)rmeciaB nomen 
acceperunt 12. 

vdQXVi xrig ala9i^as<og: cum 
perfrictione et torpore sensus 
quod Graeci narcodes esteseos 
(cp, cf. not. et Sim. 8. nar- 
chodes) vocant 29 (leg. quem 
Gr. narcen tes e. v.). 

veipQivixo^: nefretica {sic 
etiam g 21 cf. Sim. nefriticos 
grece nefreticus) passio id 
est renalis 45 (cf. 21. 75). 
etiam ap. Cael. chr. 5, 52 re- 
nalis passio (vsqfQtxts =^ ne- 
fresis Sim. 8. «., codd. Isid. 
or. 4, 7, 24 etc). 

vdS^og: non manifestus (tipus) 
tertianus a Graecis nothus 
appellatur. 58. 

va^rixdq (vulgo voaxiatog) 
fivslog: et dorsalis medulla 
perfrixerit, quam Graeci no- 
ticon (nauticon g) mielon vo- 
cant 38. 

^avO^fi %oXri : fellis flavi quod 
Graeci (e)xanten cholen vo- 
cant 24. flavi fellis id est 
rubei, quod Graeci (e)xanten 
colen vocant 57. 

cf. (e)xantan medicamen- 
tum 20 (et „Ca8s. Fe. in 
«.ntidotario confectione dicta 



exantoxemon" ap. Sim. 8. 
catastalticnm). 

§flQ6Pfi§ — vid. 8. pijS (xero- 
beches). 

§flQo24>v4flai sicca lavatio 
qnae a Graecis xerolnsia ap- 
pellatnr 76. 

^flQOq^S^a^fiUa: ad xeroptal- 
miam id est siccam lippitu- 
dinem 29 (bi8). cf CeU. 6, 
6 (arida lipp.). cf (o)xira 
medicamentum 45. 

o^oXoq: aut opopanacis obo- 
los duos id est scripulum 
nnum (g) 38. cf. Sim. 8. obo- 
Ins . . . in pratica Cassii oboli 
duo fiEU^iunt scmpulum I (idem 
ait Celsu8 5, 17, 2). 

oyxoq ox^^ddrig: extantiae ri- 
posae, quas Graeci oncOs 
octodes (encos etodes pc) 
Yocant id est riposis vertici- 
bns prominentes 73. 

i^ovxoxQifitMM : dentifricium 
quod Graeci odontotrimma 

^ vocant 32. 

o^aiva: ozaenas (ozeme c, 
zernas p cf. Sim. 8. ozimie, 
Alex. ed. Pap. 1, 131 ozime 
vel ozene) quas nos fetores 
narium dicimus 31 (cf. ib. 
quod a Graecis appellatur 
ozaenicon 8C. medicamentum). 

o*iiffifia: idema (|>, hidema c), 
quod nos aquosam inflationem 
dicimus 75 (inflationem 8impl. 
Cael. chr. 4, 83). cf. Sim. s. 
idema . . . per oi diphthongum 
scribitur et 8. ydema (ex 
Demosth.). 

olvofieXi: mulsam ex vino 
melle temperato ( — tam cp 
Sim.) quam appellant Graeci 
i(y j))nomelitos (sic cp et Sim. 
8. inomel et 8. mulsa) 49. 



— 213 



qnod appellator a Oraecie 
doBome&tos (sic ep) desori' 
bihir c. 61. 

ivUtxc^: asellos quos Graeci 
omBCOS dicimt 28 (nos vero 
porcellioneB Tocamas ait 
Simon 8. oniscute, cf. 8, por- 
celliones ubi pro Ca88io 
errans citat Bioscondem, ex 
Th. Fri8C. 2, 14 f. 45^ oniscos 
qnOB porcelliones appellamiiB). 

6§dXfMi: in aceto salso in- 
^mdes quod Graeci oxalmin 
(ozaBmin gc, ozomion p) vo- 
cant 20. cum aceto salito 
infimdeB, quod Graeci oxal- 
xnen (oxalme jp, oxamel c) 
Yocant 28. 

(o|trr9^): et sunt ictericorum 
diBtantiae duae, una cum 
febricula, et appellatur a 
Graecis oxites (oxia? o^vttjs^) 
id est acuta, altera sine febre 
diutuma quae appellatur cro- 
nites (cronia? xQovioTrig) 49. 
cf. c. 30 in aegritudine acuta 
id est celeri. 

6§vd€QXix6^: xero collyrium 
acuens yisum, quod Graeci 
ozidercicon yocant 29 et ih. 
mox fomentum oculis acuens 
yisum quod Graeci oxiderci- 
con Tocant {uhi oxidorcion 
his g, oxidortium Sim.). 

o^vQdifivav : oxyrodino id 
est aceto et rosaceo oleo ex 
lanis sucidis embrocabis 33 
{cf. 1). embroce uteris . . . ex 
aceto et rosaceo, quod oxi- 
rodinon vocant 61. 71. 

OQ^OTtvoia: et ortopnia {g, 
— tonia c, — tomia p) aliter 
dicitur, si quidem recto sce- 
mate iacentes praefocantur 
aegroti 41. ortopnoicis (or- 



thomnoicis e) id est is qui . . . 
reoto scemate iacentes prae- 
focantur 43. 

OQi^: oroB enim Banffuinis qui 
latine serum appellatur 46 
(aqua vel liquor la(M8 op. 
Th. Pri8C. et Cael). 

oviniTixo^ noQosi circa uri- 
nales vias quas Graeci uriti- 
cus jporuB Yocant 61 {cf. 46). 
cf. Uael. chr. 5, 58 etc. 

Jtai6ix6v: coUyrio tracoma- 
tico uteriB, quod appellant 
pedicon id est puerile 29. 

naQanX7i%ia 65 — vid. anO' 
xXfi^la. 

TtaQixxvOi^: epithima . . . 
conveniens hydropicis ad dif- 
fasiones humoris per totum 
corpus, quas parecchisis (pa- 
rathisis c, parenchisis p, cf. 
Cael. chr. 3, 97) dicunt 76. 

jtdQeCiq: sin vero paresis 
(parresis g) fuerit stomachi 
id est paralysis 42. 

TtaQKOxlifeq: nascuntur paro- 
tides ( — de c) circa aurium 
partes, unde nomine graeco 
sic vocantur 17. 

Ttaxrixoi: aut trigonum (tro- 
ciscum) admixtis pahnulis 
calcatis, patetoe (pateton 
codd.) a Graecis appellantur 
33. cf. Cael. ox. 2, 108 ap- 
ponentes palmulas quas pa- 
tetos Yocant contritas. chr. 
4, 542 palmulis quas patetos 
appellant, quae concisae . . . 
mederi valebunt. Plin. 13, 

45 tertium . . . genus (po- 

morum palmae) patetoe . . . 

calcatis similes. Simon 8. 

patitos dactilos vocant Greci 

humidos pinguesque etc. {dt. 

Gal., Alex.y Demosth.). 



- 214 - 



xeQiXQdvio^l totios mem- 
branae quae ossa capitis 
desnper circamvestit saper- 
posi^ OBBibuB snbposita cati, 
et appellatar a Graecis 
perig(c)raiiion {sic) 1. cf. mox 
th. " membranae pericranion 
snpra dictae {tov nsQVKi^aviov 
vfiiva Orib. 44, 8 etc). 

neQivdvaiov: co^ente inter- 
clnsa ventositate inter catem 
et peritoneon membranam, 
qaam valgo mappam dicant, 
qaae ventrem sab cate cir- 
camyestit 51. (membranae 
maioris q. p. y. qaae omnia 
interins tegit atqae continet 
viscera Cad. ox. 3, 140.) 

ni-^i^: postqaam aegritado 
pepsin fecerit id est digestio- 
nem 55 {cf. 57. 68). 

nleCfia: mirobalanipiesmatos 
{jsic cp\ id est expressionis 
16 {nqoq nvrjafiovg Diosc. 4, 
158).^ 

nixifd: picra (pigra gcp) Ga- 
lem id est amara 42. 

TtirvivTi : resinae pinalis qaam 
pitainam (pithima c, pitimia 
jp Sim. 8. V.) dicant 76 (abie- 
talem Sim. ex Diosc^ pineam 
Cetetw). 

TtiTVQlaCig: cantabriem (ca- 
pitis) Graeci pitiriasin yocant 
(a squamulis cantabro simili- 
htA8) 6 (pit. id est farfares 
Alex. lat. 1, 15 cf Sim, 8. 
cantabricies vel cantabricinm 
«tc). 

jtXa6dQmoi^. humectationem 
(stomachi) qnam pladarosin 
Yocant 42 {cf. app. Par. f 
86* stomacham hamectam 
habentibas qaod greci pla- 
' 'i^on dicnnt). 



7tkaxvxoQlaOiqiQivL0mmsL\,\x.v 
talis sanasio (ociQoram ex 
antecedenti dolore capitis) 
platicoriasis id est dilatatio 
papalae 29. 

nXfiS^iai^iito^: si et pletoricum 
(plectoncum gcp) corpus ha* 
buerint aegrotantes, quod nos 
latino sermone abundabile 
(habile gp, decabile c) dici- 
mus sive multitadine suci 
plenuu 38. si . . . pletoricum 
(plectoricum cp et ante corr. 
g cf Sim. pletoricos plecto- 
ricus plenus repletus etc.) 
corpus aegrotus ostenderit id 
est multitadine suci plenum 
41. cf c. l. . . quod Graeci 
pleton {gcp) vocant (,,Plethon 
grece plenus Cass. fe.^O- 

xoXvaifiog: iuyenibus vel 
plurimo sanguine naturaliter 
abundantibus, quos poliemos 
Yocant 30 et simUiter 6. 

TtoXvTtodiov: radix polipodii 
id est filicis 72 {in addit. 
cod. c) cf Plin. 26, 58 poly- 
podii, quam nostri filiculam 
vocant, similis filici radix =» 
tptUnovXcc in recern. alphab. 
Dioecoridie ad 4, 185 ubi 
didtur ofioiov vjj ntsQiSi i. 
e. filici Diosc lait. ap. Sim. 
8. V. {Apul. herh. 76 Nomen 
herb§ filicem Alii perion di- 
cunt cod. Casein. » Herba 
fe(i corr.)licem Alii pterig^on 
dicunt cod. VraJt. cf radio- 
lus » fi(e)licina, similis filici 
Ap. 83). „ab Y. in libro de 
regimine acutorum filichinum 
Yocatur** add. Simon t&. , cf 
8. ptereos {cit. Alex. lat. 2, 
84 ptireoB — pro sereos — 
i. filicis sucos et Orib. lat. 



— 215 - 



YI, 607 ptereos herbae quam 
Romani — sic cod. Par. ubi 
B08 Laud. — f elicem Yocant =- 
BktpOT. 4, 91 nti^idog 17 ^Cia). 

TCoXvTQiftaqi tibiam . . . mnl- 
tis caYemnlis perforatam quae 
appellatnr politretos {p) 48. 

nQa0aBi6'^ : in similitudinem 
coloris foHorum yiridium porri 
coleram (colera g) yomunt, 
quam prasoiden (prasoliide 
g, cf. prassina colera sx hoc 
€ap. Sim. 8. V. et fellis prasii 
Cael. ox. Sf 194) vocant 21. 
cf. Sia nqaacCov. 

-nQOTiXiaCiqi proptosis yero 
est oculorum ex nimio tu- 
more prominens casus 29 
8im. 8. ,,propto8is: Demo. est 
inquit prommentia precaden- 
tis ocuU", cf. ap. Sim. s. pro- 
tosis). — matricis prominen- 
tem casum, quem Graeci 
proptosin yocant 78. 

nxaQfiixoq: ptarmico medi- 
camento id est stemutatorio 
71 {cf. Sim.). 

Ttvvyfiax ptigmatis (tigmata 
c, pimata p^ ptimmata p^) 
id est pannis calidis ex de- 
coctione . . . uteris 66. pti- 
gmate (tigmate codd.) foyebis 
id est calida aqua in qua 
decocta sunt etc. 2. cf 18 
ptigniate (tigma g, tigmate 
p^ stigma c). 51. 61. 62. 82. 
Ccf^l. chr. 3, 22 pannorum 
yel plagellarum quae Graeci 
piygmata yocant. — cf. du- 
plicata linteola 20. 

^ayad€$: podicis yitia . . . ut 
sunt ragades id est hiatus 74. 

(^evfiatixiq: et appellatur a 
Graecis reumatice diathesis 
id est reumatica passio 23. 



^cgoivvWae: ad rizonichia 
(sic) id est radices uuffuium 
13 (cf Sim. 8. chrisonichia). 
Sim. Jan. 8. ,,rhizentia (ri- 
zoncia Matth. 8.) grece Cas- 
sius Felix in antidotario. sunt 
radices dure que in ulceribus 
apostematumiam yacuatomm 
remanent etc.'* 

^cWy/vrov: apoflegmatis- 
mum qui naribus infnnditur, et 
a Graecis appellatur rinenciton 
49 {et ferramentum qtw in- 
ftmditur rinenchyton Cael. 
Aur. 376. 445 = ^iveYxvtrig). 

^v;ra^6$: hic tipus {tertiane 
noth^ sordidus a Graecis ri- 
paros appellatus 58. 

da^yfAoqi stridor ille interior 
gutturis resonat quem Graeci 
rogmon (ragmon c, regmon p) 
appellant 66. cf. {in eadem 
peripleumonia) Cael. Aur. ox. 
2, 145 pectoris resonans stri- 
dor quem rogmon appellant. 

CTiTtTixoq: septicae yirtutis 
id est . . . putrificatoriae 13. 

Oitcideg: cibis inprimis tri- 
ticeis et holerosis nutries, 
nam Graeci sitodes ( — dis cp) 
ce lacanodis (celaconodis cp) 
dicunt 71. cf. Simon s. sitos . . 
sition sitodes Demosthenes 
capitulo de optalmia: sic yo- 
cant greci frumentosum cibum . 

CxlQQOiOiq: ad duritiam sple- 
nis yel saxietatem, quam 
^Graeci]> scirrosin (scirosin s. 
sclirosin — cf. Simon s. sci- 
rodes — codd.) dicunt 43. 
nimia tensio yel saxietas, 
quam scirrosin (scirosin s. 
sirosin eodd.) yocant 76. cf 
Cael. Aurel. chr. 3, 49 in 



- 216 — 



iecore . . . duritia atque saxi- 
tate^ quam scirrosin vocant. 

cxotiafiiaTixog : adtenebrosos 
quoB scotomaticos diount 1. 
BCotomaticiB id eet qui subito 
ante oculos tenebras patiun- 
tur 71. 

CvaXzixoq: cucurbitas stalti- 
cas id est constrictorias 33. 
47 (cf. Gad. Aur. chr. 2, 103 
cucurbitsun constrictivam). 
stalticiB id est constrictoriis 
72. cf. 8im. 8. V. . . . Cass. 
Fe. capitulo (33) de tussi 
humida: stalticas Greci con- 
strictiyas vocant. 

CTatfyv^iqi stafyle (stafile g) a 
Graecis appellatur, quam nos 
uvam dicimus 35. 

axeaQi unde . . . steatomata 
Yocantur. nam Graeci adipem 
stear dicunt 27. 

CT€Q€6q: ciborum qualitas . . . 
oportet esse sicca vel solida 
aut corpulenta, quam Graeci 
sterean (sterea codd.) vocant 
33. 

CTiyfiia : stigmata dicuntur 
characteres nominati, quos 
militantium manus vel femi- 
narumMaurarum vultus osten- 
dit 13. cf. Sim. s.v. . . . Gass. 
Fe. stigmata cicatrices. 

CTOfiaTix^: confectio oralis, 
quam Graeci stomaticen vo- 
cant 36. 

CTQoyYvXoTOfiiia: rotundam 
(incisuram) quam Graeci 
strongylotomian vocant 18. 

OT^^wpo^: ad strofum id est 
tortum ventris 50. 

cvyxoxiq: aliquanti . . . hanc 
passionem (cardiacam) sin- 
copen appellaverunt id est 
amputationem 64. cf. Alex. 



3, 21 qnedam ruine virtutis 
quas greci sincopas vocant 
(sie eUam Guinterius reUnuit 
in veraione 8ua quae ad exem- 
plar veteris Uxtinae facta est 
ed. Bas. 1556 p. 697). 

avyscQiTixoq — vid. fista- 
avynQvnKog. 

av9cok0iq: ad sycosin ^alpe- 
brarum) quam nos ficitatem 
dicimus , siquidem similis 
granis fici in palpebris ver- 
satis asperitas reperiatur 29 
(cf. Demosth. ap. Sim. s. si- 
cosis). — sicotice (med.) 74. 

Ov/Anaafia: simpasmate tali 
uti oportet . . . cribellata in 
balneo aspergenda 6 (7. 8. 
76). cf Cael. Aur. ox. 2, 218 
(ctvr. 3, 93. 5, 39. 76) sym- 
pasmatibus utentes quae nos 
aspergines dizerimus. 

Ov/AxenTiiMv: simpepticon 
medicamentum id est con- 
digestorium 42. 

OvtM,7€TO>i/iaTa : quae aGraecis 
simptomata ajppellantur, nos 
vero accidentia dicimus (c, 
vel dicere poterimus jp) 46. cf. 
C. A. ch/r. 4, 14 sym{)toma . . . 
quod nos accidens dicere po- 
terimus. 3, 131 accidentia 
passionum quae Graeci sym- 
ptomata vocant. ox. 1, 71. 
2, 30 etc. 

OvvaYXiifoq — vid. 8. dyxovr}. 

Ovvsxv^: J^a^m Graeci con- 
tinuam (spirationem) vel 
iugem syneoi (sinecim gp, 
sinecem Sim. 8. sinanchis) 
appellant 37. 

avvoxa^: ad iugem sive con- 
tinuam febrem quam Graeci 
sinocon dicunt 61. 

avQt,y%: fistulas Graeci sirin- 



— 217 - 



gM ftppeUant 20. cf, Birin- 
goiomo ib, 

0Xii0zivi BCiBtondicaiitGraeci 
lae in quo Iftpides fluviales 
inoenfli mittuntiir sive eztin- 
gnntor 68. cf. imd, AnHhim. 
«. petnia. 

TivavTt^l mnscalorum et 
nervorom ceryicis qaos tenon- 
tae (tetanos gcp) dicimuB 38. 
a nerriB cervicis quos tenon- 
tas (tonantes c, tetanos p) 
dicunt 72. cf Cad. Awr. 
chr, 1, 89 omne capnt cum 
nervis maioribas quos tenon- 
tas appellant {id, ch/r, 5, 32 
epinae maioribas nervis quos 
tenontas appellant. cf ox. 
2, 20 etc. Sim. 8. tenontas: 
Demosthenes nervi , inqait, 
cervicis quos greci tenontas 
vocant etc.). 

xeQ^diiv: aliud cancri dentis 
genus . . . tnmor . . . qui ipsam 
buccam perforet, quod Graeci 
teredona vocant 32 (cf Gal. 
XIX, 443. Sor. qu. med. 227 
sq.). ^ 

xeTQaQi^oi : illi maiores 
(dentes) vel molares qui quat- 
tuor radicibus fixi esse no- 
scuntnr, quos Graeci tetrari- 
zus vocant 32. 

veqiQoidfiqi ulceratio . . . ci- 
nericio colore fnscata , quem 
tefroden vocant 36. 

TiXtov: molli (moto?) tilto 
{u6t4p xHtco) vel strictorio 19. 
cf tUtariiii. 

rava^Tixov: tonoticon . . . me- 
dicamentum id est confor- 
tatorium 42. epithimate to- 
notico uteris id est confor- 
tatorio 42. antidotum tono- 
ticon idest proficiens adversus 



debilitatem (epatis) 44. cf 
c. 42 specieB tonotioas ad- 
miscebis. 

T03ti9cdi topioa adiutoria ad- 
bibere quae nos localia dici- 
muB 2. adiutoria looalia quae 
topica appellant 1. topiois 
acUutoriiB uteris id est locali- 
bus 66. topicis medicamentis 
id est localibus 31. 

TQaxcifAaTa : ad tracomata 
id est asperitates palpebrarum 
29 {item Paidu8 ap. 8im. 8. 
V.) — coUyrio tracomatico ib. 
(cf Gal. X, 1018). 

TQlCyteofJLOvi trispermo cata- 
plasmabis id est tribus se- 
minibus ex feni graeci et se- 
minis lini et hordei (tritici 
66) pollinibus cum aqua et 
oleo et modico melle con- 
coctis 59. cf 34. 66. et PatU. 
ap. Sim. 8. V. 

TQixoxokkfifiax tricocollima 
capillis oculorum ligandis 29. 

TQoxiOxog: cerae modicum 
admiscebis et rotulas finges, 
quas Graeci trociscos vocant 
32. (trociscus trigonus 33. 39. 
40.)^ 

v6Qkkaiov : ex ydrelaeo (idro- 
leo codd.) calido id est ex 
aqua caiida et oleo 54. ex 
ydrelaeo id est ex aqua ca- 
Hda et oleo 65. (57.) 

vifqoq>opixoii ydrofobici ef- 
ficmntur id est aquam timen- 
tes 67. 

vne^oixoq: hypezocotos (hi- 
pediocota cp) id est laterum 
membranae 66. cf Cael. Aur. 
chr. 2, 127. 5, 95. 

vneQiyxQ^^^^ov : collyrium 
Bupennunctorium quodGraeci 



— 218 - 



hyperenchriBton Orperechri- 
ston g) vocant 29. 

vnei^ai per palatom pnr- 
gabis quod Graeci dia tes 
yperoas dicnnt 1. 

indB^erovx coUyrium sup- 
positorium {ad disenteriam) 
quod Graeci jpotheton (ipo- 
teton c) vocant 48. cf, in 
eadem re AUx. 2, 97 ,,ipoteca 
i. suppositorium''. 

vnaxaTtviCxoq;, suffumatorius 
{sic g, trociscus quem Graeci 
jpocapniston vocant 21. item 
33 {cf, Plin. med. Bom. i, 61). 
4kl. 11. 

iTtdctpayfia : ad hiposfiaiumata 
{sic g, hipostumala. Sim.y cf. 
c) id est ad suffusionem san- 
guinis (ex antecedenti per- 
cusBU in oculis factam) 29. 
cf Sim, 8. hypostumata et s. 
ypofragma (sid). 

vneiTtia (=s vnotpQ-aXnLia Gal. 
XII, 804): ad ipopia {sic g) 
id est livores palpebrarum 
29. cf. Demo. ap. Sim, 8. 
ipopios . . . alibi . . . vocat 
livorem sub oculo vel ipsis 
palpebris. diff. vnonvog: hy- 
popyos (hipopios g) oculos 
sanat 29 {cf. Demo. ap. Sim. 
ib. ypopioB oftalmos appel- 
latur cum ipso oculo inerit 
sanies purulenta etc. et addit 
Simon: ,,si sic est per.- y. 
psilon melius scribitur"). 

(paxol: ad lentigines, quas 
facus appellant 73. 

(paQfiiaxeia : „catharticum 
datum, quod farmacian (?) 
appellant, solvit .. .{ex Hipp. 
aph. III, 753 Lips., uhi vpaQ- 
(laHonoaifi) 29. {cf phar- 



macia » medicaminum re- 
gula C. A.) 

<pdaca : palumbuB quem Graeci 
fassan appellant 48. 

ipS^ciQiaOiqx pedicuIoBa pas- 
sio . . . quam Graeci pthiria- 
sin (pyasin ^, pyriasin g^^ 
ptiriasin pc) vocant 3. 

{pO^omi eveniens in pthoes {h 
fp^oaig) hoc est in pthisicis 
75 {de pthisicis — ptisici, 
ptisica passio sic et g Cass. 
c. 40 etc. — cf Sim. 8. „pti- 
sis . . . non scribitur apud 
Orecos cum pt tfed cum fth 

ut fthisis"). 

<piJLoJLovtQOvvt€q: lavacro- 
rum amatores quos Graeci 
filolutruntas appellant 57. 

ip^CYjfAavuc^: somni fleg- 
matici id est salivam [per os 
jp] ostendentes 72. 

<pJi€Yfiovfi: ad tumores (auri- 
um) quos Graeci flegmonas 
vocant 28. tumores quos 
Graeci flegmonas 74. 

<poiviYfii6g: ut operetur usque 
ad ruborem cutis quem Graeci 
finigmon vocant 1 extr, cf. 
C. A. chr. 5, 40 rubor cutis 
ex sinapi fEbciendus quem 
Greci tpoiviyiiov appellant 
(5, 15. 2, 181). 

tpoivixivfi (finicene) Galeni 
39. 40. 46. epithima dia fini- 
con 48. 

^tfaiU^ s-herba vesicaria 45. 
46 {Plin. 21, 177. §taaiHciUg 
Diosc. Vind. 4, 72 = vesi- 
cago Alex. 2, 188. cf not. 
ad c, 45).^ 

XaXaOtixog: peasus calasticus 
fiftciens ad solvendam (duri< 
tiam matricis) 78 {cf 38. 51. 
66). 



— 219 — 



tamenteB et sammissas, qoas 
Graeci <^ce^chalasmeiias (tha- 
ias menas g) Yocant 35. 

xdAi; xateifj^iaYota : labia 
hiantia sive crispata Graeci 
cfaile caterrogota vocant 14. 

XCifu6v: ab hiemis tempore 
quod chimona vocant 10. 

%eiQ6f€vXo{v): et moles ma- 
nnali mola, nam Graeci chi- 
romilon vocant 40. 

XH^fAakaiq definitur 29 (c/*. Th. 
Ptiac. et Demosth. ap. Sim.). 

Xiflt€^Jia: Latini pemiones . . . 
Graeci vero chimethla (cy- 
— i — methla gp, cimecla c) 
vocant 10. „sed Panlos {ap. 
Sim. 8. chimecla) chimetra 
Bcripsitvulgomage dicontar.'^ 

X^Uo^ ififiorog 19. 22. 

XOiQddc^: scrofas (scrofolas 
Sim. 8. cirades) Graeci chira- 
das vocant 26. 



XQOvlvfiq (?) — vid. 8. 6§VTiiq 

(49). 

XQOvioq: inveterata passio 
qnas Graeci chronias dia- 
thesis vocant 1. si cronia 
faerit passio id est longi tem- 
poris 30. in diatuma aep^ri- 
tadine quam Graeci croniam 
vocant 72. chronias becas 33 
— vid. 8. Prji. 

tffvXXiov : policinum semen 
quod Graeci psillion vocant 
18. cf. Demo. ap. Sim. 8. v. 
(pulicaria Th. Pr. ib. et Dia8C. 
Vind. 4, 70 etc. de nomine 
Plin. 25, 140. Diosc. l. c). 

tpaiQixo^: medicamento sca- 
bioso quod psoricon dicitur 
15. cf. 1 (psoricum quod nos 
scabrum dicimus Demo. ap. 
Sim. 8. psori). 

iixixii: auricularis sive ut 
Graeci otice adversus do- 
lores . . . aurium 28. 



Index locorum 

„Cassii in (sao) antidotario" 

quae e 8m Cassii exemplari, in quo extabat Cassii practica 
aucta appendice antidotarii cuimdam, quale est in Cassio Pa- 
risiensi ex diversis lihris compUatum, habet Simon Januensis 
(unde Cassii ,,tractatus duo de pratica^^ in praefatione). et sane 
ipse Cassius subiectum antidotarium (ad exemplum aequalis sui 
Theodori Prisdani in li. IV Physicorum) citare videretur c. 21 
(=» 26 V. infra s. dialon) cf c. 42 {55) dia trion pipereon anti- 
dotum inferius scriptum et c. 45 o(e)xira med. inferius scriptum 
et c. 75 quod oximel . . . inferius conscripsimus — nisi omissa 
quaedam esse a librariis in libro eius nunc partm integro pa- 
teret. nihili ergo est Cassii iUud antidotarvum Simoni8 errore 
natum, ut simili plane errore Theodori Prisciani lihef de '^— 
plici medicina i. e. liber quidam de simplid med. {qwM 



— 220 - 

in cod. S. GaU, 762 l III, de guo Aneed. II, 122, ex Galeni 
Simph excerptus) Theodori Brisdani Itbris IV tn msto Si- 
moniis exemplari fortuite suhiectus, de qua re corrigendus 

Meyer in hist, bot, II, 291, 



AlbBttain est asfodillns. Cas- 
sias Felix . . . et est potius 
latinnm. 

Amictica virtuB grece laces* 
sitoria irritatoria. Cassius 
Felix de oleo aurino {l. 
ciprino cf, supra ad v, cifwxrj). 

Amoliptam seu amolentum 
dicitur quod est sine inqui- 
natione ut cerotum aliquod 
quando di^tos non inquinat. 
CassiusFelix in operatione 
unguenti palme. litargi- 
rum inquit coque donec amo- 
lentum sit. exponitur ut di- 
gitos non inquinet {cf cod, 
Paris, app, f. 87» in descrip- 
tione mdlagmatis dia melitos 
ubi tundes spumam argenti . . . 
et amixto oleo teres et coques 
in trullo eris rubri lento igne 
donec amolitum fiat i. tactum 
non coinquinet. et ib. f. 86^ 
de meline Vespasiani spumam 
argenti in oleo igni molliori 
donec amolitum efficiatur etc. 
cf. etiam Cael. Aur. ox. 2, 
203). 

Apocrasticam grece repercus- 
sivum redarguens ut . . . Cas- 
sius Felix capitulo de oleo 
mirtino (cf supra s, v.). 

Arsenicam a greco arsinago, 
ut Cassius Felix. 

Arsinagon arsenicum, ut Cas- 
sius Felix. 

Balaastia . . . Cassius Felix 
capitulo de dissinteria (48 



texitus corrupti.^. item (!) in 
antidotario in confectione 
saponis dicit quod est flos 
ammoniaci {cf. Ind. lat, s, v.), 

Catastalticvmmedicamen gre- 
ce repressorium. CassiusFelix 
in antidotario confectione 
dicta exantoxemon {i, 
iav^ov i^axaifiov). stalticum 
enim stipticum est. 

Crocomagma . . . et sunt eius 
diversae compositiones , qua- 
rum unam Cassius in suo 
antidotario scribit. 

Biacoraliam trociscus ad emo- 
ptoicos. Cassius Felix in an- 
tidotario {cf, supra sub Slcc). 

Diadiptamam {i. dia Siyitd- 
fivov) a diptamo emplastrum 
est magnum. Cassius Felix 
in antidotario suo. 

Diaiteon ab itea que est grece 
salix in antidotario universali 
et Cassii Felicis {Cass. c. 19 
etc.) et Oribasii. cf. Sim. s, 
T t e a grece salix. inde diay ton 
emplastrum quod cum foliis 
salicis fit. Cassius Felix in 
suo antidotario, et in imi- 
versali (v. supra s. Sid). 

Dialon emplastrum . . . a sale 
dictum . . . nam alos grece 
sal. Cassius Felix in anti- 
dotario {cf. Cassius c. 21 et 
26 ubi citoitw dialon em- 
plastrum inferius suo loco 
conscriptum — cuius con- 



- 221 - 



fecHo nunc non extat in Cassii 
,MrixHca'^, 

Blkmelitos malagma a melle 
qaod recipit. qaod grece milli 
dicitar. Cassias Felix (c/*. cod, 
Paria. append. f. 87* Malagma 
diamelitos i. ex melle para- 
gorice et calastice virtatis 
solyens aniversas strictarae 
tamores . . . sive daritias . . .). 

Biaostreon de cocleis ostreo- 
rom. Cassias Felix in anti- 
dotario {cf. supra 8. dtof). 

Euretica (sc. dQaKoxinrJD virtas 
grece id est rarefactiva. Cas- 
sias Felix de oleo camo- 
millino in antidotario (cf. 
cod. Paris, app. f 85^ Camo- 
milli viridis flores rotandi 
-7- I. olei spani emina I. 7- 
XX. conficitar in sole saspen- 
sam sicat rosaceam — sc. 
quod praecedit — et est lixe- 
peritos febrientibus. habet 
virtatem areaticam quam nos 
disraratoriam dicimus. siqui- 
dem cutem disrarando pate- 
facit et in sudorem relaxat. 
cf Gal. XI, 749). 

Oerontica. Cassius Felix in 
antidotario in trocisco 
musa „gerontica velut Greci 
dicunt que cronica nos aut 
senilia". 

Oiflco vel gifi et gifico hermii 
antiquum antidotum dictum 
a gi quod est terra et ab her- 
mete philosopho . . . laudatur 
in multis. confectio eius in- 
venitur in antidotario uni- 
versali et apud Cassium Fe- 
licem. 

Ibiscns eviscus althea idem. 
Cassius Felix in antidotario 



capitnlo de dvaqailon 
etc. (ef supra 8, ix^ala). 

Lenee diapipweos empla- 
stram ab albo pipere dicont 
qaod recipit. in antidotario 
Oribasii et Cassii Feliois et 
aniversali. 

L^nee diapgimitinm empla- 
stram albam ex cerasa. nam 
psimiti est cerasa apad Cas- 
siam Felicem in antidotario. 

Malagmadiamellilotos. Cas- 
sius Felix in antidotario {cf 
supra 8. Sid). 

MoliMi. Cassius Felix in anti- 
dotario diamolibdi id est de 
plambo. 

Olosidera spatula Cassias 
Felix, id est ferrea. nam sy- 
diron greci ferrum. 

Opode medicine id est que de 
succis fiunt ut opium. Cas- 
sius Felix de cautella col- 
liriorum. 

Pyopion grece saniem ducens. 
CassiusFelixin confectione 
unguenti tetrafarmaci. 

Bhizentia (Bizoncia Matth. 8.) 
grece. Cassius Felix in anti- 
dotario (cf rizonichia c. 13 
de stigmatibus cit. Sim. s. 
chrisonichia). sunt radices 
dure que in ulceribus aposte- 
matum iam vacuatorum re- 
manent etc. 

Stante {sic, i. e. etav,xri) Cas- 
sius Felix in antidotario. est 
capitellum, scilicetaquaprima 
saponarii, ut exponit \cf s. 
capitellum vocatur aqua sa- 
ponariorum. lixivium est quo 
fit sapo. aqua prima ^tta 
prima a quibusdam dicitur). 



— 222 — 

MatheuB Silvaticus in libro Pandectarum medicine {ed, 
non interpoUxtae cf, Meyer Gesch, d. Bot. IV, 173) habet haee 
c. ^9 8. „Lapis piritiB Plinius . . . Cassias Felix in proprio 
capitalo lapis piritis i. focaria a qno per allisionem calibis 
vel alterins rei dnre ignis evolat. sed Galenns in ep. ad Glau- 
conem" etc, quae wnde sumta aint nescio. non enim extant 
apud Simonem, e quo qui ipso Cassio non U8U8 sit (id quod non 
recte statwit Meyer Ge8ch. der Botamk lY, 167) 8ua omnia 
Ca88ii haibet Mameu8, velut 8. dancns, Htiasis, meta&enon, me- 
troticnm (». metrencites), molibdi, piesmatos, regins morbus, 
rizoncia. tHa igitu/r de pyrite, quae ad librum quendam Sim- 
plicium pertinere videntu/r, testium confusioni dehentur, sicut 
mtae idem Mattheu8 habet c. 68 8ub „6rafalendi — CasBius 
Felix cap. de petroleo. Petrolenm est olenm petre. inyenitur 
autem in locis sulforeis. fit enim cum pinguedo terre et aque 
actione caloris ad igneas convertitur partes" etc. non sunt 
CasBii, sed Platearii ex libro {Circa instcms) de simplici medji- 
cina s. v. Petroleum. 



Index n latinns. 



a : minus a solito ezcludere 19. 

a solito minus cibnm (1, 

potum 33) accipiant 1. 33. — 

a balneo mox lotis 45. ab 

aegritndinibus (= post aegr.) 

17. 
ab: ab stomacbo g 42. ab 

(a p) splene c 43. 
abortio 9 (frequenti aborsione 

sic p 82). 
abscOBsag 21 {cf. Bdnsch, ItaHa 

29^. 
abgiBthiam: sic cp (g l), ab- 

sentinm g (21. 42, ui semper 

Escolapii codd. Aug. GaXl. 8. 

X, ubi absynthinm semper 

Cassin. s. XI), 
abstiiiere: a vino aegrotum 

abstinebis 67. 66. si a vino 



non potnerit abstineri 21. — 
cummi sanguinem abstinet 39. 
omfacion abstinet vomitum 
42. decoctio abstinet ventrem 
48. abstinet sudorem 64, pro- 
fluvium matricis 82, fluxum 
82. alind ad vomitum abs- 
tinendum 42. sincope labo- 
rantibns abstinet 64. — ei 
venter abstinnerit 1. 46. 72. 

abtractio g 36 {uibi adtractio 
jp, abstractio c). 

abmidabilis {nXfi^aiifi%6s) 38. 

aeacia mfa 29. nigella ib. 
(Plin. 24, 110 etc). 

acantiia aegyptia {uHapd-cc 
a^tt^ixf} Diosc, 2, 13. spina 
aegyptia s. arabica Plin. 24, 



~ 223 - 



107) 32 (agante cp, cf. dra- 
gaatam). 82 (achanta). 

aeeipere: accipies dragantum 
eto. (ffiifiedlfeafnentorttm fornMk- 
Ji$) 1 S etc. — (medicamen- 
Um) accipit » recipit (9) 
11 ete. (jgjuod mte accusativoa 
epederum eaepe aut subintel- 
Ugiiur aiut omittitur a librariis 
vata 15, 16. 44 etc.). 

aeetiim: acoetum saepius g 
(11 hie, 34. 42 lie), ut foenom 
grecmn, dia coephales (35) 
de. g. 

aeina (/em.) 35. 

aen («Hpa) oris spatia 36. 

aeredo hmnoris saepe (6. 16. 
25. 29. 32. 34. 46. 48. 78). 

aentaB (opp. diutumus): in 
aegritudine acuta i. celeri 30. 
acuta (distantia ictericorum) 
49. 

ad: ad digestionem ciborum 
laborantes 41. — periculosae 
ad incidendum (imyiMvvoi 
anoxdii/ifBG&ai) 35. mulsam 
ad gargarizandum dabis 37 
{cf. 35 etc.) rec. (p) pro gar- 
garizandam — (dum gc). 

ad perfeetnm sanetur (i. e. 
ad perfectam sanationem p 
vel sanitatem ut c. 15) 68. 

ad praesens (appresens p): 
quod si ad praesens non 
^erit rosaceum 1. c/l 17. 42 
(his). 46. 78. vomitum ad 
praesens provocabis 54 = vo- 
mitum in praesenti provoca- 
bis 65. cf. 67 : in primis hoc 
est in praesenti . . circum- 
incides. 

ad- (sec. g): agnosco, appono 
(et adpono 22), admoneo (et 
ammoneo 34. 37. ammonitio 
g 37), admisceo (et ammixtus 



ter 36), adfievero (36), aspergo, 
astantibus (42) etc. — at- 
testante c 46 {ubi adtestante 
rec. p, eicut adtractare p 62, 
adpones p 75, adposita p 64, 
adpetitio p 76, admisces p^ 
51, adscensum cp 77 etc). 

adaree (a^a^i^ vel addQHtov 
GaH.y JDiosc. dSdffKrjg): gen. 
adarces g 1 etc. (adaricis c 
53). 

addulcare : acredinem humoris 
addulcat vel obtundit 6. po- 
lenta . . . cum vino nigello 
addulcata (obdulcata) j> 46. — 
cf. obdiUcare. 

adeps fem. um hco c. 10 
adipem vitulinam gp, — num 
c (m^c. g 27, 28, 42 u^ c^ 
semper 5. 14. 16. 17. 51. 78 
etc). 

adinyamentiim (Poi^d^fia) 32. 

adintorinm (med.) 48. 55. 66 
etc 

adobrutio (arenae » d(ifio- 
%meCa) 76. 

adnstio (iynaveiq, opp. per- 
frictio) 1. 34. 62. 64. ex ad- 
ustione solis 9. cf. c 10 cor- 
pora glaciali &igore adusta. 

aes: in olla aerearubri aeris 67. 

agitantes: ad dentes asitan- 
tes [=> mobiles, a8io(isvovg) 
32 (saepius). agitatio dentium 
ib. 

albor ovi 42 (cf Cael). 

albngines ovorum Sl (uit saepe 
ovi album et tenue vel albu- 
men, et c 42 albore ovi tenui). 
cf Bonsch, Itala 67. 

alica: suco ptisanae aut alicae 
21. cf Cael. chr. 5,10 etc 

aliqnanti (=» aliquot): ab ali- 
quantis latine aurugo vocatur 
49. aliquanti inferiorem ver 



- 224 — 



tiicnlam dicunt 61etsic saepe 
(64. 64. 65. 66. 78). -~ aU- 
qnantiB diebas 21. 32. 55. 68. 
— cnm aliquanto dolore 75. 

aliiim: sic et c bl (ubi allium 
ei ante corr, album p), gen. 
alei (ut Ed. 2>., et mox allei) 
cp 51. plwr, alia conquasBata 
c (^ubi fdeum vel corr, alleum 
conquassatum p) ib., qtMe 
cmtea alii capita. — alii spicas 
purgatas ib. 

aloen epatiten (fer gc, niei 
mK>d semel — cen o) 42. «. 
rjnatiHiq » rinatttig Alex, 
ete. (rjnat^Sovaa Dio8C.p. 365, 
iocineris modo coacta Plin, 
27, 16). — aloen ^c (wcus. 
fere semper scribitur. 

alterna mutatione 29. 37. 42. 

amygdala (^lns): amigdalas 
amaras g{cp) 9 (cp 44. 45). 
amygdali amari g (amigdale 
amare c) 40 (cp 66). 

amyliim: amilum semper g 
(29. 39) cp. 
^ ana (a«, nunc k ^ gr. dva 
Gal. etc.) pro numerdli distri- 
butivo codicis g(c) semper ex 
recentiorum more medicamen- 
tonm acripturis ut ait Alex. 
lat. 1, 88 („8cribam tibi ipsa 
grapharia'^ i. receptas 1, 49 
ubi gr. iTid^iastg^ al. yqatpag. 
cf. 126) infert p (^pelut an 3 
II jp s omnium specierum 
uncias binas c 48 etc). 

anagargarisma paseim (cf. 
gargarizare). 

anhelitns: qui ab splene an- 
helitum patiuntor cp 43. 

anhelosi vel snspiriosi 41. 

animal: cani, pecori, animali, 
homini, ad omnia ita faoies 
et dabis 67. 



anignm gcp 42. 44 e^. (eed 

anesum ^ 42). 
annnaliA tempora 66. 
ante: ante diem vel biduum 

86. ante duas horas lavacri 

49. ante unam vel duas horas 

aeoessionis 55. — post III 

vel y detractionis dies 71. 

73. post detractionem san- 

guinis &.ctam post unum vel 

duos dies 71. etc. 
apiata (ec. aqua) calida, fri- 

gida 84. 42. 43. 59 (appiata 

c Ai'^ biSy ut et appii semsl g 

42, c 43). 
apoliegmatismns , apolieg- 

matizare saepe. 
apprehMusio sensus (vLaxaXri- 

ipig aUf^asmg) 77. 
a^natttS: Yinum aquatum 57, 

aquatissimum 1. 21. 60. col- 

lyrium aquatius infosum 29. 

posca aqnata 52. 
aranea yerrina (=» ^syxQ^ccg, 

morbus miliariu^ 26. araneae 

(a y^g ivtsQa^ cf. Isid. 12, 

3, 4) 28. 

arenosa qualitas 45. 46. 
argentalii (creta) cp ll pro 

argentaria (ital. argentale). 
armgia (t. cwnicutue, stollen 

Plin. 33, 70. 77. cf Isid. 12, 

3» 4:): gesentera id est ver- 

miculos de arrugia 28. 30. 
arteriae: ex arteriis venis {gc^ 

venis om. jp, opp. ex minu- 

tis venis) 39. 
arteriacae confectio deseribi- 

fur 33. 
arteriosns: in ipsis arteriosis 

locis 71. 
artiflcinm manns (= x^^- 

QOVQyia) 18. 20. 
ascaloninm (vinum) 42 (Alex. 

Uxt. 1, 102 =B otvog daKaXca- 



— 225 — 



Wirqs |fr. S, 6 p, 151 Bas. 
ef. 0. 398. 524 de.). 

MfStillus aifodilliis (tio). aifo- 
diUo) cp 44 (asfodilloB Ap¥i. 
VrefHaL, aafodiluB Orib. ka. 
Ab^ — dOluB Ah). 

aMMlwi: pumiois assati 1. 
eeruBBae miae et . . . assatae 
et . . . lotae 89. ges asteros 
tntae assafcae et lotae ib. 
Bpeoolaris assati 39. 73 (assi 
8S). — cerebmm assam (^, 
mbi assatom cp) 1. cer. assa- 
tnm 46. soammoniae assatae 
76 dtc. — subassatum, leviter 
snbaasatas 48. 

«HWllatlo ventris 48. 50. qoi 
fineqtienti deiectione assel- 
la&nis fnxgendo fatigantar 
48 «EBfr. •— cum nimie assel- 
lare desideraverit 51. 

asMla: taedae pinguis astel- 
las (•» taedas pingues c) mi- 
nntatim incisas p 32. ef. 
J^udqpUn. med. i, 13 taedae 
pingnes in astalas concidmi- 
tor. 

atteatante renium dolore (tU 
apud Cael, Escolap.) 46. 

atarbis: herbam putidam <]^uam 
punice aturbis {sic gc) dicunt 
20. 

aBditoria cavema {cf. Cael.) 28. 

saliseBB oticus 28. 46. — fisa- 
rius (?): per auliscum fisarium 
sive aeneum siye osseum ve- 
sicae porcinae aptatum 19 » 
Gdl. (ad Gl.) XI, 125 nvativ 
nQoariiiBi Xa§6vta xoi.Qe£av 
TtQoatt^ivai tov Bvdvtifrjtov 
avXicnov (w lie xalnov ns- 
noi.riiiJvov n in niQatog). 

avellaiia {sicg 34 etc.) : venenum 
ad se ducit 68. 

liaea: bacca interdim etiam g 

Cagiini Felix ed. Y. Boie. 



(2 Ina. 13), ut baoamm «Mom 
cp 42, c 49, c 76 eks. 

MiBlare: si quis pondos gxaye 
baiulaverit 66. 

baliuda inieotis ^ventrem de» 
ponere) 71. 

balanstii id est floris <mali 
granati om.y cp 48 (gMoncM 
codd. corruptam lectionem 
eeguiiwr eHam 8imon s, ba- 
lanstia). 

balneas g (balneum, ut oZt&t, 
c)38. 

ba8i8(?) : cum angmento dieram 
creverint (carbunculi) quem- 
admodum mtra formam snam 
basis {eic gcp) 2% — basi 
(basl|9, basin c)|>ro embasi 66. 

belna: fel beluae {i. vaCvriq . . . 
nqoq oivdsQnCav Gal. XIV, 
241. cf. XII, 739. Orib. V, 
714) 29 — Th. Priec. i, 10. — 
cf. Cad. ox. 3, 13 beluae 
pelle (t. hjaenae). 

betonica cp 43. betonice spane 
c 45 {uhi spane om. p). cf. 
PUn. 25, 84 Vettones in 
Hispania (invenerunt) eam 
quae vettonica dicitnr in 
Gallia. 

bicapitns {dMitpaXog) 35. 

blando (i. leni add. p) clystere 
gc 34. cf. 66. blande embro- 
cabis 42 etc. saepe. 

breviloqBiBm: {I^QaxvXoila) 
prf. cf. c. li «♦&• dtoibwr ypo- 
crates . . . in aforismis, supra 
scripsit g^ in breviloquio. cf. 
BCmach, It. 216--22 (longi- 
loquium Iren. etc.). 

br^vis: aetatibus brevissimis 
eveniens 32. infantibus bre- 
vissimis 36 (et novellae aeta- 
tis) 71. 

15 



226 ~ 



babaliim {lac) c (ubi bubolinum 
p) 6. bubulinis (camibus) c 71. 

bBceain perforet (cancri dentis 
genus) 32. 

biilbBs: si vero cum consenBu 
radicum oculorum bulborum 
ipsorum fnerit dolor 1. 

bBllire : si aeger nimio febrium 
aestu bullire coeperit 61. 

bntyri g^ {uhi butri g cf, ind. 
ad Anthimim 8. v., butiri cp) 
40. butirum recentem cj? 46. 

calabrica {sic cp): post defri- 
cationem adhibi&m lana 
munda operire (cutem) et 
moUi ac tenui calabrica ligare 
63. cf. Plin. med. (Bom.) p, 
66^ ed. Bas. haec pariter 
coques et . . . linteo grosso 
induces et locis dolentibus 
seu contractis impones et 
calabricis ligabis bis in die 
per triduum. ib. p. 67^ fri- 
cabisque yehementer bis in 
die et lanis involves et cala- 
bricabis. 

calcare: lemniscis et tiLtario 
{vel tilto) locum calcabis 18. 
lemniscum . . . calcabis (in 
fistulae cayemam) 20. canta- 
brum non nimis calcatius 35. 
palmulis calcatis (calcaticis 
gcp) {v. 8, itazrixoC) 33. 

calefactoria (sanatis) 52. 

catlositas: {in fistulis quae 
sunt ulcera pendiginosa et 
intrinsecus callosa) 20. cor- 
poris callositas (tn defantiasi) 
73. ad duritiam (matricis) 
vel callositates 78. — adipis 
callosi qualitatem 27. 

cancerosa ulceratio 32 {vid. 
nccQnivtoSrjg). 

canicBlari tempore 46. 61. 68 



(tempore magis ferventi sub 
cane aut post canem 73). 

canosi capilli 2. 5 {cf. Paucker 
Spicileg. 1875 p. 201 sq). 

cantabries {nitvqiaaig) 6. 

cantabmm 1. 6. 7. 35. 38. 51. 
61. 66. 71 {cf. Cael). ad 
c. 1 corrector Germanus in 
g aupra scripsit chlia. 

capiHatora capitis 1. caput 
contra capillaturam lines 1 
{cf, Cad. chr. 1, 35. 98 nunc 
pro cap. nunc contra cap. 
etc. cf. Ronsch It 40). 

capillosis in locis 5. 6 {cf 
Caeh). 

capitella papaveris 44. 62. 

carbonescere: radices .... 
Mges in oleo donec car- 
bonescant mediocriter 53 {cf. 
Cael.), 

cardBBs: cardum {itdl. cardo) 
codd. 1 {cf. Schuch. Vok. 2, 
464). 

camiflcare (=» aagttovv Gcd. 
XI, 126. 128) 19. 20. 

camositas 32. 

camoSBs: vinum (nigellum et 
fortissimum et) camosum 42. 
— carnosus tumor 29. 

carpobalsami 45. 

carpodesmo ligabis^membrum) 
24. 

cartilaginosns: articulosis et 
neryosis loris yel musculosis 
et cartilaginosis 27. 

catafricare (?) : oculis clausis . . 
totum caput catafricabis {sic 
^c, cataplasmabis p) et ad- 
lecta aqua calida layabis et . . . 
{iterum) Mcabis et iterum la- 
yabis 1. leg. confricabis? 

cataplasmare {cf. Th. Priac, 
Cael.) 8aepe {ui cataplasma: 
post cataplasmatis dies ex- 



— 227 — 



pletos 42, ubi cataplasmatio- 
nis c ut 8u^a ibidem p% 

eatarras: abl catarro 37. 

cattus: catti (g, gati c, gatti 
p^, ital. gatto, gatta) ster- 
coris 5. 

caaliciilas (» brassica): sic 
cp (43. 52. 72. item in ras. 
ff^ 1) ubi coliculus g (1. 24. 
33). coliculi =s %Qa(ipai Ed, 
DiocL cf. Cael. (coliculus 
agrestis dir. 3, 143. 5, 10 etc), 
Flin, med. 

causa (17 iQyaaocfisvTi z6 Ttd&og 
ahia = morbus); omnium 
causarum dogmata prf. — 
ad causas suprascriptas 42. 
facit ad universas melancoli- 
cas causas 73. — fel rubeum 
ex quo causa movetur 57. 

cansatio (= vexatio) nervosi- 
tatis 1. ulcerationis c. 21. in 
splene vel splenis 43. in epate 
44. in vertebro 53. dysuriae 
46. intestinorum 48. pedum 
nervorum 52. stomachi mor- 
sus 72. podagrici in crure 
solum causationem habent 52. 
est paralisis causatio ner- 
vorum 54. ex quo praefoca- 
tionis causatio efficitur 65. 
est autem . . . pleuritis cau- 
satio in una parte pulmonis 

66. peripleumonia vero est 
causatio in toto pulmone 66. 
est namque (lyssa) causatio 
in stomacho . . . ex veneno 
canis concepta 67. 

cauter: cautere vulnus inures 

67. cauteris acuti calidi 22. 
cf. (cauteres igniti etc.) Cael. 
(unde cauteriare Quich.). 

caTernare: ut etiam ipsi 
dentes cavernentur 32. cf. 
Cael. 



caTernnlae 20. 48. 

cedria 51. corr. cp 43 {tmde 

cednnon med. ib.). 
centanria: sic g 1 (ut c 1. 21. 

44. 53), sed centaurea g 21. 

29 (ta c 28. 29 et semper p). 

cf. ceutaureum (plur. tristia 

centaurea Lucret. 4, 1J25 s 

grave olentia centaurea Verg. 

georg. 4, 270. Plin. etc.) = 

nsvTccvQiov Gargil. 18, rec. 

centauria ( — rea) ind. Plin. 

med. Isid. 17, 9, 33. 
cerda (?): radices cerdae (certe 

c, cde p, ce3e* p^) quae la- 
tioris folia ostendit ruta sil- 
vestris 68. 
ceromaticae fricationes 55. 

cerotarinm rasum 48. 74. 

cervieali (supposito clunibus) 
48. 51. 82. 

cervisa nova 72 (app. c). 

cesisbonm (xsaig fiomv? cf 
Matth. Silv. s. cesim et 8. 
chesim i. planta similis ferule^ 
semen habens album simile 
lenticule. — id. 8. chesice i. 
orobus) : quod c. (cessis boum 
c, cesis boviu p et antea 
genit. cessis boi c, cesis boinu 
p) habet folia similia feniculo 
67. 

ch in graeds codicis g plerum- 
gue 80I0 c scribitur (ut t pro 
th, p pro ph, r pro rh — cf. 
catecuminis in acrost. Com- 
modiani instr. 2, 5), sed chro- 
nias 1. 33, amichas 5 (sed 
amicas 18. 24), chimona 10, 
lichenas et lichenicos 11, 
chirurgia 18. 26. 35, chira- 
das 26 (chyromilon 40), 
characteres 13, rizonichia 13, 
chemosis 29, schemon 38, 

15* 



— 228 — 



xerobeches 34 (sed igrobeca 
33), stomachain, — chica 41. 
42 (et mdU antrachion 22, 
U!t rec, achanta, cachoetes). — 
X {e gr, i^i) pro ch: enximon 
29 {sed cacocymis 26). — g 
pro ch: dragma sempeTj dia- 
strignu g 24. cf. cygnos 29. 
chalcaiitniiiii (» atramentum 
Bntorinm Plin, Cds.): gen. 
calcanti (i. yitriolnm supra 
P^) gcp 11. (i. vitriola supra 
g) 13. 20. 

chaleites {%aX%lxri9) : semper 
accus, calciten gcp 11. 18. 
29 his (li&t calcideoB aUero 
loco c). neque ibi tanttm u&i 
pro genitivo positus librariis 
dehetu/rx calciten cmdnm et 
i^tnm appones sic masc, gcp 
18. sed dia calciteos 39. 46 
{%aXiiitig\ %aX%lxB(09 vel %aX- 
nltiSog Diosc. Gal., calciteoB 
lat. Oribas. et Alex., chalci- 
tidis Plin. 34, 119 etc). 

chamaeleon: gen. cameleontae 
codd. cameleontae (camel- 
leonte c) nigrae radices id 
est sefra nigra {sic g, sefa 
nigra c, sefre nigre p) 9, uhi 
supra scripsit g^ id est hedera 
nigra idem est et camelea 
atque scissa {sic). — camele- 
onte ( — otes p) nigre radic 
(— ces p) I (II jp, pro i. = 

ti 

id est) se fra (sefra^ p^) c 76. 
cf, Diosc. 3, 8—9. Apul, 
herh. 26 {contra hydropicos 
Cael, p. 475. Aetius 10, 22). 
Sim. Jan. s, Sefra in libro 
antiquo de simplici medicina 
exponitur quod est camele- 
onta. 
chrysatticum {Ed. Dioel): 



cnm yino crisatico cp 46. c/. 
Alex.y Simon. Jan, s, v, 

cibaria: afronitri cibaria nn- 
mero (nuo om. p) XV 44. 
afronitri cibarii 3 nil {corr. 
cibaria XIIII?) 53. afronitri 
cibaria cnpressi . . . (sic) 76 
{cf. Scr. hist. aug. Il p, 77, 
7 Berol. quid inquit sine 
afronitris esse non possum ? — 
olei cibarii Ed, iHocl., vini 
cibarii Plin. 28, 207 etc). 

cibatio constrictiva 50 {cf. 
Cael.) 

eicatrlcare {cf Cael.): hoc 
adiutorii genus . . . cicatricat 
ulcera 48 {ut summe ducit 
cicatricem in onmibus locis 
74, cicatricem inducere vel 
in cicatricem ducere saepe, 
ulcera in cicatricem venientia 
29). 

cinerescere 67 {cf, Cael.). 

cinericio colore fuscata (ul- 
ceratio) 36. 

circammcides (morsum) 67. 

circnmTestit (membrana) ossa 
capitis 1, ventrem sub cute 51. 

cisternina aqua 56. 61. 

coactile(quactile^cp): quactile 
tenue 42. quactili operies it. 
42 {cf Big.). 

coactiliarins (quactiliarius gcp) 
42. 

coclearinm g (coctr semper 
comp. cp) 34. 39. 40 {his), 41. 
42 (cocleare unum his 21, uhi 
tertio loco coclear. I. sic g, 
pro coclear =» coclearium). 
coclearii 42. cocleario 34. 
coclearia 21 (coclearios sin- 
gulos maU gc 4Q), 

cognitio (morbi » Biayvmoiq) 
62. 

collectiones {inoatriyi^ata) 18. 



— 229 — 



collectio erumpit vel rompit 
21 (item mptio vel eruptio 
collectionis 21). electaarinm 
qnod valeat collectionem rum- 
pere 21. — intema collectio 
(emmpit) 40. 

eolligatio nervorum 54, gut- 
tnriB 39. 

eoUntio (StdxXvaiia) faciens 
ad dentiam dolores 32. in 
collutione oris datum ib. 
collutioni oris adhibitus 61. — 
lac, yinum . . . coluendum 
dabis 36. mulsam . . . co- 
Inendam dabis 54. 

eoloqiiiiitida (» colocynthis, 
HoXoxvvd^ig) nom, sg,, gen, 
coloquintidjae g 1 (pis) etc, 
49. 71. lU ypoquistidae g 35 
{bia) etc, 48 (sed ypoquistidis 
gcp 33. 39), lepidS. g 20, me- 
lotida dblat, g 20. (30). cf. 
quinotetamm g 18. pom- 
foli^ 29. emorroidae g 36. 
mininga 71. ebdomadis 71. 
76. ragadae 74. parotidae 
c 17 (lampada Commod. apol. 
12, cf. ed. E, Ludioig prf. 
p. VII. Bonsch, It, p. 258). 
epithimd. ( — mate cp)" g 34. 
42. simpasmS g 1. cata- 
plasmS. ( — mate cp) g 18. 42. 
61 {sed — mate etiam g 2. 
21). apostema grandis, levata 
(n. fem,) ^21 (6t«). reumam 
(23 tit.) 29. 

eomestio: ex multa cibomm 
comestione 61. 

comparatio (?): lac . . . cum 
melle potui dabis pro com- 
paratione pruritus 6. 

eompatiimtdr (articuli) 52 etc. 

eompetens; eompetenter sae- 
pisitime (cum competenti do- 
lore et mbore competenti 17, 



cum aqua competenti 1 etc, 

competentem sanguinem de- 

trahes 29. 37 «■ sufficientem 

29. 37. 41). 
eoneadere: ultimo etiam pul- 

8us concadit 51. 
eondigestorium med. (» av(i- 

7tBnti%6v) 42. 
eonditnm (sc. vinum): conditi 

tepefacti potionem unam 33. 
confixio dentium 77 (» avv- 

i^sicig odovxmv Sor. 249 D.). 
eonfortatorinm med. 42. 43. — 

ad stomachum confortandum 

42. stomachum confortando 

recreare 47 etc, 
eonnaturatio {avfupvaimevg)^^, 
eonseetio iybi oodd, correctio 

gc, correptio p) 18. 
eonsolrere {ut solvere, resol- 

vere): in uno consolves 17. 

28. 29. 38. 
constrietims 50. constrictio 

ifipp. relaxatio) 34 etc. passim. 
eonstrictorins 33. 
eontrarietas : contrarietate 

supradictamm intelleguntur 

17. — ex coutrario 56. e 

contrario 29. 
eorali (c, coralli p) 32, lima- 

tura corali ib, 
eorpns: inicies . . . medicami- 

nis 5 n, cum olei corpore 

( — ris p^ <m. c) 3 IUI et s. 

51 {cf, corpomm usu^ acrio- 

rum CaeV, chr. 1, 59. 39. 

corporosa cataplasmabis in- 

ductura ox, 3, 148 etc), cor- 

pulenta (= solida) cibomm 

qualitas 33. 
eortex masc, g (29 etc), fem. 

rec (c 7, cp 15). 
corticosns: ulcera corticosa 2. 

corticosas squamulas 15. 
eortizones (certidiones c^" 



— 230 - 



pro cortidiones, corticiones) 
=» gr. itpsXTiiSsg {hisp, eorte- 
zanes =» crustae) 20. 

eottidie g 20. 21 etc. (cotidie 
cp, item cotidianus cp 59, 
cotidianarius — ut quarta- 
narius — 58). 

conneiitnr (g, coadunantnr j}) 
29. 

erasseseere 8. (et transit) 48. 

erassiflcare 46. 

eribellare 6. — ipsum polli- 
nem tenni cribello {sic c, 
cribellata g) traicies 40. 

eroeati confectio 35 (xpoxo>- 
tov, ut afratum Arvthimi = 
aqp^floroV, d(pQm98S- cf, tro- 
ciscus crocodis Alex, lat, 2, 
97). _ _ 

eroci (cc) et cere (ce) confun" 
du/ntur in codd, (cp). 

cubaturis (66) id est euntibns 
dormitum (33. 48) 33. 

eueumis agrestis amarus (<r/- 
%vog ayQLog Diosc.), ex quo 
elaterium 8. 

eueurbita medicinalis 21 (sca- 
pulae et labia cucu/rbitae ib. 
21). cucurbitam supervertere 
21 , conglutinare (occipitio, 
toraci etc. 1. 30. 33. 37. per 
cucurbitae raptum sanguinem 
detrahere 34. 41. cucurbitam 
conglutinare 30. 33. 37. 47 etc. 

eum panno fricabis (= oQ^ovim) 
5 (cum lana munda operis p, 
non c 59). cf. colligere suco, 
melle, aqua {medicamenti 
species), uhi cum suco, cum 
melle, cum aqua semper fere 
p, rarius c, {cf. 39. 41. 44. 
45. 46. 48. 51. 71. 72 etc.) et 
similia. 

euminum {nvfiivov): sic g 
(ciminum cp, ital. comino et 



cimino) 9. 11. 42. (49. 55). 
cnfno (= cum vino) p {tibi 
cumino p^ = cimino c) 73. 
5mIo (cummino) p <= cimino 
c 75. — cumini {vel cuminum, 
ciminum) g (== cu— co — 
cimini c, cimini p) pro cummi 
(ss xofifieo);) sa^issime c. 29. 
cimini alexandrini agrii 
^gni codd.) sicci 49 (xv/Lityov 
ayQiov Diose.y silvestre Plin. 
20, 160). — cumini torre- 
facti 42. 

eummi {%6iA(it): gen. cummi 
candidi {Plin. 13, 67 cummis 
candida fem.) 29. hic corrupte 
bis cuminum g, ubi cimini p, 
%6(ipksmg Gal. XII, 763 sqq. 
Aet. 7, 102. mox cuminu g 
(» cmini c, cimini p), cimini 
albi gp {tibi comini c), cimini 
gp (cuml c), ciminum g (cu- 
mini c, cimini p), cimini et 
iterum ciminum gp {ubi cu- 
mini c), deinde et cumi g 
(cimini cp). — cf 39 ubi cu- 
minum ter g (ciminum, — ni 
qp, semd cominum c). Sim. 
Jan. 8. Comeos invenio in 
pluribus libris antiquis ut 
Pauli et Cassii et aliis pro 
gummi arabico {cf. id. s. 
Cumi). ef. ind. ad Gargil. s. 
gummi (gummium Plin. Aug. 
12, 32. dat cummi 12, 35. 
gumminosum 12, 36. abl. 
cunmii 12, 121. cummim 13, 
66. ex gummi {corrupte) vero 
cummi 13, 67. nam. cummis 
utilissima ib. cummique 13, 
82). 

enmprime c (=« primo p) 57. 

enpresBus: sic g (cypressus c, 
cipressus p) 2. cupressi bis 
etiam p 76 {ubi cipressi, ca- 



- 831 - 



priflfli c). — cnpreBsi yiridis 
iperolas (Bferuias p) 76 «- 
g^pMQia Diosc. 1, 102. 

^yeliea euratio (cycli curaiio) 
1. — de cyclo superius 8. 
dcfico modo 76 etc. sa/epius 
{ef. Caa.). 

ejraoaia: cataplasmate ex pal- 
xniB et malis c^doniis (aic g, 
oidoiiiiB c, citomis p) 42. item 
eidonia c, citonia p 48 (dis), 
cidonia cp 46 etc. 

ejwUL [qiMsi %vriiia sec, Gai. 
VI, 642 (c/l IXosc. 2, 146) «d( 
ett ^naXog %avl6g imprims 
%Qumfiiig i. brassiccui ,,ip8oram 
canlimn delicatiorteneriorqne 
oanlicnluB" Flin. 19, 187 » 
lo^. <^yma fem., plttr. cymae: 
cnmae optimae » oQfiivov 
JEd.IHoeL c/l ^«^. U, 62 /; 
— mox etiam olertm om' 
fmm pUmtartmque simile ix- 
pXaevrifia. quod cum coma 
guae est noiibTi velut arborum — 
„qnae semper retinent comas** 
Plin. 16, 84. cf. 12, 112. 13, 
80 etc. — eonfu>ndunt Ubrarii 
latini (tithymali comae, innci, 
cepae Plin. 26, 62. 68. 66. 
188. 19, 102. 34, 133) et ipse 
Plin. de androsaemi comis 
27, 26. 37. cf. IHosc. 5, 163]: 
coma codd. (itcU. le cime. cf. 
laid. cyma dicitur quasi coma. 
est enim summitas olerum vel 
arborum in qua vigens virtus 
naturalis est 17, 10, 4. cymas 
Tocatas quasi comasl7, 6, 20). 
isopi comam 40. absentii co- 
mam 42. 44. 76. 80 (« ab- 
sizithii yiridis turiones mi- 
nores 76). timi coma 63 
{gr. ^vfiov %OQV(ipmv Oal.). 
mbi yirides turiones ^id est 



cimae p^> 2. cf. apiomm 
comae C^argiL 2. ftmdnihii 
comamm Mex. lak 2, 65 f. 
98^ (i» gr. p. 394 Baa. if. 
%6{ik7ig\iaaaLXIII,lB6.U7, 
uivxavjUav nift/rig Oid. XlIIj 
540). Pli»,med.(fiom,)eymui 
olivae 22^, mon <^yntaB 28^, 
cymas de sambnco 87*, mbi 
cymulas 48® vd cymas de 
rubo 48^ 47». 48»- ^ 49^ 
71« etc. 

eypenw l%vnsiQQg, uvmffog) 
vel ciperus gc, quipernB p 
(qniperi cp 42) 1. 85. 42 ek. 

dacrydiunL: rec diagridinm 



gcp (unde ital. diagridoo etc), 
daetyli («- palmalae): dacti- 
los nicolaoB 42. 61 (dactulos 
nicolaos Ed. Diod. — dapti- 
los p ^l ut saepe eodd. rec., 
cf. diptamuB 77. 80). palmn- 
larum nicolaorum (c/1 Plt». 

13, 45) cames 48. palmulas 
exossabis ib. (cf. cames tnn^ 
sas pahnarum 42). (pouf£%mv 
vi%oXaov Alex. p. 462 ete. — 
nuces pabnulatf 1 (cf. Cad. 
ox. 2t 200 pahnulae nucales 
quas caryotas vocant). — ef 
etiam Ux. gr. s. natrivoi. 

dadinns: olei dadini 79. 

dare: dabis bibere (d£dov 
nlvBiv) 51. 67 etc. 

de (pro gen. et pro ex) : nuclenm 
de persicis 1. cortices demalo 
granato 2. membrana de canna 

14. ossa de locusta marina 
48. radices de cesisboum 67. 
capillos de capra 70. — oleum 
de lucerna 5. glebula mnlta 
de pariete 64. pullum de 

Erimario fetu 71. sucnm de 
ma 20. tria grana de medio 
citri toUes 81. physici] 



— 232 



Yindiciani 31. 42. 69. masnca 
confecti de yitibus 42. cata- 
plasma de poiline hordei 68. 
collyrinm de . . . » dia . . . 
(de ervo etc.) vid, Ux. gr. 8. 
dta. berbam de stagnis col- 
liges 24. 52. yermicnlos de 
arrag^a 28. qnactile de lana 
42. de piscJbus torpedineS, 
de pomis uvae 46. carbones 
de gpifione vitis facies 33. de 
simplici qnartana duplicem 
fecerunt 55. — de altitudme {i% 
pdd^ovg) levatum ad super- 
ficiem 21. -^ cacexia de bu- 
more venenoso facta 46. — 
cayemulas de porcina seta 
inspicies 20. fovere de oleo 
42. de embrocis laneis cele- 
riter rapi 42. de embroca 
lanea aegrotum perungues 61. 
frequenter de (cum p) penna 
tanges 61. 

deeluiatioiiis tempore saepe. 

decoquere usque ad tertiam 
partem {= anoTQitovv). 

decoilatae amygdAlae 9. amy- 
gdali decoriati (discoriati p) 
66. — dis(des— gc, de — p)- 
coriatorium med. 13. 

dedneere {vTtdysiv) : clystere 
deducendus erit (venter) 1 etc. 

defluxio capillorum 4. defluzio 
corporis (et virium consum- 
ptio) 40. 

defricatioiies ceromaticae 55. 

delarare 19. 

dens fem. (ut GaUi la dent) 
bis Pf semel c 32. 

deiitifriciiim (qSovtotQtfifia) 
32. 

depositio ventris (i. e. stereo- 
rwm exehuio) 51. 61. yentrem 
deponere « dednceEe 72. 
tharticiim qaod 4 



deponat 24. — vires laboran- 
tis depositas erigere 42. cf. 
40. 47. 64 (inflammatio eri- 
gitur 61 ete.). 

depnrgare {vd purgare) ven- 
trem 6. aegrotantes 21. — ^ 
bumorem (» excludere) 32 
(a capite 8). 9. 55. 57. 76 
(depurgat aquosum bumo- 
rem =» excluifit vel inanit ib. 
cf. aquoso humore exinainti 
50). putredinem 32. san- 
guinem 30. serum 46. ulcera 
21. 22. 37. 40. apostema 44. — 
purgamenta aurium (» sordes) 
28. — purgatorium saepe. 

desangainare 46. 

descamatns gc S4: {p 45, item 
cp 45, c 46 — desquamatus 
p 45, c 46). cf. squamilla 
(squamula, scamula). 

desertio capiilorum 5. 

desiecatoria {medicam>enta) 31. 
43. 76. — sacculo desiccatorio 
76. 

desudare: si tarde desudave- 
rint 61. 

determinatio febrium {s. dis- 
cussio) 60. 

diachylon (diaquilon) et sim. 
uno verbo scripta: cerotario 
ex diachilon confecto 53 etc. 

dibafos purpureos diligenter 
consutos 42. 

diastema: post diastema tem- 
poris modicissimi 72. 

Aes (sing. semper fem.: alia 
die, prima, secunda die, die 
critica 8. 20. 48. 53. 54. 55. 
56. 61 etc.f sed post unum 
vel dno8 dies 29. 71 sicut 
pihir,)i sines die et nocte {g, 
diem et noctem ep) 20. hoc 
ilMiM dkbos tribos (20) etc. 
Ham>t die (diem p) 



- 233 - 



inter diem 33. 56. 57. 58. 71. 
pridie (u^ prima die 54) opp, 
alia die 53. in una die XII 
48. per diem 61. 

digregtibilis 55. 

digestio (nsipig) morbi 55. 

dl^ti: circa medium digitum 
miziorem (t. e. anularem Gal, 
XI, 296) 43. — maioris digiti 
(pedum) 52 (=« Cael. chr. 5, 
31). — digitorum capita 40. 

diligentia: obdiLigentiamyero 
curationis conteres ... 4. cf, 
32. 42. 56. 65. 76. 82. 

dimissio (» remissio, ut Gael.) 
18. dimissionis tempore (opp* 
accessionis) 71 etc, 

dimi8S0rins {dvstinos) dies 57. 

dimittere (=» sinere 21 etc.): 
solio descendere dimittes 1. 
dimittes ut operetur 1. di- 
mittes ut infrigidet 34. illines 
vultum et dimittes tota nocte 
7 (~ sines medicamentum 

' manere tota nocte 31. 76). 
humorem decurrere dimittes 
31. per totam noctem siccari 
dimittes 73 (cf. Oribas. di- 
mittis stare dies tres YI, 545 
etc.). — humorem dimittere 
(= rec. deponere p, Petr.) 
29. 84. 35. 

dimptioiies 29. secundum 
disruptionem (diruptionem c) 
venarum gp 39. 

discarrere : dolor (doloris 
punctio, torpor etc.) per mem- 
bra discurrit 18. 50. 52. 

discnssio sanguinis 30. 

distantiae (» differentiae 37 
SiatpogaC): quatuor distantias 
cmn suis vocabulis habere 
nva ostenditur 35. tetanica 
passio tres distantias habere 

-»aailia8tatnr 38. sunt icteri- 



corum distantiae duae 49 et 
sim, 52. 54. 65. 71. 76. 
dinmis diebns (» cottidie 
aliquantis diebus ut %1, per 
triduum facies cottidie 68) 
g 38. 42. c 67. 71 (mdU diu- 
tumis diebus gcp 24, ut p 38. 
67. 11 et cp 42. 48. 55. 59. 
60 cf. inter horas diutumas 
et nocturnas p 55). — diumis 
diebus per dies nuo XL. 67. 
cf. Cael. paesim (apud quem 
et cotidiaiiis diebus ox. 2y 
62 cit. Bonsch It. 343). 

dintnrnapassio (opp.acuta) 49. 

divisnra (CaeH.) 18. 

diversa podicis vitia (» varia) 

74. 
dog^a: omnium causarum 

dogmata latino sermone con- 

scriberem jpraef 
doliolnm vitreum 76. 
dorsalis medulla 38. 

draclima (== df g vel dr brev.) : 
dragma semper codd. (etiam g^ 
nisi quod dracmas 11 tttcygnos 
29, emigranion 1. 29 etc,). 
trociscos dragmales cp71 (bis). 
cf. trociscos dragmeos Alex, 
2, 145. 154 etc. 

dracontea (herba) : sic gc (Ortb. 
etc.\ dragontea j} (= Bqa^ovtlot, 
Diosc.) 9 etc. 

dragantnm (zi^aya^uv&a): aic 
etiam g semper (29 ter et 33), 
ut cp 7. 29. 33. 46. 48. 66 
etc. (nisi quod tracanti c 
29 uno loco et 43. 46. 66). 
cf. tracantum Escolap. (San- 
gdll.j ubitracacantum Cassin.), 
dragagantum Alex. , traga- 
ganta (sub T) Onb. VI, 513. 

dropax describitur 1. 

dnlcor (yXsvTiog) 29. cf. dul- 



234 - 



coratum acetam Med. Plin. 

{Bom.) l^ 2 etc. 
dnrities gcp 18 (ter) et nom. 

^Zur. 27 (duritias 26. duritiam 

ter 43, ubi bis dnritiem p^). 
dysenteria: dissinteria ep 48 

(c/l dissuria). 

e =» lat. ae (§) plerum^ et g. 
=» pr. cti: esteseos, dieresim, 
poliemos, ematos, pliioes 
\tpf^6aig\ cacexies iyiccxB^CcLiQ) 
75 , ce \%clC) 71 etc. {contra 
lat. ae » </r. £ in caephalea 
41, caephalopodas 40, dia 
coephales 35, caelidonon 37). 

edncatio (^, eductiocp): tussi- 
cula cum sanguinis supemae 
educationis reiactatione 39. 
trociscus ad sanguinis supemae 
educationis reiactationem tb. 

eiectoria (= diaforetica) sa- 

natio 52. 
elateriiim (elacterium j?) descr. 

8 (cf. Plin. 20, 3). 
electaarium g 21. 34. 40. 41 

{item c 21. ^O sed elactuarium 

c 41. 34 et elac 66, elact p 
34. 40. 41. 66 sed elictarium 
p 21), electarium Orib. etc. 

eiixatns 22. 39. 61 etc. 

ellebori (jgen.) aemper et g {cp). 

embroca: embrocas laneas 42. 
abl. embroca 61 vel embroce 
cp 46. 61. 71. 

embrocare i etc. saepe. 

embrocismus 42 etc. passim. 

emmotos clora 19. 22 {iykikO' 
tov xX(Oi^6v 8C. (paQ(iaHOv 
GoH.). conftmditur moton 
{fiOTOv) in quo ififiotov (me- 
dicamentum melli admixtum 
e moto tilto apponere 19. 
22 ubi emmoto codd.). cf. 
Gal. XIII, 520 {zovxo xo 



aaQ(ia%ov . . . dviBfiBvov di 
ilaCov %al ififunov imzid^S' 
fi,evov) etc. cf. Orib. VI, 158 
mutariis id est carpias de- 
foris inponi opportet (= gr. 

V, 363 TOLS fi.oxotg). id. 173 
cum mutariis {Aa » inmotis 
Ab =■ TOig ififioTOig V, 378). 
mutaria (veZ motaria) munda 

VI, 385 etc. Cael. chr. 3, 134 
motarium aqua infusum. 

encolpismos 78. 
encolpizare 78. 
eneter — vid. lex. gr. 
epar^ epatis, epate sa^e (ieco- 

ris 71). 

epatica passio 44. 
eqnldem: quod equidem (g, 

quidem cp) 37. 

eremizato foUe 51. 

erogare (humoresperventrem) 
1. 

ermm: herbum, herbi gcp 
(wnde et herbg g 21) 21. 36, 
40 (bis). 41. 43. 48. 49. 76 
(bis). erbi semel g 40 (tertio 
toco). diorobu i. de erbo c 
40 {breviu^ hef c 21. 40. 48 
etc). cf Ed. Biocl. hervi, 
herbiliae. 

escliara (= IM. crusta 67. 68 
ex quibus locis sic semper 
vu^es escharam, at non cum 
codicibus scaram legendum 
esse apud Cassium) : scara g 
(22, et scara, cum scara 32. 
36) cum cp (schara p^ 22. 67, 
ascaras p 32, ut Escdlapii 
cod. Cassin. cum ascaras == 
cum scaras Au^.^ Gall). 

etiam et (l. 2. 6. 7 etc.) sac' 
pissime. tit nec non etiam 6, 
ita et nec non etiam et 18. 
29. 71. etiam simul et 23. 



- 236 — 



non Bolnm — Yemm etiam 
et 41. 48. 

0X pro solo abh »> cnm vel 
in saepissime (ut Plin, ete.) 
vd » per (ffwtrum.): ex 
aoeto infoBaB 1 (lana ex posoa 
inftisa 30). ex aceto coctam 
15. ex sapone fricabis 2. ex 
decoctione lavabis 6 (deter- 
gere 10). infrlgidanda &eie8 
ex aqna 30. pnlyerem ex ovi 
albore conspersam 16. exipsa 
fftyilla cnm aceto cataplas- 
mabiB 67 (ex palmnlis . . . 
cataplasmabis 33, cataplasr 
mabis pane ex posca t. pane 
posca infnso 1). ex aceto 
oblinies 1. nteris ex aceto 
88. ex oleo ro. stillabis 28. 
ex aceto et oleo embrocabis 
65 (ex lanis sncidis embro- 
cabis 33). moUibns lanis ex 
oleo calido membra involyes 
54 (lanarum mnndamm ex 
oleo camaemelino iavolntio- 
nem 65). penicillis calidis ex 
yino yaporabis 29 (i. e. peni- 
cillis ex vino calido expressis, 
ut 29. 30. 34. 37 etc.), — ex 
siringotomo fistulam nndare 
20. ex melotide ferrearadendo 
pnrgare 20. per os depnrgari 
ex melotide 30. — {pro gen.) 
dabis ex ipso snco calicem 
nnnm 34 (21. 40 etc). 

exaltatio (loci patientiB) 21. 

exelndere (sndorem) 56, (hn- 
morem) 76, (nrinam) 46 etc, 
exclnsio longaonis 48. 

exlnaniti (per urinam aqnoso 
hnmore) 76. inaniet per ve- 
sicam aquosum humorem ib. 

exfare: ne moUe exeat (em- 
plastram) = evadat 53. 

exinde {gall. en) pro gen. nM- 



teriae ef. «m& ex, em^x 
exiade dabis (codearimn I 
^ mim.) 21. 84. 86. 80 (IMt). 
40 (5M). 42. 45 (&M). 67. 80. 
exinde datnr 41. esunde iro- 
ciBCOB finget 38. exinde ya- 
porabis 42. fiftcies 41. 66. 
yaltnm layabis 73. — exinde ■" 
deinde Btimd 61. 

exosgabis (pahnnlas) 48. 

explleare (nrinam » egerere, 
emittere, exclndere) 46. 

exprimere (ex vd add, vd 
om.); spongia frigida poaoa 
expressa 24. 29. sponguB ex 
aqna oalida expressis 21. 28. 
penicillis calida aqna ex- 
pressis 34. 37 (posca 30). 
penic. ex caL aqna expresBO 
29 (cf. 47. 71 etc.). 

extantia: cum se extantia 
ostenderit 18. ef. 7. 17. ex- 
tantia etdolor (splenis) 48. 
ext. yiscemm 44. snbalbida 
et hixa extantia (oidriiuc) 75. 
tnmoris extantiam 75. torads 
extantia (Stoyxmaig Sor.) 77. 

exsneare (Cad.): panktim 
exucando (g) tranByorent 34. 

esacatio (arteriacam... panla- 
tim sub ipsa esncatione trans- 
yorandam) 83. 

esndatio (essudatio g) yenarum 
39. 

exsurreetio (exnrectio c) 72. 

faeills: et sunt . . . curatione 
(— nes p) fiiciles gc 26. et 
simt cnrationis d^cilis gc 
(curatione difficiles p) ib. 

f aennm graecum (faenum Sd. 
Diocl.): f§ni greci g 21, feni 
greci g 29 bis, sed plerumque 
foenum (ut acoetum q. ef.) 
grecnm, foeni greci g 84. 8^ 
40. 42 ter. semd fenigreoi 



236 — 



g 29 et fo6ni[ri]grecam g 34, 
9icut fenagrecam et fena(fen 
p)greGi cp semper {U. ec. et 
48 hia, 44 Ua, 46 hia. 55). 
fiilanglo (phalangiom Plvn.^ 
&langia8 codd. Ps. PUn. med. 

3, 33 etc.): ad &.langioms 
morsam 68. cf. med. Plin. 
(Bom.). 

fantasia crocei caloris 49. 
&nta8iae ocalis efficiantnr 71. 

fasciare aaepe. 

fasciolare 67. 

fascis gallicas (vaQdos HsXxiuri 
Diosc. 1, 7) 42. 45. 49. 

feela (ex gr. q>8%lri pro fae- 
caia): feclas (id est feces Tini 
vel aceti g^) 1. cf. fecam 
yini exastaram c 16. feces 
vini gc 29. (vinum vetas 
faecatam 76). 

fel rafam 46 => rabeam 56. 
57. flavi fellis id est rabei 
57. flavam 24. 58. — felle 
nigro 48. 

fellitns: vomitas 41. hamor 
57. vomita hamoris felliti 51. 
egestio fellita 48. arina 49. 

ficitas {avHOiais) 29. 

ficnB : gen. fici (jUbi ficas c) 34. 
acc. pl. ficus g (pro gen. flci 
p, ficus c cf Th, Pr. 3, 6) 
21. flcorum (M&t piarum cocid.) 
33. 

fllix: polipodie i. felici cM. 

X 72 (radix filic t6.) = I>%osc. 

4, 185 (GciX. XIV, 514) cf 
183. — fiUx (codd. filex) Ff«r. 

P. 163 y 10. 

&iiiim: sic neutr. (fit autem 
hoc etc.) 36. 

flt: et fit vel nascitur (pleuri- 
tis) in masculis magis quam 
in feminis 66. fit vel nascitor 
omni tempore (epilepsia) 71. 



fiunt velgenerantur lambrici . . 
ex multo cibo accepto 72. et 
fit vel generatur (idema) ex 
flegmatis substantia 75. 

flxnm pectori (mentum) 38. 

flaccor : cum morsu et flaccore 
stomachi 42. 

flacidns: papyrum fragile vel 
flacidum (sic gcp) opp. car- 
nosum 20. 

flebotomare saepe. 

flebotomnm (imtr.) 8. 20. 37. 41 . 

floeomm electio (^afo^vSiGiLog) 
62. — opium floculo inclusum 
62. acacia . . . contrita et in 
floculo (fleculo c, foculo p) 
apposita 82. 

flnminalesj) (ubi fluvialesc) 67. 

foens: pro igne nusguam. cf 
66: ceteris lento igne reso- 
lutis et a foco depositis. — 
ab igne tollere 15. 34 (=> le- 
vare de foco PUn. med. Bom. 
24^. 28C. 63^ 74« etc.) 

folinm {= tpvlXoVf scil. fjbocXa' 
fid&Qov D%08C. 1, 11): folii 
29 (== (pvXlov ap. Gal. XII, 
734). 32. folii optimi 36. 78. 
folii barbarici id est malo- 
batri 45. aut nardum (cf 
Diosc. l. c.) aut folium ap- 
pones 77. 

foUicnlns aerarii 51 (Cael. 
ox. 3, 154 folliculo artis 
aerariae. cf Soran, p. 258. 
124 D. ind^Upaiv nvsvtiboc diu 
XaXnBvrtnrjg tpvarjs), 

fomentare act^. 

fomentatio 1. cf fotus. 

forpex (» ^alis Gcd. XI, 130) : 
forpice g (forfice cp) 19. 

forUtndo fellis 49. 

fotns: capitis fotui adhibita 
62 (fotus olei dulcis Cael. 
chr. 4, 94). 



— 287 - 



fti— ■! % fraiellei 62. frene- 
iaea pudo dO. 

iraBraiftre 62. 

IHrefMmtare: pliu Yemo fre- 
qiieiitaze (epilepeiam) mani- 
mtnm eet 71. 

fyiMQrlms — vid. anliscnB. 

gttriparlxare «oepe. 

gelela (gelda Sim. Jm. ef, 
MatSh. SUv. 8. gelona i. co- 
loqinntida. gelela idem qnod 
rapra. Lex. airab, lat, cod, 
Lugd. 8cdl. 231 saec, IX 8, 
gaiUa cncnrbita agrestis et 
yeementer amara): coloanin- 
tidis interioris camis (ivtB- 
^uopfig) qnam vnlgns geldam 
(c, geleuun p, gellam p^) 
Tocat 73. cf. m anUdotaino 
(pott Oamum addito) codida 
IPmiB. f. 81^ 1: Experimen- 
tnm catapntie catartice aloy- 
darie. 9 aloes epatice. dia- 
gxidii. gel^la {sic p^ » gella) 
interiores cames trinm paria 
pondera. caulicnli suco ex 
foliis e^resso colligis et cata- 
putias m modum herbi for- 
matas {sic). facit ctm cod. 
Paris. etiam Matheus Sil- 
vaticus c. 283 8. „Gelona i. 
coloquintida. Gelela idem 
qnod supra". sed idem infra 
c. 294 „6ilea i. coloquintida". 
atqtte in Herbario cod. OoAl. 
762 {cf Anecd. II, 122) 8ic 
legitur c. XC De coloquintis 
agria. Coloquintis agria id 
est cucurbita silvatica hoc 
est galalai interius quod est 
a semine separatam. iscripnlo 
nno cum mnlsa tritum potui 
datum yentrem purgat colera 
et flegma. — cf. hisp. jalea, 
gelea. 



geiMMitera ftoiii. 29, gesaetere 
(g, —ra ep, — reai^) 89 (iM 
8upra nnormo ^). ffen, ges- 
asteroB (yijg d^tiiog) gq^ 
(— tereoB p^ 89. geiaBteros c 
(— tereoB p) 48 m. 78 (gee- 
astare gie p). 

gillo: et ipsnm olenm liqna- 
tnm mittes in gillone 42. 
ipsnm giUonem in oUa fer- 
venti (»hlidae snmmittes 42 
(gillonem fictilem qnem ban- 
CAlem nnncnpant Oataian, 
cf. Quicherat Add. lex. latl 
8. gmo et 8. bancalis, Loewe 
Prodrom. eorp. glo88. lat. p. $9). 

girba (Sluogj mortaritm vk 
ut Sim. Jan. pila pistatoria): 
in ffirba contnsis (a 6;if»e- 
xoxrisag Orih. et Pe. Cfat) 
31. in girba (girva c) mittis 
et in nnitatem . . . tnndendo 
cog[iB 88. mittis in girbam 
et in uno diligenter contnsiB 
72. in g^rba i. morta.rio {glo8' 
8am del. p^, om. c) mittes 75 
(cf. 35 in mortannm mar- 
moreum refundes). 

glandulosus 18. 26. 60. 

glebosus sangnis 39. 46. 

glebula mnlte de pariete 64. 
glebnlas sangninis 30. 

gliquiritia( — ricia, glyquiricia) 
g 33. 34 (gliciriza c, liqniricia 
eemper p). cf. Simon 8. gli- 
coriza. 

glutiuatoriug 39. 

glutinosns 34 (pie). 

granata (« malnm granatnm, 
ital. granata,melagrana, mela- 
granata): granatae siccae co- 
rium 20. 64. 82. corticis de 
granata sicca (g, granati sicci 
c) 36. corticis granatae cp 
48. granatae siccae corticis 



238 — 



cp 64 {sed mali granati cor- 
ticis ep 48). caducum grana- 
tae cp 48 «^ &i8 82 {sed cadu- 
cum mali granati (lUero loco 
c 48 ubi mali grana p, item 
ibidem tertio uhi granate p). 
granatas acidas cp 72 (sed 
mala cydonia granata etc. 
46). — balaustii i. floris <[mali 
granati^ 48. — cf. Isid. 17 ^ 
7, 6. Diez Altr. Gl. 56. 

granaticiam (vinum) 47. 64. 

graTabiles capitis (austri » 

' %ccQrjBotQi%6i Hipp.) 1. 

groflo {y6(i(pog?) : carbones etiam 
de gufione (gusione cp) vitis 
facies 33. quod ita exprimit 
in eortmdem trociseorum usu8 
deacriptione Plin. (Bom.) med. 
i , 61 f. 32^ Bas. facies car- 
bones de vite valida. 

h {sec. g): spiritus asper omit- 
titur in graecis non graece 
scriptis, nisi guod ponitur hic 
iUic in v. a praep. vno com- 
positis: hypocapniston 41 (jsed 
ypocapniston 21. 33, ut cata- 
ypormsin 19, ipopia 20, ypo- 
quistidae 31. 36 etc. cf. yper- 
echriston 29, diathes yperoas 
1), hipopios — pia 29, ex 
hipoboles 29, hiposfaumata 29, 
hypoquistidae 39 cf. hipedio- 
cota 66, praeterea herpen 25, 
herpetas 24. 25. ponitur et 
falso ut helaflu 29, herisi- 
pelatodes 22. 36, hicteroden 
32 atque in med. v. leucohiu 
29 ut lat. cohunentur 29, tra- 
hicis 40. — ab in. emicranion 
1. eterocrania 1. aplen 18. 
igrobeca 33. ematos 39. 
eliosin54. ebnintasTl. edran 
74. e {artic. =- ^) 35. 39. 46 
etc. {sed herpen 26 propter 



herpetas). — med. voc. dialon 
21. diebdomeconta 29. die- 
resin 18. poliemos 30. cata- 
yporrnsin 19. 

haberi: si aegrotantes . . . le- 
viores habeant cp 65 (sed si 
immobiliter se habeat aegro- 
tus p 45, om. c). quartanarios 
oportet mediocriter et mite 
haberi ib. 

habitudo: habitudine corporis 
fortioribus (opp. debilibus) 71. 
ef. s. %axs^7a. plena habi- 
tudo corporis 1 (=» nlsovs^ia 
Gal. XII, 605). 

hemicranios : emigranius dolor 
1. emigranei (g) opp. totius 
capitis 29. — vid. s. riyLi- 
HQfiviog, — ov. 

herpyllam (sic et Cad.): erpil- 
lum ijiQTCvilov) g(cp), serpil- 
lum („a serpendo" Plin. 20, 
245) g^p^ 1. herpillo g (p, 
om. c.) 33. sed serpillum cp 
62 et tb. mox serpillon, ubi 
heripilion (id est erpillon) c. 
cf ind. ad Flin. med. s. ser- 
pullum. 

hiberno {it. invemo, verno) 
33 et {vhi hieme cp) ^ 39 = 
hiemis tempore 34. 76. {cf 42). 

hic {vel ille) pro is: maxime 
in his qui ex plenitudine ca- 
pitis laborant g 1 {ubi mox 
ab eis quae similiter implere 
caput noscuntur). eisdem g 
35 {ubi in hisdem p, om. c, 
siciU his qui pro is = iis qui 
p 43, cp 48 bis. 66. cf 46 
de his c, ubi ea oZ. p et tit. 
rec. p 66 De hiis qui etc. eis 
cp 55. 71. eaquae 82. hii qui 
c 63 ubi his qui p. hiisdem 
c 76 ubi hisdem p, sicut cp 
76). ita sexcenties etiam hae 



— 239 — 



quae in Vitruvii codd, rec. 
pro eae quae {GH) etc. nec 
minus rdiqui omnes auctores 
Latim recentiorum usu cor- 
rupii etiam nunc legtmtur. 
cf. Spengel Smend. Va/rron. 
Spec. I Mon. 1830 p. 10. 
nom. sg. his qui curabitur 
(pro ia qui) gc 31. item is 
qui g (bis qui cp) 36. illis 
quibus 71. illi qui 72 etc. 
V. 8. ille. hoc est scrihitur 
(1. 17. 21. 29. 37. 67. 82 etc.) 
sed ubi compendio uiuntur 
codices, semper ponitur i. = 
id est (etiam g 21. 23. 29. 30. 
34, nisi quod id » id est — 
ut tamen in rasura sit d — 
legitur g ubi hoc est cp). 
cf. Biez Altrom. gloss. p. 59: 
„id (t. e.) hoc". post haec 
(pro postea) saepissime (8. 
16. 24. 29. 34. 36. 40. 43. 
48. 54. 59: 61. 62. 63. 66). 
item dehinc (pro deinde ut 
apud Caelium) 29. 32. 34 (uhi 
deinde cp). 35. 37. 38. 39. 
42. 44. 61 etc. 

holera^(olcracp) 1. 33. olera 
gcp2l. — olerosis (cibis) cpll. 

hora: sub hora 19 » ad horam 
20 bis. 42. 

hortinus (= hortensis, do- 
mesticus opp. silvestris, agre- 
stis) : violae hortinae (ortinae 
g^ ortice cp) 29. feniculi hor- 
tini (ortini gp, om. c) 29. 
pastinacae hortensis 44. 76. 
cucumeris hortini (== dome- 

8 tici Alex. 2 188) 45. rutae 
hortinae 49 ,(w6t ortice (^) 
67. 71 (bis). 76 (silvestris 67). 
herbam papaveris hortini 62 
(agrestis 62). 

hnmor: sic semper etiam ^. 



attamen sine h apud hunc 
etiam scribendum esse videtur 
indicare corrupta lectio cp 7 
et tumorem (^ tumore ex 
&umor6) pro vero et umorem 
iterumque et huor cp pro vero 
et tumor c. 44. cf ad Plin. 
med. p. 17, 20 (et humores, 
ubi et tumores d). 102, 14 
(utiliter humores codd. pro 
tumores). — item humectare, 
humectatio semper. 

hnmorosas urinas 46 {cf. An- 
ihim. 62, Cad. etc). 

hydrelaeon (idreleon vel ydre- 
leon c, ydroleum p) gmd sit 
54. 65. 

hydropismns 46. 

i =B gr, V, ut vuigo ex rec. 
consuietudine, ita etiam in 
glossis his (vid. lex. gr.) g: 
ambliopia, amicas, griposim, 
diaton carion, diacodion, dia- 
pitiron, diasimphitum , dia- 
quilon, dispnia {sed dypsin 
pro dyspepsin g), ectilotico, 
empiemata (sed empyoticis), 
herisipelatodes (vel heresip.), 
euximon, cacoquimiam (sed 
cacocymis), catasinfisin, mi- 
crosfixian, nauticon mielon, 
oxidorcion (sed oxyrodinon), 
pitiriasin, platicoriasis, tig- 
mate vel ptigmate, stafile, 
simpepticon, sinecim, ipopia, 
hiposfaumata (sed ypotheton, 
ypocapniston, catayporrusin, 
ut yperoas , yperechriston), 
chyromilon, psillion. — contra 
(praeter superius mem.) myr- 
metias, sycosin, tymi, cygnos 
etc. — sed gr. v = lat. u g: 
cuminum 9, murra (fit myrra) 
murta (e^myrta), luci (=lycii^ 
48 c* = lat. 0: coma (cyma) 



- 240 - 



storax {ef, Storax noni, propr. 
Plaut.\ lipotomian 21, isopo 
14. 

«— ^. oi: inanti 42 (oenanthe 
Plin. Aug., oenantes cod. 
Cas8., ynantes Vrat. Apuh 64), 
inomeli 49, finigmon 1, fini- 
cene 39. 40. 46 (dia finicon 
48), chiradas 26, catereon 
(=» catarian) 34 (diarria 47), 
dispnia 41 {sed ih. dispnoicis), 
ortopnia 41, sqninuanti 1. 
42 {Schuch. II, 284), quino- 
tetamm 18 (isopo pro oesypo 
14, ciliacos 48, psiadica 53, 
ipnopion 66, idema 76). cf. 
cynae ennyae Gromat. et sim. 
Schuc^. II, 283 sgg'. 290 
8qq. (patetoe? 33). 

— gr.rii tricocollima 29 {sed 
anacollema 13 et &i8 29 utd 
semel — ima c). sinecim 37 
(saepius ex rec. litt. i et e 
commutatione cp, ut effimeras 
vel efemeras 60, litargici 63, 
lixi — vel lexiperiton 61, 
nriticns i> 51, ef&lidas p 9 et 
c 73, sagapini 73). — sed 
vulgo ri = lat. e, t*t e art. 
(^), colle(c)tici8, — cam, xero- 
ptalmia, aplen etc. 

^ gr. Bi alopicia, erisipilas, 
asfodilus (44), apozima (57) 
et semper gcp epithima. 

=s gr. 8t: chile, chiromilon, 
ileos, nileos, alimma, lichenas, 
dialiponta, lipotomian, aizon, 
ceratoide {sed herpen ^, her- 
pin c 25. cf. apud ucalin = 
ano xov ^alstv cod. Polem. 
Silv.). enfraxis, chemosis, 
proptosis acc. pl. gr. 29, si- 
todis et laconodis 71 {sed 
octodes 73 et simil.\ encata- 



calypsi 21 {uit embasi Gromat. 
p. 190, 10). 

i in abl. III decl. adiect. 
comp. (— ori) frequentius: in 
inferioriparte21. inanteriori 
et posteriori parte 42. defasa 

Sriori (aqua) 29. 84. in ca- 
diori item in frigidiori 52. 
calidiori lavacro 57. sub fri- 
g^diori flegmate 58. acriori 
clystere 24 (u5» acriore cp). 
36. 87. 42. 51. 55. 63. contra 
clystere acriore 22 {ubi acri- 
ori cp). 38. ampuUa minore 
29. in anteriore parte 38 
{fibi — ri p). 

in abl.partic.praes. (~enti) 
sufficienti modo 39. 42. 51. 
ex oleo BufBcienti 51. cum 
sufQcienti oleo61. cummelle 
8u£&cienti63. sufficienticimino 
75 {contra sufficiente modo 
40. cf. 52 iibi — ti p. cum 
sufficiente melle 33 ubi — ti 
cp). cum competenti dolore 
cp 11 et adiecto passo com- 
petenti 45 etc. ex antecedenti 
(dolore, perfrictione etc.) 28. 
29. 34. 41. 47. 51. 60. 64. 73. 
74. 82. ex aqua irruenti 28 
(irruente lapide c 46 ubi — ti 
p). in aetate ferventi 28. 61 
ubi — te c) 73. ex saniola 
fluenti 28. in aetate vergenti 
48. non presenti vero rosaceo 
61. in presenti 67. calenti 
anagargarismate 83. cf. de 
repenti g 37 {ubi — te g^ 
cum c). 

ibiscHm: ivisci g (c, hibisci p) 
9. 7 visci {pro evisci) p 81. 
cf, ind. Plin. med. s. eviscum 
p. 121. 

identidem (=> item) 34. 35. 

ignoranter 68. 



- 241 — 



iliaca passio (t. e. ileatica » 
ileos) 51. 

Uinm (l8id, XI, 1, 100): a 
simstaro ilio 50. (ilia utraqne 
63). iliomm (pro ilimn) p 46 
(c/. Cael. p. 235 etc. iliis Cels. 
p. 122, 35 Bar.). 

ille (fld CMrticuU significationem 
descendens): et maxime illos 
layacrormu amatores 57. et 
illae magis quae 18. maxime 
illis . . . qui 17. ut . . . dentes 
cavementur, mazime illi ma- 
iores vel molares qui . . .31. 
et illos maxime qui 60 etc. 

imbrilis (aqua » vdoiQ ofi- 
§Qiov): aqna imbrili (umbnli 
p) id est {ex fisu lat.) caelesti 
colligitur g(c) 29 {uhi in seqq. 
modo imhnija. ponitur modo 
caelestis). cf. uael. 

in vel additum vel omissum: 
bis in die 2. ter in die 20. 
bis in die et semel in nocte 
22. 24. 52. in una die XII 
48. in mense 43. ipso in 
tempore 10. in scemate fo- 
liorum lauri . . . chirurgia 
uteris cp 17. — in ipso initio 
21. 

in cibo accipiat 68. quae 
in sorbitionibus (i. e. sorbilia) 
accipiuntur 61. in pulmento 
dabis 40 et saepe in cibo dare 
46. 47. 61 et in potione dare 
40. 42 etc. (= potui dare, cf. 
potione una potui dabis 68. 
potione = potione dabis cp 
67. 48. diurna potione vini 
dabis 76 etc). 

(in) coUutione oris datum 32 . 
(in) cacabo novo 33. (in) cy- 
prino oleo moUi pruna resol- 
ves 38. gallienus (in) libris 
peri craseon 39. solio descen- 

GassiuB Felix, ed. Y. Bose. 



dere (pro insolio «— in solinm) 
1. loco proprio revocari (pro 
in loco = in locum) 77. — 
exinde . . . dabis avellanae 
magnitudinem 45 (diSov xa- 
Qvov novtinov t6 (liysd^og 
etc. Gcd.) » in modum avel- 
lanae 44 etc. 

includere (sacculo vel in 
sacculo), infundere aqua vel 
in aqua, inducere linteolo (33. 
40. 66) vel in linteolo (aluta, 
carta^ panno 31. 39. 43. 66. 
cf. in linteolo illinitum 72, 
immissis in ore pennis 42 uhi 
in os c, in ore inferre g 1 ubi 
ferre cp) etc. passim, ubi re- 
centiorum est in cum abl. 
(pro simpl. abl. vel dat.). 
in cum abl. (pro accusativo 
motus in guo tamen notandum 
est librariis idem esse -u et 
-o) sexcenties (cf. indd. ad 
Gargil., Plin. med, et Anthi- 
mum et metrica exempla Com- 
modiani in indice ed. E. Lud- 
wig I, 67. II, 38) : 
in uno = simMl (ubi saepe 
errore rec. in vino) tundes 1. 
32 (cf. haec omnia tundes in 
se 20). contundes 31. 42. con- 
tusis 72. commisces 14. 21. 
28. 34. 40. 61 (uhi in unum 
gc 1, p blj c 52. 76). com- 
m.ixta 1. 9. 78. mixta 82. 
coques 34. 41 etc. cf. Sora/n. 
p. 226 2). rj toig tQi^lv v(p' 
^v stlfri(i8voig. . . coquunt (in 
unu c) 40. coquentur 42. de- 
coques 6. 48. 76. tritis 46. 
76. movebis 53. consolves 
17. 28 (uibi in unu c). 29. 38 
(in unu rediges c 45). cf ^n 
unitatem tundendo cog> 
76 bis. 

16 



— 242 — 



in Bolio ut mergat 1. in 
ampulla minore adicies 29. 
in ipsa deooctione addee 84. 
in tribns partibns pollinis ad- 
dimtur 40. in ocnns inciderit 
29. si in uno loco fuerit con- 
fixus dolor 21. in eodem loco 
cucurbitam figes 21. in quo 
linteolo sanguisugas proicies 
21. membrum in quo talis 
infiuxerit sanguis 22. in hu- 
more purulento conversas 26 
(mox in saniolam conyerti 26). 
aqua in ipsa cavema audi- 
toria irruenti 28. in ipsis 
cavemis instillantur 28. in 
auribus accipere 28. fumum 
in ore excipiat 33. repones 
in vitreo vase (in vitreum vas 
c) 40. ovi album in oculis 
infusum 29 (suco in naribus 
infuso 32). in mortario refasa 
76. mittis in fistula (— am c) 
20. in girba ( — am c 72) 
mittis 33. 76. mittes in ca- 
cabo fictili 35. mittes in gil- 
lone 42. in oUa fictili cmdos 
mittere 37. in ampulla(m p) 
mittes c 61 (in ipsam de- 
coctionem mittes cp, 43). in 
frigida aqua submissam 61. 
in ipsa decoctione miscebis 
9 vel admiscebis 32. in lanis 
redactum (oleum) 43. 64. in 
ampulla(m p) rediges c 67. 
in ampulla minore adicies 29. 
accuscUivos igitwr in altera 
operis parte freqitentiores sub- 
inde restituimt recentes (p, 
rarius c). 

in cum accus.i decoques in 
aquae calices tres 9. in latus 
(super latus) iacere 66. in 
cubiculum apposita 64. in 
utrasque partes faucium se 



infdderit 37. infandes xn 
aquam (^, aqua cp) 40. in 
uvas passas (uva passa c) in- 
cludes 12. — quae est in si- 
militudinem lactis 12 {et sic 
semper in similitudinem). 

in- (sec. g): imbecillitatem 21 
(inbedllitas 41). imponis 1. 
21. 42 (->nas) 19 (inponis 20 
iponis 21). imponderibuB {sic) 
29. impedire 20. 29. 33. im- 
pleri 1. impleat 35. impres- 
sae 12 (inpressae 27. inpin- 
^averit 29). immisso 19. 
immisBis 42 (inmutabis 21. 
inminere 29 cf. c 70, imi- 
nentem 24. inmobiliter c 30). 
illigatum 35. illinis 1. 4. 
5. 6. 7. 11. 12. 24. f 35 et 36 
g, illimentum 35. illitum 20. 
(inlinis 11. 21. 24. 29. 35. 36. 
inlinies 36. inlinimentum 37). 
irmenti 28 (46). 

incandtdat (nigros dentes den- 
tifricium) 32. 

incendiosns (doloris sensus) 
28. (fervor) 52. febris incen- 
diosa (» causos) 61. 

incensoria (virtus) 13. 

incessabilis (fiuzus) 35. 

incidere: novit enim crassi- 
tudinem fiegmatis incidere 59i 
novit enim incidere omnem 
humorem 65 {cf. facit enim 
ad febrem calidam interciden- 
dam 61). 

incurabilis (passio) 29. 48 etc. 

incnrgns (reumatis) 29. 

indigent in cicatricem duci 45. 

indigestio 47. 51. 54. 60. 66. 

indignationes matricis 78. 

indncere {cf. sub in): duos in- 
ductos facies 61. exinde in 
linteolo densum induces 66. 
et linteolo densum inductum 



— 243 — 



66. sncnm . . . inductniii ap- 
pones 68. cf. Cad, ox, 2, 216 
cataplasmatnm atqne in- 
ductionnm. 
infantilig {opp. senilis) aetas 37. 

infectio: ex infectione fellis 
ps^or corporis 49. 
inlinxio humoris 23. 

informare trociscos 24. 39. 
46 etc, (ut simpl. formare col- 
lyria 20 etc.). 

infri^dare 30. 61. 66. — cum 
infrigidaverit 2. 18. 61. di- 
mittes ut in£rigidet 35. donec 
infrigidet (infngdet g) 40. 

infnndere: sacculo calidoaqua 
infuso 1. radices in oxymeUe 
infusas 1. linteolis in mulsa 
calida infusis 18 {cf. lanas 62. 
78. ptigmata 18. 61. 62). pa- 
pirum in aceto salso infundes 
20. panis posca infnsus 18. 
24 etc, saepe {et dbsol. panis 
infusns 22. radicibus pridie 
infusis 34. species pridie in- 
fusas 42). 

infnsio (lyzv^a) in nares 31. 
infusio saJis candidi (= aqua 
salsa) 29. absinthii infusione 
potabis 44. infusiones ex feni 
graeci suco 29. — flegmatis 
infusio t4. ex infusione hu- 
moris 43. 

inglntire {jital, inghiottire) : ut 
ipsum humorem inglutiant44. 

inhibito vino 1. 

iniectorins (trociscus) 51 (jp, 
iniectatorius c, sicut ih. in- 
iectionibus p, iniectationibus 

c). 
initiare: doloriuxtaumbilicum 

initians 51. 

inlinimentum (c, illimentum 

gp) 35. (^, illimentum p) 37. 



item inlinere et inlinire pas- 
sim {cf, sub linere). 

inmntatio: egestio san^no- 
lenta aut fellita et aha im- 
mutatio hnmoris 48. — fre- 
nesis immntatio mentis 62. 

inordinatae (febres) 21. 

impensas recentes 33. 

inpingnare: {intr,) cum in- 
pinguaverit 29. 

in primis id est in praesenti 
67 {et sic saepe). 

insensibiliter 46. 

insensibilitas 65. 71. 

insessio {iyHdd^iaf/.a) 46. 

insomnietas 71. 

inspicientis {codd. inspicienti- 
bus) digitis 66. inspicientis 
palma pulsatus (venter) 76. 

insnfflare (medicamentum) na- 
ribus calamo 30. per cala- 
mum insuffiabis 31. cf. Veget, 
etc. Bdnsch It. 208 (insuf- 
flatio B. 81). 

insnmere (= consumere) vires 
47. 

insnmptio corporis 49. 

insnrrectio (in splene) 43. 
(ventris) 76. 

interanea: ex respiratorio in- 
teraneomm (c, interiorum p) 
membro 39. ventris et sto- 
machi ac pulmonis et omnium 
interaneorum reumatismum 
48 {cf Diez Altrom. Gl 24. 
100). 

intercapedinata {opp. iugis) 
febricula 40. cf Cael. 

intibo (^c, intubo p) 22. 

innla (enula p) campana 44 
(enule p, uelle c et iterum 
inula p, enula ips. corr. p, i 
uUe c). 

inviscare : cum inviscaverit 18. 

inyolnntarie (urina exclusi 

16* 



— 244 — 



46. involantario lapsn imnam 
emittant ib. 

inTolntio: intestinoram verti- 
cula sive involutio (p, in- 
volutatio c) 51. lanarum mun- 

darum ex oleo camaemelino 

involutionem adhibebis 65. 

irisillirica tmo verbo g (ut 
stafisagria), gen. irisilliricae g 
35. 40 his. 41. 42 (ubi semel 
yreoB illirice c 40, ut cp 44, 
cf, yreos radicem cp 66), acc. 
irisiliricam g 34. 40 ter. 

ing^is febris {avvoxog) 61. iugis, 
iugiter saepe. 

insnm (cp, iosum ^, sed supra 
corrector in alio iusum) 19. — 
sursum et deorsum cp 47. cf. 
Bdnsch It. 461. ind. ad 
Anthim. 8. deiusum. 

laeeratnrae {cf. sub dfivxaC) 
18: oportet . . . crura leviori- 
bus ac multis laceraturis 
scarifare 75. 

lannginositas 29. 

lemniscns 18. 20 etc. 

leniflcare 29. 48. 73. 

leniflca (virtus) 34. 

lenis et levis sa>epe confun- 
duntur, ut e. g. leniter coques 
ep pro leviter g 34. leniter 
torrefactae cp pro leviter g 
34. cf 44 et leviter t. 66 bis. 
tanges leniter cp 56. leniter 
infrigidatis cp 66. leniter sub- 
assa&s cp 48. — item levius 
confectum {ubi lenis c, leni- 
bus p pro gr. Xslovv, XstozQi' 
^SLv Alex. p. 464 etc.) 48. 

lenticnla (wdnnflasche) aerea 
vel testea calidS. repleta51.66. 

lenticnlata (herba) 24. 52 
(=. GalXIV, 386) = ofpccnog 
ini tav TsXficcTcav Diosc, 4^ 
87, 



lentores (leniores gcp) ano- 
mali 21. 

lepis aeraminis (x^Xhov) 11. 

leptospatliio (lecto spacio 
codd.) 32 et {ubi lecto gc, 
lepto spatio cp^) 36. est 
XBTCToanaO^iov, ut ^ivoand^i ov 

licininm 32. 36. 

limatnra (corali) 32. (cornu 
cervini) 72 etc. 

limositas 32. (limosa qualitas 
46.) 

linire et linere confusa {sec. 
cod. g): linis 20. 24. illinis 
1. 4. 5. 7 etc. inlinies 36 {ubi 
paulo ante inlinis). oblinies 
1 bis. 10 bis. 29. linire 7. cf. 
Bonsch It. 285. ind. ad Plin. 
med. s. inlinere {p. 124 cf. 
217), Vitruv. etc. — aliquid sor- 
bile quod humorem acrem et 
tenuem et asperum valeat ob- 
dulcare et crassificare et linire 
{i. e. lenire) 46. 

logiei (medici) 46 in. cf. prf. 

Incescente die 73. 

maciros (=» fMi}tSQog) corticis 
robusti quem profert India 
terra 42. 

madidata (spongia) 67. 

magdalia 66. 

mi^s: et magis 46. 51. 52. 61. 
63. 66 efc. (t** sa^e Alex. etc). 

malaxare 66 {cf Alex. etc). 
malflnnt 41. 

malta(?): (molti c, multi p, 
malti p^) pollinem 44. 

manifestatnr (:= ostenditur) 
esse 38. 39. 

mannalis (mola) 76. 
mappa {^ peritonaei mem- 
brana) 51. cf. Cael. 

marmMnm {nQaaaLov) g (ma- 
rubium cp) 21. 40. 41. 66 bis. 



— 245 — 



mastleare 31. 44 etc.^ maBti- 
catio 28. masticatorius 31. 

masnea (fucaovxa Aet., Alex.) 
confecti de yitibus nondnm 
mustariis (mnrtayeris p, mn- 
tariis p*^, om. c) 42. 

matunis: mala cydonia . . . 
usque ad maturum (?) coques 
48. 

mederi passive: passiones ye- 
sicae difficili curatione me- 
dentur 46. 

medietas (la moiti^) capitis 1. 

melanteria qua sutores utun- 
tur 11. 

meliuum oleum 42. 47. cum 
yino melino i. granaticio 47. 

melotis (melotida fem. gcp) 20. 
30. 

membrana de canna quidjsit 14. 

membranosns 22. 

menstmalis (sanguis) 80. 

meraca potio 29 his. 

mininga nom. fem. cp 11 (ut 
melotida q. v., coloquintidae 
gen. 1. 49. 51. 53. 71 etc, 
ypoquistidae 33. 34. 35. 48. 
82 etc. sed ypoquistidiB 33. 
39, pomfoliga 29, lepidS. 20, 
ragadae plur. 74, emorroidae 
gen. 36, ebdomadis ahl. 71, 
item reumam 29, apostema 
nom. fem. 21, epithimS. abl. 
34. 42, simpasmg. 1, cata- 
plasmS. 18. 42. 61 etc. 

minnere (» minui): si dolor 
non minuerit cp 46 (minuitur 
Petr.). 

mittere (hinein-tun, mettre) 
saepissime» 

moAcns saepissime (modicissi- 
mus 72 his. 76), velut ex . . . 
modico rosaceo adinncto et 
seminis lini modico 42. cf. 
1: sin yero fuerit parya hoc 



estmodicaulceratio. — adv. 
modicum punges (8), coques 
(29^, haerentes (12), feryida 
(29), modicum retro (51) etc. 
cf. Rdnsch It. 334. 

mox: et in usum exinde potui 
dabis ciatum unum semis mox 
lotae 80. cf Orihas. VI, 42 
ntilis etiam est (lactis) si mane 
bibatur mox ut mulgitur. 

mneil(l i>)aginosns 48. 

mncilentuB (humor) 7. (sucus) 
78. 

mncrones suilli (suini c) pedis 
46. 

mnlinns: ungulae mulinae 
(marinae cp) 77. 

mnrra (10. 35. 42 ut ^yeteres** 
Prisc. 1, 49. Flin. Aug. etc.) 
vel myrra (29 his) vel mirra 
(29 quater. 33. 37. 40. 41. 42) 
g, mirra (vel mira c) cp qui 
frequenter confundunt mirte 
et mirre. — mirrae gcp 37 
ubi „yel murrae" g^\ 

mnrta (2. 10. 22. 33. 36) vel 
myrta (4. 9. 39) vel mirta 
(18) ^, mirta cp. — cf. Am- 
man ad Cael. p. 271 „in hoc 
exemplari sic (murtae) per- 
petuo scribitur pro myrti" 
({LVQxogy fivga^vTj, myrtus fem. 
Plin. cf. 71 fivQa£vi^ xixl va 
(ivQtu Gdl. XII, 471 sq.). cf. 
Schuchardt II, 267. — oleum 
myrtinum (ftvQaCvivov, fi/vQai- 
vov) g 2. 

mnrtnrias (?) lactucarum (p. 
150,8): lactucascum muria (?) 
elixatas (lactucasmamas elixa- 
tas c, lactucarum murturirias 
— in alio murrurias — elixa- 
tas p) 61. 

mnscnlosns: musculosis 1»^' 

, 18. 22. 27 (et membranc 



— 246 - 



22. (mnscTiloBia membranis) 
26 etc. 

mvstaring 42 (t;. s. masucas). 

myxa (mixa cp, xa (t^^a) 61. 
72 (tibi nixaram p^, cf, noxa- 
mm Cael. p. 639. 541. (uaxt- 
XCmv pro yA^ilmw AltJC. de 
lumbr. ap. Idd. p. 307). cf. 
Gargil. c. 59 de mixis . r . 
Orib. syn. 6^ 43 fiv^Cov ta 
oaxa =s laJt. (F7, 12^ mixae 
ossa (mixo ossa La). 

nam parmthetice pro reloHvo 
(tit apudt Cael. chr. 5, 95 etc. 
Oribas. la/t. VI, 347 efc.) : sim- 
plici consectione divisoram 
dabis, nam Graeci aplen 
diaeresin vocant 18 et sic 21. 
32. 34. 40. 41. quod corrigere 
solet p et plerumque eUam c 
itaque rarius fere in dliera 
parte libri et recentiore scT' 
vaiur, ut 46 {bis) et 11 tri- 
ticeis et holerosis nutries, nam 
(c, quod p) Graeci sitodis ce 
lacanodis dicunt. — cf. 33 
(simpl. parenth. omisso nam) 

gilmulis calcatis , patetoe a 
raecis appellantur (pateton 

— appellatum codd., nisi quod 

appellatur p). 
natio: plurima natione pul- 

lulantes (scro£ae) 26. 
natiTitas (carbunculi) 22. 
natnra (» penis): natura suo 

officio priyata 46. in capite 

naturae 46 bis. in caput na- 

turae inicies 46. 
necem praefocationis (ingerat) 

37. 

nefretiens, nefretiea passio 

gf 21 (cp 45. 75). 
neryositas membranae capitis 
1. omni nenrositati contn^ria 
1. maxime a capite vel a 



fundo cerebri unde omnis 
nervositas infunditur 8. pa- 
titur . . . omnis nerrositas a 
cerebro descendens 71 (cf. 
Cael. ox. 3, 180 patitur enim 
tota nervositas. chr. 1, 45. 
5, 22 etc. est natora caput . . . 
nervosum chr. 1, 33). — na- 
tura vesicae nervosa iudicatur 
46. nervosis in locis 27 etc. — 
(nervi sensibiles 71.) 

nigellns; olivae nigellae 1. 
myrtae nigellae 4. 9. 39. 
acacia nigella 29. vinum 
nigellum 4. 42. 46. nigellus 
ssknguis (opp. flavus) 39 etc. 

nigredo (dentium) 32. 

nimietas 2. 21. 41. 47. 73. si 
nimietas fuerit doloris 51. 

niminm (a- valde) 2. 21. nimie 
aquatissimum 21. cantabrum 
non nimis calcatius 35. 

niratae potiones 37. 

noeeri : vesica . . . ab humore . . . 
nocetur 46. cf. 75. 

novit (a- vodk, quo et ipso 
passim utibitr): novit enim 
tale cataplasma imminentem 
putredinem prohibere 24. cf. 
21. 26. 29. 59. 65. 

nuclens (simpi. »- nucleus pini 
vel n. pineus, ut 35. 76) 1. 
45 (a- nucl. pini Alex). 46. 
66. — cf. strobilas. 

nnmero (nuo) a/nte numeros vel 
numercAia addit g(c), semper 
om. (rec.) p, ut per dies nu- 
mero V ^c 1 (ubi per dies V 
p et sic semper). 

oMnleare (6M., Orib. VI 539 
etc. cf. Bonsch It. 195 et in- 
dulcare B. 193) 29. (humorem 
acrum obd.) 46. 57. (ad ob- 
dolcandiim aoredinem) 78. 



- 247 — 



ol^iiilttere<(|)^ amittere c) ani- 
mam 64. 

obripilaiio (ffCy oripilatio p): 
dolores sentiunt aegrotantes 
cnm obripilatione . . . et mox 
cmn dolore et obripilatione 
21 {guod in ettdem de intemis 
coUectiambus disptUatione cnm 
rigore et torpore &igido ait 
Caeh chr. 6, 94. cf. 95 rigor 
corporis atqne tremor). cmus 
vocabuli non nisi medii aevi 
scriptorum exempla prostant 
apud Du Cange 8. obrepilatio 
et 8, obripilatio, confusi in- 
super cum horripilatione {Sap. 
Sirac, 27, 14 loqnela mnltnm 
inrans horripilationem capiti 
statnet » Xuliu noXvoQnov 
09^(»ff8i tQ^xug. cf. Du C. 8. 
V.) quae dt oi^oxqixla. 

obseryare (»- abstinere): ob- 
seryandnm etiam et a come- 
stione lactis 1. observandnm 
ab omnibns frigidis 31. ob- 
servandnm autem a carnibns 
71. — observare aegrotum a 
yino 21, a salsamentis 54. 

obtmsio {^iLfpQuliq cf. Cael.): 
purgamentomm (in auribus) 
obtrusione {g, obtmtione p, 
ostmsione c , obstrasione 
Petronc.) facta 28. ad ob- 
tmsiones sc. aurium {p, ostrn- 
siones c) ib. 28. ad conclu- 
sionem siye obstmsionem (cp, 
obtusionem p^) epatis 44. 
Tesica . . . obtrusa (obstrasa 
cp) 46. spongiS. . . . podicem 
obtrades cp 51. cavemas lana 
obtrade8(obstrades c, obstraes 
») 72. 

obtmisio visus g 29. 42 (ob- 
tnsns visns 29, uJt contnsam 
g 40y sed aimpl. tnnsns g 29, 



42, tuBUS cp, nisi quod tnnans 
etiam cp 48, 55, obtusiB c 63 
ubi optnsis p, pumicis tusi 
gcp 1). 

obmieatio unguium 40. 

occaUatus 7 {cf. occallescere 
Cde.). 

oenomeli: mulsam ex vino 
melle temperato quam appel- 
lant Graeci i(yjp)nomelQ c)itos 
49. quod appellatnr a uraecis 
cionomelitos {descr.) 61. (c/*. 
vinum mulsum 49. 71 ubi et 
aqua mulsa etc.). 

oesypnm: cum oesypo {uhi 
male isopo cp pro isipo) 14. 

omliaeinm (gr, — ceum c, — cu 
j^ oleum (opLtpdiuvov Gdl. 
Orib.) 1. ex oleo omfacio (c, 
omfacino p) 61. — omfacion 
{gc, omfatium p) in potione 
datnm 42 (omfacium cp 47). — 
6(M><peiiitvov Qal. {eupor.) XIV, 
315 (=- Orib. eup. 4, 1 p. 685) 
= oleum gremiale Th. Prisc. 
II, 2, 1 p. 44°. cf ind. ad 
Anthim. 67, 68, 

operari {wirken) saepe, ut 40. 
miri£ce operantur 44. ma^- 
fice operatur 48. mirabiliter 
operatur 76 etc. 

operatio : (contingit) sine ope- 
ratione effici (partes) 54. 

oppressio subita 65. (oppressio 
stomachi 42.) 

oppressns: cubiculum . . . op- 
pressum {opp. aestuosum) 64. 

oralis coiifectio 36. 

orarinm {gesichtstuch): orario 
yelato capite dorsum ad solem 
ponat 1. 

oryza: orizia {pro oridia) gp 
{ubi oriza c) 1. cf. oridie cp 
48 {et sim, di » z certidiones 
supra 8, cortizones 20, reuma- 



— 248 



tidiato gc 40. hipediocota 66. 
gliquiritia, — ^ricia 83. 34 etc), 

08 yeDtris (=» t6 at6(ia tijg 
yccatQog Gal, XI, 40) 59. 

os gen, ossi gcp 20 {fns), osso 
{gc, osse p) 29. cf. Ofibas, ab 
osso VI, 175. in ossis 182 
(ib, et ossibus, ossa) et nom, 

Bg. 0B8U8. 

Oftculatio {pivact6p.<xiaig) vena- 

rom 39. 
OTilium (lac) c^et 15, gp 40 — 

ovinmn jp 6 e^ 15, c 40. 

oxymeli (oximel, cuim con- 
fectio comcnbitm' 34. cf, 75): 
acc. oximel ^34 {utcp semper 
43. 59. 65. 71. 75, sed cf 
exmelle c 34, oximelle c 43, 
oximell' c 59 pro oxymeli). 
abl. oximelle g 1 (gen, oxi- 
mellis cp 9. 58). u^ rodomel 
c (om, p) 61 (rhodomeli 
Fallad. 6, 16), cionomelitos 
(=B oenomeli) 61. — c/". acetum 
mulsum salitum 11. 

pala (Cael.) 66. 

palmulae — vid. dactyli. 

palambns {(pdaaa) 48. 

papyram neutr. 20. papyrum 
vitriariorum ib. 

passio (» affectus, na^oq, Sid- 

^saig) aaepissime. 
passnmCreticum (i. e. optimum 

Flin, U, 81) 76. 80. 
pastillare: cum melle pastil- 

lato 19. 20. 
pedieulosa passio 3. 
peiorante passione 40. 66. 76 

(cf. Cad.), 
pendigines {yLoXnoi vel sinus 

ulcerum) 19. 

pendiginosa (ulcera) 20. 
penioUlos (— -cellos cp) frigidos 

yel calidos (frigida posca, 



calida aqua expressos) 29 (ter), 
30. 34. 37. 75 etc. 

penna {sic semper) gallinacea 
1 etc, 

percnssnra: in ipso punctu 
percusBurae (exictu scorpionis) 
69 {cf, Bonsch 43). 

percnssns {ubirec. — p — per- 
cussura) 1. 29 bia. 32. 39. 66. 

perfHctio (=- frigor g^ 1, 
^v|tff erkdliung) semper </, ubi 
rec. {p et plerumque etiam c) 
vitio solemni perfricatio {vel 
perfrigatio J9 41. 42): perfrictio 
capitis {opp. adustio) 1. 34. 
cf 28. 29. 37. 38. 41. 42. 44. 
47. 48. 51. 64. sub ingenti 
per&ictione {ita hic cp) aut 
mgore 46 et mox ex frigore 
ant profunda perfrictione {sic 
etiam cp) 46. — quotiens dor- 
salis medulla perfrixerit 38. 

pemicies: pemiones a pemicie 
{c, pemetie <jf, pemitie p) pa- 
tientium locorum 10. 

pessarinm 46. 78. 80. 

pessnm {c, pessns p) 78. 

petrosns: saxifragae petrosae 
45. 

pli: vn graecis semper fere 
scribitur f, pra^eter cephalea 
(1. 41. dia coephales 35. 
caephalopodas 40. cephalico 
19), staphisagria (3. 1, ubi bis 
et 8ta£8a|pda, cf, stafisagria 
cp 32), simphitum (39 bis et 
simfitnm, cf. sinfisin 26), re- 
sina colophonia 42, (iatro- 
sophistae c 29). — pro sph 
scrib, sp {ut ital) in spera 
42, sperula 28 {et rec. 76. 78, 
sed sferula ib, 76). sed hipo- 
sfaumata 29, diasfongon 39, 
microsfixian 42. — pro ^hth 
scr. pi^ ^t) mpthoes {tpO-oaig) 



— 249 — 



75, apthes 36 (ptiriasin 3, 
zeroptalinia, ptisica — ci, tibi 
rec. tysici, tisica, ut tigmata, 
tipsane pro g ptigmata, pti- 
sana). 

pinalis (= pinens): resina pi- 
nalis (pinea Fetrone.) 46. cf. 
76 (r. pitoina 1 ct 8. nixvlvrO, 

planipednm (cubiculum) 30. 

pleniuriiiiii (emplastrum) 19. 

plas: pluB calidius oleum 42. 
passio plus acutissima et mo- 
lestior (c » plus acuta magis 
molestajp) 47. cf, mediocriter 
crassioris 40 et supra 8, ni- 
mium. cf. Cael. ox. 2, 182 
multo parvissime laesa et 
similia 8aepe apud Alexan- 
drutn (panim duriores fol. 6^. 
adhuc magis pessimum 24\ 
satis acutissima 63^. valde 
utilissimum 69^. satis utilis- 
sime 97\ nimis utilissimum 
96\ satis rarius 123^ etc). 
cf, ind. ad Anthimum s, magis. 

polenta (pulentae g 42, pu- 
lenti ib. g, polentum vel etiam 
pulentum cp 15. 46. 47 etc, 
cf. Cael cit. Bonsch It, 272) 
15 (= farina hordeacea Scri- 
hon.). 48 eic. 

pori {arthriticorum ex quibus 
lapides) 52. in eadem re Cael. 
chr. 5, 33 poros quos nos 
transitus dicere poterimus 
(confwndens noQovgetnoiQovg). 

posea {sic g et interdum c, 
rec. pusca cp) passim, 

potare (trcmken et trinken): 
aqna calida potabis 1. ipsa 
decoctione ieiunum potabis 
42. 44. 46 etc. — vinum potet 
1. potatum 81. 

potionare 72 (c/. Bonsch, It. 
157). 



praeterire : laborantes si hanc 
passionem curare praeteriemnt 
48. — praeteritus est (metus) 
35. 

pressins (caput detondere) 71. 

pressnra (sensuum m Uthar- 
gicis) 63. cf, Cad, ox. 1, 17 
pressura intellegitur contra 
naturam somnus. 

primarins: pullum de pri- 
mario fetu 71. 

procnratnm: dandum . . . ali- 
quid sorbile ut est amjlum 
procuratum 46. 

propnngentes («prominentes) 
capillos 1 {ut Cael. chr. 1, 36). 

psitotmm medicinale descri" 
bitwr 1. 

psittacinm (psytacium </, psi- 
tacium c = fpitxaniov ex 
Scrib. Largo Gai, XII, 764) 
emplastrum 21. cf. c. 17 
sitacio {p vel sutacio c) em- 
plastro. (psittacinum Marc, 
Scrib. „a colore ita dictum"). 

ptisana {sic) gep 21. 39. 40 
etc grana pusanae 46. 

pnleinm: poleii g (pulegii cp) 
37. sed pulegii et g 40, u^ c 
40. 45. 66. 58 (f*6t puleiump). 

pnlicinns (18) — vid, 8. tpvXXiov, 

pnllinns: ez iure pullino 1. 

pnlsatnr dolore (dentium la- 
borans) 32. loca dolore pul- 
sata 46. 

pnpnla {'noQri) 29. 

pnrgatorinm {sc medicamen- 
tum, Tiad-aQtfKov) passim. 

pnrpnra sicca operies 42 etc. 

pnstnla 25 {bis). 

pnstnlescere : donec . . . pu- 
stulescant (partes) 53. cf. 
pustulari, pustulescere, pustu- 
Uitionem facere ap. Cael. p. 
553 etc 



— 250 - 



I^Htor oris 32. 

I^utrifloatoriag (gcp) 13. 

pyriaBia (empirisma gcp) 33. 

qn sa c (k) ante a, 0, u: sea- 
mula 20 et descamatae 34. 
rec, calitate c 29, aquatia c 
29, caasatas c 32, licamine 
j) 51 — qoactiliarias (g. v,\ 
dequoques rec. p 6. — secun- 
tur 21 (et rec. 44. 72, se- 
quuntur 76). 

pro c (k) <mte i: quimolia 1 
elc, {item rec. 16. 17. 24 cwm 
cimolia 73. 74 etc). squilla 
41 {ut ree, 15. 43. 73 et squil- 
liticus 43) sed scilla 10. 

(mte i ^ ffr, v: coloquintidae 
1, ypoquistidis 33, 35, 39. 
diaquilon 38 (rec. diachilon), 
cacoquimiam 42 (sed caco- 
cymis 26). iusquiamus 32. 
41. alquionium 11. gliqui- 
ritia 33. 34. (quiperi p 35. 
49 et cp 42 tibi cjperi g), 

ante i » gr, oi: quinotetorum 
gc 18, squinuanti sqainantum 
1. 42 (quiliaci p libi ciliaci 
c 48, ut dequoques p 6). cf, 
quilen (= noiXrjif) Cael, Awr, 
p, 479. magister conquiliarius 
C. I. L. m no. 2115. 
nam ci — (ti, di, j a/nJte voc.) 
s z {i): reumatidiato ge 40 
{ut iudaeidiant in acrosHchis 
Commodiani instr. I, 37), 
oridie cp 48, Mpediocota 66, 
gliquiritia ( — cia) 33. 34. 

quaetile (quatile g\ qnactili- 
ariuB ~ vid. 8. coactile etc. 
(aqua et iliario codd. » a 
quactiliario 42). 

qnam din: tam diu quam (^, 
q.uam diu ^, donec cp) talem 
colorem luibeat flegma 33. 
hoc tam diu facies quam dia 



(gp, donec c) 42. tam diu 
quam diu ad parfectum aa- 
netur 68. — appones quam 
diu se scara leyet 68. com- 

Setenter . . . inflabis vel quam 
iu sibi . . . yentum sentiat 51. 

qnantitaa: fabae aegyptiae 
magnitudo yel quantitas 41. 

quartaiiarii (qui sub quartana 
laborant) 55. 

qnia (^Mod) : i^orantes quia . . . 
sordidat potius quam depur- 
get 29 {cf. Anecd. I, 83 — 
86). traditur enim quod . . . 
attenuet et . . . deducat 43. 
differt a diarria quoniam . . . 
47. differt podagricus ab 
artritico quia ... 52. 

qnisqae (omnis quisque): sic 
enim omnia quaeque (quae- 
quae? cf. Neue 2, 181. 179. 
queque </, quecunque cp) hu- 
mida desiccantur 33. 

quod sufflciat veH quod suf- 
fecerit (» oaov ilaffnsi) g 
29. 34. 40 (quod sufac g 29 
his, sufflcerit 36 et ante corr. 
34 et his 42, sufficit 32. 47), 
ubi quod sumcit (suffic) sem- 
per fere cp. 

rapere folia 56. spiritum ya- 
poris ad se rapere 34. 

raptaft membrorum (tn epi- 
l^sia) 71. yehementi raptu 
interficiuntur (lyssodecti) 67. 
r. cucurbitae 71 vid. 8. v, 

raritas membrorum interiorum 
46. — rarissimo cribro cernes 
76. 

rasaras (intestinorum = Ivcr- 
ItMta) emittunt 48. cum ra- 
surarum egestione 72. in- 
te^tinorum rasuram ex ante- 
cedenti malo effectam 73. — 
cucurbitae rasura 61. 



— 251 — 



raneedo aut asperitas arteriae 
33. 34 (ef. Isid.). 

reealefaclB gp 42. 

retergiiMitia (similem yir- 
tntem) 64. 

redandantia (nigri fellis) 9. 

referre: salatis pericaltun re- 
fenint (=» signifioant Petronc. 
p. 199) 17. 

reformare: febris . . . move- 
tur . . . reformatur 56. 

refrigerateria (sanatio, app. 
calefactoria) 52. 

reiactatio (sanguinis) 39 his, 
40. (flegmatis) 40. 66 (ubi 
reiactatio c, reiectio p, re- 
iectatio p% reiectatio g 42 
(ubi reiactatio cp). — re- 
iectantnr (lambrici) e {ufn 
reiact. p) 72. 

relaxatorins 76. 

renalis (passio » nefretica) 

45 (cf, Cael.). 

renes: renum {jin tituJo medi' 
cammUyrumque imcripHoni' 
bm) 45. reniam (in textu) c 

46 (uhi renum p). 
repnlsare : ad repalsandam 

sitim 61. 

respiratorinm (membram » 
civunvsv<ftL%6v) 39. 

renm (^a, ot Sh qtjov %cclovai 
Diosc, uhi ^Patfiaiot (fanov- 
Tinovfi add, recens. Vindoh.): 
reupontici c, reu potic p 44. 

renma: cum largo reumatis 
incursu 29. ad reumata re- 
pellenda 29. ad reuma tenue 
29. reuma crassescit 48. 

renmatismns 29. 41 etc. sa^e 
(arteriae et toracia 33, sto- 
machi 42, yentris et stomachi 
47, yentris et stomachi ac 
polmonis et omniam intera- 
neoram 48, yentris et in- 



testinoram 60). sab aqaoso 
et frigido reumatismo (wbi 
reamate Petr.) 63. 

reBmatiaMDre: reamatizantibas 
gingiyis 31. renmalizato pol- 
mone 40. qai ex yentris pas- 
sione . . . reamatizant 48. 

ri^osnB (6x^»drjQ)i extantiae 
riposae (i. e. riposis yertici- 
bus prominentes) 73. 

robnstitas 35. 

roscidns sudor 56 (cf, Cael). 

rosenm oleum (pro rosaceo) 
apud recentes ex breoi codi- 
cwn Bcriptu^a ro. (sic) noMm 
fere mdetwr. 

rosmarini (gen.) 4 etc. (roris 
marini Crarg. 45 ete.). 

ms (fovg): coriariorum rus 
(sic cp, gen.) herbae yiridis 
saco 73. — ros syriacum acc. 
gcp 39 (pro run syriacum, 
cf Plin. 29, 50 acc. rhum). 
roBsiriaci cp 42. 48 (ut med. 
Plin. 2, 4. roris siriaci 
Gargil. 41 ^ Alex. etc.). ef 
Simon s. ros siriacus et 8. 
ruseritras et . . . rus eritru 
(rhus quae erythros PUn. 
etc, Fraas fl. cl. 84) . . . re- 
peritur apud Paulum in mul- 
tis locis. et est ros siriacus 
i. sumach. — rorem qua gotti 
utuntur Alex. f 107^. 

rotnla (TQoxioxos) 32 (cf. Isid. 
4, 9, 10). 

rnstica potio (ad morsum canis 
rabidi) 67. 

sabannm: calido sabano de- 
terges 59. 66. 76 (cf Alex. 
f. 14\ 36^ etc. B6n8ch It. 
250). 

sabina (herba): sayina gcp 
42 etc. 

saccnlns (gp^ saculus c, < 



252 — 



etiam g 1): saeculo torrido 
saJe repleto (28), sacculis salis 
torrefacti (31), sacculo calido 
(38) vaporare. cf, 41. 43. 44. 
61. 66. 76. sacello calido cp 
53. saccellorum vaporationes 
21. {cf, saccellare locum do- 
lentem t. e. saccellum ap- 
ponere JEscolap, etc,). 

saeta (PUn, Aug, 11, 208. 
226. 264, Sulpic. Veron, etc.): 
seta g (seta cp) 20. 

saiitiis (sallituB gcp) 11. ace- 
tum saHtum (vel salsum 20) 
(= o^dXfiTj^ ut ocXfiri aqua 
salsa vel salimuria v, Anthim.) 
28. 

samsnciim (adftiffvxov): sic 
semper g (cp), ut Plin. Aug, 
15, 29 (samsucum, cA sam- 
pucho sic 15, 30) et Cckd, 
{Amman ad p, 285) 1. 42. 
53. epithima diasamsucu 42. 
43. 44 etc, 

sang^uinare : fricabis (asperi- 
tates) donec sanguinentur 29. 

sangrninosas (gingivas) p 32 
(tt&i sanguinolentas c). 

sangrnisngae (sanguissuge p) 
quomodo apponantur docet 21. 

saniare : antequam saniet apo- 
stema 21. sinendum ut sibi 
saniando scarae cadant 36. 

saniola: cum coeperit durities 
in saniolam (gc, saniem p) 
converti 18 (ubimox , , . magis 
ad nutriendam saniem decli- 
nare). cum saniolam effu- 
deris ib, saniolam (gc, sa- 
niem p) 19. item 21. 28. 
saniolam omnes 21. 26. 28 his, 

saniosa urina 21. saniosus 
minctus 46. 
saponis confectio (tn qua sa- 



ponis gallici cf, Aet, p. 82t 
Lugd.) 16. 

saxietas {att^QQooatg): ad duri- 
tiam splenis vel saxietatem 
{sic p, sacietatem c) 43. saxie- 
tate {py sanxietate c) 76. 
saxietas (c, anxietas p) ib, — 
saxitas Cael, cf, largietas, 
proximietas, tardietas, dam- 
nietas Schuchardt Vokal. II,. 
332. 

scalpello (medicinali) 67. cf. 
20 etc. 

scamnla — vid, squamula. 

scarifare, scarifatio {ubi rec, 
cp, quod medii aevi est et cor- 
ruptum, praebent scarificare, 
scari£catio) saepe. — scari- 
ficatio interdum etiam g, ut 
34 {sicut scarifare bis p 75, 
pro scarifare sic cp 75 = pro 
scarifatione. scarifactio p 
54). — de re cf, Cael. ox. 1, 
76 sqq, 

scema {sic semper et g) saepe, 
ut rotundo scemate 5. 11. 
scemate foliorum lauri aut 
myrtae 17. scema iacendi 
18 etc. 

scematizato ore (iacent) 72. 

scilla {aKMu): scilla (cilla g) 
gc {ut Orib, VI, 505 Aa, 
scylla La) , ubi squilla p 10. 
sed squillae ^ 21. 41 {ut semper 
cp 16. 41. 43. 73). — cum 
aceto sq^uilitico cp 43 {ef. 
anMixmos), 

sciston: lac asininum aut ca- 
prinum sciston 48 {cf. Anthimi 
ep, Ih cum ind. 8. petrae). 

scrofae 26. 

sefra (9) — vid. chamaeleon. 

semicnpinm {itaJ. semicupio = 
iyudd^iaita): etiam ex calida 
et oleo semicupio depositis 



— 253 - 



embasin adhibebis 61. et in 
calida semicupio depositom 
usque ad guttor embasi ad- 
hilnta fomentabis 61. — semi- 
cupa Ammian,, a%dfpri Alex. 
12, S p, 696 Bas. uhi et 
a%utpoXovtQs£v o iati ^ra^a 

^Pmfialoig xCva ifipaXsCv (Jat, 
3, 20 f. 194^ scapha quam 
Bx>mani tinam vocant. cf. de 
tim Diez Altr. Gl. 112). 

sempeirirens (herba » ubI- 
J^mov) 56. 

sensibilis : est enim stomachus 
multis nervis sensibilibus per- 
plexus 71. 

sentix: senticem viridem 39. 
cf Apul. herb. 87 batos . . . 
Itali senticem alii rubum. 
Sim. Jan. 8. sentix est rubus . . 
s. batos. [ad ypoquistide suci 
stjtprascripsit g^ 36 id est ros§ 
hoc est sentica {cf Sim. 8. 
ypoquistidos et 8. barba hyr- 
cina)]. 

serpillnm — v. herpyllum. 

serpnsculi (^QnriTsg) 24. 26. — 
cf s. sQnBiv. 

sexns : per totam spinam usque 
ad sexum perungues 72. cf 
Plin. 

sibi: in vicina parte sibi 22. 
yicina sibi loca 24 {ut suus 
sibi). ut sibi saniando scarae 
cadant 35. 

sibilatns (Cael.) 33. 

sic: et sic saepe. 

siccare: cum diligenter sicca- 
veris (siccaverit intr. gcp) 20. 

siligo: in similitudinem gran- 
diarum minutiarum {sic g, 
grandium minutarum jp, gra- 
norum minutorum c) siliginis 
[quod gremiatum dicimus add. 
p] 36. 



siliqua graeca {pomorwn genus 
sec. Plin): siliquae g (silice 
p, ubi supra g^ id est pnm§ 
sdvestres) 2. siliquas graecas 
dulciores 33. cf 48. 82 (xe- 
QaTux ilXTjvMu Alex. vel |ti- 
XoKBQaTa p. 467 Bas., ut 
etiam nimc vocawtiMr Fraas 
flor. class. p. 65). 

simila: tritici farinam crassam 
id est semilam (c, semela p) 
quam mola ceciderit 66. 

simnlare: cum rubore igni 

. acro (^, ignis aqua c, igne 
sacrum p) simulante {sic) 37. 

sin yero saepe retinet g, ubi 
si vero rec. p {interdum etiam 
c)f velut si cp 22. 24. si p 
{ubi sin etiam c) 29 bis. 34 
ter. 36. 37. 39. 42 ter. (46. 
46. 61. 76). — si^n^ vero {uhi 
n in ras.) p 53. sin vero (n 
del. corr.) jp 61. sin vero ^ 
71 {ubi paulo ante si vero). 
sin vero cp^ {ubi ante corr. 
si p) 72. 

sinapis, sinapi: gen. (=» Ed. 
Diocl.) sinapis g 5, a4ic. sina- 
pem g (woZe pro gen. — pis) 
21, a6Z. cum sinape g 5. — 
sinapi semper c {nom. 63, gen. 
1. 6. 21, acc. 32. 63, abl. 6. 
66). — modo cum g modo cum 
c facit p: gen. sinapis 1. 6. 
21. abl. sinape 6, sed ace. 
{nom.) sinape {pro — pi) 53. 
63 et sinapi {pro — pi) 32. 
ahl. sinapi 66. 

sinapismns docetur 1. 

sin^llatim g (2. 34), rec. sin- 
gulatim cp (1. 2. 34. 44. 48 
nisi quod singilatim et c 34). 

siqnidem (=== cum) plerumque 
cum coniunctivo g {ubi ind. 
cp vel certe p). cf. 10. 2P 



254 — 



fM. dabis (opp. repones) 61. 
86l«tiO (ijl/ivffiff) 64. 

Boriienlk (anrinm) 28. 

gordlAare 40. 

Bpaiilim (oleum » iXawif axa- 
v6v Gal, pa89im)i oleo spano 
gcp {ubi ispano jp^) 1. olei 
jspani g (spani cp) 4. olei 
spani c (ispani p) 17. olei 
spani gcp 42. oleo spano cp 
51. 61. 72. olei spani p {pm. 
c) 67. betonice spane c (om.p) 
45. — cf, Spania Schuchcurdt 
Vok. II, 367, Eonsch It.p, 
469. 

gparto (spato codd.) ligare 51. 

gpeenlaris (sc. lapis » germ. 
g^ 39 supra spat) tistus ad- 
hibetur in tnedidna (t6 dia- 
tpavhg ^avd-iv Gcd, XIII, 663): 
specalaris assati 39. 73. assi 
32. 

sphaemla (spemla): se in spe- 
rulas plicando g 28, lanam 
sncidain in spernle (c, spe- 
cule v) modnm {avazQBfifia 
tov iqlov SoTm p. 125 I),) 
formatam 78. spemlas {va 
atpaiqia Diosc.) cupressi 76. 

spiea indica («= vaQdog lvSi%7J, 
vaQSoaraxvg Gal.) 29 etc, 

splenetiea passio, splenetici 
(splenicon) 43. 

spondylns: circa spondili {g, 
wnde maie spondilii c et spon- 
diHorum p) locum 34. 37. 41. 
cf, 62. 71 bis, — spondilion 
{herha, aipovdvXiov Diosc.) 62. 

spnmatio : epilepsia . . . casus 
cum spumatione 71. 

spnmosus: spumosi fiegmatis 
66. 71. sputa tenuia et spu- 
mosa 66. 

sqnamiUa, sqnamnla: squar 
millas {p, squamas c) canta- 



bro similes 6 {ef, squamularum 
cantabri similium Cael, chr, 
5, 64). corticosas squamulas 
{py scannilas c) 15. scamulam 
Qp, scamilla c) 20. cf. amy- 
gdalae descamatae {s, v.). 
scabies scamea {cp) et sca- 
mosa (cp) 15. 

sqninnaatt (g, squinanti p, 
— tis c, cf, acc, squinantum 
g 42, uhi — ti c, —tos p) « 
axolvov av^ovg 1. cf, Orib, 
VI, 508 scynanthus {Aa, scy- 
nuanthus Xa, scinanthus Lt). 

stagnatns cacabus 35. c. 
aeneus stagnatus 42. in vase 
aeneo stagnato 42. 

stapliisagrria v, stafisagria, 
gen, staJQsagriae tmo verbo g 
1 {saepitui). 3 etc. 

statnere {vel confirmare — 
dentes) 32. statnit vel soli- 
dat ib, 

stellionis (stelionis pro more 
c, ut Plin. EVyOt stellio Pl, 
Aug,) oleum 68. 

stibi: gen, stibeos g {cp) 29 
bis {acc, pro gen, stibeum g, 
iscubii c, intube p dlio loco 
29). {Aristoph, Byz. fr. 51 
aTi(M>(ug, non atifiiii) [cf. Plin, 
29, 118 nom, stibis sed stibi =» 
stimmi id. 33, 101 » IHosc, 
5, 99, stibio abl, {alibi stibi) 
Plin, 12, 43]. 

stillaticinm (mel, opp, mel 
atticum) 29. {cf. resina stil- 
laticia Plin. 16, 54. mellis 
sine fnmo stillatiyi Med, Plin, 
Eo, 1, 18 et iterum ib, cum 
melle stillatiyo). 

stratoria: stramina dura aut 
certe frigida stratoria sub- 
sixata 63. 

strietnra saepe: stricturae 



- 256 — 



qaerelam relazando mitigare 
84. 

fttroMlms: strobilos (pineos 
gio§8. p) 40 (ii5f exstrobilos 
g, scopillos c, stobilos j», 
— bilios |)«). item 41 (ubi stro- 
billosp^ — biliosjjo, scobili c). 

gtyrax (mase. Plin., fem. Isid. 
ubi „Iatine storax dicitnr^* 
17) 8, 4 cf. Plin. Aug. styraz. 
Ortb. VI, 507 Styrax in tU. 
et mox Storax in textuAa, La) : 
optimiis Isaoricns (41. 61) 
vd calamites ^ %aXocfiivrig(4:2. 
58). cf\ Gal. de antid. XIV, 
79 etvifanu xov iv totg %u- 
AtffiOi^ q>e(f6ii8vov i% nafir- 
(fvXiug. in Cassii codd. modo 
storax legitur modo stirax 
modo masc. modo fem. cf. g 

41 storacifl isanricae ( — ci cp), 
sed g 42 storacem calamiten 
optimum (uhi storaci calamite 
optime c). item c 51 stiracis 
optimi isanrici et c 53 stratis 
calamitte optimi (ubi storace 
caJamite optimejp). storacem 
malunt g et p, stiracem c 
(storacis g 41, storacem g 4t2 
ter, sed stiracis g 42. — sti- 
racis, — cem c 42 bis. 48. 51. 
53. 77. 81 sed storacem c 41, 

42 bis. 77. 78. — storacem 
semper p, nisi quod semel 
stirace p 81). fem. voJuisse 
videtwr g {cum Isid.), masc. 
cp (ut nunc ital. storace et 
hisp. estoraque). 

snbacram (poscam) 67. 
subalbidns 46. 52 bis. 66. 75. 
subdedncendns erit (venter 
clistere) 71. 
suberectio (praecordiomm) 77 

(ao vnOXOVdQ^tOV (lSTSQ9Ql6(Mg 

Sor.). 



Bubftigliiiii (matricis ad sn- 
periores parfces) 77 (» tivu- 
dQOfiii Sor.). 

snbiiiaiiire yentrem 85. 

snbter pemngnes (totmn pe- 
ctns) 41. et snbter pemngnes 
76. 

sabtorrefaeti 49. 

sufllre {vKod^viuMv): snffis (p, 
fnsis sic c) 77. snffita, — 
tnm 81. 

saffiragari: si tamen virinm 
qnalitas fderit suJB&agata 42. 

snir|amigatorims (v^nanvi' 
atog) trociscns 21. 33. 41. 77. 
snbfhmigando 78 (cf. snbfii- 
gium ep 77). 

sui: iuvenilis aetas sui fer- 
vorem erigens 40. 

suinns: a camibns sninis c 71. 
suini (c, suelli sic p) pedis 
mucrones 46. 

sulphur semper (non sulfnr) 
g (et semper fere cp). 

summe facit 48 (=» optime 
facit ib. 48. 76) = summe 
operatur 51. summe facinnt 
(= dTiQcog Ttoiovaiv Gcd. XIII, 
265) 72. hoc summe per 
urinas fel deducit 49. summe 
ducit cicatricem 74. (magni- 
fice facit 42. mirabiliter ope- 
ratur 76. similiter facit . . . 
similiter operatur 80). 

summittere^ summissus sem- 
per g 35. 42 etc. 

summitates (ax^a) manuum 
ac pedum 30. 47. 48. 63. 71. 
digitorum 73. summitas gulae 
37. uyae 35. summitates mbi 
(= cymae, turiones q. v.) 48. 
(mtae p 71). 

super: super laneo stramine 
iacere facies 42. super dolens 
latus Bcema iacendi hi 



— 256 — 



66 {fif, cnm Bupra yentrem 
iacuerint 21). super nmbili- 
cum imposita 72. super car- 
bones(«»c)(exu8ta) 48. (coqnes) 
48. (combures) 67. 

superaddes 76. superaffert 
76. superasperges 15. 17. 40. 
42 his, 66. superbibendas 76. 
supercomedendum 48. et sic 
super dabis 67. superdistensa 
76. superinduces 30. super 
fertur(av<o fpiQBxai) 71. super- 
impones 32. 33. 51. 61. 74. 
supermittes 61. superpositae 
76. superproicies 30. super- 
vertere (= apponere p) cucur- 
bitam 21 {cf. Mdnsch It. 210 
—13), 

gaperadnstio 29. 

giiperiiisiirreetio («« extantia 
Isid.) 25. 

giiperiiiniictoriiim {vnsQsyxQ^- 
axov g. V.) 29. 

Bnperpositio (=» ini&saig q. 
V,) : superpositionis tempore 
51 {ut Cad. etc). 

supradictns vel snpraseriptns 
(ss) saepe. 

snspiriosi 41. 

sympasma 6. 7. 8. 9 etc. 

syringotomum : ex flebotomo 
vel syringotomo appellato 20 
{cf. GcU. X, 415 Ta %uXov(isva 
cvQiyyoTOfia . . . tcav (laxai- 
Q^cov), 

tamarix: tamaricis (c, tama- 
raci p) seminis (» (ivQi%rjg 
%aQnov Gcd. XIII, 241) 43. 

tardns (= inveteratus, xaoviog) 
dolor 1 {tit.). 

tempora {cp, timpora g) 1. 23. 

tepere {opp. fervere) : ut oleum 
ferveat . . . et cum ex parte 
oleum tepuerit . . . iterum plus 
calidius oleum infundes 42. 



tenebratio {cf. Cael.) 1. 71. 

terebintina(resina, TSQ(M>iv^£vfi) 
g 21. 42 etc. {etiam tereben- 
tina g 18. 41), terebentina c, 
•terbentina semper p. 

terrosa qualitas 29. 34. cf. 
arenosa. 

testens: in vase testeo 42. 
lenticula testea 51. 66 etc. 

tetricns (odor) 64. 

th ^r. =a t semper g, ut ane- 
tum, cyatus, tymum, torax, 
tapsia, esteseos, psilotrum, 
piretrum etc. praeter haec fere : 
diathesis 23 (epithesin 51), 
epithima 34. 42, anthera 35 
sed antera 36, absinthium 1 
ut rec. sed alibi semper ab- 
sentium g. mcde diaitheon, 
diacalcitheos g 39. cf. cy- 
methla g 10. — add. rec. 
epithimum 9, nothus 58, ca- 
themerinon 59, orthopnoicis 
43 (sed ortopnia g 41), ut 
solent fere recentiores aspira- 
tam docte restituere. 

tibia iniectoria 48 (= auliscus 
Cael. ox. 3, 29). 

tiltarinm 17. tiltario locum 
calcabis 18. 

tiltum: tilto locum calcabis 
18. moUi tilto (= (ioto) tlIto} 
GcU.) vel strictorio ligabis 19 
{ib. et 22 moto tilto). tenui 
linteolo subiecta lana et moUi 
^tilto^ ligabis 29. ferramento 
licinio involuto et moto tilto 
(melitincto c, molli moto i. 
tincto p) 32. levi ac tenui et 
tilto (trito cp) operimento 
operies 56. 

tineae : sic semper gcp (= rai- 
viai) 2 etc. 

titliymalus: titimahis gCj rec. 
titimallus p 12. 



257 - 



torridum sal 28. 53. salis 
torrefacti 31. 66. torrefacti 
nitri 76 {cf. Diose. 5, 128 
extr.), 

tortio (in ileo) similis torturae 
chordaram 51. 

tortus ventris 51. 

totus: in toto 24. ex toto 46. 
54. 67. per totum (cmra 
scarifare) 75. 76. dabis totum 
bibere 51. 

tractnosns: saniolam tractuo- 
sam vel viscosam 19. 

tnbnlus folliculi (tubulo i. ex- 
sufflatorio gloss. p) 51. 

tnnsns — vid. obtunsio. 

turbiscns 76 (vid. ind. gr. s. 
yi6'ii%og). 

turiones {'nXmvts) ' rubi virides 
( — dis gqf^) turiones <^id est 
cimae g^y 2. rubi turiones 
virides 32. summitates rubi 
quas vulgo turiones vocant 
48. absinthii viridis turiones 
minores (= comam i. e. cymas) 
76. lenticularum turiones vi- 
rides 82. 

tnssem g (— sim cp) 33 (tit.). 
34. 41. sed tussim g ( — sem 
cp) 21. 

tussicnla (= tussis, ut febri- 
cula 40 etc.) 34. 39. 40. cum 
ingenti tussicula 39. per 
longam tussiculam 40. plm. 
tussiculae 72. 

tnssicnlaria (= Pnx''''^^) ^^ 

(cf. Gciel.). 
tntare {sicgc, M&*tubares«wper 

jp.') loca patientia (molli lana 

etc). 28. 34. 38. 42. 47. 51. 

58. 66. 75. 76. 
ubi (= qm cf. Eonsch It. 408): 

usque ad locum ubi descen- 

derit dolor 69. 

Cassius Felix, ed. Y. Boie. 



unde (=a quam oh rem): xmde 
admoneo prf. 

unguere g{c), ungere p{e)z 
perangues g 38. 41 {ut e 42. 
53. 61. perunges g 21. 42 {ut 
semper p). inunges, inunge g 
29 {ubi inunffues e) etc. 

urinam ezcludere » ezplicare 
= egerere = emittere 46. 

urinales viae 46. 51. urinalis 
meatus 46. 

nsqne: ventrem sub nmbili- 
cum ( — co c, — cu p) nsque 
cooperies 72 {cf. super — sub 
p — umbilicum imposita 72). 

usnalis: ezercitationibua usu- 
alibuB 55. 

ut quod (jproidquod)antispa8in 
vocant cp 66. 

ntriculosa passio {danirris 
vdQailf) 76. utriculus ib. 

nya lupina {ut a^a staphyle 
Apul. 74 = ctQVxvos) 24. cf. 
Sim. Jan. s. „8trignus . . . 
vocatur uva vulpis ab arabis 
et uva lupina etiam dicitur 
morella vel maurella et aliis 
multis nominibus a vulgaribus 
per diversas partes secundum 
ydyomata". {facit ad ignem 
sacrum Cassio ut Diosc. 4, 
71 et Th. Prisc. 1, 21.) uva 
lupina et apud Alex, „cap. 
de cephalea" {ut cit. Sim. 
Jan. s. uva vulpis). 

yaporosns : ez spiritu vaporoso 
(=■ sx nvsvfiatos dtfinSovs 
Gal. XI, 101) 75. 

yariolatns {ut pustulatus Cael. 
p. 553) 22. cf adnot. 

yasa 42. abl. vase gp 40. 42. 

yenire insimilitudinem vini29. 

yenter: si venter {sic legaa, 
non ventrem, ut vulgo codd,) 
non fecerit (-rint) 22. 33. 36 

17 



— 258 - 



37. 55. 58. ^l. 62. 66 etc. bI 
venter non fuerit (fluerit^*^) 49. 

yentositas (ut Onh. VI, 528) 
ventris (eplenis etc. == in- 
flatio) 1. 28. 42 his. 43 his. 
51 ter. 55. 

yernali (c, vemo p) tempore 
63. verno (= vere) autem et 
aestate 66. vemo (sc. tem- 
pore) 71 (cf. B6n8ch It. 120. 
106). 

Ternicariiiiii (nitrum = v£tQov 
§€QsvUiov Gal. XIII, 568 
cf. VI, 430 vitQov tov §SQS' 
vixaQtov ticdovfiivov) 49. cf. 
bernicarion Orih. VI, 239 « 
pBQSVinsiov V, 431. 

Tertebrum {lexCov) 53. cf. 
CcLel. chr. 5, 1 sqq. 

Tertienla {slXsos): nimia in- 
testinorum verticula sive in- 
volutione 56 et ih. mox supra 
memorata verticula sive in- 
volutio (cf. 51 in.). item Cael. 
ox. 3, 138. 142 intestinorum 
verticula {uhi 143 ventriculosi 
sive torminosi male pvUo le- 
gitur pro verticulosi). 

vesica: rec. vessica (ita^. ves- 
sica, vescica, gall. vessie) g 
19. 21. 29 (vesica g 39, ut 
semper cp, nisi quod vescice 
ter et semel vessica c 46). 

vesicaria herba (fpvcaXCs) 45. 
46 (= vesicago Alex.). 

vespera: ad vesperam (qpp. 
mane 39. 76. dabis ieiunis 
et ad vesperam 40 ter. 41. 
66 (cf 39). 

Teterescente autem passione 

52. antequam passio vetere- 
Bcat 82. 

veteri ahl 29 (item cp 32. 43. 

53. 63. 71. 74. cf. p 76 pro 
gen. — ris). 



Tetnstas: poterit omnis ster- 
corum vetustas . . . ezcludi 51. 

Tilicio (»- afifii, ami vel ammi 
Plin.): ameos (ita et 48) id 
e&t seminis vilicionis 44. 48 
(cit. Sim. Jan. s. Uilitionis 
semen). 

Tiolacenm (oleum, vinum) 72. 
cf. Apic. 

Tirosns (virtuosus cp) \e\ mu- 
cilentus (humor) 7. 

Tiscosns (humor) 2. (sucus) 35. 
(fiegma) 34. 66. 

Tisn carentia vel absconsa 21. 

Titalia: usque ad vitalia 67 
(vitalia viscera Diez Altr. Gl. 
24). 

Titellnm (ut Apic.^ vulgo vi- 
tellus): vitella duo 29. vitel- 
lum unum 29. 74. 78 ter (ovi 
assi vitellum s= ooov ontov 
Htiv&ov Gal. XIII, 315). — 
cf. ovi cradi medullam cro- 
ceam 78. 

Titriarins: papyrum vitriari- 
OTom 20. 

ysopnm (vel isopum) semper g. 
confectio dia ysopu ( — u pro 
gen. graeco — u, ut semper, 

p) 1. . 

z «s di cf. s. qu (= c, qui = 
ci). Pomp. comm. artis Do- 
nati p. 108. Ermenricus El- 
wang. ep. ad Grimold. ahh. 
ed. E. Duemmler Hal. 1873 
p. 13. 

zaccarionem (^accarioe p, 
taccano^ c) herbam 68. 

zemae vulgo (Isid. 4, 8, 6 s. 
„impetigo est sicca scabies . . . 
banc vulgus samam appel- 
lat^* B. hisp. sama, unde 
samoso) = impetigines 11. 

zemosns: maculae zernosae 
9 his (uhi altero loco cer- 



— 259 — 



nosae ^f). cf. Th. Frisc. i, 
10 f. ll^ derbiosos (wc cod. 
Brux., tmde ed. Argent. 1532) 
vero ocnlos qnos (quaB cod.) 
nos ixnpetigines {sic cod.) 
dicimus et asperitatum yitiis 



laborantes. quem loctm iUu- 
strat Sim. Jan. 8. ^semiosns. 
Theo. Pri. semiosos oculos 
quoB noB impetigineB dicimus 
habentes et asperitatis yitio 
laborantes etc". 



Index III noniiiiiiiii propriomni. 



Auiythaonis malagma „i<l est 
Amythaonis patris Melampi'* 
42. 43 (cf. Philagr. ap. Alex. 
loit. 2, 140 ^ Gdl. XIII, 
967 ex Asclepiade: tovto to 
q)dQfia%ov tmv naXamv ictl 
xckI ivSo^mv). 

Antipatrl antidotum (ex Gdl. 
XIII, 66) 41. 

Bestiane antidotum 45 (cf 
Aet. 10, 6). 

Biospoliten medicamentum 55 
(Diospoliticum Gargih 3. Ga- 
len. Fi, 430 etc. 6 Jtoono- 
Uvriq Orib. V, 793). 

Faustinianns ixociscus 48 (cf. 
Gal. XIII, 296. Aet. 9, 49). 

Galenns (qt*em gallienus etiam 
g 1. 2. 24. 39. galienus cp): 
Graleni antidotum quod picra 
appellatur 1. picra Galeni 
42. Galeni catharticon dia 
tes aloes appellatum 1. cata- 
potia Galeni 2. 24. 30. fini- 
cine Galeni 39. 

Galenus in sua therapeutice 
hoc est libris curationum (t. 
e. ^SQansvtiTtrjg fis&oSov X, 
316) 30. — in diagnostice (i. 
e. nsQl tmv nsnov^oteav tonmv 
VIII, 264 et 391) 39. 44. — 



libris peri craseon appellatis, 
in c[uibus de temperantia cor- 
pons scribit {I, 605) 39. — 
antidotum Antipatri ez cata 
topon (t. e. ntQl avvJ&ioBotg 
(paQfi.ainov tav %ata tonovg 
XIII, 66) 41. — in libris 
emplastrorum quos cata gene 
(catagenes codd., ut Alex. f. 
29^ Archigenes in cathagenis 
etc.) nominavit (t*. e. nsQi avv- 
^iasmg tpaQfidyitJOv t£v Ttatd 
ysvri XIII, 375) 44. — ad 
Glauconem scribens {i. e. in 
lihris tAv nQog rXavttmva 
^SQansvtinAv) ait 50 {ubi*f). 
55 (XJ, 40). ad Gl. scribens 
primo libro edocuit 60 (XJ, 6). 

Herae trociscus {ad aures) 28. 

Hermolaon staticon (coUyrium) 
29 (cf. de collyriis „Herm0' 
lais'* — „Hermolaus parvus, 
magnusf' — Aetius 7, 102 uhi 
etiam de sistente Oribasii si- 
milt). 

Hippocrates (ypocrates etiam 
g) senior do^matum princeps 
in aphorismis 1 et 65. cf. 
Hipp. (senior) in aphorismis 
29. 32. 38. 48. 73. 76. senior 
Hipp. in aphorismo . . 

17* 



- 260 — 



xisse ostenditur 55. — Hipp. 
in prognofltioo 18. Hipp. 

'senior in suo prognostico 35. 

Libkumm (Xipiavov) coUyrium 
{Asclepicidae sec, Aet. 7, 105 
ex Gal XII, 762 cf. 730) 29. 

Magni iatrosophistae expositio 
(in aphorismos HippocrcUis) 
29. 76. 

Maurarum feminarum stig- 
mata 13. 

Musa trociscus 22. 

Nileos spleniconlexipyreton 53. 
61 (cf. Galen. XIII, 182. 
181, Philagr. ap, Alex, lat, 
2, 132 etc). 

Philagrius: epithima diasper- 
matonFilagrii42 (= PhUagr. 
de splene ap.Alex. lat. 2, 146 f. 
131^ cf. 2, 145 extr.). — tro- 
ciscus ex Filagrio conveniens 
spleneticis 43 {cf. Philagr, 
Alex. 2, 145). — antidotum 
quod Filagrius sinpepticon 
lexopireton appellavit (vel 
antid. filagricum s. 1. appel- 
latum?) 55. — epithima Fi- 
lagrii conv eniens hydropicis 76 
{cf Philagr. ap. Aet. 10, 22). 



PhilagrU epithima ad sple- 
nem citcUur in Oribasio latino 
{synops. VI, 322 Bar. = 
Philagr. ex Asclepiade apud 
Alex. lat. 2, 140). de Phi- 
lagrii fragmentis (ex Orihasio) 
Alexandro latino insertis vid. 
Th. Puschmann, Alexander 
von Tralles {Wien 1878) I, 
104 sg. 

Pliilonium antidotum 42. 51 
{cf Gal. XIII, 267. Alex. 
lat. 2, 213. 287 etc). 

Yespasiani meline {apud alios 
melinon) 21. 26 {cf, app. cod. 
p f. 86^ 1 in.). 

Tindicianus Afer: physicum 
ad dolorem malae de Yin- 
diciani AM 32. — ad vomi- 
tum constringendum de Yin- 
diciani Afri 42. — fisicum de 
^Yindiciani^ viri illustris 69 
cf. Anecd. graecolat. II, 177 
et diss. meam „Ueber die 
Medicina Plinii {Hermes t. 
VIII) p. 42. 

Zoili coUyrium 29 {cf Gal. 
XII, 171). 



Signa pond. medioin. 

hb (libra) g, V cp. 

-^ vel unc (uncia) g, t cp- 

2, vel 2- vel dr, dfg (dragma) ^ = 3 cp. 

9 vel fcr (fcT, scfp 35, script g 42) gc, 3 jp p^)- 
obolus 29. 41. 51. obolis duobus i. scripulo uno 38. 
sextarius flf = SS c (76, V> p 80). 

Specierum nomina quas accipit vel recipit medicamen- 
tum m accusativo saepe iuxta posita ponderihm ex compendiis 
archetypi diverse lectis mak hahet cod. g, ego uhique cum casu 
genitivo coniwnctionem restitui. 



A. CORNELH CELSI 

DE MEDICINA 



LIBRI OCTO. 



AD FIDEM OPTIMORUM LIBRORUM 

DENUO KECENSUIT 

ADNOTATIONE CRITICA INDICIBUSQUE INSTRUXIT 

C. DABEMBEB6 

BIBLTOTHECAE HAZARIMEAE PROCUEATOB 




LIPSIAE 

IN AEDIBDS B. G. TEUBNERI. 
MDCCCXCI. 



LIP8IAB: TTFI8 B. O. TBVBKSBI. 



SALVATORI DE RENZI 

HEAFOLITAirO 

ALBERTO DES ETANGS 

PABI8IEKSI 
^XBIS I30GTISS1M1S J^MICISSIMIS 

DE CELSO OPTIME MERITIS 

D. D. D. 

CABOLUS DABEMBEBG. 



PRAEFATIO. 



Compluribus causis eo adductus sum ut peculiari studio 
in Gelsi tractatum de medicina mentem adverterem. Primo 
quod doctissimus Des £tangs egregiam edidit horum librorum 
interpretationem vernaculam, adjunctis ipsius Celsi verbis, 
qualia apud Targam leguntur*). Deinde idem de medicina 
opus retractavi, ideo quod admodum eruditus de Renzi Nea- 
politanus publici juris fecit majorem hujus scriptoris editio- 
nem**). Quo saepius autem Celsum perlegebam, eo magis 
me detinuit cum dicendi nitor ac brevitas tum perspicacitas 
judicii sensusque verax et ad agendum accommodatus, quibus 
omnibus genuinam nubis repraesentat civis Romani imagi- 
nem. Nec facile dixerim magisne tamquam medicum an 
tamquam literarum studiosum me delectarit. Quodsi rem 
naturalem ac medicam spectes, permultis sane additamentis 
augeri possit opus Celsianum, vix tamen pauca quaedam re- 
perias quae resecanda sint. Immo parum abest quin hodie 
pro compendio rei medicae adhiberi possit. Utique claris- 
simis linguae latinae monumentis accensendiun est, sed eheu! 
vix alium novimus librum qui pejus a librariis habitus sit 
atque in quo plura emendanda restent. Ecce argnmenta, 
L. B., cur virum probum et strenuum B. G. Teubnerum 
adii eumque permovi, ut Celso iocum concederet in corpore 
scriptorum classicorum cum graecorum tum latinorum, quod 



*) Paris. 1848. 8° majori ; pertinet ad corpus scriptoram lati- 
noram auctore viro omatissimo Nisardo editum. Prostat etiam 
separatim apud Didotos. 

**) Neapoli 1851, Vol. II. 8°. Continet editio illa praeter 
ipsius Celsi verba e Targae editione anni 1810 petita adnotatio- 
num ejusdem editoris bonam partem, Morgagnii epistolas, disscrta- 
tiones Rhodii etEuhnii, lexicon Celsianum, interpretationem ita- 
licam, pbarmacopoeam Celsianam, cet. 



VI PRABPATIO. 

multis jam abhinc annis edere aggressus est. Cui viro , quum 
brevi postea diem supremum obierit, non possum quin hic, 
occasione data, pro egregia in me beniyoientia publice gra- 
tum animum obtester: nec minores gratiae mihi agendae 
sunt hujus Turi generis, qui jam, socero vita defuncto, opus 
quod ille inchoarat summo studio absolvere pergunt. 

Vereor tamen ne hisce conatibus admirationis, qua jam- 
diu Celsum colui, majorem rationem habuerim quam virium 
mearum exiguitatis. Jam olim , quum de interpretatione Cel- 
siana a doctissimo Des £tangs edita verba facerem^ jure optimo 
summis laudibus extuli egregia in Celsum merita viri claris- 
simi Targae, qui, quamvis saepius morborum taedio vel rerum 
publicarum vicibus ab incepto distractus, nihilominus per 
totum fere vilae curriculum, quod ei satis longum obtigit, sum- 
mam operam dedit ut e Celsi contextu expungeret menda in- 
numera quibus conspurcatae erant omnes editiones antiquiores. 
Tunc temporis affirmare ausus sum, etiam post laborem 
a Targa exantlatum, immo post curas renovatas, quas idem 
vir in novissima sua editione*) Celsi anno 1810 4to Veronae 
edita publici juris fecit, multa adhuc emendanda superesse; 
posthac saepius denuo eundem Celsum retractavi, atque in ea 
re magis semper magisque mihi persuasi me non frustra 
ohm haec affirmasse. Recte sane agnovit Targa quibusnam 
in rebus reprehendenda esset editio Lindenii , qui nimia teme- 
ritate, ne dicam audacissima protervitate, Celsi verba emen- 
dare conatus est; recte perspexit idem quanti aestimandi sint 
duo antiquissimi codices hunc scriptorem exhibentes, nimi- 
rum Med. I et Vat. VIII; nihiiominus tamen Lindenium 
passim sequi maluit, ubi me judice hisce egregiis instru- 
mentis fidem habere debebat. Quod vero semper in edendis 
priscis libris summum habui praeceptum, id nunc quoque 



*) Exstat sane editio tertia CQrante Targa quae Padnae 1815 
12^ prodiit; de hac editione tamen, quae perraro obviam fit, ta- 
cent bibliographi, nec aliud qaid continet nisi repetitum edi- 
tionis Veronensis contextnm, etiamsi typographns in monito prae- 
misso leetores certiores faciat se in nsnm satim convertisse no- 
vissimas emendationes qtias exemplari editionis anni 1810 sabje- 
<*.erat Targa qai nonagenario major mortuus est. 



PBAEFATIO. Vn 

tenendum esse censui, praeceptum dico quod codices mss* 
preSBo pede sequi jubet; nnmquam a codicibus Med. I et 
Vat. Vni discessi nisi ubi insanabili laborabant ulcere; quan- 
tum potui, sedulo abstinui a conjecturis; ubivis suspectas 
babui emendationes Lindenii, quotiescumque saltem earum 
necessitatem non probabat vel rerum, vel verborum, vel syn- 
taxeos ratio. Ceterum infra (in Adnot criiica) subjunxi in- 
dicem omnium locorum, quibus aliquid in contextu anno 
1810 a Targa edito immutavi, additis argumentis quibus 
permotus ita agere decreverim. Praeterea duabus inprimis 
de rebus lectores monitos esse volo: primo praecipue loco 
operam dedi ut aliquatenus saltem semper iisdem literis ex- 
ararentur eadem yocabula, non solum quod ad yoces attinet 
quarum recta scriptura e codicibus petenda erat (cf. Adnoi, cri' 
ttcam) , sed etiam ubi major fides habenda est praeceptis quae 
observari jubent viri linguae latinae peritissimi, de qua re nul- 
lam mentionem esse faciendam in Adnoi, crii. censui. Verum- 
tamen, etiamsi sedulo ad hanc rem animum attenderim, neque 
admodum prolixum sit Celsi yoiumen, denuo schedulas a prelo 
madidas relegens incidi in anomalias nonnullas (ex. gr. ubique 
legas ceterij non caeieri; circuiius, non circumitus; dempius, 
non demius; prompius, non promtus; exemptus, non exemtus, 
cet. ; ceteroquin de anomaliis gravioribus videsis Adnot. crii.) huc 
pertinentes, quas, Deo adnuenle, posterius tollere mihi licebit. 
Arcto vinculo cum recta vocabuiorum latinorum scri- 
ptura cohaeret quaestio quae spectat rationcm repraesentandi 
graeca. Qua in re notandum est utrumque codicem antiquis- 
simum exhibere voces graecas easdem modo graecis literis 
exaratas, modo latinis, si Targae fides habenda est: unde vix 
fieri potest ut regulam statuas ad quam omnes dirigantur. 
Voces graecas fere semper ubi graecis literis apud Targam, 
qui ipse Lindenium secutus est, exaratae erant, eodem modo 
in contextum meum transcripsi, vel Targa duce emeudatas, 
vel a me ipso ad linguae graecae leges exactas. Attamen 
sunt quaedam vocabula graeca adeo frequenter in libris Cel- 
sianis obvia, eaque latinam scribendi rationem imitantia (cf. 
ex. gr. pp. 171, 27; 192, 21; 194, 28, 29; 195, 26; 199. 
15; 209, 25; 211. 12, 18; 217, 14, 22, 23, 24, 25, 



VIII PBAEFATIO. 

28; 221, 29; 229,2; 231, 28; 234, 13, 36; 236, 23, 31 ; 246, 
37; 251, 12; 258, 18. — vide praeterea Indicem vocdb. grae-- 
carum), ut lis, exceptis nonnullis locis sat facile circumscri- 
bendis, servari possit habitus iUe iatinus; sunt vero alia 
quae literis graecis exarare jubet ipse orationis contextus. 

Ceterum haec quaestio mihi in mentem revocat aliam 
magis generalem, qua inquirendum est quatenus Gelsus ser- 
monem suum latinum vocabulis graecis variarit. — Certo 
constat, uti recte doct. Des i^tangs, consentientibus omnibus 
viris doctis, in introducttone sua animadvertit, Celsi aetate 
parum abfuisse quin Romae universa medicina penderet a 
medicis graecis seu liberis, seu servis. Constat item, Celsum 
opere suo medicinam a peregrina servitute liberare Roma- 
nosque ipsa hac disciplina erudire voluisse; nostri enim 
tractatus omnino ita se habet, ut vix tamquam nudum bene 
dicendi exercitium vel otii eruditi fructus venditari possit. E 
libris graecis haud dubie haurire coactus est Celsus cum 
ipsam disciplinam medicam, tum permultas locutiones artem 
medendi spectantes, quibus nuUa iinguae latinae vocabula re- 
spondebant. Verum Latinos sibi quaerebat, non Graecos 
lectores, Quiritiura sermoncm graecae scientiae accommodare 
volebat; nec carebat oratio vernacula locutionibus verbo- 
rumque circumscriptionibus sat muitis artem salutarem spe- 
ctantibus iisque jam olim usu receptis , quas sciUcet vel ple- 
beja quaedam medicina indigena vel adsiduum cum erudita 
Grajorum arte commercium invexerat. Nec dubium quin 
hasce dictiones locutionesve avide capessiverit Celsus, quoties- 
cumque vel res ipsas vei sua de hisce rebus cogitata accu- 
rate repraesentarent. Haud mirandum igitur quod Ceisus 
non infrequenter graece iocutus est; cave credas tamen eum 
vel temere, vel saepius quam ipsa rerum ratio jubebat ad 
graecum sermonem confugisse. Neque arbitrari Ucet, si certe 
codicibus mss. fidem habeas, eum interdum genuinas dictio- 
nes graecas ignorasse; insuper mirandum est verba graeca 
desiderari quum potissimum exspectentur : v. gr. ubi de 
calvariae suturis agitur (VIII, 1), et eo loco ubi legun- 
tur iUa (p. 264, 16): Id antiqui tunicam nominahant; in 
mente enim Graecos, non Romanos certum est Celsum ha- 



PBAEFATIO. IX 

\p ideoque hic : guam Graeci xvtmva vocarU aptissime in- 
seniisset. Itaque quid unoquoque loco scripserit noster eruere 
constitui, atque hac ratione omnia quae aperte glossematum 
speciem referunt, e Cebi contextu, id quod jam ante me sat 
frequenter facere aggressus est Targa, expellere conatus 
sum. Proponam. insuper locos nonnulios ubi verba graeca 
aiiunde invecla esse vehementer suspicor, subjunctis argu- 
mentis cur ita sentiam. 

Glossemata haec certo satis antiqua sunt, quum exhi- 
beantur et a cod. Vat. qui saec. X scriptus est, et a Floren- 
tino qui Xn, et a Parisino n"*. 7028 qui XI. Ni fallor, sae- 
culo Vn, VnUvel IX originem debent profectaque sunt ex 
iliis Latinorum ludis literariis, quorum magistri eo usque 
saltmn linguam graecam callebant, ut vel libros graecos quali- 
cumque tandem modo latine interpretari, vel orationem ver< 
naculam inspersis vocabulis alienigenis corrumpere valerent» 
adeo ut codicum margines ultimum essent eruditionis refii- 
gium, quae jam a plerisque inutiiis habebatur, nec aliud quid 
nisi rerum obsoletarum studium prae se ferebat"^). 

Praeter haec glossemata graeca, quibus refertum est 
opus Gelsianum, midto majorem etiam continet copiam glos- 
sematum latinorum, additamentorum denique interpreta- 
mentorumque cujuscumque generis. Istorum additamentorum 
nonnuUa integra resecuit Targa'*"*'); maximam vero partem 
uncis inclusisse satis habuit. Sed hac in re nimia usus est 
cautela; immo ego ipse, licet multa quae supervacanea vide- 
bantur ultro deleverim, jam video me non omnia praestitisse 
quae praestari potuerint; diuturnus enim orationis Gelsianae 
usus me nunc vetat quominus obelisco non adjecto in edi- 



*) QQum permaltos codices inde a saec. VII Qsque ad XII 
exaratos tractaverim, satis compertam habeo quanta ostentatione 
latinos libros transcribentes graece loqnl tentent hajas aetatis 
librarii. 

**) Ez. gr. : p. 33 1. 1: quando sane ad sanitatem venit, post 
finitur; — 72, 15: et quae tertio lihro, cet., post nuclei; cf. Adn, 
crtt,; — 147, 20: quod %oXi,y.6v nominatur, post verbum comparatum; 
— 203, 23: quod sit scrupulorum III. S. )-( I, post vocem laser; — 
300, 11 super vesicae cervicem, post verbum incidi. 



X PBAEFATIO. 

tionem meam recipiam locos sat multos, de quorum genuina 
origine partim dubitabat Targa, partim nihil suspicionis ha- 
bebat. Adnoiaiio criiica resarciet quae nimia codicum reve- 
rentia permotus facere omisi. Non est, credo, cur nos re- 
tineat codicum auctoritas, immo ne consensus quidem; qui 
enim antiquas membranas tractare solitus est, ipsum orationis 
contextum quem exhibent ad artis criticae leges exigit, ut- 
pote quum contextus ipse adminicula suppeditet quibus de- 
cerni possit qui loci genuini sint, qui non sint. Hujus 
artis decreta in ejusmodi rebus haud dubie aliquatenus 
oppugnari possunt, nec semper ab iis aliena est propria cu- 
jusvis editoris sentiendi ratio : quamobrem modus adhibendus 
est huic artis criticae usui, rationesque ubivis reddendae, id 
quod numquam facere neglexi, cur ita nec aliter feceris. 

Totidem fere exstant codices Celsum exhibentes quot 
hujus scriptoris editiones; longe tamen abest ut omnibus 
idem pretium eademve auctoritas sit tribuenda. Primo loco 
monendum est omnes hosce codices ab eodem prototypo 
profectos esse; nam omnes, verbi gratia, magnam referunt 
lacunam (pag. 154, 6 meae editionis) aliasque aliquanto 
mmores (pag. 144. 35; 153, 26; 154, 6; 212, 17; 238, 3; 
292, 25 ; 305, 26 et 362, 4) obvias. Omnes praeterea eadem 
habent glossemata cum graeca tum latina, ut supra jam no- 
tavi. Quod ad aetatem attinet, in duas classes distribuendi 
sunt, quarum altera constat Vat. Vin, Med. I*) et Paris. 

*) „Cod. Medicens primus Plut. 83, Florentiae in Bibliotheca 
Medicea asseryatur. Idem ille est Medicens codex quem Rhodius 
Cocchinsque laudamnt. Scriptus fuit saeculo XII ineunte. Bapt. 
Pallavicinus Regiensis Episcopus illnm emendandum suscepit; in 
quo tantum sibi licere voluit, ut alium plane fecerit. Usus est 
autem vetustissimo et corruptissimo , ut ipse ait, exemplari; ex 
quo colligi potest, nonnulla ipsum ex conjectura immntasse. Ce- 
terum id exemplar ei perquam simile videtur unde Medicei (U — 
VII) ceteri derivantur. — Octayus Yaticanus (Vat. VIII = N® 
5951) scriptus fuit saeculo X, non tamen eadem manu. In hoo 
cod. ut in Med. I librorum in capita divisio nulla est; sunt ta- 
men, ut in illo, plures tituli margini adscripti.*' Targa. — De- 
sinit his verbis lib. VIII cap. 21 (p. 360, 27) et in interiorem et in, 
certiorem me fecit vir amicissimns abundans doctrina, nunc 
le degens, Du Rieu; non autem in his: Oenu vero et in, ut 



PBABFATIO. XI 

7028^ qui manifesto eidem familiae accensendus est cui duo 
priores. Vix est quod moneam, orationis Gelsianae contextnm 
constituendum esse tribus his codicibus, quippe qui reliquis 
longe plures continent egregias lecliones multoque paucioribus 
deturpati sunt mendis. Qui duos priores excussit, Targa, 
satis bene munere suo functus esse videtur; nihilominus 
tamen multum interest ut denuo inspiciantur, adhibita omni 
illa accuratione ac cautela quam hisce rebus impendere solent 
nostrae aetatis viri docti (de qua re praecipue videsis Rothium 
y. dd. in eximia praefatione ad Suetonium). Nec omni spe 
destitutus sum fore ut aliquando nanciscar novam horum co- 
dicum coUationem omni qua hodie opus est cura peractam. 
Reliqui codices, non excepto Paris. 6864, ad saec. XV vel 
XVI**) referendi sunt, et qui hosce codices exararunt librarii 



volebat Tar^a. Gum Mediceo I consentit. In Med. I post haec 
verba: supra summum ventrem (IV, 20; p. 146, 24) seqimntar iUa: 
subjicienda sunt (IV, 27; p. 154, 6) qnasi nihil desit. Sup pleta est 
lactma ea a Nicolao Nicolo. In codd. Med. I et Vat. Viu de- 
sont haec verba: ne succurrere quidem statim sibi possunt (Y, 27, 
11; p. 204, 13) nsque ad illa: insanabiles reperiuntur (Y, 28, 12; 
p. 213, 21). 

*\ Hic codex numquam antea excussus erat, etiamsi doct. 
Des Etangs eum perlustravit ; varietatem tamen lectionis no- 
tare neglexit. Dolendum est revera quod tantummodo lacinias 
vel selectos e Gelso locos continet, etiamsi multo major sit 
harum laciniarum copia quam e notitia catalogi Biblioth. regiae 
coUigere licet. Modus quo haec fragmenta se invicem excipiunt 
omni ordine caret, atque insuper nonnulla ab aliis capitulis avulsa 
sunt, aliis subjuncta. Quamvis easdem exhibeant lacunas ac codi- 
ces integros Gelsi libros continentes, nihilo minus magni faciendae 
sunt hae laciniae; summa cura in omnibus locis dubiis inde ex- 
cerpsi varias lectiones. God. Bodleyanus 724 (Laud. E 55) saec. 
XrV scriptus est. Gontinet tantummodo partem operis Gelsiani 
quae chirurgiam spectat, ac plerumque cum inferioris notae codd, 
consentit. 

**) Immo nonnuUi e libris typis expressis transcripti esse vi- 
dentur. Inde a renovato saec. XV literarum studio multos lectores, 
habuitGelsus; per integrumveromediumaevum fere abjectus jacuit. 
Affirmare quoque licet hunc scriptorem oblivioni deditum esse si- 
mulatque opus suum conscripsisset; adeo mag^a apud Romanos, 
regnantibus imperatoribus , pollebat auctoritate medicina ^aeca; 
ipsa etiam rerum ratione favente perstitit labente imperii Hor 



XII PRAEFATIO. 

plerique inter calligraphos fortasse, minime vero inter eru- 
ditos numerari possunt. Et enim nuUum ex iis emolumen- 
tum ad orationis contextum constituendum petere licet» quum 
solis literarum ductibus et paginarum proportionibus eleganter 
componendis operam dederint. Geteroquin mendis scatent iis- 
que longe praeferendae sunt editiones antiquae (inprimis ed. 
princeps Florentina anni 1478 et Aldina a. 1528)> quantumvis 
impuri fuerint fontes e quibus profluxerunt fere omnes : nam 
duos codices magni faciendos, Vaticanum dico et Florentinum, 
nemo in usum suura convertit editor antiquus. Praeterea mihi 
praesto fuit, favente egregia doctissimi Gersdorf, qui BibUo- 
thecae Paulinae apud Lipsienses praeest, benivolentia, ingens 
omnis generis schedularura farrago diversarumque editionum 
Gelsi exemplaria adnotationibus plena, quae omnia debentur 
eximiae doctiss. Kiihnii diiigentiae, qui novam editionem Gel- 
siani operis moliebatur. Verum enim vero parum abest quin 
hisce coUectaneis examinandis oleum et operam perdiderim. 

Libri Hippocratei, quibus multa debuit Gelsus, mihi saepius 
opem tulerunt ad emendandos locos a hbrariis male habitos. 
Quod ut agnoscas, inspice, sodes, Adnotationem criticam. 
Plurimi editores Gelso subjungunt indicem locorum Hippo- 
crateorum a nostro adlegatorum; nec aliter mihi agendum 
esse duxi. Unumquemque locum denuo cum Ilippocrate se- 
dulo comparavi qualis a Littre, viro summo, editus est*). 
Quos locos jam suppeditant editiones priores, iis complures 
nunc demum addidi (cf. Indicem locorum Hippocratis et Celsi 
inter se comparatorum), 

Non fugit me universum in Gelsum exantlatum laborem 
eo tantummodo me perduxisse ut, duce Targa, immo meliore 
jure quam ille, fateri cogar: ,,Quo magis Gelsianae emen- 



splendore eadem auctoritas. Nec mirandum igitur quod adeo 
panci reperinntnr codices antiqui Celsi opus continentes. 

*) Secutus sum librorum Hippocrateorum in paragraphos dis- 
tributionem a doctissimo LittrS propositam. Qua solet benivo- 
lentia mecum communicavit yir omni doctrina omatissimus sche- 
das quarum ad exemplar edetur IX Operum Hippocratis volumen, 
quod paucis mensibus in lucem prodibit; unde mihi licuit Lib. II 
Prorrheiicorum quasi ex ipsa hac editione citare. 



PBAEFATIO. XUI 

dationis opus ad finem perducere festinamus, eo plures ma- 
joresque difficultates offendimus quae nos longius quam spe- 
rabamus morantur'' (Targa Morgagno; p. 489 in ed. Veron.). 

Prae ceteris librum V, VI et YIII male habuerunt 
librarii; quibus interpolationibus autem pravisque lectionibus 
obsiti sunt duo priores, earum facile Ubi rationem reddes 
considerata praescriptionum medicinalium multitudine quae 
in iis inveniuntur. At contra liber YIII idcirco potius de- 
pravatus est quod librarii eum transcripserunt, non intel- 
lectis rebus de quibus Celsus verba facit. 

In votis est ut aliquando in lucem edam quae de vita 
scriptisque Celsi comperta habeo, subjectis operum deperdi- 
torum fragmentis, quae jam olim e libris cum manuscriptis 
tum typis expressis coliegi. Yerum quae liis de rebus hteris 
mandavi nondum eo perducta sunt ut jam prelo subdi possint. 

Quodsi post egregia doct. Targae in Celsum merita ali- 
quot additamentis augere mihi licuit hujus viri labores, sus- 
que deque non habebunl, spero, meorum conatuum pau- 
citatem quicumque lectores non ignorant quantum desudan- 
dum sit editori qui mendis expurgare interpretarique consti- 
tuit opus scriptoris tam varia tamque difficilia pertractantis 
argumenta. lUam vero inprimis eorum quae praestiti mihi 
exopto mercedem, ut excellentissimi quique phiiologi majore 
studio quam ad hunc usque diem in Celsum mentem adver- 
tant, hodie scilicet nimis ab iis neglectum. Ego quidem 
labori non parcam quo novis emendationibus expolire possim 
Celsianae orationis contextum, spe ductus fore ut faventibus 
lectoribus, divenditis omnibus hujus editionis exempiaribus, 
alteram moliri velit honestissimus editor. 

Scribebam Lutetiae Parisiorum, Kal. Januar., 1859. 



Car. Dar emberg. 



SIGNA PONDERUM. 



P: pondo si janctam est cnm notis aliomm ponderum quae ean- 
dem Bemper quantitatem significant, nec ad alia referuntur. 
P per se : 1 libra, 
)-(: 1 denarius. 

z, seu =, sen t: Xsextanjs. 
22, sen = =: 1 triens, sen 2 sextantet, 
— : Vf 9€xtanii8 sive 1 uncia, 
s: aemis. 



ADNOTATIO CMTICA*). 



'*'P. 2, I. 32; item 5, 18: ifimt^tKOvg, Targa. — empiricos 
oodd. Ea lectio servanda erat. Item 160, 5 fortasse empiri- 
cos legere debueram. Vox empiricus jam reperitar apud Clce- 
ronem , Acad, II, 39. 7, 4 neque fad rem perlineaij quomodo, 
Targa. — Voces ad rem periineat (. . . periinere Med. I , Val. 
VIII) gLossemate additae sunt; ideoqae eas sustuli. Membrum 
neque, eic, pendet non a snperiore infinitiyo: pertinerey ut vo« 
luit Targa , sed a verbo tntersit, "^ 10, 7 guam (jU&odov Graeci 
vocaniy Targa. — Vox Graeci in Med. I et Vat. VIII desi- 
deratur et expungi debet; nam, ut Targa ipse animadvertit, me- 
dici qui aut ex Graecia erant, aut ex iis regionibus ubi graece 
loquebantur, yocem(ii^o6og seu meihodus in promptu habebant. — 
Item 2, 2 dele voces [apud GraecosJ; adverbium oUm non solum 
ad Graecos , verum etiam ad Romanos referendum est. * 10, 21 
efficifint , Whri omnes; efficiunt lege, et cf. p. 63,2. 16, 1 ge- 
nera fet sexusj ei aetaies, Targa. — Duae hae voces et sexus ad- 
ditae sunt ab aliquo sciolo. Quae in hoc ceterisque hujus libri 
capit. praecipiuntur omnia ad mares et feminas aeque perti- 
nent. In hoc enim Libro, ut Targa ipse monet, non de aegrotis 
sed de imbecillis hominibus sermo est; atque ideo observatioaes 
quas varia eorum corpora desiderant, maribus et feminis commu- 
nes sunt. 16, 7 coniinenter, Targa. — inconiinenier Med. I, 
Vat. VIII; et recte quidem. Targae conUnenter ex aliis codd. re- 
vocare placuit; sed perperam. Vide de hoc loco dissertatiun- 
culam quam Diario J*^^ general de rinsiruction pubUque (3. 
Martis 1847) inserui. *i6, 21 paululumj Targa. -- pautum 
revocari debet ex codd. Med. I, Vat. VIII. cf. 1. 33; p. 241, 36 et 
alibi. 18, 18 somnus nimium vel brevis vel longus, lecius per 



•) Asterisco * notavi locos nbi emendatio nova, vel certa, v^' 
verisimilis in meum textum reponenda est. 



XVI ADNOTATIO CRITICA. 

aeslatem terra , hieme durutn cubile. — Verba illa inepta : leclus 

hieme licet suspecta habuerit Targa , in textum tamen re- 

c^pit; lecius, ierra et hieme in codd. Vat. VIII et Med. I recenti 
manu addita sunt. In cod. 7028 (ubi hoc membrum bis reperitur, 
fo. 14 et 146) legitur ... vel longus per aestalem. Durum cuhile. 
Unde apparet glossema per aestatem ad vocem somnus pertinere, 
idque comprobatur codd. Vat. VIII et Med. I. — Apud Hippo- 
cratem, unde hic Locus manifesle desumptus est, solummodo legi- 
tur : (SKlrjQOTiOtTisiv. Contextus denique demonstrat hic Celsum 
nullam distinctionem inter aestatem et hiemeui in animo ha- 
buisse. 18, 21 perfrigidi codd. omnes quos Targa inspexit. 
Ego vero auctoritate permotus cod. Paris. 7028 ubi praefri- 
gidi reperitur, et Celsi ipsius qui bis voce praefrigidus utitur 
(p. 72,4; 136,26), praefrigidi loco perfrigidi recepi. iHippocrates 
(Joco in textu laud,) firj atpodga ^vxqov exhibet. 22, 6 ad 

cuiem tonderi [uiiieque lunam vitare , maximeque ante ipsum lunae 
solisque occasumj sed numquam post cihum^ Targa. — Verba uncis 
seclusa deliramentis astrologiae referta , ab aliquo sciolo ad mar- 
ginem inepte scripta , ineptius in textum a librariis recepta sunt ; 
et quum membrum hoc insititium miro modo consecutionem ver- 
borum turbare videretur, manus sat antiqua in cod. Med. I 
verbum progredi addidit post cihum! 23, 26 omnia denique 
deinde fugere quae tarde concoquuniur, Ita legitur in omnibus 
libris et manu scriptis , et typis mandatis ; denique pro deinde 
et sumere pro fugere Lindenius recte legit. Hoc membrum ad- 
ditum esse ab aliquo sciolo Targa affirmat; ego vero non ita 
censeo si cap. 28 libri II, p. 70, 24 — 25, specto, ubi fere eadem 
dicendi ratio occurrit. * 24, 1 — 2 uva ex olla vel ex defruio. 

Ita codd. Med. I (qui prima scriptura ollea^ secunda vero, 
sed antiqua , olea)^ Vat. VIII. „Ego censeo Celsum scripsisse uva 
ex oUa, vel olea ex defruio; Celsus enim uvas ex olla et oleas 
ex pasto defrutove servatas inter res stomacho aptas (II, 24) ad- 
numerat; uvas autem exdefruto neque ipse usquam memorat[quod 
non me movet si Columellam /. in textu /. specto] ; et Plinius (XXIII, 
1, 7) atque Dioscorides (V, 3) stomacho inutiles esse tradunt'^ 
Targa. — Revera apud Dioscoridem legitur: At dh in rov i^tlfijfia- 
TOg xal yXvKiog(ex defruU)) KccKO0TO(iaxm6Qcc ^ et apud Plinium: 
„ Quae in vino aut in dulci (videl. ex defruto) conditae fuere 



ADNOTATIO CKITICA. XVII 

caput temptant/' cf. Gal. Jlim. facuU. II, 9, t. VI, p. 577, ubi 
eadM iisdem fere verbis leguntur. Insuper ex varietate lectio- 
nis cod. Med. I colligi potest Celsum scripsisse, ut voluit Targa, 
et veram lectionem depravatam esse ex similitudine verborum 
olla et olea, 24, 8 Ai si laxius intesiinum dolere consuevit quod 
colum fwminant, Targa. — Verba quod colum nominani suspecta 
Yidentur Targae; idque recte. Celsus enim qui saepius (cf. prae- 
sertim IV, 1 , ubi agitur de interioribus corporis partibus) hujus 
intestini meminit, latius milaocius, micrassius, mi plenius, denique 
majus (p. 57, 4 ubi : quod Graeci koXov nominant delendum nunc 
censeo) idvocat; nusquam vero (si locum supra laudatum eumque 
valde suspectum excipias) voce colon vel coJum utitur. Insuper 
hoc membrum quod colum nominani eo loco ubi positum est, con- 
secutionem verborum turbat; idque propterea in meum textum 
non recepi. 25, 8 — 9 Verba : quod in podagra chiragrave esse 
consuevii suspecta sunt Targae , cui non possum assentire si cap. 
7 lib. II, p. 39, 35sqq. respicio — cf. II, 8 p. 45, 37—38; III, 27, 
2 , init. ; fV, 31 , init. 28, 17 sed priores morbi quoque , libri 
omnes. Targa recte censet vocem priores delendam esse. 
Emendatio manifesta est si vexatus hic locus conferatur cum 
Hippocratis textu quem Celsus fere ad verbum ex sermone graeco 
in latinum transtulit. Non agitur de morbis praegressis sed 
de iis qui oriuntur tempestatibus bene ordinatis. Praeterea 
notandum est codd. Med. I et Vat. VIII atque 7028 exhibere 
prior. *28, ^9 pustulae. — pusula ubique Vat. VIII pro pu- 
siula^ Med. I et 7028 fere semper, ceteri codd. et edd. modo 
pustula^ modo pusula exhibent; iu meo autem textu (ex. gr. 
p. 28, 29; 44,11; 110,15) ubicumque puslula legitur errorem 
typothetarum habeas. 28, 29 abscessus corporis, Targa. — 
Vocem corporis hic et saepius (cf. p. 98, 4: imperari corpori 
potest; 106, 23: si imperaia sunt corpori; 252, 33: quae manu 
corpori adhibetur) inepte ad marginem scriptam sustuli , monente 
Targa. — Praeterea notandum est apud Hippocratem, quem hic 
excerpsit Celsus, g)Vfiatcc^ non aTtooxri^cixa ^ reperiri, unde 
suspicari possis voces quae ccTtoctTJiicctcc Graeci nominani^ ex 
glossemate profectas esse. Denique verba quam fiBXayxoUav 
appellant 1. 30 hic prorsus inutilia mihi videntur licet 8] 
Hippocratem legamus: tcc (isXayx^^XLTicc. 29, 3 iabes, qt 

CELSUS. b 



XVIII ADNOTATIO CBITICA. 

Graeci (p^ltfiv nominant; haec interpretatio inutilis, vox enim 
tabes apud auctores latinos usitatissima ; quin etiam falsa , nam 
apud Celsum ipsum (III, 22) tabes pro genere morbi habetur, 
cuius (p^laig species est. 29, 11 exerceani, libri omnes. 

exercent scripsi efflagitante sententia. 30, 6 et 98, 13 tpifi- 

vrifStv^ Targa — (pQBvixtv ex Hippocrate ceterisque auctoribus 
graecis revocavi. phrenesin Latini vertunt (videsis ex. gr. Senec. 
De ira I, 13) unde colligere licet librarios , non Celsum , hanc 
vocem literis graecis scripsisse. 31, 33 emacuit, Targa. — 

emacruit ex plerisque codd. et edd. antiquis vulgavi , item p. 34, 
13; 51, 4; 353, 3. 33, 2 slemumentum, Targa et ego. „Codd. 
Med. I , Vat. VIII hic et alibi habent sternumentum , alicubi ster- 
nuiamentum; sed syllaba ia eadem manu, aut certe veteri atra- 
mento expuncta fuit'^ Targa. Ideoque ubi in meo textu, sicut 
apud Targam ipsum , stemutamentum legitur (ex. gr. p. 39, 5 ; 46, 
29 el 34; 47, 10; 126, 9 et 11; 180, 24; 337, 17; 343, 14), ster- 
numenium reponendum est. — Modo slernutamenium, modo sier- 
numenium exhibet cod. 7028. 34, 18 Longas fehres hunc fasU- 
dire, Targa. — Vox hunc, me judice, redundat. Item p. 36, 26, 
ubi Targa legit is deorsumy vocem is sustuli. 34, 20 fehres eaSj 
Targa. — eas febres scripsi cum codd. Med. I , Vat. VIII , et cum 
Celso ipso qui sexcenties hac ratione dieendi utitur; ex.gr. p. 93, 
20; 119, 14; 130, 8; 215, 31 ; 277, 36; 328, 6. 39, 27 jocinoris — 
modo jecinoriSj modo jocinoris exhibent codd. et edd. ; scripsi 
Jecinoris. Charisio enim (I, p. 48,20 ed. KeiL) si fides habenda est, 
haec forma usitatissima videtur; quidam, ait, dicunt: iocinuSy ioci- 
noris. 40, 7 Vocem capitis; item 40, 19 voces vel hirudo quae in 
codd. et editt. desunt, revocavi exHippocrate Prorrh. II, 42 et 17. 
Haud dubie omissae fuerunt a Librario qui archetypum codi- 
cem descripsit — cf. quae notata sunt ad p. 49, 38. 43, 31 
Infra transversum sepium fit abscessus [quod 6id<pQayficc Graeci 
vocanij, Targa. — „Plerique codd. pro dtd<pQccy(iay (STQiplca- 
(Siv (!) exhibent. Ex ea lectionis varietate facile apparet mem- 
brum hoc quod dLccq)Qccy(ia Graeci vocant esse addititium^^ Targa, 
cui plane assentio. Insuper, saltem me judice, consecutioni ver • 
borum repugnet, si post verbum abscessus ponatur. Fortasse idem 
glossema in textum irrepsit prooemio libri I, p. 7, 33; Celsus enim 
IV, 21, p. 121, 78qq. et saepius alibi sepium transversum memo- 



ADNOTATIO CBITICA. XIX 

ranf Biisquam voce duiq>^y(ia otitar. 49, 23 tormina vetera 
esse coeperuni, Targa. — Yooem veiera ex margine irrepsisse 
manifestam est; obique enim vox iormma simpliciter a Celso 
osnrpatar ; insaper in vexato hoc loco vetera repugnat verbo cae- 
peruni. 49, 38 si et gibi cupidiias non est, Targa, qui in notis : 
„Particala ei videtur redundare.'' — Codd. Med. 1, Vat. VIIl ita 
habent: si cibi et cupiditas non esi, Particula ei non redundat, ut 
censet Targa; codd. antiqui vestigia genuinae lectionis retinu- 
erunt. Vocem ambtdaiionis revocavi ex Hipp. Prorrh, II, 23, unde 
hic locus desumptus est. Ibi enim legitur : ia^leiv tb idvvutoi. 
ylvovtat ot av^ffoMot xal r^cT^ TteQtodoLOt %Qrja&ai, Cf. quae no- 
tata sunt ad p. 40, 7. 55, 7 adverso , Targa. — averso reposui 
ex codd., quod sensui optime congruit; nec capio quomodoTarga 
dicere potuerit hanc Lectionem esse mendosam. 56, 2—4 In 

morbis longis quamvis jam ei Us spaiium aliquod accessit, 

in acuds quoque quibusdam siet levari corpus debet, Targa. — Hic 
loctts miro modo a librariis depravatus est; quid enim sibi vo- 
Luit Celsas dicendo: in morbis longis . . . quamvis jam ei iis spa- 
tium aliquod accessil? Emendatio manifesta omnes fugit editores, 
quod sciam: omnia bene habent si verba transponuntur; ideoque 
particula el minime redundat, ut Targa arbitratus est. 57, 26 
Vel malva decocia sii fsi^ reprimendi causa^ ex verbenisj, Targa. — 
„Hoc membrum [si .„verbenis] insititium esse puto, etquia mutatur 
constructio et quia agitur de alvo ducenda . . . . ita ut reprimentia 
locum hic habere non possint^' Targa, cui piane assentio ; itaque 
hoc membrum sustuli. Notandum est praeterea cum Morgagnio in 
cod. ForoLiv. supra vocem leni (I. 25) scriptum esse leniendi 
causa. 59, 34 si minuSy Targa, cum codd. Med. 1 et Vat.VIII, 
— minus ceteri codd. et edd. ; sin minus legi cum Lind. cf. ex. 
gr. p. 207, 22 ; 226, 17. 60, 8 polest ducenlies [esse faciendumjy 
Targa. — Ez contextu manifestum membrum esse faciendum in- 
eptam esse glossema. 61, 7 vel in allo [mari^ navij, Targa. — 
Quis non videt voces mari navi ineptam esse adnotationem mar- 
gini adscriptam? Nec volui sane mari cum Krausio retinere; 
Celsus enim (cap. 18) more Latinorum alio pro nomine utitur. 
62, 2 sinty Targa. — s Vat. VIII, suni Med.I, eaque vera estlectio, 
of. quae supra posui ad p. 10, 21. 62, 13 et alibi murietum. 

non myrietum cum libris optimis dedi. Iteih myrrha, non min 



XX ADNOTATIO CBITICA. 

ut saepius Targa. * 62, 32 si eae sunt lentae levesque Jatndiu 
maJehabenl, Targa. — lenes Med. 1, Vat. VIII ; lienes ceteri. 
Labenter hic sequeremur Lectionem codd. deteriorum, nisi male 
qnadrare videretur cum iis quae leguntnr 1. 33 sqq. et IV, 16, 
init. Verisimilius igitur habemus lentae ease glossema vocis lenes^ 
legendumque esse ^i eae sunt lenes et jamdiu male hahent. 65, 
5 — 6 vel quae radicula [specialiter] appellatur, Targa. — Vox 
spedalHer Celso inusitata , ex margine in textum migravit. Vo- 
cem radicula xccx* i^oxi^v saepius usurpat Celsus , ex. gr. : p. 19, 
23; 67, 30 ; 73, 13. Praeterea notandum est in cod. 7028 hoc glos- 
sema sic exhiberi: pastmaca vel specialiter radicula. 65, 13 
grandiores [avesj, Targa. — Vocem aves glossema esse quis dubi- 
tet? 65, 20 gravissimi sunt ex quibus, Targa. — Vocem ii quae 
ab omnibus codd. abest inserui, monente ipso Targa; scripse- 
runt enim oscitanter librarii deinde ii (1. 21) in codd. Vat. VIII 
et Med. I, et 7028 (hi); ibique redundat. 65,27; 70, 

22; 71, 13; 249, 20: primo loco lactens Targa, alii lactans^ 
praeter cod. 7028 in quo legitur lactens; secundo vero et tertio 
loco lactanHa Targa ; lactentia Med. I et Vat. VIII secundo loco, 
lactantia vero tertio ; quarto lactens Targa , lactans Med. I , Vat. 
VIII, 7028. Si revera lactens significat qui lac sugit, lactans 
autem qui lac continet aut praebet, Targa recte lectionem codd. 
emendavit, et in meum textum p. 249, 20 lactens reponi debet. 
Non negandum tamen apud optimos auctores, saltem quales 
hodie typis exarati sunt, utroque sensu modo legi lactans^ modo 
laclens, Verum, ni fallor, nondum tam accnrate excussi sunt codd. 
msti, ut certum de his rebus judicium ferri queat. Arbitror itaque 
majorem fidem esse habendam antiquis grammaticis ; sic in ve- 
tustissimo glossario S. Germ. Paris. legitur lactans id est qui lac 
praehet^ lactens cui lac praebetur , cf. Fl. Caprum J)e orihogr, p. 
2242. 67, 4 — 5 quas EvxvXovg vel %aKO%vXovg Graeci vocant, 

Targa cum plerisque codd. et edd. — JEA)%v^ii,ovg et iia%o%v^iovg 
reposui auctoritate Galeni. Vid. Orib. T. I, p. 567 adn. paginae 
32, 2. Ceteroquin hoc membrum, Targa ipso judice, pro glosse- 
mate potest haberi. 67, 20 — 21 malva cucumis cucurbita. — 

Vox cucumis ut Targa ipse animadvertit delenda est. Celsus 
enim cucumerem inter cibos mali succi recenset (p. 68, 2) idque 
recte, ut apparet ex Orib. III, 16; T. I, p. 220, 3. Verisimile est 



ADNOTATIO CBITICA. XXI 

cucumis glossema ineptum esse vocis insequentis cucurbiia, 
Eaque conjectura firmatnr cod. 7028 ubi non cucumis sed cucutneris 
prima manu scriptum, secunda deletum est. 69, 10 et 15 — 16 vel 

punicwn; Ahsinihiuin , murices purpurae cochleae pectines, 

muriceSy turiureSf nucleipinei^ Med. I, Vat. VIII, 7028 qui pinet 
omittit. Lectionem Targae nec non ceter. edd. recepi. Opinor 
autem in optimorum nostrorum codd. prototypo inter punicum et 
uvae (1. 10) nihil intersertum fuisse , post pectines vero hunc co- 
dicem exhibuisse murices turtures^ nuclei. Ad hanc lectionem 
vitiosam emendandam margini adscripsit nescio quis, murices, 
purpurae cocMeae. Qui vero primus hunc codicem exscripsit 
lectionem vitiosam loco suo reliquit, emendatam vero alieno loco 
in textum transtulit. Vox pinei quae cod. 7028 deest profecta est 
a quodam scioio non intelligenti vocem nuclei vel noclei nihil 
aliud esse nisi vocem cocleae corruptam , quippe quae idem fere 
sonet. 69, 15 cibi, potionesque vel frigidae vel ferventes ; ahsin- 
ihium , Targa. '— < Vocem cihi valde mihi suspectam in cyhium mu- 
tavi. Apud Xenocratem (cf. Orib. II, 58; t. I, p. 255, 7) legitur. 
Kv^iov fcrilafivg (isra tag Te<S(fceQ<ixovTCc ijiiiQag aito TIovxov ijtl 
Maimiv Xifivrjv v7to(SrQig)Ovaa sv6vo(Wgj evxvfiog. cf. Festus 
voce Cyhium. Quid autem sibi voluit Celsus dicens : cibi fri- 
gidi vel ferventes? — Vocem ahsinthium (I. 16) expungere jubet 
Targa, cui non possum plane assentire. Quum optimi codd. eam 
^osX punicum^ recentiores vero ad calcem capitis exhibeant, fieri 
potest ut in cod. archetypo margini adscriptum fuerit hujus herbae 
nomen , quod librarii deinde alii huc , alii illuc in textum trans- 
tulerunt. Notandum tamen Oribasii caput (III, 19), quo eodem 
modo res stomacho idoneas recenset, terminari verbis : cog iv q)aq- 
^xotg atl;tv&iov. 69, 22 vel ex hordeo [oleumj radices, Targa. 
— Oleum aut glossema est vocis pinguia, aut lectio depravata 
vocis o/ert/m; deest saltem in cod. Vat. VIII; oleo autem scribitur 
in 7028. 70, 6 conchiliis, Targa. — conchyliis scripsi ut Graeci 
sermonis leges tenerem. *71, 27 grus, omnes aves quae magis 
currunt, Targa. — grues, Vat. VIII, 7028 (in eo legitur grues^ 
omnesque aves quaCj etc); graves Med. I. Ea lectio, quae non 
est spernenda , Aristotelis auctoritate firmari videtur. Cf. Meyer 
Arist. Thierkunde, p. 295. Attamen grus a Celso (II, 18, p. 64, 21) 
recensetur inter grandes aves quae sunt generis valentissimi i 



XXII ADNOTATIO CBITICA. 

phirimum alimenii esl, Denuo hunc locum perlustraDS legenduin 
esse censeo cun cod. 7028 grues, omnesque aves etc. 71, 30 
qium in fcaseoj transmarino , Targa cura plerisque codd. et edd. 
'. — quam in eo iransmarino Med. I , Vat. VIII , 7028. Caseo glos- 
sema est; itemqne eo, ut Targu ipse notat. 72, 15 nuclei 

pinei et quae ieriio libro ydropi enumeraniur iiiulo XV [in edd. 
cap. 21], Med. I, Vat. VIII, 7028. Verba ei quue etc. nil nisi 
adttotatio margini adscripta , ut Targa ipse animadvertit. cf. quae 
notata sunt ad pag. 163, 18—19. 72, 26-- 27 constant .... 

opitulanlur, Targa. — consieni — opUulentur scripsi cum codd. 
Med. 1, Vat. VIII, 7028. 73, 7 herba muralis^ %aq^iviov vel 
TCBqdiniov appellanij Targa. — Lectionem quam recepi, etiamsi 
repugnante Morgagnio , firmare mihi videtur Plinius. Apud hunc 
enim auctorem legitur: „PartheDium aLii leucanthes, alii ama- 
racum vocant, Celsus apnd nos perdidum et muralem'^ (XXI, 
30, 104 ed. Sillig.). ^73, 29 et 221, 2 git, Targa. — Scripsi 

modo gU modo giih; sed perperam ut apparet ex Plinio (XIX, 
7, 167) ubi vide Sillig. cf. etiam Charisium p. 131, 7 sqq. ed. 
Keil. In vetustissimo glossario S. Germ. n°. 12 git reperi- 
tur. 76, 32—33 si paulo graviora ffacile sU], Targa. — Verba 
facile sit glossema quod expunxi ; membrum enim : si paulo gra- 
viora pendet a : satis sit (1. 31). 77, 28 aut nihU remiiiuni 

fsed continent], Targa. — Sed continent alicujus scioli adnotatio 
marginalis est , Targa ipso judice. 80, 8 neque imbecUlUatem 
fameprodat, Targa, qni vocem imbecillitaiem deleri, et perdal 
pro prodat legi iubet. — Ego vero lectionem codd. retinui; 
neque verbum prodat, neque vox imbecillitas hic repetita sermoni 
Celsiano repugnare mihi videntur. 80, 26 — 28 fadeo ui Hip- 

pocraies sit solitus] — Enarratio margini adscripta quae in 

textum migravit. In codd. vero et in edd. inserta fuit post ver- 
bum dareni(\. 34), ubi satis male cum praegressis cohaeret; saltem 
post nominabant , Targa ipso docente , transferenda , vel potius, 
me judice, omnino expellenda est. 83* 13 remissio estfaegro], 
Targa. — Vox aegro (aegris nonnullae edd.) glossema est. Codd. 
Med. I, Vat. VIII habent: remissior esi aeger. Unde fluxerit va- 
rietas lectionis facile intelligi potest. 86, 29 — 30 qua fmale 

— mole Lind.] plerique aegros in ipsa febris impetu fpotissimeque 
ifebris ardens estj male habent, Targa. — Verba uncis inclusa 



ADNOTATIO OBITICA. XXIII 

e margiBe in teztnm migrarunt. Voeis male iteratio hanc opinio- 
nem trmat. "^89, 38 et 90, 1 non defeciio, non dejeciio, non 
prafhtmum ahn fuit, Med. I, Vat. VIII ; non dejeciio non profluvium 
alvi fuU oeteri codd., editionesqae et Targa, qni verba non pre- 
flunkm expellenda esse censet. In cod. archetypo scriptum erat 
ni fallor defecHo , idque seu a primo , seu ab altero librario in 
Tocem dejeciio mutatum est. Postea haec vox defectio in tex- 
tnm juxta alteram dejectio, quae non erasa erat, recepta est. 
Insaper profluvium alvi adscriptum videtur ad interpretandam 
Yoeem dejectio. — Nonne defecHo (videl. animi) hic aptior esset 
qnmdejeeiio? 90, 9 decessionesque [ui aliud morbi genus vi- 

deripossitjf Targa. — Verba ut possit, glossema est suo.loco 

motam; pertinent enim ad ea quae leguntnr 1. 10—11: ut quod 
idem esi non idem esse videaiur. 92, 3 piiacki , Targa. — pit- 
iacia edidi; graece enim mrtaxtov scribitur. "^93, 13—14 

foeioremque quemdam oris quem otrjv Graeci vocani, omnes. 
„Verba haec ab aliquo sciolo addita videntnr. MuHerculae aiunt 
ex pravo quodam odore quem aliquis ab ore efflat se noscere ho- 
minem febricitare ^' Targa idque recte. praeterea notandum est, 
si fldes habenda Thesauro linguae gr,, hanc vocem oJ^tiv nusqnam 
alibi reperiri ; saltem scribendum erat o^aivcc * o^aivcc autem non 
oris sed nasi apud auctores Graecos foetorem designat, unde 
patet membrum: quod genus Graeci o^ccLvav appellant tollen 
dum etiam cap. 8 lib. VI, p. 244, 26; cf. VII, li, p. 286, 19 
ubi haec vox recte usurpatur. 93, 15 quoiidie fparumj ci- 

bum dandum, Targa. — \ox parum inepte addita est; Gelsus 
enim praecepit non qui modus cibi , sed quo die dandus ; insuper 
nnsquam dixit cibum parvum sed exiguum: ex. gr. II, 12, p. 57, 
28. — cf. tamen quae notata sunt ad p. 140, 24. 95, 17 ui hoc 
[ipsoj ordine; Targa. — Vox ipso toUenda est; ordo enim non 
antecedentia sed sequentia spectat. 95, 23 poslero die [qui 
vacaij, Targa , Med. I , Vat. VIII. — Voces uncis inclusae certo 
spuriae sunt; quis enim non intelligit in tertiana, quae ex toto 
intermittit, alternm diem esse integrum? Ceteroquin cf. III, 3. 
Ceteri codd. verbis qui vacat substituerunt quo cibo vacat, ut 
prohabilior inde sensus emergeret. 97, 1 subsistetidum , Targa. 
— sisiendum e codd. Med. I et Vat. VIII revocavi. 100« 2^ 
Post verbum inducuni in omnibus et codd. et edd. legitur: 



XXIV ADNOTATIO CBITICA. 

nomen (videl. sycamini lacryma) apud medicos reperio; sed cum 
Graeci morum <Svwi(iivov appelleni^ mori nulla lacryma est, Sic 
vero significaiur lacryma arhoris in Aegypio nasceniis^ quam ibi 
(AOQoavKOv appellani. Plurimi decociis papaveris coriidbus , ex ea 
aqua spongia os ei capui fovent, — NuUus quod sciam editor 
animadvertit haec verba nii nisi scholion esse , miro modo con- 
textum depravans. cf. p. 236, 26—31 . 102, 29 quod genus insanien- 
iium specie simile^ similique vicius genere curandum esi, Constant. 
Lind. Targa , — .... specie similique .... libri antiqui omnes. 
Locus hic a librariis certo depravatus est; si codicum iectio ser- 
vatnr, sensus non constat. Si legitur specie simili, vox species pro 
medicamento a Celso usurparetur, sed uusquam alibi , quod sciam, 
hoc sensu occurrit ; si autem genus .... simile legamus , minus 
elegpns dicendi ratio videtur. Fortasse, ut Targa censet, vox in- 
sanieniium vel tollenda (cf. III, 12, p. 113, 16 et IV, 12, p. 137, 1) 
vel mutanda in insaniae, ideoque legere maluerim : quod genus m*. 
saniae simili vicius genere curandum esty voces specie simile seu 
simili, et particulam que pro glossematibus habens. 104, 24 

quodlibei aliud fhaec enim cum combureniur odorem foedum mo- 
venij, Targa. — Membrum uncis inclusum glossema videtur loco 
suo motum ; pertinet enim ad verba galbanum . . . pilos . . . comu 
cervinum. *105, 29 Verba vdgcmcc Graeci vocani^ si locum 
quem tenent spectas , glossema videntur. 107, 2 sudaiiones 

suni fquales super Baias in murteiis habemusj, Targa. — Haec 

verba quaies habemus, ut docet Targa, ab aliquo enarratore 

ex cap. 17 libri II margini adscripta fuerunt, et inde in con- 
textum irrepsernnt. * 118, 27 laciucae marinae quae grandis 
juxta mare nascitur. Non dubito quin verba : quae .... nasciiur 
addititia sint; ideoque tollenda esse judico (cf. Piinius XXVI, 8, 
39). Targa dubitat an Celsi haec verba sint necne. 112, 18 
praecipueque fvel ex prima — ex pruna Med. I , Vat. VIII, 7028] 
cerebellum, Targa. — Verba vel ex prima seu pruna scholion 
sunt loco suo motum ; pertinere enim videntur ad voces : ex media. 
Morgagnius putat sub mendo latere nomen cuiusdam animalis ; 
idque sane suspicari possis. * 112, 26 — 27 quas dfionXdrag 

Graeci vocant. Dubito an haec verba quae prorsus hic inutilia 
videntur, sint Celsi necne. De graecismo autem quas cf. p. 
'^SS, 24 et quae notavi ad p. 171, 12. 113, 5 et mellis pars 



ADNOTATIO CBITICA. XXV 

altera [praecipua iamen ex his omnibus suni victus , veMcuhim ei 
navis ei sorhiiiojj Targa. — Omnia verba uncis inclusa inepta , ut 
Targa ipse docet, ineptius etiam e margine in textum migrarunt. 
Praeterea notandum est vpcem vehiculum (de quo Celsus nuUam 
feeerat mentionem) desiderari in codd. Med. 1 et Vat. VIIL Haud 
dubie hoc scholion , loco suo motum , pertinet ad verba : adjicere 
debei exerciiaUones etc. 1. 7—- 8. 115, 32 uiiquey Targa cum Lind. 

— Ubigue reposui ex codd. et edd., licet fere eodem textu saepius 
uiique a Celso usurpetur, ex.gr. p. 104,32; 113,5; 144,33; 197, 25; 
230, 14; 273, 37; 319, 16; 341, 9. 116, 12—13 imposita, Targa. 

— superimposita ex codd. Med. I, Vat. VIII revocavi. *117, 6 
yerha aTtonXfi^iav hunc Graeci vocani, certo e glossemate pro- 
fecta sunt, Hippocrates enim unde locus iste descriptus est voce 
piffsog utitur. 119, 15 digeruni ui dissipeiur, Targa. — dige- 
runi^ dissipeiur^ Med. I, Vat. VIII, digerunt ui dissipeniur, alii. 
Ideoque digerunty dissipentur (videl. suppurationes') scripsi ; con- 
junctio ut a qua pendet verbum dissipentur e particula ne (1. 13) 
petenda. 119) 24 abellanae, Targa. — Cum codd. Med. I, Vat. 
VIII aveUanae scripsi. *123, 11 quam KecpaXalccv Graeci vocanty 
omnes. Haec verba ex glossemate addita videntur; Galenus enim 
ceterique auctores KsgxxXaXylav ^ non zeg^aXalav morbum hic a 
Celso indicatum nominant. 125, 6 os cum moiu quodam per- 
vertitur [ideoque nihil aliud est quam dislenHo orisj, Targa. — 
Membrum uncis inclusum nihil aliud est quam scholion margini ad- 
scriptum ad interpretandum : os cum moiu cet. Insuper, ut Targa 
ipse animadvertit, distorsio, non autem distentio oris Celsus scri- 
psisset. 125, 15 calida [vel] marina, libri omnes et manu 
scripti et typis exarati. Particulam vel expunxi, monente 
Targa. cf. III, 27, 1, p. 18, 9; IV, 2, p. 124, 11—12. 130, 7 
circa, Targa. — citra scripsi cum codd. Med. I, Vat. VIII, 7028, 
et fere omnibus aliis; sensus idem manet si lectio antiqua ser- 
vatur. * 131, 24 vuJpinum .... pulmonem .... sed sine ferro 

coctum, Targa cum omnibus libris et ego; — iamen sine ferro 

cocium 7028. Plinius (XXVIH, 197 ed. Sillig) scribit: „Jocur 
quoque volpinum aut pulmo in vino nigro .... laxat meatus spi- 
randi*^ Cf. Sextus Placitus cap. 3 § 5. Quid autemCelsus sibi vo- 
Init dicens sedsine ferro coclum? ex Marcello Empirico intelligere 
licet. Apud hunc enim auctorem (cap. 17) legitur : „Profuit ip 



XXVI ADNOTITIO ORITIOA. 

ad snspiriaiii, vel dyspnoeain depellendam pQlmo vnlpis, vel jecnr 
in oUa ficiiH exustani , atqae ad cinerem redaetum.^' Itaque si- 
gnum interrogandi post ferro positum dele. 137, 7 Sumbrui' 
narum^ Targa cum fere omnibus codd. ; — Simbruinarum scripsi ; 
cf. Tacit. Annal XI, 13 et XIV, 22. 138, 6 [EiJ (nitium , Targa. 
— Particula el redundare videtur, ut Ti^rga notat. "^ 138, 10; 
139, 26; 140, 32 verba TtXevQtrtKog — 7C€Qinvsvfiovt7c6v — ■^«cr- 
tiKOv mutanda sunt, ni fallor, in TtlsvQttig — neQinvsvfiovlav — 
riTtathiv. * 139, 4 danda sini ex ratione fveJ adjectae velj le- 
vatae febris apparebii .... cum eo iamen , Targa. — Vox adjectae 
hic monstrum est, ut jam monuit Lindenius qui adauciae legere 
jnbet; sed nec a((;ec/ae nec ac^at/ctoe retinere volui. Quum enim 
Oelsus dicat, quibus temporibus cibi dandi sint, ex ratipne levatae 
febris apparere, eosque in maxima remissione dandos esse jubeat, 
inepte interjiceret seu vel adjectae seu vel adauciae. Praeterea 
notandum est voces vel adjeciae vel in cod. 7028 desiderari. in eo 
enim legitur : dcmda sini usquedum levaiae febris apparebit eum eo 
iamen ut, omissis verbis sic ut ,... deniur; quae ex glossemate 
explicandi causa addita videntur. '^ 140, 24 purum aeremy Targa 
et ego. — Hoc autem loco denuo perlustrato vox parvum, quam 
exbibent codd. Med. I, Vat. VIII et 7028, nunc anteponenda mihi 
videtur. cf. tamen quae notata sunt ad p. 93, 15. ^^142, 16 scri- 
bendum est iniubique ex eodem, betae ex sinapi^ asparagus, et; 
cf. Plin. XIX, 133 , ubi legitur : „ . . . ut lenitas (betae) excitetur 
acrimonia sinapis.^^ 142, 30 Fii ex unguenio ei palmulis [quod 
(ivQopdXavov Graeci vocanij, Targa. — Quae verba uncis inclnsa 
sunt vel reliquis glossematibus ineptiora, ut Targa ipse do- 
cuit. *143, 31^32 verba: Ergo eo nomine morbum hunc xo- 
XsQav Graeci nominarunt, sunt mihi valde suspecta. xoliQa enim 
non a xoX^q sed a x^^^S provenit (cf. Alex. Trall. VII, 14 et 
Orib. T. II p. 836) ; temporibus tantnmmodo vel recentibus vel 
recentissimis voce %o>li(»a seu pro bile, seu pro bilis effu- 
sione usi sunt. 144,7 ob omni, Targa, haud dubie typo- 

thetarum <sq>dkfiau. Scripsi ab omni cam codd. et edd. '^ 144, 
34—36 paulaiim se cibo reficere somno quisquis facile acquiescii 
(acquiescere, 7028) itemque lassiiudine ei frigore, omnes libri an- 
tiqui et Targa , qui notat aliqua deesse post verbum acquiescii. 
Nec sensus ex his verbis elici potest, nec ordo verborum constat 



ADNOTATIO CHrTICA. 

Ib mar^fle Cooslaot. legitur ... somnoque qui facilis acguie- 
acit, vila(aqHe latsiludinf et frigore. apud Lind. autem: somno- 
gw qmsquis facile adquiescit: vilalque lassHudinem el frigora. ~ 
Apad Philumenun (Aetius IX, 12, p. 450, c. ed. Steph.) repe- 
Titnr; somnus promrandus el quies omni modo. Nonne verba 
Momno — acquiescH glossema sunl pertinens ad: dormire oportel 
\. 33, et ilemque lassiludine el frigore Iransferri debenl posl 
rerbnm abslinere? H5, 31 mnum fvet aquamj bibere, Targa. 
Duae voces vei aquam lollendae snnl. CelsuH enim jubel 
plnvialem aqusm decoctam polui deri, altero vero dle vinum, 
147, 5 el sive frigus subit, Targa. — et sive quum (cum codd.) 
libris anliquis revocavi. '147, 28 Verba SvaevTeQCa 

Graece vocalur, ex glossemale profecta esse videnlur ; supra enim 
jam eaepius (of. ex, gr. p. 29, 29 et 35; 43, 1 ; 49,22; 149, 3; 
150, 22 et 3d) voceui torminn adbibuit Celsas, nnlla inlerprels- 
tione addilB. Nec mious Cato (/f . Jl. 156, 5 ; 157, 9) eodem sensu 
lioc vocttbulo usus est. Nolandum praelerea nullam interpretalio- 
adbibitam fuisse cap. 23 huius libri, ubi de levilate inlesli- 
norum agilnr. 148, 12 vel ex dura muria edisse [cibos polia- 

nesgue eas guae aslringunt alvumj, Targa. — Hembrum uncis in- 
«lasuDi nil nisi scholion loco suo molum; pertinet enim ad se- 
qnentia: 1. 91—22; 26—28. — cf. 1. 36—37- 148, 36 quae 

tupra amprehensa sunt. [Valensque esl eliam adversus cancerem 
'fntestinorum minH gleba cum salis hemina contrita . si mixla his 
a^ia in almtm daturj, Targa. — Adnolatio margini adscripla , ul 
Tar^ tpse notat; noc meminit enarralor Celsum non cancerem 
Bed nbiqne cancrum scripsisse. * 150, T duas potiones sumat. 

At aquae, vel muriae durae sit adjecta, Targa com plerisqne 
eodd. — duas poliones sumat avl aquae vel muriae durae sic ad- 
Jeclae, Hed. I et antiq. edd. Legere jubet Targa: duas potiones 
tumat aquae cui sal vel tertia pars muriae durae sit adjecta (videl. 
ad purgandum). Emendatio, me jndice, minime apla; hoo enim 
■eoibrnm At aquae, etc, mihi videlur respondere ad ea quae le- 
giintar p. 157, 23- Portasse addendom erat mnrinae posl aquae. 
*M0, 35 in torminibus, Targa cnm Conalantino qui docet Celsum 
alibi eodem modo loqui, ejc.gr. IV, 12, p. 136, 22; VII, 33, p. 322, 
17. in tormina iibri anliqui, qnae lectio servari potest; germoni 
Celsiano non repugnal. 152, 5—6 pira larenHna 



XXVIII ADNOTATIO CRITICA. 

mala scandiana^ myrapia codd. et Targa qai legere jubet: pira 
tarentina .... velmyrapia^ mala scandiana. Ego malui ordinem 
verborum non mutare et [piraj myrapia scribere. 152, 30 vel 
rubi decocti sint fpolaiaj, Targa. — Vox polata inepte sensum 
turbat. Notandum etiam , Targa ipso monente , Celsum poiuSy vel 
epotus , sed nusquam potatus scribere. 153, 12 si parum [eslj 
et ibid. I. 32—33 ex rosa [fielj, Targa. — Voces est et fiet, hic ser- 
moni Celsiano repugnantes, toUendae sunt. 155, 21 compri- 

mentihus codd. „Maiim reprimentibus [cf. III, 18, p. 99, 29—30; 
IV, 3I9 p. 158, 12] , sed cum Celsus cap. 22 huius iibri scripserit: 
^subiuere aqua calida in qua decoctae verbenae sint' hic vox 
comprimeniibus [vel reprtmeniibusj videri potest ex glossemate 
addita^^ Targa, qui et reprimentibus et comprimentibus tolli 
jubet, quia, ni fallor, verbenam peculiarem stirpis speciem 
habet; sed perperam. 156,33—34 Verba: quae in podagris 

chiragrisve esse consuerunt, Targa suspecta habct. Vid. tamen 
1, 9, p. 25, 8—9 et quae ibi notantur ; II, 8, p. 45, 37—38. 158, 
18; 163, 11; 175, 21; 236, 24 lapis asius, Targa; lapis assius 
scripsi. Graeco enim sermone dicitur a<S<Siog {iv ccoaip yevvto^B- 
vog) U^oq. cf. Diosc. V, 141; Gal. SimpL med. facult. IX, 11 
§ 9, t. XII , p. 202. 159, 2 negotiosa cogitaiione [vel aciionej^ 

Targa ct plerique codd. — • negotiosa aciione Med. I. Vel aciione 
glossema mihi videtur quod in Med. I textum genuinum expulit. 
Quidenim sibivoluissetCelsusdicens aclio negotiosa in amhulando? 
Negoiiosa cogiiaiio solum , Targa ipso judice , ferri potest. 162, 
7 — 8; 11; 13 auripigmenium, quod ccQaevmov a Graecis nominaiur 
[huic autem et sandarachae in omnia eadem vis, sed validior esij 

bdellium [quod in omnia idem quod ammoniacum potest, sed 

valentiusj coagulum . . . leporinum [cui eadem quae cete- 

ris coagulis facuttaSy sed utique validior eslj, Targa. — Tria 
membra uncis inclusa eandem speciem eandemque originem 
habent, et ordinem quo medicamenta simpliciter cnumerantur, 
miro modo turbant; ideoque pro adulterinis habenda sunt. Ce- 
teroquin vide quae Targa ibi notavit, p. 216. — Praeterea voces 
quod iQasvmov etc. addititiae videntur; cf. p. 161, 23 ubi rectius 
has voces Celsus scripsit. '^'l^^, 30 — 31 resina, Targa et ego. 
Haec vox delenda est vel quia alieno loco inter semina inseritur, 
' supra jam resinae speciem memoravit Celsus. — Saltem 



ADNOTATIO CKITICA. 

iegesdum esE resina arida, quuai superiua (1.24 — 26) legmtur 
. resina terehmihina humida. — Item vox fel vel eradendn , quum 
1]. 39 de felle laurino loquatur, vel muliindB est in sol, ut legilur 
ijapudConstanlLnum.^- Denique yocas (oleumque earum] post nvces 
■amarae positas recipere nolui, qnuoi jsm superius (I. 27—28) 
/tleum ex amaris nucibus Cetsus scripseril. 163, 6 cruca, 

''Targa. — cicula libri omnes quos sequor. Si enim cicutae semen 
i'I0dit (vid. p. 162, 30), cur non exedere polest? Atqui ci- 
entae semina inter ea quae molliunt a Celso adnnmerantur (cap. 
'■15, p. 165, 8), CelsuB anlem ipse scribit II, 33 p. 73, 3 „guae 
^ealejfaciuni el digerunl, emolHunr. cf. Diosc. IV, 79; Plinius 3tXV, 
:I51 sqq. 163, 7 calx lacelumj , Targa. — acelum infra po- 

BilDr pOBl mnuin , idqne aptius, ut Targa censet Forlasse baec 
[, seu post calx, aen post vinum posila, glossema est. * 163, 
8 quae ti&vjialliOg a Graecis nominalur, Targa. — Glossema in- 
«plam lacluoBe marinae, quae herba, nisi fallor, g-raece Tocalnr: 
ifrvKoq^ttkaaaiov. Cf. II, 12, 1, p, 56, 19—20: IH, 21, p. 108, 27; 
V, la, 13, p. 169, 10, ubi nuUa fit mentio Graecomm; ideoque hae 
Toces tollendae snnt, Targa ipso monente. *163i 18—19 lac 

utrumgue (ridel. lac capriiici , et laclncae mnrinae) guod proxtmo 
capite supra cnmprehensum esl, Targa. — Verba lileris incli- 
natis exarata, quae nultas editor, quod sciam, obelo notavil, 
('alde suspecta snnt; pusquBm enim video Celsnm in capila, 
■ed iu volumina (sc. libros, ex. gr. cf. p. 263, 23) opns sunm di- 
Tiaiase. Semper hacdicendi ralione ntilnr: quae siipraposm, seu 
proposui, sen denique scripta sunt. Saltem verba proanmo capile 
delenda sunl ; cf. quae notala aunl ad p. 72, 15, ubi de glossemalo 
recle jndicavit Targa idque omnino expnlil. *164, 26 ochra 

I allice mel asleriae, Targa qui mel erylhace conjeoit cum Caesario 
, vel astyrice sen aslirice codd. . . . vel asteracae, edd. anli- 
'ipiBe; velasterica, Manutianae. Hoc loco denuo perlnslrBto nec 
Targae conjecturam nec lcxtum Caesarii servandum ease censeo. 
Eqnidem puto nomen regionis unde allera ochrae species pelita 
eet, Bub mendo aslyrice lalere; praeterea legendum esl ochraat- 
Hca (item p. 170, 2 ochra quae atHcn nominalur. — Cf. Plinium). 
*165, 8—9 eKw^Uxv fioiiSjSdotj Graeci vocant. Noone haec verbi 
ex glossemate? Eadem reperianlnr p. 176, 24, ibique a Targi 
obelo notanlur. 166, 3 in sex partes [id esl sextantes} 



1 



XXX ADNOTATIO CBITICA. 

idem trt sexiante denarU haheam^ Targa cam Lind. — In sex par- 
ieSy id esi sex uncias ui idem in uncia denariihaheam inepte codd. 
et fere omnes edd. Haud dubie in cod. archetypo scriptum erat 
sicut edidi; interpres quidam contra vocem sexianiem, in sex 
paries , margini adscripsit , alius autem ineptius : in sex uncias 
— utraque interpretatio in textum irrepsit, veramque lectionem 
expolit. Insuper vid. p. 175,21. 166, 6—7 dubito an sint 

Celsi verba quos x(^%lcxovg Graeci vocani^ necne. Vox enim 
pasUttus saepe apud auctores Latinos Celso antiquiores eo 
sensu reperitur. 167, 5 ui in hydropico ei in laieris dolore 
Targa. Duae voces in hydropico^ iicet alibi (ex. gr. VII, 15, p. 
292, 15) CeUus voce hydropicus utatur, Targae suspectae sunt; 
quae enim sequuntur omnia morborum sunt nomina, non aegro- 
torum. 167, 29 ei Ueni [ahscessihus ei sirumae^ paroHdihuSy 

ariiculis ccdcibus quoque suppuraniihus aui aliier dolentibus^ 
etiam concociioni veniris] ^ Targa. — Omnia verba uncis in- 
dusa inepta sunt, ut Targa ipse notat, atque praeterea Cei- 
siano sermoni repugnant. Ubicumque enim eadem medicamenta 
composita Celsus exhibet ac Galenus, omittere solet prolixas 
inayysXlagy quae saepius apud hunc auctorem descriptiones eorum 
inchoant. *168j 10 — 11 sycamini quam alias sycomorum vo- 

cani, Targa. — Verba uncis seciusa mihi aeque ac Targae su- 
specta sunt, et quia desunt etiam apud Galenum loco in textu 
laudato, et quia interpretatio minus recta videtur. 168, 26 

crocomagmaiis [quod quasi recremenium ejus esij, Targa. — Verba 
oncis inclusa addititia esse videntur, ut Targa ipse probavit. 
*169, 11 quod anvQOv Graeci vocani, Targa. — Haec verba ex 
glossemate addita mihi videntur, et quia prorsus inutilia, et quia 
in cod. 7028 desiderantur. Praeterea notandum est hunc co- 
dicem aliam ac ceteros eamque aptiorem hujus capituli divi- 
sionem exhibere. Post verba: sulphuris ignem non experii legi- 
tur: pares poriUmes» Hoc auiem quod Niconis esi: faecis aridae 
aceii .... salis ammoniad cardamomi (vox sinapis deest apud Ga- 
lenum) .... coniunduniur, Revera apud Gaienum loco in textu 
laud. (t. XIII, p. 343 — ^344) duae medicamenti compositiones in- 
veniuntur qnae divisioni cod. 7028 apprime respondent: ideo 
vox resinae(\, 13) quam abundare Targa putabat, recte se habet. 
Lindenius eandem hujus capituli divisionem habet, sed unde 



ADNOTATIO CBITIOUL XXXI 

MU|i petierit, ignorator. of. qaae nctsta snnt ad p. 347, 36. 169, 

16—18 Terba Eoepedams porfUmes cod. 7038 onittit ibi^e 

legitor: JJtia (alind) m quo ete., idqne fortute reete. Vix dnbiaa 
oeirte qnin anb iectione eormpta ienmis yel «wimt, nt habent eodd., 
lateat nomen animalis e^jnf sterens ceteria medieameBtia simpli-. 
eibos addere jnbet Celsns. 169, 22—33 orientia iubereuia 

[quae ^fiora vocanturj; Targa. — Voces quae qwiMtva vocatUur 
toUeadae snnt, nt Targa ipse docet, nam apnd Celsnm pviue est 
pecnliare genns tnbercnlorum (cf. V, 28, 9 tftdL). Itmn p. 170, 5 
membrnm guod ^fia voeaiur, post iuberajdum et L 18 Toeem 
qfv^uxxtt post vero delevi. Obiter notandnm est cod. 7028 it 
\AikA.^carciiumata non xa^iwodri exhibere. Cf. qnae notata snnt 
ad p. 247, 35. * 169, 33 fali«i7^ (lege ^uJUnfiiiCag et Tide The- 
saur, Img^ gr. ad^ voce^ * — cod. meUcera) [id esi fam^ vel qyo^aj^ 
Targa. — Legi luUnftiQUsg cnm Lind., sed perperam; qnodsi 
vemm est Celsnm tentatnm hnne locnm in mente habnisse, qanm 
de favis, sea »17^0«^ agens (V^ 28, 13, p. 31 Q, 35) scripsit: aui 
quae proprie kuc periinentia supra posuiy qee [ishxfiQia (sen 
rectitts fi^hxfiQkeg) nec (uh%7iQl8eg ^ sed potius xif^, ut Targa 
eensebat, Tnlgare libet Celsus enim xtiQia a fuiUsd^Ar» ipse 
discernit (cf. V, 28, 13 et VII, 6). Praeterea monendam est voces 
id esi faviy vel qyvfMtta vel inuliles, vel ineptas esse, ut Targa 
ipse docuit. cf. qnae notaatur ad p. 169, 33—34. 169, 37 

panum, Targa. — cod. Med. I, 7028 panem\ cet« panum seu /mm- 
num; p. 311, 37 panum, Targa; panem^ codd., p. 365, 10 mpane 
Targa cum codd. — Ubiqne panus reposui. Cf. Non. Marcelins 
sub voce; Varr. Ling. laU V, 32, p. 108 ed. Spengel; Piinius 
passim, et ea quae de hoc verbo disserni in diario Gaz. m^dicaHe^ 
1847, p. 43. 170, 39—30 arofAmiKcc^ Targa cum codd. et edd. — 
ivaaroiimiKd Lindenio duce , reposui cum Galeno. "^ 171, 3 
Ad ossa^ omnes; Ad spissa^ 7038. Ea lectio non est spernenda; 
muita eoim in hoc cap» medicamenta quae diseutiunt vel digernnt, 
vel deniqne resolvunt, reperiuntur. Quid autem his verbis adossa 
simpliciter positis, Celsus sibi voluisse potest ? 171,6 ante voces 
ficus aridae , in ood. 7038 legitur : In dUos emplasfrans, Portasse 
hie nova inchoat praescriptio , ideoqne legendum est In aUo: 
emptastrum: ficus aridae, etc. '''l^l, 13 quae iyxvlag Graeci 
nominantf Targa. — Scribendum erat quoSy vel potins more Graer 



XXXII ADNOTATIO CBITICA. 

€oruin quas (cf. ex. gr. p. 112, 26—27 et quae ibi notavi ; — 176, 18; 
288, 13. 14. quas in cod.7028. Dubium est haec verba sint Celsinum 
necne. Hoc capitulum sicut et capitula 29 et 22, ni fallor, male 
habuerunt iibrarii. 171, 23 Cleophaniis ioco Ctesiphontis 7028, 
sed perperam si Galenum (loco in textu laud. t. XIII, p. 936) 
specto. 172, 22 ciUnaivct^ Targa. — Cum Constantino alipe- 
nae ex codd. revocavi. At si fides Thesauro ling, gr, habenda 
est , haec vox akiitmva nusquam alibi reperitur ; ahTtrj Galenus, 
aUnavra A^tius scribit. 174, 13 — 14 aceti sesquicyatho olei 

minus cyaihOy Targa. — sesquicyathus {-thi 7028) cyalhum 

libri antiqui. Quam edidi vera lectio videtur. Cf. VI, 7, 1, 
p. 240, 16—17. 174, 14—15 [Ted^SQa7t6V[iiva Graeci appellant 

quaej curata vocant .... exemptae sunt [ex alio medicamentoj 
Targa. — Quae ante curata leguntur nexum verborum turbant; 
ex altero vero glossemate nullus sensus elici potest. Haud dubie 
in margine scriptum erat ad verba ex sevo: aut ex alio medica- 
mento. 174, 17 quae ipsa quoque iitKSnaazma nominantur, cf. 
§ 9 p. 173 et 167, 2. *175, 35 spuma argenti concoquitur^ 
omnes. Nonne adnotatio est margini adscripta quae pertinet ad 
primam vel ad secundam. compositionem hujus capituli et quae ex 
§ 24 petita est? *176, 8 suni eliam alba lenia, Aev^ca Graeci 
vocani, Targa. — Alia sunt alba, alia vero lenia emplastra, ut ap- 
paret ex Galeno, nec non ex Celso ipso (cf. § 25) ; ideoque , me 
judice , lenia profectum a voce XBv%a literis latinis scripta , de- 
lendum est; membrum autem Xbvkcc Graeci vocant textui re- 
stitucndum esl. Cf. I. 18—19. 176, 16 percandida compositio 

[quae supra posita esij, Targa. — Tres ultimae voces, ut ordo 
ipse verborum indicat, miro modo sensum turbantes, inepte in mar- 
gine adscriptae , ineptius in textum translatae fuerunt. 177, 9 
iUinerey Targa. — illinire scripsi cum codd. et edd. 177, 34 
sanguinem [vel cancrumj; Targa. — Vel cancrum sustuli eo quod 
nulla hujus vitii fit mentio apud Galenum (loco in textu laud.). — 
Item p. 180, 18 , voces [vel ad cancrumj post ad ignem sacrum 
addititiae videntur , Targa ipso judice. 178, 9 ffaec tria com- 
posiiionum genera [id est, quae in maligmatis^ pastillis emplastrisque 
suntjy Targa. -^ Membrum uncis inclusum nil est nisi adnotatio 
in margine adscripta, ut Targa ipse notat. 181, 7 malobaihri 
Targa. — malabairi 7028, malabathri Med. I, Vat. VIII; idque 



ADNOTATIO CBITICA. XXXUI 

recfe, aactore Chr.Lassen (I, p.28l). "^181, 9—10 Post Tocem 
peiroseUni etc. ddendnni est Irifoln p, )-( V. In codd. enim Med. 
I, Vat. Vni, 7028, loco Irifolii legitar folH, unde facile coiyi- 
cias haec verba ioco suo motum glossema esse vocis mdlabathri 
snpra (1. 7) inveniundae. Ceterum in contextn idem est pondns 
maldbalhri quod trifolii. Item (1. 37) haud dubie tollendum est 
foUi post malahaihri; idque nuilus editor, quod sciam, ani- 
madvertiL 182, 32 Vinum [ei id quod spedaliler sic vocatur] 

ei murteum, Targa. — Verba uncis inclusa ineptum glossema 
sunt; Celsus enim non de vino murteo sed de oleo murteo agit, 
ut Targa ipse notat (cf. V, 22, 2 et VI, 8). Insuper vox speda- 
lUer apud Celsum inusitata est. 182, 32—33 conficianiur, 

Targa; conjicianiur revocavi e codd. 183,17 sive Kppiiudo 
[sive dentesjj Targa. — sive denies omittit cod. 7028, idque recte ; 
his enim vocibus aegritudinum enumeratio turbatur ; saltem aptius 
esset si ante sive coxa hae voces traductae fuissent. 183, 30 
manipulus [qui manu comprendi potestj, Targa. — Quis non 
videt membrum uncis indusum glossema esse vocis manipulus^ 
ut Targa ipse notat? 184, 1 adjecio, Targa. — adjeclis e codd. 
revocavi ; item sucqo codd. ; succi aut6m cum Targa legendum 
est. 186, 9 in difficili rem essCy Targa. — spem loco rem ha- 
bent Med. I, Vat. VIII, 7028; itaque nil mutandum erat. 187, 
31 rubens, Targa. — ruhei Med. I, Vat. VIII, 7028, quod servan- 
dum erat. 188, 1 hiliosus vomilus, Targa. — hilis vomiius e codd. 
Med. I, Vat. VIII, 7028 revocavi, cf. 1. 12 et 26. Item p. 194,2 vo- 
miius hilis cod. 7028 exhibet, nbi vomiius hiliosus ceteri omnes 
habent. Nonne hic quoque hilis loco hiliosus scribendum erat? 
cf. tamen p. 40, 33 ubi libri omnes vomiius hiliosus habent. 188, 
27 id reddiiur ciio Lind.; idque recte, ni fallor; [eaj redditur cito, 
Targa qui id vel ea (ut habent codd.) abundare censet. "* 188, 
34 percussa, Targa. — discissa, Lind. et ego (cf. p. 7, 31; 
302,25; 334, 15); discussa codd., quae lectio servari poterat. 
189, 13 sanies [eslj^ Targa qui recte vpcem esi eradi volebat. 
189, 16 (cf 1.38) fi£liKT]Qa, Targa. — melicera Med.I; (leXiKfi^ 
Qict Ruellius ; ceteri meliiera ; idque recte ; vocem enim jueA^xi^^a 
seu fiBUnfiQlcc quae nusquam alibi reperitur librarii finxernnt; 
eaque non recipi debebat in Thesaurum ling, gr. Haud dnbie 
Celsns (leXiTTiQcc seu melitera scripsit. Cf. quae notata sunt a 

OfiLSUS. c 



XStXIY ADNOTATIO GRITIGA. 

169, 33. 189, 36 acer, Targra et e^o; ater M«d. I, Yftl. VIH 
oittittil 7028; idqae fortasse recte si seribittir ater; haee ekim vox 
alioaJQg 9cioli gloBsema esset adrersus sttbUvidus vel iuppMidui 
ittar^ni adpositum. 190, 37 a dwersa , Targa et ego cmm co4d. 
Med. I, yal.yill, 7028; adversa ceteri. Portatse legendam eal di- 
versae parti (cf. H, 11 p. 55, 35). 193, 21 absiinere .... a 

cibo debet, Targa. — abstinere .... cibo debet Med. I, Vftt VIII, 
7028, idqae recte; sic legitur apud Livium VIII, 24, 18 y^absHmere 
dftepUone praedaqm.^^ 194, 10 detergenda^ Targa. — ier- 
gi^a Hed. I, Vat. VIII, 7028 quorum lectio non erat mutanda. 
194, 16 rtMcundum esse [ulcus] ; p. 197, 27 purum fulcusj, Tafga. 
— Qlrobiqne ulcus ex glossemate. 196, 16 pericuta, Targa. — 
nericutosa Hed. I, Vat. VIII, 7028, eamque lectionem retinendam 
centtni. '''l^^, 9 accedU^ omittit 7028 idque fortasse reoie, 

sermonis Gelsiani ratione habita. 197, 25 magnum^ Targa, 

7028; majus Med. I, Vat. VIII; quae lectio servanda esl. 197, 
31 tentieuta^ Targa, 7028; leniiadam cet. codd. ; idque mihi ftnte^ 
ponendum videtur, cum propter sensnm, tnm propter verbonim 
nexnm. Cf. Gal. Meth. med. XIV, 3, t. 10, p. 961. 198, 7—8 
superponenda suni quae crustas a vivo resolvant feas iifj(ee^ag 
Gtaeci vocantj, Targa. — Haec verbo margini adscripta erant 
contra vocem crustas; loco autem qnem tenent non ad crustas, 
sed ad medicamenta quae crustas resolvunt pertinent; ideoque 
Gonstantinus aliique editores scribunt i(S%ttQmLKi^ sed perpertm ; 
iffXaQanina enim non crustas solvunt, sed inducunt. Unde facile 
apparel voces i^xaqag cett. insititias esse , nt Targa ipse jadi- 
cavit. 198, 35 ac ium plenioribus quoque cibis uii^ Targa. — 
ad ium quoque pteniorihus cibis uii cum plerisque codd. soripgi. 
ac ium quoque ut pienioribus 7028, ubi ui praeoccupata iteratio 
vdcis uti videtur. 199, 13 qualis tipara^ Targa. — queUe 

8cripi|i cum codd. Med. I, Vat. VIII, 7028. 200, 3—4 Un- 

guentip,)-( VII ^ Targa, qni recte judicat deesse epitheton voci 
un^uenti ; quid autem sit hoc epitheton nescio. Praeterea notan- 
dum est cod. 7028 exhibere: unguenii )-( IV quod verisimilius 
videtnr. Ea lectio facile mutari potuit in VII ex antiqua scriptura 
iStoijiior) u. 200, 31 si fmanusj vutneri imponitur^ Targa. — 

Vox manus glossema ineptum, quod verisimile est contra verba 
duobus digiHs in margine adscriptum fnisse. 203, 12—13 IHud 



ADNOTATIO GBITIGA. XXXV 

mierea^ Tftrga GomLind. — Illud ne intereai recepi ez codd. et cet 
edd.; idqoe optime sensai congruit. 203, 26 et 23 ex aceki 
coadum — ex acelo coacti, Targa. — coctutn . . . cocU vel cociae 
eodd. et edd. — Primo looo coactum servavi (cf. p. 166, 25; 177, 
30; 964, 12); secando autemloco cocH scribendum esse censui; 
qaid enim sibi voluerit Celsus dicens : furfures ex aceto coiere'? 
206, 11 excidai [qua huiusce rei fnedicamen exest]. Verba uncis 
inclusa addititia sant, ut Targa ipse docuit, item I. j8 post verba 
mimmas feminarum [et injecore autem aut splene hoc nasciturj. 
207, 1 uila , Targa. — uUi recepi ex codd. Med. I, Vat. VIII. 207, 
9 nemo staHm potestj Targa. — nemo scirepotest codd. et plerte- 
que edd. Ego scite credo legendum esse. 208, 10 oenanthe, 
Targa et ego ; dloenanihe oodd. Ceisus ipse oenanthem (V, 8) inter 
adurentia adnumerat, et apod Dioscoridem (V, 5) legitur oenan> 
them prodesse in oris et pudendorum ulceribus depascentibus ; 
Galenus aotem {Sec. gen. IV, 10, t. XIII, p. 732) adversus ulcera 
potrida vel nomas scribit: ^ ^cclklcc iv oivtp $q)d^ fiera iiiXivog 
natccTtaffae ij xakxltiv wxtccTcaaae, 209, 8 — 9 infra ulcera 

locum caedi, Lind., Targa. — infra os ulcerum laedi revocavi ex 
codd. ceterisque edd. antiquis. Locus utique depravatus ut vi- 
detur ; quae autem sit medioina , nescio. 210, 25 el in m- 

guinibus [lateribusj, Targa. — Manifestum est vocem laterihus 
ab aliquo sciolo margini adscriptam esse ad interpretandum m- 
guinibus, nexumque verborum et sensum turbare. ^^211, 1 

apparet, Targa. — superapparei codd. et edd. ; idque erat reti- 
nendum ; furunculo enim aperto pars carnis in pus versa (gallice 
bourbillon) intra vulneris labia prominet et superapparet. *2ll, 
36 — 37 magisque nocenter adolescii, Targa cum Const. — magisque 
inde venier indolescit supplem. Med. I, magisque innocenter indo- 
lescit oet. codd. et edd., magisque nocenter indolescit ego. Locus 
a librariis depravatus. Fortasse legendum est : magisque inde no- 
center indolescil. 212, 31 si [unaj plaga, Targa. — si ima plaga 
esi Constant. Neo ima, neo una sensui apta sunt, ideoque super- 
vaoanea videntur. 213, 17 aliae rectae, Targa. — aliae recte 
oodd. Vix tamen hic aliquid affirmare ausim, qoia his in rebus 
parva ftdes habenda est lectionibus in codd. repertis , nisi saltem 

admodum sedulo sint excussi. 213, 37 — 38 si vero os 

penelraverit et quatenus nocuerii. Locus in codd. depravatus, in 



XXXVI ADNOTATIO CEITICA. 

aliis autem aliter. Targa, nie judice, recte emendavit; solummodo 
penetraveril loco pervenerit scripsi, eo quod Celsus saepius, ibi et 
passim verbo penetrare (ex. gr. 1. 17, 31 et p. 214, 19) hoc sensu 
utitur, verbum autem pervenio (1. 35) usurpat ubi de specillo 
agitur ; forsitan legendum sit penetrarini, quae dicendi ratio saepe 
apud Celsum invenitur (ex. gr. cf. p. 214, 19). Ceteroquin in 
Med. I, Vat. VIII et 7028 legitur: si vero os in vicino est id quod 
disci poiesi si (om. 7028) jam hinc ne eo fisiula pervenerit pene- 
irarit (penetraritvel pervenerit 70^^ guatenus nocuerit, unde facile 
patet pervenerii glossema esseyeThi peneiraverit; adverbium autem 
hinc seu interpretatio vocis 6o, seu corruptela particularum nec ne 
videtur. '^'^l^, 17 ienuius et minus codd. ; ienuius Targa, qui el 
minus pro glossemate habet. Nonne servanda erat lectio codd. ? 
et minus enim respondet voci copiosius (I. 15). 216, 15 raro 
fit nisi m capulis (sic) cod. 7028; sed perperam, ut apparet e Ga- 
leno ceterisque auctoribus. 216, 29 pars quaria ffico adjeciajj 
Targa. — Hae duae voces ex glossemate margini adscriptae 
fuerunt, ut patet ex verbis supra positis (1. 23) ei ficus etc. 
216, 31 oporiet, Targa et 7028; oportebit scripsi cum codd. 
Med. 1, Vat. VIII. 216, 37 et 217, 6 infra ienue ad cuiem la- 

tius — ad cutem ienue supra latius, Targa cum codd. Loci a ii- 
brariis turpiter depravati ; acrochordon enim est tuberculum angu- 
stam obtinens basim, caput autem orbiculosum (sK<pvai,g TteQL- 
g^SQrj ts xal di^aaxBvov M%ov(Sa piaiv Gal. Def. med. def. 500) ; 
itaque scripsi supra laiius^ ad cuiem tenue. Thymus vero e contra, 
ut edidi, ad cutem latius supra tenue, quod jam Lindenius animad- 
verterat. 218,9 majores fpusiulaej, Targa. — Voxpusiulae (seu 
pusulae) ex glossemate in textum irrepsit. ^^219,5 donec mellis 
crassiiudo fiat^ Targa. — dum (donec 7028) mellis crassitudo ei 
fiat Med. I, Vat. VIII, 7028. Hanc lectionem servavi; hic enim 
et alibi (ex. gr. p. 232, 31; 247, 35; 251, 29) ei exhibent codd. 
idqne nec sensui nec grammaticae repugnat; errore typothetaruin 
p. 232, 31 ei mellis scriptum est loco mellis ei. Non dubito quin 
pronomen ei inseri debeat ante verbum fiai 1. 23. 219, 9 sca- 
bies vero esi aspritudo cuiis, Targa ; eo quod aspera cuiis apud Co- 
lumellam VII, 5; tQaxvafiog rrjg imgxxvBlag apud Paul. Aeg. IV, 2 
legitur. Durior ex codd. Med. I, Vat. VIII revocavi; hic enim 
auctoritas codd. me magis movet. 219, 15 ayQlav fid est fe- 



ADNOTATIO CKITICA. XXXVIl 

ramj^ Targa. — Hae tres voces manifeste ab aliquo enarratore 
profectae suot. 220, 3 deciduni, Targa. — descenduni Med. I, 
Vat VIII, 7028; disceduni cet. codd. quos secntus sum. ^Aq>£- 
6vavt€u xal at Xenldsg rov diQfiarog Galenus (in Hipp. De alim, 
CoBiiii. III, § 22) qui tantom duas species impetiginis distioguit. 
224, 20 ex his auiem fquae supra proposuij, Targa. — Voces 
oncis inclusae hic minime aptae sunt, nec a Celso scriptae ; additae 
sant ab aliquo enarratore qui animadvertit saepius verbis ex kis 
apad Celsum subjungi membrum guae supra posui seu proposui, 
224, 21 species esi quam semion Graeci vocanU „Ita in codd. mss. 
sed mendose^^ Targa. Cur mendose? Nonne haec vox semion 
respondet Graeco (Sri^istov (gallice un signe, ut recte vertit Des 
£tangs)? Licet nusquam alibi neque arjiisiov^ neque signum apud 
aactores vei in glossariis reperire potuerim eo sensu quo hic a 
Celso usorpatur. * 226, 24 — 25 neque iamen in lippieniibus, Targa 
et ego. Vox in (quae a cod. 7028 abest) abundare mihi videtur. 
Haec ratio dicendi nusquam, quod sciam, apudCelsum reperitur. 
* 228, 34 xv^^/ov 5 Targa. — cyihium e codd. revocavi. Item cum 
codd. legendum est iephrion loco zicpqiov (1. 34) — vide Praefat. 
p. VII. 229, 2 irigodes, Targa. — e codd. Med. I, Vat. VIII 
revocavi irygodes quod Graeco respondet. "^229, 15 leniier, 
Targa. — leviier edidi ex codd. Med. I, Vat. VIII, 7028, qui 
conjunct. ex ante oleo omittunt; quae iectio non est asper- 
nanda. *229, 19 cibo paulo pleniore quam ex eorum dierum 
consueiudine uii, Targa cum codd. et antiq. edd. Vox dierum 
vel mutanda est in priorum (cf. p. 226, 24 — 34), vcl potius toU 
lenda cum cod. 7028. 230, 8—9 aliquando serius, Targa cum 

Lind. — aliquanio saepius revocavi ex codd. Med. I, Vat. VIII, 
7028; idque sensui aptissimum esse videtur. '''^^O, 13 — 14 
Verba: it^cmxiofSiv id, quoniam oculi prociduni, Graeci vocani, 

prorsus inutilia videntur, procidunl procedenies . . . 7028- 

*230, 2i—22singulorum)-(Ii 7028 idque rectius, ni fallor, quam 
iectio vulgata. 230, 33 admovenda esl, Targa, qui se refert 
ad V, 26, 21 (p. 290,37); ego vero adhibenda scripsi cum codd. 
Med. I, Vat. VIII, 7028; hac voce, eo sensu, saepe Celsus 
utitur. *231, 12 modo ab interiore, modo ab exieriore codd., 
vocem parie supplevit Targa cum Lind. Fort. legendum: modo ab 
inieHore parie, modo ab exieriore, 231, 25 prohibei, Targa. — 



XXXVIII ADNOTATIO CRITICA. 

— mhibet reposni ex codd. Med. I , Vat. VIII et 7028. Targv bie 
lextnm inatarit, eo quod yox inhibet est apnd Celsum Sjw^ «^i^ 
[livovy quae ratio non praevalet contra aactoritatem codd. mss. 
^231, 26 Pkilaklhos, Targa. — Legendara est vel Philaleihes, si 
de noffline medicamenti sermo est, rel Philalethae, s\ de aaotoris. 
Item p. 234, 13. '^'^^l, 28 huiCy codd. ; huCy Tar^ ; idque reete, 
eadem lectio revocanda erat p. 233, 32 et 237, 14, abi modo 
huc, modo hic, vel hoCy vel deniqae huic oodd. exbibent; ideo- 
que p. 259, 25 lege huc pro hic^ quod perperam, ni fallor, sar- 
vavi. 233, 2 sed et ea, Targii. — sed ea scripsi cum codd. et 
plerisque edd. 233, 10 — 11; 246, 13 cornu, Targa. — comus 
ex codd. revocavi. "^235, 11 — 12 maximeque eo, quod €fpm^ov 
nominatur , quod (quia Med. I , Vat. VIII , 7028) lapidem haama- 
iilen vocant, Targa. — Si in mentem revoco quae scripta sunt 
initio sect. 21 bojus capitis , verba quod .... habet tollenda esee 
censeo. Quodsi enim quod pro pronomine babetar, insititia tunt 
baec verba , et qnia supra jam dixerat Celsus oqMxi^ov lapidera 
baematitem continere, et quia baec dicendi ratio sermoni Celsiano 
repugnat; si vero pro conjnnctione , inepta snnt, qiippe quum 
OipciiQCov alia de cansa ita vocetur, de qao Targa ipse monuit. 
236, 10 perfricare, Targa. — defricare codd. et pleriqseedd.; idque 
congruum videtur. Cf. V,28, 18 et 19, p. 220, 32; 221, 36. 236, 
18 poiesl prodesse §i>vlov fid quod supra posiium estj, Targa. 

— Verba uncis inclusa mifai, sient Targae, addititia videntur. 
236, 25—26 psorici p. )-( III, 7028; quod verisimilius vi- 

detur. ♦236, 26—31 Verba: Nulla autem per se materia est 

et sic appeliatur, valde mibi suepecta sunt; non dabito quin 

e margine in textum irrepserint; sermoni enim Celsiano prorsus 
repugnant; nusquam enim alibi apud bunc auctorem talis enarra- 
(io, si non inepta, saltem inutilis, reperitur. In codd. 7028 verba 
Psorici composUio, Habel chalciiidis ,.». in vas fietUe addUum et 
contectum ex foliorum ficis sub ierra reponitur diebus XX et rursus 
sublaltm teriiur ei sic appellatur psoricum in textu seripta sunt, in 
margine autem invenitur: nulia per se maieria est quae psoricum 
appellatur. Quodsi membrum : verum de (m codd.) basUico .... 
curantur servari debet, de qua re etiam dubito, legendum est, 
ut mibi videtar, De hoc quoque etc. Reliqaa certo ex praece- 
denti glossemate profecta sunt. ^237, 30—31 Verb« qwm 



ADNOTATIO CBITICA. XXXIX 

nm^l^Mv Graecioocant, fortassis hic delenda suDt ; Celsiui eoim, 
nbi (p. 117» 15) de regolatiooe nervoram in voiversum verba facit, 
jam de nominibus quae a Graeeis usurpantur ad diversaa pard^fsis 
apoeies deaidrnaodas, disserit 2^8, 3 ac poene ^* diffidWme 
genus eodd.omnes; poene caHgai, Targa cam Lind. ; caligaiur 
Cooat. Apud A^tium (VII, 54) legitur: niaTVtSQoi TtoiX^ tov 
jcarra ^pv^v ioatB %al Ttore oXotfxaQog i(inod£ieiv t^ OQiv noxl 
Sh OQcSoiv^ etfivdQcig di, wnl tcc OQd^iava avtoig dos^i Tuivtu fu- 
n^ifiQa Blvuh Fortasse legeqdum: ac paene omuino caligat^ si 
ratio babenda est verborum AStii. Cf. Pseudo-6al. Introd. eeu med. 
t. XIV, p. 775. 238, 4 In utraque vero [id est etparaJysi et my- 
driasij pugnandum est, Targa. — id est etc. ioterpretatio esl quae 
ex morgine in tegctum irrepsit, ut Targa ipse ceosebat. 240, 
23 [speciUoJ ieritur, Targa. — specillo gloasema videtur. Lind. 
legit pisUUo; Celsos autem nusquam dixit seu specillo aive pi- 
sUUo terenda esse medicameota. ^^241, 5 PtoJemaei [chirurgg^ 
Targa , qui vocem cMrurgi tolli jubet eo quod (V, 28, 7, p. 210, 
96) eadem vox chirurgus post Meges a codd. Med. I , Vat. YUI 
abest; sed baeo ratio nnnc non me movet, ideoque haec vox in 
neo textu reponeoda est. 241, 32 aceto dilutum [eodem modo 
commune auxilium auribus lahoraniibus esi Polyhi sphragis ex dutci 
ffino Jiquaia quae composiiio priori libro coniineiurj, Targa. — 
De hoc glossemate satis habeo ad Targam ipsum iectorem remit- 
tere. 242, 26 ad idem proficil, Targa cum Lind. ; idem proficU 
codd., quod recepi. 244, 18 Nares vero intus exulceratas^ 

Targa. — inius omisi cum codd. Celsus enim voce nares utitur ad 
iuteriora nasi iodicaoda- 244, 26 quod genus Graed o^aivav 
appeUantj vid. quae notavi ad p. 93, 13—14. 246, 28 et 247« 2 
ficorum parteSy Targa et ego oum codd. Uterque locus corruptus, 
ut Targa ipse censet; sed quae sitmedicina, nescio. "^245, 
24 — 25 Membrum: quae fere xccQMvcidfig esi, iiaque attingi non 
debei, miro modo sensum turbat; nusquam enim, quod sciam, 
apud antiquos auctores polypus pro carcinomate babitus est. 
Ideoque glossema videtur suo loco motum; transferri debet, ni 
falior, contra: Has curare oportei medicamentis etc. (1.16), ibique 
non minus ineptum est. 247, 35 leni igne coquiiury Targa et 
ego ; in Jeni igne coquiiur codd. ; ad Jenem ignem decoquitur Liod., 
ad ieni ignem decoquiiur 7028. Nescio eur saepius cum cod. 7028 



XL ADNOTATIO CRITICA. 

consenliat Lindenius (v. ex. gr. p. 341, 19; 342, 15); an putan- 
dum ei praesto fuisse hunc ipsam codicem vel potius alium illi 

simillimum? ^^^ 20 Ac miserms quo mmus, omnes et 

ego ; fortasse legendum est Ac eo miserius. Saltem minor inter- 
ponctio post infans esi reponi debet. 251, 8 evenire^ Targa. — 
venire e codd. revocavi. 251, 31 Quod si inflammaiio, Targa. 

— Quodsi ea inflammaiio ex codd. Med. I , Vat. VIII reposui. Cf. 
p. 246, 4, ubi Targa recte legit: si gravior is iumor cum pleris- 
que codd., inTitis eisdem codd. Hed. I, Vat. VIII qui pronomen 
is omittunt. 251, 35 — 36 gargarizandum quoque esi fquae vel 
cum lasere, vel sine eo hac raiione uvae subjecia esij, Targa. — 
Membrum uncis inclnsum adnotatio est in margine adscripta, 
pertinens ad verba laser ierere etc, 1. 32. 252, 28 ejici^ Targa. 

— refigi legi cum Const. et Lind. Codd. Med. I, Vat. VIII re- 
/Scf habent, sed prorsus mendose. 253, 16 p-J-f IV, Targa; 
p. )'( VI e codd. Med. I , Vat. VIII reposui. 254, 36 com- 
prehensa suni fcuranlj, Targa. — Vcrbum curani inepte e mar- 
gine in textum translatum fuit, et minime aptum sermoni Celsiano 
videtur. *256, 27 — 28 donec ex ipso crusiae leniier resolvan- 
iur^ Targa. — Plerique codd. et edd. : donec ex ipso crusiaepurae 
etc, exhibent. In codd. Med. I , Vat. VlII legitur donec ex ipso 
purae leniier etc. : quae vera est lectio , ni fallor. Vox crusiae 
addita fuit ad explicandum purae; ideoque in meo textu scribas 
purae loco crustae, 264, 23 maiurius, Targa cum plerisque 
codd. ; maiuriore ^ed. I , Vat. VIII , 7028 ; maturior ceteri quos 
sectttus suffl. 264, 26 sed ui, Targa , me judice , mendose ; ei 
ui scripsi cum Med. I, Vat. VUI, 7028, idque consecutioni ver- 
borum aptius videtur. "^265, 9 iiemque, Targa eum plerisque 
codd. — Jamque Med. I, Vat. VIII, 7028, idque erat servandum, 
ni fallor. 265, 20 ioiius corporis hahiius , Targa et 7028. -— 
loius corporis haUtus Med. I, Vat.VlII, quod recepi. 266, 24 el 
foveri fvulnusj pari poriione, Targa. — Vox vulnus addititium vi- 
detur; librarius enim non rite intellexit verbum foveri absolute 
proferri. 268, 2 sui non poiesi fqua quasi membrana quaedam 
finii abdomen , quam TtSQirovatov Graeci vocanij, Targa. — Haec 
adnotatio petita ex IV, 1 et VII, 17, ut Targa ipse docnit, nec 
sensui nec consecutioni verborum congruit. 268, 15 agere, 
Targa. — gerere e codd. Med. I, Vat. VIII, 7028 reposui. * 268, 



ABNOTATIO CBITICA. XLI 

28 ui chUs hoc ipso exfenuaiur^ Targa. — ipso omiUant eodd. Med. 
IfYal. VIII, 7Q28, qaae lectio yerisimiiis videtar, toz enim ^m pro 
giouemate haberi potest. 2689 35 excidaturj Targa. — adkia- 
fwr Med. I, Vat. Vin, 7028; dedi ejidatur cam cet codd. 270, 
7—8 W retro .... irahuniur^ Targa. — si reirorsus .... eximaiur 

codd. Med. I , Vat. VIII ; si reirorsus iraMur 7028. Neeeio 

nec qaa de caasa nec qao aactore Targa codd. Med. et Vat. tez- 
tam mataverit ; irahiiur qaod 7028 ezhibet interpretatio videtar 
verbi eximaiur. 272, 3 omnia auiem , Targa. — omnia vero 
Godd., nbi nii matandum erat. 273, 28 Verba: ideoque xaXi^ia 
Graecivocani, fortasse e gloasemate addita sant; nec enim %aXatia 
vocantar, qaia facile huc iliuc impelluntnr, sed qnia grandini si- 
milia snnt. 274, 38 sicut in mlneribus [el fisiulisj, Targa. — 
Hae daae voces ei fistuHs addititiae sant; in fisiulis enim, nt Targa 
ipse notat , nnllas dies urget sicat interdnm in vnlneribus. 275, 

15 ahscindaiurj Targa. — dhscindai codd. Med. I , Vnt. VIII qaod 
recipiendnm est; verbnm enim ad chirurgam referri potest. 
"^376, 9 usque ad nares^ Targa et ego; usque nares codd. Hed. I, 
Vat. VIII ; quae lectio servanda erat ; Celsus enim saepias hac 
dicendi ratione utitur. "^276, 18 difficUior esi, Targa et ego. 
— Cod. autem Med. I, Vat. VIII difficiiiorem exhibent; quae 
lectio nunc mihi anteponenda videtur. 278, 2 laxanda suiurUy 
Targa et ego. Locus a librariis depravatus. Laxandas utraque 
Med. I, Vat. VIII; laxandos uiroque ceteri; laxanda uiique ex 
Palavicino iibri vulgati. Targa recte emendavit, legitur enim 
(idque ipse non animadvertit) : orae mlneris inier se simplid su- 
tura commiitendae (p. 277, 38). Praeterea notandum est in cap. 

16 hujus libri (p. 293, 34) utraque in plerisque codd. loco sutura 
reperiri ; quae mutatio facile intelligi potest. 280, 27 — 28 
capui eius fqui curabiiurj — • oculus fqtU curabiiurj, Targa , qai 
non vidit voces qui curabiiur ab interprete scriptas esse. 
'''280, 31 —32 ium acus admovenda esi acuta sed non nimium ienuis 
eaque recia dimilienda esi^ Targa. — ium acus admovenda esi 
sicut aut foret non nimium tenuis eaque demitienda esi sed recia 
estj codd. Med. I, Vat. VIII; tum acus admovenda est aui acuta aui 
forte nimium (non nimium edd. antiq.) lenuis codd. reliqui et edd. ; 
tum acus admovenda esi acuta ut foret , . . . . eaque demUtenda esi 
rectay ego. Denuo autem hoc membrum percensens , loco ui po- 



XUI ADVOTATIO GBITICA. 

tis8 legeBdoM est pntavi sie^ ut. Qaodsi eiiioi 010 lefffls, ood4- 
leetioMm presfe seeDtos , eontextos eo ipso stnsoni snbminiitreC 
rttione habita artis medicae quam maxime probandnm. 381, 
30 emUtanly Targa. — miltani codd. Med. I, yat.yiU, quae leotio 
servBBda est. 282, 17 rectas lineaSj Targa eum plerisque codd. ; 
recias eas lineas dedi cum Ned. I et Vat. VIII. 283, 24 
vel a primo natali dk , Tar^a cum Caesario. Revera vox nataH 
omissa est in oodd. Med. I, Vat. VIII, sed cf. VII, 12, 4; p. 
288, 35— -36. "^284, 14 eandemque etiam curaHonem^ Targa. 

— eandemque etiam rationem edidi cum codd. Verba aotem 
in meo textu literis inclinatis exarata tamqnam inutilia delenda 
sont. Foriassis legrendum est: raOonem curationis, sic ut seri- 
bitur p. 284, 31. Ceteroqnin voces curaiMO et ratio modo inter 
se mutantur (ex. gr. I. 3 curatione pro ratkme; cf. Targa p. 337, 
Dot. 8) , modo se iavicem expellunt. 284 , 30 et difftciiius^ 
Targa. — aut difficiHus lego cum codd. Med. I, Vat. VIII. *285, 
4 — 5 quod non vi coqendum , sed ifa adducendum ut eao fadU sub- 
sequatur, Targa qui nullam hujus emendationis rationem profert. 

— Ego vero cum codd. Med. I, Vat. VIII scripsi quod non esi 
cogendumj sed ita adducendum (ducendum codd.; idque for- 
tasse servare debebam) ut facile subsequatur, 287, 12 eadem 
facienda, Targa. — Scripsi e€^ue facienda, ut habent Med. I, 
Vat. VIII ceteriqne codd. 287, 31 sed imponendum , Targa. — 
sed delevi cum codd. Med. I, Vat. VIII; haec enim particula bic 
Bon apta videtur. * 288, 16 ivudSsg autem a Graeds appellaniur, 
Dubito num hoc membrum sit Celsi necne ; quodsi enim refertur 
ad tonsillas inflammatione indoratas, falsa est interpretatio ; Graeci 
namque, ni fallor, ivnadctg non tonsillas morbo affectatf, sed sanas 
aominant; si simpliciter ad tonsiilas, consecutio verborum tor- 
batur. 291, 5 Humorem quidem vel inciso codd. et edd. „Par- 
ticula vel prorsus vacat. Forte deest alterum membrom ab eodem 
vel incipiens '' Targa , sed perperam ; boo enim loco vel seosu 
inteosivo usurpatur, idque saepius apud Celsom ipsum oc- 
currit. 293, 30 ei spissior, Targa. — spissior lego cum codd. 
Med. I, Vat. VIII. 297, 6 scrotum fipsiusj, Targa. — Vox 
ipsius glossema ut Targa ipse judicat. 298, 5 iriduo, Targa. 

— triduum codd. Med. I , Va(. VIII , quos seqoi placoit. 298, 
16 id^ Targa cum Constant. et ego; emm libri omnes. Recie 



ADKOTATK> ORITICA. XUII 

eum exiMiiigere volebat Morgafriuiis ; yel id scrtbere. 298, 34 
rursum, Targra. — sursum recepi ex codd. Med. I, Vei. VIII. 
299, 29 incidenda , Targa. — txdpienda lego oum codd. Med. I, 
Val. VIII ; idqiie sensoi multo melias aptari mihi videt«r. dffl^ 
2 — ^ Eemo tum resupinus [eo mado quo in curaiione ani figura- 
iurjy Teripa. — Verba «ncis inclosa addititia eflse jam monuerai 
Morgpagnius. 307, II exhibet, Targ-a cumConsl. — Ego vero ex- 
igH e eodd. Med. I et Vat. VIII revocavi , forte abimdflt sed ante 
aliqumte. 307, 29 jam, Targa et eg o ; eam Med. I, Vat. yiU ; 
fortasse legendnm est eiiam, 308, 9 Deleas voces qui cu- 

ratur. 309, 17 Loco ^vada. Sic certo legendam esi, e^uUa 
plerorumque codicnm lectione xo^ada, cni ansam dedit repetita 
altima vocis loco syllaba. In altera editione idem sensit Targa, 
etiamsi magis hariolando hanc lectionem recepisse videtur qiiam 
ratione sibi reddita cur ita scribendam esset. Est aatem i^vag 
(a ^eo), vel forsan et ^oiag (a ^/(o), quaelibet quorumcumque 
excrementornm eorporis per meatus naturae congruos ejectio, 
quae scilieet invito aegroto obtinet. Hujus rei exempla leguntur, 
quod ad laerima^ attinet^ apud ipsum Celsum infra VII, 7, 4; Gal. 
Us, part. V, 3; t. III, p. 811; Di/T' morb. 10; t. VI, p. 870; Meth. 
Med, Xrv, 15; t. X, p. 1002; Sec. hc. IV, 7; t. XII, p. 774; 
Comm. in Hipp, Epid. VI, ii, 36; t XVII, p. 966; Alex. Trall. 
II, 8; A«l. VII, 88; Paul. Aeg. 111, 22 et VI, 17, quod ad uri- 
nam, apud Aretaeum Sign. Chron. II, 4; Pseudo-Gal. Inlrod. seu 
med. 19, t. XIV, p.797; Oribasium Coll. med. XLV, 7 et L, 4; A6t. 
XI, 9 et 14; quod ad alvi proluviem, apud Oribasium ib. XLIV, 13 
et Aetium XIV, 10. — Ceteroquin cf. p. 274, 24, ubi et Targa 
ipse QvdScc scripsit, invitis codd. qui QVTtddcc seu rhifada ex- 
hibent. 309, 1, 5; 336, 7 vocem ejus posl manus; 327, 32 

^osivertice codd. exhibent, sed pro glossemate habea^; item p. 
336, 7 eadem vox tollenda est, ni fallor. 309, 37 proposui; 

Targa. — posui revocavi e codd. Med. I, Vat. VIII; cf. ex. gr. 
p. 334, 5. *310, 2 aitrahiiur, Targa. — attrahatur Med. I, Vat. 
VIII et plerique alii codd.; idque revocandum est; hoe enim ver- 
bum ad conjunctionem ui referri debet. *311, 24 urina posiea 
promovelur ei excidit, Targa. — Nonne legendum est .... promo- 
vente^ excidit, ut habent Med. I el Vat. VIII? 312, 17 metus 
exc^t [remotis medicaminibusj , Targa. — Verba uncis iii- 



XLIV ADNOTATIO CBITICA. 

clusa insititia esse Targa ipse censet. ^312, 25; 316, 22 vul- 
nus .... vulnera, Targa. — ulcus — ulcera scripsi cum Med. I 
et Vat. VIII. • — Item p. 313, 27 et 29 ulcus reponere debebam 
cum iisdem codd. Vocem enim ulcus Celsus usurpat sicut Graeci 
vocem SlTiog, *313, 24 si quid urinae rodit, libri omnes et 
ego. Nonne melius legeretur si quid urina rodit vel cum 7028 
si quid urina id rodit? cf. I. 26 et 34. 313, 26 Post: rosa tem^ 
perahitur codd. et edd. habent: Huic curationi aptissimum videtur 
enneapkarmacum emplastrum, nam et serum habet ad pus moven- 
dum et mel ad ulcus repugnandum, medullam etiam maximeque vi- 
tulinam quod in id ne fisiula reUnquatur praecipue proficit, Quae 
verba insititia esse Targa ipse notat. *S1^, 35 excidunt, Targa. 
— exedunt legi cum codd. Med. I , Vat. VIII ; praeterea notan- 
dnm est loco si ante Med. I et Vat. VIII exhibere: similiter Med. I, 
Vat. VIII simililer ante cet. codd., si similiter ante Palavicinus. Emen- 
dationem Targae sequi placuit, quamvis non sit certa. Fort. 
legendum est si simul anie, 319, 23 inflammationi, Targa cum 
Lind. — inflammationis e codd. Med. I, Vat. VIII revocavi. 319, 
28 exciditur, Targa. — praeciditur scripsi ex codd. Med. I , Vat. 
VIII. *320, 19 coxendices^ Targa cum libro Guilandini. — 
cervices codd. ceteraeque edd. Fortasse legendum est coxas more 
Celsiano. 320, 29 — 30 venularum^ Targa. — venarum, ut scripsi, 
Med. I et Val. VIII. 321, 24 durum loco curvum Med. I, Vat. 

VIII, sed mendose, ni fallor. *324, 2 — 3 suh iis conli- 

nenty Targa cum Morgagnio. sub iis ... conlinent^ Const.; sub 
his connectunt Med. I, Vat. VIII. Ideoque conneclunt scripsi; his 
pro iis forsitan cum iisdem codd. legere debuerim. 324, 30 
\vy^8BQ^ Targa, sed mendose; ^i^ofta scripsi, ut jubet sermonis 
graeci ratio ; saltem ^vyoetdig (subaud. ooxiov) legendum erat cum 
?sendo-GaI. Introd. seu med, 12, t. XIV, p. 721. Cf. Thes, ling. gr, 

sub voce. ♦ 325, 27 — 28 Secunda superiori parti inferiori 

pars summa^ Targa et ego. Locus haud dubie a librariis depra- 
vatus. Nonne legendum secunda superiorem (subaud. sustinet) 
parte anieriore, seu potius ut Morgagnius censebat secundae 
pars summa omnibus reliquis deletis ? 326, 22 Ea in summis^ 
Targa et ego, invitis codd. qui omittunt m. Cf. p. 327, 22. "^328, 
15 rursus ab inferioribus quoque capitibus , Targa. — Vox inferio' 
ribus mihi videtur orta esse a capitibus, ideoque inferiori (vid^ 



ADNOTATIO CRITICA. XLV 

parte) legere maluerim. ^330, 9 — 10 Sm atUem nigriiies est 
mU 9i caries ad alteram quoque pariem .... exddi [aique idem 
quoque in carie ad alieram pariem ossis peneirante fieri poiest]^ 
Targa. — Voces : aui si caries cet. videntur e margine in textum 
irrepsisse, et denuo occasionem praebuisse novae adnotationi 
qaae uncis includitur. Celsus de carie jam locutus erat, neo 
opus erat ad eam reverti. *331, 18—19 Vix unquam mgri- 
ties^ caries saepe iotum os perrumpii, Targa. — Vix unquam ni- 
griHes integrum caries per iotum os perrumpii codd. et edd. Lo- 
cus a librariis depravatus. Celsus, ni fallor, scripsit: Vix un^ 
quam nigrities^ interdum caries, totum os perrumpit. Vox tnte' 
grum loco interdum ex praecedenti membro oscitanter a librario 
repetita est. per seu glossema est , sive potius provenit e verbo 
perrumpit praeoccupato. 331 , 25 id quoque fsignij specUlo, 

Targa. -— Vox signi ex glossemate. Saltem interpres signo spe- 
cilU scribere debebat. 332, 2 suspendendaque manus sinistra 
esi, Targa cum Med. I, Vat. VIII. — Ego vero scripsi suspen- 
dendaque magis sinistra manus est, cum ceteris codd. et edd. 
Targaque ipso in ed. Patav. 1815. 332, 31 expeUit feaque 

fere quia tesia tenuis el angusia esi XsTclg , id esi squama , Graecis 
nominaiurj, Targa. — Membrum uncis inclusum interpretatio est 
alicujus scioli, loco suo mota; vox enim XsTtlg non ad caruncn- 
lam, sed ad os referri potest; haud dubie scripta fuit haec inter- 
pretatio contra: os adusium etc, I. 29. 333, 5 percussa esi, 
Targa. — Verbum esi omittunt codd. omnes : quae lectio nunc ante- 
ponenda mihi videtur. — Item esi post fronie p. 323, 9 a cod.7028 
abest. ^335, 12 Nonne verba curare usque exglossemate sunt? 
336,9 nihil laiens in eo ossis caro esl, Targa. — nihU late sine 
osse cavum esi codd. Med. I, Vat. VIII. Cocchius novam lectionem 
proposuit quam recepi ; fortasse, ut minus ab optimis codd. rece- 
derem, tollere debebam eo, 337, 30 eaquefcamij, Targa, qui no- 
tat vocem carnis ex glossemate in textum receptam fuisse. 338, 
34 nihiU) minus fexirinsecusj , Targa. — Adverbium eoctrinsecus 
(saltem scribendum erat inirinsecus jubente Lindenio) perperam 
repetitum est e periodo sequenti. 339, 29 — ^30 primis iempo- 

ribus, Targa. — primi iemporis e codd. et edd. antiq. revo- 
cavi. *341, 3 tricesimum fdiemj, Targa, qui pro glossemate 
habet vocem diem. Hanc vocem post quadragesimum (I. 5) cod* 



XLVI IDKOTATIO CBITICA. 

7028 ejdiibet, idque Targae opinionem Grmat. Ceteroquin is boe 
eod. totum hoo membrom deprayatum est; solummodo ai ]|»ro 
et ante vieeshnum (1.4) babet, idque ai ac legitur, fortasse ante- 
ponendum est. 341, 19 subsistente^ Targa et ego cum onnibtts 
quoi ilie yidit codieibus. consisiente Lind. et 7028. Vide quae no- 
tari ad p. 247, 35. 341, 20 sub idy Targa. — sMt soripsi eum 
oodd. 7028, Med. I, Vat. VIII, idque optime aensui congruit. 
'''d^^, 15 suhala sua, Targa, codd. et plerique edd. — Quid autem 
sibi voluerit Celsus voce sua ? Scripsi suh akt sana quod sensurn 
maxime probandum exhibet. Fortasse etiam pro fascia dari ex 
CoBstant. recepto legendum est fasciare, vel potius fasciari cum 
oodd. 342, 15 de costa .... viscera est^ omnes praeter Lind. 

atqae cod. 7028 , in quibus legitur de costis viscera suni. Cf. 

qnae notavi ad p. 247, 35. 343, 17 Post seguitur, codd. et edd. 
habent [ei sanguis spuiturj, quae verba Targa tamquam gloseema 
repudiavit, idque recte. Quid enim erat addendum post vUae 
periculum? SaUem haec adnotatio in margine scripta , post ffraves 
inflammaiiones inseri debebat. 343, 27 ex [kerbaj stoechade , 
omnes. Vox herha toiienda est, in margine scripta fuit ad 
stoechas interpretandum. *Mby 1 — 2 pejor ubi oi^ua^ atque 
ubi multa fragmenta , Targa et ego ; pejor ubi muita fragmenta, 
atque uhi obliqua, codd. Med. I, Vat. VIII, 7028, ibiqne nil mu- 
tandum erat. lidem eodd. pessimum habent pro pessima (1. 2), 
quod fortasse tolerari potest, licet haec lectio minus idonea videa- 
tur. 345, 17 quodque, Targa. — quoque cum codd. scripsi. 345, 
22 cruribus [evenitj , omnes. Vox evenit repugnare videtur ser- 
moni Celsiano ; ideoque eam expunxi. 345, 30 prima hrevis- 
sima [adhibendaj, omnes. Vox adhibenda ab aliquo sciolo in- 
epte addita et sensnm et verbornm nexum turbat. 346, 4 ex 
cervice ipsius [qui laesus estj — 1. 10 — 11 inter femina ejus [qui 
curaturjy Targa, qni ipse verba qui laesus esi ,,. qui curatur tam- 
quam giossemeta expellere jubet. Ceteroquin in hoc capitulo 
turpiter a librariis depravato emendationes Targae seeutus sum 
fusiusque de universa hao re disserui in Diario Gazette med, de 
Paris, 1847, p. 126 sqq. 347, 19 sic inclinandum esi. Post hoc 
membrum nonnulla deesse censet Targa; reqnirit enim aliquid 
quo referri possit particnla sic. At, me judice, ex universa in- 
tentionis enarratione satis colligere licet quomodo inolinandam 



ADNaTATIO C&ITICA. XLVII 

gil J^aebiiiBi; neo opns erat Celso ut repeteret qaae jam aatea 
§lb eo , etiamsi non disertis verbis expressa , tamen satis aperta 
iidieala eraBl. Bodem seasn particnla sic nsurpatnr p. 346, 1. 
d#99 18 BeMermi, Tar^ enm Lindenio et 7028 (ef. quae notata 
svflfl ad p. 2479 36). — senseruni ceteri omnes, quae lectio ser- 
inaii^ est. *349^ 21 humerus fveroj quoque, Twga. — Vox 
vero qnaa jubente Targa perperam delevi in meo textn repo- 
Beiida esl. Haec particula enim conjunctioni quidem (I. 23) ap- 
prime respondet. quoque omittitnr in cod. 7028, sed mendose, 
ni fallor. 349, 33 adjectum sil [ceiera eademj^ Targa. — 

Vocea ceiera eadem sensnm turbant; ideoque tollendae snnt. 
Librarins, nt Targa ipse docnit, a praecedentibns adjecium sil 
transiit ad ceiera eadem (p. 350, 2); quum autem animadver- 
teret lapsum se esse rediit ad membrum deliganda cet. ; verba vero 
ceiera eadem eradere aut punctis subpositis notare negiexit. — 
pmtlulum loco paulum (I. 32) habet 7028. 350, 36 Vox pla- 
gam deesl in codd. Reperitur in margine edit. Conslant. ; prorsus 
neeeesaria videtur. 350, 37 vulnerCy Targa. — ulcere alii 

omnes, idqne servandnm erat. — Item p. 351, 2 reposui ukus 
pro vukius. Cf. quae notata sunt ad p. 313, 27. 351, 11 [ui ali- 
quid laedaturj ossa, Targa. — Verba uncis inclusa margini ad- 
scripta fUernnt ad explicanda : ul concurrendo exaspereniur (I. 
12). 351, 37 in alierum [parj membrum, Targa. — Vox par in 
Med. 1 addita videtur ab aliquo sciolo ; sine ea enim sensus oon- 
slat. 352, 20 vertehrae^ Targa. — veriebra scripsi cum codd. 
Celeroquin cf. 1. 32. 352, 24 [ei ifi posieriorem ei in inierioremj 
Duoe Targa hoc membmm reoepi ex Lindenio. Vid. p. 359, 1. Par- 
ticnla ei ante in exieriorem omittitur a cod. 7028. 353, 10 
lacessendum non esi, Targa oum Constant. — nunc (sic edd. antiq.) 
classendmn esi Med. I, Vat. VIII, 7028, qui verbum esi omittit, 
idque fortasse recte, dummodo legatur ut edidi quo minus a codd. 
recederem : non lacessendum, 353, 25 Tunc fricUonem ei membro 
adhU>ere; cibis uti bonis; vino motSce, Targa, qui t/(i repetitum 
ante vino temquam glossema recte expellere jubet. Tunc infriciio- 
nem (sicut cet. codd.) eidem membro adhiberi vino modico cibis 
uiibonis, cod. 7028 qui, licet sit in ceteris mendosus, emenda- 
tionem Targae conflrmat; nec forsitan aspernanda sit leotio vino 
modico. 354, 16 digiii [medici — modici digiii 702SJ pollices. 



XLVIII ADNOTATIO CBITICA. 

Targa, qui recte judicat vocem medici addititiam esse; idque 
varietate lectionis cod. 7028 firmatur. *359, 2 — 3 At idquod 
in lalus elapsum esl digiiis resiitui, Targa cnm plerisque codd. et 
Morgagnio, qui me judice optimam praebuit emendationem ; atque 
Ua in latus cet. Med. I, Yat. VIII, atque ita in laius unde lapsus 
est digiius restituatur 7028 et Lind. qui locum pro laius reposuit 
(cf. quae notavi ad p. 247, 35), eaque lectio revera sensum ido- 
neum exhibet; membrum praegressum tamen {gui vel inpriorem 
cet.) satis manifeste indicat adhuc expectandam esse alius luxandi 
rationis enarrationem. 359, 14 valgius, Targa cum Lind. — val- 
gium cod. Constant. ; vatum Med. I , Vat. VIII ; varum , sed inepte 
7028; vasiius edd. ant. et plerique codd; vatium reposui jubente 
Targa. 359, 34 JSeraclides alHque quidam^ Targa et ego cum 

Cocchio et Morgagnio; sed perperam, ni fallor. Codd. plerique 
habent: Meraclides^ faher quoque quidam (quid quovis Vat. VIII, 
— Heraclides quicquam 7028). Gerte apud Oribasium (ex. gr. lib. 
XLIX,24sqq.)8aepius hujus/a6rt fit mentio tanquam machinamenti 
auctoris, etiamsi nomen ejus ignoratur. 360, 14 ea [etiamj m- 
ferior, Targa. — et eiiam inferior Med. I, eiiam inferior Vat. VIII, 
ei jam inieriora qua (quae corruptela facile intelligi potest) 
recessiij 7028. Fortasse legendum est ut scripsi, duce Targa, 
ea inferior, vel cum cod. 7028 etjam inferior (omisso ea), quae 
lectio ceteroquin reliquorum atque optimorum codd. vestigia 
premit. 360, 21 minisier idem conira coxam, Targa. — minister 
contra idem coxam Med. III et VI , minisier contra coxam 7028 et 
Lind. (cf. quae notavi ad p. 247, 35) ; minister contra inde coxam 
Med.I,Vat.VIII quos, ratione habita chirurgiae, sequi convenit. 
362, 17 aui in inflammatione, Targa et 7028. — aut inflammaUo- 
nem Med. I; alii anie inflammationem. Legendum est aul ante in- 
flammaiionem. Quidenim sibivoIueritCelsusdicens: ossa digitorum 
reponenda esse in inflammalione? Apud Hippocratem {Art, § 67, 
t. IV, p. 278) legitur ifipdkkBiv 6h XQfj av^fiBQovj rj ry vcre- 
Qcii^g^ rQitccio) dk ri rsraQralm — fiKiara' rsraQrata yaQ iovta^ 
imcrifAalvBt ryst TtaXiyxorljjat fjiahora, Reliqua vero ut Celsus. 



A. CORNELH CELSI 
ARTIUM LIBER SEXTUS 

IDEM 

MEDICINAE PRIMUS. 



PROOEMIUM. 

Conspectus historiae medicinae. Quae ratio medicinae potissima ait. 

Ut alimenta sanis corporibus Agricultura, sic sanitatem 
aegris Medicina promittit. Haec nusquam quidem non est: 

ft siquidem etiam imperitissimae gentes herbas , aliaque prom- 
ta in auxilium vulnerum morborumque noverunt. Verum- 
tamen apud Graecos aliquanto magis, quam in ceteris na- 
tionibus, exculta est; ac ne apud hos quidem a prima ori- 
gine , sed paucis ante nos saeculis ; utpote quum vetustissi- 

lomus auctor Aesculapius celebretur. Qui, quoniam adhuc 
rudem et vulgarem hanc scientiam paulo subtilius excoluit, 
in Deorum numerum receptus est. Hujus deinde duo filii, Po- 
dalirius et Machaon, bello Trojano ducem Agamemnonem 
sequuti, non mediocrem opem commilitonibus suis attulerunt. 

15 Quos tamen Homerus (//), non in pestilentia, neque in variis 
generibus morborum aliquid attulisse auxilii, sed yulneribus 
tantummodo ferro et medicamentis mederi solitos esse, pro- 
posuit. Ex quo apparet, has partes medicinae solas ab iis esse 
tractatas, easque esse vetustissimas. Eodemque auctore disci 

20 potest, morbos tum ad iram Deorum immortalium relatos esse, 
et ab iisdem opem posci solitam. Verique simile est, inter nul- 
la auxilia adversae valetudinis, plerumque tamen eam bonam 
contigisse ob bonos mores, quos neque desidia, neque luxuria 
vitiarant : siquidem haec duo, corpora, prius in Graecia, deinde 

CELSU8 I. 1 



2 A. C. CELSI MEDICINAE 

apud nos, afflixerunt. Ideoque multiplex ista medicina, n 
olim [apud Graecos], neque apud alias gentes necessaria 
aliquos ex nobis ad senectutis principia perducit. ] 
etiam post eos , de quibus retuli , nulli clari viri medic 
exercuerunt; donec majore studio literarum disciplinaa^ 
coepit, quae, ut animo praecipue omnium necessaria, sic 
pori inimica est. Primoque medendi scientia sapientiae 
habebatur, ut et morborum curatio, et rerum naturae con 
platio sub iisdem auctoribus nata sit : scilicet iis hanc ma 
requirentibus, qui corporum suorum robora quieta co 
tione , nocturnaque vigilia minuerant. Ideoque multos e 
pientiae professoribus peritos ejus fuisse accepimus;.c] 
simos vero ex iis Pythagoram, et Empedoclem , et Dem 
tum. Hujus autem, ut quidam crediderunt, discipulus Hi 
crates Cous , primus quidem ex omnibus memoria dignig 
studio sapientiae disciplinam hanc separavit, vir et arte < 
cundia insignis. Post quem Diocles Carystius, deinde Pi 
goras et Chrysippus, tum Herophilus et Erasistratus si< 
tem hanc exercuerunt, ut etiam in diversas curandi vias 
cesserint. lisdemque temporibus in tres partes medicin 
ducta est : ut una esset, quae victu ; altera , quae medicai 
tis ; tertia, quae manu mederetur. Primam dcactritcxi^v, 
cundam (paQfiaxsvtixi^v ^ tertiam xsiQovQytKriv Gi 
nominarunt. Ejus autem, quae victu morbos curat, jonge 
rissimi auctores, etiam altius quaedam agitare conati , r( 
quoque naturae sibi cognitionem vindicarunt, tamquam 
ea trunca et debilis medicina esset. Post quos Seraj 
primus omnium, nihil hanc rationalem disciplinam perti 
ad medicinam professus, in usu tantum et experimentis 
posuit. Quem ApoIIonius, et Glaucias, et aliquanto 
Heraclides Tarentinus, et alii quoque non mediocres vir 
quuti, ex ipsa professione se i^TtscQixovg appellave 
Sic in duas partes ea quoque, quae victu curat, medicin 
visa est, aliis rationalem artem, aliis usum tantum sibi v 
cantibus : nullo vero quidquam post eos qui supra com 
hensi sunt, agitante, nisi quod acceperat, donec Asclepi 
medendi rationem ex magna parte mutavit. Ex cujus su( 
"^oribus Themison nuper ipse quoque quaedam in senei 



LIB I. PBOOEMITJM. 3 

defiexit. Et per hos quidem maxime viros salutaris ista nobis 
professio increvit. 

Quom'am autemextribusmedicinaepartibus, ut difiicillima, 
sic etiam clarissima est ea,quaemorbis[sc.t;iWf/]medetur,ante 

5 omnia de hac dicendum est. Et quia prima in eo dfssensio est, 
quod alii sibi experimentorum tantummodo notitiam necessa- 
riam esse contendunt, alii, nisi corporum rerumque ratione 
comperta, non satis potentem usum esse proponunt, indican- 
dum est, quae maxime ex utraque parte dicantur, quo facilius 

lonostra quoqueopinio interponi possit. Igitur ii, qui rationa- 
lemmedicinam profitentur, haec necessaria esse proponunt: 
abditarum et morbos continentium causarum notitiam , deinde 
evidentium; posthaec etiam natiiralium actionum; novissime 
partium interiorum. Abditas causas vocant , in quibus requiri- 

j5tur, ex quibus principiis nostra corpora sint, quid secundam, 
quid adversam valetudinem faciat. Neque enim credunt, posse 
eum scire, qnomodo morbos curare conveniat, qui, unde hi 
sint, ignoret; neque esse dubinm, quin alia curatione opus 
sit, si exquatuor principiis"^) vel superans aliquid, vel defi- 

2ociens adversam valetudinem creat; ut quidam ex sapientiae 
professoribus dixerunt : alia , si in humidis omne vitium est, 
ut Herophilo visum est; alia, si in spiritu, ut Hippocrati [in 
libro de Flatibus] ; alia , si sanguis in eas venas [ sc. arte- 
rias]^ quae spiritui accommodatae sunt, transfunditur, et in- 

25 flammationem , quam GTdiecx (pXsyiiovi^v nominant, excitat, 
eaque inflammatio talem motum efficit, qualis in febre est, ut 
Erasistrato placuit; alia, si manantia corpuscula, per invisi- 
bilia foramina subsistendo, iter claudunt, ut Asclepiades con- 
tendit ; eum vero recte curaturum , quem prima origo causae 

30 non fefellerit. Neque vero infitiantur, experimenta quoque 
esse uecessaria ; sed ne ad haec quidem aditum fieri potuisse, 
nisi ab aliqua ratione, contendunt; non enim quidlibet anti- 
quiores viros aegris inculcasse, sed cogitasse, quid maxime 
conveniret, et id usu explorasse, quo ante conjectura aliqua 

asduxisset; neque interesse, an nunc jam pleraque explorata 
sint, si a consilio tamen coeperunt . Et id quidem in multis ita 



♦) IditiXigne, aere, aqua, terra, seu calido, frigido, sicco, humido, 

1* 



4 A. C. CELSI KEDICINAE 

86 habere. Saepe vero etiam nova incidere genera morborum, 
in quibus nihil adhuc usus ostenderit^ et ideo necessarium 
sit animadvertere, unde ea coeperint; sine quo nemo reperire 
mortalium possit, cur hoc, quam illo, potius utatur. Et ob 
haec quidem in obscuro positas causas persequuntur. Evi- 5 
dentes vero eas appellant, in quibus quaerunt, initium morbi 
calor attulerit, anfrigus; fames, an satietas; et quae similia 
sunt; occursurnm enim vitio dicunt eum, qui originem non ig- 
norarit. Naturales vero corporis actiones appellant, per quas 
spiritum trahimus et emittimus ; cibum potionemque et assu- 10 
mimus et concoquimus : itemque per quas eadem haec in om- 
nes membrorum partes digeruntur. Tum requirunt etiam, quare 
venae nostrae modo submittant se, modo attollant; quae ratio 
somni, quae vigiliae sit : sine qnorum notitia neminem putant 
vel occurrere, vel mederi morbis inter haec nascentibus posse. is 
Ex quibus quia maxime pertinere ad rem concoctio videtur, 
huic potissimum insistunt; et, duce alii Erasistrato, teri cibum 
in ventre contendunt ; alii , Plistonico Praxagorae discipulo, 
putrescere ; alii credunt Hippocrati , per calorem cibos conco- 
qui: acceduntque Asclepiadis aemuli, qui, omnia istavanaetao 
supervacua esse, proponunt : nihil enim concoqui, sed crudam 
materiam, slcut assumta est, in corpus omne diduci. Et haec 
quidem inter eos parum constant : illud vero convenit, alium 
dandum cibum laborantibus, si hoc; alium, si illud verum est. 
Nam si terltur intus, eum quaerendum esse, qui facillime teri 25 
possit; si putrescit, eum, in quo hoc expeditissimum est; si 
calor concoquit, eum, qui maxime calorem movet: at nihil 
ex his esse quaerendum , si nihil concoquitur ; ea vero su- 
menda, quae maxime manent qualia assumta sunt. Eademque 
ratione , quum spirltus gravis est , quum somnus aut vigilia 3o 
urget, eum mederi posse arbitrantur, qui prius iila ipsa qua- 
liter evenlant, perceperit. Praeter haec quum in interioribus 
partibus et dolores et morborum varia genera nascantur, ne- 
minem putant his adhibere posse remedia, qui ipsas ignoret. 
Necessarium ergo esse incidere corpora mortuorum, eorum- 35 
que viscera atque intestlna scrutari ; longeque optime fecisse 
Herophilum et Erasistratum, qul nocentes homines, a regibus 
ex carcere acceptos, vivos inciderint, considerarintque. 



LIB. I. PBOOEMIUM. 5 

etiamnum spiritu remanente , ea , quae natura ante clausisset, 
eommque positum , colorem, figuram, magnitudinem, ordi- 
nem, duritiem, mollitiem, laevorem, contactum; processus 
deinde singulorum et recessus, et sive quid inseritur alteri, 

5 siye quid partem alterius in se recipit. Neque enim , quum 
dolor intus incidit, scire quid doleat, eum, qui, qua parte 
quodque yiscus intestinumve sit, non cognoverit: neque cu- 
rari id, quod aegrum est, posse ab eo, qui, quid sit, ignoret. 
Et quum per vulnus alicujus viscera patefacta sunt, eum, 

ioqui sanae cujusque colorem partis ignoret, nescire quid iu- 
tegrum , quid corruptum sit ; ita ne succurrere quidem posse 
corruptis. Aptiusque extrinsecus imponi remedia, comper- 
tis interiorum et sedibus et figuris, cognitaque eorum magni- 
tudine: similesque omnia, quae [intus] posita sunt, rationes 

ishabere. Neque esse crudele, sicut plerique proponunt, ho- 
minum nocentium, et horum quoque paucorum , suppliciis, re- 
media populis innocentibus saeculorum omnium quaeri. 

Contra ii , qui se ifiTtscQLXOvg ab experientia nominant, 
evidentes quidem causas, ut necessarias, amplectuntur : ob- 

20 scurarum vero causarum et naturalium actionum quaestionem 
ideo supervacuam esse contendunt, quoniam non comprehen- 
sibilis natura sit. Non posse vero comprehendi, patere ex 
eorum, qui de his disputaruut, discordia; quum de ista re, 
neque inter sapientiae professores , neque inter ipsos medi- 

25 cos conveniat. Cur enim potius aliquis Hippocrati credat, 
quam Herophilo ? cur huic potius , quam Asclepiadi ? Si ra- 
tiones sequi velit, omnium posse vlderi non improbabiles; si 
curationes, ab omnibus his aegros perductos esse ad sani- 
tatem. Ita neque disputationi , neque auctoritati cujusquam 

sofidem derogari oportuisse: etiam sapientiae studiosos maxi- 
mos medicos esse, si ratiocinatio hoc faceret ; nunc illis ver- 
ba superesse, deesse medendi scientiam. Differre quoque 
pro natura locorum genera medicinae; et aliud opus esse 
Romae, aliud in Aegypto, aliud in Gallia. Quod si morbos 

35 eae causae facerent , quae ubique eaedem essent , remedia 
quoque ubique eadem esse debuisse. Saepe etiam causas 
apparere, ut puta lippitudiuis, vulneris; neque ex his patere 
medicinam. Quod si scientiam hanc non subjiciat evidens 



6 A. C. GELSI MEDICINAE 

causa, multo minus eam posse subjicere, quae in dubio est. 
Quum igitur illa incerta, incomprehensibilis sit , a certis po- 
tius et exploratis petendum esse praesidium ; id est, iis, quae 
experientia in ipsis curationibus docuerit; sicut in ceteris 
omnibus artibus; nam ne agricolam quidem aut gubernato-5 
rem disputatione , sed usu fieri. Ac nihil istas cogitationes 
ad medicinam pertinere, eo quoque disci, quod qui dirersa 
de his senserint, ad eamdem tamen sanitatem homines per- 
duxerint. Id enim fecisse, qufa non ab obscuris causis, ne- 
que a naturalibus actionibus , quae apud eos diversae erant, lo 
sed ab experimentis, prout cuique responderant , medendi 
vias traxerint. Ne inter initia quidem ab istis quaestionibus 
deductam esse medicinam, sed ab experimentis. Aegrorum 
enim, qui sine medicis erant, alios propter aviditatem primis 
diebus protinus cibum assumsisse, alios propter fastidium ab- 15 
stinuisse ; levatumque magis eorum morbum esse , qui absti- 
nuerant. Itemque alios in ipsa febre aliquid edisse, alios paulo 
ante eam, alios post remissionem ejus ; optime deinde iis ces- 
sisse , qui post finem febris id fecerant. Eademque ratione 
alios inter principia protinus usos esse cibo pleniore, alios exi- 20 
guo; gravioresque eos factos, qui se implerant. Haec simi- 
liaque quum quotidie inciderent, diligentes homines notasse, 
quae plerumque melius responderent : deinde aegrotantibus 
ea praecipere coepisse. Sic medicinam ortam, subinde alio- 
rum salute , aliorum interitu , perniciosa discernentem a salu- 25 
taribus. Repertis deinde jam remediis , homines de rationibus 
eorum disserere coepisse : nec post rationem medicinam esse 
inventam ; sed post inventam medicinam rationem esse quae- 
sitam. Requirere etiam ratio idem doceat quod experien- 
tia, an aliud: si idem, supervacuam esse; si aliud, etiam3o 
contrariam. Primo tamen remedia exploranda summa cura 
fuisse, nunc vero jam explorata esse ; neque aut nova genera 
morborum reperiri, aut novam desiderari medicinam. Quod si 
jam incidat mali genus aliquod ignotum, non ideo tamen fore 
medico de rebus cogftandum obscuris : sed eum protinus visu- 36 
rum, cui morbo id proxf mum sit ; tentaturumque remedia simi- 
lia illfs, quae vfcino malo saepe succurrerint, et per ejus simi- 
litudinem opem reperturum. Nequeenimse dicere, consilio 



LIB. I. FBOO£MIUM. 7 

medicum non egere , et irrationale animal hanc artem posse 
praestare ; sed has latentium rerum conjecturas ad rem non 
pertinere; quia non intersit, quid morbum faciat, sed quid 
toUat, neque quomodo, sed quid optime digeratur; sive hac 

6 de causa concoctio incidat , sive de illa ; et sive concoctio sit 
illa, sive tantum digestio. Neque quaerendum esse quomodo 
spiremus, sed quidgravemtardumque spiritum expediat; ne- 
qne quid venas moveat, sed quid quaeque motus genera signi- 
ficent. Haec autem cognosci experimentis. Et in omnibus 

10 ejusmodi cogitationibus in utramque partem disseri posse ; ita- 
que ingenium et facundiam vincere ; morbos autem non elo- 
quentia, sed remediis curari. Quae si quis elinguis usu dis- 
creta bene norit, hunc aliquanto majorem medicum futurum, 
quam si sine usu linguam suam excoluerit. Atque ea quidem, 

15 de quibus est dictum, supervacua esse tantummodo; id vero, 
quod restat, etiam crudele: vivorum hominum alvum atque 
praecordia incidi, et salutis humanae praesidem artem non so- 
lum pestem alicui, sed hanc etiam atrocissimam, inferre ; quum 
praesertim ex iis , quae tanta violentia quaerantur , alia non 

20 possint omnino cognosci, alia possint etiam sine scelere. Nam 
colorem, laevorem, mollitiem, duritiem, similiaque omnia, non 
esse talia, inciso corpore, qualla integro fuerint: quia quum, 
corporibus inviolatis, haec tamen metu, dolore, inedia , crudi- 
tate, lassitudine , mille aliis mediocribus affectibus saepe mu- 

25tentur; multo magis verisimile est, interiora, quibus major 
mollities, et lux ipsa nova sit, sub gravissimis vulneribus et 
ipsa trucidatione mutari. Neque quidquam esse stultius, quam 
quale quid vivo homine est, tale existimare esse moriente, 
imo jam mortuo; nam uterum(sc. ventrem) quidem, qui minus 

80 ad rem pertineat, spirante homine posse diduci: simul atque 
vero ferrum ad praecordia accessit, et discissum transversum 
septum est, quod membrana quadam superiores partes ab infe- 
rioribus diducit (SvdtpQayiiba Graeci vocant) , hominem proti- 
nus animam amittere : ita mortui demum praecordia et viscus 

35 omne in conspectum latrocinantis medici dari necesse est tale, 
quale mortui sit, non quale vivi fuit. Itaque consequi medicum 
ut hominem crudeliter jugulet, non ut sciat, qualia vivi viscera 
habeamus. Si quid tamen sit , quod adhuc spirante homine 



8 A. C. OELSI MEDICINAE 

conspectui subjiciatur, id saepe casum offerre curantibus. 
Interdum enim gladiatorem in arena, rel militem in acie, vel 
viatorem a latronibus exceptum sic vulnerari, ut ejus interior 
aliqua pars aperiatur, et in alio alia: ita sedem, positum, or- 
dinem, figuram , similiaque alia cognoscere prudentem medi- 5 
cum, non caedem, sed sanitatem molientem ; idque per mise- 
ricordiam discere, quod alii dira crudelitate cognorint. Ob 
haec ne mortuorum quidem lacerationem necessariam esse, 
quae, etsi non crudelis, tamen foeda sit; quum aliter plera- 
que in mortuis se habeant : quantum rero in vivis cognosci 10 
potest, ipsa curatio ostendat. 

Quum haec per multa volumina , perque magnae conten- 
tionis disputationes a medicis saepe tractata sint atque tr^cten- 
tnr: subjiciendum est, quae proxima vero videri possint. Ea 
neque addicta alterutri opinioni sunt, neque ab utraque nimium 15 
abhorrentia; media quodammodo inter diversas sententias: 
quod in plurimis contentionibus deprehendere licet, sine am- 
bitione verum scrutantibus, ut in hac ipsa re; nam quae de- 
mum causae, vel secundam valetudinem praestent, vel morbos 
excitent; quomodo spiritus, aut cibus, vel trahatur , vet dige- 20 
ratur, ne sapientiae quidem professores scientia comprehen- 
dunt, sed conjectura persequuntur. Cujus autem rei non est 
certa notitia , ejus opinio certum reperire remedium nou po- 
test. Yerumque est, ad ipsam curandi rationem nihil plus con- 
ferre , quam experientiam. Quamquam igitur multa sint ad 25 
ipsas artes proprie non pertinentia, tamen eas adjuvant, exci- 
tando artificis ingenium. Itaque ista quoque naturae rerum 
contemplatio , quamvis non faciat medicum , aptiorem tamen 
medicinae reddit. Verique simile est, et Hippocratem et Era- 
sistratum et quicumque alii, non contenti febres et ulcera agi- 30 
tare, rerum quoque naturam ex aliqua parte scrutati sunt, non 
ideo quidem medicos fuisse, verum ideo quoque migores me- 
dicos extitisse. Ratione vero opus est ipsi medicinae, etsi 
non inter obscuras causas, neque inter naturales actiones, ta- 
men saepe; est enim haec ars conjecturalis ; neque respon-35 
det ei plerumque non solum conjectura, sed etiam experientia. 
Etinterdum nonfebris, non cibus, non somnus subsequitur, 
sicut assuevit. Rarius, sed aliquando morbus quoque ipse no- 



LIB. I. PBOOEMIUM. 9 

T«B esl: qaem non incidere, manifeste falsum esl ; quum aetate 
nofllra qaaedam, ex naturalibus partibus carne prolapsa el 
arenle, inlra pancas horas expiraverit sic , nt nobilissimi me- 
dlci neque genus mali , neque remedinm invenerint. Quos ea 

6 niliil lenlasse judico, quia nemo in splendida persona pericli- 
tari coiyeclura sna yoluerit, ne occidisse, nisi servassel, yi- 
derelor: yeri tamen simile est, potuisse aliquid cogitari, de- 
Iracta lali yerecundia ; et fortasse responsnrum fuisse id, qnod 
aliquis esset expertus. Ad quod medicinae genus neqne sem* 

10 per similitudo aliquid confert; et si quando confert , tamen id 
ipsum rationale est, inter multa sirailia genera et morborum 
el remediornm, cogitare, quo potissimum medicamento sil 
ulendnm. Quura igitnr talis res incidit, medicus aliquid opor- 
lel inyemat, quod non utique fortasse, sed saepius tamen 

16 eHam respondeat. Petet autem noyum quoque consilium non 
ab rebus latentibus, istae enim dubiae et incertae sunt, sedab 
fis, quae explorari possunt, id est eyidentibus causis. Interesl 
enim, fatigatio morbum, an sitis^ an frigus, an calor, an yigilia, 
an fames fecerit, an cibi yinique abundantia, an intemperan- 

20tia libidinis. Neque ignorare hunc oportet, quae sit aegri 
natura: huraidum magis, an magis siccum corpus ejus sit; 
yalidi neryi, an infirmi; frequens adyersa yaletudo, an rara; 
eaqne, quum est, yehemens esse soleat, an leyis; breyis, an 
longa : quod is yitae genus sit sequutus, laboriosum, an quie- 

25 tum ; cum luxu, an cum frugalitate. Ex his enim , sirailibus- 
que, saepe curandi noya ratio ducenda est. 

Quamyis ne haec quidem sic praeteriri debent, quasi nul- 
lam controyersiam recipiant; nam et Erasistratus non ex his 
Geri morbos dixit; quoniam et alii, et iidem alias post ista 

3onon febricitarent : et quidam medici saeculi nostri, sub au- 
ctore, ut ipsi yideri yolunt, Themisone, contendunt, nullius 
causae notitiam quidquam ad curationes pertinere ; satisque 
esse, quaedam communia morborum intueri. Siquidem ho- 
rum tria genera esse, unum adstrictum, alterum fluens, ter- 

35tium mixtum. Nam modo parura excernere aegros, modo 
nimium; raodo alia parte parum, alia nimium. Haec autem 
genera morborum modo acuta esse, modo longa; et modo in- 
crescere, modo consistere, modo minui. Cognito igitur eo. 



10 A. C. CELSI MEDICINAE 

qaod ex his est, si corpus adstrictam est, digerendam esse; 
si proflavio laborat, continendum; si mixtum yitium habet, 
occorrendum subinde vehementiori malo. Et aliter acutis mor- 
bis medendum, aliter yetustis, aliter increscentibus, aliter sub- 
sistentibus, aliter jam ad sanitatem inclinatis. Horum obser- 5 
vationem medicinam esse; quam ita finiunt, ut quasi viam 
quamdam, quam fiid^odov Graeci nominant, eorumque, quae 
in morbis communia sunt, contemplatricem esse contendant. 
Ac neque rationalibus se, neque experimenta tantum spectan- 
tibus adnumerari yolunt : quum ab iHis eo nomine dissentiant, lo 
quod in conjectura rerum latentium nolunt esse medicinam ; 
ab his eo, quod parum artis esse in obseryatione experimen- 
torum credunt. Quod ad Erasistratum pertinet, primum ipsa 
eyidentia ejus opinioni repugnat; quia raro, nisi post horum 
aliquid, morbus yenit. Deinde non sequitur, ut quod aliumis 
non afficit, aut eumdem alias, id ne alteri quidem, aut eidem 
tempore alio noceat. Possunt enim quaedam subesse cor- 
pori, yelex infirmitate ejus, yel ex aliquo affectu, quae yel 
in alio non sunt, yel in hoc alias non fuerunt ; eaque per se 
non tanta, ut concitent morbum , tamen obnoxium magis aliis 20 
injuriis corpus efficiant. Quod si contemplationem rerum na- 
turae, quam non temere medici sibi yindicant, satis compre- 
hendisset, etiam illud scisset, nihil omnino ob unam causam 
fieri, sed id pro causa apprehendi, quod contulisse plurimum 
videtur. Potest autem id, dum solum est, non moyere, quod^o 
junctum aliis maxime moyet. Accedit ad haec, quod ne ipse 
quidem Erasistratus, qui transfuso in arterias sanguine febrem 
fieri dicit, idque nimis repleto corpore incidere, reperit, cur 
ex duobus aeque repletis, alter in morbum inciderit, alter 
omni periculo yacarit; quod quotidie fieri apparet. Ex quo3o 
disci potest, ut vera sit illa transfusio, tamen illam non per 
se, quum plenum corpus est, fieri, sed quum horum aliquid 
accesserit. Themisonis vero aemuli, si perpetua, quae pro- 
mittunt, habent, magis etiam quam ulli, rationales sunt. Ne- 
que enim, si quis non omnia tenet, quae rationalis alius pro- 31 
bat, protinus alio novo nomine artis indiget ; si modo , quod 
primum est, non memoriae soli , sed rationi quoque insistit. 
Sin, quod vero propius est, vix ulla perpetua praecepta me- 



LIB. I. PBOOEMIUM. 1 1 

diefBalis m reoipit (cf. II, 10 ; III, 4), idem sant, qaod ii, qaoi 
ezperiaieiita sola sastinent: eo magis, qaoniam, compresserit 
aliqnemmorbos, anfaderit,qailibet etiam imperitiMimaayidet: 
qafd aotem compressam corpas resolyat, qaid solatam teneat, 
s si a ratione tractam est, rationalis est medicas ; si, at ei qai se 
ralionalem negat, conOteri necesse est, ab experientia, em* 
piricns. Ita apad eam morbi cognitio extra artem , medicina 
intra nsam est. Neqae adjectum qaidqaam empiricoram pro- 
fessioni, sed demtam est; qaoniam illi multa circumspiciant, 

if ki tantam facillima, et non plus, qaam vulgaria; nam et ii, 
qai pecoribns ac iamentis medentur, qnam propria cajasqae 
ex matis animalibus nosse non possint, commanibas tantam- 
modo insistnnt; et exterae gentes, qaum sabtilem medicinae 
rationem non noyerint, communia tantum yident ; et qui am- 

'upla yaletadinaria nutriant, qaia singalis samma cura consu- 
lere non sastinent, ad communia ista confugiant. Neque, her- 
eales, istud antiqui medici nescierant, sed his contenti non 
fnerunt. Ergo etiam yetustissimns auctor Hippocrates {Epid. 
I, sect. 3, § 10) dixit, mederi oportere et communia et pro- 

20 pria intaentem. Ac ne isti quidem ipsi intra suam professionem 
consistere ullo modo possnnt: siquidem et compressorum et 
fluentium mofbornm genera diyersa sunt; faciliusque id in iis, 
quae flnunt, inspici potest. Aliud est enim sanguinem, alind 
bilem, aliud cibnm yomere; aliud dejectionibus, aliud tormi- 

25 nibus laborare ; alind sudore digeri, aliud tabe consumi. At- 
qne in partes quoque hnmor erumpit, ut in oculos, auresqne : 
quo periculo nullum humannm membrnm yacat. Nihil antem 
homra sic, ut aliud, curatnr. Ita protinus in his a commuui 
flnentis morbi contemplatione ad propriam medicina descen- 

30 dit. Atque in hac quoque rursus alia proprietatis notitia saepe 
necessaria est; quia non eadem omnibus, etiam in sirailibus 
casibus, opitulantur : siquidem certae quaedam res sunt, quae 
in pluribus yentrem aut adstringunt, aut resolyunt ; inyeniun- 
tur tamen, in quibus aliter, atque in ceteris, id eyeniat. In 

35 his ergo comraunium inspectio contraria est, propriorum tan- 
tum salutaris. Et causae quoque aestimatio saepe morbum 
solyit. Ergo etiam ingeniosissimus saeculi nostri medicns, 
quem nnper yidimas, Cassius, febricitanti cnidam, et magna 



12 A. C. CELSI MEDICINAE 

siti affecto , quum post ebrietatem eum premi coepisse cog- 
nosset, aquam frigidam ingessit. Qua ille epota , quum yini 
▼im miscendo fregisset, protinus febrem somno et sudore 
dfscussit. Quod anxiiium medicus opportune providit, non 
ex eo, quod aut adstrictum corpus erat, aut fluebat; sed ex ea 5 
causa, qnae ante praecesserat. Estque etiam proprium ali- 
quid et loci et temporis istis quoque auctoribus: qui quum 
disputant, quemadmodum sanis hominibus agendum sit, prae- 
cipiunt, ut grayibus aut locis aut temporibus magis vitetur fri- 
gus, aestus, satietas, labor, libido; magisque ut conquiescat 10 
iisdem locis aut temporibus , si quis gravitatem corporis sen- 
tit; ac neque voraitu stomachum, neque purgatione alvum 
soliicitet. Quae vera quidem sunt; a communibus tamen ad 
quaedam propria descendunt. Nisi persuadere nobis volunt, 
sanis quidera considerandum esse, quod coelum, quod tem-15 
pus anni sit ; aegris yero non esse : quibus tanto magis omnis 
observatio necessaria est , quanto magis obnoxia offensis in- 
firmitas est. Quin etiam morborum in iisdem hominibus aliae 
atque aliae proprietates sunt; et qui secundis aliquando fru- 
stra curatus est, contrariis saepe restituitur. Plurimaque inao 
dando cibo discrimina reperiuntnr: ex quibus contentus uno 
ero. Nam famem facilius adolescens, quam puer (^lpA. I, 1 3) ; 
facilius in denso coelo, quam in tenui; facilius hieme, quam 
aestate; facilius uno cibo, quam prandio quoque assuetus ; 
facilius inexercitatus, quam exercitatus homo sustinet. Saepe 2& 
autem in eo magis necessaria cibi festinatio est, qni minus 
inediam tolerat. Ob quae concipio , eum , qui propria non . 
novit, communia tantum intueri debere; eumque, qui nosse 
propria potest, illa quidem non oportere negligere, sed his 
quoque insistere. Ideoque, qnum par scientia sit, utiliorem 30 
tamen medicum esse amicnm, quam extraneum. 

Igitur, ut ad propositum meum redeam , rationalem qui- 
dem puto medicinam esse debere : instrui vero ab evidenti- 
bus causis; obscuris omnibus, non a cogitatione artificis, sed 
ab ipsa arte rejectis. Incidere autem vivorum corpora, et35 
crudele, et supervacuum est: mortuorum, discentibus neces- 
sarium; nam positum et ordinem nosse debent; quae cada- 
melius, quam vivus et yulneratus homo , repraesentant. 



LIB. I. CAP. I. 13 

Sed 6l celera, qaae modo in yiyig cognosci possunt, in ipsii 
dirttiOBibiis Tnlneratorom paulo tardius, aed aliquanto milius 
V81UI ipae monstrabit. His propositis, primom dicam, qaem* 
adfflodom sanos agere conreniat: tam ad ea transibo, qaae 
a ad morbos carationesque eorum pertinebunt. 



CAPUT I. 

Qualiter se sanus agere debeat. 

Sanus homo, qai et bene valet, et saae spontis est, nullis 
obligare se legibas debet; ac neqae medico, neqae alipta 

loegere. Hanc oportet yariam habere yitae genus: modo ruri 
esse, modo innrbe, saepinsque in agro; nayigare, yenari, 

/ qaiescere interdam, sed frequentius se exercere: siquidem 
ignayia corpus hebetat, labor firmat (Hipp. Vict rat II, 60); 
illa maturam senectutem, hic longam adolescentiam reddit. 

isProdest etiam interdum balneo, interdum aquis frigidis uti; 
modo nngi, modo id ipsum negligere; nuUum cibi genus fu- 
gere, quo populus utatur; interdum in conyiyio esse, inter- 
dum ab eo se retrahere ; modo plus justo, modo non amplius 
assnmere; bisdie potius, quam semel cibum capere, et sem- 

20 per quam plurimum , dummodo hunc concoquat. Sed ut hu- 
jus generis exercitationes cibique necessarii sunt ; sic athle- 
tici snpenracui; nam et intermissus, propter ciyiles aliquas 
necessitates, ordo exercitationis corpus affligit: et ea cor- 
pora, quae more eorum repleta sunt, celerrime et senescunt, 

25 et aegrotant. 

Concubitus yero neque nimis concupiscendus, neque ni- 
mis pertimescendus est: rarus corpus excitat; frequens sol- 
vit. Quum autem frequens non numero sit, sed ratione aeta- 
tis et corporis, scire licet, eum non inutilem esse, quem cor- 

aoporis neque languor, neqne dolor sequitur. iVem interdiu 
pejor est, noctu tutior: ita tamen, si neque ilium cibus, ne- 
que hunc cum yigilia labor statim sequitur. Haec firmis ser- 
yanda sunt; cayendumqne, ne in secunda yaletudine adversae 
praesidia consumantur. "%«^ 

■'» 



14 A. G. CELSI MEDIGINAE 



CAPUT II. 

Qualiter se agere debeant qui imbecilles sunt. 

At imbecillis (quo in numero magna pars urbanorum, 
omnesque paene cupidi iiterarum sunt), observatio major ne- 
cessaria est ; ut , quod vel corporis , vel loci, vel studii ratio 5 
detrahit, cura restituat. Ex his igitur, qui bene concoxit, 
mane tuto surget; qui parum, quiescere debet, et, si mane 
surgendi necessitas fuerit, redormire: qui non concoxit, ex 
toto conqniescere, ac neque labori se, neque exercitationi, 
neque negotiis credere. Qui crudum sine praecordiorum do- lo 
lore ructat, is ex intervallo aquam frigidam bibere, et se ni- 
hiio minus continere. Habitare vero aedificio lucido, per- 
flatum aestivum, hibernum solem habente ; cavere meridianum 
solem , matutinum et vespertinum frigus ; itemque auras fln- 
minum atque stagnorum; minimeque, nubilo coelo, soli ape- 15 
rienti, se committere, ne modo frigus, modo calor moveat; 
quae res maxime gravedines destillationesque concitat. Ma- 
gis vero gravibus iocis ista servanda sunt, in quibus etiam 
pestilentiam faciunt. Scire autem licet, integrum corpus esse, 
quum quotidie mane urina alba , deinde rufa est : iilud con- 20 
coquere, hoc concoxisse significat. Ubi experrectus est ali- 
quis, paulum intermittere : deinde , nisi hiems est , fovere os 
multa aqua frigida debet. Longis diebus meridiari potius 
ante cibum ; sin minus, post eum : per hiemem potissimum to- 
tis noctibus conquiescere. Sin lucubrandum est, non post25 
cibum id facere, sed post concoctionem. Quem interdiu vel 
domestica, vel civilia officia tenuerunt, huic tempus aliquod 
servandum curationi corporis sui est. Prima autem ejus cu- 
ratio, exercitatio est, quae semper antecedere cibum debet: 
in eo, qui minus laboravit, et bene concoxit, amplior ; in eo, 30 
qui fatigatus est, et minus concoxit, remissior. Commode 
vero exercent clara lectio, arma, pila, cursus, ambulatio ; at- 
que haec non utique plana, commodior est ; siquidem melius 
ascensus quoque et descensus cum quadam varietate corpus 
movet ; nisi tamen id perquam imbecillum est. Helior autem 35 



LIB. I. GAP.U.III. 15 

eg| fiib diyo, quam in porticu; melior, si capul patitur, in 
aole, qaam in umbra ; melior in umbra quam parietea aut vi- 
ridia efficiunt, quam quae tecto subest; melior recta, quam 
lezuosa. Exercitationis autem plerumque finis esse debet 

5 fndor, aut certe lassitudo, quae citra fatigationem sit: idque 
ipsum modo minus, modo magis faciendum est. Ac ne his 
qoidem, athletarum exemplo, yel certa esse lex, yel immo- 
dicns labor debet. Exercitationem recte sequitur modo un- 
ctio, vel in sole, yel ad ignem; modo balneum, sed conclayi 

10 quam maxime et alto et lucido et spatioso. Ex his yero 
neutrum semper fieri oportet; sed saepius alterutrum, pro 
corporis natura. Post haec paulum conquiescere opus est. 
Ubi ad cibum yentum est, numquam utilis est nimia satietas; 
saepe inutilis nimia abstinentia ; si qua intemperantia subest, 

ifitutior est in potione, quam in esca (cf. Aph. II, 11). Cibus 
a lalsamentis, oleribus, similibusque rebns meiius incipit: 
tum caro assnmenda est, quae assa optima, aut elixa est. 
Condita ojnnia duabus de causis inutilia sunt; quoniam et plus 
propter dulcedinem assumitur, et qnod raodo par est, tamen 

20 aegrius concoquitur. Secunda mensa bono stomacho nihil 
nocet, in imbeciilo coacescit. Si quis itaque hoc parum ya- 
let, palmulas, pomaque, et similia raelius primo cibo assu- 
mit. Post multas potiones, quae aliquantum sitira excesserunt, 
nihil edendum est: post satietatem, nihil agendum. Ubi ex- 

25pletusest aliquis, facilius concoquit, si quidquid assumsit, 
potione aquae frigidae includit, tum paulisper inyigilat, deinde 
bene dormit. Si quis interdiu se impleyit , post cibura neque 
frigori, neque aestui, neque labori se debet committere: ne- 
que enim tam facile haec inani corpore, quam repleto nocent. 

30 Si quibus de causis futura inedia est, labor omnis yitandus 
est. (Hipp. Aph. II, 1 6.) 



CAPUT III. 

Observatioues oiica corporum genera, aetates, et tempora anni. 

Atque haec quidem paene perpetua sunt. Quasdam au- 
36 tem obseryationes desiderant et noyae res , et corporum ge- 



16 A. C. CELSI MEDICIKAE 

nera, et aetates, et tempora anni. . Nam neque ex salubri loco 
in grayem, neque ex gravi in salubrem transitus satis tutus 
est. Ex salubri in gravem , prima hieme ; ex gravi in eum, 
qui salubris est, prima aestate transire melius est. Neque 
vero ex multa fame nimia satietas ; neque ex nimia satietate 5 
fames idonea est (cf. Aph. II, 4). Periclitaturque , et qui 
semel, et qui bis die cibum incontinenter , contra consuetudi- 
nem, assumit (Hipp. Vict. rat, acut § 9). Item neque ex ni- 
mio labore subitum otium, neque ex nimio otio subitus labor, 
sine gravi noxa est. Ergo, quum quis mutare aliquid volet, 10 
paulatim debebit assuescere {Aph. II, 50). Omnem etiam 
laborem facilius vel puer vel senex, quam insuetus homo sus- 
tinet (Aph, II, 49). Atque ideo quoque nimis otiosa vita 
utilis non est; quia potest incidere laboris necessitas. Si 
quahdo tamen insuetus aliquis laboravit , aut si multo plus, 15 
quam solet, etiam is, qui assuevit, huic jejuno dormiendum 
est: multo magis, si etiam os amarum est, vel oculi caligant, 
aut venter perturbatur. Tum enim non dormiendum tantum- 
modo jejuno est, sed etiam in posterum diem permanendum; 
nisi cito id quies sustulit. Quod sifactum est, surgere opor-20 
tet, et lente paululum ambulare. At si somni necessitas 
non fuit, quia modice magis aliqnis laboravit, tamen ingredi 
aliquid eodem modo debet. Communia deinde omnibus sunt 
post fatigationem cibum sumpturis, ubi paulum ambulaverunt, 
si balneum non est, calido loco, vel in sole, vel ad ignem25 
ungi, atque sudare; si est, ante omnia in tepidario sedere, 
deinde, ubi paulum conquieverunt, intrare et descendere in 
solium ; tum multo oleo ungi, leniterque perfricari , iterum in 
solium descendere : post haec os aqua calida, deinde frigida 
fovere. Balneum his fervens idoneum non est. Ergo si ni- so 
mium alicui fatigato paene febris est, huic abunde est loco 
tepido demittere se inguinibus tenus in aquam calidam, cui 
paulum olei sit adjectum ; deinde totum quidem corpus, maxi- 
me tamen eas partes, quae in aqua fuerunt, leniter perfri- 
care ex oleo, cui vinum et paulum contriti salis sit adjectum. S5 
Post haec omnibus fatigatis aptum est cibum sumere, eoque 
humido uti; aqua, vel certe diluta potione esse contentos; 
maximeque ea, quae moveat urinam. IUud quoque nosse opor- 



LIB. I. CAP. III. 17 

• 

lel, qaod ex labore sudanti frigida potio perniciosissima est; 
atqne etiam, quam sador se remisit, itinere fatigatis inatilis. 
A balneo quoqae venientibus Asclepiades inatilem eam ju- 
dicayit : quod in iis verum est, quibus alvus facile , nec tuto, 

firesolyitnr, qaique facile inhorrescunt; perpetuum in omnibus 
non est, quum potius naturale sit, potione aestuantem sto- 
macham refrigerari. Quod ita praecipio, ut tamen fatear, ne 
ex hac quidem causa sudanti adhuc frigidum bibendum esse. 
Solet etiam prodesse, post varium cibum, frequentesque di- 

lolutas potiones, vomitus, et postero die longa quies, deinde 
modica exercitatio. Si assidua fatigatio urget, invicem modo 
aqua, modo vinum bibendum est, raroque balneo utendum. 
Levatque lassitudinem etiam laboris mutatio : eumque , quem 
novum genus laboris pressit, id, quod in consuetudine est, 

isreOcit. Fatigato quotidianum cubile tutissimum est: insolitum 

contra lassat. Quod enim contra consuetudinem est , nocet, 

seu molle, seu durum est (cf. Hipp. Vict. rat. acut, § 12). 

Proprie quaedam ad eum pertinent, qui ambulando fatiga- 

tur. Hunc reficit in ipso quoque itinere frequens frictio ; post 

20 iter, primum sedile, deinde unctio : tum calida aqua in balneo 
magis inferiores partes, quam superiores foveat. Si quis 
vero exustus in sole est, huic in balneum protinus eundum, 
perfundendumque oleo corpus et caput; deinde in solium 
bene calidum descendendum est; tum multa aqua per caput 

26 infundenda, prius calida, deinde frigida. At ei, qui perfrixit, 
opus est in balneo primum involuto sedere, donec insudet 
(cf. cap. 4 et n, 17); tum ungi; deinde lavari: cibum modi- 
cum, potiones meracas assumere. Is vero qui navigavit, et 
nausea pressus est, si multam bilem evomuit, vel abstinere 

30 a cibo debet , vel paulum aliquid assumere ; si pituitam aci- 
dam effudit, utique sumere cibum, sed assueto leviorem; si 
sine vomitu nausea fuit, vel abstinere, vel post cibum vo- 
mere. Qui vero toto die, vel in vehiculo, vel in spectaculis 
sedit, huic nihil currendum, sed lente ambulandum est : lenta 

35 quoque in balneo mora, dein coena exigua prodesse consue- 
verunt. Si quis in balneo aestuat, reficit hunc ore exceptum, 
et in eo retentum acetum : si id non est, eodem modo frigida 
aqua assumta. 

CELSUS I. 2 



18 A. C. CELSI MEDICINAE 

Ante omnia aiitem norit qaisque naturam sui corporis: 
quoniam alii graciles , alii obesi sunt, alii calidi , alii frigidio- 
res, alii humidi, alii sicci; alios adstricta, alios resoluta al- 
Yus exercet : raro quisquam non aliquam partem corporis im- 
becillam habet. Tenuis vero homo impiere se debet, plenus 5 
extenuare, calidus refrigerare, frigidus calefacere, madens 
siccare, siccus madefacere: itemque alvum firmare is, cui 
fusa; solvere is, cui adstricta est: succurrendumque semper 
parti maxime laboranti est. 

Implet autem corpus modicaexercitatio, frequentior quies, lo 
unctio , et , si post prandium est , balneum , contracta alvus, 
modicum frigus hieme, somnus et plenus et non nfmis longus, 
molle cubile, animi securitas, assumta per cibos et potiones 
maxime dulcia et pinguia, cibus et frequentior et quantus ple- 
nissimus potest concoqui. Extenuat corpus aqua calida , si i5 
quis in eam descendit, magisque si salsa est; in jejuno bal- 
neum, inurens sol et omnis calor, cura, vigilia, somnus nimium 
vel brevis vel longus; durum cubile (Hipp. De sal. diaeta 
§ 4); cursus, multa arabulatio, omnisque yehemens exer- 
citatio, vomitus, dejectio, acidae res et austerae, et semel^o 
die assumtae, et vini non praefrigidi potio jejuno in consuetu- 
dinem adducta. 

Quum vero inter extenuantia posuerim vomitum et deje- 
ctionem, de his quoque proprie quaedam dicenda sunt. Eje- 
ctum esse ab Asclepiade vomitum in eo volumine , quod De ib 
tuenda sanitate composuit, video: neque reprehendo, si 
offensus eorum est consuetudine, qui quotidie ejiciendo , vo- 
randi facultatem moliuntiir. Paulo etiam longius processit : 
idem purgationes quoque eodem volumine expulit. Et sunt 
eae perniciosae, si nimis valentibus medicamentis fiunt ; sed 30 
haec tamen submovenda esse , non est perpetuum ; quia cor- 
porum temporumque ratio potest ea facere necessaria, dum 
et modo, et non nisi quum opus est , adhibeantur. Ergo ille 
quoque ipse, si quid jam corruptum esset, expelli debere 
confessus est: ita non ex toto res condemnanda est; sed esse 35 
ejus etiam plures causae possunt; estque in ea quaedam paulo 
subtilior observatio adhibenda. 

Vomitus utilior est hieme, quam aestate (cf. Aph. IV, 4) : 



LIB. I. CAP. III. 19 

nam lanc et pituitae plus, et capitis gravitas major subest. 
Iniitilis est gracilibus, et imbecillum stomachum habentibus: 
otilis plenis et biliosis omnibus , si vel nimium se repierunt, 
vel parnm concoxerunt; nam sive plus est, quam quod con- 

6 coqui possit , periclitari ne corrumpatur , non oportet ; sive 
corruptnm est, nihii commodius est, quam id, qua via primum 
expelli potest, ejicere. Itaque, ubi amari ructus cum dolore 
et gravitate praecordiorum sunt, ad hunc protinus confugien- 
dom est (cf. Aph. IV, 17). Idem prodest ei, cui pectus 

loaestuat, et frequens saliva^ vel nausea est; aut sonant aures, 
aut madent oculi, aut os amarum est: simiiiterque ei, qui 
vel coelum, vel locum mutat; iisque, quibus, si per plures 
dies non vomuerunt, dolor praecordia infestat. Neque ignoro 
inter haec praecipi quietem: quae non semper contingere 

15 potest agendi necessitatem habentibus ; nec in omnibus idem 
facit. Itaque istud luxuriae causa (ieri non oportere confi- 
teor; interdum valetudinis causa recte fieri, experimentis cre- 
do: cum eotamen, ne quis, qui valere et senescere volet, 
hoc quotidiauum habeat. — Qui vomere post cibum vult, si ex 

2ofacili facit, aquam tantum tepidam ante debet assumere; si 
difficilius, aquae vel salis, vel mellis paulum adjicere. At qui 
mane vomiturus est, ante bibere mulsum, vel hyssopum, aut 
esse radiculam debet; deinde aquam tepidam^ ut supra 
scriptum est, bfbere. Cetera, quae antiqui medici praece- 

25perunt, stomachum omnia infestant. Post vomitum, si sto- 
machus infirmus est , paulum cibi , sed hujus idonei , gustan- 
dum, et aquae frigidae cyathi tres bibendi sunt, nisi tamen 
fauces vomitus exasperarit. Qui vomuit, si mane id fecit, 
ambulare debet , tum ungi , deinde coenare : si post coenam, 

30 postero die lavari , et in balneo sudare. Huic proximus cibus 
mediocris utilior est; isque esse debet cum pane hesterno, 
vino austero meraco , et carne assa , cibisque omnibus quam 
siccissimis. Qui vomere bfs in mense vult , melius consulet, 
si biduo continuarit, quara sf post quintumdecimum diem vo- 

35muerit (Hipp. De salubri diaeia § 5); nisi haec mora gra- 
vitatera pectorf facfet. 

Dejectio autera a medicamento quoque petenda est, ubi 
venter suppressus parum reddit, ex eoque inflationes, cali- 



20 A. C. CELSI MEDICINAE 

gines, capitis dolores, aliaqae superioris partis mala incre- 
acont. Qaid enim inter haec a<ynvare possnnt qaies et ine- 
dia, per qnae illa maxime eveniunt? Qui dejicere Yult, pri- 
nfUm cibis vinisque uteturiis, quae hoc praestant; dein, si 
parum illa proficient , aloen sumat. Sed purgationes quoque, 5 
ut interdum necessariae sunt, sic, ubi frequentes sunt, peri- 
culum afferunt. Assuescit enim non ali corpus; quum omni- 
bus morbis obnoxia maxime infirmitas sit. 

Calefacit autem unctio, aqua salsa, magisque si calida 
est, omnia salsa, amara, carnosa, si post cibum est, bal-10 
neum, vinum austerum. Refrigerat in jejuno et balneum, et 
somnus, nisi nimis longus est, onmia acida; aqua quam ft*i- 
gidissima ; oleum , si aqua miscetur. Humidum autem corpus 
efficit labor minor^ quam ex consuetudine, firequens balneum, 
cibus plenior, multa potio; post haec ambulatio, et vigilia; 15 
per se quoque ambulatio multa et vehemens, et matutinae 
exercitationi non protinus cibus adjectus; ea genera escae, 
quae veniunt ex locis frigidis , et pluyiis , et irriguis. Contra 
siccat immodica exercitatio , fames , unctio sine aqua , calor, 
sol immodicus, frigida aqua, cibus exercitationi statim sub-2o 
jectus, et is ipse ex siccis et aestuosis locis veniens. 

Alvum adstringit labor, sedile, creta figularis corpori 
illita, cibus imminutus, et is ipse semel die assumtus ab eo, 
qui bis solet; exigua potio, neque adhibita, nisi quum cibi 
quis quantum assumturus est, cepit; post cibum quies. Con-25 
tra solvit aucta ambulatio atque esca , motus qui post cibum 
est, subinde potiones cibo immixtae. Iliud quoque scire 
oportet, quod ventrem vomitus solutum comprimit, compres- 
sum solvit: itemque comprimit is vomitus, qui statim post 
cibum est; solvit is, qni tarde supervenit. ao 

Quod ad aetates vero pertinet, inediam facillime susti- 
nent mediae aetates, minus juvenes, minime pueri et senectute 
confecti (^lpA. I, 13). Quo minus fert facile quisque, eo 
saepius debet cibum assumere; maximeque eo eget, qui in- 
crescit (Aph. l, 14). Calida iavatio et pueris et senibusss 
apta est. Vinum dilutius pueris, senibus meracius, neutri 
aetati quae inflationes movent. Juvenum minus, quae assu- 
maiit, et quomodo curentur, interest. Quibus juvenibus fluxit 



LIB. I. CAP. III. 21 

alyns, pleramque in senectute contrahitur: quibus in ado- 
lescentia fuit adstricta, saepe in senectute solvitur (Aph. II, 
20). Helior est autem in juvene fusior, in sene adstrictior 
(cf. Aph. II, 53). 
ft Tempus quoque anni considerare oportet. Hieme plus 
esse convenit (Aph. I, 15; cf. 18); minus, sed meracius 
bibere; multo pane uti, carne potius assa, modice oleribus 
(cf. Hipp. De diaeta salubri § 1) semel die cibum capere, 
nisi si nimis venter adstrictus est. Si prandet aliquis, utilius 

if est exiguum aliquid , et ipsum siccum sine carne , sine po- 
tione sumere. Eo tempore anni calidis omnibus potius uten- 
dum est, vel calorem moventibus. Venus tum non aeque 
pemiciosa est. At vere paulum cibo demendum, a^jiciendum- 
que potioni, sed dilutius tamen bibendum est; magis carne 

uutendum, magis oleribus; transeundum paulatim ab assis ad 
elixa. Yenus eo tempore anni tutissima est. Aestate vero et 
potlone et cibo saepius corpus eget; ideo prandere quoque 
commodum est. Eo tempore aptissima sunt et caro et olus; 
potio quam dilutissima, ut et sitim toliat, nec corpus incen- 

2odat; frigida lavatio, caro elixa, frigidi cibi, vel qui refrige- 
rent. Ut saepius autem cibo utendum, sic exiguo est. Per 
autumnum vero, propter coeli varietatem, periculum maxi- 
mum est (cf. Aph. III, 4). Itaque neque sine veste, neque 
sine calceamentis prodire oportet, praecipueque diebus fri- 

25gidioribus, neque sub divo noctu dormire, aut certe bene 
operiri. Cibo vero jam paulo pleniore uti licet; minus, sed 
meracius bibere. Poma nocere quidam putant, quae immo- 
dice toto die plerumque sic assumuntur , ne quid ex densiore 
cibo remittatur : ita non haec , sed consummatio omnium no- 

80 cet. Ex quibus in nullo tamen minus , quam in his noxae 
est. Sed his uti non saepius , quam alio cibo, convenit. Deni- 
que aliquid densiori cibo, quum hic accedit, necessarium est 
demi. Neque aestate vero , neque autumno utilis venus est : 
tolerabilior tamen per autumnum; aestate in totum, si fieri 

sfipotest, abstlnendum est. 



22 A. C. CELSI MEDICINAE 

CAPUT IV. 

De his quibus caput infirmum est. 

Proximum est, ut de iis dicam, qui partes aliqaas corpo- 
ris imbecillas habent. Cui caput infirmum est, is, si bene 
concoxit, leniter perfricare id mane manibus snis debet; num- 5 
quam id , si fieri potest , veste velare ; ad cutem tonderi ; sed 
numquam post cibum (cf. cap. 5). Si cui capiiii snnt, eos quo- 
tidie pectere; multum ambulare, sed, si licet, neque sub tecto, 
neque in sole ; utiqne autem vitare soiis ardorem, maximeque 
post cibum et vinum ; potius ung\ , quam lavari ; numquam ad 10 
flammam ungi , interdum ad prunam. Si in balneum venit, sub 
veste primum paulum in tepidario insudare, ibi ungi, tum 
transire in calidarium ; ubi insudarit , in solium non descen- 
dere, sed multa calida aqua per caput se totum perfundere, 
tum tepida, deinde friglda; diutiusque ea caput, quam cete- 15 
ras partes perfundere; deinde idaliquamdiu perfricare; novis- 
sime detergere , et ungere. Capiti nihil aeque prodest atque 
aqua frigida: itaque is, cui hoc infirmum est, per aestatem 
id bene largo canali quotidie debet aliquamdiu subjicere. 
Semper autem, etiamsi sine balneo unctus est, neque totum^o 
corpus refrigerare sustinet, caput tamen aqua frigida per- 
fundere. Sed quum ceteras partes attingi nolit, demittere id, 
ne ad cervices aqua descendat; eamque, ne quid oculis^ ali- 
isve partibus noceat, defluentem subinde manibus ad hoc re- 
gerere. Huic modicus cibus necessarius est, quem facile25 
concoquat; isque, sijejuno caputlaeditur, assumendus etiam 
medio die est; si non laeditur, semel potius. Bibere huic 
assidue vinum dilutum, lene, quam aquam, magis expedit; 
ut, quum caput gravius esse coeperit, sit quo confugiat: 
eique ex toto neque vinum, neque aqua semper utilia sunt;3o 
medicamentum utrumque est, quum invicem assumitur (cf. 
III, 2). Scribere, legere, voce contendere, huic opus non 
est, utique post coenam; post quam ne cogitatio quidem ei 
satis tuta est : maxime tamen vomitus alienus est. 



LIB. I. CAP. IV. V. VI. 23 



CAPUT V. 

De his qui lippitudlne, gravedine, destiilatione, tonsiliiBque 

laborant. 

Neqae yero his solis, qaos capitis imbecillitas torqaet, 

sosns aqaae fngidae prodest, sed iis etiam, qaos assidaae 

lippitadines, gravedines, destillationes , tonsillaeqae male 

habent. His autem non capat tantam qaotidie perfandendam, 

sed os qaoque multa frigida aqua fovendnm est; praecipueqae 

omnibos, quibus hoc utile auxilium est, eo utendum est, abi 

10 grayias coelum austri reddiderunt. Quumqae omnibas inatilii 

sitpost cibam aat contentio, aut cogitatio; tam iis praecipne, 

qai vel capitis , vel arteriae (asperae) dolores habere con- 

saemnt, rel quoslibet alios oris affectas. Yitari etiam gra- 

vedines, destillationesque possunt, si quam minime, qui his 

16 opportunus est , loca aquasque mutat ; si caput in sole prote- 

git, ne incendatar, neve subitum ex repentino nubilo frigus 

id moveat; si post concoctionem jejunus caput radit; si post 

cibum neqne legit, neque scribit. 



C A P U T VI. 

20 De alvo soluta. 

Qnem vero frequenter cita alvns exercet, huic opus est 
pila similibusque superiores partes exercere; dum jejunus 
est, ambulare; vitare solis nimium ardorem, continua bal- 
nea ; ungi citra sudorem ; non uti cibis variis , minimeque jn- 

25 rulentis, aut leguminibus oleribnsve iis, quae celeriter descen- 
dant; omnia denique sumere quae tarde concoquantnr. Ye- 
natio, duriqne pisces, et ex domesticis animalibus assa caro 
maxime juvant. Numquam vinum salsum bibere expedit, ne 
tenue quidem , aut dulce ; sed austerum et plenius , neqne 

30 idipsum pervetus. Si mulso uti volet , id ex decocto melle 
faciendum est. Si frigidae potiones ventrem ejus non turbant, 
his utendum potissimum est. Si quid offensae in coena sen- 
sit, vomere debet; idaue postero quoque die facere: tertio. 



^ A. C. CELSI MEDICINAE 

modici ponderis panem ex vino esse, adjecta uva ex olla, 
vel ex defruto (cf. Colum. XII, 43), similibusque aliis : deinde 
ad consuetudinem redire. Semper autem post cibnm con- 
qniescere^ ac neque intendere animum^ neque ambulatione 
quamvis leni dimoveri. 5 



CAPUT VII. 

Remedia ad coll dolorem. 

At si laxius intestinum dolere consuevit, quum id ni- 
hil nisi genus inflationis sit, id agendum est, nt concoquat 
aliqnis, ut lectione, aliisque generibus exerceatur, utatuno 
balneo calido, cibis quoque et potionibus calidis; denique 
omni modo frigus vitet, item dulcia omnia, leguminaque, et 
quidquid inflare consuevit. 



CAPUT VIII. 

Stomacho laborantibus qnae agenda sint. 15 

Si quis vero stomacho laborat, legere clare debet; post 
lectionem ambulare ; tum pila , vel armis , aiiove quo genere, 
quo superior pars movetur, exerceri; non aquam, sed vinum 
calidum bibere jejunus; cibum bis die assumere, sic tamen, 
ut facile concoquat ; uti vino tenui et austero , et post cibum 20 
frigidis potionibus potius. Stomachum autem infirmum iudi- 
cant pallor, macies, praecordiorumdolor, nausea, etnolen- 
tium vomitus, in jejuno dolor capitis. Quae in quo non sunt, 
is firmi stomachi est. Neque credendum utique nostris est, 
qui, quum in adversa valetudine vinum aut frigidam aquam25 
concupiverunt , deliciarum patrocinium in accusationem non 
merentis stomachi habent. At qui tarde concoquunt, et quo- 
nim ideo praecordia inflantur, quive propter ardorem ali- 
quem noctu sitire consuerunt, antequam conquiescant, duos 
tresve cyathos per tenuem fistulam bibant. Prodest etiamso 
adversus tardam concoctionem clare iegere, deinde ambulare, 
tum vel ungi vel lavari; assidue vinum frigidum bibere; et 



LiB. I. CAP. vn. vin. IX. 26 

potl eibimi, magnam potionem, sed, ut supra dixi, per si- 
phonem : deinde omnes potiones aqua frigida incladere. Coi 
Tero ciboB acescit, is ante enm bibere aqaam egelidam 
debel, et Tomere : at si cui ex hoc frequens dejectio incidil, 
• qnolies alTus ei constiterit, frigida potione potissimum atator. 



CAPUT IX. 

De dolore nerToram et de affectibos calorici frigorisqae. 

Si cui Tero dolere nervi soient, qaod in podagra chira- 
graTO esse consaevit (cf. II, 7; IV, 24), huic, quantam fieri 

lopotest, ezercendumid est, quod affectumest, sabjiciendum- 
qne labori et frigori; nisi qaam dolor incrcTit; sub quo qaies 
optima est. Venas semper inimica est; concoctio, sicat in 
omnibas corporis affectibas, necessaria. Cruditas enim id 
maxime laedit, et quoties offensum corpus est, Titiosa pars 

ismaxime sentit. 

Ut concoctio autem omnibus vitiis occurrit, sic rursas 
aliis frigus, aliis calor: quae sequi quisqae pro habitu cor- 
poris sai debet. Frigus inimicum est seni, tenui, vulneri, 
praecordiis, intestinis, vesicae, auribus, coxis, scapnlis, 

20 naturalibus , ossibus, dentibus, nervis, vulvae, cerebro: 
idem summam cutem facit pallidam , aridam, duram, nigram; 
ex hoc horrores, tremoresque nascuntur (Aph. V, 18 et 20). 
At prodest juvenibus , et omnibus plenis : erectiorque mens 
est, et melius concoquitur, ubi frigus quidem est, sed cave- 

25 tur. Aqua vero frigida infusa, praeterquam capiti, etiam sto- 
macho prodest: item articulis doloribusque^), qui sunt sine 
nlceribus : item rubicundis nimis hominibus , si dolore vacant 
(^Aph, V, 25). Calor autem adjuvat omnia, quae frigus in- 
festat: item lippientes, si nec dolor, nec lacrimae sunt; 

aonervos quoqne, qui contrahuntur (^Aph. V, 22); praecipue- 
qne ea nlcera, quae ex frigore sunt: idem corporis colorem 



I) Id esti item in articalorum tumoribns doloribusque. In^P^- 
legitnr: Ta iv f^d^^OKFi oidijiutta nccl alyiqiMxce, %, t, X, cf. 11, 7, 
p. 40, 1. 3. 



26 A. C. CELSI MEDICINAE LIB. I. CAP. X. 

bonum facit ; urinam movet. Si nimius est , corpus effeminat, 
nervos mollit, stomachum solvit (cf. Aph.Y^ 16). Minime 
vero aut frigus aut calor tuta sunt , ubi subita insuetis sunt ; 
nam frigus lateris dolores, aliaque vitia, frigida aqua stru- 
mas excitat: calor concoctionem prohibet, somnum aufert, 5 
sudore digerit , obnoxlum morbis pestilentibus corpus efficit. 



CAPUT X. 

Regimen contra peatem. 

Est etiam observatio necessaria , qua quis in pestilentia 
Qtatur adhuc integer, quum tamen securus esse non possit. 10 
Tunc igitur oportet peregrinari , navigare : ubi id non licet, 
gestari, ambulare sub divo, ante aestum^ leniter; eodemque 
modo ungi: et, ut supra comprehensum est, vitare fatigatio- 
nem^ crnditatem, frigus, calorem, libidinem: multoque ma- 
gis se continere , si qua gravitas in corpore est. Tunc neque 15 
mane surgendnm, neque pedibus nudis ambulandum est, 
minimeque postcibum, aut balneum; nequejejuno, neque 
coenato vomendum est; neque movenda alvus; atque etiam, 
si per se mota est , comprimenda est ; abstinendum potius , si 
plenius corpus est. Itemque vitandum balneum (cf. III, 7), 20 
sudor, meridianus somnus, utique si cibus quoque antecessit; 
qui tamen semel die tum commodius assumitur; insuper etiam 
modicus, ne cruditatem moveat. Alternis diebus invicem, 
modo aqua, modo vinum bibendum est. Quibus servatis, ex 
reliqua victus consuetudine quam minimum mutari debet. 25 
Quum vero haec in omni pestilentia facienda sint, tum in ea 
maxime , quam austri excitarint. Atque etiam peregrinanti- 
bus eadem necessaria sunt , ubi gravi tempore anni discesse- 
runt ex suis sedibus, vel ubi in graves regiones venerunt. 
Ac si cetera res aliqua prohibebit, utique abstinere debebit:8o 
atque ita a vino ad aquam , ab hac ad vinum , eo , qui supra 
positus est, modo, transitus ei esse. 



A. CORNELn CELSI 
ARTIUM LIBER SEPTIMUS 

IDBM 

MEDICINAE SECUNDUS. 



PEOOEMIUM. 

De signis adversae valetudinis » et de communibus auxiliis. 

Instantis autem adversae valetudinis signa complura sunt. 
In quibus explicandis non dubitabo auctoritate antiquorum 

6 virorum uti, maximeque Hippocratis; quum recentiores me- 
dici, quamvis quaedam in curationibus mutarint, tamen haec 
illum optime praesagisse fateantur. Sed antequam dico , qui- 
bus praecedentibus morborum timor subsit, non alienum 
videtur exponere, quae tempora anni, quae tempestatum 

logenera, quae partes aetatis, qualia corpora maxime tuta, 
vel periculis opportuna sint, quod genus adversae valetudi- 
nis in quoque timeri maxime possit. Non quod non omni 
tempore , in omni tempestatum genere , omnis aetatis , omnis 
habitus homines , per omnia genera morborum et aegrotent 

15 et moriantur : sed quod frequentius tamen quaedam eveniant 
(cf. Aph. in, 19); ideoque utile sit scire unumquemque, 
quid , et quando maxime caveat. 

CAPUT I. 

Quae anni tempora, quae tempestatum genera, quae partes aetatis, 
20 qualia corpora vel tuta vei morbis et qualibus opportuna sint. 

Igitur saluberrimum ver est; proxime deinde ab hoc 
hiems; periculosior aestas; autumnus longe periculosissimus. 



28 A. G. GELSI MEDIGINAE 

Ex tempestatibus vero optimae aequales sunt, sive frigidae, 
sive calidae: pessimae, quae maxime variant (cf. Aph. III, 
1 et 8). Quo fit, ut autumnus plurimos opprimat (cf. Aph. 
III, 9); nam fere meridianis temporibus calor; nocturnis 
atqae matutinis, simulque etiam vespertinis, frigus est. 5 
Corpus ergo, et aestate, et snbinde meridianis caloribus 
relaxatum, subito frigore excipitur; sed, ut eo tempore id 
maxime fit, sic quandocumque evenit, noxium est. Ubi 
aequalitas autem est, tamen saluberrimi sunt sereni dies; 
meliores pluvii quam tantnm nebulosi, nubilive: optimique lo 
hieme , qui omni vento vacant , aestate , quibus favonii per- 
flant. Si genus aliud ventorum est, salubriores septentrio- 
nales, quam subsolani,^vel austri sunt: sic tamen haec, ut 
interdum regionum sorte mutentur. Nam fere ventus ubique 
a mediterraneis regionibus veniens, salubris; a mari, gravis is 
est. Neque solum in bono tempestatum habitu certior vale- 
tudo est; sed morbi quoque, si qui inciderunt, leviores sunt, 
et promtius finiuntur {Aph. III, 8; Epid. II, 1, 5). Pessimum 
aegro coelum est, quod aegrum fecit; adeo ut in id quoque 
genus , quod natura pejus est , in hoc statu salubris mutatio 2o 
sit. At aetas media tutissima est, quae neque juventae calo- 
re, neque senectutis frigore infestatur. Longis morbis se- 
nectus , acutis adolescentia magis patet. Corpus autem habi- 
lissimum quadratum est, neque gracile, neque obesum. Nam 
longa statura, ut in juventa decora est, sic matura senectute25 
conficitur {Aph. II, 54): gracile corpus infirmum; obesum 
hebes est. Vere autem maxime, quaecumque humoris motu 
novantur, in metu esse consuerunt. Ergo tunc lippitudines, 
pustulae, profusio sanguinis, abscessus, quae ano^ti^iiara 
Graeci nominant, bilisatra, quam ^sXayxoUav appellant, 3o 
insania, morbus comitialis, angina, gravedines, destillationes 
oriri solent. li quoque morbi, qui in articulis nervisque modo 
urgent, modoquiescunt, tunc maxime et inchoantur et repe- 
tunt (cf. Aph. ni, 20). At aestas non quidem vacat pleris- 
que his morbis ; sed adjicit febres vel continuas , vel arden- 36 
tes, vel tertianas, vomitus, alvi dejectiones, auricularum 
dolores , ulcera oris , cancros , et in ceteris quidem partibus, 
sed maxime in obscoenis; et quidquid sudore hominem resol- 



LIB. II. CAP. I. '29 

vit {Aph. III, 21). Vix quidqaam ex his in autumnum non 
incidit; sed oriuntur quoque eo tempore febres incertae, 
lienis dolor, aqua inter cutem, tabes, quam Graeci q>%C6vv 
nominantfurinae difficultas, quam HxQayyovQCav appellant; 
5tenuioris intestini morbus, quem sCXsov nominant; item lae- 
vitasintestinorum, quae A£&Wr£p^a vocatur; coxae dolores; 
morbi comitiales {Aph. III, 22). Idemque tempus et diuti- 
nis malis fatigatos , et ab aestate etiam proxima pressos , in- 
terimit; ct alios novis morbis conficit; et quosdam longissi- 

10 mis implicat , maximeque quartanis , quae per hiemem quo- 
que exercent. Neque aliud magis tempus pestilentiae patet, 
cujuscumque ea generis est, quamvis variis rationibus nocet. 
Hiems autem capitis dolores, tussim, et quidquidin faucibus, 
in lateribus, in visceribus mali contrahitur, irritat (^Aph, 

15 111,23). 

At ex tempestatibus , aqnilo tussim movet, fauces ex- 
asperat, ventrem adstringit, urinam supprimit, horrores ex- 
citat, item dolores lateris et pectoris: sanum tamen corpus 
spissat, et mobilius atque expeditius reddit. Auster aures 

2ohebetat, sensus tardat, capitis dolorem movet, alvum sol- 
vit, totum corpus efficit hebes, humidum, languidum {Aph. 
III, 5, 17). Ceteri venti quo vel huic vel illi propiores sunt, 
eo magis vicinos his illisve affectus faciunt. Denique omnis 
calor et jecur et lienem inflammat, mentem hebetat, ut anima 

25 deficiat , ut sanguis prorumpat , efficit. Frigus modo nervo- 
rum distentionem , modo rigorem infert; illud 67Ca6fi6g^ hoc 
rdravog Graece nominatur : nigritiem in ulceribus , horrores 
in febribus excitat (^Aph, V, 17). In siccitatibus^ acutae 
febres {Aph, III, 7), lippitudines , tormina, urinae difficul- 

30 tas, articulorum dolores oriuntur. Per imbres, longae febres, 
alvi dejectiones, angina, cancri, morbi comitiales, resolutio 
nervorum; naQaXvCvv Graeci nominant {Aph, III, 16). Ne- 
que solum interest, quales dies sint, sed etiam quales ante 
praecesserint. Si hiems sicca septemtrionales ventos habuit, 

d5ver autem austros et pluvias exhibet, fere subeunt lippitudi- 
neS; tormina, febres, maximeque in mollioribus corporibus, 
ideoque praecipue in muliebribus (Aph, III, 11). Si vero 
austri pluviaeque hiemem occuparunt , ver autem frigidum et 



30 A. C. CELSI MEDICINAE 

siccum est, gravidae quidem feminae, quibus tum adest par- 
tus, abortu periclitantur; eae vero quae gignunt, imbecillos, 
vixque vitales edunt: ceteros lippitudo arida, et, si seniores 
snnt, gravedines atque destillationes male habent (Aph. III, 
12). At si a prima hieme austri ad ultimum ver continuarunt, 5 
laterum dolores, et insania febricitantium, quani (pQsvtrcv (cf. 
ni, 18) appellant, quam celerrime rapiunt. Ubi vero calora 
primo vere orsus aestatem quoque similem exhibet, necesse 
est multum sudorem in febribus subsequi (Aph. III, 6). At 
si sicca aestas aquilones habuit, autumno vero imbres austri- 10 
que sunt, tota hieme, quae proxima est, tussis, destillatio, 
raucitas, in quibusdam etiam tabes oritur (Aph. III, 13). 
Sin autem autumnus quoque aeque siccus iisdem aquilonibus 
perflatur, omnibus quidem mollioribus corporibus, inter quae 
muliebria esse proposui, secunda valetudo contingit: durio- 15 
ribus vero instare possunt et aridae lippitudines , et febres 
partim acutae, partim longae; et ii morbi, qui ex atra bile 
nascuntur (Aph. III, 14). 

Quod ad aetates vero pertinet, pueri proximique his vere 
optime valent, et aestate prima tutissimi sunt; senes aestate^o 
et autumni prima parte ; juvenes hieme , quique inter juven- 
tam senectutemque sunt. Inimicior senibus hiems, aestas 
adolescentibus est (Aph. III, 18). Tum si qua imbecillitas 
oritur, proximum est, ut infantes, tenerosque adhuc pueros 
serpentia ulcera oris, quae acpd-ag Graeci nominant, vomi-25 
tus, nocturnae vigiliae, aurium humor, circa umbilicum in- 
flammationes exerceant {Aph. III, 24). Proprie etiam den- 
tientes, gingivarum exulcerationes, febriculae, interdum 
distentiones nervorum, alvi dejectiones, maximeque caninis 
dentibus orientibus , male habent. Quae pericula plenissimi sr 
cujusque sunt, et cui maxime venter adstrictus est (^Aph. 
III, 25). At ubi aetas paulum processit, glandulae, et ver- 
tebrarum quae in spina sunt, aliquae inclinationes, strumae, 
verrucarum quaedam genera dolentia, axQOXOQSovag Graeci 
appellant, et plura alia tubercula oriuntur (Aph. III, 26). 35 
Incipiente vero jam pube, ex iisdem multa^ et longae febres, 
et sanguinis ex naribus cursus (^Aph. III, 27). Maximeque 
omnis pueritia, primum circa quadragesimum diem, deinde 



LIB. I. GAP. n. 31 

septimo mense, tum septimo anno, postea circa pubertatem 
periclitatnr. Si qua etiam genera morborum in infantem in- 
ciderunt, ac neque pubertate, neque primis coitibus, neque 
in femina primis menstruis finita sunt , fere longa sunt {Aph. 

5 m, 28) : saepius tamen morbi pueriles, qui diutius manse- 
rnnt, terminantur. Adolescentia morbis acutis , item comitia- 
libus, tabique maxime objecta est: fereque juyenes sunt, 
qui sanguinem exspuunt {Aph. III, 29). Post hanc aetatem 
latemm et pulmonis dolores, lethargus, cholera, insania, 

losanguinis per quaedam relut ora venarum, aCfio^^otSctg 
Graeci appellant, profusio (Aph. III , 30). In senectute, 
spiritus et urinae difficultas, graredO; articulorum et renum 
dolores, nervorum resolutiones , malus corporis habitus, 
xu%sifav Graeci appellant, nocturnae vigiliae, vitia lon- 

isgiora aurium, oculorum, etiam narium, praecipueque soluta 
alvus, et, quae sequuntur hanc, tormina, rel laevitas inte- 
stinorum, ceteraque ventris fusi mala (^Aph, m, 31). Prae- 
ter haec graciles tabes, dejectiones, destillationes; item 
yiscerum et laterum dolores f^tigant. Obesi plerumque acn- 

30tismorbis, et difficultate spirandi strangulantur : subitoque 
saepe moriuntur; quod in corpore tenuiore vix evenit (^Aph. 

n,44). 

CAPUT 11. 

De notis adversae valetadinis ftiturae. 

26 Ante adversam autem valetudinem, ut supra dixi (m pro- 
oem.)^ quaedam notae oriuntur : quarum omnium commune est, 
aliter se corpus habere, atque consuevit; neque inpejus tan- 
tum , sed etiam in melius. Ergo si plenior aliquis , et spe- 
ciosior, et coloratior factus est, suspecta habere bona sna 

aodebet; quae, quia neque in eodem habitu subsistere, neque 
ultra progredi possunt, fere retro, quasi ruina quadam, 
revolvuntur (Aph. I, 3). Pejus tamen signum est, ubi ali- 
quis contra consuetudinem emacruit, et colorem decoremque 
amisit: quoniam in iis quae superant, est quod morbus de- 

35mat; in iis quae desunt, non est quod ipsum morbum ferat. 
Praeter haec protinus timeri debet, si graviora membr' 



32 A. C. CELSI MEDICINAE 

sunt; si crebra ulcera oriuntar; si corpus supra consuetndi- 
nem incaluit; si gravior somnus pressit; si tumultuosa som- 
nia fuerunt; si saepius expergiscitur aliquis, quam assueyit, 
deinde iterum soporatur; si corpus dormientis circa partes 
aliquas contra consuetudinem insudat, maximeque si circa s 
pectus, aut cervices, aut crura, vel genua, rel coxas. Item^ 
si marcet animus; si loqui et moveri piget; si corpus torpet; 
si dolor praecordiorum est, aut totius pectoris, aut, qui in 
plurimis evenit, capitis; si salivae plenum os est; si ocnli 
cum dolore vertuntur; si tempora adstricta sunt; si membra lo 
inhorrescunt; si spiritus gravior est; si circa frontem inten- 
tae venae moventur; si frequentes oscitationes ; si genua 
quasi fatigata sunt^ totumve corpus lassitudinem sentit. Ex 
quibns saepe plura, nunquam non aliqua, febrem antecedunt. 
In primis tamen illud considerandum est, num cui saepiusib 
horum aliquid eveniat, neque ideo corporis ulla difficultas 
subsequatur. Sunt enim quaedam proprietates hominum , sine 
quarum notitia non facile quidquam in futurum praesagiri 
potest. Facile itaque securus est in iis aliquis , quae saepe 
sine periculo evasit: ille sollicitari debet, cui haec novaao 
sunt; aut qui ista numquam sine custodia sui tuta habuit. 



CAPUT III. 

Incipiente febre signa maia vel bona. 

Ubi vero febris aliquem occupavit, scire licet, non peri- 
clitari, si in latus aut dextrum aut sinistrum , ut ipsi visum 26 
est, cubat, cruribus paulum reductis; qui fere sani quoque 
jacentis habitus est (Progn, § 3); si facile convertitur 
(§9); si noctu dormit, interdiu vigilat (Progn, § 10); si 
ex facih' spirat (Progn. § 5); si non conflictatur; si circa 
umbilicum et pubem cutis plena est (cf. Aph. 11, 35); siso 
praecordia ejus sine ullo sensu doloris aequaliter mollia in 
utraque parte sunt (Progn. § 7). Quod si paulo tumidiora 
sunt, sed tamen digitis cedunt et non dolent, haec valetudo, 
ut spatium aliquod habebit, sic tuta erit. Corpus quoque, 
quod aequaliter molle et calidum est, quodque aequaliterss 



LiB. u. CAP. m. IV. 33 

totum insodat, et cujus febricula eo sudore finitnr, securita- 
tem poUicetur (cf. Progn, § 6). Sternumentum etiam inter 
bona indicia est, et cupiditas cibi vel a primo servata, vel 
etiam post fastidium orta. Neque terrere debet ea febris, 

5 quae eodem die finita est ; ac ne ea quidem, quae, quamvis 
longiore tempore tenuit , tamen ante alteram accessionem ez 
toto quievit , sic ut corpus integrum , quod slkiXQivig Graeci 
vocant, fieret. Si quis autem incidit vomitus, mixtus esse et 
bile et pituita debet; et in urina subsidere album, laeve, 

loaequale; sic ut etiam, si quae quasi nubeculae innatarint, !n 
imum deferantur (cf. Progn. § 12 — 13). At venter ei, qui 
a periculo tutus est, reddit mollia, figurata, atque eodem 
fere tempore , quo secnnda valetudine assuevit , modo con- 
venientia iis quae assumuntur. Pejor cita alvus est : sed ne 

i5haec quidem terrere protinus debet, si matutinis tempori- 
bus coacta magis est, aut si procedente tempore paulatim 
contrahitur, et rufa est, neque foeditate odoris similem al- 
vum sani hominis excedit (cf. Progn, § 11). Ac lumbri- 
cos quoque aliquos sub fine morbi descendisse, nihii nocet 

20 (Ibid.). Si inflatio in superioribus partibus dolorem tumo- 
remque fecit, bonum signum est sonus ventris inde ad infe- 
riores partes evolutus ; magisque etiam si sine difficultate cum 
stercore excessit (Aph. IV, 73; Coac. 285; Progn. § 11). 



CAPUT IV. 

25 Mala signa aegrotorum. 

Contra gravis morbi periculum est, ubi supinus aeger 
jacet, porrectis manibus et cruribus (Progn. § 3); ubi re- 
sidere vult in ipso acuti morbi impetu, praecipueque pul- 
monibus laborantibus; ubi nocturna vigilia premitur, etiamsi 

3ointerdiu somnus accedit; ex quo tamen pejor est qui inter 
quartam horam et noctem est, quam qui a matutino tempore 
ad quartam (Progn. § 10). Pessimum tamen est, si somnus 
neque noctu, neque interdiu accedit {Progn. § 10): id enim 
fere sine continuo dolore esse non potest (Coac. 497). 

36Aeque vero signum malum est etiam somno ultra debitum 

CELSUS I. 3 



34 A. C. CBLSI MEDICINAE 

urgeri (cf. Aph. II, 3); pejusqae qno magis sopor interdiu, 
noctuque continuat. Mali etiam morbi testimonium est , vehe- 
menter et crebro spirare , a sexto die coepisse inhorrescere 
(cf. Aph. IV, 29), pus expuere, vix excreare, dolorem 
habere continuum, difficulter ferre morbum, jactare brachiaft 
et crura, sine voluntate lacrimare (cf. Aph. IV, 52); habere 
humorem glutinosum dentibus inhaerentem (cf. Aph. IV, 
53), cutem circa umbilicum et pubem macram (cf. Aph. 
II, 35), praecordia inflammata, dolentia, dura, tumida, in- 
tenta, magisque si haec dextra parte, quam sinistra, suntio 
{Progn. § 7); periculosissimnm tamen est, si venae quoque 
ibi vehementer agitantur (Ibid.). Mali etiam morbi signum 
est, nimis celeriter emacrescere; caput et pedes manusque 
frigidas habere, ventre et lateribus calentibus, aut frigidas 
extremas partes acuto morbo urgente (^Aph. VII, 1); auti^ 
post sudorem inhorrescere; aut post vomitum singultum esse, 
vel rubere oculos (^Aph. VII , 4 et 3) ; aut post cupiditatem 
cibi, postve longas febres fastidire; aut multum sudare, maxi- 
meque frfgido sudore; aut habere sudores non per totum 
corpus aeqnales, quique febrem non finiant; et easfebres, 20 
quae quotidie tempore eodem revertantur; quaeve semper 
pares accessiones habeant, neque tertio quoque die leventur 
(cf. Aph. IV, 43; Progn. § 6); quaeve sic continuent, ut 
per accessiones increscant, per decessiones tantum mollian- 
tur, neque umquam integrum corpus dimittant. Pessimum26 
est, si ne levatur quidem febris, sed aeque concitata con- 
tinuat. Periculosum est etiam , post arquatum morbum febrem 
oriri (cf. III, 24); utique si praecordia dextra parte dura 
manserunt. Ac dolentibus iis, nulla acuta febris leviter ter- 
rere nos debet ; neque umquam in acuta febre , aut a somno 30 
non est terribilis nervorum distentio. Timere etiam ex somno, 
mali morbi est ; itemque in prima febre protinus mentem esse 
turbatam, membrumve aliquod resolutum. Ex quo casu, 
quamvis vita redditur, tamen id fere membrum debilitatur. 
Vomitus etiam periculosus est sincerus pituitae , vel bilis ; 3& 
pejorque, si viridis, aut niger est (cf. Progn. § 13). At 
mala urina est, in qua subsidunt subrubra et laevia: deterior, 
in qua quasi folia quaedam tenuia atque alba: pessima ex 



LIB. II. CAP. V. 35 

his , si tamquam ex furfuribus factas nubeculas repraesentat. 
Diluta qnoque atque alba, vitiosa est, sed in phreneticis 
maxime (Aph, IV, 72; Coac. 568; cf. Progn. § 12). Alvus 
antem mala est , ex toto suppressa : periculosa etiam , quae 

5 ikiter febres fluens conquiescere hominem in cubili non pati- 
tur; utique si quod descendit, est perliquidum, aut albidnm, 
aut pallidum , aut spumans. Praeter haec periculum ostendit 
id, quod excernitur, si est exfguum, glutinosnm, laeve, al- 
bum, idemque subpailidum: vel si est aut lividum, aut bilio- 

10 sum, aut cruentum, ant pejoris odoris quam ex consuetndine. 
Malum est etiam , quod post longas febres sincerum est (cf. 
Progn. § 11). 

CAPUT V. 

De signis longi morbi. 

15 Post haec indicia votum est longum morbum fieri : sed et 
necesse est, nisi occidit. Neque vitae alia spes in magnis 
malis est, quam ut impetum morbi trahendo aliquis effugiat, 
porrigaturque in id tempus, quod curationi locum praestet. 
Protinus tamen signa quaedam sunt, ex quibus colligere pos- 

20 simus , morbum , etsi non interemerit , longius tamen tempus 
habiturum: ubi frigidus sudor inter febres non acutas circa 
caput tantum etcervices oritur; aut ubi, febre non quiescente, 
corpus insudat (cf. Aph. IV, 56; Coac. 562; cf. Progn. 
§ 6) ; aut ubi corpus modo frigidum , modo calidum est , et 

25color alius ex alio fit (Aph. IV, 40); aut ubi, quod inter 
febres aliqua parte abscessit, ad sanitatem non pervenit (cf. 
Aph. IV, 51); aut ubi aeger pro spatio parum emacrescit 
(cf. Aph. II, 28) : item , si urina modo liquida et pura est, 
modo habet quaedam subsidentia; silaevia atque alba rubrave 

sosunt, quae in ea subsidunt; aut si quasdam quasi miculas 
repraesentat; aut si bullulas excitat (cf. Progn. § 12). 



3* 



36 A. G. GELSl MEDTGINAB 

CAPUT VI. 

De indiciis xnortis. 

Sed inter haec quidem, proposito metu, spes tamen 
guperest. Ad ultima vero jam ventum esse testantur nares 
acutae, collapsa tempora, oculi concavl, frigidae languidaeque 5 
aures, et imis partibus leniter versae, cutis circa frontem 
dura et intenta , color aut niger aut perpallidus ; multoque 
magis, si ita haec sunt, ut neque vigilia praecesserit , neque 
ventris resolutio, neque inedia. Ex quibus causis interdum 
haec species oritur, sed uno die flnitur: itaque diutius durans, lo 
mortis index est (^Progn, § 2). Si vero in morbo vetere jam 
triduo talis est, in propinquo mors est; magisque si, prae- 
ter haec, oculi quoque lumen refugiunt, et illacrimant; 
quaeque in iis alba esse debent, rubescunt; atque in iisdem 
vennlae pallent; pituitaque in iis innatans, novissime angulis 15 
inhaerescit; alterque ex his minor est; lique aut vehementer 
subsederunt, aut facti tumldiores sunt (Progn. § 2); perque 
somnum palpebrae non committuntur, sed inter has ex albo 
oculorum aliquid apparet, neque Id fluens alvus expressit 
(cf. Aph, VI, 52; Progn, § 2); eaedemque palpebrae paI-20 
lent, et idem pallor labra et nares decolorat; eademque 
labra, et nares, oculique, et palpebrae, et supercilia , ali- 
quave ex his pervertuntur ; isque propter imbecillltatem jam 
non audit, aut non videt {Aph, IV, 49; Coac. 72). Eadem 
mors denuQtiatur, ubl aeger supinus cubat, eique genua con- 25 
tracta sunt : ubi deorsum ad pedes subinde delabitur ; ubi 
brachia et crura nudat, et inaequaliter dispergit, neque iis 
calor subest; ubi hlat; ubi assidue dormit; ubi is, qui men- 
tis suae non est, neque id facere sanus solet, dentibus stri- 
det; ubiulcus, quod aut ante, aut in Ipso morbo natum est, 30 
aridum, et aut pallidum, aut livldum factum est (Progn. 
§ 3). Illa quoque mortis Indicia sunt, ungues, digitique pal- 
lidi; frigidus spiritus; aut si manibus quis In febre, et acuto 
morbo, vel insania, pulmonisve dolore, vel capitis, in veste 
floccos legit, fimbriasve dlducit, vel in adjuncto pariete, sl35 
qua minuta eminent, carpit (Progn, § 4). Dolores etlam 



LIB. U. CAP. VI. 37 

circa coxas et inferiores partes orti, si ad viscera transie- 
runt, subitoque desierunt, mortem subesse testantur; magis- 
que sialiaquoque signa accesserunt (Progn. § 19). Neque 
is servari potest, qui sine ullo tumore febricitans, subito 

5 strangulatur, aut devorare salivam suam non potest (Aph, 
IV, 34 ; Coac. 27 1 ) ; cuive in eodem febris corporisque ha- 
bitu cervix convertitur, sic ut devorare aeque nihil possit 
(^Aph. IV, 35 ; Coac. 272) ; aut cui simul et continua febris 
et ultima corporis infirmitas est ; aut cui, febre non quiescente, 

loexterior pars friget, interior sic calet, ut etiam sitim faciat 
(cf. ilpA. IV, 48; Coac. 13); aut qui, febre aeque non qui- 
escente, simul et delirio et spirandi difficultate vexatur (cf. 
Aph, IV, 50); aut qui, epoto veratro, exceptus distentione 
nervorum est (cf. Aph. IV, 16; V, 1); aut qui ebrius obmu- 

15 tuit. Is enim fere nervorum distentione consumitur, nisi aut 
febris accessit, aut eo tempore, quo ebrietas solvi debet, 
loqui coepit (Aph. V, 5). Mulier quoque gravida acuto morbo 
facile consumitur (cf. Aph. Y, 30) ; et is, cui somnus dolorem 
auget (cf. Aph. II, 1 ) ; et cui protinus in recenti morbo bilis 

20 atra vel infra vel supra se ostendit ; cuive alterutro modo se 
promsit, quum jam longo morbo corpus ejus esset extenuatum 
et afi^ectum (cf. Aph. III, 22 et 23). Sputum etiam biliosum 
et purulentum, sive separatim ista, sive mixta proveniunt, 
interitus periculum ostendunt. Ac si circa septimum diem 

25tale esse coepit, proximum est, ut is circa quartumdeci- 
mum decedat, nisi alia signa meliora pejorave accesserint^ 
{Progn. §15): quae, quo leviora graviorave subsequuta 
sunt, eo vel seriorem mortem, vel maturiorem denuntiant. 
Sudor quoque frigidus in acuta febre pestifer est : atque in 

30omni morbo vomitus, qui varius, et multorum colorum est; 
praecipueque si malus in hoc odor est. Ac sanguinem quo- 
que in febre vomuisse pestiferum est. Urina vero rubra et 
tenuis in magna cruditate esse consuevit; et saepe, antequam 
spatio maturescat, hominem rapit : itaque, si talis diutius per- 

35manet, periculum mortis ostendit. Pessima tamen est, prae- 
cipueque mortifera, nigra, crassa, mali odoris. Atque in viris 
quidem et mulieribus talis deterrima est: in pueris vero, quae 
tenuis et diluta est (cf. Progn. § 12). AIvus quoque v**~-" 



38 A. C. CELSI MBDICINAE 

pestifera est, qaae stri^entom, sanguinem, bilem, viride 
aliquid, modo diversis temporibus, modo simul, et in mixtura 
quadam, discreta tamen, repraesentat. Sed haec quidem potest 
paulo diutius trahere : in praecipiti vero jam esse denuntiat, 
quae liquida, eademque vel nigra, vel pallida, vel pinguis 5 
est; utique si magna foeditas odoris accessit {Progn, § 11). 
Illud interrogari me posse ab aliquo scio : si certa futurae 
mortis indicia sunt, quomodo interdum deserti a medicis con- 
valescant, quosdamque fama prodiderit in ipsis funeribus re- 
vixisse? Quin etiam vir jure magni nominis Democritus, neio 
finitae quidem vitae satis certas notas esse proposuit, quibus 
medici credidissent : adeo illud non reliquit, ut certa aliqua 
signa futurae mortis essent. Adversus quos ne dicam illud 
quidem , quod in vicino saepe quaedam notae positae , non 
bonos, sed imperitos medicos decipiunt; quod Asclepiadesio 
funeri obvius intellexit, quemdam vivere, qui efferebatur: 
nec protinus crimen artis esse, si quod professoris sit; illa 
tamen moderatius subjiciam: conjecturalem artem esse me- 
dicinam , rationemque conjecturae talem esse , ut quum sae- 
pius aliquando responderit, interdum tamen faliat. Si quid20 
itaque vix in miilesimo corpore aliquando decipit, id notam 
non habet, quum per innumerabiles homines respondeat. Id- 
que non in iis tantum, quae pestifera sunt, dico; sed in iis ^ 
quoque, quae salutaria. Siquidem etiam spes interdum fru- 
stratur, et moritur aliquis, de quo medicus securus primo25 
fuit: quaeque medendi causa reperta sunt, nonnumquam in 
pejus alicui convertunt. Neque id evitare humana imbecilli- 
tas in tanta varietate corporum potest. Sed est tamen me- 
dicinae fides, quae multo saepius, perque multo plures aegros 
prodest. Neque tamen ignorare oportet, in acutis morbis30 
fallaces magis notas esse et salutis et mortis {Aph, II, 19). 

CAPUT VII. 

£x quibus notis singula morborum genera cognoscuntur. 

Sed quum proposuerim signa , quae in omni adversa va- 
*'>tudine communia esse consueverunt; eo quoque transibo, Sft 



LiB. II. OAP. vn. 39 

ut quas aliquis in singulis morborum generibus habere possit 
nolas, indicem. Quaedam autem sunt, quae aute febres, 
quaedam quae inter eas, quid aut intus sit, aut venturum sit, 
osteudunt. Ante febres, si caput grave est, aut ex somno 

6 oculi caligant^ aut frequentia sternutamenta sunt, circa caput 
aliquis pituitae impetus timeri potest. Si sanguis, aut calor 
abundat, proximum est , ut aliqua parte profluvium sanguinis 
fiat. Si sine causa quis emacrescit, ne in malum habitum 
corpus ejus decidat, metus est. Si praecordia dolent, aut 

10 inflatio gravis est , aut toto die non concocta fertur urina, 
cruditatem esse manifestum est. Quibus diu color sine morbo 
regio malus est, hi vel capitis doloribus conflictantur, vel 
terram edunt (Frorrh. II, § 31). Qui diu habent faciem 
pallidam et tumidam, aut capite, aut visceribus, aut alvo 

15 laborant. Si in continua febre puero venter nihil reddit, mu- 
taturque ei color, neque somnus accedit, ploratque is assi- 
due, metuenda nervorum distentio est. Frequens autem de- 
stillatio in corpore tenui longoque, tabem timendam esse 
testatur. Ubi pluribus diebus non descendit alvus, docet, 

2oaut subitam dejectionem, aut febriculam instare. Ubi pedes 
turgent, longae dejectiones sunt; ubi dolor in imo ventre et 
coxis est, aqua inter cutem instat; sed hoc morbi genus ab 
ilibus oriri solet (Progn. § 8). Idem propositum periculum 
est iis, quibus voluntas desidendi est, venter nihil reddit, nisi 

25 et aegre et durum, tumor in pedibus est, idemque modo dextra, 
modo sinistra parte ventris, invicem oritur atque finitur. 
Sed a iecinore id malum proficisci videtur (Progn. § 8). Ejus- 
dem morbi nota est , ubi circa umbilicum intestina torquentur, 
otQo^ovg Graeci nominant; coxaeque dolores manent: eaque 

30 neque tempore, neque remediis solvuntur. Dolor autem ar- 
ticulorum, prout in pedibus, manibusve, aut alia qualibet parte 
sic est, ut 00 loco nervi contrahantur; aut si id membrum ex 
levi causa fatigatum, aeque frigido calidoque offenditur , po- 
dagram, chiragramve^ vel ejus articuH, in quo id sentitur, 

35 morbum futurum esse denuntiat. Quibus in pueritia sanguis 
ex naribus fluxit, dein fluere desiit, hi vel capitis doloribus 
conflictentur necesse est, vel in articulis aliquas exulceratio- 
nes graves habeant, vel aliquo morbo etiam debilitentur. Qof 



40 A. C. CBL8I MEDICINAB 

bus feminis menstrua non proveninut, necesse est capitis acer- 
bissimi dolores sint, vel quaelibet alia pars morbo infestetur 
(cf. Aph. y, 57). Eademque iis pericula sunt, quibus arti- 
culorum dolores tumoresque , sine podagra similibusque mor- 
bfs , oriuntur , et desinunt : utique , si saepe tempora iisdem 5 
dolent, noctuque corpora insudant. Si frons prurit, lippitu- 
dinis metus est. Si mulier a partu vehementes [capitis] dolo- 
res habet, neque alia praeterea signa mala sunt, circa vice- 
simum diem aut sanguis per nares erumpet, aut in inferioribus 
partibus aHquid abscedet (Progn, § 21). Qufcumque etiam lo 
dolorem ingentem circa tempora et frontem habebit, is al- 
terutra ratione eum finiet; magisque, si juvenis erit, per san- 
guinis profnsionem; si senior, per suppurationem {Progn. 
§ 21). Febris autem quae subito sine ratione, sine bonis 
signis finita est, fere revertitur (Progn, § 24). Cui fauces 15 
sanguine et interdiu et noctu replentur, sic, ut neque capitis 
dolores, neque praecordiorum , neque tussis , neque vomitus, 
neque febricula praecesserit , hujus aut in naribus, aut in 
faucibus ulcus [vel hirudo] reperietur (Prorrh. II, § 17). 
Si mulieri inguen (cf. III, 5) et febricula orta est, neque 20 
causa apparet, ulcus in vulva est (Ibid, § 24). Urina autem 
crassa , ex qua quod desidit , album est , sfgnificat circa arti- 
culos, aut circa viscera dolorem, metumque morbi esse 
(Ibid, § 4V Eadem viridis, aut viscerum dolorem, tumorem- 
que cum aliquo periculo subesse , aut certe corpus integrum 25 
non esse, testatur (/frtcf.). At si sanguis aut pus inurina est, 
vel vesica, vel renes exulcerati sunt (Aph. IV, 75; — ad 
seq. cf. IV, 76, 79, 80, 81; VII, 34). Si haec crassa ca- 
runculas quasdam exiguas quasi capillos habet, aut si bullat, 
et male olet , et interdum quasi arenam , interdum quasi san- 30 
guinem trahit, dolent autem coxae, quaeque inter has super- 
que pubem sunt, et accedunt frequentes ructus, fnterdum 
vomitus biliosus, extremaeque partes frigescunt, urinae cre- 
bra cupiditas, sed magna difficultas est, et quod inde excre- 
tum est, aquae simile, vel rufum, vel pallidum est, paulum35 
tamen in eo levamentf est, alvus vero cum multo spfrftu red- 
ditur, utiqne in renibus vitium est. At si paulatfm destfllat, 
vel sf sanguis per hanc edftur, et fn eo quaedam cruenta con- 



LIB. it. CAP. Vil. 

crela sunt, idque ipBum cum difGcultate redditur, el circa pu- 
bem inleriorea parles dolent, in eadem vcBtca viliuin est. 
Calculosi vero his indiciis cognoscuDlur : dirSculter urina red- 
dilur, paulatimque; interdura eliam sine voluntate, deslillat; 

i eadem arenosa est (cf. Apk. IV, 79): nonnumquam aut san- 
gais, aut cruenlum, aul purulentum aliquid cum ea excerni- 
tnr; eamque quidam promlius recti, quidam resupinali, maxi- 
meque ii, qui grandes calculos habent, quidam eltam inclinati 
reddunl, colemque exlendendo, dolorem levant. GravilattB 

loquoque cuiusdam in ea parte sensus est: alque ea cursu, 
omnique molu augenlur. Quidam etiam, quum lorquentur, 
pedes inler se, subinde mutatis vicibua, implii^ant. Perainae 
vero oras naluraliura sunrummanibusadmoti.sscaberecrebro 
coguDtur: nonnumquara, si digitum admorerunt, ubi vesicae 

is cervicera is urgel, calculum senliunt (cf. Aer, aq. et loc. 9). 
At qui spumanlem sanguinem exscreanl, his in pulmone vitium 
esl (ylpA. V, 13; Coac. 495). Mulitri gravidae aine modo 
fusa alvus elidere partum potest {Aph. V, 34). Eidem si 
lac ex mammis prolluil, imbecillum esl quod inlusgeril: du- 

">rae mammae, sanum illud esse, leslanlur {Aph. V, 52). Fre- 
quens singullus, et praeter consuetudinem conlinuus, jecur 
infiammatum esse signilicat (cf. Aph. VII, 17). Si tumores 
saper nlcera snbito esse desierunl, idque a lergo incidil, vel 
diBlenlio nervorum, vel rigor limeri polesl: at st a priore 

»parle id evenit, vel laleris aculus dolor, vel insaDta ex- 
speclaDdaesI(ilj]A. V, 65); interdum eliam ejusmodi casum, 
quae lutissima inler haec esl, profusio alvi sequitur. Si ora 
venarum, sanguinem solila fundere, subilo suppressa sunl, 
aut aqua inter culem, aut tabes sequilur {Aph. VI, 12). 

3oBadem labes subil, si in laleria dolore orlB suppuratio intra 
quadraginta dies purgarinon poIuil(/4pA. V, 15; Coac. 2""" 
At si longa Iristilia cum longo limore et vigilia esl, atrae bi- 
lis morbuB subest. Quibus saepe ex naribus Ouil sanguis, his 
autlienis tumel, aul capitis dolores sunt; quos sequitur, ul 

SE quaedam anle oculos tamquam imagines obversentur {Prorrh. 
n, § 35). At quibus magni lienes sunl, his gingivae malae j 
sunt, et os olet, aut sanguis aliqua parte prorumpil: quoruipf 
si nihil evenil , necesse esl in cruribus mala ulcera, et ex h 



42 A. C. CELSI MEDICINAE 

nigrae cicatrices fiant (Ibid, § 36). Quibus cansa doloris, 
neque sensus ejus est, his mens labat (cf. Aph. II, 6). Si 
in ventrem sangnis confluxit, ibi in pus vertitur (Aph. VI, 20). 
Si a coxis , et ab inferioribus partibus dolor in pectus transit, 
neque uUum signum malum accessit , suppurationis eo loco 6 
periculum est (Frogn. § 19). Quibus sine febre aliqua parte 
dolor, aut prurigo, cum rubore et calore est, ibi aliquid sup- 
purat. Urina quoque quae in homine sano parum liquida est, 
circa aures futuram aliquam suppurationem esse denuntiat. 

Haec vero , quum sine febre quoque vel latentium , vel lo 
futurarum rerum notas habeant, multo certiora sunt, ubi fe- 
bris accessit; atque etiam aliorum morborum tum signa na- 
scuntur. Ergo protinus iosania timenda est, ubi expeditior 
alicujus, quam sani fuit, sermo est, subitaque loquacitas orta 
est, et haec ipsa solito audacior (cf. Codc. 51) : aut ubi raro 15 
quis et vehementer spirat, venasque concitatas habet, prae- 
cordiis duris et tumentibus. Oculorum quoque frequens mo- 
tus, et in capitis dolore offusae oculis tenebrae; vel, nuUo 
dolore substante, somnus ereptus, continuataque nocte et 
die vigilia ; vel prostratum contra consuetudinem corpus in 20 
ventrem, sic ut ipsius alvi dolor id non coegerit; item, ro- 
busto adhuc corpore, insolitus dentium stridor, insaniae signa 
sunt (Progn. § 3). Si quid etiam abscessit, et antequam 
suppuraret, manente adhuc febre, subsedit, periculum affert 
primum furoris, deinde interitus {Ibid. § 18). Auris quoque 25 
dolor acutus , cum febre continua vehementique, saepe men- 
tem turbat; et ex eo casu juniores interdum intra septimum 
diem moriuntur; seniores tardius; quoniam neque aeque 
magnas febres experiuntur, neque aeque insaniunt; ita sus- 
tinent, dum is affectus in pus vertatur {Progn. § 22). Suf- 30 
fusae quoque sanguine muHeris mammae , furorem venturum 
esse testantur {Aph. V, 40). Quibus autem longae febres 
sunt, his aut abscessus aliqui, aut articulorum dolores erunt 
(^Aph. lY, 44; Coac. 115). Quorum faucibus in febre illidi- 
tur spiritus, instat his nervorum distentio (Aph. IV, 68). Si35 
angina subito finita est, in pulmonem id malum transit; idque 
saepe intra septimum diem occidit: quod, nisi incidit, sequi- 
tur ul aliqua parte suppuret {Aph. V, 10; Coac. 361: Progn. 



LI^. II. CAP. VII. 43 

$ 23). Denique post alvi longam resolationem, tormina (cf. 
Aph, YII, 23); post haec, intestinorum laevitas oritur {Aph. 
YII, 80, 81); post nimias destiiiationes , tabes; post lateris 
dolorem, vitia pulmonum (Aph. YII, H; Coac. 391); post 

5 haec, insania (Aph, YII, 12); post magnos fervores cor- 
poris 9 nervorum rigor aut distentio {Aph, VII, 1 3) ; ubi ca- 
put vulneratum est, delirium (^Aph, Yll, 14); ubi vigiHa 
torsit, nervorum distentio (cf. Aph, Yll; 18); ubi vehemen- 
ter venae super ulcera moventur, sanguinis profluvium (^Aph, 

10 VII, 21). 

Suppnratio vero pluribns morbis excitatur; nam si longae 
febres sine dolore, sine manifesta causa remanent, in aliquam 
partem id malum incumbit; in junioribus tamen: nam in se- 
nioribus ex ejusmodi morbo quartana fere nascitur (cf. Progn. 

16 §24). Eadem suppuratio fit, si praecordia dura, dolentia 
ante vicesimum diem hominem non sustulerunt, neque sanguis 
ex naribus fluxit, maximeque in adolescentibus; utique si inter 
principia aut oculorum caligo, aut capitis dolores fuerunt: 
sed tum in inferioribus partibus aliquid abscedit; aut si prae- 

20 cordia tumorem mollem habent, nequehabere intra sexaginta 
dies desinunt, haeretque per omne id tempus febris: sed tum 
in superioribus partibus fit abscessus (Progn. § 7); ac si 
inter ipsa viscera non fit, circa aures erumpit. Quumque 
omnis longus tumor ad suppurationem fere spectet, magis eo 

25 tendit is, qui in praecordiis, quam is, qui in ventre est; is, 
qui supra umbilicum , quam is , qui infra est {Progn. § 7). 
Si lassitudinis etiam sensus in febre est, vel in maxjllis, vel 
in articulis aiiquid abscedit (^Aph. IV, 31 )i Interdum quoque 
urina tenuis et cruda sic diu fertur, ut alia salutaria signa 

3osint; exque eo casu pierumque infra transversum septum 
fit abscessus (Progn. § 12). Dolor etiam pulmonis, si neque 
per sputa, neque per sanguinis detractionem, neque per victus 
rationem finitus est, vomicas aliquas iutus excitat (Progn. 
§ 15), aut circa vicesimum diem, aut circa tricesimum, aut 

35 circa quadragesimum, nonnumquam etiam circa sexagesimum 
(Ibid,). Numerabimus autem ab eo die, quo primum febrici- 
tavit aiiquis , aut inhorruit , aut gravitatem ejus partis sensit 
(Progn, § 16; Coac. 396). Sed hae vomicae modo a pi 



44 A. C. CELSI MEDICINAE 

mone, modo a contraria parte nascuntur. Quod suppurat, ab 
eaparte, quam afficft, dolorem inflammationemqne concitat; 
ipsum calidius est; et si in partem sanam aliquis decubuit, 
onerare eam ex pondere aliquo videtur. Omnis etiam suppu- 
ratio, quae nondum oculis patet, sic deprehendi potest: si 5 
febris non dimittit, eaque interdiu levior est, noctu increscit; 
multus sudor oritur ; cupiditas tussiendi est, et paene nihil in 
tussi exscreatur; oculi cavi sunt; malae rubent; venae sub 
lingua inalbescunt; in manibus fiunt adunci ungues; digiti, 
maximeque summi, calent; in pedibus tumores sunt; spiritus 10 
difficilins trahitur; cibi fastidium est; pustulae toto corpore 
oriuntur (Progn, § 17). Quod si protinus initio dolor et 
tussis fuit, et spiritus difficultas, vomica vel ante, vel circa 
vicesimum diem erumpet: si serius ista coeperint, necesse 
est quidem increscant ; sed quo minus cito affecerint, eo tar- 15 
dius solventur (cf. Progn, § 17). Solent etiam in gravi 
morbo pedes cum digitis unguibusque nigrescere: quod si 
non est mors consequuta, et reliquum corpus invalnit , pedes 
tamen decidunt (cf. Progn. § 9; Epid. lU, 4). 

CAPUT VIII. 20 

Quae notae spem salutis quae pericula ostendunt. 

Sequitur, ut in quoque morbi genere proprias notas ex- 
plicem, quae vel spem, vel periculum ostendant. Ex vesica 
dolenti, si purulenta urina processit, inque ea laeve et album 
subsedit, metum detrahit {Progn. § 19). In pulmonis morbo, 25 
si sputo ipse levatur dolor, quamvis id purulentum est, tamen 
aeger facile spirat, facile excreat, morbum ipsum non 
difficulter fert, potest ei secunda valetudo contingere (cf. 
Progn. § 15). Neque inter initia terreri convenil, si protinus 
sputum mixtum est rufo quodam, et sanguine, dummodo sta- 30 
tim edatur (cf. Progn. § 14). Laterum dolores, suppuratione 
facta, deinde intra quadragesimum diem purgata, finiuntur 
{Aph. V, 15; Coac. 398). Si in jecinore vomica est, et ex 
ea fertur pus purum et album, salus facilis: id enim malum 
in tunica est (^Aph. YII, 45). Ex suppurationibus vero eae 35 



LiB. II. CAP. vni. 45 

tolerabiles sunt, quae iu exteriorem partem feruntur, et 
aconntar {Progn. § 7) : et ex iis quae intus procednnt , eae 
leviores, quae contra se cutem non afHciunt, eamque et sine 
dolore, et ejusdem coloris, cujus reliquae partes sunt, sinunt 

6 esse (Progn, § 7). Pus quoque, quacumque parte erumpit, 
81 est laeve, album, et unius coloris, sine ullo metu est 
(Progn. § 7 et 18) ; et, quo effuso, febris protinus conquievit, 
desieruntque urgere cibi fastidium et potionis desiderium 
(Progn, § 17). Si quando etiam suppuratio descendit in 

10 crura , sputumque factum pro rufo purulentum est, periculi 
minus est. At in tabe ejus, qui salvus futurus est, sputum 
esse debet album, aequale totum , ejusdemque coloris, sine 
pituita; eique etiam simile esse oportet, si quid in nares a 
capite destillat. Longe optimum est, febrem omnino non esse ; 

issecundum est, tantulam esse, utneque cibum impediat, neqne 
crebram sitim faciat (Progn. § 17; Prorrh. II, § 7). Alvus 
in hac valetudine ea tuta est, quae quotidie coacta, eaque 
convenientia iis, quae assumuntur, reddit; corpus id, quod 
minime tenue, maximeque lati pectoris atque setosi est, cujus- 

20 que cartilago exigua et carnosa est (Prorrh. II , § 7). Super 
tabem, si mulieri suppressa quoque menstrua fuerunt, et circa 
pectus atque scapulas dolor mansit, subitoque sanguis erupit, 
levari morbus solet: nam et tussis minuitur, et sitis atque 
febricula desinunt ; sed iisdem fere , nisi redit sanguis , vo- 

25 mica erumpit; quae quo cruentior , eo melior est (Ibid, § 7). 
Aqua autem inter cutem minime terribilis est, quae nullo 
antecedente morbo coepit; deinde, quae longo morbo super- 
venit : utique si firma viscera sunt; si spiritus facilis; si nul- 
lus dolor ; si sine calore corpus est, aequaliterque in extremis 

sopartibus macrum est; si ventermoliis; si nulla tussis; nulla 
sitis; si lingua, ne per somnum quidem inarescit; si cibi cu- 
piditas est; si venter medicamentis movetur; si per se excer- 
nit mollia et figurata; si extenuatur (cf. III, 21); si urina, 
et vini mutatione, et epotis aliquibus medicamentis, mutatur; 

35 si corpus sine lassitudine est , et morbum facile sustinet : si- 
quidem in quo omnia haec sunt, is ex toto tutus est; in quo 
plura ex his sunt, is in bona spe est (Prorth. II, § 5). Ar- 
ticulorum vero vitia, ut podagrae chiragraeque , si javen^" 



46 A. C. CEL8I MEDICINAE 

tentarunt, neque callum induxerunt, solvi possunt: maxime- 
que torminibus leniuntur, et quocumque modo venter fluit 
(^lbid. § 8). Item morbus comitialis ante pubertatem ortus, 
non aegre finitur (cf. Aph, Y, 7) : et in qno ab una parte 
corporis venientis accessionis sensus incipit, optimnm est a 5 
manibus pedibusve initium fieri; deinde a lateribus; pessi- 
mum inter haec a capite {Ibid, § 9). Atque in his quoque 
ea maxime prosunt, quae per dejectiones excernnntur. Ipsa 
autem dejectio sine ulla noxa est, quae sine febre est; si 
celeriter desinit; si contrectato ventre nullus motus ejus sen- lo 
titur; si extremam alvum spiritus sequitur. Ac ne tormina 
quidem periculosa sunt, si sanguis et strigmenta descendunt, 
dum febris ceteraeque accessiones hujus morbi absint: adeo 
ut etiam gravida mulier, non solum servari possit, sed etiam 
partum reservare (Prorrh. II, § 22). Prodestque in hoc i5 
morbo, si jam aetate aliquis processit (cf. Aph. II, 45). 
Contra intestinorum laevitas facilius a teneris aetatibus de- 
pellitur; utique si ferri urina, et ali cibo corpus incipit. Eadem 
aetas prodest, etin coxae dolore, ethumerorum, et in omni 
resolutione nervorum. Ex quibus coxa , si sine torpore est, 20 
si leviter friget , quamvis magnos dolores habet , tamen et 
facile, et mature sanatur : resolutumque membrum , si nihilo- 
minus alitur, fieri sanum potest. Oris resolutio etiam alvo 
cita finitur. Omnisque dejectio lippienti prodest (Aph. VI, 
17; Coac. 220). At varix ortus, vel per ora venarum subita25 
profusio sanguinis, vel tormina, insaniam tollunt (Aph. VI, 
21). Humerorum dolores , qui ad scapulas vel manus tendunt, 
vomitu atrae bilis solvuntur : et quisquis dolor deorsum ten- 
dit, sanabilior est (Prorrh. II, § 40). Singultus sternuta- 
mento finitur (Aph. VI, 13). Longas dejectiones supprimitao 
vomitus (Aph. VI, 15). Mulier sanguinem vomens, profusis 
menstruis, liberatur (Aph. V, 32). Quae menstruis non pur- 
gatur, si sanguinem ex naribus fudit, omni periculo vacat. 
Quae locis laborat, aut difficulter partum edit, sternutamento 
levatur. Aestiva quartana fere brevis est (Aph. II, 25). 35 
Cui calor et tremor est, saluti delirium est (Coac. 129). 
Lienosis bono tormina sunt (Aph. VI, 48). Denique ipsa 
febris, quod maxime mirum videri potest, saepe praesidio est; 



HB. n. CAP. vin. 47 

nam et praecordiorum dolores, si sine inflammatione snnt, 
finit {Aph. YI, 40); et jecinoris dolori succurrit (ilpA. YII, 
42) ; et nervorum distentionem rigoremque, si postea coepit, 
ex toto tollit (Aph, IV, 57; Coac. 346); et ex difficultate 
5 urinae morbum tenuioris intestini ortum , si urinam per calo- 
rem movet, levat {Aph. VI, 44; Coac. 465). At dolores 
capitis , quibus oculorum caligo , et rubor cum quadam fron- 
tis prurigine accedunt, sanguinis profusione, vel fortuita, vel 
etiam petita submoventur. Si capitis ac frontis dolores ex 

10 vento, vel frigore, aut aestu sunt, gravedine et sternutamen- 
tis finiuntur {Prorrh, II, § 30). Febrem autem ardentem, 
quam Graeci xavooidri vocant, subitus horror exsolvit {Aph. 
IV, 58; Coac. 132). Si in febre aures obtusae sunt, si san- 
guis e naribus fluxit, aut venter resolutus est, illud malum de- 

15 sinit ex toto (^Aph, lY, 60 ; Coac. 207). Nihil plus adversus 
surditatem, quam biliosa alvus potest (^Aph, IV , 28 ; Coac. 
617). Quibus in fistula urinae minuti abscessus, quos (pvfiara 
Graeci vocant, esse coeperunt, iis, ubi pus ea parte profluxit, 
sanitas redditur (Aph. lY, 82; Coac. 463). Ex quibus quum 

20 pleraque per se proveniant, scire licet, inter ea quoque, quae 
ars adhibet , naturam plurimum posse. 

Contra, si vesica cum febre continenti dolet, neque venter 
quidquam reddit, malum atque mortiferum est; maximeque 
id periculum est pueris a septimo anno ad quartumdecimum 

2h(Progn. § 19). In pulmonis morbo, si sputum primis diebus 
non fuit, deinde a septimo die coepit, et ultra septimum man- 
sit, periculosum est (cf. Progn.% 15); qnantoque magis 
mixtos^ neque inter sediductos colores habet, tanto deterius. 
Et tamen nihil pejus est, quam sincerum id edi, sive rufum 

30 est, sive cruentum, sive album, sive glutinosum, sive pallidum, 
sive spumans : nigrum tamen pessimum est (cf. Progn. § 14). 
In eodem morbo periculosa sunt tussis, destillatio; etiam, 
quod alias saliitare habetur, sternutamentum : periculosissi- 
mumque est, si haec sequuta subita dejectio est (cf. Aph. 

35 VI, 16). Fere vero quae in pulmonis, eadem in lateris dolo- 
ribus, et mitiora signa, et asperiora esse consuerunt. Ex 
jecinore si pus cruentum exit, mortiferum est (cf. Coac. 442). 
At ex suppurationibus eae pessimae sunt, quae intus tendunt, 



48 A. C. CELSI MEPICINAE 

sic at exteriorem quoque cutem decolorent: ex iis deinde, 
quae in exteriorem partem prorumpunt, quae maximae , quae« 
que planissimae sunt (cf. p. 45, 1. 2). Quod si, ne rupta 
quidem vomica , vel pure extrinsecus emisso , febns quievit, 
aut quamvis quieverit, tamen repetit; item si sitis est, si cibi & 
fastidium, si venter liquidus, si pus est lividum et pallidum, 
si nihil aeger excreat nisi pituitam spumantem, periculum 
certum est. Atque ex iis quidem suppurationibus , quas pul- 
monum morbi concitarunt, fere senes moriuntur: ex ceteris 
juniores (cf. Progn. § 1 5). At in tabe sputum mixtum puru- lo 
lentum, febris assidua, quae et cibi tempora eripit, et siti af- 
fligit, in corpore tenui periculum subesse testantur. Si quis 
etiam in eo morbo diutius traxit, ubi capilli fluunt (cf. Aph, 
y, 12; Coac, 428); ubi urina quaedam araneis similia sub- 
sidentia ostendit, atquein sputis odor foedus est; maximequei5 
ubi post haec orta dejectio est, protinus moritur: utique si 
tempus autumni est, quo fere, qui cetera parte anni traxe- 
rnnt, resolvuntur (cf. Aph. III, 10). Item pus expuisse in 
hoc morbo , deinde ex toto spuere desiisse , mortiferum est 
{Aph. VII, 16). Solet etiam in adolescentibus is morbus ex2o 
Yomica fistulave oriri: qui non facile sanescunt, nisi si multa 
signa bonae valetudinis subsequuta sunt. Ex reliquis vero 
minime facile sanantur virgines, aut eae mulieres, quibus 
super tabem menstrua suppressa sunt (Prorrh, II, § 7). Cui 
vero sano subitus dolor capitis ortus est, dein somnus op- 25 
pressit, sic ut stertat, neque expergiscatur, intra septimum 
diem pereundum est {Aph. VI, 51); magis si, cum alvus 
cita non antecesserit, palpebrae dormientis non coeunt, sed 
album oculorum apparet (cf. Progn. § 2). Quos tamen ita 
mors sequitur, si id malum non est febre discussum. Atao 
aqua inter cutem , si ex acuto morbo coepit, ad sanitatem raro 
perducitur: utique si contraria iis, quae supra posita sunt, 
subsequuntur. Aeque in ea quoque tussis spem tollit (^Aph. 
VI, 35 et YU, 47): item, si sanguis sursum deorsumque 
erupit , et aqua medium corpus implevit. Quibusdam etiam 36 
in hoc morbo tumores oriuntur, deinde desinunt, deinde 
rursus assurgunt. Hi tutiores quidem sunt, quam qui supra 
comprehensi sunt, si attendunt; sed fere fiducia secundae va- 



LIB. n. GAP. YIII. 49 

letadinis oppriBiuiliir. Hlud jore aliqiiis rairabitur) quoraodo 
foaedara siraol et afffligant nostra eorpora, et parte aliqoa !«• 
eantor. Nara, sire aqoa ioter cotem quem implevit, sive in 
raagno abscesso raoltum poris coiit, simol id omne eihidisse, 

5 aeqoe mortiferom est, ac si qois sani corporis volnere fiictos 
exsangois est (^Apk. VI, 27). Articoli vero ooi sic dolent, ot 
soper eos ex callo quaedam tobercula innata sint, numquam 
liberantur : quaeque eorum vitia vel in senectute coeperulit, 
vel in senectutem ab adolescentia pervenerunt , ut aliquando 

loleniri possuot, sic numquam ex toto finiuntur. Morbus quo- 
que comitialis post annum quintum et vicesimum ortus aegre 
curatur; multoque aegrius is, qui post quadragesimum annom 
coepit; adeo ut in ea aetate aliquid in natura spei, vix quid- 
quam in medicina sit (Prorrh, II, § 9). In eodem morbo, si 

issimul totum corpus afficitur, neque ante in pHrtibus aliquis 
venientis mali sensus est, sed homo ex improviso concidit, 
cnjoscomque is aetatis est, vix sanescit: si vero aot mens 
laesa est, aut nervorum facta resolutio, medicinae locus non 
est. Dejectionibus quoque si febris accessit; si inflammatio 

2ojecinoris, aut praecordiorum , aut ventris; si immodica sitis; 
si longius tempus; si alvus varia; si cum dolore est, etiam 
mortis periculum subest: maximeque si inter haec tormina 
esse coeperunt. Isque morbus maxime pueros absumlt us- 
que ad annum decimum : ceterae aetates facilius sustinent. 

25MuIier quoque gravida ejusmodi casu rapi potest; atque 
etiamsi ipsa convaluit, partum tamen perdit (ct.Aph. V, 34). 
Quin etiam tormina ab atra bile orsa mortifera sunt (cf. Aph, 
lY, 24); aut si sub his, extenuato jam corpore , subito nigra 
alvus profluxit. At intestinorum laevitas periculosior est, si 

sofrequens dejectio est; si venter omnibus horis et cum sono, 
et sine hoc profluit; si similiter noctu et interdiu; si quod 
excemitur, aut crudum est, aut nigrum, et, praeter id, etiam 
laeve, et mali odoris; si sitis urget; sl post potionem urina non 
redditur (quod evenit, quia tunc liquor omnis non in vesicam, 

35sed in intestina descendit — glossema? — ); si os exulceratnr, 
si rubet facies, et quasi maculis quibusdam colorum omninm 
distinguitur; si venterestquasi fermentatus, pinguisatque m* 
gosns ; si cibi et [ambulationis] cupiditas non est. Inter qva« 

CEL8U8 I. 4 



50 A. C. CELSI MEDICINAE 

qaum evidens mors sit, moUo evidentior est , sijamlongum 
qnoqueid vitium est; maximeque si etiam in corpore senili 
est. Si vero in tenuiore intestino morbus est , vomitus, sin- 
gultns , nervorum distentio, delirium, mala sunt. At in morbo 
arquato,durumfierijecur, perniciosissimum est (^lpA. YI, 42). 5 
Quos lienis male habet, si tormina prehenderunt , deinde 
versa sunt vei in aquam inter cutem, vel in intestinorum lae- 
vitatem, vix ulla medicina periculo subtrahit (^Aph. ¥1,43; 
Coac, 457). Morbus intestini tenuioris, nisi resolutus est 
intra septimum diem, occidit (cf. Aph. VI, 44; Coac. 465). 10 
Hulier ex partu, si cum febre vehementibus etiam et assiduis 
capitis doloribus premitur, in periculo mortis est (cf. Aph, 
y, 55). Si dolor atque inflammatio est in iis partibus, qui- 
bus viscera continentur, frequenter spirare, signum malum est. 
Si sine causa longus dolor capitis est, et in cervices ac sca- 15 
pulas transit, rursusque in caput revertitur, aut a capite ad 
cervices scapulasque pervenit, perniciosus est : nisi vomicam 
aliquam excitavit, sicut pus extussiretur; aut nisi sanguis ex 
aliqua parte prorupit; aut nisi in capite multa porrigo, to- 
tove corpore pusulae ortae sunt. Aeque magnum malum 20 
est, ubi torpor atque prurigo pervagantur, modo per totum 
caput, modo in parte; aut sensus alicujus ibi quasi frigoris 
est, eaque ad summam quoque linguam perveniunt. Et quum 
in iisdem abscessibus auxilium sit, eo difficilior sanitas est, 
quo minus saepe sub his malis illi subsequuntur. In coxae 25 
vero doloribus , si vehemens torpor est , frigescitque crus et 
coxa; alvus nisi coacta non reddit, idque quod excernitur, 
mucosum est; jamque aetas ejus hominis quadragesimum an- 
num excessit; is morbus erit longissimus, minimeque annuus; 
neque finiri poterit, nisi aut vere, aut aestate. Difficilis^o 
aeque curatio est in eadem aetate , ubi humerorum dolor vel 
ad manus pervenit, vel ad scapulas tendit, torporemque et do- 
lorem creat, neque bilis vomitu levatur. Quacumque vero parte 
corporis membrum aliquod resolutum est, si neque movetur, et 
emacrescit , in pristinum habitum non revertitur (Frorrh, II, 35 
39); eoque minus, quo vetustius id vitium est, et quo magis in 
corpore senili est. Omnique resolutioni nervorum admedicinam 
'^'^n idonea tempora sunt hiems et autumnus : aliquid sperari 



LIB. U. CAP. IX. 51 

potest vere et aestate. bque morbus mediocris vix sanatur; 
vehemens sanari non potest (Aph, II, 42). Omnis etiam do- 
lor minus medicinae patet, qui sursum procedit. Mnlieri gra- 
yfdae, si subito mammae emacruerunt, abortus periculum est 

5(ilpA. y, 37). Quae neque peperit, neque gravida est , si 
lac habet, a menstruis defecta est {Aph. Y, 39). Quartana 
autumnalis fere longa est: maximeque, quae coepit hieme 
appropinquante (Aph, II , 25 — cf. p. 46 1. 35). Si sanguis 
profluxit, deinde sequuta est dementia cum distentione ner- 

lOYorum, periculum mortis est (Aph, Y, 3 et YII, 9; Coac, 
332): itemque, si medicamentis purgatum et adhuc inanem, 
nervorum distentio oppressit {Aph, Y, 4) ; aut si in magno 
dolore extremae partes frigent (cf. Aph, VII, 26). Neque 
is ad Wtam redit, qui ex suspendio, spumante ore, detractus 

15 est (^Aph, II, 43). Alvus nigra, sanguini atro similis , repen- 
tina, sive cum febre, sive etiam sine hac est, perniciosa 
est (Aph. IV, 21 ; Coac. 596). 



CAPUT IX. 
De morborum curationibas. 

30 Cognitis indiciis, quae nos vel spe consolentur, vel metu 
terreant, ad curationes morborum transeundum est. Ex his 
quaedam communes sunt, quaedam propriae : communes, quae 
pluribus morbis opitulantur; propriae, quae singulis. Ante 
de communibus dicam: ex quibus tamen quaedam non aegros 

25Solum, sed sanos quoque sustinent; quaedam in adversa tan- 
tum valetudine adhibentur. Omne vero auxilium corporis, 
aut demit aliquam materiam, aut adjicit (De flat, § 1), aut 
evocat, aut reprimit, aut refrigerat, aut calefacit, simulque 
aut durat, aut mollit. Quaedam non uno modo tantum, sed 

80 etiam duobus inter se non contrariis adjuvant. Demitur ma- 
teria sanguinis detractione , cucurbitula , dejectione , voniitu, 
frictione, gestatione, omnique exercitatione corporis, absti- 
nentia, sudore. De quibus protinus dicam. 



4* 



52 A. C. CELSI MBDICINAE 

CAPUT X. 

De sangoinis missione per veaam — (cf. Oribas. T. II, p. 750 8.). 

Sanguinem, incisa vena, mitti, novum non est : sed uullum 
paene morbnm esse in quo non mittatur, novum est. Item, 
mitti junioribus, et feminis uterum non gerentibus, vetns est: 5 
in pueris vero idem experiri, et in senioribus, et in gravidis 
quoque mulieribus , vetus non est : siquidem antiqui primam 
ultimamque aetatem sustinere non posse hoc auxilii genns 
judicabant: persuaserantque sibi , mulierem gra vidam , quae 
ita curata esset, abortum esse facturam {Aph, Y, 31). Postea lo 
vero usus ostendit, nihil in his esse perpetuum ; aliasque po- 
tius observationes adhibendas esse, ad quas dirigi curantis 
consilium debeat: interest enim non quae aetas sit, neque 
quid in corpore intus geratur, sed quae vires sint. Ergo si 
juvenis imbecillais est, aut si mulier, quae gravida non est, 15 
parum valet, male sanguis mittitur: emoritur enim vis, si 
qua supererat, hoc modo erepta. At firmus puer, et robustus 
senex, et gravida mulier valens, tuto curatur. Maxime tamen 
in his medicus imperitus falli potest : quia fere minus roboris 
illis aetatibus subest ; mulierique praegnanti post curationem 20 
quoque viribus opus est, non tantum ad se, sed etiam ad par- 
tum sustinendum. Non quidquid autem intentionem animi et 
prudentiam exigit, protinus ejiciendum est; quum praecipua 
in hoc ars sit, quae non annos numeret, neque conceptionem 
solam videat, sed vires aestimet, et ex eo colligat, possit25 
necne superesse, quod vel puerum, vel senem, vel in una 
muliere duo corpora simul sustineat. Interest etiam inter 
valens corpus, et obesum ; inter tenue, et infirmum : tenuiori- 
bus magis sanguis, plenioribus magis caro abundat. Facilius 
itaque illi detractionem ejusmodi sustinent ; celeriusque ea, 30 
si nimium est pinguis, aliquis affligitur. Ideoque vis corporis 
melius ex venis, quam ex ipsa specie aestimatur. Neque so- 
lum haec consideranda sunt, sed etiam morbi genus quod sit : 
utrum superans, an deficiens materialaeserit; corruptum cor- 

sit, an integrum; nam si materia vel deest, vel integrass 
istud alienum est: at si vel copia sui male habet, vel 




LIB. n. CAP. X. 

Gorrupla esl, nullo modo meltus succurrilur. Ergo veliemens 
rebris, ubi rubet corpus, plenaeque venae tument, sanguiiiia 
delractiooem requiril; ilem viscerum morbi, nervorumque 
resolutio, et rigor, el dislenlio : quidquid denique faucea dif- 

»ficuUatespJri[usstrengulati quidquid subito suppriinit vocem; 
quiaquis intolerabilis dolor est; eC quacumque de causa ru- 
ptum aliquid intus atque collisutn est: item malus corporis 
habilus, omnesque aculi morbi, qui modo, ut supra dixi, non 
inQrmiiate, sed onere nocenl. Fieri lamen potest, ut morbus 

loquidem id desiderel, cofpus autem vix pati posse videalnr: 
sed si nullum tamen appareat aliud auxilium, periturusque 
sit qui iaborat, nisi lemeraria quoque via fuerit adjutus; in 
hoc Blalu boni medici est ostendere, quam nulia spes sil sine 
sangninis detraclione, falerique quanlus in hac ipsa meliis 

ifisil: etluraderaum, ai exigelur, sanguinem mitlere. De quo 
dubitari rn ejusraodi re non oportet: salius est enim anceps 
auxilium e.Tperiri, quara nullura. Idque maxime lieri debet, 
ubi nervi resoluli sunt; ubi subito aliquis obmutuil; ubi angina 
BlraDgulalur(cr. IV,4): ubi priorisfebris accessio paene con- 

lofecil, paremque subsequi verisiraile esl, neque eara videnlur 
susttnere aegrj vires posse. Quum sit autem mioime crudo san- 
guis mittendus, lamen ne id quidem perpetuum est: neque 
enim semper concoclionem res exspeclal. Ergo si ex i 
riore parle aliquis decidit, si contusus esl, si ex aliquo si 

16 casu sanguinem vomit, quamvis paulo anle sumsit cibum, ta- 
men protinus ei demenda materia est, ne, st s ' 
pus amigal. Idemque eliam in aliis casibus repentints, qiii 
strangulabunl, diclum erit. At si morbt ratio patielur, tum 
demum nulla cruditatis suspicione remancnle id Rtt. Ideoque 

10 ei rei videlur aplissiraus adversae raleludinis dies secundus 
aut tertius. Sed ut aliquando eliam primo die sanguinem 
mitlere necesae eal, sic numquam utile post diem quartum 
est, quum jam spatio ipso materia et exhansla est, et corpus 
Gornipit: nt detraclio imbecillura id facere possit, non possit 

ttintegrum. Quod si vehemena febris nrgel, in ipso impetu 
ejus sanguinem millere, hominem jugulare est. Ex.>:pectanda 
ergo remissio est; si non decrescit, sed crescere desiil, dc< J 
que speratur remissio, lum quoque, quamvis pejor, solatunei T 



54 A. C. CELSI MEDICINAE 

occasio non omittenda est. Fere etiam ista medicina, ubi 
necessaria est, in biduum dividenda est: satius est enim pri- 
mum levare aegrum, deinde perpurgare, quaro simul omni 
yi efiPusa fortasse praecipitare. Quod si in pure quoque aqua- 
que quae inter cutem est, ita respondet, quanto roagis necesse s 
est in sanguine respondeat (cf. p. 49 1. 3). Hitti vero is debet, 
si totius corporis causa fit, ex brachio; si partis aliciyus, ex 
ea ipsa parte, aut certe quam proxima : quia non ubique mitti 
potest, sed in temporibus, in brachiis, juxta talos. Neque igno- 
ro, quosdam dicere, quam longissime sanguinem inde, ubi lae- lo 
dit, esse mittendum : sic enim averti materiae cursuro ; at iiio 
modo in id ipsuro, quod gravat, evocari. Sed id falsuro est: 
proximuro enim locum primo exhaurit; ex ulterioribus autem 
eatenus sanguis sequitur, quatenus emittitur; ubi is suppres- 
susest, quia non trahitur, ne venit quidem. Videtur tamenis 
usus ipse docuisse, si caput fractum est, ex brachio potius 
sanguinero esse mittendum; si quod in humero vitium est, ex 
altero brachio: credo, quia si quid parum cesserit, opportu- 
niores eae partes injuriae sunt, quaejammalehabent. Aver- 
titur quoque interdum sanguis, ubi alia parte proruropens, 20 
alia emittitur: desinit eniro fluere qua nolumus, inde objectis 
quae prohibeant, alia dato itinere. 

Mittere autem sanguinero quum sit expeditissimum usnm 
habenti, tamen ignaro difficillimum est; juncta enim est ve- 
nae arteria, his nervi: ita, si nervum scalpellus attingit, se-25 
quitur nervorum distentio , eaque horoinem crudeliter consu- 
mit. At arteria incisa neque coit, neque sanescit; interdum 
etiam, ut sanguis veheroenter erumpat, efficit. Ipsius quoque 
venae, si forte praecisa est, capita coroprimuntur, neque san- 
guinem emittunt. At si timide scalpellus demittitur, summam 30 
cutem lacerat, neque venam incidit. Nonnumquaro etiam ea 
latet, neque facile reperitur. Ita multae res id difficile inscio 
faciunt, quod perito facillirouro est. Incidenda ad medium 
vena est : ex qua quum sanguis erumpit, colorem ejus habi- 
turoque oportet attendere; nam si is crassus et niger est, ss 
vitiosus est; ideoque utiliter effunditur; si rubet et pellucet, 
integer est; eaque missio sanguinis adeo non prodest, nt 
etiaro noceat; protinosqne is suppriroendus est. Sed id eve- 



LIB. II. CAP. XI. 55 

nire non potest sub eo medico, qui scit ex quali corpore 
sanguis mittendus sit. Illud magis fieri solet, ut aeque nlger 
assidue primo die profluat: quod quamvis ita est, taroen si 
jaro satis fluxit, snppriroendus est; seroperque ante finis fa- 

5 ciendus est, quaro aniroa deficiat. Deligandnroque brachium 
superiroposito expresso ex aqua frigida penicilio : et postero 
die averso roedio digito vena ferienda, ut recens coitus ejus 
resolvatur, iteruroque sanguinero fundat. Sive autero priroo, 
sive secundo die sanguis, qui crassus et niger initio fluxerat, 

10 et rubere, et pellucere coepit, satis roateriae detracturo est, 
atque quod superest, sinceruro est: ideoque protinus brachium 
deliganduro, habenduroque ita est, donec valens cicatricnla 
sit; quae celerriroe in vena confirroatur. 



CAPUT XI. 

15 De cucurbitis medicinalibus. 

Cucurbitularuro vero duo genera sunt; aeneum, et cor- 
neuro. Aenea, altera parte patet, altera clausa est: cornea, 
altera parte aeque patens, altera foraroen habet exiguum. 
In aenearo linaroenturo ardens conjicitur, ac sic os ejus cor- 

20 pori aptatur, iroprimiturque, donec inhaereat. Cornea per 
se corpori iroponitur ; deinde ubi ea parte, qua exiguum fo* 
ramen est, ore spiritus adductus est, superque cera cavum 
id clausuro est, aeque inhaerescit. Utraque non ex his tan- 
tum roateriae generibus, sed etiaro ex quolibet alio recte fit. 

25 Ac si cetera defecerunt, caliculus quoque, aut pultarius oris 
coropressioris, ei rei coromode aptatur. Ubi inhaesit, si con- 
cisa ante scalpello cutis est, sanguinem extrahit; si integra 
est, spirituro. Ergo ubi materia, quae intus est, laedit, illo 
roodo; ubi inflatio, hoc imponi solet. Usus autero cucurbitu- 

solae praecipuus est, ubi non in toto corpore, sed in parte 
aliqua vitiuro est, quaro exhauriri ad confirroandaro valetu- 
dinem satis est. Idque ipsuro testirooniuro est, etiam scalpello 
sanguinem, ubi merobro succurritur, ab ea potissimuro parte, 
quae jaro laesa est, esse roittenduro, quod neroo cucurbitulam 

35 diversae parti imponit, nisi quuro profusionero sanguini' 



56 A. C. CELSI MEDTCINAE 

avertit; sed ei ipsi, qaae dolet, quaeqne liberanda est. Opus 
etiam esse cucurbitula potest in morbis longis, sive cormpta 
materia, sive spiritu male habente; in acutis quoque quibus- 
dam, quamvis jam et iis spatium aliquod accessit, si et levari 
corpus debet, et ex vena sanguinem mitti vires non patiun- 5 
tur. Idque auxilium ut minus vehemens, ita magis tutum; ne- 
que umquam periculosum est, etiamsi in medio febris impetu, 
etiamsi in cruditate adhibetur. Ideoque ubi sanguinem mitti 
opus est, si incisa vena praeceps periculum est, aut si in 
parte corporis etiam vitium est, huc potius confugiendum 10 
est : quum eo tamen, ut sciamus, hic ut nullum periculuro, ita 
levius praesidium esse ; nec posse vehementi malo, nisi aeque 
vehemens auxilium succurrere (Aph. I, 6). 



CAPUT XII. 

De dejectione. j5 

1. Dejectionem autem antiqui variis medicamentis, cre- 
braque alvi ductione in omnibus paene morbis moliebantur: 
dabantque aut nigrum veratrum , aut filiculam , aut squamam 
aeris, quam XsnCda %aX7iov Graeci vocant; aut lactucae 
marinae lac, cujus gutta pani adjecta abunde purgat ; aut lac 20 
vel asininuro, vel bubulum, vel caprinum; eique salis paulum 
adjiciebant, decoquebantque id, et sublatis iis, quae coierant, 
quod quasi serum supererat, bibere cogebant; sed roedica- 
menta storoachum fere laedunt. AIvus si vehementius fluit, 
aut saepius ducitur, hominem infirmat. Ergo nuroquam in ad- 25 
versa valetudine medicaroenturo ejus rei causa recte datur, 
nisi ubi is roorbus sine febre est; ut quuro veratruro nigruro 
aut atra bile vexatis, aut cum tristitia insanientibus , aut iis, 
quorum nervi parte aliqua resoluti sunt, datur. At ubi febres 
sunt, satius est ejus rei causa cibos potionesque assuroere, 30 
qui simul et aiant, et ventrero roolliant. Suntque valetudinis 
genera, quibus ex lacte purgatio convenit. 

2. Plerumque vero alvus potius ducenda est: quod ab 
Asclepiade quoque sic teroperatum, ut tamen servaturo sit, 
video plerumque saeculo nostro praeteriri. Est autem ea35 



■nodemlio, quatn is sequulus videlur, Bplissima: ut ncque 
saepe ea medicina lentetur, et lamen semel, vel summum 
bis, non omitlalur, si capul grave csi; si oculi tali^ant; s\ 
morbus m^oris inleslitii est, qtiod Graeci xoAov nominant; 

Esi in imo ventre, aut in coxa dolores sudI-, si in slomachum 
qnaedam biliosa concurrunt, vel eliam piiuita eo se, humorve 
aliquis aquae similis confert: si spiritus difliciiius reddilur: 
si nihil per se venler exccrnit; ulique, si juxta quoque sler- 
cus esl, el inlus remanet; aul si slercoris adorem, nihil deji- 

lociens, aeger ex spirilu siio sentil; aut si corruptum est, quod 
excernitur; aul si prima inedia felirem uon suslulit; aut si 
sanguinem milti, quum opus sil, vires non paiiunlur, lempusve 
ejus rei praeteriii: aut si multum anle morbum aliquis pola- 
vil; aut si is, qui saepe vei sponte, vel casu purgatus esl, 

usubilo habet alvum suppressam. Servanda vero illa suol: 
ne ante diem teriium ducalur; nc iilla cruditale subslante; ne 
incorporeinlirmo, diuqueadversa valeludine exhausto; neve 
in eo, cui satis alvus quolidie reddit, quive eam liquidam ha- 
bet; neve in ipso accessionts impelu, quia, quod lum infusum 

»est, alvo conlinetur, regcslumque in capul, mullo gravius 
periculum eriicit. Pridie vero abslinerc debet aeger, nl aplus 
lali curationi sit: eo dic anle aliquoi horas aquam caiidaia bi- 
bere, ut superiores ejus parles madescanl. Tum immtllenda 
in alvum esl, si levi medicina contenli sumus, pura aqua; si 

japaulo valenltori, mulsa; si leni, ea in qua foenum graecum, 
vel ptisana, vel malva decocla sil. Acris autem est marina 
aqua, vel alia sale adjecto; alque ulraque decocla commo- 
dior esl, Acrior fit adjeclo, vel oleo, vel nilro, vel melle: 

. quoque acrior est, eo plus extrahil, sed minus facile susli- 

Mnetur. Idque quod inrunditur. neque frigidum esse oportct, 
neque calidum; ne aJIeruiro modo laedal. Quum infuaum 
Bst, quantum (ieri potest, continere se in Icctulo debet aeger, 
nec primae cupidilati dejeclionis proliniis cedere; nbi ne- 
cesse esl, lum demum desidere. Fereque eo modo demla 

Mmateria, superioribus parlibus levatis, morbum ipsum mollit. 
Cum vero, quoties res coegit, desidendo aliquis ae e.Thausil, 
pauligper debet conquiescere: el, ne vires delicianl, utique 
eo die cibum assumere: qui plenior, an exiguus sit dandi 



d^^H 



58 A. C. CELSI MEDICINAE 

ex ratione ejus accessionis, quae exspectabitar, aat in metu 
non erit, aestimari oportebit. 



CAPUT xm. 

De vomitu. 

At vomitus , ut in secunda quoque valetudine saepe ne- & 
cessarius biliosis est, sic etiam in iis morbis, quos bilis con- 
citavit. Ergo omnibus , qui ante febres horrore et tremore 
vexantur; omnibus, qui cholera laborant; omnibus etiam cum 
quadam hilaritate insanientibus; et comitiali quoque morbo 
oppressis necessarius est; sed si acutus morbus est, si febris lo 
est, asperioribus medicamentis opus non est; sicutin dejectio- 
nibus quoque supra dictum est : satisque est ea vomitus causa 
sumi, quae sanfs quoque sumenda esse proposui. At ubi 
\ongi valentesque morbi sine febre sunt, ut comitialis, ot in- 
sania, veratro quoque albo utendum est. Id neque hieme, ne- 15 
que aestate recte datur ; optime vere ; tolerabiliter autumno. 
Quisquis daturus erit, id agere ante debet, ut accepturi cor- 
pus humidius sit (cf. Aph. IV, 1 3). Illud scire oportet, omne 
ejusmodi medicamentum, quod potui datur, non semper aegris 
prodesse, semper sanis nocere (cf. Aph. 11, 36. 37). 20 



CAPUT XIV. 

De frictione. 

De frictione vero adeo multa Asclepiades , tamquam in- 
ventor ejus, posuit in eo volumine, quod Communium Auxi- 
liorum inscripsit, ut, quum trium tantum faceret mentionem,2<» 
hujus et aquae et gestationis, tamen maximam partem in hac 
consumserit. Oportet autem neque recentiores viros in iis 
fraudare, quae vel repererunt , vel recte sequuti sunt ; et ta- 
men ea, quae apud antiquiores aliquos posita sunt, auctori- 
bus suis reddere. Neque dubitari potest, quin latius quidem, 30 
"*: dilucidius, ubi et quomodo frictione utendum esset, Ascle- 



LIB. U. QAP. xin. XIV. 59 

pitdes praeceperit : nihil taflien repererit, qnod non a vetn- 
stissimo auctore ''Hippocrate (De offic. mid. $«171 pau- 
cis verbia comprehensam sit: qui dixit, ^frictione, si yeneme&s 
sit, darari corpus; si lenis, molliri; si multa, minui; si mo- 
sdica, impleri'. Seqoitor ergo, nt tum ntendom sit, qnnm aut 
adstringendum corpus sit, quod hebes est; aut molliendnm, 
quod indumit; aut digerendum in eo, qnod copia nocet; aot 
alendum id, quod tenue et infirmum est. Quas tamen species 
si quis curiosius aestimet, quod jam ad medicum lion perti- 

lonet, facile intelliget, omnes ex una causa pendere, quae de- 
mit; nam et adstringitur aliquid, eo demto, quod interposl- 
tnm, ut id laxaretur, effecerat; et mollitur, eo detracto, quod 
duritiem creabat ; et impletur, non ipsa frictione, sed eo cibo, 
qni postea usque ad cutem, digestione quadam relaxatam, 

is penetrat. Diversarum vero rerum in modo causa est. Inter 
uncMonem autem et frictionem multum interest. Ungi enim, 
leniterque pertractari corpus, etiam in acutis et recentibus 
morbis oportet; in remissione tamen, et ante cibum: longa 
vero frictione uti, neque in acutis morbis, neque increscenti- 

20 bus convenit; praeterquam quum phreneticis somnus ea quae- 
ritur. Amat autem hoc auxilium valetudo longa, et jam a 
primo impetu inclinata. Neque ignoro quosdam dicere, omne 
auxilium necessarium esse increscentibus morbis , non quum 
jam per se finiuntur. Quod non ita se habet. Potest enim 

25morbus, etiam qui per se finem habiturus est, citius tamen 
adhibito auxilio tolli : quod duabus de causis necessarium est ; 
et ut quam primum bona valetudo contingat; et ne morbus, 
qui reroanet, iterum, quamvis levi de causa, exasperetur. 
Potest morbus minus gravis esse, quam fuerit, neque ideo 

sotamen solvi, sed reliquiis quibusdam inhaerere, quas admo- 
tum aliquod auxilium discutiat. Sed ut, levata quoque ad- 
versa valetudine, recte frictio adhibetur; sic numquam adhi- 
benda est febre increscente: verum, si fieri poterit, quum 
ex toto corpus ea vacabit; sinminus, certe quum ea remise- 

ssrit. Eadem autem modo in totis corporibus esse debet, ut 
quum infirmus aliquis iroplendus ; modo in partibus, aut qnia 
ejus ipsius membri imbecillitas id requirit, aut quia alteri 
Nam et capitis longos dolores ipsius frictio levat; noi 



60 A. C. CELSI MEDICINAE 

impetu tamen doloris : et membram aliquod resolatum ipsias 
frictioiie confirmatar. Longe tamen saepius aliud perfrican- 
dum est, quum aliud dolet; maximeque quum a summis, aut 
a mediis partibus corporis evocare materiam volumus ; ideo- 
que extremas partes perfricamus. Neque audiendi sunt , qui 5 
numero finiunt, quoties aliquis perfricandus sit. Id enim ex 
viribus hominis colligendum est: et si is perinfirmus est, 
potest satis esse quinquagies; si robustior, potest ducenties; 
inter utrumque deinde, prout vires sunt. Quo fit, ut etiam 
minus saepe in muliere, quam in viro ; minus saepe in puero, lo 
vel sene, quam in juvene, manus dimovendae sint. Denique, 
81 certa membra perfricantur, multa valentique frictione opus 
est ; nam neque totum corpus infirmari cito per partem potest, 
et opus est quam plurimum materiae digeri, sive id ipsum 
membrum, sive per id aliud levamns. At ubi totias corporis is 
imbecillitas hanc curationem per totum id exigit, brevior esse 
debet et lenior; ut tantummodo summam cutem emoUiat, quo 
facilius capax ex recenti cibo novae materiae fiat. In malis 
jam aegrum esse, ubi exterior pars corporis friget, interior 
cum siti calet, supra posui (cf. Aph, IV, 48; Coac. 113). 20 
Sed tunc quoque unicum in frictione praesidium est ; quae si 
calorem in cutem evocavit, potest alicui medicinae locum 
facere. 



CAPUT XV. 

De gestatione. 25 

Gestatio quoque longis et jam inclinatis morbis aptissima 
est : utilisque est et iis corporibus , quae jam ex toto febre 
carent, sed adhuc exerceri per se non possunt; et iis, quibus 
lentae morborum reliquiae remanent, neque aliter eliduotur. 
Asclepiades etiam in recenti vehementique , praecipueque 3o 
ardente febre, ad discutiendam eam, gestatione dixit uten- 
dum: sed id periculose fit; meliusque quiete ejusmodi impe- 
tus sustinetur. Si quis tamen experiri volet, sic experiatur, 
si lingua non erlt aspera, si nullus tumor, nulla durities , nul- 
Iqs dolor visceribus, aut capiti, aut praecordiis suberit. Et35 



LIB. II. CAP. XV. XYI. 61 

ex toto namqaam gestari corpas dolens debet, siye id in toto, 
siye in parte est; nisi tamen solis neryis dolentibus; neque 
aroqaam increscente febre, sed in remissione ejus. Genera 
aatem gestationis pliira sunt; qaae adhibenda sant et pro yi- 

sribas cajusque, et pro opibus; ne aut imbecillum hominem 
nimis digerant, aut humili desfnt. Lenissima est nayi , yel in 
portu, yel in flumine; yehementior yel in alto (yid. p. 65, 
1. 38), yel lectica; etiamnum acrior yehiculo. Atque haec 
ipsa et intendi et leniri possunt. Si nihil horum est, suspendi 

lolectus debet, et moveri: si ne id quidem est, at certe uni 
pedi subjiciendum fulmentum est, atque ita lectus huc et illnc 
manu impellendus (cf. Orib. T. I, p. 661). 

Et lenia quidem genera exercitationis infirmis conyeniunt 
yalentiora yero iis, qui jam pluribus diebus febre liberati 

i5sunt; aut iis, qui grayium morboriim initia sic sentiunt, utad- 
huc febre yacent, quod et in tabe, et in stomachi yitiis, et 
quum aqua cutem subiit, et interdum in morbo regio lit; aut 
ubi quidam morbi, qualis comitialis, qualis insania est, sine 
febre, quamyis diu, manent. lu quibus affectibus ea quoque 

sogenera exercitationum necessaria sunt, quae comprehendi- 
mus eo loco, quo, quemadmodum sani, neque firmihomines 
se gererent, praecepimus (I, 2). 



CAPUT XVI. 

De abstinentia. 

25 Abstinentiae yero duo genera sunt: alteruro, ubi nihil 
assumit aeger; alterum, ubi non nisi quod oportet. Initia 
morborum primum famem sitimque desiderant: ipsi deinde 
morbi moderationem , ut neque aiiud quam expedit, neque 
ejus ipsius nimium sumatur; neque enim conyenit juxta in- 

30 ediam protinus satietatem esse. Quod si sanis quoque cor- 
poribus inutile est, ubialiqua necessitas famem fecit; quanto 
inutilius est in corpore etiaro aegro? Neque ulla res magis 
adjuyat laborantem, quam tempestiya abstinentia. Intempe- 
rantes homines apud nos ipsi cibi teropora curantibus dan^ 

35Rursus alii teropora medicis pro dono remittunt, sibi ipf 



62 A. C. CELSI MEDICINAE 

modum vindicant. Liberaliler agere se credunf, qui, quam 
cetera illorum arbitrio relinquant, in genere cibi liberi sunt; 
quasi quaeratur, quid medico liceat, non quid aegro salutare 
sit. Cui vehementer nocet, quoties in ejus, quod assumitur, 
vel tempore, vel modo, vel genere peccatnr. 5 

CAPUT XVII. 

De sudore eliciendo. 

Sudor etiam duobus modis elicitur: aut sicco calore, aut 
balneo. Siccus calor est, et arenae calidae, et laconici, et 
clibani (cf. Oribas. I, p. 563), et quarumdam naturaliumio 
sudationum, ubi e terra profusus calidus vapor aedificio in- 
cluditur, sicut super Bajas (cf. Horat. Epist I, 15, v. 2) 
in murtetis habemus (cf. II, 21). Praeter haec sole quoque, 
et exercitatione is movetur. Utiliaque haec genera sunt, 
quoties humor intus nocet, isque digerendus est. Ac ner-is 
vorum quoque quaedam vitia sic optime curantur. Sed cetera 
infirmis possunt convenire : sol et exercitatio tantnm robustio- 
ribus ; qui tamen sine febre , vel inter initia morborum , vel 
etiam non gravibus morbis tenentur. Gavendum autem est, 
ne quid horum vel in febre , vel in cruditate tentetur. At 20 
balnei duplex usus est ; nam modo , discussis febribus , ini- 
tium cibi plenioris, vinique firmioris valetudini facit; modo 
febrem ipsam tollit. Fereque adhibetur, ubi summam cutem 
relaxari, evocarique corruptum humorem, et habitum corpo- 
ris mutari expedit. Antiqui timidlus eo utebantur : Asclepia- 25 
des audacius. Neque terrere autem ea res, si tempestiva est, 
debet: ante tempus nocet. Qulsquis febre liberatus est, si- 
mulatque ea uno die non accessit, eo qui proximus est, post 
tempus accessionis, tuto lavari potest. At si circuitum ha- 
bere ea febris solita est sic,.ut tertio, quartove die reverta- 30 
tur, quandocumque non accessit, balneum tutum est. Ma- 
nentibus vero adhuc febribus, si eae sunt lenes, levesque 
jamdiu male habent, recte medicina ista tentatur: cum eo 
tamen ne praecordia dura slnt, neve ea tumeant, neve lin- 
^a aspera sit, neve aut in medio corpore, aut in capite do- 35 
lor ullus sit, neve tum febris increscat. Atque in iis quidem 



LiB. II. CAP. xvn. 63 

febribas, quae certum circuitam habent, duo balnei tempora 
8unt: alterum, ante horrorem; alterum, febre finita: in iis 
vero, qui lentis febriculis diu detinentur, quum aut ex toto 
recessit accessio; aut, si id non solet, certe lenita est, jam- 

5 que corpus tam integrum est , quam maxime esse in eo ge- 
nere valetudinis solet. Imbecillus homo , iturus in balneum, 
vitare debet ne ante frigus aliquod experiatur; ubi in bal- 
neum venit, paulisper resistere, experirique, num tempora 
adstringantur, et an sudor aliquis oriatur: illud si incidit, hoc 

lonon sequutum est, inutile eo die balneum est; perungendus- 
qiie is leniter, et auferendus est; vitandumque omni modo 
frigus, et abstinentia utendum. At si temporibus integris, 
primum ibi, deinde alibi sudor incipit, fovendum os aqna 
calida; tum in solio desidendum est; atque ibi quoque vi- 

isdendum, num sub primo contactu aquae calidae summa co- 
tis inhorrescat; quod vix tamen fieri potest, si priora recte 
cesserunt; certum id autem signum inutilis balnei est. 
Ante vero, an postea, quam in aquam calidam se demittat, 
aliquis perungi debeat, ex ratione valetudinis suae cogno- 

20scat. Fere tamen, nisi ubi nominatim, ut postea fiat, prae- 
cipietur, moto sudore leniter corpus perungendum; de- 
inde in aquam calidam demittendum est. Atque hic quoque 
habenda virium ratio est, neque committendum, ut per aestum 
anima deficiat; sed maturius is auferendus, curioseque ve- 

25 stimentis involvendus est , ut neque ad eum frigus adspiret, 
et ibi quoque, antequam aliquid assumat, insudet. Fomenta 
quoque calida sunt milium, sal, arena; quodlibet eorum cale- 
factum, et in linteum conjectum ; si minore vi opus est, etiam 
solum linteum; at si majore, exstincti titiones, involutique 

30 panniculis, et sic circumdati. Quin etiam calido oleo replen- 
tur utriculi; et in vasa fictilia, a similitudine quas lenticulas 
vocant, aqua conjicitur; et sal sacco linteo excipitur, demit- 
titurque in aquam bene calidam, tum super id membrum, 
quod fovendum est, collocatur. Juxtaque ignem ferramenta 

35 duo sunt capitibus paulo latioribus : alterumque ex his demit- 
titur in eum salem, et aqua super leviter adspergitur; ubi 
frigere coepit, ad ignem refertur, etideminaltero fit; deinde 
invicem in utroque: inter quae descendit salsus et calidus 



04 A. C. CELSI MEDICINAE 

fiuccus, qui contractis aliquo morbo nervis opitulatur. Uis 
omnibus commune est, digerere id, quod vel praecordia 
onerat, vel fauces strangulat, vel in aliquo membro nocet. 
Quando autem quoque utenduro sit, in ipsis morborum gene- 
ribus dicetur. s 

CAPUT XVIIL 

De cibis et potionibus. 

Quum de iis dictum sit, quae detrahendo juvant ; ad ea 
veniendum est , quae alunt , id est cibum et potionem. Haec 
autem non omnium tantum morborum, sed etiam secundaeio 
valetudinis communia praesidia sunt: pertinetque ad rem, 
omnium proprietates nosse; primum ut sani sciant, quomodo 
his utantur; delnde ut exsequentibus nobis morborum cura- 
tiones, liceat species rerum, quae assumendae eront, subji- 
cere, neque necesse sit subinde singulas eas nominare, Scire 15 
igitur oportet, omnia legumina, quaeque ex frumentis pani- 
ficia sunt , generis valentissimi esse : valentissimum voco , in 
quo plurimum alimenti est ; item omne animal quadrupes domi 
natum; omnem grandem feram, quales sunt caprea, cervus, 
aper, onager; omnem grandem avem, quales sunt anser, et20 
pavo, et grus; omnes belluas marinas, exquibus cetus est, 
quaeque his pares sunt: item mel, et caseum; quominusmi- 
rum est, opus pistorium valentissimum esse, quodex frumento, 
adipe, melle, caseo constat; inmedia vero materia numerari 
ex oleribus debere ea, quorum radices, vel bulbos assumimus; 25 
ex quadrupedibus , leporem; aves omnes a minimis ad phoe- 
nicopterum; item pisces omnes, qui salem non patiuntur, 
solidive saliuntur; imbecillissimam vero materiam esse om- 
nem caulem oleris, et quidquid in caule nascitnr, qualis est 
cucurbita, et cucumis, et capparis; omnia poma, oleas, 30 
cochleas, itemque conchylia. Sed quamvis haec ita discreta 
sint, tamen etiam, quae sub eadem specie sunt, magna discri- 
mina recipiunt; aliaque res alia vel valentior est, vel infir- 
mior. Siquidem plus alimenti est in pane, quam in ullo alio : 
firmius est triticum , quam milium ; id ipsum , quam hordeum, S6 
el ex tritico firmissima siligo, deinde simila , deinde cui nihil 



liiB. u. CAP. xvin. 65 

demtiim est, quod avtoxvQov Graeci yocant; infirmior est 
ex polline ; infirmissimus cibarias panis. Ex leguminibus vero 
valentior faba, vel lenticula, quam pisum. Ex oleribus va- 
lentior rapa, napique , et omnes bulbi , in quibus cepam quo- 

5 que , et allium numero , quam pastinaca , vel quae radicula 
(cf. I, 3, p. 19, 1. 23) appellatur: item firmior brassica, et 
beta, et porrum, quam lactuca, vel cucurbita, vel asparagus. 
At ex fructibus surculorum valentiores uvae, ficus, nuces, 
palmulae, quam quae poma proprie nominantur: atque ex 

lohis ipsis firmiora, quae succosa, quam quae fragilia sunt. 
Itemque ex iis avibus, quae in media specie sunt, valentiores 
eae, quae pedibus, quam quae volatu magis nituntur; et ex 
iis, quae volatu fidunt, firmiores quae grandiores, quam qnae 
minntae sunt ; ut ficedula et turdus. Atque eae quoque quae 

16 in aqua degunt, leviorem cibum praestant, quam quae na- 
tandi scientiam non habent. Inter domesticas vero quadru- 
pedes levissima suilla est; gravissima bubula: itemque ex 
feris , quo msgns quodque animal , eo robustior ex eo cibus 
est. Pisciumque eorum, qui ex media materia sunt, quibns 

20 maxime utimur, tamengravissimisunt[ii] ex quibus salsamenta 
quoque fieri possunt, qualis lacertns est ; deinde qui , quam- 
vis teneriores, tamen duri sunt, nt aurata, corvns, sparus, 
oculata; tum plani; post quos etiamnum leviores lupi, muUi- 
que ; et post hos, omnes saxatiles. Neque vero in generibus 

25 rerum tantummodo discrimen est, sed etiam in ipsis: quod et 
aetate fit, et membro, et solo, ct coelo, et habitu. Nam qua- 
drupes omne animal, si lactens est, minus alimenti praestat: 
itemque quo tenerior pullus cohortalis est : in piscibus quo- 
qne media aetas, quae nondum summam magnitudinem imple- 

80 vit. Deinde ex eodem sue ungulae, rostrum, aures, cerebel- 
lum ; ex agno , hoedove cum petiolis totum caput aliquanto 
quam cetera membra leviora sunt: adeo ut in media materia 
poni possint. Ex avibus colla, alaeve recte infirmissimis an- 
numerantur. Quod ad solum vero pertinet, frumentum quod- 

dsque valentius est collinum, quam campestre: levior piscis inter 
saxa editus, quam in arena ; levior in arena, quam in limo : quo 
fit, ut ex stagno, vel lacu^ vel flumine eadem genera graviora 
sint: leviorque qui in alto (cf. p. 61, 1. 7), quam qui in vadc* 

CELSUS I. 5 



66 A. C. 0BL8I MEDICINAE 

vizit. Omne etiam feram animal domestico levius; et qaod- 
cumqae humido coelo, quam quod sicco natum est. Deinde 
eadem omnia pinguia, quammacra; recentia, quam salsa; 
nova, quam vetusta, plus alimenti habent. Tum res eadem 
magis alit jurulenta, quam assa; magis assa, quam elixa. 5 
Ovum durum valentissimae materiae est ; molie , vel sorbile, 
imbecillissimae. Quumque panificia omnia firmissima sint, 
elota tamen quaedam genera frumenti, ut alica, oryza, ptisana, 
vel ex iisdem facta sorbitio, aut pulticula, et aqua quoque 
madens panis, imbeciliissimis annumerari potest. lo 

£x potionibus vero quaecuroque ex frumento facta est, 
itemque lac, mulsum, defrutum, passuro, vinum aut dulce, aut 
vehemens, aut mustum, aut magnae vetustatis , valentissimi 
generis est. At acetum , et id vinum quod paucorum anno* 
rum , vel austerum , vel pingue est , in media materia est : is 
ideoque infirmis numquam generis alterius dari debet. Aqua 
omnium imbecillissima est. Firmiorque ex frumento potio 
est, quo firmius est ipsum frumentum: firmior ex eo vino, 
quod bono solo, quaro quod tenui ; quodque temperato coelo, 
quam quod aut nimis humido, aut nimis sicco, nimiumque aut^ 
frigido, aut calido natum est. Hulsum, quo plus mellis habet ; 
defrutum, quo roagis incoctum; passum, quo ex sicciore uva 
est, eo valentius est. Aqua levissima pluvialis est; deinde 
fontana ; tum ex flumine ; tum ex puteo ; post haec ex nive, 
aut glacie ; gravior his , ex lacu ; gravissima , ex palude (cf . 25 
Orib. ; Coll. med, V, 1 , sqq.). Facilis etiam et necessaria 
cognitio est naturam ejus requirentibus. Nam levis, pondere 
apparet; et ex iis, quae pondere pares sunt, eo melior quae- 
que est, quo celerius et calefit et frigescit, quoque celerius 
ex ea legumina percoquuntur (^Aph, V, 26). Fere vero se- so 
quitur, ut, quo valentior quaeque materia est, eo minus fa- 
oile concoquatur; sed si concocta est, plus aiat. Itaque 
utendum est materiae genere pro viribus ; modusque omnium 
pro genere sumendus. Ergo imbecillis hominibus, rebus 
infirmissirais opus est; mediocriter firroos media materia opti-35 
me sustinet; et robustis apta validissima est. Plus deinde 
aliquis assumere ex levioribus potest: magis in ii^, quae va- 
lentissima sunt, temperare sibi debet. 



LIB. II. CAP. XIX. XX. XXI. 67 

CAPUT XIX. 

Qaae natora ac proprietaa ci^uiiaque rei sit qoa veseimur. 

Neque haec sola discrimina sunt; sed etiam aliae res boni 
sacci sanl, aliae mali; quas evxviiovg^ vel xaxoxviiovg 

5 Graeci vocant; aliae lenes, aliae acres; aliae crassiorem pi- 
taitam faciant, aliae tenuiorem ; aliae idoneae stomacho, aliae 
alienae sunt: itemque aliae inflant, aliae ab hoc absunt; aliae 
calefaciunt, aliae refrigerant; aliae facile in stomacho ace- 
scunt, aHae non facile intus corrumpuntur ; ah'ae movent al- 

ioyum, aliae supprimunt; aliae citant urinam (cf. cap. 31), 
^aliae tardant; quaedam somnum movent, quaedam sensus 
excitant. Quae omnia ideo noscenda sunt, quoniam aliud 
alii vel corpori, vel valetudini convenit. 

CAPUT XX. 

16 De his quae boni succi sunt. 

Boni succi sunt triticum, siligo, alica, oryza, amylum, 
tragum, ptisana, lac, caseus mollis, omnis venatio , omnes 
aves, quae ex media materia sunt; ex majoribus quoque eae, 
quas supra nominavi : medii inter teneros durosque pisces, 

20 ut mullus, et lupus: verna lactuca (cf. cap. 32), urtica, mal- 
va, cucurbita, ovum sorbile, portulaca, cochleae, palmulae: 
ex pomis quodcumque neque acerbum, neque acidum est: 
vinum dulce, vel lene, passum, defrutum, oleae , quae ex his 
duobus in alterutro servatae sunt: vulvae, rostra, truncu- 

25 lique suom, omnis pinguis caro, omnis glutinosa, omne Jecur. 

CAPUT XXI. 

De his quae mali succi sunt. 

Mali vero succi sunt milium, panicum, hordeum, legu- 

mina, caro domestica permacra, omnisque caro salsa, omne 

so salsamentam, garum, vetus caseus, siser, radicola, rapa, napiy 

5* 



68 A. C. CELSI MEDICINAE 

bolbi, brassica, magisque etiam cyma ejns, asparagus, betai 
cacomis (cf- cap. 22), porrum, eruca, nasturtium, thymum, 
nepeta, satureia, hyssopum, ruta, anethum, foeniculum, cumi- 
num, anisnm, lapathum, sinapi, allium, cepa, lienes, renes, 
intestina, pomnm quodcumque acidum vel acerbum est, ace- 5 
tom, omnia acria, acida, acerba, oleum, pisces qnoque saxa- 
tiles, omnesqne, qui ex tenerrimo genere sunt, aut qui rnrsus 
Bimlnm duri virosique sunt, ut fere quos stagna, lacus, limo- 
sique rivi ferunt, quique in nimiam magnitudinem excesserunt. 

CAPUT XXII. 10 

Quae res lenes, qaacTe acres sini. 

Lenes autem sunt sorbitio, pulticula, laganum, amylum, 
ptisana, pinguis caro, et quaecumque glutinosa est: quod 
fere quidem in omni domestica flt, praecipne tamen in ungu- 
lis, trunculisque suum, in petiolis capitulisque hoedorum eti5 
vitulorum et agnorum , omnibusque cerebellis : item qui pro- 
prie bulbi nominantur, lac, defrutum, passum, nuclei pinei. 
Acria sunt omnia nimis austera, omnia acida, omnia salsa, 
mel , et quidem quo melius est, eo magis : item allium, cepa, 
emca, ruta, nasturtium, cucumis (cf. cap. 27), beta, brassica, 20 
asparagus, sinapi, radicula, intubus , ocimum , lactuca, maxi- 
maque olerum pars. 

CAPUT XXIII. 
De his quae crassioreni, quaeve tenuiorem pituitam faciunt. 

Crassiorem autem pituitam faciunt ova sorbilia, alica, 36 
oryza, amylum, ptisana, lac, bulbi, omniaque fere glutinosa. 
Extenuant eamdem omnia salsa, atque acria , atque acida. 

CAPUT XXIV. 

De his quae stomacho idonea sunt. 

Stomacho autem aptissima sunt, quaecumque austeraso 
snnt, etiam quae acida sunt, quaeque contacta sale modice 



LIB. II. CAP. XXII. XXIII. XXIV. XXV. XXVI. 69 

Biiiit; item panis sine fermento, et elotaalica, vel oryza, vel 
ptisana ; omnis avis , omnis venatio ; atque utraque vel assa, 
vel elixa : ex domesticis animalibus bubula : si quid ex cete- 
ris sumitur , macrum potius , quam pingue : ex sue ungulae, 

ftrostra, aures, vulvaeque steriles: ex oleribus intubus, lactu- 
ca, pastrnaca, cucurbita elixa, siser : ex pomis cerasum , mo- 
rum, sorbum, pirum fragile, quale crustuminum vel naevia- 
num est : item pira, quae reponuntur, tarentina atque signina ; 
malum orbiculatum, aut scandianiun, vel amerinum, vel coto- 

loneum (cf. Plin. XV, 11, 10), vel punicum; uvae ex olla, 
molle ovum, palmulae, nuclei pinei, oleae albae ex dura 
muria, eaedem aceto intinctae, vel nigrae, quae in arbore 
bene maturuerunt, vel quae in passo, defrutove servatae 
sunt (cf. I, 6) : vinum austerum, licet etiam asperum sit, item 

15 resinatum : duri ex media materia pisces , ostrea , pectines, 
murices, purpurae (cf. cap. 28), cochleae, cybium, potio- 
nesque vel frigidae, vel ferventes; absinthium (cf. cap. 31). 

CAPUT XXV. 

De hid quae stomacho aliena sunt. 

30 Aliena vero stomacho sunt omnia tepida, omnia salsa, 
omnia jurulenta , omnia praedulcia , omnia pinguia , sorbitio, 
panis fermentatus, idemque vel ex milio, vel ex hordeo, ra- 
dices olerum, et quodcumque olus ex oleo garove estur, mel, 
mulsum, defrutum, passum, lac, omnis caseus, uva recens, 

35 ficus et viridis et arida, legumina omnia, quaeque inflare con- 
sueverunt : item thymum, nepeta, satureia, hyssopum, nastur- 
tium , lapathum , lapsana , juglandes. Ex his autem intelligi 
potest, non quidquid boni succi est, protinus stomacho con- 
venire; neque quidquid stomacho convenit, protinus boni 

30 succi esse. 

CAPUT XXVI. 

De his quae ioflant, aut uon. 

Inflant autem omnia fere legumina, omnia pinguia, om» 
dulcia, omnia jurulenta, mustum, atque etiam id vinum. 



70 A. G. CELSI HEDIGINAE 

nihil adhuc aetatis accessit: ex oleribus allium, cepa, bras- 
sica, omnesque radices, excepto sisere et pastinaca, bulbi, 
ficus etiam aridae, sed magis virides, uvae recentes, nuces 
omnes, exceptis nucleis pineis, lac, omnisque caseus, quid- 
quid denique subcrudum aliquis assumsit. Minima inflatio fit 5 
ex venatione, aucupio, piscibus, pomis, oleis, conchyliiS) oyis 
vel mollibus vel sorbilibus, vino vetere. Foeniculum vero, 
et anethum inflationes etiam levant. 



CAPUT XXVII. 

De hU quae calefaciuat aut refrlgerant. 10 

At calefaciunt piper, sal, caro omnis jurulenta, allium, 
cepa, ficus arida, salsamentum, vinum, et quo meracius est 
eo magis. Refrigerant olera , quorum crudi caules assumun- 
tur, ut intubus, et lactuca : item coriandrum, cucumis, elixa 
cucurbita, beta, mora, cerasa, mala austera, pira fragilia, 15 
caro elixa, praecipueque acetum, sive cibus exeo, sivepotio 
assumitur. 

CAPUT XXVIII. 

De hif quae intus faclle aut diffldllime corrumpuntur. 

Facile autem intus corrumpuntur panis fermentatus, et20 
quisquis alius quam qui ex tritico est; lac, mel; ideoque 
etiam lactantia, atque omne pistorium opus; teneri pisces, 
ostrea, olera, caseus et recens et vetus, crassa vel tenera 
caro, rinum dulce , mulsum , defrutum , passum ; quidquid de- 
nique vel jurulentum est, vel nimis dulce, vel nimis tenue. 25 
At niinime intus vitiantur panis sine fermento , aves , et eae 
potius duriores, duri pisces; neque solum aurata puta, aut 
sparus, sed etiam lolligo, locusta, polypus: item bubula, 
omnisque dura caro; eademque aptior est, si macra, si salsa 
est; omniaque salsamenta; cochleae, murices, purpurae (cf. 30 
cap. 24); vinum austerum, vel resinatum. 



LiB. n. CAP. xxYii. xxyni. xxix. xxx. 71 

CAPUT XXIX. 

De Iu8 qaae alTum movent. 

Af alTnm moyent patiis fermentatus, ma^^aqiie si cibarios 
vel hordeaceus est ; brasaica , si subcrnda est , lactnca , ane- 
ftthnm, nastnrtium, ocimum, urtica, portulaca, radicula, cap- 
paris, allium, cepa, malva, lapathum, beta, asparagus, cucur- 
bita, cerasa, mora , poma omnia mitia , ficus etiam arida , sed 
magis viridis, uvae recentes, pingues minutae aves, cochleae, 
garum, salsamentum, ostrea, pelorides, echini, musculi, et 

loomnes fere conchulae, maximeque jus eamm; saxatfles, et 
ornnes teneri pisces, sepiarum atramentum; si qna caro as- 
snmitur pingnis, eadem rel jurulenta, vel elixa; ares qnae 
natant; mel cmdnm, lac, lactantia omnia, mulsum, rinum dulce 
yel salsum, aqua tenera (Hipp. De aere^ aq. et loc. % 1), ^ 

15 omnia tepfda, dnlcia, pinguia, eHxa, jurulenta, salsa, dilnta. 

CAPUT XXX. 

De his quae alvum adstringunt. 

Contra adstringunt panis ex siligine, vel ex simila ; magis 
si sine fermento est; magis etiam si ustus est; intenditurque 

20 vis ejus etiam si bis coquitur : pulticula vel ex alica , vel ex 
panico, vel exmilio; itemque ex iisdem sorbitio; et magis, 
si haec antea fricta sunt : lenticula, cui vel beta , vel intubus, 
vel ambubeja, vel plantago adjecta est; magisque etiam si 
illa ante fricta est: per se etiam intubus, vel plantago, vel 

25 ambubeja : minuta olera, brassica bis decocta : dura ova, ma- 
gisque si assa sunt : minutae aves, merula , palumbus , magis- 
que si in posca decoctus est ; grus , omnes aves quae magis 
currunt, quam volant; lepus, caprea; jecur ex iis, quae se- 
yum habent , maximeqiie bubulum , ac sevum ipsum : caseus, 

soqni vehementior vetustate fit, vel ea mutatione quam in 
transmarino videmus ; aut si recens est, ex melle, mulsove de- 
coctus : item mel coctum, pira immatnra, sorba, magisque ea, 
qnae torminalia vocantur, mala cotonea (cf. cap. 24), et pn- 



72 A. C. CELSI MEDICINAB 

nica, oleae vel albae vel permatiirae, myrta, palmulae, par- 
purae, marices, vinum resinatum vel asperum, item meracum, 
acetum, mulsum quod inferbuit, item defrutum, passum, aqua 
vel tepida vel praefrigida, dura, id est ea quae tarde putes- 
cit; ideoque pluvia potissimum: omnia dura, macra, austera, 5 
aspera, tosta, et in eadem carne , assa potius , quam elixa. 



CAPUT XXX I. 

De his quae urinam moveut. 

Urinam autem movent, quaecumque in horto nascentia 
boni odoris sunt, nt apium, ruta, anethum, ocimum, menta, lo 
hyssopum, anisum, coriandrum, nasturtium, eruca, foenicu- 
lum : praeter haec asparagus, capparis, nepeta, thymum , sa- 
tureia, lapsana, pastinaca, magisque agrestis, radicula, siser, 
cepa ; ex venatione maxime lepus ; vinum tenue , piper et ro- 
tundum et longum, sinapi, absinthium, nuclei pinei. i6 

CAPUT XXXII. 

De his quae ad somnum apta suot, et sensum excitant. 

Somno vero aptum est papaver, lactuca, maximeque 
aestiva, cujus cauliculus jam lacte repletus est, morum, por- 
rum. Sensus excitant nepeta, thymum, satureia, hyssopum, 20 
praecipueque pulegium, ruta, et cepa. 

CAPUT XXXIIL 

De his quae materiam evocant, reprimunt, moliiunt, calefaciunt, 

durant, aut emolliunt. 

Evocare vero materiam multa admodum possunt: sed ea25 
quum ex peregrinis medicamentis maxime constent, aliisque 
magis, quam quibus ratione victus succurritur, opitulentnr, in 
praesentia differam : ponam vero ea quae prompta, et iis mor- 
bis de quibus protinus dicturus sum, apta, corpus erodnnt, et 



LIB. II. CAP. XXXI. XXXU. XXXIII. 73 

sic eo, quod mali est, extrahant. Habent aatem hanc facul- 
latem semina eracae, nasturtii, radiculae; praecipue tamen 
omnium sinapi. Salis quoque et fici eadem vis est. 

Leniter vero simul et reprimunt et moUiunt lana succida 
5ex aceto vel vino, cui oleum a^yectum est; contritae palmu- 
]ae , furfnres in salsa aqua vel aceto decocti. At simul et 
reprimunt, et refrigerant herba muralis, nsQdCxtov appellant, 
serpyllum, pulegium, ocimum, herba sanguinalis, quam Graeci 
noXvyovov vocant, portulaca, papaveris folia, capreolique 

lovitium, coriandri foHa, hyoscyamum, muscus, siser, apium, 
solanum, quam cr^%vov Graeci vocant, brassicae folia, in* 
tubus, plantago, foeniculi semen, contrita pira vel mala, prae- 
cipueque cotonea (cf. cap. 24), lenticula, aqua frigida, maxi- 
meque pluvialis, vinum , acetum, et horum aliquo madens vel 

15 panis, vel farina, vel spongia, vel cinis, vel lana succida, vel 
etiam linteolum, creta cimolia, gypsum, melinum, myrteum, 
rosa, acerbum oleum , verbenarum contusa cum teneris cauli- 
bus folia ; ciyns generis sunt olea, cupressus, myrtus, lentis- 
cus, tamarix, ligustrum, rosa, rubus, laurus, hedera, punicum 

20 malum. Sine frigore autem reprimunt cocta mala cotonea, ma- 
licorium, aqua calida, in qua verbenae coctae sint, quas supra 
posui, pulvis vel ex faece vini, vel ex myrti foliis, amarae 
nuces. Calefacit vero ex qualibet farina cataplasma, sive 
tritici , sive farris , sive hordei , sive ervi , vel lolii , vel milii, 

25vel panici, vel lenticulae, vel fabae, vel lupini, vel lini, vel 
foeni graeci (cf. 1. 33), ubi ea deferbuit, calidaque imposita est. 
Valentior tamen ad id omnis farina est ex mulso, quam ex aqua 
cocta. Praeterea cyprinum, irinum, medulla, adeps ex fele, 
oleum, magisque si vetus est, junctaque oleo sal, nitrum, git, 

30piper, quinquefolium. Fereque, quae vehementer et repri- 
munt, et refrigerant, durant; quae calefaciunt et digerunt, 
emolliunt: praecipueque ad emolliendum potest cataplasma 
ex lini vel foeni graeci semine. His autem omnibus , et sim- 
plicibus, et permixtis, varie medici utuntur; ut magis quid 

35quisque persuaserit sibi, appareat, quam quid evidenter 
compererit. 



A. CORNELn CELSI 
ARTIUM LIBER OCTAVUS 

IDEM 

MEDICINAE TERTIUS. 



CAPUT I. 

De morboram generibus. 

Provisis omnibas, qnae pertinent ad nniversa genera mor- 
bornm, ad singulorum curationes veniam. Hos autem in duas 
species Graeci diviserunt; aliosque ex his acutos, alios lon- s 
gos esse dixerunt: ideoque, quoniam non semper eodem 
modo respondebant, eosdem alii inter acutos, alii inter lon- 
gos retulerunt. Ex quo plura eorum genera esse manifestum 
est. Quidam enim breves acutique sunt, qui cito vel tollunt 
hominem^ vel ipsi cito finiuntur: quidam longi, sub quibusio 
neque sanitas in propinquo, neque exitium est: tertiumque 
genus eorum est, qui modo acuti, modo long! sunt; idqne 
non in febribus tantummodo , in quibus frequentissimum est, 
sed in aliis quoque fit. Atque etiam praeter hos , quartum 
est, quod neque acutum dici potest, quia non perimit; neque 15 
utique longum, quia, si occurritur, facile sanatur. Ego, quum 
de singulis dicam , cujus quisque generis sit indicabo. Divi- 
dam autem omnes in eos , qui in totis corporibus consistere 
videntur, et eos, qui oriuntur in partibus. Incipiam a prio- 
ribus, pauca de omnibus praefatus. In nullo quidem morbo 20 
minus fortuna sibi vindicare, quam ars potest; utpote quum, 
repugnante natura, nihil medicina proficiat (cf. VII, prooem). 
Magis tamen ignoscendum medico est parum proficienti in acu- 



LiB. in. GAp. I. n. 75 

tis raorbis, quam in longis. Hic enim breve spatinm est, intra 
qnod, si qnod auxilium non profnit,aeger exsting^ilur:ibi et 
deliberationi, et mutationi remediorum tempus patet; adeont 
raro, si inter initia medicus accessit, obsequens aeger sine illins 

6 yitio pereat. Longus tamen morbusqaum penitns insedit, qnod 
ad difficultatem pertinet, acuto par est. Et acutus qnidem, 
qno vetnstior est ; longus autem , quo recentior , eo facilius 
curatur. Alterum illud ignorari non oportet, quod non omni- 
bns aegris eadem auxilia conveniunt. Ex quo incidit, nt alia 

loatqne alia summi auctores, quasi sola, venditayerint , pront 
cuique cesserant. Oportet itaque, nbi aliqnid non respondet, 
nontanti putare auctorem, quanti aegrum, et experiri aliud 
atque aliud : sic tamen, nt in acutis morbis cito mutetnr, quod 
nihil prodest; in longis, quos tempus ut facit, sic etiam sol- 

]5vit, non statim condemnetnr, si qnid non statim profnit; mi- 
nus vero removeatur, si qnid panlnm saltem juvat; qnia pro- 
fectus tempore expletnr. 



CAPUT II. 

Quoraodo morbi cognoscantur , et an crescant, cousistant, aut 
20 minuantur. 

Protinus autem inter initia scire facile est, quis acutus 
morbus , quis longus sit : non in iis solis in quibus semper ita 
se habet ; sed in iis quoque in qnibus variat. Nam ubi sine 
intermissiouibus accessiones et dolores graves urgent, acutus 

25 morbus est : ubi lenti dolores, lentaeve febres snnt , et spatia 
inter accessiones porriguntur, acceduntque ea signa, quae in 
priore volumine (II, cap. 5) exposita sunt, longum hunc 
futurum esse, manifestum est. Videndum etiam est, morbus 
an increscat, an consistat, an minuatur: quia quaedam reme- 

3odia increscentibus morbis, plura inclinatis conveniunt, eaque 
quae increscentibus apta sunt, ubi acutus increscens urget, 
in remissionibus potius experienda sunt. Increscit autem 
morbus, duni graviores dolores, accessionesque veniunt ; hae- 
que et ante , quam proximae revertuntur , et postea desinunt. 

35 Atque in longis quoque morbis, etiam tales notas non haben- 



76 A. C. CEL8I MEDICINAE 

tibas, scire licet increscere, si somnus incertus est, si de- 
terior concoctio , si foetidiores dejectiones, si tardior sensus, 
si pigrior mens , si percurrit corpus frigus aut calor , si id 
magis pallet. Ea vero, quae contraria his sunt, decedentis 
ejus notae sunt. Praeter haec in acutis morbis serius aeger 6 
alendus est, nec nisi jam inclinatis: ut primo demta materia 
impetum frangat: in longis maturius, ut sustinere spatium 
affecturi mali possit. Ac si quando is non in toto corpore, 
sed in parte est; magis tamen ad rem pertinet, vim totius 
corporis iholiri, quam proprie (propritze?) partis aegraeio 
sanitatem (cf. VII, 3). Multum etiam interest, ab initio quis 
recte curatus sit, an perperam : quia curatio minus iis prodest, 
in quibus assidue frustra fuit. Si quis temere habitus, adhuc 
integris viribus yivit, admota curatione momento restituitur. 

Sed quum ab iis coeperim (11, 2) , quae notas quasdam i5 
futurae adversae valetudinis exhibent, curationum quoque 
principium ab animadversione ejusdem temporis faciam. Igi- 
tur si quid ex iis, quae proposita sunt, incidit, omnium optima 
sunt quies et abstinentia ; si quid bibendum est , aqua ; idque 
interdum uno die fieri satis est ; interdum, si terrentia manent, 20 
biduo : proximeque abstinentiam sumendus est cibus exiguus, 
bibenda aqua ; postero die etiam vinum ; deinde invicem al- 
ternis diebus, modo aqua , modo vinum (cf. I, 4), donec omnis 
causae metus finiatur. Per haec enim saepe instans gravis 
morbus discutitur. Plurimique falluntur, dum se primo die25 
protinus sublaturos languorem aut exercitatione, aut balneo, 
aut coacta dejectione, aut vomitu, aut sudationibus , aut vino 
sperant. Non quo non interdum id incidat, sed quo saepius 
fallat, solaque abstinentia sine ullo periculo medeatur ; quum 
praesertim etiam pro modo terroris moderari liceat; et siso 
leviora indicia fuerint, satis sit a vino tantum abstinere, quod 
subtractum plus, quam si cibo quid dematur, adjuvat: si 
paulo graviora, uon aquam tantum bibere, sed etiam cibo 
carnem subtrahere; interdum panis quoque minus, quam pro 
consuetudine assumere, humidoque cibo esse contentum, et35 
olere potissimum : satisque sit , tunc ex toto a cibo , a vino, 
ab omni motu corporis abstinere, quum vehementes no- 
tac terruerunt. Neque dubium est, quin vix quisqnam, qui 



LiB. in. CAP. III. 77 

non dissimalarit, sed per haec matare morbo occarril, 
aegrotet. 



CAPUT III. 

De febrium generibus. 

5 Atque haec quidem sanis facienda sunt, tantum causam 
metuentibus. Sequitur vero curatio febrium, quod et in toto 
corpore , et vulgare maxime morbi genus est. Ex his una 
qnotidiana, altera tertiana, altera quartana est: interdum 
etiam longiore circumitu quaedam redeunt ; sed id raro fit : in 

10 prioribus et morbi sunt, et medicina. Et quartanae quidem 
simpliciores sunt. Incipiunt fere ab horrore; deinde calor 
erumpit; finitaque febre biduum integrum est: ita quarto die 
revertitur. Tertianarum vero duo genera sunt: alterum eo- 
dem modo, quo quartana, et incipiens, et desinens; illo tan- 

i5tum interposito discrimine, quod unum diem praestat inte- 
grum, tertio redit: alterum longe perniciosius , quod tertio 
quidem die revertitur , ex octo autem et quadraginta horis 
fere sex et triginta per accessionem occupat, interdum etiam 
vel minus, vel plus; neque ex toto in remissione desistit, 

20 sed tantum levius est. Id genus plerique medici rniiXQiratov 
appellant. Quotidianae vero variae sunt, et multiplices. Aliae 
enim protinus a calore incipiunt, aliae a frigore, aliae ab 
horrore. Frigus voco, ubi extreniae partes membrorum inal- 
gescunt: horrorem, ubi corpus totum intremit. Rursus aliae 

25 sic desinunt , ut ex toto sequatur integritas : aliae sic , ut ali- 
quantum quidem minuatur ex febre, nihilominus tamen quae- 
dam reliquiae remaneant , donec altera accessio accedat : ac 
saepe aliae vix quidquam aut nihil remittunt. Deinde aliae 
fervorem ingentem habent, aliae tolerabilem: aliae quotidie 
*9opares sunt, aliae impares; atque invicem altero die leviores, 
altero vehementiores : aliae tempore eodem postridie rever- 
tuntur , aliae vel serius vel celerius : aliae diem noctemque 
accessione et decessione implent, aliaeminus, aliae plus: 
aliae, quum decedunt, sudorem movent, aliae non movent; 

35 atque alias per sudorem ad integritatem venitur, alias corpus 



78 A. C. CELSI MEDICINAE 

tantum imbecillins redditur. Accessiones etiam modo singu- 
lae singulis diebus fiunt, modo binae pluresve concurrunt: 
ex quo saepe evenit, ut quotidie plures accessiones reniis- 
sionesque sint ; sic tamen, ut unaquaeque alicui priori respon- 
deat. Interdum vero accessiones quoque confunduntur sic, 5 
ut notari neque tempora earum, neque spatia possint. Neqne 
yernm est, quod dicitur a quibusdam, nullam febrem inordi- 
natam esse , nisi aut ex vomica, aut ex inflammatione, aut ex 
nlcere: facilior enim semper curatio foret, si hoc yerum es- 
set. Sed quod eyidentes causae faciunt, facere etiam abditae lo 
possunt. Neque de re, sed de yerbo controyersiam moyent, 
qui quum aliter aliterque in eodem morbo febres accedunt, 
non easdem inordinate redire, sed alias aliasque subinde oriri 
dicunt. Quod tamen ad curandi rationem nihil pertineret, 
etiamsi yefe diceretur. Tempora quoque remissionum modo i5 
liberalia, modo yix ulla sunt. 



CAPUT IV. 

De febrium curationtun diversis generibtis. 

Et febrium quidem ratio maxime talis est. Curationum 
vero diversa genera sunt, prout auctores aliquos habent. 20 
Asclepiades officinm esse medici dicit, ut tuio^ ut celeriter^ 
utjucunde curet. Id votum est: sed fere periculosa esse 
nimia et festinatio et voluptas solet. Qua vero moderatione 
ntendum sit, ut, quantum fieri potest, omnia ista contingant, 
prima semper habita salute, in ipsis partibns cnrationum con- 25 
siderandum erit. Et ante omnia quaeritur, primis diebus 
aeger qua ratione continendus sit. Antiqni, medicamentis 
qnibusdam datis, concoctionem moliebantur; eo quod crudi- 
tatem maxime horrebant : deinde eam materiam, quae laedere 
videbatur, ducendo saepius alvum snbtrahebant (cf. Aph. 1, 30 
22). Asclepiades medicamenta sustulit; alvnm non toties, 
sed fere tamen in omni morbo, snbduxit: febre vero ipsa 
praecipue se ad remedium ejus uti professus est. Convellen- 
das enim vires aegri putavit, luce, vigilia, siti ingenti, sic 
ut ne os quidem primis diebns elui sineret ; qno magis fal- ss 



LIB. US. CAP. IV. 79 

limlur qui per omnia jacundam ejus disciplinam esse con- 
cipiunl. b enim ulterioribus quidem diebus cubantis etiam 
lazariae subscripsit; primis vero tortoris vicem exhibuit. 
Ef autem medicamentorum dari potiones, et alvum duci non 

6niai raro debere, concedo; non ideo tamen id agendum, ut 
aegri vires convellantur, existimo; quoniam ex imbecillitate 
summum periculum est. Minui ergo tantum materiam supe- 
rantem oportet, quae naturaliter digeritur, ubi nihil novi ac- 
oedit. Itaque abstinendus a cibo primis diebus, et in luce 

lohabendus aeger, nisi infirmus, interdiu est, quoniam corpus 
ista quoque digerit; isque cubare quam maximo conclavi de- 
bet. Quod ad sitim vero somnumque pertinet, moderandutf 
est, ut interdiu vigilet; noctu, si fieri potest, conquiescat: 
ac neque potet, neque nimium siti crucietur. Os etiam ejus 

iselui potest, ubi et siccum est, et ipsi foetet; quamvis id 
tempus potioni aptum non est. Commodeque Erasistratus 
dixit, saepe, interiore parte humorem non requirente, os et 
fauces requirere ; neque ad rem , male haberi aegrum , per- 
tinere. 

20 Ac primo quidem sic tenendus est. Optimum vero niedi- 
camentum est, opportune cibus datus: qui quando primum 
dari debeat, quaeritur. Plerique ex antiquis tarde dabant, 
saepe quinto die, saepe sexto : et id fortasse vel in Asia, vel 
in Aegypto, coeli ratio patitur (cf. I, prooem.). Asclepiades, 

36ubi aegrum triduo per omnia fatigaverat, quarto die cibo 
destinabat. At Themison nuper, non quando coepisset febris, 
sed quando desiisset, aut certe levata esset, considerabat; 
et ab illo tempore, exspectato die tertio, si non accesserat 
febris, statim ; si accesserat, ubi ea vel desierat, vel , si assi- 

sodue inhaerebat, certe sese inclinaverat, cibum dabat. Nihil 
autem horum utique perpetuum est. Nam potest prfmo die 
primus cibus dandus esse, potest secundo, potest tertio, 
potest non nisi quarto , aut quinto ; potest post unam acces- 
sionem, potest post duas, potest post plures. Refert enim 

S5qualis morbus sit, quale corpus, quale coelum, quae aetas, 
quod tempus anni , minimeque in rebus multum inter se dif- 
ferentibus, perpetuum esse praeceptum temporis potest. Ib 
morbo, qui plus virium aufert, celerius cibus dandus eit* 



SO A. C« CELSI HEDICIKAE 

itemqae eo coelo, quod magis digerit. Ob qaam causam in 
Africa nallo die aeger abstineri recte videtur. Matarius etiam 
paero, quam javeni, aestate, quam hieme^ dari debet. Unum 
illod est, quod semper, quod abique seryandum est, ut aegri 
rires subinde assidens medicus inspiciat , et quamdiu snpere- 5 
rant, abstinentia pognet; si imbecillitatem yereri coeperit, 
cibo subyeniat. Id enim ejus officium est, ut aegrum, neque su- 
peryacua materia oneret 9 neque imbecillitatem fame prodat. 
Idque apud Erasistratum quoqne inyenio : qui quamyis panim 
docuit, quando yenter, quando corpus ipsum exinaniretor, 10 
dicendo tamen haec esse yidenda, et tum cibum dandam, 
quum corpori deberetur, satis ostendit, dum yires superes- 
sent, dari non oportere; ne deficerent, consulendum esse. 
Ex his autem intelligi potest, ab uno medico multos non posse 
curari : eumque, si artifex est, idoneum esse^ qui non multum 15 
ab aegro recedit. Sed qui quaestui seryiunt , quoniam is ma- 
jor ex populo est, libenter amplectuntur ea praecepta, quae 
sedulitatem non exigunt; ut in hac ipsa re. Facile est enim 
dies yel accessiones numerare iis quoque, qui aegrum raro 
yidenf : ille assideat necesse est , qui , quod solum opus est, 20 
yisurus est, quando nimis imbecillus futurus sit, nisi cibum 
acceperit. In pluribus tamen ad initium cibi dies quartus 
aptissimus esse consueyit. 

Est autem alia etiam de diebus ipsis dubitatio ; quoniam 
antiqui potissimum impares sequebantur, eosque, tamquam^s 
tunc de aegris judicaretur, 7C(fL0£[iovg nominabant'*' [adeo ut 
Hippocrates (Aph. IV, 61; Coac. 142), si alio die febris 
desiisset, recidiyam timere sit solitus]. Hi erant dies tertius, 
quintus , septimus , nonus , undecimns , quartusdecimus , unns 
et yicesimus; ita ut summa potentia septimo, deinde quarto-so 
decimo, deinde uni et yicesimo daretur (cf. Aph. II, 23; 
Epid. I, 12; ffum. 4, 5, 6). Igitur sic aegros nutriebant, ut 
diernm imparium accessiones exspectarent; deinde postea 
cibum, quasi leyioribus accessionibus instantibus, darent. Id 
Asclepiades jure ut yanum repudiayit; atque in nullo die, 35 
quia par imparve esset, iis yel migus yel minus periculum 
esse dixit. Interdum enim pejores dies pares fiunt; et oppor- 
lunius post eorum accessiones cibus datur. Nonnumqaam 



LIB. m. CAP. IV. 81 

etiam in ipso morbo dierum ratio matatur; fitque gravior, qui 
remissior esse consueverat. Atque ipse quartusdecimus par 
est, in quo esse magnam vim antiqui fatebantur. Qui quum 
octavum primi naturam habere contenderent, ut ab eo se- 

6 cundus septenarius inciperet, ipsi sibi repugnabant, non octa- 
vum, neque decimum, neque duodecimum diem sumendo, 
quasi potentiorem: plus enim tribuebant nono, et undecimo. 
Quod quum fecissent sine ulla probabili ratione, ab undecimo, 
non ad tertiumdecimum , sed ad quartumdecimum transibant. 

loEst etiam apudjlippocratem, ei, quem septimus dies libera- 
turus sit, quartum esse gravissimum (cf. Aph. II, 24). Ita, 
illo quoque auctore, in die pari et gravior febris esse potest, 
et certa futuri nota. Atque idem alio loco (cf. Progn, § 20 ; 
Epid. n, 6, 11; FracL § 31; Art. § 67) quartum quem- 

i5que diem, ut in utrumque efficacissimum apprehendit; id est 
quartum, septimum, undecimum, quartumdecimum, decimum- 
septimum. In quo et ab imparis ad paris rationem transiit, 
et ne hoc quidem propositum conservavit; quum a septimo 
die undecimus, non quartus, sed quintus sit. Adeo apparet, 

20 quacumque ratione ad numerum respexerimus , nihil rationis, 
sub illo quidem auctore , reperiri. Yerum in his quidem an- 
tiquos tunc celebres admodum pythagorici numeri fefellerunt : 
quum hic quoque medicus non numerare dies debeat, sed 
ipsas accessiones intueri; et ex his conjectare, quando dan- 

25 dus cibus sit. Ulud autem magis ad rem pertinet, scire , tum 
oporteat dari, quum jam bene venae conquieverunt, an etiam- 
num manentibus reliquiis febris. Antiqui enim quam integer- 
rimis corporibus alimentum offerebant ; Asclepiades, inclinata 
quidem febre, sed adhuc tamen inhaerente. In quo vanam 

sorationem sequutus est: non quo non sit interdum maturius 
cibus dandus, si mature timetur altera accessio; sed quo sci- 
licet- quam sanissimo dari debeat : minus enim corrumpitur, 
quod integro corpori infertur. Neque tamen verum est, quod 
Themisoni videbatur, si duabus horis integer futurus esset 

35 aeger , satius esse tunc dari ; ul ab integro corpore potissi- 
mum diduceretur. Nam si diduci tam celeriter posset, id 
esset optimum: sed quum hoc breve tempus non praestet, 
satius est principia cibi a decedente febre, quam reliquias 

CELSUS I. 6 



82 A. C. CELSI MEDICmAE 

ab incipiente excipi. Ita si longius tempus secundum est, 
qnam integerrimo dandus est; si breve, etiam antequam ex 
toto integer fiat. Quo loco vero integritas est, eodem est 
remissio , quae maxima in febre continua potest esse. Atque 
hoc quoque quaeritur, ntrum tot horae exspectandae sint, 5 
qnot febrem habuerunt; an satis sit primam partem earum 
praeteriri , ut aegris jucundius insidat, quibus interdum non 
▼acat. Tutissimum est autem , ante totius accessionis tempus 
praeteriri : quamvis , ubi longa febris fnit , potest indulgeri 
aegro maturius , dum tamen ante minime pars dimidia prae- 10 
tereatur. Idque non in ea sola febre , de qua proxime dictum 
est, sed in omnibus ita servandum est. 



CAPUT V. 

De febfium speciebus, et singularum cnrationibus ; et primo quando 

cibus febricitantibus dandus. 15 

Haec magis per orania genera febrium perpetua sunt: 
nunc ad singulas earum species descendam. Igitur si semel 
tantum accessit, deinde desiit, eaque vel ex inguine (cf. 
Aph, IV, 55), vel ex lassitudine, vel ex aestu, aliave simili 
re fuit, sic, ut interior nulla causa metum fecerit, postero die, 20 
quum tempus accessionis ita transiit, ut nihil moverit, cibus 
dari potest. At si ex alto calor venit, et gravitasvel capitis 
vel praecordiorum sequuta est, neque apparet quid corpus 
confuderit; quamvis unam accessionem sequuta integritas 
est; tamen, quia tertiana timeri potest, exspectandus est dies25 
tertius: et ubi accessionis tempus praeteriit, cibus dandus 
est, sed exiguus; quia quartana quoque timeri potest: et die 
quarto demum, si corpus integrum est , eo cum iiducia uten- 
dum. Si vero postero , tertiove , aut quarto die sequuta febris 
est, scire licet morbum esse. Sed tertianarum , quartanarum- 30 
que, quarum et certus circumitns est, et finis integer, et libe- 
raliter quieta tempora sunt, expeditior ratio est: de quibussuo 
loco dicam (cf. capp. 13sqq.). Nunc vero eas explicabo quae 
quotidie urgent. Igitur tertio quoque die cibus aegro commo- 
"«sime datur(cf. III, 13): ut alter febrem minuat, alter viribusss 



LiB. m. CAP. V. 83 

subveniat. Sed is dari debet, si quotidiana febris est, qaae ex 
toto desinat, simulatque corpus integrum factumest: si quam- 
vis non accessiones, febres tamen junguntur, et quotidie qui- 
dem increscunt, sed sine integritate tamen remittunt, quum 

5 corpus ita se babet , ut major remissio non exspectetur : si 
altero die gravior, altero levior accessio est, post graviorem. 
Fere vero graviorem accessionem levior nox sequitur: quo 
tit, ut graviorem accessionem nox quoque tristior antecedat 
(cf. Aph. II, 13). At si continuatur febris, neque levior um- 

10 quam fit, et dari cibum necesse est, quando dari debeat, ma- 
gna dissensio est. Quidam, quia fere remissius matutinum 
tempus aegris est , tunc putant dandum. Quod si respondet, 
non quia mane est, sed quia remissio est, dari debet. Si 
vero ne tunc quidem ulla requies aegris est, hoc ipso pejus 

15 id tempus est, quod quum sua natura melius esse debeat, 
morbi vitio, non est: simulque insequitur tempus meridianum, 
a quo quum omnis aeger fere pejor fiat, timeri potest, ne 
ille magis etiam, quam ex consuetudine, urgeatur. Igitur 
alii vespere tali aegro cibum dant. Sed quum eo tempore 

2ofere pessimi sint, qui aegrotant, verendum est, ne, si quid 
tunc moverimus, fiat aliquid asperius. Ob haec ad mediam 
noctem decurro; id est, finito jam gravissimo tempore, eo- 
demque longissime distante : sequuturis vero antelucanis ho- 
ris, quibus omnes fere maxime dormiunt; deinde matutino 

25tempore, quod natura sua levissimum est. Si vero febres 
vagae sunt, quia verendum est, ne cibum statim subsequan- 
tur, quandocumque quis ex accessione levatus est, tunc de- 
bet assumere. At si plures accessiones eodem die veniunt, 
considerare oportet, paresne per omnia sint, quod vix fieri 

30 potest, an impares. Si per omnia pares sunt, post eam potius 
accessionem cibus dari debet, quae non inter meridiem et 
vesperem desinit: si impares sunt, considerandum est^ quo 
distent. Nam si altera gravior, altera levior est, post gra- 
viorem dari debet: si altera longior, altera brevior, post 

»5 longiorem : si altera gravior, altera longior est , consideran- 
dum est utra magis affligat, illa vi, an haec tempore; et post 
eam dandus est; sed plane plurimum interest, quantae qua- 
lesque inter eas remissiones sint. Nam si post alteram febrem 

6* 



84 A. C. CELSI MEDICINAE 

inotio manet, post alteram integrum cOrpus est , integro cor- 
pore cibo tempus aptius est : si semper febricula manet , sed 
alterum tamen longius tempus remissionis est, id potius eli- 
gendnm est; adeo ut, ubi accessiones continuantur, protinus, 
Inclinata priore, dandus cibus sit. Etenim perpetuum est, ad 5 
quod omne consilium dirigi potest, cibum quam maxime sem- 
per ab accessione futura reducere ; et, hoc salvo , dare quam 
integerrimo corpore (Aph, I, 1 1). Quod non inter duas tan- 
tum, sed etiam inter plures accessiones servabitur. Sed quum 
sit aptissimum tertio quoque die cibum dare; tamen, si cor- 10 
pus inGrmum est, quotidie dandus est; multoque magis, si 
continentes febres sine remissione sunt, quanto magis corpus 
affligunt; aut si duae pluresve accessiones eodem die ve- 
niunt. Quae res efGcit, ut et a primo die protinus cibus dari 
quotidie debeat , si protinus venae conciderunt ; et saepius is 
eodem die , si inter plures accessiones subinde vis corpori 
deest. Illud tamen in his servandum est, ut post eas febres 
minus cibi detur , post quas , si per corpus liceret , omnino 
non daretur. Quum vero febris instet, incipiat, augeatur, con- 
sistat, decedat, deinde in decessione consistat, aut finiatur, 20 
scire licet, optimum cibo tempus esse febre finita; deinde 
quum decessio ejus consistit ; tertium , si necesse est , quan- 
documque decedit; cetera omnia periculosa esse; si tamen 
propter infirmitatem necessitas urget, satius esse, consi- 
stente jam incremento febris, aliquid oflPerre, quamincre-25 
scente ; satius esse, instante, quam incipiente: cum eo ta- 
men, ut nullo tempore is, quideficit, non sit sustinendus. 
Neque hercule satis est, ipsas tantum febres medicum intueri, 
sed etiam totius corporis habitum , et ad eum dirigere cura- 
tionem; seu supersunt vires, seu desunt, seu quidam alii af-30 
fectus interveniunt. Quum vero semper aegros securos agere 
conveniat, ut corpore tantum, non etiam animo laborent : tum 
praecipue, ubi cibum sumserunt. Itaque, si qua sunt, quae 
exasperatura eorum animos sunt, optimum est ea, dum aegro- 
tant , eorum notitiae subtrahere : si id fieri non potest, susti- 35 
nere tamen post cibum usque somni tempus (id est, toto somni 
tempore. cf. YIII, 4), et quum experrecti sunt, tum exponere. 



LIB. III. CAP. VI. 85 

CAPUT VI. 

Quando potiones febricitantibus dari expediat. 

Sed de cibo quidem facilior cum aegris ratio est, quo- 
rum saepe stomachus hunc respuit, etiamsimens concupiscit: 

5 de potione vero ingens pugna est; eoque magis, quo major 
febris est. Haec enim sitim accendit, et tum maxime aquam 
exigit, quum illa periculosissima est. Sed docendus aeger 
est, ubi febris quieverit, protinus sitim quoque quieturam; 
longioremque accessionem fore , si quod ei datum fuerit ali- 

10 mentum : ita celerius eum desinere sitire , qui non bibit. Ne^ 
cesse est tamen, quanto facilius etiam sani famem, quam si- 
tim sustinent, tanto magis aegris in potione, quam in cibo 
indulgere. Sed primo quidem die nullus humor dari debet, 
nisi subito sic venae conciderunt, ut cibus quoque dari de- 

i5beat: secundo vero, ceterisque etiam, quibus cibus non dabi- 
tur, tamen, si magna sitis urgebit, potio dari potest. Ac ne 
illud qnidem ab Heraclide Tarentino dictum ratione caret: 
ubi aut bilis aegrum, aut cruditas male habet^ expedire quo- 
que per modicas potiones misceri novam materiae «corruptae 

20 (cf. IV, 11). Illud videndum est, ut qualia tempora cibo le- 
guntur, talia potiohi quoque, ubi sine illo datur, deligantur; 
aut quum aegrum dormire cupiemus; quod fere sitis prohi- 
bet. Satis autem convenit, quum omnibus febricitantibus ni- 
mius humor alienus sit , tum praecipue esse feminis , quae ex 

25 partu in febres inciderunt. 

Sed quum tempora cibo potionique febris et remissionis 
ratio det, non est expeditissimum scire , quando aeger febri- 
citet, quando melior sit, qnando deficiat ; sine quibus dispen- 
sari illa non possunt. Venis (sc. arteriis) enim maxime 

30credimus, fallacissimae rei; quia saepe istae leniores cele- 
rioresve sunt, et aetate, et sexu, et corporuni natura : et ple- 
rumque satis sano corpore, si stomachus infirmus est, non- 
numquam etiam incipiente febre, subeunt et quiescunt; ut im- 
becillus is videri possit, cui facile laturo gravis instat acces- 

35sio. Contra saepe eas concitat et sol, et balneum, et exer- 
citatio, et metus, et ira, et quilibet alius animi affectus : adeo 



86 A. C. CELSI IfEDICINAE 

ut, quum primum medicus venit, sollicitudo aegri dubitantis, 
quomodo illi se habere yideatur, eas moveat. Ob quam cau- 
sam, periti medici est, non protinus ut venit, apprehendere 
manu brachium: sed primum residere hilari vultu, perconta- 
rique, quemadmodum se habeat; et si quis ejus metus est, 6 
eum probabili sermone lenire; tum deinde ejus corpori ma- 
num admovere. Quas venas autem conspectus medici movet, 
quam facile mille res turbant! Altera res est, cui credimus, 
calor, aeque fallax: nam hic quoque excitatur aestu, la- 
bore, somno, metu, sollicitudine. Igitur intueri quidem etiam lo 
ista oportet ; sed his non omnia credere. Ac protinus quidem 
scire, non febricitare eum, cujus venae naturaliter ordinatae 
sunt, teporque talis est, qualis esse sani solet: non protinus 
autem sub calore motuque febrem esse concipere; sed ita, 
si summa quoque arida inaequaliter cutis est; si calor et ini5 
fronte est, et ex imis praecordiis oritur; si spiritus ex nari- 
bus cum ferrore prorumpit; si color aut rubore, aut pallore 
novo mutatus est; si oculi graves, et aut persicci, aut sub- 
humidi sunt ; si sudor quum fit , inaequalis est ; si venae non 
aequalibus intervallis moventur. Ob quam causam medicus2o 
neque in tenebris , neque a capite aegri debet residere ; sed 
illustri loco adversus, ut omnes notas ex vultu quoque cu- 
bantis percipiat. Ubi vero febris fuit , ac decrevit , spectare 
oportet, num tempora, partesve corporis aliae paulum made- 
scant^ quae sudorem venturum esse testentur : ac si qua nota 25 
est, tunc demum dare potui calidam aquam, cujus salubris 
eifectus est, si sudorem per omnia membra diflPundit. Hujus 
autem rei causa, continere aeger sub veste satis multa manus 
debet; eademque crura, pedesque contegere: qua plerique 
aegros in ipso febris impetu male habent. Si sudare corpus 30 
coepit, linteum tepefacere oportet, paulatimque singula mem- 
bra detergere. At ubi sudor omnis finitus est, aut si is non 
venit, ubi quam maxime potuit , idoneus esse cibo aeger yi- 
detur, sub veste leniter ungendus est, tum detergendus, 
deinde ei cibus dandus. Is autem febricitantibus humidus est 35 
aptissimus (Aph, I, 16), aut humori certe quam proximus: 
utique ex materia quam levissima , maximeque sorbitio , ea- 
Tue, si magnae febres fuerint, quam tenuissima esse debet. 



LIB. III. CAP. VI, 87 

Hel quoque despumatum huic recte a^jicitur, quo corpus 
magis nutriatur : sed id , si stomachum oifendit , supervacuum 
est; sicut ipsa quoque sorbitio. Dari vero in vicem ejus po- 
test, vel intrita ex aqua calida, yel alica elota; si firmus est 

5 8tomachus, et compressa alvus, ex aqua mulsa; si yel ille 
languet, yel haec profluit, ex posca. Et primo quidem cibo 
id satis est. Secundo yero aliquid a^jici potest, ex eodem 
tamen genere materiae, yel olus, yel conchylium, yel po- 
mum. Et dum febres quidem increscunt, hic solus cibus ido- 

loneus est. Ubi yero aut desinunt, aut leyantur, semper qui- 
dem incipiendum est abaliquo ex materia leyissima, adjicien- 
diAn yero aliquid ex media , ratione habita subinde et yirium 
hominis etmorbi. Ponendi yero aegro yarii cibi, sicutAscle- 
piades pj^aecepit, tum demum sunt, ubi fastidio urgetur, ne- 

15 que satis yires sufficiunt ; ut paulum ex singulis degustando, 
famem yitet. At si neque yis, neque cupiditas deest, niilla 
yarietate sollicitandus aeger est ; ne plus assumat , quam con- 
coquat. Neque yerum est , quod ab eo dicitur , facilius con- 
coqui cibos yarios. Eduntur enim facilius : ad concoctionem 

20 autem materiae genus etmodus pertinent. Nequeintermagnos 

dolores, neque increscente morbo, tutum est aegrum cibo im- 

pleri; sedubi inclinata jam in melius yaletudo eai(AphA^7). 

Sunt aliae quoque obseryationes in febribus necessariae. 

Atque id quoque yidendum est, quod quidam (sc. Methodici) 

25Solum praecipiunt, adstrictum corpus sit, an profluat; quorum 
alterum strangulat , alterum digerit ; nam si adstrictum est, 
ducenda alyus est, moyenda urina, eliciendus omni modo su- 
dor. In hoc genere morborum sanguinem etiam misisse, con- 
cussisse yehementibus gestationibus corpus, in lumine habuis- 

80 se, imperasse famem, sitim, yigiliam prodest. Utile est etiam 
ducere in balneum , prius demittere in solium , tum ungere, 
iterum ad solium redire, multaque aqua foyere inguina; inter- 
dum etiam oleum in solio cum aqua calida miscere; uti cibo 
serius et rarius, tenui, simplici, molli, calido, exiguo; 

ssmaximeque oleribus, qualia sunt lapathum, urtica, malya; 
yel jure etiam concharum, musculorumve , aul locustarum: 
neque danda caro , nisi elixa , est. At potio esse debet ma- 
gis liberalis, et ante cibum, et posthunc, et cum hoc, ul^**» 



88 A. C. CELSI MEDICINAE 

qaam sitis coget: poteritque a balneo etiam pinguius, aut 
dulcius dari vinum ; poterit semel, aut bis interponi graecum 
salsum (cf. III, 16). Contra yero, si corpus profluet, sudor 
coercendus , quies adhibenda erit ; tenebris somnoque , quan- 
documque volet, utendum; non nisi leni gestatione corpus 5 
agitandum , et pro genere mali subveniendum. Nam si venter 
fluit, ailt si stomachus non continet, ubi febris decrevit, li- 
beraliter oportet aquam tepidam potui dare, et vomere coge- 
re ; nisi aut fauces , aut praecordia , aut latus dolet , aut ve- 
tus morbus est. Si vero sudor exercet, duranda cutis estio 
nitro , vel sale , quae cum oleo miscentur : ac si levius id vi- 
tium est, oleo corpus ungendum; si vehementius, rosa, vel 
melino, vel myrteo, cui vinum austerum sit adjectum. Quis- 
quis autem fluore aeger est , quum venit in balneum , prius 
ungendus, deinde in solium demittendus est. Si in cute vitium 16 
est, frigida quoque, quam calida aqua melius utetur. Ubi ad 
cibum ventum est, dari debet is valens, frigidus, siccus, 
simplex, qui quam minime corrumpi possit, panis tostus, 
caro assa , vinum austerum , vel certe subausterum ; si ven- 
ter profluit, calidum; si sudores nocent, vomitusve sunt, 20 
frigidum. 



C AP UT VII. 

Quomodo pestilentes febres curari debeant. 

t. Desiderat etiam propriam animadversionem in febri- 
bus pestilentiae casus. In hac minime utile est, aut fame, 25 
aut medicamentis uti, aut ducere alvum. Si vires sinunt, san- 
guinem mittere optimum est; praecipueque si cum dolore fe- 
bris est (cf. II, 10): si id parum tutum est, ubi febris levata 
est, vomitu pectus purgare. Sed in hoc maturius, quam in 
aliis morbis, ducere in balneum opus est; vinum calidum et3o 
meracius dare , et omnia glutinosa ; inter quae carnem quo- 
que generis ejusdem. Nam quo celerius ejusmodi tempesta- 
tes corripiunt, eo maturius auxilia, etiam cum quadam teme- 
ritate, rapienda sunt. Quod si puer est, qui laborat, neque 
tantumrobur cjus est, ut sanguis mitti possit, cucurbitulis eiss 



LIB. III. CAP. VII. 89 

atendum est; ducenda alrus yel aqua, velptisanae cremore; 
tum demum levibus cibis nutriendus. Et ex toto non sic 
pueri, utyiri, curari debent. Ergo, ut in alio quoque ge- 
nere morborum, parcius in his agendum est: non facile san- 

ft guinem mittere , non facile ducere alvum , non cruciare yigi- 
lia, fameye, aut nimia siti, non yino curare. Yomitus post 
febrem eliciendus est; deinde dandus cibus ex levissimis; 
tum is dormiat; posteroque die, si febris manet, abstineat; 
tertio, ad similem cibum redeat. Dandaque opera est, quan- 

lotnm fieri potest, ut inter opportunam abstinentiam cibo op- 
portuno, omissis ceteris, nutriatur. 

2. Si vero ardens febris extorret, nulla medicamenti dan- 
da potio est; sed in ipsis accessionibus oleo et aqua refrige- 
randus est, quae miscenda manu sunt, donec albescant; eo 

15 conclavi tenendus , quo multnm et purum aerem trahere pos- 
sit; neque multis vestimentis strangulandus , sed admodum 
levibus tantum velandus est. Possunt etiam super stomachum 
imponi folia vitis in aqua frigida tincta. Ac ne siti quidem 
nimia vexandus est. Alendus maturius est, id est a die ter- 

20 tio ; et ante cibum iisdem perungendus. Si pituita in stomacho 
coiit, inclinata jam accessione, vomere cogendus est; tum 
dandum frigidum olus , aut pomum ex iis quae stomacho con- 
veniunt. Si siccus manet stomachus , protinus vel ptisanae, 
vel alicae, vel oryzae cremor dandus est, cum quo recens 

25 adeps cocta sit. Quum vero in summo incremento morbus 
est, utique non ante quartumdiem, magna siti antecedente, 
frigida aqua copiose praestanda est, ut bibat etiam ultra 
satietatem; et quum jam venter et praecordia ultra modum 
repleta, satisque refrigerata sunt, vomere debet. Quidam ne 

30 vomitum quidem exiguitt ; sed ipsa aqua frigida tantum , ad 
satietatem data, pro medicamento utuntur. Ubi utrumlibet 
factum est, multa veste operiendus est, et collocandus ut 
dormiat. Fereque post longam sitim et vigiliam , post multam 
satietatem, post infractum calorem, plehus somnus venit, per 

35 quem ingcns sudor elTunditur; idque praesentissimum auxi- 
lium est: sed in iis tamen, in quibus praeter ardorem, nulF 
dolores, nullus praecordiorum tumor; nihil prohibens vel i 
thorace, vel in pulmone, vel in faucibus; non ulcus, no 



00 A. C. CELSI MEDICINAE 

'''dejectio fuU. Si qais autem in ejusmodi febre.leviter tussit, 
is neque yehementi siti conflictatur (cf. Aph, IV, 54), ne- 
que bibere aquam frigidam debet; sed eo modo curandns est, 
quo in ceteris febribus praecipitur. 



CAPUT VIII. 5 

Curatio semitertianae febris. 

At ubi id genus tertianae est , quod ^fiLTQLtatov medici 
appellant, magna cura opus est, ne id fallat. Habet enim 
plerumque freqiientes accessiones decessionesque , porrigi- 
turque febris inter horas viginti quatuor, et triginta sex; ut^ lo 
quod idem est, non idem esse yideatur. Etmagnopere neces- 
sarium est, neque dari cibum, nisi in ea remissione, quae 
yera est; et ubi*ea yenit, protinus dari: plurimique sub al- 
terutro curantis errore subito moriuntur. Ac, nisi magnopere 
aliqua res prohibet , inter initia sanguis mitti debet ; tum dari i5 
t^ibus, qui neque incitet febrem, et tamen longum ejus spa- 
tium sustineat. 



C A P U T IX. 

Curatio lentarum febrium. 

Nonnumquam etiam lentae febres sine ulla remissione20 
corpus tenent; ac neque cibo, neque ulli remedio locus est. 
In hoc casu medici cura esse debet, ut morbum mutet: for- 
tasse enim curationi opportunior (iet. Saepe igitur ex aqua 
frigida, cui oleum sit adjectum, corpus ejus pertractandiim 
est , quoniam interdum sic eyenit , ut horror oriatur , et fiat 25 
initium quoddam noyi motus; exque eo, quum magis corpus 
incaluit, sequatur etiam remissio. In his frictio quoque ex 
oleo et sale salubris yidetur. At si diu frigus est, et torpor, 
et jactatio corporis, non alienum est in ipsa febre dare mulsi 
tres aut quatuor cyathos, yel cum cibo yinum bene dilutum. 3o 
Intenditur enim saepe ex eo febris; et major ortus calor si- 
mul et priora mala tollit, et spem remissionis, inque ea cu- 



LIB. III. GAP. VIII. IX. Z 91 

ratioiiis ostendit. Neque hercales ista cnratio nova est^), qua 
nmic quidam traditos sibi aegros, qui sub cautioribus medicis 
trahebantur, interdum contrariis remediis sanant. Siquidem 
apud antiquos quoque ante Herophilum et Erasistratum, ma- 

• xtmeque post Hippocratem fuit Petro quidam, qui febricitan- 
temhominem ubi acceperat, multis yestim.entis operiebat, ut 
simul calorem ingentem, sitimque excitaret: deinde, ubi pau- 
lum remitti coeperat febris, aquam frigidam potui dabat; ac^ 
si moverat sudorem, explicuisse se aegrum Jndicabat; si non 

lomoYerat, plus etiamaquae frigidae ingerebat; et tum vomere 
cogebat. Si alterutro modo febre liberayerat, protinus snil- 
lamassam, et yinum homini dabat: si non liberayerat, deco- 
quebat aquam sale adjecto (cf. UI, 24), eamqucL bibere co- 
gebat, ut moyendo yentrem purgaret. Etintra haec omnis 

16 ejus medicina erat; eaque non minus grata fnit iis, quos Hip- 
pocratis successores non refecerant; quam nunc est iis, quos 
Herophili yel Erasistrati aemuli diu tractos non expedierunt. 
Neque ideo tamen non est temeraria ista medicina : quia plu- 
res, si protinus a principiis excepit, interimit. Sed quum 

soeadem omnibus conyenire non possint, fere quos ratio non 
restituit, temeritas a^jnyat. deoque ejusmodi medici melins 
alienos aegros, qnam suos nutrinnt (cf. YI, 6, S 16). Sed 
est circumspecti qnoque hominis , et noyare interdum , et au- 
gere morbum, et febres accendere; quia curationem, ubi id, 

25 quod est, non recipit, potest recipere id quod futurum est. 



CAPUT X. 

Curatio symptomatum febrium. 

Considerandum etiam est, febresne solae sint, an alia 
quoque his mala accedant; id est num caput doleat, num lin- 



') Antonium Musam indicare videtur , qui Augnstum cotUraria 
medicina periculo exemit; ut tradit Plinius lib. XXIX, cap. 1, sect. 5^ 
et Suetonius in Augusto cap. 31: distillaHonibus , Jocinere vitiaio, ' 
desperaiionem redacius , conlrariam, ei andpitem rationem medet 
subiii: quia calida fomenla non proderani , flrigidis curari coae 
auclore Anionio Musa. 



92 A. C. CELSI MEDICINAE 

gua aspera, nam praecordia intenta sint. Si capitis dolores 
snnt, rosam com aceto miscere oportet, et in id ingerere: 
deinde habereduopittacia, quae frontis latitudinem longitu- 
dinemque aequent; ex his invicem alterum in aceto et rosa 
habere, alterum in fronte; aut intinctam iisdem lanam succi- 5 
dam iroponere. Si acetum offendit, pura rosa utendum est; 
si rosa ipsa laedit, oleo acerbo. Si ista parum juvant, teri 
potest vel iris arida, yel nuces amarae, yel quaelibet herba 
ex refrigerantibus : quorum quidlibet ex aceto impositum, do- 
loremminuit; sed magis aliud in ab'o. Juyat etiam panis cumio 
papayere injectus; yel cum rosa cerussa, spumaye argenti. 
Olfacere quoque yel serpyllum, yel anethum, non alienum 
est. At si in praecordiis inflammatio et dolor est, primo su- 
perimponenda sunt cataplasmata reprimentia; ne, si cali- 
diora fuerint, plus eo materiae concurrat: deinde, ubi prima i5 
inflammatio se remisit, tunc demum ad calida et humida ye- 
niendum est; ut ea, quae remanserint, discutiant. Notae yero 
inflammationis sunt quatuor, rubor et tumor, cum calore et 
dolore. Quo magis errayit Erasistratus, qui febrem nullam 
sine hac esse dixit. Ergo si sine inflammatione dolor est,20 
nihil imponendum est: hunc enim statim ipsa febris solyet. 
At si neque inflammatio, neque febris, sed tantum praecor- 
diorum dolor est , protinus calidis et siccis fomentis uti licet. 
Si yero lingua sicca et scabra est, detergenda primum peni- 
cillo est ex aqna calida : deinde ungenda mixtis inter se rosa 25 
et melle. Mel purgat, rosa reprimit, simulque siccescere 
non sinit. At si scabra non est, sed arida, ubi penicillo de- 
tersa est, ungi rosa debet, cui cerae paulum sit adjectum. 



CAPUT XI. 

Curatio frigoris quod febrem praewdit, 30 

Solet etiam ante febres esse frigus; jdque yel molestissi- 
mum morbi genus est. Ubi id exspectatur, omni potione pro- 
hibendus aeger est: haec enim paulo ante data multum malo 
adjicit. Item maturius yeste multa tegendus est; admoyenda 
partibus iis, pro quibus metuimus, sicca et calida fomentass 



LiB. m. OAP. XI. xu. 93 

sic, ne statim yehementissimi calores incipiant, sed paulatim 
increscant: perfricandae quoque eae partes manibus unctis 
ex vetere oleo sunt, eique ai^iciendum aliquid ex calefacien- 
tibus; contentique medici quidam una frictione, etiam ex 

i quolibet oleo , sunt. In harum febrium remissionibus nonnulli 
tres aut quatuor sorbitionis cyathos, etiamnum manente fe- 
bre, dant: deinde, ea bene finita, reficiunt stomachum cibo 
frigido et levi. Ego tum hoc puto tentandum , quum parum 
cibus, semel et post febrem datus, prodest. Sed curiose 

10 prospiciendum est, ne tempus remissionis decipiat: saepe 
enim in hoc quoque genere valetudinis jam minui febris vi- 
detur, et rursus inteuditur. Itaque ei remissioni credendum 
est, quae etiam immoratur, et jactationem, foetoremque 
quemdam oris, quem o^i^v Graeci vocant, minuit. Illud satis 

i6Convenit, si quotidie pares accessiones sunt, quotidie cibum 
dandum : si impares , post graviorem , cibum ; post leviorem, 
aquam mulsam. 



CAPUT XII. 

Curatio horroris in febribus. 

20 Horror autem eas fere febres antecedit , quae certum ha- 
bent circumitum , et ex toto remittuntur ; ideoque tutissimae 
sunt, maximeque curationes admittunt. Nam ubi incerta tem- 
pora sunt, neque alvi ductio, neque balneum, neque vinum, 
neque medicamentum aliud recte datur. Incertum est enim 

25 quaudo febris ventura sit : ita fieri potest , ut , si subito ve- 
nerit, summa in eo pernicies sit, quod auxilii causa sit in- 
ventum. Nihilque aliud fieri potest, quam ut primis diebu» 
bene abstineatur aeger; deinde sub decessu febris ejus, quae 
gravissima est, cibum sumat. At ubi certus circumitus est, fa- 

socilius omnia illa tentantur; quia magis proponere nobis et ac- 
cessionum et decessionum vices possumus. In his autem, 
quum inveteraverunt, utilis fames non est: primis tantummo- 
do diebus ea pugnandum est; deinde dividenda curatio est, el 
ante horror, tum febris discutienda. Igitur quum primum ali* 

36quis inhorruit, et ex horrore incaluit, dare ei oportet potui 



94 A. C. CELSI MEDICINAE 

tepidam aquam sabsalsam , et vomere eum cogere : nam fere 
talis horror ab iis oritur, quae biliosa in stomacho resede- 
runt. Idem faciendum est, si proximo quoque circumitu aeque 
accessit: saepe enim sic discutitur. Jamque quod genus fe- 
bris sit , scire licet. Itaque sub exspectatione proximae ac- 5 
cessionis, quae instare tertia potest, deducendus in balneum 
est; dandaque opera, ut per tempus horroris in solio sit. Si 
ibi quoque senserit, nihilominus idem sub exspectatione quar- 
tae accessionis faciat: siquidem eo quoque modo saepe is 
discutitur. Si ne balneum quidem profuit , ante accessionem lo 
allium edat, aut bibat aquam calidam cum pipere: siquidem 
ea quoque assumta calorem movent, qni horrorem non ad- 
mittit. Deinde eodem modo, quo in frigore praeceptum est, 
antequam inhorrescere possit, operiatur : fomentisque, sed pro- 
tinus(cf. III, 11, p. 92, 1. 34 sqq.) validioribus, totum corpus is 
circumdare convenit, maximeque involutis exstinctis testis et 
titionibus. Si nihilominus horror perruperit, multo oleo cale- 
facto inter ipsa vestimenta perfundatur, cui aeque ex calefa- 
cientibus aliquid sit adjectum ; adhibeaturque frictio, quantam 
is sustinere poterit, maximeque in manibus et cruribus; etspi- 20 
ritum ipse contineat. Neque desistendum est, etiamsi horror 
est: saepe enim pertinacia juvantis malum corporis vincit. Si 
quid evomuit, danda aqua tepida, iterumque vomere cogendus 
est ; utendumque eisdem est , donec horror Gniatur. Sed prae- 
ter haec ducenda alvus est, si tardius horror quiescit: 8iqui-26 
dem id quoque exonerato corpore prodest. Ultimaque post 
haec auxilia sunt gestatio et frictio. Cibus autem in ejusmodi 
morbis maxime dandus est, qui mollem alvum praestet; caro 
glutinosa; vinum, quum dabitur, austerum. 



CAPUT XIII. 30 

Curatio qnotidianae febris. 

Haec ad omnes circumitus febrium pertinent : discernendae 
tamen singulae sunt, sicut rationem habent dissimilem. Si 
quotidiana est, triduo primo magnopere abstinere oportet 
Tcf. ni, 5); tum cibis altero quoque die uti. Si res invetera-35 



LiB. m. CAP. XIII. XIV. XV. 95 

verit, post febrem experiri balneum et yinum; magisqae si, 
horrore sublato, haec superest. 



CAPUT XIV. 

Curatio tertianae febris. 

5 Si vero tertiana, quae ex toto intermittit, aut quartana 
est, mediis diebus et ambulationibus uti oportet, aliisque 
exercitationibus , et unctionibus. Quidam ex antiquis medicis 
Cleophantus, in hoc genere morborum, multo ante accessio- 
nem, per caput aegrum multa calida aqua perfundebat, dein- 

10 de vinum dabat. Quod, quamvis pleraque ejus yiri praecepta 
sequiitus est Asclepiades, recte tamen praeteriit: est enim 
anceps. Ipse, si tertiana febris est, tertio die post acces- 
sionem dicit alvum duci oportere; quinto, post horrorem vo- 
mitum elicere; deinde post febrem, sicut illimos erat, adhuc 

15 calidis dare cibum et vinum; sexto die inlectulo detineri: sic 
enim fore, ne septimo die febris accedat. Id saepe fieri posse 
verisimile est. Tutius tamen est, ut hoc ordine utamur; 
tria remedlat vomitus, alvi ductionis, vini, per triduum, id 
est tertio die et quinto, et septimo tentare: nec vinum, nisi 

20post accessionem diei septimi, bibat. Si vero primis diebus 
discussus morbus non est, inciditque in vetustatem* quo die 
febris exspectabitur, in lectulo se contineat ; post febrem 
pcrfricetur; tum, cibo assumto, bibat aquam; postero die, 
ab exercitatione unctioneque, aqua tantum contentus, con- 

25quiescat. Et id quidem optimum est. Si vero imbecillitas 
urgebit , et post febrem vinum , et medio die paulum cibi de- 
bebit assumere. 



CAPUT XV. 

Curatio quartanae febris. 

30 Eadem in quartana facienda sunt. Sed quum haec tarde 
admodum finiatur, nisi primis diebus discussa est, diligentias 
ab initio praecipiendum est, quid in ea fieri debeat. Igila 



96 A. C. CELSI MEDICIKAB 

si cui cum horrore febris accessit, eaque desiit, eodem die et 
postero tertioque continere se debet, et aqaam tantummodo 
calidam primo die post febrem sumere ; biduo proximo , quan- 
tum fieri potest , ne hanc quidem ; si quarto die cum horrore 
febris revertitur , vomere, sicut ante praeceptum est; deinde s 
post febrem modicum cibum sumere, vini quadrantem; po- 
stero tertioque die abstinere, aqua tantummodo calida, si 
sitis est, assumpta; septimo die balneo frigus praevenire; si 
febris redierit, ducere alvum; ubi ex eo corpus conquieyerit, 
inunctionevehementerperfricari; eodem modo sumere cibumio 
et vinum; biduo proximo se abstinere, frictione servata; 
decimo die rursus balneum experiri ; et , si postea febris ac- 
cessit, aeque perfricari, vinum copiosius bibere. Ac sic 
proximum est, ut quies tot dierum, et abstinentia cumcete- 
ris, quae praecipiuntur, febrem tollant. Si vero nihilominus 16 
remanet, aliud ex toto sequendum est curationis genus; id- 
que agendum, ut, quod diu snstinendum est, corpus facile 
sustineat. Quo minus etiam curatio probari Heraclidis Taren- 
tini debet, qui primis diebus ducendam alvum, deinde absti- 
nendum in septimum diem dixit. Quod, ut sustinere a1iquis20 
possit, tamen, etiam febre liberatus, vix refectioni valebit: 
adeo, si febris saepius accesserit, concidet. Igitur si tertio 
decimo die morbus manebit, balneum neque ante febrem, 
neque post eam tentandum erit; nisi interdum jam horrore 
discusso : horror ipse per ea , quae supra scripta sunt (III, 1 2)^ 25 
expugnandus. Deinde post febrem oportebit ungi, et vehe- 
menter perfricari; cibum et validum, et fortiter assumere; 
vino uti quanto libebit: postero die, quum satis quieverit, 
ambulare, exerceri, ungi, perfricari, cibum capere sine 
vino : tertio die abstinere. Quo die vero febrem exspectabit, 30 
ante surgere, et exerceri, dareque operam, ut in ipsam 
exercitationem febris tempus incurrat: sic enim saepe illa 
discutitur. At si in opere occupavit, tum demum se recipere. 
In ejusmodi valetudine medicamenta sunt oleum, frictio, 
exercitatio, cibus, vinum. Si venter adstrictus est, solven- 36 
dus est. Sed haec facile validiores faciunt: si imbecillitas 
occupavit, pro exercitatione gestatio est: si ne hanc quidem 
sustinet, adhibenda tamen frictio est: si haec quoque vehe- 



LIB. HI. CAP. XVL XVII. 97 

mens onerat, intra quietem et unctionem et cibum sistendum 
est: dandaque opera est, ne qua cmditas in quotidianam id 
nialnm vertat. Nam quartana neminem jugulat: sed si ex ea 
facta quotidiana est, in malis aeger est: quod tamen, nisi 
5 culpa vel aegri vel curantis , numquam fit. 

CAPUT XVI. 

Curatio duarum quartanarum. 

At si duae quartanae sunt, neque eae, quas proposui, 
exercitationes adhiberi possunt; aut ex toto quiescere opus 

loest, aut, si id difficile est, leniter ambulare; considere dili^ 
genter involutis pedibus et capite; quoties febris accessit et 
desiit, cibum modicum sumere, etvinum; reliquo tempore, 
nisi imbecillitas urget, abstinere; at si duae febres paene 
junguntur, post utramque cibum sumere: deinde vacuo tem- 

i5pore, et moveri aliquid, et post unctionem cibo uti. Quum 
vero vetus quartana raro, nisi vere, solvatur; utique eo tem- 
pore attendendum est, ne quid fiat, quod valetudinem impe- 
diat. Prodestque in vetere quartana mutare subinde victus 
genus; a vino ad aquam, ab aqua ad vinum, a lenibus cibis 

20 ad acres , ab acribus ad lenes transire ; esse radicem (cf. I, 
3; n, 18), deinde vomere; jureve pulii gallinacei ventrem 
resolvere; oleo ad frictiones adjicere calefacientia ; ante ac- 
cessionem sorbere vel aceti cyathos duos, vel unum sinapis 
cum tribus graeci vini salsi (cf. III, 6), vel mixta paribus 

25 portionibus, et in aqua diluta, piper, castoreum, laser, myr- 
rham. Per haec enim similiaque corpus agitandum est, ut 
moveatur ex eo statu, quo detinetur. Si febris quievit, diu 
meminisse ejus diei convenit; eoque vitare frigus, calorem, 
cruditatem, lassitudinem. Facile enim revertitur, nisi a sano 

30 quoque aliquamdiu timetur. 

C A P U T XVII. 

Curatio quotidianae febris, quae ex quartana facta sit. 

At si ex quartana quotidiana facta est , quum id vitio i~ 
ciderit, per biduum abstinere oportet, et frictione uti; aqw 

CELSUS I. 7 



98 A. C. GELSI MEDICINAE 

tantummodo vespere potui dare. Tertio die saepe fit, ne 
febris accedat: sed sive fuit, sive non fuit, cibus post ac- 
cessionis tempus est dandus; ac si manet, per triduum abs- 
tinentia, quanta maxima imperari potest (cf. III, 21), et fri- 
ctione quotidie utendum est. 5 



CAPUT XVIII. 

De tribus insaniae generibus. 

Et febrium quidem curatio exposita est. Supersunt vero 
alii corporis aifectus, qui huic superveniunt; ex quibus eos, 
qui certis partibus assignari non possunt (cf. lY, 1 , tnt7.), 10 
protinus jungam. Incipiam ab insania, primamque hi^us 
ipsius partem aggrediar, quae et acuta, et in febre est: 
q>Q6vZxiv Graeci appellant (cf.Hipp.). Illud ante omnia scire 
oportet, interdum in accessione aegros desipere, et loqui 
aliena. Quod non quidem leve est; neque incidere potest, 15 
nisi in febre vehementi : non tamen aeque pestiferum est : 
nam plerumque breve esse consuevit, levatoque accessionis 
impetu, protinus mens redit. Neque id genus morbi reme- 
dium aliud desiderat, quam quod in curanda febre praeceptum 
est. . Phrenesis vero tum demum est , quum continua demen- 20 
tia esse incipit; aut quum aeger, quamvis adhuc sapiat, ta- 
men quasdam vanas imagines accipit: perfecta est, ubi mens 
illis imaginibus addicta est. Ejus autem plura genera sunt : 
siquidem ex phreneticis alii hilares, alii tristes sunt; alii fa- 
cilius continentur, et intra verba desipiunt, alii consurgunt, 25 
et violenter quaedam manu faciunt; atque ex his ipsis alii 
nihil nisi impetu peccant, alii etiam artes adhibent, summam- 
que speciem sanitatis in captandis malorum operum occa- 
sionibus praebent; sed exitu deprehenduntur. Ex his autem 
eos, qui intra verba desipiunt, aut leviter etiam manupec-30 
cant, onerare asperioribus coercitionibus supervacuum est: 
eos vero qui violentius se gerunt, vincire convenit (cf. I. 
Digest deoff. praes, Ht. 14); ne vel sibi vel alleri noceant. 
Neque credendum est , si vinctus aliquis , dum levari vinculis 
cupit, quamvis prudenter et miserabiliter loquitur ; quoniamss 



LIB. lU. CAP. XVIII. 99 

is dolus insanientis est. Fere vero antiqui tales aegros in 
tenebris habebant; eo qaod illis contrarium esset exter- 
reri , et ad quietem animi tenebras ipsas conferre aliquid ju- 
dicabant. At Asclepiades, tamquam tenebris ipsis terren- 

6tibus, in lumine habendos eos dixit. Neutrum autem per- 
petuum est: alium enim lux, alium tenebrae magis tur- 
bant; reperiunturque , in quibus nullum discrimen depre- 
hendi vel hoc, vel illo modo possit. Optimum itaque est 
utrumque experiri ; et habere eum , qui tenebras horret , in 

loluce; eum, qui lucem, in tenebris. At ubi nullum tale discri- 
men est, aeger, si vires habet, loco lucido; si non habet, 
obscuro continendus est. Remedia vero adhibere , ubi maxi- 
me furor urget, supervacuum est: simul enim febris quoque 
increscit. Itaque tum nihil nisi continendus aeger est: ubi 

L5vero res patitur, festinanter subveniendum est. Asclepiades 
perinde esse dixit, his sanguinem mitti, ac si trucidentur: 
rationem hanc sequutus, quod neque insania esset , nisi febre 
intenta; neque sanguis, nisi in remissione ejns, recte mitte- 
retur. Sed ipse in his somnum multa frictione quaesivit; 

2oquum et intentio febris somnum impediat, et frictio non nisi 
in remissione ejus utilis sit. Itaque hoc quoque auxilium de- 
buit praeterire. Quid igitur est? Multa in praecipiti peri- 
culo recte fiunt, alias omittenda. Et continuata quoque febris 
habet tempora, quibus, etsi non remittit, non tamen crescit: 

26 estque hoc, ut non optimum, sic tamen secundum remediis 
tempus. Quod si vires aegri patiuntur, sanguis quoque mitti 
debet. Minus deliberari potest, an alvus ducenda sit. Tum, 
interposito die, convenit caput ad cutem tondere (cf. I, 4) ; 
deinde aqua fovere, in qua verbenae aliquae decoctae sint ex 

so reprimentibus ; aut prius fovere, deinde tondere, et iterum fo- 
vere ; ac novissime rosa caput naresque implere ; oiferre etiam 
naribus rutam ex aceto contritam ; movere sternutamenta me- 
dicamentis in id efficacibus. Quae tamen facienda sunt in 
iis , quibus vires non desunt. Si vero imbecillltas est , rosa 

35tantum caput, adjecto serpyllo, similive aliquo, madefacien- 
dum est. Utiles etiam in quibuscumque viribus herbae duae 
sunt, solanum et muralis, si simul ex utraque succo expresso 
caput impletur. Quum febris remisit, frictione utendum est; 

7* 



100 A. C. CELSI MEDICINAE 

papcios tamen in iis, qui nimis hilares, qaam in iis, qni nimis 
tristes sunt. Adversus omoium autem sic insanientium ani- 
mos gerere se pro cujusque natura necessarium est. Quo- 
rumdam enim vani metus levandi sunt; sicut in homine prae- 
divite famem timente incidit , cui subinde falsae hereditates 5 
nuntiabantur : quorumdam audacia coercenda est ; sicut in iis 
Gt, in quibus continendis plagae quoque adhibentur : quorum- 
dam etiam intempestivus risus et objurgatione et minis Gnien- 
dus: quorumdam discutiendae tristes cogitationes ; ad quod 
symphoniae, et cymbala, strepitusque proGciunt. Saepiusio 
tamen assentiendum, quam repugnandum est ; paulatimque, et 
non evidenter, ab iis, quae stulte dicentur, ad meliora mens 
adducenda. Interdum etiam elicienda ipsius intentio; ut (it 
in hominibus studiosis litterarum, quibus liber legitur, aut 
recte, si delectantur, aut perperam , si id ipsum eos offendit : 15 
emendando enim convertere animum incipiunt. Quin etiam 
recitare, si qua meminerunt, cogendi sunt. Ad cibum quoque 
quosdam non desiderantes reduxerunt ii , qui inter epulantes 
eos collocarunt. Omnibus vero sic affectis somnus et diffi- 
cilis, et praecipue necessarius est: sub hoc enim pleriqueao 
sanescunt. Prodest ad id, atque etiam ad mentem ipsam 
componendam , crocinum unguentum cum irino in caput da- 
tum. Si nihilominus vigilant, quidam somnum moliuntur potui 
dando aquam, in qua papaver, aut hyoscyamum decoctum 
sit: alii mandragorae mala pulvino subjiciunt: alii vel amo-25 
mum , vel sycamini lacrimam fronti inducunt. Asclepiades ea 
supervacua esse dixit; quoniam in lethargum saepe conver- 
terent. Praecepit autem, ut primo die a cibo, potione, som- 
no abstineretur ; vespere ei daretur potui aqua; tum frictio 
admoveretur Fenis, ul ne manum qui^em, qui perlricaret, ve-ao 
hementer imprimeret; postero deinde die, iisdem omnibus 
factis, vespere ei daretur sorbitio et aqua, rursusque frictio 
adhiberetur: per hanc enim nos consequuturos , ut somnus 
accedat. Id interdum fit, et quidem adeo, ut, illo confitente, 
nimia frictio etiam lethargi periculum afferat. Sed si sic som- 3» 
nus non accessit, tum demum illis medicamentis arcessendus 
est: habita scilicet eadem moderatione, quae hic quoque ne- 
cessaria est, ne quem obdormire volumus, excitare postea 



LIB. III. CAP. XVIII. 101 

non possimus. Confert etiam aliquid ad somnum silanus (cf. 
Coel. Aurel. Morb, chr.I^ 5) jaxta cadens; vel gestatio 
post cibum et noctu ; maximeque suspensi lecti motus. Neque 
alienom est, si neque sanguis ante missus est, neque mens 

5 constat, neque somnus accedit, occipitio inciso cucurbitulam 
admovere ; quae , quia levat morbum , potest etiam somnum 
facere. Moderatio autem in cibo quoque adhibenda est : nam 
neque implendus aeger est, ne insaniat; neque jejunio utique 
vexandus, ne imbecillitate in cardiacum incidat. Opus est 

10 cibo infirmo , maximeque sorbitione , potione aquae mulsae, 

cujus ternos cyathos bis hieme, quater aestate dedisse satisest. 

Alterum insaniae genus est , quod spatium longius reci- 

pit; quia fere sine febre incipit, leves deinde febriculas ex- 

citat. Consistit in tristitia, quam videtur bilis atra contrahere. 

15 In hac utilis detracHo sanguinis est : si quid hanc prohibet, 
prima est abstinentia ; secunda per album veratrum vomitum- 
que purgatio. Post utrumlibet adhibenda bis die frictio est ; 
si magis valet, frequens etiam exercitatio; in jejuno vomitus: 
cibus, sine vino, dandus ex media materia est. Quam quoties 

20 posuero (cf. III, 21), scire licebit etiam ex infirmissima dari 
posse ; dum ne ea sola quis utatur : valentissima tantummodo 
esse removenda. Praeter haec servanda alvus est quam te- 
nerrima; removendi terrores, et potius bona spes afferenda; 
quaerenda delectatio ex fabulis, ludisque, quibus maxime capi 

25 sanus .assueverat ; laudanda, si qua sunt, ipsius opera, et ante 
oculos ejus ponenda; leviter objurganda vana tristitia; sub- 
inde admonendus, in iis ipsis rebus, quae sollicitant^ cur po- 
tius laetitiae, quam sollicitudinis causa sit. Si febris quoque 
accessit, sicut aiiae febres, curanda est. 

30 Tertium genus insam*ae est, ex his longissimum; adeo ut 
vitam ipsam non impediat : quod robusti corporis esse con- 
suevit. Hujus autem ipsius species duae sunt. Nam quidam 
imaginibus, non mente falluntur, quales insanientem Ajacem 
vel Orestem percepisse poetae ferunt; quidam animo desi- 

sspiunt. Si imagines fallunt, ante omnia videndum est, tristes, 
an hilares sint. In tristitia nigrum veratrum dejectionis cau- 
sa; in hilaritate, album, ad vomitum excitandum dari debet^ 
idque, si in potione non accipit, pani adjiciendum est, qi 



102 A. G. GELSI MEDICINAB 

facilius fallat. Nam si bene se pargaverit , ex magna parte 
morbum levabit. Ergo etiam si semel datum veratrum parum 
profecerit, interposito tempore iterum dari debet. Neque 
ignorare oportet, leviorem esse morbum cum risu, quam serio 
insanientium. Illud quoque perpetuum est in omnibus morbis ; s 
ubi ab inferiore parte purgandus aliquis est, ventrem ejus 
ante solvendum esse ; ubi a superiore , comprimendum {Aph, 
YII, 70). Si yero consilium insanientem fallit, tormentis 
quibusdam optime curatur. Ubi perperam aliquid dixit, aut 
fecit , fame , vinculis , plagis coercendus est. Cogendus est lo 
et attendere, et ediscere aliquid, et meminisse: sic enim fiet, 
ut paulatim metu cogatur considerare, quid faciat. Subito 
etiara terreri, et expavescere, in hoc morbo prodest; et fere 
quidquid animum vehementer perturbat. Potest enim quae- 
dam fieri mutatio, quum ab eo statu mens, in quo fuerat, ab- 16 
ducta est. Interest etiam, is ipse sine causa subinde rideat, 
an moestus demissusque sit: nam demens hilaritas terroribus 
iis, de quibus supra dixi, melius curatur: si nimia tristitia 
est, prodest lenis, sed multa bis die frictio; item per caput 
aqua frigida infusa , demissumque corpus in aquam et oleum. 20 
Illa communia sunt : insanientes vehementer exerceri debere ; 
multa frictione uti; neque pinguem carnem, neque vinum as- 
sumere ; cibis uti post purgationem, ex media materia , quam 
levissimis; non oportere esse vel solos, vel inter ignotos, 
vel inter eos, quos aut contemnant, aut negligant; mutare^s 
debere regiones, et, si mens redit, annua peregrinatione esse 
jactandos. 

Raro, sed aliquando tamen, ex metu delirium nascitur. 
Quod genus insanientium specie simili, similique victus ge- 
nere curandum est: praeterquam quod in hoc insaniae genere %o 
80I0 recte vinum datur. 



CAPUT XIX. 

De cardiacis. 

His morbis praecipue contrarium est id genus, quod 
xoQdLaxov a Graecis nominatnr; quamvis saepe ad eumsb 



LiB. m. CAP. XIX. 103 

phrenetici transeunt: siquidem mens in illislabat, inhoc con- 
stat. Id autem nihil aliud est, quam nimia imbecillitas cor- 
poris, qifod stomacho languente, immodico sudore digeritur. 
Licetque protinus scire id esse, ubi venarum exigni imbecilli- 

5 que pulsus sunt ; sudor autem supra consuetudinem, et modo, 
et tempore, ex toto thorace et cervicibus, atque etiam capite 
prorumpit, pedibus tantummodo et cruribus siccioribus atque 
frigenttbus. Acutique id morbi genus est. Curatio prima est, 
supra praecordia imponere, quae reprimant, cataplasmata : 

10 secunda , sudorem prohibere. Id praestat acerbum oleum, 
vel rosa, vel melinum, aut myrteum: quorum aliquo corpus 
leniter perungendum, ceratumque ex aliquo horum tum im- 
ponendum est. Si sudor vincit, delinendus homo est vel 
gypso, vel argenti spuma, vel cimolia creta, vel etiiam subin- 

16 de horum pulvere respergendus. Idem praestat puivis ex * 
contritis aridis myrti vel rubi foliis , aut ex austeri et boni 
vini arida faece: pluraque similia sunt, quae si desunt, satis 
utilis est quilibet ex via pulvis injectus. Super haec vero, 
quo minus corpus insudet, levi veste debet esse contectus, 

20 loco non calido , fenestris patentibus sic, ut perflatus quoque 
aliquis accedat. Tertium auxilium est, imbecillitati jacentis 
cibo vinoque succurrere. Cibus non multus quidem, sed saepe 
tamen nocte ac die dandus est, utnutriat, neque oneret. Is 
esse debet ex infirmissima ihateria , et stomacho aptus. Nisi 

25 si necesse est, ad vinum festinare non oportet: si verendum 
est, ne deficiat, tum et intrita ex hoc , et hoc ipsum austerum 
quidem, sed tamen tenue, meraculum, egelidum subinde et 
liberaliter dandum est; adjecta polenta, si modo is aeger pa- 
rum cibi assumit: idque vinum esse debet, neque nullarum 

30 virium, neque ingentium ; recteque tota die ac nocte, vel tres 
heminas aeger bibet; si vastius corpus est, plus etiam. Si 
cibum non accipit, perunctum ante perfundere aqua frigida 
convenit, et tum dare. Quod si stomachus resolutus parum 
continet, et ante cibum, et post eum sponte vomere oportet; 

S5nirsusque post vomitum cibum sumere; si ne id quidem 
manserit, sorbere vini cyathum , interpositaque hora , sumere 
alterum. Si id quoque stomachus reddiderit, totum corpos 
bulbis contritis superillinendum est; qui, ubi inaruerunt, efS- 



1 04 A. C. CELSI MEDICINAE 

ciunt, ut yinom in stomacho contineatur, exque eo toti cor- 
pori cAlor, venisque vis redeat. Ultimum auxilium est, in 
alvum ptisanae vel aJicae cremorem ex inferioribus partibus 
indere: siquidem id quoque vires tuetur. Neque alienumest, 
naribus quoque aestuantis admovere, quod reficiat; id est5 
rosam et vinum : et si qua in extremis partibus frigent, unctis 
et calidis manibus fovere. Per quae si consequi potuimus, 
ut et sudoris impetus minuatur, et vita prorogetur, incipit 
jam tempus ipsum esse praesidio. Ubi esse in tuto videtur, 
verendum tamen est, ne in eamdem imbecillitatem cito reci-io 
dat: itaque, vino tantummodo remoto, quotidie validiorem 
cibum debet assumere, donec satis virium corpori redeat. 



CAPUT XX. 

De Lethargicis. 

Alter quoque morbus est, aliter phrenetico contrarius. In 15 
eo difficilior somnus, promta ad omnem audaciam mens est: 
in hoc marcor, et inexpugnabilis paene dormiendi necessitas. 
Ari^^aQyov Graeci nominarunt. Atque id quoque genus acu- 
tum est, et nisi succurritur, celeriter jugulat. Hos aegros 
quidam subinde excitare nituntur , admotis iis , per quae ster- 20 
nutamenta evocantur, et iis quae odore foedo movent; qua- 
lis est plx cruda, lana succida, piper, veratrum, castoreum, 
acetum , allium , cepa. Juxta etiam galbanum incendunt , aut 
pilos, aut cornu cervinum; si id non est, quodlibet aliud. 
Tharrias vero quidam, accessionis id malum esse dixit, Ieva-2& 
rique quum ea decessit: itaque eos, qui subinde excitant, 
sine usu male habere. Interest autem, in decessione exper- 
giscatur aeger, an quum febris non levetur, aut levata quo- 
que ea somnus urgeat. Nam si expergiscitur, adhibere ei, 
ut sopito, supervacuum est: neque enim vigilando melior fit;3o 
sed per se, si melior est, vigilat. Si vero continens ei som- 
nus est, utique excitandus est; sed iis temporibus, quibus 
febris levissima est, ut et excernat aliquid, et sumat. Excitat 
autem validissime repente aqua frigida infusa. Post remis- 
sionem itaque , perunctum oleo multo corpus, tribus aut qua- 3s 



LIB. III. CAP. XX. XXI. 105 

tuor amphoris totum per capat perfandendum est. Sed hoc 
jitemur, si aequalis aegro spiritus erit, si moHia praecordia: 
sin aliter haec erunt, ea potiora, quae supra comprehensa 
sunt. Et, quod ad somnum quidem pertinet, commodissima 

5 haec ratio est. Medendi autem causa , caput radendum ; 
deinde posca fovendum est, in qua laurus, aut ruta decocta 
sit "^) : altero die imponendum castoreum ^ aut ruta ex aceto 
contrita, aut lauri baccae, aut hedera cum rosa et aceto. 
Praecipueque proficit, et ad excitandum hominem, naribus 

10 admotum , et ad morbum ipsum depellendum , capiti frontive 
impositum sinapi. Gestatio etiam in hoc morbo prodest ; ma- 
ximeque opportune cibus datus, id est in remissione, quanta 
maxima inveniri poterit. Aptissima autem sorbitio est, donec 
morbus decrescere incipiat: sic, ut si quotidie gravis accessio 

15 est, haec quotidie detur ; si alternis, post graviorem sorbitio, 
post leviorem mulsa aqua. Vinum quoque cum tempestivo 
cibo datum non mediocriter adjuvat. Quod si post longas 
febres ejusmodi torpor accessit, cetera eadem servanda sunt : 
ante accessionem autem, tribus quatuorve horis, castoreum, 

20 si venter adstrictus est, mixtum cum scammonia; si non est, 
per se ipsum cum aqua dandum est. Si praecordia moHia 
sunt, cibis utendum est plenioribus; si dura, in iisdem sor- 
bitf onibus subsistendum ; imponendumque praecordiis, quod 
slmul et reprimat, et emolliat. 



25 CAPUT XXI. 

De hydropicis. 

Sed hic quidem acutus est morbus. Longus vero fieri 

potest eorum, quos aqua inter cutem male habet; nisi primis 

diebus discussus est: vdQOTta Graeci vocant. Atque ejus 

sotres species sunt. Nam modo, ventre vehementer intento, 

creber intus ex motu spiritus sonus est : modo corpus inae- 



♦) Caelius Aurelianus iib. II. Morb. Acut. cap. 9 ita scri^ 
Heraclides caput posca fovet, in qua laurus fuerii decocta, et n 
rasis quoque capiltis ungit castoreo etc. 



106 A. C. GELSI MEDICINAE 

quale est, tumoribus aliter aliterque per totum id orieDtibus: 
modo intns in uterum aqua contrahitur, et moto corpore ita 
movetur, ut impetus ejus conspici possit. Primum rvfinavC^ 
triVj secundum XBVxoq^Xeyii^atCav^ vel vnoOaQTca 9 tertium 
a6KlTi]v Graeci nominarunt. Communis tamen omnium est5 
humoris nimia abundantia; ob quam ne ulcera quidem in hfs 
aegris facile sanescunt (Aph. YI, 8). Saepe vero hoc ma- 
lum per se incipit; saepe alteri vetusto morbo, maximeque 
quartanae, supervenit. Facilius in servis, quam in liberis tol- 
litur : quia , quum desideret famem , sitim , mille alia taedia, 10 
longamque patientiam, promtius iis succurritur, qni facile co- 
guntur, quam quibus inutilis libertas est. Sed ne ii quidem, 
qui sub alio sunt, si ex toto sibi temperare non possunt, ad 
salutem perducuntur. Ideoque non ignobilis medicus, Chry- 
sippi discipulus , apud Antigonum regem , amicum quemdam 15 
ejus, notae intemperantiae, mediocriter eo morbo implicitum, 
negavit posse sanari. Quumque alter medicus Epirotes Phi- 
lippus se sanaturum polliceretur; respondit, illum ad morbum 
aegri respicere ; se, ad animum. Neque eum res fefellit. Ule 
enim quum summa diligentia non medici tantummodo, sed^o 
etiam regis custodiretur , tamen malagmata sua devorando, 
bibendoque suam urinam, in exitium se praecipitavit. Inter 
initia tamen non difficilis curatio est, si imperata sunt (cf. 
III, 17) quies, sitis, inedia; at si malum inveteravit, nonnisi 
magna mole discutitur. Metrodorum tamen, Epicuri discipu- 25 
lum, ferunt, quum hoc morbo tentaretur, nec aequo animo 
necessariam sitim sustineret, ubi diu abstinuerat, bibere so- 
litum, deinde evomere. Quod si redditur quidquid receptum 
est, multum taedio demit; si a stomacho retentum est, mor- 
bum auget : ideoque in quolibet tentandum non est. Sed si 30 
febris quoque est, haec in primis submovenda est per eas 
rationes, per quas huic succurri posse propositum est: si 
sine febre aeger est, tum demum ad ea veniendum est, quae 
ipsi morbo mederi solent. Atque hic quoque quaecumque 
species est , si nondum nimis occupavit, iisdem auxiliis opus 35 
est: multum ambulandum, currendum aliquid est; superiores 
maxime partes sic perfricandae , ut spiritum ipse contineat; 
evocandus est sudor, non per exercitationem tantum, sed 



LIB. III. CAP. XXI. 107 

etiam in arena calida, vel laconico, vel clibano, similibusqae 
aliis; maximeque utiles naturales et siccae sudationes sunt 
(cf. II, 17). Balneum, atque omnis humor alienus est. Je- 
juno recte catapotia dantur, facta ex absinthii duabus, myr- 

5 rhae tertia parte. Cibus esse debet ex media quidem materia, 
sed tamen generis durioris : potio non ultra danda est , quam 
ut vitam sustineat; optimaque est, quae urinam movet. Sed 
id ipsum tamen moliri cibo, quam medicamento meUus est. 
Si tamen res coget, ex iisdem aliquid , quae id praestant, 

loerit decoquendum, eaque aqua potui danda. Yidentur autem 
hanc facultatem habere iris, nardum, crocum, cinnamum, amo- 
mum, casia, myrrha, balsamum, galbanum, ladanum, oenanthe, 
panaces, cardamomum, hebenus, cupressi semen, uva taminia, 
quam 0ta<pl8a aygLav Graeci nominant, abrotonum, rosae 

i5folia, acorum, amarae nuces, tragoriganum, styrax, costum, 
junci quadrati et rotundi semen; illum HVJceiQOV^ hunc dx^^' 
vov Graeci vocant: quae quoties posuero (cf. III, 18), non 
quae hic hascuntur, sed quae inter aromata afferuntur , signi- 
ficabo. Primo tamen, quae levissima ex his sunt, id est 

2orosae folia, vel nardi spica, tentanda sunt. Yinum quo- 
que utile est austerum, sed quam tenuissimum. Commodum 
est etiam, lino quotidie ventrem metiri, et, qua comprehendit 
alvum, notam imponere; posteroque die videre, plenius cor- 
pus sit, an extenuetur : id enim , quod extenuatur , medicinam 

25 sentit. Neque alienum est metiri et potionem ejus, et urinam : 
nam si plus humoris excernitur, quam assumitur, ita demum 
secundae valetudinis spes est. Asclepiades in eo, qui ex 
quartana in hydropa decideral, se abstlnentia bidui, et fri- 
ctione usum ; tertio die, jam et febre et aqua liberato , cibum 

80 et vinum dedisse, memoriae prodidit. 

Hactenus communiter de omni specie praecipi potest : si 
vehementius malum est, diducenda ratio curandi est. Ergo 
si inflatio, et ex ea dolor creber est, utilis quotidianus, aut 
altero quoque die post cibum , vomitus est : fomentis siccis 

35 calidisque utendum esl. Si per haec dolor non finitur, neces- 
sariae sunt sine ferro cucurbitulae ; si ne per has quidem 
tormentum tollitur, incidenda cutis est, et tum his utendum. 
Ultimum auxilium est, si cucurbitulae nihil profuerunt, pe^ 



108 A. C. CELSI MEDICINAE 

alvum infundere copiosam aqaam calidam, eamque recipere. 
Quin etiam quotidie ter quaterve opus est uti frictione vehe- 
menti cum oleo et quibusdam calefacientibus : sed in hac 
frictione a ventre abstinendum est. Imponendum vero in eum 
crebrius sinapi, donec cutem erodat; ferramentisque canden- s 
tibus pluribus locis venter exulcerandus est, et servanda ul- 
cera diutius. Utiliter etiam scilla cocta delingitur. Sed diu 
post has inflationes abstinendum est ab omnibus inflantibus. 

At si id vitium est, cui Xsvxog^lsyiiccTla nomen est, eas 
partes, quae tument, subjicere soli oportet; sed non nimium, lo 
ne febriculam accendat: si is vehementior est, caput velan- 
dum est: utendumque frictione, madefactis tantum manibus 
aqua, cui sal et nitrum et olei paulum sit adjectum; sic, ut 
aut pueriles aut muliebres manus adhibeantur, quo mollior 
earum tactus sit: idque, si vires patiuntur, ante meridiemi5 
tota hora, post meridiem semihora fieri oportet. Utilia etiam 
sunt cataplasmata, quae reprimunt; maximeque si corpora 
teneriora sunt. Incidendum quoque est super talum, quatuor 
fere digitis, ex parte interiore, qua per aliquot dies frequens 
humor feratur ; atque ipsos tumores incidere altis plagis opor- 20 
tet *) : concutiendumque multa gestatione corpus est : atque, 
ubi inductae vulneribus cicatrices sunt, adjiciendum et exer- 
citationibus est, et cibis, donec corpus ad pristinum habitum 
revertatur. Cibus valens esse debet, et glutinosus , maxime- 
que caro: vinum, si per stomachum licet, dulcius; sed ita,2& 
ut invicem biduo triduove, modo aqua, modo id bibatur. 
Prodest etiam lactucae marinae (cf. II, 12, 1) semen cum 
aqua potui datum. Si valens est, qui id accipit, et scilla 
cocta , sicQt supra dixi , delingitur. Auctoresque multi sunt, 
inflatis vesicis pulsandos tumores esse (cf. Aet. X, 9). 3o 

Si vero id morbi genus est, quo in uterum multa aqua 
contrahitur, ambulare, sed magis modice oportet; malagma, 
quod digerat, impositum habere; idque ipsum superimposito 



*) Caelius Aurelianos lib. III. Morb. Chron. cap. 8: Laudat 
etiam Asclepiades punctionem, quaittor digitis a talo distantem fa- 
ciendam superius ah interiore parte , sicut in phleboiomia ut per eam- 
dem puncHonem humore effuso, corpora extenuentur. 



LIB. III. CAP. XXI. XXII. 109 

triplici panno, fascia, non nimium tamen vehementer ad- 
stringere : quod a Tharria profectnm , servatum esse a plu- 
ribus yideo. Si jecur, aut Uenem affectum esse manifestum 
est, Gcum pinguem contusam, adjecto melle, superponere. 

5 Si per talia auxilia venter non siccatur, sed humor nihilo 
minus abundat, celeriori via^uccurrere, ut is per ventrem 
ipsum emittatur. Neque ignoro Erasistrato displicuisse hanc 
curandi viam: morbum enim hunc jecinoris putavit: ila illud 
esse sanandum; frustraque aquam emitti, quae, vitiato illo, 

10 subinde nascatur. Sed primum non hujus visoeris unius hoc 
vitium est : nam et liene affecto , et in totius corporis malo 
habitu fit. Deinde , ut inde coeperit , tamen aqua nisi emitti- 
tur, quae contra naturam ibi substitit, et jecinori et ceteris 
interioribus partibus nocet. Convenitque corpus nihilo minus 

15 esse curandum. Neque enim sanat emissus humor , sed me- 
dicinae locum facit, quam intus inclusus impedit. Ac ne il- 
lud quidem in controversiam venit, quin non omnes in hoc 
morbo sic curari possint; sed juvenes robusti, qui vel ex 
toto carent febre , vel certe satis liberales intermissiones ha- 

30 bent. Nam quorum stomachus corruptus est, quive ex atra bile 
huc deciderunt, quive malum corporis habitum habent, idonei 
huic curationi non sunt. Cibus autem, quo die primum hu- 
mor emissus est, supervacuus est, nisi si vires desunt: in- 
sequentibus diebus, et is,- et vinum meracius quidem, sed 

25 non ita multum dari debet, paulatimque evocandus aeger est 
ad exercitationes , frictiones, solem, sudationes, navigatio- 
nes (cf. I, 2; Cael. Aurel., Morb. chron, III, 8), et idoneos 
cibos, donec ex toto convalescat. Balneum ramm res amat; 
frequentiorem in jejuno vomitum. Si aestas est, in mari na- 

3otare commodum est. Ubi convaluit aliquis , diu tamen alie- 
nus ei veneris usus est. 



CAPUT XXII. 

Dc tabe, ejusque speciebus. 

Diutius saepe et periculosius tabes eos male habet, qud 
3« invasit. Atque hujus qnoque plures species sunt. Una e0 



1 10 A. C. CELSI MEDICINAE 

qaa corpus nou alitur , et naturaliter semper aliquibus dece- 
dentibus, nullis vero in eorum locum subeuntibus, summa 
macies oritur; et, nisi occurritur, tollit. ^AtQoq>tav hanc 
Graeci vocant. Ea duabus fere de causis incidere consuevit. 
Aut enim nimio timore aliquis minus, aut avidltate nimia plus, 5 
quam debet, assumit: ita vel, quod deest, infirmat; vel, quod 
superat, corrumpitur. Altera species est, quam Graeci xa- 
%B\lav appellant, ubi malus corporis habitus est; ideoqu^ 
omnia alimenta corrumpuntur. Quod fere fit, quum longo 
morbo vitiata corpora, etiamsi illo vacant, refectionem ta- 10 
men non accipiunt; aut quum malis medicamentis corpus af- 
fectum est; aut quum diu necessaria defuerunt; aut quum in- 
nsitatos et inutiles cibos aliquis assumsit, aliquidve simile in- 
cidit. Huic , praeter tabem , illud quoque nonnumquam acce- 
dere solet, ut per assiduas pustulas, aut ulcera, summa cu- 15 
tis exasperetur, vel aliquae corporis partes intumescant. 
Tertia est, longeque periculosissima species, quam Graeci 
(p^^LiSLV nominarunt. Oritur fere a capite ; inde in pulmonem 
destillat; huic exulceratio accedit; ex hac febricula levis fit, 
quae etiam quum quievit , tamen repetit ; frequens tussis est ; 20 
pus exscreatur; interdum cruentum aliquid. Quidquid ex- 
screatum est , si in ignem impositum est , mali odoris est : 
itaque, qni de morbo dubitant, hac nota utuntur (^Aph, V, 11 ; 
Coac. 426). 

Quum haec genera tabis sint, animadvertere primum^s 
Qportet, quid sit in quo laboretur ; deinde , si tantum non ali 
corpus apparet, causam ejus attendere; et si cibi minus ali- 
quis, quam debet, assumsit, adjicere, sed paulatim; ne si 
corpus insuetum subita multitudine oneraverit, concoctionem 
impediat. Si vero plus justo quis assumere solitus est, abs-30 
tinere uno die ; deinde ab exiguo cibo incipere ; quotidie ad- 
jicere, donec ad justum modum perveniat. Praeter haec con- 
venit ambulare locis quam minime frigidis , sole vitato ; per 
manus quoque exerceri: si inlirmior est, gestari, ungi, per- 
fricari , si potest , maxime per se ipsum , saepius eodem die 35 
et ante cibum, et post eum, sic ut interdum oleo quaedam 
adjiciantur calefacientia , donec insudet. Prodestque jejuno 
-"'«^hendere per multas partes cutem et attrahere, ut relaxe- 



LIB. m. CAP. XXII. 1 1 1 

tar; aut, imposita resina et abducta, subinde idem facere. 
Utile est etiam interdumbalneum, sed post cibum exiguum. 
Atque in ipso solio recte cibi aliquid assumitur; aut, si sine 
boc frictio fuit , post cam protinus. Cibi vero esse debent ex 

5 iis, qui facile concoquuntur, qui maxime alunt. Ergo vini 
quoque, sed austeri, necessarius usus est. Movenda urina. 

At si maliis corporis habitus est, primum abstinendum 
est; deinde alvus ducenda; tum paulatim cibi dandi, adjectis 
exercitationibus , unctionibus, frictionibus. Utilius his fre- 

loquens balneum est, sed jejunis; etiam usque sudorem. Cibis 
vero opus est copiosis, variis, boni succi, q tique etiam mi- 
nus facile corrumpantur , vino austero. Si nihil reliqua pro- 
ficiunt, sanguis mittendus est; sed paulatim, quotidieque plu- 
ribus diebus , cum eo , ut cetera quoque eodem modo ser- 

15 ventur. 

Quod si mali plus est, et vera phthisis est, inter initia 
protinus occurrere necessarium est: neque enim facile is 
morbus , quum inveteravit, evincitur. Opus est, si vires pa- 
tiuntur, longa navigatione, coeli mutatione, sic ut densius 

2oquam id est, ex quo discedit aeger, pelatur: ideoque aptis- 
sime Alexandriam ex Italia itur^). Fereque id posse inter 
principia corpus pati debet, quum hic morbus aetate Grmis- 
sima maxime oriatur, id est ab anno duodevicesimo ad an- 
num quintum et tricesimum (cf. Aph, V, 9; Coac. 431). 

25 Si id imbecillitas non sinit, nave tamen non longe gestari 
commodissimum est: si navigationem aliqua res prohibet, 
lectica , vel alio modo corpus dimovendum est. Tum a nego- 
tiis abstinendum est, omnibusque rebus, quae sollicitare ani- 
mum possunt; somno indulgendum; cavendae destillationes, 

30 ne, si quid cura levarit, exasperent; et ob id vitanda cru- 



1) Plinius lib. XXVITI. cap. 3. sect. 14: Phtkisi navigatio ud- 
lissima; longis morhis locorum mutaiio; et lib. XXXI. cap. 6. sect. 33: 
Neque enim Aegyptus proptcr se petiiur^ sed propier longinquitatem 
navigandi. At lib. XXIV. cap. 6. sect. 19 ita scribit: Silvas eas dum- 
taxatj quae picis resinaeque gratia radantur, phthisiciSt aut qui lonf 
valetudine non recoUigant vires; et illum coeli aera, plus, quam nat 
gationem Aegyptiam, pro/icere, quam lactis herbidos per monHn 
aestiva succos. 



112 A. C. CELSI MEDICIKAB 

ditas, simalqae et sol, et frigtis; os obtegendam, fauces ve- 
landae, tussicala suisremediis finienda: et, quamdiu quidem 
febricula incarsat, huic interdum abstinentia, ihterdum etiam 
tempestivis cibis medendum ; eoque tempore bibenda aqua. 
Lac quoque, quod in capitis doloribus, et in acutis febribus, 5 
et per eas facta nimia siti, ac, sive praecordia tument, sive 
biliosa urina est, sive sanguis fluxit, pro veneno est; in 
phthisi tamen, sicut in Omnibus longis difficilibusque febri- 
culis, recte dari potest (^Aph, V, 64). Quod si febris aut 
nondum incursat, aut jam remisit, decurrendum est ad mo-io 
dicas exercitationes , maximeque ambulationes ; item lenes 
frictiones. Balneum alienum est. Cibus esse debet primo 
acer, ut allium, porrum, idque ipsum ex aceto, yel ex eodem 
intabus, ocimum, lactuca: deinde lenis, ut sorbitio ex pti- 
sana, yel ex alica, vel ex amylo, lacte adjecto. Idem ory-i5 
za quoque, et, si nihil aliud est, far praestat. Tum invicem 
modo his cibis, modo illis utendum est; adjiciendaque quae- 
dam ex media materia , praecipueque cerebellum , vel pisci- 
culus, et his similia. Farina etiam cum sevo ovillo capri- 
nove mixta, deinde incocta pro medicamento est. Yinum^o 
assumi debet leve, austerum (cf. III, 21 ; lY, 18). Hactenus 
nonmagna mole pugnatur: si vehementior noxa est, ac ne- 
que febricula, neque tussis quiescit, tenuarique corpus ap- 
paret, validioribus auxiliis opus est. Exulcerandum est ferro 
candenti , uno loco sub mento , altero in gutture , duobus ad 25 
mammam utramque ; item sub imis ossibus scapularum, quas 
dfioTtXdTag Graeci vocant, sic, ne sanescere ulcera sina- 
mus , nisi tussi finita : cui per se quoque medendum esse ma- 
nifestum est. Tunc ter quaterve die vehementer extremae 
partes perfricandae, thorax levi manu pertractandus , post30 
cibum intermittenda hora , et perfricanda crura brachiaque : 
interpositis denis diebus, demittendus est aeger in solium, 
in quo sit aqua calida et oleum : ceteris diebus bibenda aqua ; 
tum et vinum, si tussis non est, potui frigidum dandum; si 
est , egelidum. Utile est etiam cibos in remissionibus quo- 35 
tidie dari : frictiones gestationesque similiter adhiberi : eadem 
acria quarto aut quinto die sumere : interdum herbam san- 
guinalem ex aceto, vel ptantaginem esse. Medicamentum 



LIB. III. CA,P. XXIII. 113 

est etiam vel plantaginis saccus per se , vel marrabii cam 
melle incoctas; ita ut illius cyathus sorbeatur, hajus co- 
chleare plenum paulatim delingatur ; vel inter se mixta , et 
incocta resinaa terebinthinae pars dimidia , butyri et mellis 

spars altera. Alvus cita utique vitanda est (cf. Aph. Y, 14). 
Vomitus in hocmorbo frequens^ perniciosus est, maximeque 
sanguinis (cf. III, 27, 4). Qui meliusculus esse coepit, ad- 
jicere debet exercitationes , frictiones, cibos: deinde ipse 
se, suppresso spiritu (cf. Oribas. t. I, p. 656), perfricare; 

lodiu abstinere a vino, balneo, venere. 



CAPUT XXIII. 
De Comitiali morbo. 

Inter notissimos morbos est etiam is , qui comitialis , vel 
major nominatur. Homo subito concidit; ex ore spumae 

ismoventur; deinde interposito tempore ad se redit, et per 
se ipse consurgit. Id genus saepius viros, quam feminas 
occupat. Ac solet quidem etiam longum esse , usque ad 
mortis diem, et vitae non periculosum; interdum tamen, 
quuni recens est , hominem consumit : et saepe eum , si re- 

20 media non sustulerunt , in pueris veneris , in puellis men- 
struorum initium tollit (cf. Aph. Y, 7). Modo cum disten- 
tione nervorum prolabitur aliquis, modo sine illa. Quidam 
hos quoque iisdem, quibus lethargicos, excitare conantur: 
quod admodum supervacuum est; et quia ne lethargicus 

25 quidem his sanatur; et quia, quum possit ille numquam ex- 
pergisci, atque ita fame interire, hic ad se utique rever- 
titur. Ubi concidit aliquis, si nulla nervorum distentio ac- 
cessit, utique sanguis mitti debet: si accessit, non utique 
mittendus est, nisi alia quoque hortantur. Necessarium autem 

30 est ducere alvum , vel nigro veratro purgare , vel utrumque 
facere, si vires patiuntur: tunc caput tondere, oleoque et 
aceto perungere: cibum post diem tertium, simul trans'" 
hora qua concidit , dare. Neque sorbitiones autem his , al 
que molles et faciles cibi, neque caro, minimeque suil 

35convenit; sed mediae materiae: nam et viribus opus es 

CELSUS I. 8 



114 A. C. CELSI MEDICINAE 

el cruditates cavendae sunt. Cum quibus fugere oportet so- 
lem , balneum , ignem , omniaque calefacientia ; item frigns, 
vinum, venerem, loci praecipitis conspectum, omniumque 
terrentium, vomitum, lassitudinem , sollicitudines , negotia 
omnia; ubi tertio die cibus datus est, intermittere quartum, 5 
et invicem alterum quemque , eadem hora cibi servata, 
donec quatuordecim dies transeant. Quos ubi morbus ex- 
cessit, acuti vim deposuit: ac, si manet, curandus jam ut 
longus est. Quod si, non quo die primum id incidit, medicus 
accessit , sed is , qui cadere consue vit , ei traditus est ; pro- 10 
tinus eo genere victus habito , qui supra comprehensus est, 
exspectandus est dies, quo prolabatur; utendumque tum vel 
sanguinis missione, vel ductione alvi, vel nigro veratro, 
sicut praeceptum est : insequentibus deinde diebus per eos 
cibos, quos proposui, vitatis omnibus, quae cavenda dixi, 15 
nutriendus. Si per haec morbus finitus non fuerit, confugien- 
dum erit ad album veratrum ; ac ter quoque aut quater eo 
utendum, non ita multis interpositis diebus; sic tamen, ne 
iterum umquam sumat, nisi conciderit. Mediis autem diebus 
vires ejus erunt nutriendae; quibusdam, praeter ea, quae^o 
supra scripta sunt, adjectis. Ubi mane experrectus est, 
corpus ejus leniter ex oleo vetere, cum capite excepto 
ventre, permulceatur: tum ambulatione quam maxime longa 
et recta utatur : post ambulationem loco tepido vehementer 
et diu, ac non minus ducenties, nisi infirmus erit, perfrice-26 
tur : deinde per caput multa aqua frigida perfundatur ; pau- 
lum cibi assumat; conquiescat; rursus ante noctem ambula- 
tione utatur; iterum vehementer perfricetur, sic ut neque 
venter, neque caput contingatur; post haec coenet; inter- 
positisque tribus aut quatuor diebus, uno aut altero acriaso 
assumat. Si ne per haec quidem fuerit liberatus, caput radat ; 
ungatur oleo vetere, adjecto aceto et nitro; perfundatur 
aqua salsa; bibat jejunus ex aqua castoreum; nulla aqua, 
nisi decocta , potionis causa utatur. Quidam jugulati gladia- 
toris calido sanguine epoto tali morbo se liberanint : apud 35 
quos miserum auxih'um tolerabile miserius malum fecit 
(cf. Plin. XXVIII, 1, 2; Aret. Cwr. chronic. I, 4; DesEtangs, 
in ed. Celsi, p. 281). Quod ad medicum vero pertinet, ulti- 



UB. m. CAP. XXIV. 115 

mum est , juxta talum ex utroque crure paulum sanguinis mit- 
tere; occipitium incidere, et cucurbitulas admovere; ferro 
candenti in occipitio, et infra quoque, qua summa vertebra 
cum capite committitnr, adurere duobus locis, ut per ea 
6 perniciosus humor evadat. Quibus si finitum malum non fue- 
rit, prope est, utperpetuum sit. Ad levandum id, tantum- 
modo utendum erit exercitatione multa , frictione, cibisque 
iis, qui supra comprehensi sunt: praecipueque vitanda om- 
nia, quae, ne fierent, excepimus. 



10 CAPUTXXIV. 

De Regio morbo. 

Aeque notus est morbus, quem interdum arquatum, in- 
terdum regium nominant. Quem Hippocrates (Aph, IV, 62, 
64 ; Coac. 1 1 8) ait , si post septimum diem febricitante aegro 

i5supervenit, tutum esse, mollibus tantummodo praecordiis 
substantibus : Diocles ex toto, si post febrem oritur, etiam 
prodesse ; si post hunc febris , occidere. Color autem eum 
morbum detegit , maxime oculorum , in quibus , quod album 
esse debet, fit luteum. Soletque accedere et sitis, et dolor 

20 capitis , et frequens singultus , et praecordiorum dextra parte 
durities, et, ubi corporis vehemens motus est, spiritus dif- 
ficultas, membrorumque resolutio: atque, ubi diutius manet 
morbus , totum corpus cum pallore quodam inalbescit. Primo 
die abstinere aegrum oportet; secundo ducere alvum: tum, 

2^ si febris est , eam victus genere discutere ; si non est, 
scammoniam potui dare, vel cum aqua betam aibam contri- 
tam, vel cum aqua mulsa nucesamaras, absinthium, anisum, 
sic ut pars hujus minima sit. Asclepiades aquam quoque 
salsam, et quidem per biduum, purgationis causa bibere 

30cogebat, iis, quae urinam movent , rejectis. Quidam, supe- 
rioribus omissis, per haec, et per eos cibos, qui extenuant, 
idem se consequi dicunt. Ego ubique , si satis virium est, 
validiora; si parum, imbecilliora auxilia praefero. Si p«~ 
gatio fuit, post eam triduo primo modice cibum opoi 

35 assumere ex media materia , et vinum bibere graecum i 

8* 



116 A. C. CELSI IfEDICINAE 

giim , ut resolutio yentris maneat : tum altero triduo validiores 
cibos, el carnis quoque aliquid esse, intra aquam manere: 
deinde ad superius genus victus reverti , cum eo , ut magis 
satietur; omisso graeco vino (cf. p. 115, 1. 35; p. 118, 1. 17), 
bibere integrum, austerum (cf. Aet. X, 18); atque ita per haec 5 
variare, ut interdum acres quoque cibos interponat, interdum 
ad salsum vinum redeat. Per omne vero tempus utendum est 
exercitatione , frictione; si hiems est, balneo: si aestas, 
frigidis natationibus; lecto etiam, et conclavi cultiore, lusu, 
joco, ludis, lascivia, per quae mens exhilaretur; ob quae 10 
regius morbus dictus videtur. Malagma quoque , quod dige- 
rat , super praecordia datum prodest ; vel arida ibi ficus su- 
perimposita, si jecur aut lienis affectus est. 

CAPUT XXV. 

De Elephantia. ^^ 

Ignotus autem paene inltalia, frequentissimus in quibus- 
dam regionibus is morbus est, quem 6Xs(pavt(a0tv Graeci 
vocant: isque longis annumeratur. Totum corpus afficitur 
ita , ut ossa quoque vitiari dicantur. Summa pars corporis 
crebras maculas crebrosque tumores habet; rubor earum^o 
paulatim in atrum colorem convertitur; summa cutis inae- 
qualiter crassa, tenuis, dura, mollisque, quasi squamis qui- 
busdam exasperatur; corpus emacrescit; os, surae, pedes 
intumescunt: ubi vetus morbus est, digiti in manibus pedi- 
busque sub tumore conduntur, febricula oritur, quae facile 25 
tot malis obrutum hominem consumit. Protinus ergo inter 
initia sanguis per biduum mitti debet, aut nigro veratro 
venter solvi: adhibenda tum, quanta sustineri potest , inedia 
est:- paulum deinde vires reficiendae, et ducenda alvus: 
post haec, ubi corpus levatum est, utendum est exercita- 30 
tione , praecipueque cursu : sudor primum labore ipsius cor- 
poris, deinde etiam siccis sudationibus evocandus: frictio 
adhibenda: moderandumque inter haec, ut vires conser- 
ventur. Balneum rarum esse debet; cil)us sine pinguibus, 
sirie glutinosis , sine inflantibus : vinum , praeterquam primis 35 



LIB. III. CAP. XXV — ^XXVII. 117 

diebi» , recte datur. Corpus contrita plantago et illita optime 
tueri videtur. 

CAPUT XXV L 

De Attonitis. 

Attonitos quoque raro videmus, quoruin et corpus et 
5mens stupet. Fit interdum ictu fulminis, interdum morbo: 
ccTCOTcXfjl^lav hunc Graeci appellant (cf. Hipp. Diaeta in 
acutis^ § 5. De morbis II, § 8 et 25). His sanguis mittendus 
est: veratro quoque albo, vel alvi ductione utendum. Tum 
adhibendae frictiones, et ex media materia minime pingue» 
locibi; quidam etiam acres; a vino abstinendum. 

CAPUT XXVII. 

De resolutione nervorum. 

1 . At resolutio nervorum (sc. tendinum) frequens ubi- 
que morbus est : sed interdum tota corpora , interdum partes 

15 infestat. Veteres auctores illud aTtOTtXrj^^av^ hoc 7taQdXv0LV 
nominaverunt : nunc utrumque naQakviSiV appeliari video. 
Solent autem, qui per omnia membra vehementer resoluli 
sunt, celeriter rapi: ac si correpti non sunt, diutius quidem 
vivunt; sed raro tamen ad sanitatem perveniunt, et plerum- 

20que miserum spiritum trahunt, memoria quoque amissa 
(cf. Aph. II, 42). In partibus vero numquam acutus^ saepe 
longus, fere insanabilis morbus est. Si omnia membra vehe- 
menter resoluta sunt, sanguinis detractio vel liberat, vel 
occidiC: aliud curationis genus vix umquam sanitatem resti- 

25tuit, saepe mortem tantum differt, vitam interim infestat. 
Post sanguinis missionem, si non redit et motus et mens, 
nihil spei superest; si redit, sanitas quoque prospicitur. At 
ubi pars resoluta est, pro vi et mali et corporis, vel sanguis 
mittendus, vel alvus ducenda. Cetera eadem in utroque casu 

sofacienda sunt: siquidem vitare praecipue convenit frigus; 
paulatimque ad exercitationes revertendum est, sic ut m* 
grediatur ipse protinus, si potest: si id crurum imbecillita 
prohibet, vel gestetur, vel motu lecti concutiatur: tum ii 
membrum, quoddeficit, si potest, per se; sinminus, pei 



118 A. C. CELSI MEDICINAB 

alium moveatur, et ri quadam ad consuetudinem redeal. 
Prodest etiam torpentis membri summam cutem exasperasse, 

. vel urticis caesam, vel imposito sinapi, sic ut, ubi rubere 
coeperit corpus , haec removeantur. Sciila quoque contrita, 
bulbique contriti cum ture recte imponuntur. Neque alienum 5 
est, resina cutem tertio qqoque die diutius vellere, pluribus 
etiam locis; aliquando sine ferro cucurbitulas admovere. 
Unctioni vero aptissimum est vetus oleum , vel nitrum aceto 
et oleo mixtum. Quin etiam fovere aqua calida marina, vel, 
81 ea non est, tamen salsa, ma^opere necessarium est. Ac 10 
si quo loco vel naturales, vel etiam manu factae tales nata- 
tiones sunt , iis potissimum utendum est ; praecipueque in 
his agitanda membra, quae maxime deficiunt: si id non est, 
balneum tamen prodest. Cibus esse debet ex media materia, 
maximeque ex venatione ; potio sine vino aquae calidae : si 15 

* tamen vehis morbus est, interponi quarto vel quinto die 
purgationis causa vinum graecum salsum potest. Post coe- 
nam utilis vomitus est. 

2. Interdum vero etiam nervorum (sc. tendinum) dolor 
oriri solet. In hoc casu non vomere , non medicamentis uri- 20 
nam movere, non exercitatione sudorem, ut quidam prae- 
cipiunt, expedit. Bibenda aqua est: bis die in lectulo leniter 
satis diu corpus perfricandum est, deinde retento spiritu: 
ab ipsa exercitatione potius superiores partes movendae : 
balneo raro utendum: mutandum subinde peregrinationibus 26 
coelum. Si dolor est, ea ipsa pars sine oleo, nitro ex aqua 
perungenda est; deinde involvenda, et subjicienda pruna 
lenis, et sulphur, atque ita id suffumigandum ; idque ali- 
quamdiu faciendum, sed jejuno , quum bene jam concoxerit. 
Cucurbitulae quoque saepe dolenti parti admovendae sunt, 30 
pulsandusque leniter inflatis vesicis bubulis is locus est. 
Utile est etiam sevum miscere cum hyoscyami et urticae 
contritis seminibus, sic ut omnium par modus sit, idque im- 
ponere (cf. Diosc. IV, 69): fovere aqua, in qua sulphur 
decoctum sit. Utriculi quoque recte imponuntur aqua calida 35 
repleti, aut bitumen cum hordeacea farina mixtum. Atque 
in ipso potissimum dolore utendum gestatione vehementi est: 
quod in aliis doloribus pessimum est. 



LIB. m. CAP. XXVII. 119 

3. Tremor autem nervonun aeque vomitu medicamen- 
tisque urinam moventibus intenditur. Inimica etiam habet 
balnea, assasque sudationes. Bibenda aqua est; acri ambu- 
latione utendum; itemque unctionibus frictionibusque , ma- 

5 sdme per se ipsum ; pila , similibusque superiores partes di- 
movendae; cibo quolibet utendum, dummodo ooncoctioni 
utique studeatur; secundum cibum, curis abstinendum; ra- 
rissima Yenere utendum est. Si quando quis in eam prolapsus 
est, tum oleo leuiter diuque in lectulo perfricari manibus 
lopuerilibus potius, quam virilibus, debet. 

4. Suppurationes autem, quae in aliqua interiori parte 
oriuntur, ubi natae fuerint, primum id agere oportet per ea 
cataplasmata , quae reprimunt, ne coitus inutilis materiae 
fiat; deinde, si haec victa sunt, per ea malagmata, quae 

iddigerunt, dissipentur. Quod si consequuti non sumus, se- 
quitur ut evocetur : deinde ut maturescat. Omnis tum vomi- 
cae finis est, ut rumpatur: indiciumque est pus vel alvo vel 
ore redditum. Sed nihil facere oportet, quominus quidquid 
est puris excedat. Utendum maxime sorbitionibus est, et 

2oaqua calida. Ubi pus ferri (id est fltiere — cf. V, 25, 8 et 
passim) desiit, transeundum ad faciles quidem, sed tamen 
validiores et frigidos cibos, frigidamque aquam, sic, ut ab 
egelidis tamen initium fiat. Primoque cum melle quaedam 
edenda, ut nuclei pinei, vel graecae nuces, vel avellanae: 

25postea submovendum id ipsum, quo maturius induci cicatrix 
possit. Medicamentum eo tempore ulceri est succus assum- 
tus vel porri vel marrubii, et omni cibo porrum ipsum ad- 
jectum. Oportebit autem uti in iis partibus, quae non affi- 
cientur, frictionibus ; item ambulationibus lenibus: vitan- 

sodumque erit, ne vel luctando, vel currendo, vel aliaratione 
sanescentia ulcera exasperentur. In hoc enim morbo perni- 
ciosus, ideoque omni modo cavendus sanguinis vomitus est. 



A. CORNELII CELSl 
ARTIUM LIBER NONUS 

IDEM 

MEDICINAE QUARTUS. 



CAPUT I. 

De humani corporis interioribus partibus. 

Hactenus reperiuntur ea genera morborum , quae in totis 
corporibus ita sunt , ut iis certae sedes assignari non pos- 
sint: nunc de iis dicam, quae sunt in partibus. Facilius 
autem omnium interiorum morbi curationesque in notitiams 
veuient, si prius eorum sedes breviter ostendero. Caput 
igitur, eaque, quae in ore sunt, non lingua tantummodo 
palatoque terminantur; sed etiam quatenus oculis nostris 
exposita sunt. In dextra sinistraque circa guttur venae gran> 
des, quae afpayCxidsg nominantur; itemque arteriae, quas lo 
xaQGizCdaq vocant, sursum procedentes ultra aures feruntur. 
At in ipsis cervicibus glandulae positae sunt, quae interdum 
cum dolore intumescunt. Deinde duo itinera incipiunt: alte- 
rum asperam arteriam nominant; alterum stomachum, 
Arteria exterior ad pulmonem ; stomachus interior ad ven- 15 
triculum fertur: iila spiritum; hic cibum recipit. Quibus quum 
diversae viae sint, qua coeunt, exigua in arteria sub ipsis - 
faucibus lingua est, quae, quum spiramus, attollitur; quum 
cibum potionemque assumimus, arteriam claudit. Ipsaautem 
arteria dura et cartiiaginosa in gutture assurgit; ceteris par-20 
tibus residit. Constat ex circulis quibusdam compositis ad 
imaginem earum vertebrarum , quae in spina sunt : ita tamen, 



A. C. CELSI MEDICU^AB LIB. lY. CAF. I. 121 

Qt ex parke exteriore aspera, ex interiore, stomachi modo 
laevis sit: eaque descendens ad praecordia cum pulmone 
committitnr. Is spongiosus, ideoque spiritus capax, et a 
tergo spinae ipsi junctus, in duas fibras ungulae bubulae 

smodo dividitur. Hiiic cor annexum est, natura musculosum, 
in pectore sub sinisteriore mamma situm; duosque quasi 
ventriculos habet. At sub corde atque pulmone transversum 
ex valida membrana septum est, quod a praecordiis uterum 
(id est ventrem) diducit ; idque nervosum , multis etiam venis 

10 per id discurrentibus , a superiore parte, non solum intestina, 
sed jecur quoqne lienemque discernit. Haec viscera pro- 
xime, sed infra tamen posita, dextra sinistraque sunt. Jecur 
a dextra parte sub praecordiis ab ipso septo orsum, intrin- 
secus cavum, extrinsecus gibbum: quod prominens leviter 

15 ventriculo insidet, et in quatuor fibras dividitur. Ex inferiore 
vero parte ei fel inhaeret. At lienis sinistra, non eidem 
septo, sed intestino innexus est, natura mollis et rarus, 
longitudinis crassitudinisque modicae; isque paulum a costa- 
rum regione in uterum excedens , ex maxima parte sub his 

20 conditur. Atque haec quidem juncta sunt. Renes vero di- 
versi ; qui lumbis sub imis costis inhaerent , a parte earum 
rotundi , ab altera resimi ; qui et venosi sunt , et ventriculos 
habent, et tunicis superconteguntur. — Ac viscerum quidem 
hae sedes sunt. Stomachus vero , qui intestinorum princi- 

25 pium est , nervosus a septima spinae vertebra incipit ; circa 
praecordia cum ventriculo committitur. Ventriculus autem, 
qui receptaculum cibi est, constat ex duobus tergoribus; 
isque inter lienem et jecur positus est, utroque ex his pau- 
lum super eum ingrediente. Suntque etiam membranulae 

30tenues, per quas inter se tria ista connectuntur, junguntur- 
que ei septo , quod transversum esse supra posui. Inde ima 
ventriculi pars paulum in dexteriorem partem conversa, in 
summum intestinum (duodenum) coartatur. Hanc juncturam 
nvkcnQov Graeci vocant , quoniam portae modo in inferiores 

85 partes ea , quae excreturi sumus , emittit. Ab ea jejunum 
intestinum incipit, non ita implicitum: cui tale vocabulum 
est, quia numquam, quod accipit, conlinet; sed prolinus in 
inferiores partes transmittit. Inde tenuius intestinum est, in 



122 A. C. CELSI MEDICINAB 

sinus vehementer implicftum : orbes vero ejus per membra- 
Bulas singuli cum inferioribus connectuntur; qui in dexte- 
riorem partem conversi, et e regione dexterioris coxae 
flniti, superiores tamen partes magis complent. Deinde id 
inteslinum cum crassiore altero transverso committitur , quod 5 
a dextra parte incipiens, in sinisteriorem pervium et longum 
est, in dexteriorem non est ; ideoque caecum nominatur. At 
id, quod pervium est, late fusum atque sinuatum, minusque 
quam superiora intestina nervosum, ab utraque parte huc 
atque illuc volutum, magis tamen sinisteriores inferioresque 10 
partes tenens, contingit jecur atque ventriculum: deinde 
cum quibusdam membranulis a sinistro rene venientibus jun- 
gitur; atque hinc dextra recurvatum in imo dirigitur, qua 
excernit; ideoque id ibi rectum intesHnum nominatur. Con- 
tegit vero universa haec omentum, ex inferiore parte laeve is 
et strictum, ex superiore mollius; cui adeps quoque inna- 
scitur; quae sensu, sicut cerebrum quoque et medulla, caret. 
Al a renibus singulae venae, coiore albae, ad vesicam ferun- 
tur; ovgrjtiJQag Graeci vocant, quod per eas inde descen- 
dentem urinam invesicam destillare concipiunt. Yesica autem^o 
in ipso sinu nervosa et duplex, cervice plena atque carnosa, 
jungitur per venas cum intestino, eoque osse, quod pubi 
subest: ipsa soluta atque liberior est: aliter in viris atque 
in feminis posita. Nam in viris juxta rectum intestinum est, 
potius in sinistram partem incllnata; in feminis super genitaless 
earum sita est, superque elapsa, ab ipsa vulva sustinetur. 
Tum in masculis iter urinae spatiosius et compressius a cer- 
vice hujus descendit ad colem: in feminis breviiis etplenius, 
super vulvae cervicem se ostendit. Vulva autem in virgini- 
bus quidem admodum exigua est: in mulieribus vero, nisiso 
ubi gravidae sunt, non multo major, quam ut manu compre- 
hendatur. Ea recta tenuataque cervice , quem canalem vo- 
cant, contra mediam alvum orsa, inde paulum ad dexterio- 
rem coxam convertitur; deinde super rectum intestinum 
progressa , iliis feminae latera sua innectit. Ipsa autem ilia 3$ 
inter coxas et pubem imo ventre posita sunt. A quibus ac 
pube abdomen sursum versus ad praecordia pervenit; ab 
exteriore parte evidenti cute ; ab interiore laevi membrana 



LIB. lY. CAP. II. 1 23 

inclusum , quae omento jungitur ; nsQixovavov autem a 
Graecis nominatur. 

CAPUT II. 

De curationibns morborum capitis. 

5 His veluti in conspeclum quemdam, quatenus scire cu- 
ranti necessarium est, adductis, remedia singularum labo- 
rantium partium exsequar, orsus a capite: sub quo nomine 
nunc significo eam partem, quae capillo tegitur: nam ocu- 
lorum, aurium, dentium dolor, et si quis similis est, alias 

10 erit explicandus. In capite autem interdum acutus et pestifer 
morbus est, quam 7CBq>aXaiav Graeci vocant: cujus notae 
sunt, horror validus, nervorum resolutio, oculorum caligo, 
mentis alienatio, vomitus, sic ut vox supprimatur; vel san- 
guinis ex naribus cursus, sic ut corpus frigescat, anima 

isdeficiat: praeter haec, dolor intolerabilis, maxime circa 
tempora, vel occipitium. Interdum autem in capite longa 
imbecillitas, sed neque gravis, neque periculosa per hominis 
aetatem est: interdum gravior dolor, sed brevis, neque 
tamen mortiferus; qui vel vino, vel cruditate, vel frigore, 

20 vel igne, aut sole contrahitur. Hique omnes dolores modo 
cum febre, modo sine hac sunt; modo in toto capite, modo 
in parte; interdum sic, ut oris quoqiie proximam partem 
excrucient. Praeter haec etiamnum invenitur genus, quod 
potest longum esse; ubi humor cutem inflat, eaque intu- 

25 mescit , et prementi digito cedit : vdQoxetpaXov Graeci 
appellant. Ex his id, quod secundo loco positum est, dum 
leve est, qua sit ratione curandum, dixi, quum persequerer 
ea, quae sani homines in imbecillitate partis alicujus facere 
deberent. Quae vero auxilia sint capitis, ubi cum febre 

sodolor est, eo loco explicitum est, quo febrium curatio ex- 
posita est. Nunc de ceteris dicendum est. Ex quibus id, 
quod acutum est, et id, quod supra consuetudinem inten- 
ditur, idque quod ex subita causa, etsi non pestiferum, 
tamen vehemens est, primam curationem habet, qua sanguis 

35mitlatur. Sed id, nisi intolerabilis dolor est, supervacuum 
est: satiusque est abstinere a cibo; si fieri potest, etiam a 



124 A. C. CELSI MEDICINAE 

potione; si non potest, aquam bibere. Si postero die dolor 
remanet, alvnm ducere, sternutamenta erocare, nihil assu- 
mere, nisi afuam. Saepe enim dies unus aut alter totum 
dolorem hac ratione discutit; utique si ox vino vel cruditate 
origo est. Si vero in his auxilii parum est , tonderi oportet & 
ad cutem: deinde considerandum est, quae causa dolorem 
excitarit. Si calor, aqua frigida multa perfundere caput ex- 
pedit : spongiam concavam imponere subinde in aqua frigida 
expressam: ungere rosa et aceto, vel potius his tinctam 
lanam succfdam imponere , aliave refrigerantia cataplasmata. lo 
At si frigus nocuit, caput oportet perfundere aqua calida 
marina, vel certe salsa, aut in qua laurus decocta sit; tum 
caput vehementer perfricare; deinde calido oleo implere et 
veste velare. Quidam etiam id devinciunt; alii cervicalibus 
vestimentisque onerant, et sic levantur; alios calida cata- i5 
plasmata adjuvaut. Ergo etiam ubi causa incognita est, vi- 
dere oportet, refrigerantia magis, an calefacientia leniant, 
et lis uti, quae experimentum approbarit. At si parum causa 
discernitur, perfundere caput primum aqua calida, sicut 
supra praeceptum est, vel salsa, vel ex lauro decocta; tum20 
frigida posca. Illa in omni vetusto capitis dolore communia 
sunt: sternutamenta excitare; inferiores partes vehementer 
perfricare; gargarizare iis quae salivam movent; cucurbi- 
tulas temporibus et occipitio admovere; sanguinem ex nari- 
bus detrahere; resina subinde tempora pervellere, et im-25 
posito sinapi exulcerare ea, quae male habent, antelinteolo 
subjecto, ne vehementer arrodat; candentibus ferramentis, 
ubi dolor est, ulcera excitare; cibum permodicum cum aqua 
sumere: ubi levatus est dolor, in balneum ire, ibi multa 
aqua prius calida, deinde frigida per caput perfundi: si dis-90 
cussus ex toto dolor est, etiam ad vinum reverti; sed postea 
semper, antequam quidquam aliud, aquam bibere. Disslmile 
est id genus , quod humorem in caput contrahit. In hoc ton- 
deri ad cutem necessarium est; deinde imponere sinapi sic, 
ut exulceret; si id parum profuit, scalpello utendum est. 35 
Illa cum hydropicis commuiiia sunt, ut exerceatur, insudet, 
vehementer perfricetur, cibfs potionibusque utatur urinam 
praecipue moventibus. 



^ 



LIB. IV. CAP. III. IV. 125 

CAPUT III [2]*). 

De morbo qni circa faciem nascitur. 

Circa faciem vero morbus innascitur , quem Graeci 
xvvixov CTtaOfiov (^caninus raptus:. Coel. Aurel. chron, 

5 II, 2) nominant. Isque cum acuta fere febre oritur ; os cum 
motu quodam pervertitur; accedit crebra coloris in facie 
totoque corpore mutatio; somnus in promptu est. In hoc 
sanguinem mittere optimum est: si finitum eo malum non 
est, ducere alvum: si ne sic quidem discussum est, albo 

10 veratro vomitum movere. Praeter haec necessarium est vi- 
tare solem, lassitudinem, vinuni. Si discussum his non est, 
utendum est cursu; frictione in eo, quod laesum est, leni et 
multa ; in reliquis partibus breviore , sed vehementi. Prodest 
etiam movere stemutamenta ; caput radere; idque perfundere 

15 aqua caiida, marina, vel certe salsa, sic ut ei sulphur 
quoque adjiciatur; post perfusionem iterum perfricare; 
sinapi manducare; eodemque tempore affectis oris partibus 
ceratum, integris idem sinapi, donec arrodat, imponere 
Cibus aptissimus ex media materia est. 



20 CAPUT IV [2]. 

De resolntione iinguae. 

At si lingua resoluta est , quod interdum per se , interdum 
ex morbo aliquo fit, sic ut sermo hominis non explicetur; 
oportet gargarizare ex aqua, in qua vel thymum, vel hys- 
25sopum, vel nepeta decocta sit; aquam bibere; caput, et 
os, et ea, quae sub mento sunt, et cervicem vehementer 
perfricare; lasere linguam ipsam linere; manducare, quae 
sunt acerrima, id est sinapi, ajlium, cepam; magna vi luctari, 
ut verba exprimantur; exerceri retento spiritu (cf. III, 22 



l) In lioc libro divisiones quas- ultima Targae recensio capiti- 
bus praefert sequuti sumus; priscas tamen uncis subjungendas 
esse censuimus. 



126 A. C. CELSI MEDICINAE 

infine); caput saepe aqaa frigida perfundere; nonnumquam 
muKam esse radiculam, deinde vomere. 

CAPUT V [2J. 

De destillatione ac gravedine. 

Destillat autem humor de capite interdum in nares, 5 
quod leve est; interdum in fauces, quod pejus est; interdum 
etiam in pulmonem, quod pessimum est. Si in nares destillat, 
tenuis per has pituita profluit, caput leviter dolet, gravitas 
ejus sentitur, frequentia sternutamenta sunt; si in fauces^ 
has exasperat, tussiculam movet; si in puimonem, praeterio 
sternutamenta et tussim , est etiam capitis gravitas , lassitudo, 
sitis , aestus , biliosa urina. Aliud autem , quamvis non mul- 
tum distans , malum , gravedo est. Haec nares claudit, vocem 
obtundit, tussim siccam movet: sub eadem salsa est saliva, 
sonant aures , venae moventur in capite , turbida urina est. 15 
Haec omnia xoQvlag Hippocrates nominat (De veteri medi- 
ctna, § 18): nunc video apud Graecos in gravedine hoc 
nomen servari ; destillationem xara(rra;^f(oi/ appellari. Haec 
autem et brevia , et si neglecta sunt , looga esse consuerunt. 
Nihil pestiferum est, nisi quod pulmonem exulcerat. Ubi20 
aliquid ejusmodi sentimus , protinus abstinere a sole , balneo^ 
vino , venere debemus : inter quae unctione , et assueto cibo 
nihiio minus uti licet. Ambulatione tantum acri, sed tecta 
utendum est, et post eam caput atque os supra quinquagies 
perfricandum. Raroque iit, ut, si biduo, vel certe triduo25 
nobis temperavimus, id vitium non levetur. Quo levato, si 
in destillatione crassa. facta pituita est, vel in gravedine 
nares magis patent, balneo utendum est, multaque aqua 
prius calida, post egelida, fovendum os caputque; deinde 
cum cibo pleniore vinum bibendum. At si aeque tenuisso 
quarto die pituita est, vel nares aeque clausae videntur, 
assumendum est vinum amineum (cf. Oribas. , T. I, p. 
639) austerum ; deinde rursus biduo aqua; post quae 
ad balneum, et ad consuetudinem revertendum est. Neque 
tamen illis ipsis diebus , quibus aliqua omittenda sunt , ex- 35 
pedit tamquam aegros agere; sed cetera omnia quasi sanis 



LIB. IV. CAP. V. VI. 127 

facienda sunt, praeterquam si diutius aliquem et vehementius 
ista sollicitare consuerunt: huic enim quaedam curiosior 
observatio necessaria est. Igitur huic, si in nares vel in 
fauces destillat, praeter ea, quae supra retuli, protinus 

ft primis diebus multum ambulandum est; perfricandae vehe- 
menter inferiores partes; lenior frictio adhibenda thoraci, 
ori, capiti; demenda assueto cibo pars dimidia; sumenda 
ova , amylum , similiaque , quae pituitam faciunt crassiorem ; 
siti contra, quanta maxima sustineri potest, pugnandum. 

10 Ubi per haec idoneus aliquis balneo factus , eoque usus est, 
adjiciendus est cibo pisciculus, aut caro, sic tamen, ne 
protinus justus modus cibi sumatur : vino meraco copiosius 
utendum est. At si in pulmonem quoque destillat, multo 
magis et ambulatione et frictione opus est ; eademque adhi- 

15 bita ratione in cibis, si non satis illi proficiunt, acrioribus 
utendum est; magis somno indulgendum, abstinendumque a 
negotiis omuibus; aliquando, sed serius, balneum tentandum. 
In gravedine autem, primo die quiescere, neque esse, neque 
bibere , caput velare , fauces lana circumdare : postero die 

20surgere, abstinere a potione, aut, si res coegerit, non ultra 
heminam aquae assumere : tertio die panis non ita multom 
ex parte interiore cum pisciculo , vel levi carne sumere, 
aquam bibere: si quis sibi temperare non potuerit, quo- 
minus pleniore victu utatur, vomere.: ubi in balneum ventum 

25 est, multa calida aqua caput et os fovere usque ad sudorem: 
tum ad vinum redire. Post quae vix fieri potest, ut idem in- 
commodum maneat: sed si manserit, utendum erit cibis 
frigidis, aridis, levibus, humore quam minimo, servatis 
frictionibus exercitationibusque, quae in omni tali genere 

30 valetudinis necessariae sunt. 

C A P U T VI [3]. 

De cervicis morbis. 

A capite transitus ad cervicem est; quae gravibus 

admodum morbis obnoxia est. Neque tamen alius impor- 

35 tunior acutiorque morbus est , quam is , qui quodam ri- 

gore nervorum (sc. tendinum, cf. III, 27), modo capul 



128 A. G. CELSI MEDICINAE 

scapnlis , modo mentum pectori adnectit , modo rectam 
ei immobilem ceryicem intendit. Priorem Graeci om- 
ad^otovoVj insequentem siinQoOd^orovov ^ ultimum r^ra- 
vov appellant : quamvis minus subtiliter quidam indiscre- 
tis his nominibus utuntur. Ea saepe intra quartum diems 
tollunt: si hunc evaserunt, sine periculo sunt {Aph, Y, 
6). Eadem omnia ratione curantur; idque convenit. Sed 
Asclepiades utique miltendum sanguinem credidit : quod qul- 
dam vitandum esse dixerunt, eo quod maxime tum corpus 
calore egeret; isque esset in sanguine. Verum hoc quidemio 
falsum est. Neque enim nalura sanguinis est, ut utique ca- 
leat ; sed ex iis quae in homine sunt , hic celerrime vel ca- 
lescit, vel refrigescit (cf. Hipp. De corde). Mitti vero nec 
ne debeat , ex iis intelligi potest , quae de sanguinis missione 
praecepta sunt (II, 10, 11). Utique autem recte datur casto- 15 
reum, ^t cum hoc piper, vel laser: deinde opus est fomento 
humido et calido : itaque plerique aqua calida multa cervices 
subinde perfundunt. Id in praesentia levat; sed opportu- 
niores nervos frigori reddit : quod utique vitandum est. Uti- 
lius igitur est cerato liquido primum cervicem perungere;20 
deinde admovere vesicas bubulas, vel utriculos oleo calido 
repletos , vel ex farina calidum cataplasma , vel piper rotun- 
dum cum ficu contusum. Utilissimum tamen est humido sale 
fovere: quod quomodo iieret jam ostendi (II, 17, 33). Ubi 
eorum aliquid factum est, admovere adignem, vel, si aestasss 
est, in sole aegrum oportet; maximeque oleo vetere; si id 
non est, syriaco; si ne id quidem est, adipe quam vetustis- 
sima cervfcem et scapulas et spinam perfricare. Frictio 
quum omnibus in homine vertebris utilis sit , tum iis prae- 
cipue quae in collo sunt. Ergo die nocteque, interpositls so 
tamen quibusdam temporibus, hoc remedio utendum est; 
dum id intermittitur, imponendum malagma aliquod ex cale- 
facientibus. Cavendum vero praecipue frigus ; ideoque in eo 
conclavi, quo cubabit aeger, ignis continuus esse debebit, 
maximeque tempore antelucano, quo praecipue frigus inten-35 
ditur. Neque inutile erit caput attonsum habere, idque irino 
vel cyprino calido madefacere , et superimposito pileo ve- 
lare; nonnumqnam etiam in calidum oleum totum descendere, 



LiB. IV. CAP. vn. 129 

vel in aquam calidam, in qua foenum graecum decoctum sit, 
et adjecta olei pars tertia. Alvus quoque ducta saepe supe- 
riores partes resolvit. Si vero etiam vehementius dolor 
crevit , admovendae cervicibus cucurbitulae sunt , sic ut cutis 

6 incidatur : eadem aut ferramentis , aut sinapi adurenda. Ubi 
levatus est dolor , moverique cervix coepit , scire licet 
cedere remediis morbum. Sed diu vitandus cibus, quisquis 
mandendus est. Sorbitionibus utendum, itemque ovis sorbi* 
libus, aut mollibus; jus aliquod assumendum. Id si bene 

10 processerit, jamque ex toto recte se habere cervices vide- 
buntur, incipiendum erit a pulticula, vel intrita bene madida. 
Celerius tamen etiam panis mandendus, quam vinum gustan- 
dum: siquidem hujus usus praecipue periculosus; ideoque 
in longius tempus differendus est. 



15 CAPUT VII [IV, 1]. 

De faucium morbis: et primum de angina. 

Ut hoc autem morbi genus circa totam cervicem, sic 
alterum, aeque pestiferum acutumque, in faucibus esse con- 
suevit. Nostri anginam vocant : apud Graecos nomen prout 

20 species est. Interdum enim neque rubor , neque tumor ullus 
apparet; sed corpus aridum est, vix spiritus trahitur, mem- 
bra solvuntur: id Ovvdyxriv vocant. Interdum lingua fauces- 
que cum rubore intumescunt, vox nihil significat, oculi ver- 
tuntur, facies pallet, singultusque est: id Hvvay%riv vocant. 

25llla communia sunt: aeger non cibum devorare, non potio- 
nem potest; spiritus ejus intercluditur. Levius est, ubi tumor 
tantummodo ruborque est, cetera non sequuntur: id itaQa' 
Cvvdy%Yiv appellant. Quidquid est, si vires patiuntur, san- 
guis mittendus esl : secundum est ducere alvum (cf. VIII, 9). 

30 Cucurbitula quoque recte sub mento , et circa fauces admo- 
vetur, ut id quod strangulat, evocet. Opus est deinde fo- 
mentis humidis: nam sicca spiritum elidunt. Ergo admovere 
spongias oportet; quae melius in calidum oleum, quam in 
calidam aquam subinde demittuntur: efflcacissimusque est 

35hic quoque salis calidus succus (cf. Hipp. Vict. rat in acut. 

CELSU8. 9 



130 A. G. CELSI MEDIGINAE 

§ 7). Tam coinmodum est, hyssopum, vel nepetam, vel 
thymum, vel absinthium, vel etiam furfures, ant ficus aridas 
cum muisa aqua decoquere, eaque gargarizare : post haec 
palatum ungere vel felle taurino, vel eo medicamento , quod 
ex moris est. Polline etiam piperis id recte respergitur. Si 5 
per haec parum proficitur, ultimum est incidere satis altis 
plagis sub ipsis maxillis supra collum, et in palato citra 
uvam, vel eas venas, quae sub lingua sunt; ut per ea vnl- 
nera morbus erumpat. Quibus si non fuerit aeger adjutus, 
scire licet malo victnm esse. Si vero his morbus levatus est, lo 
jamque fauces et cibum et spiritum capiunt, facilis ad bonam 
valetudinem recursus est. Atque interdum natura quoque 
adjuvat, si ex angustiore sede vitium transit in latiorem: 
itaque rubore et tumore in praecordiis orto, scire licet fau- 
ces liberari (Aph. VI, 37; VII, 47). Quidquid autem easis 
levarit, incipiendum est ab humidis, maximeque aquamulsa 
decocta: deinde assumendi molles et non acres cibi sunt, 
donec fauces ad pristinum habitum revertantur. Vulgo audio, 
si quis pullum hirundinis ederit (cf. Plin. XXX, 4, 12), 
angina toto anno non periclitari; servatumque eum ex sale,20 
quum 16 morbus urget, comburi, carbonemque ejus contri- 
tum in aquam mulsam, quae potui detur, infriari, et pro- 
desse (cf. Plin. /. L), Id quum idoneos auctores ex populo 
habeat, neque habere quidquam periculi possit, quamvis in 
monumentis medicorum non legerim, tamen inserendum huic 25 
operi meo credidi. 



CAPUT VIII [IV, 2J. 

De difficultate spirandi. 

Est etiam circa fauces maliim , quod apud Graecos aliud 
aliudque nomen habet, prout se intendit. Omne in difficultate 3o 
spirandi consistit: sed haec dum modica est, neque ex toto 
strangulat, dt;(T;ri/0£a appellatur: quumvehementior est, ut 
spirare aeger sine sono et anhelatione non possit, aod^fia: 
quum accessit id quoque , ne nifii recta cervice spiritus tra- 
>atur , oQd^oTCVOLa. Ex quibus id , quod primum est , potest 35 



LIB. IV. CAP. VIII. IX. 131 

diu trahi; duo insequentia acuta esse cobsuerunt. His com- 
munia sunt: qaod propter angustias, per quas spiritus evadit, 
sibilum edit, dolor in pectore praecordiisque est, interdum 
etiam in scapulis, isque modo decedit, modo revertitur; ad 

5haec tussicula accedit. Auxilium est, nisi aliquid prohibet, 
in sanguinis detractione. Neque id satis est, sed lacte quo- 
que yenter solvendus est: liquanda alvus, interdum etiam 
ducenda, quibus extenuatum corpus incipit spiritum trahere 
commodius. Caput autem etiam in lecto sublime habendum 

loest; thorax fomentis, cataplasmatisque calidis, aut siccis, 
aut etiam humidis adjuvandus est; et postea vel malagma 
superimponendum , vel certe ceratum ex cyprino , vel irino 
unguento. Sumenda deinde jejuno potui mulsa aqua, cum 
qua vel hyssopus cocta, vel contrita capparis radix sit. 

i^Delingitur etiam utihter aut nitrum, aut nasturtium, aut 
aHium frictum , deinde contritum et cum melle mixtum : si- 
mulque coquuntur mel, galbanum, resina terebinthina , et 
ubi coierunt, ex his quod fabae magnitudinem habet, quo- 
tidie sub lingua liquatur: aut ^ulphuris ignem non experti 

20 p. )-(. = . abrotoni p. )-(. in vini cyatho teruntur, idque 
tepefactum sorbetur. Est etiam non vana opinio, vulpinum 
jecur, ubi siccum et aridum factum est, contundi oportere, 
polentamque ex eo potioni aspergi : vel ejusdem pulmonem 
quam recentissimum assum, sed sine ferro (?) coctum, edendum 

25 esse. Praeter haec sorbitionibus et lenibus cibis utendum est; 
interdum vino tenui, austero ; nonnumquam vomitu. Prosunt 
etiam quaecumque urinam movent: sed nihil magis quam 
ambulatio lenta paene usque ad lassitudinem; frictio multa, 
praecipue inferiorum partium , vel in sole , vel ad ignem , et 

3oper se ipsum^et per alios, usque ad sudorem. 



CAPUT IX [IV, 3]. 

De faucium exulceratione. 

In interiore vero faucium parte interdum exulceratio esse 

consuevit. In hac plerique extrinsecus cataplasmatis calidis, 

35 fomentisque humidis utuntur: volunt etiam vaporem calidum 

9* 



132 A. C. GELSI MEDICINAE 

ore recipi : per quae molliores alii partes eas fteri dicant) 
opportnnioresque vitio jam haerenti. Sed, si bene vitari 
frigus potest, tuta illa praesidia; si metus ejus est super- 
vacua sunt. Utique autem perfricare fauces periculosum est : 
exulcerat enim. Neque utilia sunt, quae urinae movendaes 
sunt; quia possunt, dum transeunt, ibi quoque pituitam ex- 
tenuare, quam supprimi melius est. Asclepiades multarum 
rerum, quas ipsi quoque sequuti sumus, auctor bonus, ace- 
tnm ait quam acerrimum esse sorbendum : hoc enim sine ulla 
noxa comprimi ulcera. Sed id supprimere sanguinem potest, lo 
ulcera ipsa sanare non potest. Melius huic rei lycium est; 
qnod idem quoque aeque probat: vel porri, vel marrubii 
succus , vel nuces graecae cum tragacantho contritae et cum 
passo mixtae, vel lini semen contritum et cum dulci vino 
mixtum. Exercitatio quoque ambulandi currendique neces- 15 
saria est: frictio a pectore vehemens toti inferiori parti ad- 
hibenda. Cibi vero esse debent neque nimium acres, neque 
asperi; mel, lenticula, tragum, lac, ptisana, pinguis caro, 
praecipueque porrum, et quidquid cum hoc mixtum est. 
Potionis quam minimum esse convenit. Aqua dari potest vel 20 
pura , vel in qua malum cotoneum, palmulaeve decoctae sint. 
Gargarizationes quoque lenes: sin hae parum proAciunt, re- 
primentes utiles sunt. Hoc genus neque acutum est, et 
potest esse non longum, curationem tamen maturam, ne 
vehementer et diu laedat, desiderat. 25 



CAPUT X [IV, 4J. 

De tussi. 

Tussis vero fere propter faucium exulcerationem molesta 
est; quae multis modis contrahitur. Itaque illis restitutis ipsa 
finitur. Solet tamen interdum per se quoque male habere ; 30 
et vix, quum vetus facta est, eliditur. Ac modo arida est, 
modo pituitam citat. Oportet hyssopum altero quoque die 
bibere; spiritu retenlo currere, sed minime inpulvere; ac 
lectione uti vehementi, quae primo impeditur a tussi, post 
eam vincit: tum ambulare: deinde per manus quoque exer-35 



LIB. IV. CAP. X. XI. 133 

ceri , et pectus diu perfricare : post haec quam pinguissimae 
iicQs uncias tres super prunam incoctas, esse. Praeter haec, 
si hnmida est , prosunt frictiones validae cum quibusdam ca- 
lefacientibus , sic ut caput quoque simul vehementer perfri- 

5 cetur : item cucurbitulae pectori admotae ; sinapi ex parte 
exteriore faucibus impositum, donec leviter exulceret; potio 
ex menta , nucibusque graecis et amylo ; primoque assumtus 
panis aridus, deinde aliquis cibus lenis. At si sicca tussis 
est, quum ea vehementissime urget, adjuvat vini austeri 

10 cyathus assumtus, dum ne amplius id, interposito tempore 
aliquo, quam ter aut quater fiat: item laseris quam optimi 
paulum devorare opus est; porri vel roarrubii succum assu- 
mere ; scillam delingere ; acetum ex ea , vel certe acre sor- 
bere , aut cum spica allii contriti duos vini cyathos. Utilis 

15 etiam in omni tussi est peregrinatio, navigatio longa (cf. III, 
22), loca maritima, natationes: cibus interdum mollis, ut 
malva, ut urtica; interdum acer, ut lac cum allio coctum; 
sorbitiones quibus laser sit adjectum , aut in quibus porrum 
incoctum tabuerit; ovum sorbile sulphure adjecto; potui pri- 

20 mum aquacalida, deinde invicem aliis diebushaec, aliisvinum. 



C A P U T XI [IV, 5]. 

De sanguinis sputu. 

Magis terreri potest aliquis, quum sanguinem exspuit: 
sed id modo minus , modo plus periculi habet. Exit modo 

25 ex gingivis , modo ex ore : et quidem ex hoc interdum etiam 
copiose, sed sine tussi, sine ulcere, sine gingivarum ullo 
vitio ; ita ut nihil exscreetur : verum ut ex naribus , sic ex 
ore aliquando pronimpit. Atque interdum sanguis profluit, 
interdum simile aquae quiddam, in qua caro recens lota est. 

3oNonnumquam autem is a summis faucibus fertur, modo exul- 
cerata ea parte, modo non exulcerala ; sed aut ore venae 
alicujus adaperto, aut tuberculis quibusdam natis, exque his 
sanguine erumpente. Quod ubi incidit, neque laedit potio 
aut cibus, neque quidquam ut ex ulcere exscreatur. Ali- 

ssquando vero, gutture et arteriis (id est, aspera arieria) 



134 A. C. CELSI MEDICINAE 

exulceratis, frequens tussis sangninem qnoque extandit: 
interdom etiam fieri solet, ut aut ex pulmone, ant ex pec- 
tore, aut ex latere, aut ex jecinore feratur: saepe feminae, 
quibus sanguis per menstrua non respondet, hunc exspuunl. 
Anctoresque medici sunt , vel exesa parte aliqua sanguinem s 
exire, vel rupta, vel ore alicuius yenae patefacto. Primam 
dtdfi(f(o6iv^ secundam ^^S^i/, tertiam avaerogiaxJcv appel- 
lant. Ultima minime nocet; prima gravissime. Ac saepe 
quidem evenit, ut sanguinem pus sequatur (cf. Aph. YII, 
15 et 82). Interdum autem, qui sanguinem ipsum suppres-io 
sit, satis ad valetudinem profuit. Sed si sequuta ulcera sunt, 
si pus, si tussis est, prout sedes ipsa est, ita varia et peri- 
culosa genera morborum sunt. Si vero sanguis tantum fluit, 
expeditius et remedium et finis est. Neque ignorari oportet, 
iis quibus fluere sanguis solet, aut quibus dolet spina, co-is 
xaeve, aut post cursum vehementem, vel ambulationem, 
dum febris absit, non esse inntile sanguinis mediocre pro- 
fluvium: idque per urinam redditnm ipsam quoque lassitu- 
dinem solvere: ac ne in eo quidem terribile esse, qui ex 
superiore loco decidit, si tamen in ejus urina nihil noyayit:20 
neque vomitum hujus afferre periculum, etiam quum repetit, 
si ante confirmare et implere corpus licuit: et ex toto nul- 
lum nocere qui in corpore robusto, neque nimius est, neque 
tussim aut calorem moyet. Haec pertinent ad universum: 
nunc ad ea loca , quae proposui , veniam. Si ex gingivis 25 
exit, portulacam manducasse satis est; si ex ore, continuisse 
eo merum vinum: si parum id proficit, acetum. Si inter 
haec quoque graviter erumpit, quia consumere hominem 
potest, commodissimum est, impetum ejus, admota occipitio 
cucurbitula, sic ut cutis quoque incidatur, avertere: si idso 
mulieri , cui menstrua non feruntur , evenit , eamdem cucur- 
bitulam incisis inguinibus ejus admovere. At si ex faucibus, 
interioribusve partibus processit, et metus major est, et 
cura major adhibenda. Sanguis mittendus est ; et si nihilo 
minus ex ore processit , iterum tertioque , et quotidie pau- 35 
lum aliquid : protinus autem debet sorbere vel acetum , vel 
cum ture plantaginis aut porri succum; imponendaque ex- 
^rinsecus supra id quod dolet, lana succida ex aceto est, et 



LIB. IV. CAP. XII. 135 

id spongia subinde refrigerandum. Erasistratus horum crura 
qnoque et femora brachiaque pluribus locis deligabat. Id 
Asclepiades, adeo non prodesse, etiam inimicum esse pro- 
posuit (cf. Cael. Aur. Chran. II, 13). Sed id saepe com- 

5 mode respondere experimenta testantur. Neque tamen plu- 
ribus locis deligari necesse est: sed satis est infra inguina, 
et super talos, summosque humeros , etiam brachia. Tum, si 
f ebris urget , danda est sorbitio, et potui aqua , in qna aliqnid 
ex iis, qnae alvum adstringunt, decoctum sit: at si abest 

lofebris, vel elota alica, vel panis ex aquafrigida, et molle 
quoque ovum dari potest; potui vel idem quod supra scri- 
ptum est, vel vinum dulce, vel aqua frigida. Sed sic biben- 
dum erit, ut sciamus huic morbo sitim prodesse. Praeter 
haec necessaria sunt quies, securitas, silentium. Caput 

15 hujus quoque cnbantis sublime esse debet ; recteque tondetur. 
Facies saepe aqua frigida fovenda est. At inimica sunt vinum, 
balneum, venus, in cibo oleum, acria omnia, item calida fo- 
menta , conclave calidum et inclusum , multa vestimenta 
corpori injecta, etiam frictiones ; ubi bene sanguis con- 

20 quievit. Tum vero incipiendum est a brachiis , cruribusqne ; 
a thorace abstinendum. In hoc casu per hiemem locis ma- 
ritimis; per aestatem mediterraneisopus est (cf. cap. 10, fine.) 

CAPUT XII [V]. 

De stomachi morbls. 

25 Faucibus subest stomachus; in quo plura longa vitia in- 
cidere consuerunt. Nam modo ingens calor, modo inflatio 
hunc, modo inflammatio, modo exulceratio afficit; interdum 
pituita, interdum bilis oritur; frequentissimumque ejus malum 
est, quo resolvitur; neque ulla re magis aut afficitur, aut 

socorpus afficil. Diversa autem, ut vilia ejus, fic etiam reme- 
dia sunt. Ubi exaestuat, aceto cum rosa extrinsecus subinde 
fovendus est; imponendusque pulvis cum oleo, et ea cata- 
plasmata, quae simul et reprimunt, et emolliunt. Potui, nisi 
quid obstat, gelida aqua praestanda. Si inflatio est, prosunt 

35admotae cucurbitulae ; neque incidere cutem necesse est: 
prosunt sicca et calida fomenta, sed non vehementissima. 



136 A. C. CELSI MEDICINAE 

Inlerponenda abstinentia est. Utilis in jejuno potio est ab- 
sfnthii, vel hyssopi, aut rutae. Exercitatio primo lenis, 
deinde major adhibenda est; maximeque quae superiores 
partes moveat : quod genus in omnibus stomachi vitiis aptis- 
simum est. Post exercitationem opusest unctione, frictione;5 
balneo quoque nonnumquam, sed rarius ; interdum alvi 
ductione; cibis deinde calidis, neque inflantibus; eodemque 
modo calidis potionibus, primo aquae, post, ubi resedit in- 
flatio , vini austeri. Illud quoque in omnibus stomachi vitiis 
praecipiendum est, ut quo modo se quisque aeger refecerit, lo 
eo sanus utatur : nam redit huic imbecillitas sua , nisi iisdem 
defenditur bona valetudo , quibus reddita est. At si inflam- 
matio aliqua est, quam fere tumor et dolor sequitur, prima 
sunt, quies, abstinentia, lana sulphurata circumdata, in je- 
juno absinthium. Si ardor stomachum urget , aceto cum rosa is 
subinde fovendus est: deinde cibis quidem utendum est 
modicis; imponenda vero extrinsecus quae simul et repri- 
munt, et emoUiunt: deinde, his detractis, utendum calidis 
ex farina cataplasmatis, quae reliquias digerant: interdum 
alvus ducenda: adhibenda exercitatio, et cibus plenior. At30 
si exulceratio stomachum infestat, eadem fere facienda sunt, 
quae in faucibus exulceratis praecepta sunt. Exercitatio, 
frictio inferiorum partium adhibenda ; adhibendi lenes et glu- 
tinosi cibi, sed citra satietatem; omnia acria atque acida 
removenda; vino, si febris non est, dulci, aut, si id inflat, 25 
certe leni utendum; sed neque praefrigido, neque nimis 
calido. Si vero pituita stomachus impletur, necessarius modo 
in jejuno, modo post cibum vomitus est: utilis exercitatio, 
gestatio, navigatio, frictio: nihil edendum bibendumque, 
nisi calidum ; vitatis tantum iis quae pituitam contrahere con- 30 
suerunt. Molestius est, si stomachus bile vitiosus est. Solent 
autem ii, qui sic tentantur, interpositis quibusdam diebus, 
hanc, et quidem, qnod pessimum est, atram vomere. His 
recle alvus ducitur; potiones ex absinthio dantur; necessaria 
gestatio, navigatio est; si fieri potest, ex nausea vomilus; 35 
vitanda cruditas; sumendi cibi faciles etstomacho non alieni, 
vinum austerum. Vulgatissimum vero pessimumque stomachi 
vitium est resolutio, id est quum cibi non tenax est , soletque 



LIB. IV. CAP. XII. 137 

desinere ali corpus, ac sio tabe consaini. Huic generi ina- 
tilissimum balnenm est; lectiones, exercitationesque sape- 
rioris partis necessariae ; item unctiones frictionesque. His 
perfundi frigida, atque in eadem natare; canalibus ejusdem 

5 subjicere et stomachum ipsum , et magis etiam a scapulis id 
quod contra stomachnm est; consistere in frigidis medica- 
tisque fontibus, quales Cutiliarum Simbruinarumque sunt, 
salutare est. Cibi quoque assnmendi sunt frigidi, qui potius 
difficulter concoquuntur, quam facfle vitiantur. Ergo pleri- 

loqae, qui nihil aliud concoquere possunt, bubulam conco- 
qaant. Ex quo colligi potest, neque avem, neque venationem, 
neqae piscem dari debere, nisi generis durioris. Potui 
quidem aptissimum est vinum frigidum , vel certe bene cali- 
dum, meracum, potissimum rheticum, vel allobrogioam, 

15 aliadve , qaod et austerum et resina conditum sit; si id non 
esl, qnam asperrimum, maximeque signinum. Si cibus non 
continetur , danda aqua , et eliciendus plenior yomitus est, 
iterumque dandus cibus; et tum admovendae duobus infra 
stomachum digitis cucurbitulae , ibique duabus aut tribns 

sohoris continendae sunt. Si simul et vomltus et dolor est, 
imponenda supra stomachum est lana succida, vel spongia 
ex aceto , vel cataplasma , quod refrigeret : perfricanda vero 
non diu , sed vehementer brachia et crura , et calefacienda. 
Si plus doloris est , infra praecordia quatuor digitis cucurbi- 

25 tula utendum est ; et protinus dandus panis ex posca frigida : 
si non continuit, post vomitum leve aliquid ex iis, quae non 
aliena stomacho sint: si ne id quidem tenuit, singuli cyathi 
vini, singulis interpositis horis , donec stomachus consistat. 
Valens etiam medicamentum estradiculae succus: valentius, 

3oacidi punici mali, cum pari modo succi, qui ex dulci punico 
malo est, adjecto etiam intubi succo , et mentae, sed hujus 
minima parte; quibus tantumdem, quantum in his omnibus 
est, aquae frigidae quam optimae miscetur; id enim plus 
quam vinum ad comprimendum stomachum potest. Suppri- 

35 mendus autem vomitus est, qui per se venit, et si nausea est. 
Sed si coacuit intus cibus, aut computruit, quorum utrum- 
libet ructus ostendit, ejiciendus est; protinusque, cibisas- 
sumtis iisdem» quos proxime posui, stomachus restituendus. 



138 A. C. CELSI MEDICIKAE 

Ubi sublatus est praesens inetas, ad ea redeundum est, quae 
supra praecepta sunt. 

C APUT XIII [VI]. 

De laterum doloribus. 

Stomachus lateribus cingitur; atque in his quoque vehe-s 
mentes dolores esse consuerunt. Initium vel ex frigore, vel 
ex ictu , vel ex nimio cursu , vel ex morbo est : sed inter- 
dum malum intra dolorem est, isque modo tarde, modo 
celeriter solvitur; interdum ad perniciem quoque procedit, 
oriturque acutus morbus , qui nXsvQvxLXog a Graecis nomi- lo 
natur. Huic dolori lateris febris et tussis accedit: et per 
hanc exscreatur, si tolerabilis morbus est, pituita; sigravis, 
sanguis. Interdum etiam sicca tussis est, quae nihil emoli- 
tur: idque primo vitio gravius, secundo tolerabilius est. 
Remedium vero est magni et recentis doloris , sanguis mis- 15 
sus. At, sive levior, sive vetustior casus est, vel superva- 
cuum, vel serum id auxilium est; confugiendumque ad cucur- 
bitulas est, ante summa cute incisa. Recte etiam sinapi ex 
aceto super pectus imponitur, donec uicera pustulasque 
excitet; et tum medicamentum , quod humorem illuc citet. 20 
Praeter haec circumdare primum oportet latus hapso lanae 
sulphuratae; deinde, quum paulum inflammatio se remisit, 
siccis et calidis fomentis uti. Ab his transitus ad malagmata 
est. Si vetustior dolor remanet, novissime resina imposita 
discutitur. Utendum cibis potionibusque calidis; vitandum25 
frigus: inter haec tamen non alienum est extremas partes 
oleo et sulphure perfricare ; si levata tussis est , leni lectione 
uti; jamque et acres cibos, et vinum meracius assumere. 
Quae ita a medicis praecipiuntur , ut tamen sine his rusticos 
nostros epota ex aqua herba trixago satis adjuvet. Haec in 30 
omni lateris dolore communia sunt: plus negotii est, si 
acutus quoque morbus is factus est. In hoc praeter ea , quae 
supra posita sunt, haec animadvertenda sunt: ut cibus sit 
quam maxime tenuis et lenis , praecipueque sorbitio , eaque 
ez ptisana potissimum, aut jus in quo porrus cum pullo gal- ^ 



LIB. IV. CAP. XIII. XIV. 139 

linaceo coctns sit; idque non nisi tertio quoque die detur, 
si tamen per vires licebit; potui vero aqua mulsa, in qua 
hyssopum, ant ruta decocta sit. Quae quibus temporibus 
danda sint, ex ratione levatae febris apparebit; sic, ut in 

5 remissione quam maxima dentur: cum eo tamen, ut sciamus 
non esse ejus generis tussi aridas fauces committendas : 
saepe enim, ubi nihil est quod exscreetur, continuatur, et 
strangulat. Ob quam causam dixi etiam pejus id genus esse 
tussis, quod nihil, quam quod pituitam moveret. Sed hic 

lovinum sorbere, ut supra praecepimus, morbus ipse non 
patitur: in vicem ejus cremor ptisanae sumendus est. Ut 
his autem in ipso morbi fervore sustinendus aeger est, sic, 
ubi paulum is se remisit , alimenta pleniora , et vini quoque 
aliquid dari potest: dum nihil detur, quod aut refrigeret 

15 corpus , aut fauces asperet. Si in refectione quoque manserit 
tussis, intermittere oportebit uno die; posteroque cum cibo 
vini paulo plus assumere. Atque incipiente quoque tussi, 
tum non erit alienum , ut supra quoque positum est (cf. cap. 
10), vini cyathos sorbere: sed in hoc genere valetudinis 

20 dulce , vel certe lene commodius est. Si malum inveteravit, 
athletico victu corpus firmandum est. 



C APUT XIV [VII]. 

De viscerum morbis, et primo de pulmone. 

A compagine corporis ad viscera transeundum est; et 

25 in primis ad pulmonem veniendum; ex quo vehemens et 

acutus morbus oritur, qnem neQvnvaviLOViKOV Graeci vo- 

cant. Ejus haec conditio est: pulmo totus afficitur: hunc 

ejus casum subsequitur tussis, bilem vel pus trahens, prae- 

cordiorum totiusque pectoris gravitas, spiritus difficultas, 

somagnae febres, continua vigih'a, cibi fastidium, tabes. Id 

genus morbi plus periculi, quam doloris habet. Oportet, si 

satis validae vires sunt, sanguinem mittere: si minores, 

cucurbitulas sine ferro praecordiis admovere: tum, si satis 

valet, gestando aegrum digerere: si parum, intra domum 

35 tamen dimovere ; potionem autem hyssopi dare , cum quo 



140 A. 0. CELSI MEDICINAE 

ficus arida sit incocta; aut aquam mulsam, in qua vei hysso- 
pom, vel ruta decocta sit; frictione uti diutissime in scapulis, 
proxime ab his in brachiis et pedibus et cruribus, leniter 
contra pnlmonem ; idque bis quotidie facere. Quod ad cibum 
vero pertinet, huic nec salsis opus est^ neque acribus, ne- s 
qne amaris, neque alvum adstringentibus , sed paulo lenio- 
ribus. Ergo primis diebus danda est sorbitio ptisanae , vel 
alicae , vel oryzae , cum qua recens adeps cocta sit : cum 
hac sorbile ovum, nuclei pinei ex melie, panis vel elota 
alica ex aqua mulsa : potui deinde non solum pura aqua , sed lo 
etiam mulsa egelida, aut, si aestas est, etiam frigida ; nisi 
quid obstat. Haec autem altero quoque die, increscente 
morbo , dare satis est : ubi in incremento constitit , quantum 
res patitur, ab omnibus abstinendum est, praeterquam aqua 
egelida. Si vires desunt, adjuvandae sunt aqua mulsa. Pro- is 
suntque adversus dolores imposita calida fomenta, vel ea, 
quae simul et reprimunt, et emolliunt: prodest impositus 
super pectus sal bene contritus, cum cerato mixtus ; quia 
leviter cutem erodit, eoque impetum materiae, quo pulmo 
vexatur, evocat. Utile etiam aliquod roalagma est ex iis, 20 
quae materiam trahunt (cf. Hippoc. Vict. rat. in acutis § 7). 
Neque alienum est, dum premit morbus, clausis fenestris 
aegrum continere: ubi paulum levatus est, ter aut quater 
die, fenestris aliquantum apertis, purum aerem recipere. 
Deinde in refectione pluribus diebus a vino abstinere ; gesta- 25 
tione, frictione uti; sorbitionibus et prioribus cibis adjicere, 
ex oleribus porrum, ex carne ungulas, et summa trunculo- 
rum atque pisciculos sic, ut diu nihil nisi molle et lene 
sumatur. 

CAPUT XV [VIII]. 

De hepaticis. 30 

Alterius quoque visceris morbus, id est jecinoris, aeque 
modo longus , modo acutus esse consuevit : riJtaxtKov Graeci 
vocant. Dexlra parle sub praecordiis vehemens dolor est; 
idemque ad latus dextrum, et ad jugulum, humerumque 
partis ejusdem pervenit; nonnumquam manus quoque dextrass 



■*tt= 



LIB. IV. CAP. XV. 141 

torquetur; horror validus est; ubi male est, bilis evoiuitur 
interdum singuitus prope strangulat. Et haec quidem acuti 
morbi sunt. Longioris vero, ubi suppuratio in jecinore est 
dolorque modo finitur, modo intenditur; dextra parte prae 

5 cordia dura sunt, et tument; post cibum major spiritus dif- 
ficultas est ; accedit maxillarnm quaedam resolutio. Ubi in 
veterayit malum, venter et crura pedesque intumescunt 
pectus atque humeri, circaque jugulum utrumque extenuatur 
Initio sanguinem mittere optimum est; tum venter solvendus 

10 est , si non potest aliter , per nigrum veratrum : imponenda 
extrinsecus cataplasmata, primum quae reprimant, deinde 
calida, quae diducant; quibus recte iris vel absinthium ad- 
jicitur: post haec malagma. Dandae vero sorbitiones sunt, 
omnesque cibi et calidi, et qui non multum alunt, et fere 

15 qui pulmonis quoque dolori conveniunt; praeterque eos, qui 
urinam movent , potionesque ad id efficaces. Utilia in hoc 
morbo sunt thymum, satureia, hyssopum, nepeta, anisum, 
sesamum, lauri baccae, pini flos (folia? cf. Cael. Aurel. 
Chronic. III, 4 ; Diosc. I, 74), herba sanguinalis, menta, ex 

2omalo cotoneo medium, columbae jecur recens et crudum: 
ex quibus quaedam per se esse, quaedam adjicere vel sor> 
bitioni, vel potioni licet; sic tamen, ut parce assumantur. 
Neque alienum est, absinthium contritum ex melle et pipere, 
ejusque catapotium quotidie devorare. Abstinendum utique 

25 est ab omnibus frigidis : neque enim res ulla magis jecur 
laedit. Frictionlbus utendum in extremis partibus ; vitandus 
omnis labor , omnis vehementior motus ; ne spiritus quidem 
diutius continendus est. Ira, trepidatio, pondus, jactus, 
cursus inimica sunt. Perfusio corporis multa prodest ex aqua, 

30 si hiems est, calida; si aestas, tepida: item liberalis unctio, 
et in balneo sudor. Si vero jecur vomica laborat, eadem 
facienda sunt, quae in ceteris interioribus suppurationibus. 
Qiiidam etiam contra id scalpello aperiunt, et ipsam vomi- 
cam adurunt. 



142 A. C. CELSI MEDICINAE 

CAPUT XVI [IX]. 

De Lienosis. 

At lienis, ubi affectus est, intumescit, simulque cum eo 
pars sinistra ; eaque dura est , et prementi reuititur ; venter 
intentus est; aliquis etiam in cruribus tumor est; ulcera aut 5 
omnino non sanescunt, aut certe cicatricem vix recipiunt 
(cf. Hipp. Intem. affect § 31); in intenta ambulatione, 
cursuque dolor et quaedam difficultas est. Hoc vitium quies 
auget: itaque exercitatione et labore opus est; habitatamen 
ratione , ne febrem ista , si nimium processerint , excitent. 10 
Unctiones, frictionesque , et sudores necessarii sunt. Dulcia 
omnia inimica sunt; item lac et caseus: acida autem maxime 
conveniunt. Ergo acetum acre per se sorbere, et magis 
etiam , quod scilla conditum est , expedit. Edenda sunt sal- 
samenta, vel oleae ex muria dura; tinctae in aceto lactncae 15 
intubique, ex eodem betae, ex sinapi asparagus, armoracia, 
pastinaca, ungulae, rostra, aves macrae, ejusdem generis 
venatio. Potui vero jejuno dari debet absinthium incoctum : 
at post cibum aqua a ferrario fabro, in qua candens ferrum 
subinde tinctum sit : haec enim vel praecipue lienem coercet. 20 
Quod animadversum est in iis animalibus, quae apud hos 
fabros educata exiguos lienes habent. Potest etiam dari 
vinum tenue, austerum; omniaque in cibis et potionibus, 
quae urinae movendae sunt. Praecipueque ad id valet vel 
trifolii semen, vel cuminum, vel apium, vel serpyllum, vel25 
cytisus , vel portulaca , vel nepeta , vel thymum , vel hysso- 
pum, vel satureia: haec enim inde commodissime videntur 
humorem educere. Lienis quoque bubulus utiliter esui datur : 
praecipueque eruca et nasturtium lienem extenuant. Impo- 
nenda quoque extrinsecus sunt, quae levent. Fit ex unguento 30 
et palmulis; fit ex lini et nasturtii semine, quo vinum et 
oleum adjicitur: iit ex cupresso viridi et aridaficu: fit ex 
sinapi, cui sevi hircini a renibus quarta pars ponderis adji- 
citur, teriturque insole, et protinus imponitur. Multisque 
modis huic rei cappari aptum est : nam et ipsum cum cibo 35 
assumere, et muriam ejus cum aceto sorbere commodum 
Quin etiam extrinsecus radicem contritam, vel corticem 



LIB. IV. CAP. XVI— ivni. 143 

ejus ciiin farfuribus , aut ipsum cappari cum melle contritum 
imponere expedit. Halagmata quoque hnic rei aptantnr. 

CAPUT XVII [X]. 

De Reaum morbis. 

^ At renes ubi affecti sunt, diu male habent. Pejus est, 
si frequens biliosus vomitns accedit. Oportet conquiescere ; 
cnbare molliter; solvere alvum; si aliter non respondet, 
etiam ducere ; saepe desidere in aqua calida ; neque cibum, 
neqne potionem frigidam assumere; abstinere ab omnibus 

losalsis, acribus, acidis, pomis; bibere liberaliter; adjicere 
modo cibo, modo potioni piper, porrum, ferulam, album 
papaver, quae maxime inde urinam movere consnerunt. 
Auxilio quoque his exulceratis sunt, si adhuc ulcera pur- 
gauda sunt, cucumeris semina detractis corticibus sexaginta, 

i&nuclei ex pinu silvestri duodecim, anisi quod tribus digitis 
sumi possit , croci paulum , contrita et in duas mulsi potiones 
divisa. Si vero dolor tantum levandus est, ejusdem cucu- 
meris semina triginta, iidem nuclei viginti, nuces graecae 
quinque , croci paululum , contrita et cum lacte potui data. 

20 Ac super quoque recte quaedam malagmata injiciuntur; 
maximeque ea, quae humori extrahendo sunt. 

CAPUT XVIII JXI]. 

De intestinorum morbis , et primo de cholera. 

A visceribus ad intestina veniendum est, quae sunt et 
25 acutis et longis morbis obnoxia. Primoque facienda mentio 
est cholerae (cholera nosiras) ; quia commune id stomachi 
atqu« intestinorum vitium videri potest ; nam simul et dejectio 
et vomitus est ; praeterque haec inflatio est , intestina tor- 
quentur, bilis supra infraque erumpit, primum aquae similis, 
30 deinde ut in ea recens caro lota esse videatur , iuterdum alba, 
nonnumquam nigra, vel varia. Ergo eo nomine morbum 
hunc xo^^Qccv Graeci nominarunt. Praeter ea vero, quae 
supra comprehensa sunt, saepe etiam crura manusque con- 
trahunlar, urget sitis, anima deficit: quibus concurrentibus 



f 



144 A. C. CELSI MEDICINAE 

non mirum est, si subito quis moritur. Neque tamen uUi 
morbo minori momento succurritur. Protinus ergo , ubi ista 
coeperunt, aquae tepidae quam plurimum bibere oportet, 
et Yomere. Vix umquam sic non vomitus sequitur; sed 
etiam si non incidit , miscuisse tamen novam materiam cor-5 
ruptae prodest; parsque sanitatis est, vomitum esse sup- 
pressum. Si id incidit, protinus ab omni potione abstinendum 
est. Si vero tormina sunt , oportet frigidis et humidis fomentis 
stomachum fovere; vel si venter doiet, iisdem egelidis sic, 
ut venter ipse mediocriter calentibus juvetur. Quod si vehe- 10 
menter et vomitus, et dejectio, et sitis vexant, et adhuc 
subcruda sunt quae vomuntur, noudum vino maturum tempus 
est: aqua, neque ea ipsa frigida, sed potius egelida danda 
est: admovendumque naribus est pulegium ex aceto; vel 
polenta vino adspersa , vel menta secundum naturam est. At 15 
quum discussa cruditas est, tum magis verendum est, ne 
anima deficiat. Ergo tum confugiendum est ad vinum. Id 
esse oportet tenue, odoratum, cum aqua frigida mixtum; 
vel polenta adjecta, vel infracto pane, quem ipsum quoque 
assumere expedit ; quotiesque aliquid aut stomachus , aut 20 
venter effudit , toties per haec vires restituere. Erasistratus 
primo tribus vini guttis, aut quinis aspergendam potionem 
esse dixit; deinde paulatim merum adjiciendum (cf. Cael. 
Aur. Acut. III, 21). Is, si et ab initio vinum dedit, et me- 
tum cruditatis sequutus est, non sine causa fecit: si vehe-25 
mentem infirmitatem adjuvari posse tribus guttis putavit, 
erravit. At si inanis est homo , et crura ejus contrahuntur, 
interponenda potio absinthii est. Si extremae partes corporis 
frigent, ungendae sunt calido oleo, cui cerae paulum sit 
adjectum , calidisque fomentis nutriendae. Si ne sub his qui- 30 
dem quies facta est, extrinsecus contra ventriculum ipsum 
cucurbitula admovenda est, aut sinapi superimponendum. Ubi 
is constitit, dormire oportet: postero die utique a potione 
abstinere : die tertio in balneum ire : paulatim se cibo refi- 
cere, somnofque] quisquis facile acquiescit; '^''^^ itemque las- 35 
situdine et frigore. Si post suppressam choleram febricula 
manet, alvum duci necessarium est: tum cibis, vinoque 
lum est. 



LIB. IV. CAP. XIX. 145 

CAPUT XIX [XIIJ. 

De coeliaco ventriculi morbo. 

Sed hic quidem morbus et acutus est, et inter intestina 
stomachumque versatur sic, ut, cujus potissimum partis sit, 

5 non facile dici possit ; in ipsius vero ventriculi porta con^ 
sistit is, qui longus esse consuevit: xoUiaxog a Graecis 
nominatur (cf. cap. 21). Sub hoc venter indurescit, dolor- 
que ejus est: alvus nihil reddit, ac ne spiritum quidem 
transmittit: extremae partes frigescunt , difficulter spiritus 

10 redditur. Commodissimum est inter initia caHda cataplasmata 
toto yentri imponere, ut dolorem leniant: post cibum vo- 
mere, atque ita ventrem exinanire: proximis deinde diebus 
cucurbitulas sine ferro ventri et coxis admovere: ventrem 
ipsum liquare dato lacte, et vino salso, frigido; si tempus 

i5anni patitur, etiam viridibus ficis: sic tamen, ne quis aut 
cibus, aut humor universus detur, sed paulatim. Ergo per 
intervalla temporis sat est cyathos binos ternosve sumere, 
et cibum pro portione hujus: commodeque facit cyatho lactis 
cyathus aquae mixtus , et sic datus : cibique inflantes et acres 

2outiliores sunt; adeo ut lacti quoque recte contritum allium 
adjiciatur. Procedente vero tempore, opus est gestari; maxi- 
meque navlgare ; perfricari ter aut quater die sic , ut nitrum 
oleo adjiciatur; perfundi aqua calida post cibum; deinde 
sinapi imponere per omnia membra , excepto capite , donec 

25 arrodantur et rubeant; maximeque si corpus durum et virile 
est : paulatim deinde faciendus est transitus ad ea , quae 
ventrem comprimunt. Assa caro danda, valens et quae non 
facile corrumpatur: potui vero pluvialis aqua decocta, sed 
quae per binos ternosve cyathos bibatur. Si vetus vitium est, 

30 oportet laser quam optimum ad piperis magnitudinem devo- 
rare : altero quoque die vinum bibere : interdum interposito 
cibo singulos vini cyathos sorbere : ex inferiori parte infun- 
dere pluviatilem egelidam aquam, maximeque si dolor in 
imis partibus renianet. 



CELSUS. 1 



146 A. C. CBLSI IfEDICINAE 

CAPUT XX [XIIIJ. 

De tenuioris intestini morbo. 

Intra ipsa vero intestina consistunt duomorbi, qaorum 
alter in tenuiore, alter in pleniore est. Prior acntus est;5 
Insequens esse longus potest. Diocles Carystius tenuioris 
intestini morbum xoQdatl^ov^ plenioris slXsov nominayit. 
A plerisque video nunc illum priorem aiXsov^ hunc xoXixov 
nominari. Sed prior modo supra umbilicum, modo sub nm- 
bilico dolorem movet. Fit alterntro loco inflammatio : nec lo 
alvus , nec spiritus infra transmittitur : si superior pars 
affecta est, cibus; si inferior, stercus per os redditur: si 
utrumlibet yetus est. Adjicit periculo yomitus biliosus, mali 
odoris, aut yarius, aut niger. Remedium est sanguinem 
mittere ; yel cucurbitulas pluribus locis admoyere , non nbi- is 
que cute incisa : id enim duobus aut tribus locis satis est : 
ex ceteris spiritum eyocare abunde est. Tum animadyertere 
oportet , quo loco malum sit : solet enim contra id tumere. 
Et si supra umbilicum est, alyi ductio utilis non est: si infra 
est, alynm ducere, ut Erasistrato placuit, optimum est; etto 
saepe id auxilii satis est (cf. Cael. Aur. Acut III, 17). 
Ducitur autem percolato ptisanae cremore, cum oleo et melle 
sic, ut praeterea nihil adjiciatur. Si nihil tumet, duas manus 
imponere oportet supra summum yentrem, paulatimque de- 
ducere : inyenietur enim mali locus , qui necesse est renita- ts 
tur; et ex eo deliberari poterit, ducenda, nec ne alyus sit. 
Illa communia sunt: calida cataplasmata admoyere, eaque 
imponere a mammis usque ad inguina et spinam, ac saepe 
mutare: brachia cruraque perfricare: demittere totum homi- 
nem in calidum oleum : si dolor non quiescit, etiam in alyum 30 
ex parte inferiore tres aut quatuor cyathos calidi olei dare; 
ubi per haec consequuti sumus, ut jam ex inferiore parte 
spiritus transmittatur, ofTerre potui mulsum tepidum non mul- 
tum: nam ante magna cura yitandum est, ne quid bibat; 
si id cominode cessit, adjicere sorbitionem; ubi dolor etss 
febricula quierunt, tum demum uti cibo pleniore; sed n^que 
inflante , neque duro, neque yalido , ne intestina adhuc imbe- 



LIB. IV. CAP. XX — XXII. 147 

ciila laedantur; potui vero nlhil, praeterquam puram aquam; 
nam sive quid yinolentum, sive acidnm est, id liuic morbo 
alienum est. Ac postea quoque vitare oportet balneum, am- 
bulationem, gestationem, ceterosque corporis motus. Nam 
sfacileadmalumredireconsuevlt; et slyequumfrigu88ublt,siye 
aliqua jactatlo, nisi bene jam confirmatis intestinis, reyertitnr. 



CAPUT XXI [XIV]. 

De morbo intestini plenioris. 

Is autem morbus, qui in intestino pleniore est, in ea 
lomaxime parte est, quam caecam esse proposui. Yehemens 
fit inflatio, yehementes dolores, dextra magis parte: intesti- 
num, quod yerti yidetur, prope splritum elidit. In plerisque 
post frigora cruditatesque oritur, deinde quiescit; et per 
aetatem saepe repetens sic cruciat, ut yitae spatio nihil 
15 demat. Ubi is dolor coepit, admoyere sicca et calida fomenta 
oportet; sed primo lenia, deinde yalidiora; simulque fri- 
ctione ad extremas partes , id est crura brachiaque materiam 
eyocare : si discussus non est , qua dolet , cucurbitulas sine 
ferro defigere. Est etiam medicamentum ejus rei causa com- 
20 paratum. Id se reperisse Cassius gloriabatur. Magis prodest 
potui datum : sed impositum quoque extrinsecus , digerendo 
spiritum, dolorem leyat. Nisi finito yero tormento, recte 
neque cibus , neque potio assumitur. Quo yictu sit utendum 
iis, qui hoc genere tentantur, jam mihi dictum est. 

25 CAPUTXXII [XV]. 

De torminibus. 

Proxima his inter intestinorum mala tormina esse con- 
sueverunt : SvfSavtsQCa graece yocatur. Intus intestina 
exulcerantur : ex his cruor manat; iisque modo cum stercore 
soaliquo semper liqnido, modo cum quibusdam quasi mucosis 
excernitur: interdum simul quaedam carnosa descendunt 
(cf. Aph, IV, 26): frequens dejiciendi cupiditas, dolorque 

10* 



148 A. C. CELSI MEDIGINAE 

ia ano est: cum eodem dolore exiguum aliquid emittitur: 
atque eo quoque tormentum intenditnr : idque post tempus , 
aliquod levatur; exiguaque requies est: somnus interpella- 
tur: febricula oritur: longoque tempore id malum, quum 
inyeteraverit, aut tollit hominem , aut, etiamsi finitu^ ex- s 
cruciat. Oportet in primis conquiescere; siquidem omnis 
agitatio exulcerat: deinde jejunum sorbere vini cyathum, 
cui contrita radix quinquefolii sit adjecta: imponere cata- 
plasmata super ventrem , quae reprimant ; quod in superio- 
ribus ventris morbis non expedit: quotiesque desedit, sub- lo 
luere aqua calida in qua decoctae verbenae sint: portulacam 
vel coctam, vel ex dura muria edisse. Si vetustior morbus 
est, ex inferioribus partibus tepidum infundere vel ptisanae 
cremorem, vel lac, vel adipem liquatam, vel medullam cer- 
vinam^ vel oleum, vel cum rosa butyrum, vel cum eademu 
album crndum ex ovis, vel aquam in qua lini semen de- 
coctum sit; vel, si somnus non accedit, vitellos cum aqua 
in qua rosae floris folia cocta sint. Levant enim dolorem 
haec, et mitiora ulcera efficiunt; maximeque utilia sunt, si 
cibi quoque sequutum fastidium est. Themison muria dura 20 
quam asperrima sic utendum memoriae prodidit. Cibi vero 
esse debent, qui leniter ventrem adstringant. At ea, quae 
urinam movent, si id consequuta sunt, in aliam partem 
humorem avertendo, prosunt; si non siint consequuta, noxam 
augent: itaque nisi in quibus prompte id facere consuerunt, 25 
non sunt adhibenda. Potui, si febricula est, aqua pura ca- 
lida, vel ea quae ipsa quoque adstringat, dari debet: si non 
est, vinum leve, austerum. Si pluribus diebus nihil remedia 
alia juverunt, vetusque jam vitium est, aquae bene frigidae 
potio assumta ulcera adstringit , et initium secundae valetu- 30 
dinis facit. Sed ubi venter suppressus est, protinus ad cali- 
dam potionem revertendum est. Solet autem interdum etiam 
putris sanies, pessimique odoris descendere: solet purus 
sanguis profluere. Si superius vitium est, alvus aqua mulsa 
duci debet ; tum deinde eadem infundi , quae supra compre- 35 
hensa sunt. At si sanguis profluit, cibi potionesque esse 
debent, quae adstringant. 



LIB. IV. CAP. XXIII. XXIV. 149 

CAPUT XXIII [XVI]. 

De laevitate intestinorum. 

Ex torminibus interdum intestinorum laevitas oritur; 
qua continere nihil possunt, et quidquid assumtum est, im- 

sperfectum protinus reddunt. Id interdum aegros trahit, in- 
terdum praecipitat. In hoc utique adhibere oportet compri- 
mentia; quo facilius tenendi aliquid intestinis vis sit. Ergo 
et super pectus ponatur sinapi; exulcerataque cnte, malagma 
quod humorem evocet: et ex verbenis decocta in aqua 

10 desideat : et cibos potionesque assumat , quae alvum ad- 
stringant: et frigidis utatur perfusionibus. Oportet tamen 
prospicere, ne, simul his omnibus admotis, vitium contra- 
rium per immodicas inflationes oriatur. Paulatim ergo firmari 
intestina debebunt, aliquibus quotidie adjectis. Et qunm in 

15 omni fluore ventris , tum in hoc praecipue necessarium est, 
non quoties libet desidere, sed quoties necesse est; ut haec 
ipsa mora in consuetudinem ferendi oneris intestina deducat. 
Alterum quoque, quod aeque ad omnes similes afi^ectus per- 
tinet, in hoc maxime servandum est; ut, quum pleraque 

20 utilia insuavia sint , qualis est plantago et rubi et quidquid 
malicorio mixtum est, ea potissimum ex his dentur, quae 
maxime aeger volet: deinde, si omnia ista fastidiet, ad 
excitandam cibi cupiditatem , interponatur aliquid minus utile, 
sed magis gratum. Exercitationes et frictiones huic quoque 

25 morbo necessariae sunt ; et cum his sol , ignis , balneum, 
vomitus, ut Hippocrati visum est (Hipp. De affecL §. 23, 24), 
etiam albo veratro, si cetera parum proficient, evocatus. 



CAPUT XXIV [XVII]. 

De lumbricis alvum occupantibus. 



30 



Nonnumquam autem lumbrici quoque occupant alvum; 
hique modo ex inferforibus partibus, modo foedius ore red- 
duntur: atque interdum latos eos, qui pejores sunt, inter- 
dum teretes videmus. Si lati sunt, aqua potui dari debet, in 
qua lupinum, aut cortex mori decoctus sit; aut cui adjectum 



150 A. C. CEL8I MEDICINAB 

sit contritam vel hyssopain, Tel pipero tcettbaliiBi, Yt\ 
scaiiiinoniae paulom; re\ etiam pridie, qoom moltom tlliom 
ederit, vomat: posteroqoe die mali ponici tenoes rtdicolas 
colligat, qoantom manu comprehendet; ets contosts in 
tqaae tribos sextariis decoquat, donec tertit ptrs sapersit^s 
hac adjiciat nitri paalum, et jejanos bibat. Interpositis 
deinde tribus horis, duas potiones sumat. At aquae, tcI 
mnriae durae sit adjecta : tum desideat subjecta ctlidt tqua 
in pelve. Si vero teretes sunt, qui pueros maxime exercent, 
et eadem dari possunt, et quaedam leyiora; ut contritomio 
semen urticae, aut brassicae, aut cumini cum aqua, yel 
menta cum eadem, vel absinthium decoctum, tcI hyssopum 
ex aqua mulsa, yel nasturtii semen cum aceto contritum. 
Edisse etiam et lupinum, et allium prodest; yel in alyum 
oleum subter dedisse. is 



CAPUT XXV [xvni]. 

De tenesmo. 

Est autem aliud levius omnibus proximis, de quibus 
supra dictum est, quod r6LV6(S(i6v Graeci vocant. Id neque 
acutis, neque longis roorbis annumerari debet; quum et^o 
facile tollatur, neque umquam per se jugulet. In hoc aeque 
atque in torminibus frequens desidendi cupiditas est; aeque 
doior ubi aliquid excernitur. Descendunt autem pituitae 
mucisque similia, interdum etiam leviter subcruenta: sed his 
interponuntur nonnumquam ex cibo quoque recte coacta.25 
Desidere oportet in aqua calida; saepiusque ipsum anum 
nutrire; cui plura medicamenta idonea sunt: butyrum cum 
rosa; acacia ex aceto liquata; emplastrum id quod rsTQa^ 
q)dQ(iaxov Graeci vocant, rosa liquatum; alumen lana cir- 
cumdatum, et ita appositum; eademque ex inferiore parteso 
indita, quae torminum auxilia sunt; eaedem verbenae de- 
coctae, ut inferiores partes foveantur. Alternis vero diebus 
aqua, alternis leve et austerum vinum bibendum est. Potio 
esse debet egelida et frigidae propior; ratio victus talis, 
qualem in torminibus supra praecepimus (cf. cap. 22). 36 



LIB. IV. CAP. XXV. XXVI. 151 

CAPtJT XXVI fXIXJ 

De yeDtris fliixu. 

Levior etiam, dam recens, dejectio est; ubi et liquida 
alvus, et saepius quam ex consuetudine fertur, atque inter- 

5dum tolerabilis dolor est, interdum gravissimus ; idque pejus 
est. Sed uno die fluere alvum saepe pro valetudine est: 
atque etiam pluribus, dum febris absit, et intra septimum 
diem id conquiescat. Purgatur enim corpus, et quod intus 
laesurum erat, utiliter effunditur. Verum spatkim periculo- 

10 sum est : interdum enim tormina ac febriculas excitat , vires- 
que consumir. Primo die quiesceresatisest; neque impetum 
ventris prohibere ; si per se desiit, balneo uti, paulum cibi 
capere: si mansit, abstinere non solum a cibo, sed etiam a 
potione; postero die, si nihilominus liquida alvus est, aeque 

15 conquiescere ; paulum adstringentis cibi sumere ; tertio die 
in balneum ire; vehementer omnia praeter ventrem perfri- 
care; ad ignem lumbos, scapulasque admovere; cibis uti, 
sed ventrem contrahentibus; vino non multo, meraco; si 
postero quoque die fluet, plus edisse, sed vomere; et ex 

2ototo, donec conquiescat, contra siti, fame, vomitu niti. 
Yix enim fieri potest, ut, posthanc animadversionem, alvus 
non contrahatur. Alia via est ubi velis supprimere : coenare, 
deinde vomere : postero die in lecto conquiescere ; vespere 
ungi, sed leniter; deinde panis circa selibram ex vino ami- 

25 neo mero sumere ; tum assum aliquid , maximeque avem ; et 
postea vinum idem bibere aqua pluviatili mixtum: idque 
usque quintum diem facere, iterumque vomere. Frigidam 
autem assidue potionem esse debere , contra priores aucto- 
res Asclepiades afOrmavit, et quidem quam frigidissimam. 

30 Ego experimentis quemque in se credere debere existimo, 
calida potius, an frigida utatur. Interdum autem evenit, ut 
id pluribus diebus neglectum, curari difficilius possit. A vo- 
mitu oportet incipere: deinde postero die vespere tepido 
loco ungi; cibum modicum assumere, vinum meracum quam 

35 asperrimum ; impositam super ventrem habere cum cerato 
rutam. In hoc autem affectu corporis neque ambulatione, 
neque frictione opns est: vehiculo sedisse, vel magis etiam 



152 A. C. CELSI MEDICINAE 

eqao, prodest: neque enim ulla res magis intestina con> 
firmat. Si vero etiam medicamentis utendum est, aptissfmum 
est id quod ex pomis fit. Vindemiae tempore in grande vas 
conjlcienda sunt pira atque mala silvestria : si ea non sunt, 
pira tarentina viridia, vel signina, mala scandiana, vels 
amerina, [pira?] myrapia (cf. Colum. XII, 10; Plin. XXIII, 
1 , 21); hisque adjicienda sunt cotonea, et cum ipsis corti- 
cibns suis punica, sorba, et quibns magis utimur, et tor- 
minalia, sic, ut haec tertiam ollae partem teneant: tum de- 
inde ea musto implenda est; coquendumque id , donec omnia lo 
quae indita sunt , liquata , in unitatem quamdam coeant. Id 
gustui non insuave est; et, quandocumque opus est, assum- 
tum leniter, sine ulla stomachi noxa, ventrem tenet. Duo 
aut tria cochlearia uno die sumsisse, satis est. Alterum 
valentius genus: myrti baccas legere, ex his vinum expri-i& 
mere, id decoquere, ut decima pars remaneat, ejusque 
cyathum sorbere. Tertium, quod quandocumque fieri potest: 
malum punicum excavare, exemptisque omnibus seminibus, 
membranas quae inter ea fuerunt, iterum conjicere: tum 
infundere cruda ova, rudiculaque miscere: deinde malum^o 
ipsum super prunam imponere; quod, dum humor intus est, 
non aduritur: ubi siccum esse coepit, removere oportet, 
extractumque cochleari, quod intus est, edisse. Aliquibus 
adjectis, majus momentum habet: itaque etiam in piperatum 
conjicitur, misceturque cum sale et pipere, atque ex his25 
edendum est. Pulticula etiam, cum qua paulum ex favo ve- 
tere coctum sit, et lenticula cum malicorio cocta, rubique 
cacumina in aqua decocta, et ex oleo atque aceto assumta, 
efficacia sunt: atque ea aqua in qua vel palmulae, vel 
malnm cotoneum , vel arida sorba , vel rubi decocti sint ; so 
qnod genus significo, quoties potionem dandam esse dico, 
quae adstringat. Tritici quoque hemina in vino amineo au- 
stero decoquitur; idque triticum jejuno ac sitienti datur; 
superque id vinum id sorbetur: quod jure valentissimis me- 
dicamentis annumerari potest. Atque etiam potui datur35 
vinum signinum, vel resinatum austerum, vel quodlibet 
austerum. Contunditurque cum corticibus seminibusque suis 
punicum malum, vinoque tali miscetur: idque vel merum 



LIB. IV. CAP. XXVII. 15a 

sorbet aliquis, vel bibit mixtum. Sed medicamentis ntt, nisi 
in yehemeotibus malis, supervacuum est. 



CAPUT XXVII [XX]. 

De vulvae morbo. 

5 1. Ex vulva qnoque feminis yehemens malum nascitur: 
proximeque ab stomacho yel afficitur haec , yel corpus 
afficit. Interdum etiam sic exanimat, ut tamquam comitiaK 
morbo prosternat. Distat tamen hic casus, eo quod neque 
oculi yertuntur, nec spumae profluunt, nec nervi distendun- 

jotur: sopor tantum est. Idque quibusdam feminis crebro re- 
yertens perpetuum fit. Ubi incidit, si satis yirium est, sanguis 
missus adjuvat: si parum, cucurbitulae tamen defigendae 
sunt in fnguinibus. Si diutlus aut jacet , aut alioqui jacere 
consuevit, admovere oportet naribus exstinctum ex lucerna 

16 linamentum , vel aliud ex iis, quae foedioris esse odoris 
retuli, quod mulierem excitet. Ideroque aquae quoque frigi- 
dae perfusio efficit. Adjuvatque ruta contrita cum melle, vel 
ex cyprino ceratum, vel quodlibet calidum et humidum cata- 
plasma naturalibus pube tenus impositum. Inter haec etiam 

2operfricare coxas et poplites oportet. Deinde, ubi ad se re- 
diit, circumcidendum vinum est in totum annum, etiamsi 
casus idem non revertitur: frictione quotidie utendum totius 
quidem corporis, praecip-ue vero ventris et poplitum: cibus 
ex media materia dandus: sinapi super imum ventrem tertio 

25 quoque aut quarto die imponendum , donec corpus rubeat *). 
.... Si durities manet, mollire commode videtur solanum 
in lac demissum, deinde contritum; et cera alba atque me 
dulla cervina cum irino , aut sevum taurinum vel caprinum 
cum rosa mixtum. Dandum etiam potui vel castoreum est, 

3oveI gith, vel anethum. Si parum pura est, purgetur jun- 
co quadrato. Si vero vulva exulcerata est, ceratum ex 
rosa, et recens suilla adeps, et ex ovis album misceatur. 



1) Nihil praecedil de duritie , quo haec referantur. Forsan allqiia 
desunt : 



154 A. C. CELSI MEDICINAE 

idque apponatur; vel album ex ovo cum rosa mixtnm, ad- 
jecto, quo facilius consistat, contritae rosae pulvere. Dolens 
vero ea sulphure suffumigari debet. At si purgatio nimia 
mulieri nocet, remedio sunt cucurbitulae , cute incisa, in- 
guinibus vel etiam sub mammis admotae {Aph. V, 50). Sis 
maligna purgatio est ') , subjicienda sunt 

coeuntia. Id faciunt etiam albae olivae , et 

nigrum papaver cum melle assumtum , et gummi cum trito 
semine apii liquatum , et cum cyatho passi datum. Praeler lo 
haec in omnibus vesicae doloribus idoneae potiones sunt, 
quae ex odoribus iiunt, id est spica nardi, croco, cinnamo, 
casia, similibusque : idemque etiam decocta lentiscus prae- 
stat. Si tamen intolerabilis dolor est, et sanguis profluit, 
etiam sanguinis detractio apta est; aut certe coxis admotae 15 
cucurbitulae cute incisa. 

2. At quum urina super potionum modum etiam sine 
4olore profluens maciem et periculum facit, si tenuis est, 
opus est exercitatione et frictione, maximeque in sole, vel 



1) Edd. sex primae, et Ruelliana ita habent: subjicienda 

sutU coeuntia; Manutianae: subjidenda sunl 

coeunUa; Gaesariana, Pantiniana, et Stephaniana: subjidenda tunt 
coerceniia; Gryphiana, et Constantiniana, subjidenda suni .... 
coeuntia; Constantiniana in margine, menses evocantia; Lindeniana, 
subjidenda sunt * coeuntia. In Codd. Mss. inter haec verba subji- 
denda sunt, et illa coeuntia. Id fadunt etc. quae infra posita 
sunt, magna lacuna est; et in plerisque margini adscriptum est, 
Desunt in vetustissimo exemplari duo folia. Quae desint, Morgagnus 
ostendit ex ea parte Indicum, qui huic libro praepositi sunt in 
Codd. Foroliviensi , et Veneto: quae pars huic lacunae respondet: 
videlicet : 

Cll. Vola (id est Volva) exulcerata est. 

CIII. De Vesica. 

CIIII. De ctdcylis in vesica. 

CV, In omni dolore vesicae. 
Ejusmodi indices habentur etiam in Codd. Mediceis ii. iii. iv. v. et 
VII. et in multis Vaticanis: in Med. autem i. et Vat. viii. haec 
sunt: De capitis doloribus, de distensione oris, linguae resoluHone, 

destUlatione dejectione , vulvae et vesicae vitiis, profusione 

'^•nis,. coxis, genibus, humei*is, pedibuSy manibus dolentibus. 



LIB. IV. CAP. XXVIII. XXIX. 1 55 

ad ignem: balneam rarum esse debet, neque longa in eo 
mora: cibus comprimens: vinum austerum meracum, per 
aestatem frigidum , per hiemem egelidum; sed tantum , quan- 
tum minimum sit. Alvus quoque vel ducenda, vel lacte 
spurganda est. Si crassa urina est, vehementior esse debet 
et exercitatio,. et frictio: longior in balneo mora: cibis 
opus est teneris: vino eodem. In utroque morbo vitanda 
omnia sunt, quae urinam movere consuerunt. 

CAPUT XXVIII [XXI]. 

10 De Seminis nlmia ex naturalibas profusione. 

Est etiam circa naturalia vitium , nimia profusio seminis, 
quod sine venere, sine nocturnis imaginibus sic fertur, ut, 
interposito spatio, tabe hominem consumat. In hoc affectu 
salutares sunt vehementes frictiones, perfusiones, natationes- 

15 que quam frigidissimae : neque cibi, nec potio, nisi frigida 
assumta. Yitare autem oportet cruditates et omnia inflantia : 
nihil ex iis assumere, quae contrahere semen videntur ; qualia 
sunt siligo, simila, ova, alica, amylum, omnis caro gluti- 
nosa, piper, eruca, bulbi, nuclei pinei. Neque alienum est 

20 fovere inferiores partes aqua decocta ex verbenis repri- 
mentibus: ex iisdem aliqua cataplasmata imo ventri inguini- 
busque circumdare; praecipueque ex aceto rutam: vitare 
etiam ne supinus obdormiat. 

CAPUT XXIX [XXII]. 

25 De Coxarum morbis. 

Superest ut ad extremas partes corporis veniam, quae 
articulis inter se conseruntur. Initium a coxis faciam. Harum 
ingens dolor esse consuevit: isque hominem saepe debilitat: 
et quosdam non dimittit. Eoque id genus difficillime curatur, 
30 quod fere post longos morbos vis pestifera huc se inclinat : 
quae ut alias partes liberat, sic hanc jam ipsam quoque 
affectam prehendit. Fovendum primum aqua calida est : de- 
inde utendum calidis cataplasmatis. Maxime prodesse videtur 



156 A. C. CELSI MEDICINAE 

aat C11I1I hordeacea farina, aut cum ficu ex aqua decocta 
mixtus capparis cortex concisus; vel lolii farina ex vlno 
diluto cocta , et mixta cum arida faece : quae quia refrige- 
scunt, imponere noctu malagmata commodius est. Inulae quo- 
que radix contusa, et ex vino austero postea cocta, et lates 
super coxam imposita , inter valentissima auxilia est. Si ista 
non solverunt, sale calido et humido utendum est. Si ne sic 
quidem finitus dolor est, aut tumor ei accedit, incisa cute 
admovendae sunt cucurbitulae ; movenda urina; alvus, si 
compressa est, ducenda. Ultimum est, et in veteribus quo-io 
que morbis efficacissimum , tribus aut quatuor locis super 
coxam, cutem candentibus ferramentis exulcerare. Sed 
frictione quoque utendum est , maxime in sole , et eodem die 
saepius; quo facilius ea, quae coeundo nocuerunt, dige- 
rantur: eaque, si nulla exulceratio est, etiam ipsis coxis;i& 
si est, ceteris partibus adhibenda est. Quum vero saepe 
aliquid exulcerandum candenti ferramento sit, ut materia 
inutilis evocetur, illud perpetuum est, non ut primum fieri 
potest, hujus generis ulcera sanare; sed ea trahere, donec 
id vitium, cui per hdec opitulamur, conquiescat. ^o 

CAPUT XXX [XXIIIJ. 

De Genuum dolore. 

Coxis proxima genua sunt, in quibus ipsis nonnumquam 
dolor esse consuevit. In iisdem autem cataplasmatis cucur- 
bitulisque praesidium est : sicut etiam quum in humeris, 25 
aliisve commissuris dolor alfquis exortus est. Equitare ei, 
cui genua dolent, inimicissimum omnium est. Omnes autem 
ejusmodi dolores, ubi inveteraverunt, vix citra ustionem 
finiuntur. 

CAPUT XXXI [XXIVJ. 30 

De manuum, pedum, articulorumque vitiis. 

In manibus pedibusque articulorum vitia frequentiora 
longioraque snnt; quae in podagris chiragrisve esse consue- 
runt. Ea raro vel castratos, vel pueros ante feminae coitum, 



LIB. IV. CAP. XXX. XXXI. 157 

vel mulicres, nisi qaibus menstrua suppressa sunt, tentant 
(^Aph. VI, 28, 29 et 30). Ubi sentiri coeperunt, sanguis 
mittendus est: id enim inter initia statim factum, saepe 
annuam , nonnumquam perpetuam valetudinem bonam prae- 

5stat. Quidam etiam, quum asinino lacte epoto sese eluissent, 
in perpetuum hoc malum evaserunt. Quidam qunm toto anno 
a yino, mulso, venere sibi temperassent, secnritatem totius 
vitae consequuti sunt. Idque utique post primum dolorem 
servandum est, etiamsi quievit. Quod si jam consuetudo 

loejus facta est, potest quidem aliquis esse securior iis tem- 
poribus , quibus dolor se remisit : majorem vero curam ad- 
hibere debet iis quibus id revertitur ; quod fere vere autum- 
nove fieri solet (cf. Aph. VI, 55). Quum vero dolor urgel, 
mane gestari debet; deinde ferri in ambulationem , ibi se 

i5dimovere; et si podagra est, interpositis temporibus exiguis, 
invicem modo sedere, modo ingredi; tum antequam cibum 
capiat, sine balneo loco calido leniter perfricari, sudare, 
perfundi aqua egelida ; deinde cibum sumere ex media ma- 
teria, interpositis rebus urinam moventibus; quotiesque ple- 

2onior est, evomere. Ubi dolor vehemens urget, interest sine 
tumore is sit, an tumor cum calore, an tumor jam etiam 
obcalluerit. Nam si tumor nullus est, calidis fomentis opus 
est. Aquam marinam, vel muriam duram fervefacere oportet, 
deinde in pelvem conjicere , et quum jam homo pati potest, 

25pedes demittere, superque pallam dare, et vestimento te 
gere; paulatim deinde juxta labrum ipsum ej[ eadem aqua 
leniter infundere, ne calor intus destituat; ac deinde noctu 
cataplasmata calefacientia imponere, maximeque hibisci 
radicem ex vino coclam (cf. Plin. XX, 4, 14). 

30 Si vero tumor calorque est , utiliora sunt refrigerantia, 
recteque in aqua quam frigidissima articuli continentur; sed 
neque quotidie, neque diu, ne nervi indurescant. Imponen- 
dum vero est cataplasma quod refrigeret; neque tamen in 
hoc ipso diu permanendum ; sed ad ea transeundum , quae 

35sic reprimunt, ut emolliant. Si major est dolor, papaveris 
cortices in vino coquendi, miscendique cum cerato sunt, 
quod ex rosa factum sit: vel cerae et adipis suillae tantum- 
dem una liquandum, deinde his vinum miscendum, atque ubl 



158 A. 0. CBLSI MEDICINAE 

qnod ex eo impositum est, incaluit, detrahendum, et snbinde 
aliud imponendum est. Si vero tumores etiam obcalluerant, 
et dolent, le^at spongia imposita, quae subinde ex oleo et 
aceto, vel aqua frigida exprimitur; aut pari portione inter 
se mixta pix, cera, alumen. Sunt etiam plura idonea mani- 5 
bus pedibusque malagmata. Quod si nihil superimponi dolor 
patitur, id, quod sine tumore est, forere oportet spongia, 
quae in aquam calidam demittatur, in qua vel papayeris cor- 
tices, vel cucumeris silyestris radix decoct