H.A
elcicfiwml
916
CONTENTS.
Page
Foreword, 2
Miss L. E. Faniuluirson of Invercauld —
Biographical Ski^tch. - - - - 5
Mo dhachaidh fhin, 7
The Peat Reek, - - - - ■ - 7
Altrumas Mhiosaclia'ii, - - . . 9
The late Sir Win. < -ilvy Dalgleish, Bart.
— Biographical .jketch, - - - 11
Voltaire agus an Diùc de Rohan, - - 13
War Issues, 17
DichioU, 19
The Drowned Lover, - - - - - 24
Highland Chaplains for Highland Regi-
ments, ------- 25
Calum Mac Phàrlain— His Later Output. 27
Paradise Lost, with Gaelic Translation, - 29
Creag Catriona lùraich, - - - -35
Tri Sgeoil Ghoirid :
I. Fainn' a' nihiofortain, - - - 37
II. Mar fhuair Fear Ghlinn Aoig a
chuid fearainn, - - - - 37
III. Na leig am mach an t-ord beag gus
an ruig an t-ord mor, -. - - 38
Na Gaidheil a chaidh do 'n chogadh, - - 38
Highland Dyes, 40
Roisgeul Cuain — Am maraiche firinneach, 43
Marbhadh fir Aird-Dhiarmaid, - - - 44
Mealla-fuar-mhonaidh agus Clach-na-
cudainn, 45
The Riders of the Sidhe, - - . . 47
Strength of the Highland Clans, - - 47
Ceann an tairbh, 47
The Storv of "the Blark Watch, - - . 43
The Healer, -..-.. 49
The Black Watch, 49
Deirdre's Keening— Song and Music, with
Pianoforte Accompaniment, - - - 50
Coinnleirean Mac Mhic Raghnaill, - - 54
Dundc
Dòmhnull Ban Og is an deise Ghaidh-
ealach, 57
Hullo! 57
Dr A. H. Millar, Chief L;braṛ
—Biographical Sketch. -
Buaidh bin le ar sluagh gu leir. - - - 59
Deoch-shlainte le Tomas an Todhair, - - 59
Fionnladh Dubh Mac Rath, - - - 60
The Gaelic Movement and Its Vicissitudes, 61
A Free Translation from the Gaelic, - - 63
A Lifeset Song, - - - - - - 63
Xaidheachd Uibhisteach. - - - - 65
Latha na Maoile Ruaidhe, - - - - 65
An te chrosda, 67
Cailleach Mhor Bheinn Lathair, - - - 67
In Memoriam :
Members of Dundee Highland Society:
The Rev. John Kennedy, M.A., - - 68
Bailie Walker S. MelviUe, D.L., - - 69
Lieut. -Colonel Harry Walker, C.M.G.,
T.D., - 69
Major Elmslie Tosh, - - - . 71
Gaelic Language and Literature :
Emeritus-Professor MacKinnon, M.A., 70
Comforts for Highland Regiments at the
Front, 71
Executive of Dundee Highland Society,
1915-16, 73
List of Members of Dundee Highland
Society, 74
Obituary, 77
Modern Gaelic Bards, 78
Gaelic Supplement, ----- 79
Supplement — Table of Contents, - - - 80
Advertisements, 113
ILLUSTRATIONS AND PORTRAITS.
<§><8>
Page
Dark-Maned Lion from East Africa, - Cover
(Lent by Sir Thomas Dewar, London, to the
Albert Institute Museums),
" The Earth's Awakening," - - Titile page
Miss L. E. Farquhar.son of Invercauld, - 4
Lord Provost Don, ----- 8
The Late Sir Wm. Ogilvv Dalgleish, JJart.,
LL.D., of Errol Park, - - ■ 10
The Voltaire Picture, 12
" Lochaber no More," 16
" A Highland Storm." ----- 19
" Sea Gulls," - - 22
Calum Mac Phàrlain, 26
John Milton. 29
Officers of the Dundee 4th (Service) Black
Watch, 34
An t-Urr : Dòmhnull Mac Calum,
" A Home Squadron,"
Councillor J. C. Robertson, C.A.,
"The Riders of the Sidhe," -
T. D. Mac Dhòmhnuill,
The Countess of Buchan. -
A. H. MiUar, Esq.. LL.D., F.S. A.(Scot.),
" When Time Holds Hands^"
" A Gipsy Encampment," -
The Late Rev. John Kennedv. M.A..
The Late Bailie Walker S. Melville, D.L.
The Late Enierilus-Professor MacKinnon
M.A., - -
Dr Angus Macgillivray,
Macgillivray Coat of Arms, - - - .
" Love's Young Dream," - . . ,
Fifth Year of Issue
THE CELTIC ANNUAL
Year ^ook of
T)undee Highland Society
( fBranch of Jin Comunn Qaidhealach)
IJ/I ooioVf-s// "/ tin' Ciiiin,iift,-f of the Fret' Libninj, Diiinlcc.
"The Earth's Awakening."
Painted by E. A. Hornel.
EDITED BY MALCOLM C. MACLEOD
DUNDEE :
PRINTED BY JOHN LENG & CO.. Ltd.. BANK STREET
PUBLISHED BY DUNDEE HIGHLAND SOCIETY
Gi.Asdow : Alex. MacLarkn & Son, Akcvi.k Stkickt
1915
FOREAVORIX
IKE all Associations of its kind the Dundee Highland Society has
surtered during the past year on account of the disturbing factor
of an all-alisorhing War. Our "Annual" for 1915 did not make
its appearance. Tlie folloAving Programme had been arranged for
Session 1914-15 :—
*Oct. 29. — Opening "At Home." Address by Ali.ss L. E. Farquliarson of
Invercauld, " The Future of the Gael in his Native Land."
*Nov. ."). — " Irish Music in Scotland,' illustrated by Scottish Songs in Gaelic
and English. By Malcolm MaeFarlane, Esq., Klderslie.
"Xov. 'it). — "On an Irish Island" : Visit to an Ancient (Gaelic Seat (limelight
views). By John Ritchie, Es(i., M.A., LL.B., Pertii. Sheriff-
Clerk of Perthshire.
Dec. 17. — "The Gaelic Factor in CivilÌ2.ation." By Dr Cameron (ìillies,
London.
Most
■Ian. 13. — Gran<l Annual (Jathering and Concert. Chairman — Tl
Noble 'I'he Marquis of Breadalbane, K.ii.
Fe\}. 1 1. — " Without the (liaelic we are nothing." By The Right Honourable
Lord Ashbourne.
Feb. 12. — Annual Dinner.
'■Mar. 4. — "Prince Charlie's Advance on Edinburgh." By A. H. MilUu, Esq.,
LL.D.
Mar. 18. — "Artificial Islands in the Highlands of Scotland." By Uom. F.
Odo Blundell, O.8.B., St Benedict's Abbey, Fort Augustus.
-Annual Business Meeting.
Apr. 29.
The syllabus was printed and issued to the members, Init it was found
inipossil)le to carry it through. Four lectures, however, were given, viz. :
Oct. 29th, Nov. 5th, Nov. 26th, and March 4th. There was a good attendance
at all the meetings.
Soon after the outbreak of war the Society was greatly handicapped by
being deprived of the services of both its Secretary and Treasurer. The
former — Mr Ronald Douglas— is a lieutenant in 3rd Battalion "Black Watch,"
and Mr John Walker — our late treasurer — is a Quarter-master with the Lovat
Scouts. Over tliirty members of the D.H.S. are serving King and country in the
great European War.
Comforts for Highland Regiments at the Front.
Twelve months ago the ladies of the Society set themselves to knit fifty pairs
of hose from homespun wool for men of a Highland regiment fighting in France.
Every pair of sox contained some offering, and in most ca?es a letter of cheer, and it
was not long before the gratitude of the recipients voiced itself in no undoul)ted
terms. Tlie work from this humble beginning has gone steadily on, although it
has been severely restricted at times from lack of funds. One kind otter of help
in knitting, from a Church Guild, could not be accepted from lack of material at
the time.
Tlie first six battalions of the Black Watch have all received repeated parcels,
and in the same way each Highland Regiment iias l)cen remembered to the
greatest extent possible under limited resources.
The letters and post cards written from the Front would provide sufficient
matter for a long and inteie.sting article, iiut throughout them all is the ring of
.sincere appreciation and gratitude. Tlie Commanding Otticers have never failed
to acknowledge our most modest otterings ; and our workers are eager to go
forward courageous in the conviction that their work is good. May we ask that,
.^,
like the men in tlie trenches, they may not have to stand still for lack of
munitions — whicli in our case spells money.
A list of subscribers to tliis Fund, together with an audited statement of
accounts, will be found on another page.
Session 1915 i6.
The continuance of our annual series of Lectures in a modified form hai-lieen
decided upon, and the Syllabus will be reaily towards the end of October.
The Celtic Annual, 1916.
We allow the contents of this issue to speak for itself, but it ought to be
stated that, for the sake of securing uniformity, we have taken here and tliere the
liberty of making some slight alteration in the spelling of our Gaelic contributors.
The Mod.
The great Annual Mod, which would have celebrated its 24th annual event
in September 1915, was abandoned, and the current year's Mod has also been
put oil". This break in the continuity for two years in succession of the event
that has been for successive years the chief motive power, not only of the
progress but for the very existence of the Gaelic movement, is bound to create
a situation tliat will require all the tact, energy, and single-mindedness of purpose
that is possible if its eflFects are to be overcome. This applies as much to tlie
branches of An Comuun Gaidhealach as to the Central Association.
Higher Leaving Certificate in Gaelic and Grant to Teachers.
An encouraging feature for the past year has been the concession by the
Education Department of a Higher Leaving Certificate in Gaelic. This will give
an impetus to the study of the language to such as reach the Higher Grade
Schools, most of whom are being educated for professional careers which will
ultimately take them away from the Highlands. Although An Comunn
Xxaidhealach has for years been pegging at the Department for this concession,
as have also the Educational Authorities in Oban and Stornoway, it was
ultimately extracned by the spirited action of the School Board and the Comunn
Ih'anch of Dingwall. The fact th?t the ground had been so well prepared for
ihem detracts nothing from the praise due to the Gaels of Dingwall.
Of more account in preserving Gaelic as a living and spoken language is the
arrangement come to between thu Highland Trust, An Comunn Gaidhealach, and
the Gaelic Society of London in a combined effort in giving of a per capita
Grant to teachers for the teaching of the language in the Elementary Schools of
the Highlands. By this arrangement the Highland Trust provides this Grant for
two successive year,s, and An Comunn and the Gaelic Society of London
provide it for the third year, thus making a three years' Grant to the teacher on
account of the same pupils instead of the one year's Grant previously provided by
the Highland Trust. This arrangement has been based on suggestions and
information given to An Comunn by its one time Secretary and Organiser, Mr
T. D. MacDonald, during his subsequent propaganda campaign for the
Association in the Gaelic-speaking area in the winter of 1911. It remains for
Ijoth the teachers and the School Boords of the Highlands to be patriotic and
sympathetic and good is sure to follow.
n the Department would now see that the £10 Grant that is given to help
in providing Gaelic-speaking teachers for Gaelic-sppaking areas is used for the
furtherance of its ostensible purpose and withdrawn altogether from School
Boards that appropriate it for the relief of the rates, another step would be
gained. Better still would it be if the Department would make this a Grant for
the teaching of Gaelic, which it at present is not. To do so would not be
providing a new Grant, for which there can be little hope under the circumstances
produced by the war ; it would be merely putting to better use an already
■existing (rrant which is at present being dissipated to no practical purpose.
Miss L. E. Farquharson of Invercauld.
L. E. FARQUHARSON
OF INVERCAULD.
OR centuries it has been recognised that pride of ancestry is a
Higliland characteristic. ]\Iiss Louisa Elizabeth Farc|uharson of
Invercauld, who la^^t year inaugurated the Dundee Highland
Society's session, has a long and honourable descent from men
distinguished alike on the battlefield and in the Senate. The
Farquharsons are derivetl from Fanphar, fourth son of Alexander
Ciar Mackintosh of Kothiemurcus (1411-1492), the grandson of
" Shaw Sgor fhialach," leader of the Clan Chattan champions in
the fight at Perth, 1393. His sons described themselves by the
patronymic " Farcfuharson," which has continued till the present day. The
grandson of Farcjuhar was Findla Mor, a distinguished warrior in the time of
James V., who was slain at Pinkie in 1547 fighting for the infant Mary Queen
of Scots. He had five sons, the second of whom founded the branch of the
Farquharsons of Invercauld, and the eldest was the ancestor of the Farquharsons
of Whitehouse and Finzean. The Invercauld family formed many important
alliances by marriage with notable Scottish families, among whom were the
Mackintoshes of Mackintosh; the Graliams of Fintry ; the Burnets, baronets of
Craigmyle ; Menzies, baronets of Weem ; the Murrays, Dukes of Arholl ; the
Dundases of Arniston ; Lockhart-Ross, baronets of Balnagowan ; and the Oswalds
of Auchencruive. Tlirough the Atholl INIurray connection the Farquharsons
descend from the famous Charlotte de la Tremouille, Countess of Derby, the
valiant defentler of Latham House against the Cromwellians in the Civil War ;
and her great-great-grand-daughter, Anne Farquharson, wife of ^Eneas Mackintosh
of that ilk, jdayed a noble part in the Jacobite Rising of 1745. James
Farquharson of Invercauld married Amelia, daughter of Lord George Murray,
the brave comrade-in-arms of Prince Charles Edward ; and thus Jacobite
sympathies are hereditary in the family of Invercauld.
The immediate ancestors of ]\Iiss Farc|uharson may be briefly referred to.
Her grandfather, James, married Janet Dundas, grand-daughter of the famous
Lord President Dundas of Arniston. His son, James Ross Farquharson, who
was a Lieut.-Colonel in the Scots Fusilier Guards, was married to Elizabeth
Louisa, daughter of the late Alexander Haldane Oswald of Auchencruive, Ayr-
shire, and his son Alexander is now Laird of Invercauld, while Miss Louisa
Elizabeth Farquharson is the elder daughter of that marriage. Her maternal
grandmother was Lady Louisa Craven, daughter of Louisa Brunton, the famous
actress, who became Countess of Craven in 1807, and survived till 1860. The
Farquharsons of Invercauld have the right to quarter the royal arms of
Plantagenet with those of their own family. Their ancient motto was " We
force nae Friend ; we fear nae Foe " ; but it is now " Fide et Fortitudine " —
■" By fidelity and fortitude."
A. H. M.
To know Miss L. E. Kai'(iuharsoii of Invurcauld in her own country is to
realise what "love of home" means to every Scottish man or woman.
Brought up from childhood at Invercauld, amid its beautiful and stately
suriountlings, Miss Farquharson has an intimate knowledge of its history and
traditions. Her acquaintance with Gaelic makes her homeland douldy interesting
to her, as the name of every hill and glen has a real meaning, and her article on
"Place names in Braemar " in the Celtic Monthly makes this very evident.
Like a true patriot she is ccuinected with many of the Scottish Societies, more
especially with those upholding the ancient language. She is a member of An
.Comunn, and has attended all the Summer Gaelic Schools organised by that
Association during the past five years. She also belongs to the St Andrews
Society, Coisir Chiiiil Lunnainn, and the London Aberdeenshire Association, and
she is an active and enthusiastic member of the London Gaelic Society, having at
one time occupied the position of Chief. This Society, which has its head-
quarters at Crane Court, Fleet Street, London, has been the means of bringing
happiness to many a lonely Highhind lad or lass whom fate has taken from their
homes to make their way in the great metropolis. Once a month the London
Gaels meet together for lecture, song, or dance, and at several of these meetings
Miss Farquharson has read papers on Celtic subjects — on " Ireland's Ideal," since
published as one of its pamphlets by the Gaelic League of Ireland, on "The
Book of the Dean of Lismore," and on "Legends of Braemar." As the Dundee
Highland Society had the pleasure of hearing her last year on "The Future of
the Gael in his Native Land" they will know how interesting she can make her
subject.
Miss Farquharson was one of the first to think of giving a series of Gaelic
and Scottish Concerts to the Highland soldiers last winter, when quartered at
Bedford and other camps in England, during those long weary months of training
before going to France. It delighted her to find at these happy meetings how
the Celts' love of their own country and people and songs and language is as
strong now as it ever was.
]\Iiss Farquharson is about as well known in Ii eland as in Scotland, having
spent many years with her relatives, Lord and Lady Cadogan, during their vice-
royalty in Dublin, and she has also visited many places in the West of Ireland,
where she finds the same Celtic characteristics as in our om'u West Highlands.
She has a striking knowledge of Irish history and literature, and found many
friends in literary circles in tliat (;ountry. She represented Scotland at one
(Jireachtas in Dublin, and acted once in the same capacity at the Welsh Eisteddfod.
Her house in London is filled with books relating to history, poetry, and
archaeology, especially Scottish, Irish, and Gaelic; and early years spent in France
opened to her other fields of history.
Miss Farquharson is a strong liberal, as her fatlier was, and it was in the
days when living at Invercauld with him that she learnt to know and love the
country. Every hill and view has an association, every cottage a friend, and the
stalkers still have tales of the laird who was so honoured aiul loved by his people,
and was the friend of the late Gracious Queen who endeared herself to all in the
Highlands. It is like an echo of byegone days to hear accounts of the red-coated
postillions and galloping horses of the laird of Invercauld returning home by
the Spittal of Glenshee, and welcomed hy his family, clan, and pipers before the
old mansion-house with the Standard of Clan Finlay tiutteriug from its tower.
Miss Fanpiharson has travelled much. She was in South Africa during the
war, lias been to America, has yachted in Norwegian fiords and reached the
North Cape ; and also in the Mediterranean, visited Venice, Constantinople, and
the Isles of Greece, Tunis, and Tangier, but to her none is equal to the beauty of
Lochnagar, the haunt of the red deer, none to compare with tlie Braes of Mar or
the Hebrides ; and, like vSheriff Nicolson, she says : —
Air Iniisean iia (hvig is àiU'
Th,i hiaidli nam bùrd nach ganii ;
]{'t' ni'iiliiidh sa riamh na li-Eileanan-iar
Far an cluinncar uainnt nam beaiin.
Tha Itaca, Cìprus is Rods
loiiiiiluiiiin le claim nam fonu ;
Ach I-Cholum-Chille, 's i gradli gacli filidh
Chaidh altruin an Alba nan sonn.
Descended from a race that was more occupied ofteiitiiiies ■\vitli war tliau peace,
it is not surprising that Miss Farquharson sees with pride that the men of
Braemar have rallied as one man to the colours, from her only brother the laird,
Major Farquharson of Invercauld, second in command of the 10th Gordons,
Kitchener's Army, now in France, to the youngest lad who has joined the nsw
draft of the 7th Gordon Territorials already at the Front.
Over her " Buth " at the great Highland " Feill " in Glasgow, 1907, Miss
Farquharson was asked to inscribe a motto which has come to be regarded
especially hers — " Cuimhnich air na daoine bho 'ii d' thainig thu," as suitable to
one whose Clan Slogan calls for a perpetual remembering — ''Carnna-cuimhne."
E. Y. C.
MO DHACHAJDH FHEIN.
Fonn:— Aig nio dluirhaidh Ihin tha faiadh,
H6 's i mo dhachaidh laghach C'laobhan arda os mo ehionn,
E 's i mo dhachaidh fhin; \S fluiaichean is cubhraidh faile,
'S i mo dhachaidh bhoidheach laghach, Tha toirt slàinte do mo chridh.
'S i mo roghainn-s' i le cinnt. >o > • i i
S^ na n eoin bheag air bharr nan goii
Rann: — A' seinn le oeileireadh gu giinn,
Ge b'e ait air bith an tèid mi. ^" ^eol is binne thug nadur.
No cèarn fo 'n ghiein am bi mi ^""s a ghavadh agam fhin.
•S toilicht a thionndas mo cheuman ^^^ ,„^ dhachaidh leam-sa baigheil;
Dn-each reidh gu m dhachaidh fhm. ,>. -^,„^^1^ ^^ ^ tha mi innt;
Ged a shiubhlain-sa Roinn Eòvpa, 'i?, "" <^i'ii"adh dhomh gach sonas làthail,
'S ged bu leam an tor tha innt. ^ha mo theaghlach graidh le cinnt.
'S mi gu 'n taghadh dhomh mar stòras, Mor Xic Amhlaidh {Mrs Ball).
Bhi ri m' blieò 'nam dhachaidh fhin. Toronto, Canada.
THE PEAT REEK
h
IKE a thin blue cloud ot mcense in the holy evening air,
It rises from the low-thatched roof of home,
Where the snow-white sands have drifted by the sea-green Morar
shores,
And the sun sets behind the hills of Rhum.
It's a far cry and a vain cry to the peat reek by the shore,
And it's a' by wi' Morar and wi' me,
For the bloody wounds of battle raise strange mists before my eyes,
And it's ower dark to serve the guns or see.
Old days or new days — it was aye the Highland way
To buckle on the sword and take the road ;
We aye went out to battle, and we aye fought hard
For the love of the heatherland and God.
But there's more than l-'landers fighting in the heart of me,
For the " Last Post " is sounding in my ears,
And I smell the honey-heather and the brown sea wrack,
And I hear the sound of good (jaelic prayers
In the grey stone chapel by the side of Morar loch.
Where the pine trees are dark and still and tall,
And the peat reek's rising in the holy evening air.
Where the old folks are praying for my soul.
O the fine fighting's over and the cleanly blow is struck,
And it's a' by wi' Morar and wi' me ;
But it's home for me surely in the gloaming where I go —
I smell the peat reek rising from the sea !
T. Ratcliffe Barnett.
Morar, August igis-
Lord Provost Don,
Lord-Lieutenant of the County of the City of Dundee.
ALTRUMAS MHIOSACHAIN.
J) U deimhinn cha lobh a
.shaoghal biiaii — uir a
thomhas mar a blia e le
mios a mhain — ach ged
nach robh, bii nihor
am buaiieas a thog
'athair is a nihatliair
re cùrsa iia miosa sin
an Caol Ghlinn-amuiii.
B'e Miosachan ainiii
an leinibh. A reir beiil-aithris fhiiair e an
t-ainm sin a chionn nach robh e ach mios a dh"
aoii aig am a bhais.
Cha 'n 'eU mòran de ghlinn na Gàidheahachd
anns am bheil uaigh leanabh famhair. Gidh-
eadh, tha e foUaiseach gii leòir gii 'm bheil
Uaigh Mhiosachain an Caol GUinn-amain,
agiis bu leanabh famhair Miosachan. Tha an
uaigh mhor. fhada so fagus do cheann deas a"
glilinne, eadar an rathad mor is Abhainn
Amain. Bha seann daoine "sa bheachd gu 'm
b'iad na h-iiriiisgean a thàinig do 'n dùthaifh
an deidh linn nam famhairean a chuir Miosach-
an is a' chreathall anns d' fhuair e bàs, mar
chiste-mhairbh dha. fo thalamh an sin.
Is iomadh linn a tha air del seachad bho linn
nam famhairean; ach a nuas troimh gach linn
dhiubh sin, air a h-iomchar air giith an
t-sluaigh bho ghinealach gu ginealach, thàinig
sgeulachd Mhiosachain.
Bha am famhair a b' athair do Mhiosachan,
is a' chailleach mhor a bh' aige mar mhnaoi,
a' gabhail còmhnuidh an uaimh mhoir a bha
air taobh tuath na h-aibhne. Bha màthair
^liiiosachain a cheart cho borb, agus gii
h-inbhe bhig, cho mor làidir r"a fear. Borb 's
mar bha an dithis, cha 'n 'eil iomradh gu 'n
do thòisich iad air am pratan dò-bheirteach a
chur an gniomh gus an d' thainig Miosachan
chun an t-saoghail. Gu mi-fhortanach cha robh
srad bainne aig a' chaillich mhoir d'a leanabh.
B"i sin tubaist na bochdainn do luchd-na-dùth-
cha, oir, cha bu luaithe thuig a' chailleach nach
robh i-fein comasach air Miosachan altrumach-
adh. na thuirt i ris an fhamhair — "" Air falbh
gu grad is goid bean-chiche."
Tnog am famhair air. le caman "na làimh
dheis is crann-tabhaill 'na làimh chli. Ràinig
e tigh sealgair. Chuir e dorus an tighe 'na
spealgan le chaman. agus le raibhcic oillteil
thuirt e ris an t-sealgair: — -
'■ BÒ is bobh ort ogha do sheanair,
Thoir dhomh do bhean is cum do leanabh."'
Gun tuilleadh a ràdh, thilg e bean an t-sea!g-
air air a ghuaillibh, agus air ais a ghabh e
chun na h-uamha.
Thòisich, an sin. a' bhanaltrachd nach robh
soirbh. Mar bu dual do leanabh famhair. bha
rail ro làidir aig Miosachan. agus cha robh e
mor gu 'm biodh e idir sàsaichte. A chum sin
a leasachadh. ghoid am famhair bean eile.
A'li. mo chreach I Cha "n fhoghnadh dithis no
di'san do Mhiosachan. Air an aobhar sin, bha
am famhair a" goid nam ban gun stad, gus an
robh an uamh Ian de mhnathan òga na
di'ithcha. agus do-bhròn 'sna gUnn rhu 'n cuairt
air an son.
Thug sealgairean a' ghlinne oidhirp is
oidhirp air an fhamhair a mharbhadh. ach ged
bha iad "nan cuspairean coimhlionta. bha
craicionn an fhamhair cho tiugh 's nach robh
na saighdean aca 'ga lotadh.
Ach thug nighean thapaidh, mhaiseach a
bha 'm bràigh a' ghlinne oidhirp air stad a
chur air gniomharan neo-iochdmhor an
fhamhair an dòigh eile. Thug i fainear nach
robh famhairean am bitheantas ach maol-
aigneach is baoghalta ; agus smuainich i nach
biodh e ro-dhuilich an car a thoirt as a' chàraid
bliorb so. Rinn i suas a h-inntinn doigh a
chur gu buil gun dàil. Fhuair i da shearraig-
bein. Lion i te dhiubh suas gu beul le sùgh
luibhean puinseanta. Lion i an t-searrag eile
le bainne ghabhar, a' cur beagan dp shùgh
nan luibhean 'na mheasg. Dhealbh i beul na
pearraig so an cumadh a bha freagarrach air
son a' ghnothaich a bha 'na beachd. Chuir
i na searragan 'na h-uchd, dhùin i a h-aodach
tharta mar a b' fhèarr a dh' fhaodadh i, 's
ghabh i aji rathad gus an do ràinig i fa
chomhair uamha an fhamhair
Bha am famhair 'na shineadh, balg-ri-grein,
aig beul na h-uamha, ach bha e cumail sùla
mu 'n cuairt. Chunnaic e an nighean, agus 'na
h-ionnsuidh bhuail e. Ann am priobadh na
sùla bha i air a ghuaillibh. agus, le ceum-
rotaich is guda-leum nam famhairean, ghèarr
e loatha chun na h-uamha.
" So agad " ars am famhair r'a chaillich,
" bean-chich' eile dhuit. agus mur bi i
freagarrach. tha i mealladh a coslais."
Gun amharus 'sam bith. chum a' chailleach
a gugarlach leinibh ri uchd na h-ighinn, ag
ràdh : —
" Gun teagamh, gun teagamh,
Ni bliochd nam ban bheaga
Mo leanabh 'na fhamhair mor, trcun ;
'S beag deireas ged bhiodh
Gach isean ac' fhin,
A dh' easbhuidh na cich, aig an Eug."
Cha robh Miosachan idir tormasach.
Dheoghail e an t-searrag gu làidir ; ach, mar
bha an t-searrag a' traoghadh, bha siiilean
Mhiosachain. uidh air 'n nidh. a' dunadh.
" Tha 'n cadal air mo mhacan," ars a'
chailleach, '"cuiridh mi 'na chreathall e."
Sinte 'na chreathall. chaidh Miosachan an
surram-suain as nach do dhùieg e ; ach cha do
thuig a' chailleach nach e cadal nàdurra a bh'
ann
Am feadh 's a bha a' chailleach a' luasgadh
na creathlach. fhuair an nighean cothrom air
na bha 'san t-searraig eile a spùtadh am measg
eanbhruich a bha an coire aig taobh an teine.
Ghabh a' chàraid an eanbhruich g' an dinneir,
ach ma ghabh. cha b' fhada gus an robh iad le
cheile sinte air urlar na h-uamha gun deò.
Bhrùchd na mnathan uile mach as an uaimh
le luathghaircan is le ceòl. Bha an nighean
air an ceann, a' canntaireachd na rainn : —
Cadal Dhi-Dòmhnaich is cadal Dhi-luain.
Cadal bhios trom is cadal bhios buan
Do leanabh an fhamhair,
Do leanabh an fhamhair;
Is cadal a mhaireas gu ceann na bliadhn',
"S o sin a mach gu cian nan cian
Do 'n chaillich 's do 'n fhamhair.
An Caol Ghlinn-amam.
Par.\ Mac-Ax-Easgair.
Bii coiirtivi) i'/ till- Cniiimittcr of th,- Free I.ihiarii, Duiidec.
The late Sir William Ojfiivy Dalirleish, Bart., LL.D., of Errol Park.
Painted by W. W. Ouless. R.A.
10
THE LATE SIR WM. OGILVY DALGLEISH, Bart.
IR wn.LIAM OGH \'V DALGLEISH, Bart., was born in 1832,
and died un 21st DecLinber 1913, in his 8ist year. He was
a typical Scotsman, and was proud of his descent from Mary
Beaton of Creich, Fifeshire, one of the famous " Queen's
Maries " renowned in song and history. His father was a
Captain in the Royal Navy, and proprietor of the two Fifeshire
estates of Woodburn and Baltilly. The mother of Sir Williani
was Isabella Martin, granddaughter of the Rev. Dr Samuel
Martin, minister of Monimail for many years, and daughter of Mr David
Martin, a well-known Dundee merchant. Sir William was educated at
Edinburgh L'niversity ; but as he was destined for a mercantile career he
entered the ofifice of his grandfather, David Martin, and afterwards extended
his experience in Liverpool. In 1854 he entered the firm of Baxter Brothers &
Company as a partner, and after the death of Sir David Baxter in 1872 he
became the head of the lirm, and so remained until his retiral in 1904, a short
time before his death.
Sir William in i860 married the daughter of Mr Francis Molison of
Errol Park, her mother being one of the Baxter family. She became heiress
of Errol Park on her father's death ; and for over 50 years the benefactions
of Sir William and Lady Ogilvv Dalgleish to Errol and the surrounding
district were carried out upon a lavishly generous scale. Their philanthropic
work in Dundee far exceeded that of any of their contemporaries. Among
the numerous Institutions towards which both contributed largely were the
Royal Infirmary, the Mars Training Ship, LIniversity College, the Technical
College, the Sailors' Home, and the Institution for the Blind ; while Sir William
took a special interest in the progress and development of the Albert Institute —
alike in its libraries, its museums, and picture galleries. His latest benefactions
in this way were his gift of ;^5ooo to acquire the site for the Central Reading
Rooms, Ward Road, and his generous donation of stained glass windows
and a new electric installation in the Albert Hall. The Technical College
could not have been completed without his monetary aid ; and the establish-
ment of the medical school in L'niversity College was largely due to Sir
William's generosity. In recognition of his services he received the honorary
degree of LL.D. from St Andrews University. He stood as Conservative
candidate for Dundee at the General Election in 1892, and polled the largest
number of votes ever given in the city to that party, but failed to gain the
seat. Four years afterwards Queen Victoria conferred upon him the honour
of a Baronetcy.
Sir William was the representative of the ancient Scottish family of
Ogilvy of Boyne, his ancestress, Mary Beaton, having married Lord Ogilvy
in the time of Mary, Queen of Scots. He was always deeply interested in
Highland affairs, and latterly was laird of the extensive estate of Coulin,
Ross-shire, which became his favourite residence. His landed possessions
were of great extent, including 20,000 acres in Ross-shire ; 3500 acres in
Perthshire; and 300 acres in Fifeshire. He was an ideal Highland laird,
always taking an active part in promoting the welfare of his dependents.
He was a life member of the Dundee Highland Society, and contributed
liberally to the prize fund for the Gaelic Mod when in Dundee. Sir William's
portrait, painted by W. W. Ouless, R.-A.. was presented to him by the citizens
of Dundee, and hangs in the Permanent Collection. Another portrait of him
was given to Sir William and Ladv Ogilvv Dalgleish by the tenants at Errol on
the occasion of the golden wedding in 191 o, and is in the Picture Gallery at
Errol Park.
< j:
J o
O •
12
VOLTAIRE AGUS AN DlUC DE ROHAN.
Le A. M. E.
b'E Voltaire aon de sgriobhadairean mora na Frainge. Bha
e beò anns an ochdamh linn deug. Cha robh seòrsa
litreachais ris nach do chuir e a lamb, agus bha e sònruichte
seòlta, sgaiteach anns a' bhardachd ris an canar an
t-aoireadh. Cbaidh a chliù gu clis air feadh na Roinn
Eòrpa gu leir ; agus, ged a rugadb e an inmhe car iosal, bha e air
fhàilteachadh le furan leis gach dream a b' àirde an uaisle agus am
mòrachd .
Bu leis an tomhas pailt càirdeas agus companas Fhrederic Mhoir
Phruisia : agus, air dha tighinn air turus do Lunnainn, shealbhaich e
deagh-ghean agus caidreamh gach Ministeir Crijin agus gach
sgriobhadair a b'ainmeala an Sasunn. Bha e 'na fhear-cuideachd
cridheil, sunndach, geur-fhaclach, agus cha robh dorus nach robh
fosgailte no bòrd nach robh sgaoilte dha.
Cha b' fhàidhe e a bha as eugmhais urraim 'na dhijthaich fein.
Bha ard uaislean agus maithean na Framge deidheil air a chomunn, is
bha iad gu trie 'ga chuireadh gu an cuirmean agus am feisdean. Is
ann air so a dh' aithriseadh mo sgeul.
O cheann gu ceann de Pharis, baile an riomhaidh, cha robh
fàrdach a b'fhasanta agus a bu ghreadhnaiche na 'n liichairt aig
an Diùc de Sulli. Bha i air a tathaich a mhàin le muinntir a bha toirt
barr air an coimpearan an inmhe, an talandan agus an elm. B'e
Voltaire aon dhiubhsan ris am b' ionmhuinn leis an Diiic a bhi conal-
tradh, agus b'ainneamh a bha e air dhi-chuimhneachadh an uair a
bhiodh càirdean 'gan cruinneachadN. Bha an Diiic e fein ard am
foghlum agus am buadhan inntinn. Air an aobhar sin, bha dàimh
dhlùth agus làidir eadar e agus an sgriobhadair gleusda, comasach
mu'm bheil mi a' labhairt.
Oidhche de na h-oidhchean, bha dinneir eireachdail air a toirt
seachad le Sulli. B'l a' bhliadhna 1 725 ; ach cha'n eil cunntas air
a' mhios no'n latha.* Bha flaithean a' bhaile 'nan suidhe mu'n
bhòrd, agus, am broilleach 'na cuideachd, bha òganach na h-inntinn
fhurachail agus nam briathran subhailceach. Bha a chuid spòrs agus
feala-dhà a' drillseadh mar dhealanaich air feadh an t-seòmair agus
a' cumail nan aoidhean a' lachanaich. A thaobh na cuid bu mho
de na bha 'n làthair, cha 'n fhasadh iad sgith idir de bhi ag
eisdeachd ris. Cha do thachair so dhaibh uile. Bha 'n Diijc de
Rohan cas, crosda, reasgach, uaibhreach, air bheag suairceis no
fosaidh. Bha esan air a lionadh le eud ri bhi faicinn na h-othail a
bh' air a deanamh mu Voltaire, mac a' chumantaich, aig nach robh
boinne de fhuil uasail 'na choluinn. Uidh air n-uidh, theirig
faighidinn a' mhorair so. Cha b' urrainn dha cumail air fein na b*
fhaide.
Tha mi a cleachdadh an ainm " Voltaire '" o'n is ann air is eòlaiche an cumantas de
leughadairean. B' ann goirid an deidh nan tachartas air am bheil mi a' toirt luaidh a leig
am Frangach iomraiteach dheth an t-ainm Arouet agus a ghabh e " Voltaire " 'na àite. —
A.M.E.
13
Que/ est done ee jeune homme qui parle s/ haul?" (Co e,
ma-ta, an duine òg so a tha cho mòr-Iabhrach?) dh' fharraid e gu
tàireil, beumnach,
Monseigneur," fhreagair an t-òganach cho ealamh ri urchair
gunna, " is fear e nach eil a' slaodadh ainm mhòir as a dheidh,
ach a tha cosnadh meas agus modh do 'n ainm a th' aige."
Thàinig na briathran so am mach an guth àrd, glan, fallam, a
chaidh air feadh an t-seòmair chijirteil, fharsuing mar bhuillean de
chlag airgid. Bha 'n ceòl air feadh na fidhle. Leum an Diiic de
Rohan air a bhonn. Ar leis gu n d' fhuair e oilbheum agus tamailte.
Cha 'n fhuihngeadh e mi-mhodh o bheadagan balaich. Bha chridhe
Ian pronnuisg agus a ghniiis Ian corruich. Thilg e air ais a chathair
agus steòc e dh' ionnsuidh an doruis. Ghairm e a charbad agus
dh' fhalbh e dhachaidh. Car tiotaidh bha samhchair mu'n bhòrd,
ach, a reir coltais, cha robh duine diombach.
Chaidh seachdain seachad. Bha Vohaire a rithis aig dinneir
an lùchairt an Diùc de Sulh. Bha a' chuideachd àluinn, eireachdail,
mar a bha i roimhe. Bha geur-chainnt is bearradaireachd a' leum
agus a' boillsgeadh mar bhiodagan faobharra, liomharra. Thainig
seirbhiseach is chuir e cagar an cluais Voltaire gun robh cuideiginn
toileach 'fhaicinn gu h-iosal an staidhir.
" Cha 'n urrainn mi dol a sios," fhreagair Voltaire; " ciamar
a dh' fhaodas mi eirigh o'n bhòrd? Abair ris an neach a tha gam
fheitheamh gu'm bheil e eu-comasach. "
An ceann mionaid no dha thill an seirbhiseach. " Maitheanas,
Monsieur," deir esan ; " tha e air iarraidh orm a radh gur ann air
gnothuch eiginn agus tròcair a tha sibh air bhur n-iarraidh." Bu
thagradh so nach gabhadh diijltadh. Leig e sios a sgian agus a
ghramaiche agus dh' fhalbh e a dh' fhaicinn dean gnothuch "tròcair"
gus an robh e air a shireadh. Bha carbad ceutach 'na sheasamh anns
a' chijirt, agus, ceart làmh ris, carbad-reidh.
" Am bi Monsieur cho math agus tighinn gu dorus a' charbaid
air sgàth cùis a tha 'g iarraidh cabhaige."
Gun sgàth, gun amharus chaidh Voltaire air aghaidh, agus
ionghnadh air a thaobh a' ghnothuich. Aig dorus a' charbaid ghlac
làmhan a choilear, 'ga ghleidheadh mar ann an spògan iaruinn. A
staigh sa charbad bha ri fhaicinn aogasg ghamhlasach, mhi-aoidheil
an Diùc de Rohan, agus dèarrsadh uilc 'na shììil. Thug Voltaire
fainear, an uair a bha e tuillidh is anmoch, gu'n robh ciorram air
choireiginn air bonn. Thionndaidh an Diùc aghaidh ris a' charbad-
reidh agus ghlaodh e.
" Voila, a nis 'fheara !"
Bu ghann a bha 'm facal as a bheul na dh' fhosgail dorus a'
charbaid-reidh agus am mach leum triùir shlaightirean laidir, colgarra,
cuip eich an dòrn gach fir. Thuig Voltaire de a bha feitheamh — a'
ghiollachd bu shuaraiche agus a bu naraiche a ghabhadh toirt do
dhuine. Gun fhacal a radh no mionaid a chur seachad, theann na
14
h-umpaidhean ri 'n obair mhi-chneasda. Rug iad air an òganach agus
sgiùrs iad e gus an robh e a' glaodhach leis a' phian, Cha robh
aig gin de 'n triiiir tuillidh ioc no fathamais ris na bhiodh aca ri
posta daraich. Mu dheireadh labhair Rohan. " Ni sin an
gnothuch," thuirt e; agus gu grad tharruing na carbaid air falbh cho
luath 's a bheireadh casan nan each iad.
Faodar a thuigsinn an suidheachadh 'san robh an crionglach.
Bha aodach air a shracadh, na baltan-fighte a bha mu dhùirn agus mu
bhroil leach air an spionadh dheth agus air an tilgeadh fo na casan,
fhah craobhach, cama-liibach air amladh am measg a cheile mar nach
deachaidh cir riamh ann. A suas an staidhir ghabh e agus bhuail e a
rithis a staigh do sheòmar na cuirm. Ma bha fhalluing air a cur
tuathal, b' fhaoin sin seach am bruaidlean a bha 'na inntinn. Bha
a h-uile neach duihch, Ian mi-thlachd agus deistinn ; ach cha robh
aon a thairg cuideachadh gu aicheamhail a thoirt am mach.
Monsieur de Sulli, nach eil a leithid so de mhasladh do aon do
d' chuid aoidhean ionann ri tarcuis a dheanamh ort fern?" dh'
fharraid Voltaire.
" Gun teagamh, tha an aon seadh ; ach "
Chuir Sulli car 'na ghuailne, agus an còrr cha d' thubhairt e.
Am mach ghabh Voltaire, cuthach feirge 'na chridhe, agus e
a' boideachadh, as a làimh fèin, dìoghaltas a dheanamh air a nàmhaid.
An deidh moran smaointeachaidh chuir e roimhe da ni a dheanamh —
Beurla Shasunnach agus cleasachd claidheimh 'lonnsachadh. Chaidh
e a chòmhnuidh air an dijthaich re she miosan, agus, anns an ùine sin,
rinn e e fein coimhlionta 'san da mheur sin. Thill e do 'n bhaile,
agus chuir e cuireadh gus an Diùc de Rohan gu a choinneachadh an
còmhraig, mar a thigeadh do dhà dhuin-uasal a rachadh thar a cheile.
Bha 'n cuireadh an cainnt cho tàireil, spìdeil is a b'urrainn e a
thaghadh a chum an Diùc a bhrosnachadh gu tighinn air aghaidh.
Gheall Rohan seasamh aice, ged a bha 'n ceum sin an aghaidh a
thoil. Gheall e tighinn air aghaidh, mar a thubhairt mi; ach, gun
dàil dh' fhalbh e is dh' aidich e gach cijis d'a mhnaoi.
B'e deireadh a' ghnothuich nach deachaidh claidheamh a
thomhas, agus fhuair Rohan as gun pheanas. Thuit e, gun teagamh,
an elm agus am mùirn ; ach tha cuid de 'n bharail nach bu mhor a bh'
aige ri chall anns na rathaidean sin. A thaobh Voltaire, fhuaireadh
a chur as an rathad gu samhach, glan le Lettre de Cachet, agus do n
Bhastille chaidh a chur — cha b'e sin a' cheud uair. Chaidh a
ghleidheadh an gainntir re she miosan — an neo-chiontach a' fulang an
aite a' chiontaich — agus b'ann an uair a leigeadh ma sgaoil e a
thainig e air aoidheachd do Shasunn.
Chaidh an dealbh a tha sinn a' toirt seachad an cois an sgeòil
so a tharruing le Sir Uilleam Q. Orchardson, a rugadh an Dun-
eideann an 1835. Am measg luchd-tarruing na rioghachd so,
dhirich e gu ard inmhe, gu sònruichte a thaobh sgil agus teòmachd ann
am measgadh agus ann an caradh dhaithean.
15
10
WAR ISSUES.
By LAUCIILAX MACLKAX WATT.
HE present great war is, of course, full of deepest interest for
all — crowded with lessons and inspirations, and certain to
leave a vast amount of questions for long and intricate
discussion in the final settlement. All the nations of the
world will have a share in these. But there are certain
tilings which touch our own people very immediately, and are as full of vital
importance to us as those which will afTect the Balkans or Greece. They will
be more apt to be overlooked, however, for they are close about our own feet.
The English people have got into a habit of thinking only of themselves,
and they are inclined to become irritable when reminded of others. You have
unlv to pick up popular histories of the war to read the record of the bravery
of such " English " regiments as the Cameron Highlanders or the Dublin
Fusiliers— the Royal Scots or the Connaught Rangers ! The Times seldom
makes the mistake of talking as though any but Englishmen w-ere pouring out
their blood for such " English " ideals as liberty, the love of home and the island
shores inviolate ; while more than one poet in its columns has written as
though he believed that England was surrounded on all sides by the sea. The
smaller fry among the daily journals follow suit. I read in one, the other
dav, of a visit paid to a camp of Canadians and Nova Scotians, and there
the writer saw with joy the true sons of " the old Saxon breed " — the children of
the English who in days long past leapt out of the creeks and struck hard blows
for liberty ! It is true that those of whom he spoke did strike hard blows, but
it was for the liberty of taking liberties with other people to whom this isle of
Britain was the dear land of home. And those on whom he looked, in that
camp he sf>oke of, were the children, the large majority of them, of those who
battled in the surges till they fell, or were driven back into the mountain
passes, fighting against the grim invaders of their native soil. One has only
to read the casualty lists of the devoted Canadians, New Zealanders, and
•Australians, whose glory can never fade, to see that they are crowded with
names that never could have carried English blood within them in the days
that are past.
In fact, this .Anglo-.Saxon business is effete, and those who rave about it
to-day are only inebriated with the wine of Yesterday. Our people are not
so keen to-day as they used to be about the Teutonic ancestor of our island
folks. They see in Belgium and in Poland what he was like. For the heart
of a people changes little. We are shocked by the devilish cruelties of lust and
imurder perpetrated by the Teuton in the lands which he has devastated and
defiled. But his prototype was no cleaner and no more delicate in the far-ofl
days than he is himself to-day. The Duke of Cumberland rejoiced in the
perpetration of similar acts in the Highland glens after the " Forty-five."
The German lust of murder and outrage on the weak, which flamed across
Europe the other day, leapt with the same lurid balefulness into the same terrible
orgies when the North lay helpless in its broken loyalty after Culloden's
direful day. .And the men out of the creeks, of whom our cheap historians
never tire talking, rejoiced to do at lona and similar sacred shrines what the
modern war-brutes did at Louvain and Rheims. When thev swept down upon
the Hebrides they murdered everywhere, torturing women and children, tying
tliongs about their brows, and twisting them till the brains burst forth. It is
time the historian recognised that the people of these lands had ancestors other
than the men of the creeks — in fact, that a very great multitude of the people
in Britain had ancestors at all. For this fact was wont to be entirely ignored.
No greater or more ridiculous sight was ever seen than a teacher in the High-
lands telling, from the book sanctioned by the School Board, yarns about their
Saxon ancestors and the glories of their -Anglo-Saxon race.
The Celt or the Gael had ancestors long before these men of the creeks
swept down upon their shores. They were not without poetry, and art, and
B 17
ideals of liberty, honour, aiKÌ nobility of conduct, any more than their enemy
invaders. They also had chivah'ies, and the beauty and glamour of legendary
lore, and the fairy poesies of Nature. But, because these were in a language
which their enemy did not understand, they were deemed to be something like
the chattering of forest animals, for the Saxon tendency always is to treat as
ridiculous what he cannot comprehend. Yet the Gael has been patient. He
has been the patient man of history. At the whim of Chiefs, at the beck of
Kings, he fought like a hero and died like a god in quarrels of which he knew
not the origin ; and when the Chiefs had no need any longer for his sword he
was flung out of the poor plot in the heather, down to the shores of the sea,
or sent ofT in ships over the ocean, like a criminal or an unclean thing; and if
he lingered before a factor's command the roof tree which was sacred to him
was given to the flames. The clergy, whose voice was the only public opinion
then, either, for the most part, feared the laird, or flunkeyed to his will, and
the patient sufferers had to go. The stranger became the big tenant; the
sheep drove the clansmen before them ; and then every kind of ahen who had
cash succeeded as the tenant of the deer forest. He has been argued about
and pleaded for with pathetic insistence. Think of the good he does ! Ho
gives worli. He brings money. That is to say, he employs his keepers, he
makes gillies of the cottars' sons ; the minister changes the hour of the Gaelic
service to suit the stranger's lunch-time, or leaves the native folk unserved to
have a service at the Lodge. Oh, he is the patient man, the child of the Gael !
But yet, he did not sit down and mourn and mope under it all. His children
have borne their share of the world's burdens. In exploration, in politics, in
law and in divinity, in authorship and art, he has brought glory on the land
from which he came, and given The Times and the parrot press, aiKÌ th"?-
gramophonic historians great and good material for exploiting the achievements
of the " English " people, and the " English " Colonies, and all the " English "
Ininkum about the splendour of the " Anglo-Saxon " whom God never made !
Vet how his children have responded to the old call. Out of every land
the}- have come, for the ideals of home that are always dear to their hearts.
And in the glens and islands to-day young manhood is absent entirely. The
old men and the women will gatlier the harvest, and hands that are weak and
trembling tie the sail or pull at the oar. Proud of this great loyalty to native
l;md and the liberty of the old shores are we all. Proud that in the hour of
need we did not nurse our grievance or hug our gloom. Proud to bear and
share with the children of the Saxon and the Dane and the Angle, and of any
other, to whom the soil of our Britain is precious evermore. It is not for
England, or for English ideals, we will die if need be, but for the sea-encircled
islands of beauty and of storied achievement, the Britain truly great through
the sacrifice and toil of the British nation, and for the freedom of the world.
But if our folk fight and die, they must one day really have a right to
that for which they give their blood. We must have a resident yeomanry — a
native gentry and free native peasantry, upon the land. Our Scotland must
cease to be advertised on the Railway Companies' hoardings as " The ])lay-
ground of England." A man must be at liberty to take a fish from th'' loch
or the river; and the road across the hill must cease to be barred against him
by the servant of the German Baron or the American millionaire. We are
fighting for these things, as well as for anything else, or we are not fighting
for freedom at all. The right to live in our own country is as sacred as the
right of the Belgian to his. And we believe that, after the war, these things
will be looki'd to, for this great struggle will surely have taught our politicians
the enormous inii)ortance of having people in the land, frt'c, and conscious of
their freedom, and terrible as the heroes of ;uicicnl time, wIkmi that freedom is
threatened b\ a foe. That would be a thing worthy of the ancestry and history
of the British folk, who are neither Saxon, nor Dane, nor Angle, but that
composite residue of all which has inovod the world — a people of \\onder
compact, of courage and devotion, with capacities for sacrifice, endurance, and
victory unmasterable when the old ideals call.
IK
DICHIOLL.
Le ALASDAIR CAMSIIRON (Bard Th{irnaii;, roUiuhh).
A
agus
jiihui
XX an - am an fhògiaidh.
agus an fhòirneirt, miair
bha roinn mhor tie Ghàidli-
paltachd ua h-Albanii air
a cur fo rhaoraich, agus an
greasadh gu taobh thall an
t-.saoghail agus cuid diubh
h fuar na mara is mòr ari anslioiair
t-arraban troimh 'n tàinig cu d dc
Fliuair Doniiachadh Giiinne cead our stias
aim am Faidhir-an-ròin, agus ballannan de 'n
takimh a thoirt a steach is àiteaoh mar a
b'fh(>arr a b'urrainn e. Bha "n t-àito lorn, fuar
li atrliaidh a' chuain-a-tuath, agus gle mhi-
flui-agiuach rnar ionad còmhnuidh. Bha
triiiir mhac aig a' Ghùinneach 'gan togail
mailln ri mnaoi anfhainn lag-chùisich. Bha
na balaioh cho trio 's a chladach 's a bha iad
air foarann a' tional na-m faochag 's a'
iMli.Kiraicli a lilia aim an tomhas mòr mar Ion
"A Highland Storm."
Painted by C. G. L. Phillips.
I'ha aon toaghlach am measg na feadhainn an teaghlaich. Cha'n cil mi cinnteach aù
dh'fhan, air an toir mi beagan iomraidh ann air sgàth iad a bhi fuireach ann an
us air am beil mo sgeul bonntaichte. Faidhir-an-ròin no a chionn iad a bhi cho trie
I'J
'san tiàiffli. a rhcirtcadh " Na Ròin'' riutlia.
Ach is ni oiiinteach giir iad '" Na Ròin" u
theireadh sliiagh eile na tire_ ris na balaich
aig a' Ghùiiinoach. A dh'aindeoin garh
bochdainn is cruaidh-chàis cha robh eadar
am Polla-gorm, agus PoU-an-tuairneir dithis bu
sgaitiche, bu trèine, is bii ghruniidaile na'n
dithie bii shino dp nihic a Ghùiniiich ; ach bha
Dòmhnall, ani fear a b'òige. lag, ag\is a"
fuireach glè bheag.
Thog an dithis oira gu nniir, far an do
dhearbh iad gaisgo, is cruadal ; ach. gu duiHch,
chailleadh iad fèin 's an long air cùl nan
Eileanan Seaituinncaoh ri stoirm geamhraidh
Laigh bàs nan gillean cho trom air a
Ghùinneach. 'e air a mhnaoi, 's gur boag nach
deach iad bho chosnadh ; ach cha b'ann mar
sin a thachair do Dhòmhnull beag. Thionail
ie tlirus e maorach do gach seòrsa leis an do
cheannaich e aodach is brògan. Chunnaic e
nach cumadh Faidhir an-ròin an spàin 'nam
beul agiis thog o air gu Galldachd. Rinn a
mhàthair suas dha paegan de gach goireas a
shaoil i 'bhiodh feumail chum a thuruis.
Thog e "m pasgan air a ghualainn is ghabh e
beannachd lo phàrantan ague ghnidh iad
soirbheachadh dha, 's ghabh e gu asdar.
Nuair a bha taigh athar a" dol a shealladh bha
chridhe Ian. Dh'earb e a stiùradh fèin ri
Athair neamhaidh. Bha e siubhal gu dian
re an latha, 's e cur seachad na h-oidhche mar
a b'fhèarr a thigeadh dha 's a shùil a ghnàth
air thoiseach air.
Co choinnich ri Dòmhnull ach Ft'ar-an-
achaidh-bhric. B'e Uillcam Tolninrh ainni an
duine so, agus bha e cho geiu-chuiseach is
gu'n leughadh e na h-aignidhean troimh na
sùilean, is na buadhan troimh 'n ghuth.
Thuirt an Tolmach ris " Tha thu dian-
asdarach, a laochain."
" Tha 'n t-asdar niòr agam r'a dhcananih, a
dhuin'uasail."
" Am faod mi fhoighneachd dhiot c'ait am
beil thu dol."
" Tha mi dol a dli'iarraidh m'fhortain."
" Ach c'ait am beil d'fhortan?"
" Aig an Ti tha stiùradh na cruinne. 's a'
toirt air lòchrain nan speur dealradh, tha
fios."'
"Cha b'urrainn thu do chùie a chur ann an
làmhan na b'fhèarr."
" Ciod a bhios tu 'g iarraidh agus fantuinn
agam fhin 'na do bhuachaill?''
" Rithidh duais mhath is deagh
cbaidrcamh."
"Am bi thu firinneach, onoireach aig gach
am ma ghabhas tu seirbhie agam-sa?"
" Bidh mise firinneach onoircach co-dhiùbh
ghabhae sibhsp mi no nach gabh."
" Bheir mi dhuit an t-suim so mu
choinneamh a' chiad teirm, agus bho sin eua?
bidh do dhuais mar choiencas tu, is do
chaidrpamh mar a dhlighea.s tu."
"Mòran taing a dhuin'uasail; ann an
soasamh nam lionn is miso do ghillc."
Chaidh iad gus an taigh, is thuirt an
Tolmach ri Iscabail : "So agad' buachaill iir,
is bi gu math dha."
"O athair," ars leeabal, "tha sibh gun
ghille!"
Fhreagair an gillo biag " Ni mise mo
Ihichioll, 's cha (l.'aii am frar is tn^isc ach
Thuirt an Tolmach aim fein : "Tha cridhc
mòr anns a' chèis bhig." , , ,,,
Mu'n do ghabh Domhnull gu tamh lub
e 'ghiim is dh' earb e c fein ri Athair
neamhaidh, agus chuir c 'thaingealachd an
ccill gu treibhdhireach a thaobh e bhi air a
threòrachadh gu dachaidh chaidreamhaich,
ague leabaidh shocraich. Mar sin bha a
bnruadar taitneach '.s a chadal mills.
Bha nis gach ni gu math, Domhnull aig f.
dhichioU is Isoabal fior chaidreamhach. B'l
Iseabal aon neach cloinne an Tolmaieh. Dh"
eug a màthair mu'n robh i da bhliadhna
iomlan de aois. Bha i 'na h-ailleagan aig a
h-athair ; fhuair i gach ionnsachadh is
foghlum — na dh' fhoghnadh do nighinn
(Hue no iavla. Cha robh rionnag a'
soillseachadh a speur, no feur a' fas à
grinneal no boglaioh air nach robh ainm aig
Iseabail. Bha i cho cliiiitoach 's a bha i cho
maiseach ; is bha i cho maiscach 's a bha i
cho buadhach. Cha robh turn a rachadh
iarraidh air a' bhuachaille bheag nach canadh
o. " Ni mise -mo dhichioll,'' agus na 'a
rachadh fhoighneachd ris cia mar a shoirbhich
leis, theireadh e " rinn mise mo dhichioll,"
gus fa-dheòidh an d' thuirt Iseabal : "Tha mi
fhin an dùil gur freagarach an t-ainm dhuit,
" Dichioll." Nuair a chuala gillean eile a'
bhaile so, dh' èigh gach fear am mach
"Dtchioll: Dichioll."
Bha Dòinhnull coma bho 'n 's i Iseabal thug
dha an t-ainm iir ; oir cha robh facal a thigeadh
bho a beul nach robh mar an ceòl is binne
'sheiimeadh rianui air piob no air clàrsaich
ann an oluasan Dhichill. Bha i 'na smuaintean
'san latlia 's 'na aisling 'san oidhche ; agus
cha robh fios aige ciod iad na spreadhan neo-
thalmhaidh bha tàrmachadh na 'bhroilleach.
x\ch 's e bun na bh' ann gu'n robh Dichioll
air tuiteam an trom ghaol air Iseabail
Tholmaich gun fhios, gun iarraidh. Bha e
cho freasdalach dhi 's a b'urrainn neach
cruthaichte bhi ; i^heireadh e steach an t-uisge
's a' mhòine ; ghearradh e 'n connadh ;
chaoinicheadh e 'n giuthas: chuireadh e gach
ni 'na àite fein cho gasda 's a ghabhadh
dèanamh. A dh'aon fhacal, cha robh turn
no gniomh a ghabhadh dèanamh nach
coimhlionadh Dichioll. "S e 'n taitneas bu
mhotha bha e sealbhachadh, laighe air being
taobh an teino a leigeadh a sgios re na
h-oidhche, "s e_ cluinntinn guth bhinn,
shòlasaich Iseabail.
Fhuair Dichioll an ciad duais, agus fior
mholadh bho 'mhaighstir an eiric a sheirbhis
agus a ghiùlain. Thuirt Dichioll ; " Bu mhath
roinn de so aig m'athair 's mo mhàthair,
na "m biodh fios agam-sa c6 a sgriobhadh litir
dhomh."
"Each far am beil Iseabal; innis di na
bheil air d' aire 's cha bhi i fada 'ga chur
sios air paipear."
Thug Dichioll taing chiidheil ; oir cha bu
ruith leis e ach leum dol far an robh annsachd
a chridhe.
Thaisbean Dichioll e fein gu modhail. fearail
am fianuis Iseabail. Chuir e 'n ceil brigh a
thuruis am briathraibh snasail.
'■ Dean suidhe, Dhichill" ars isc.
Thòisich i ri sgriobhadh. Bha osan le
cridhe Ian, is suil luainich a" leantuinn mheur
fii.ealt Iseabail mar ,-» bha iad gu siùbhlach
a' ruith thairis air a* phaipoar, agus e beachd-
acliadh air na cuspairean neònach a bha i a'
fàgail 'na dèidhe. Thug i 'n aire dha, agus
dh'fhoighnich i dheth : " Saoil thu 'm biodh tu
fein fada ri ionnsachadh sgriobhadh a
dheanamh?"
" Is misi' bhiodh da-rireadh dichiollach." ars
esan.
"Ma tà, ars isc.]' bho na tha thu fein cho
freasdalach, dleasail dhòmh-sa, bheir mise
dhuit leasan na h-uile oidhche gus am bi thu
eomasach air litir a dheanamh. Thug
Dichioll an taing bu chridheala bh' aige do 'n
iiihaighdinn uasail an eiric a tairgse.
Cha deach sgoilear riamh air beulaibh
feallsanaich no foghlaine fo mhaighstir cho
faireil, toigheach, ealanta. ri Dichioll. Cha
robh car a chuireadh i d'a teanga, fuaim a
20
<ihoanadh a sgòinan, no oumadh a chuireadh
i air a beiil nacli deaiiadh^ Dichioll cIkj math
rithe fein, giis an iiine ghèarr nach b'urrainr
i bhi cinnteach an i fein a sgriobh so, no an
e ath-,-giiobhadh Dhichill a bhiotlh ann.
Nuair fhiiair Dichioll am mach dòigh an
fhoghluiiii fheannaich e Ipabraiohoan, is dh'
fhoghluim e e fein giis nach robh e "n eisimoil
neach 'sam bith.
Bha bana-chompanach aig Iseabail d'am
b'ainm Seon^iid Siosal. Bhiodh na caileagan
gu trie ri conaltradh, is Dichioll ri " cadal nan
Con 'sa mhuileann," a" cluinntinn na h-uile
facal. Bha oidhche Shamhna dlùthachadh, is
thainig i^eònaid air cheilidh, agiis bha Dichioll
'ni chadal cho trom ri cloich.
" Ach an saoil ciod a' chleasachd a ni sinn
oidhche Shamhna" arsa Seònaid."
Fhreagair Iseabal : "" Is iomadh sgcul a
•chuala mi mii thilgeadh na ceirsle do lagan
na h-àthainn, ach tha mi Ian shuidhichte air
dearbhadh a chur orra ; oir gun teaganih bu
mhath learn fein ainm m'fhir-phosd a chluinn-
tinn."
Am beagan iiine dh'iarr Dichioll cead air
Fear-a'-bhaile dol a chur seachad oidhche
Shamhna anns a' Bhad-chall. baile boag
monaidh a bha asdar math air falbh. Fhiiair
€ Ian chead an eisdeachd Iseabail.
Thainig oidhche Shamhna. Sgeadaich
Dichioll e fein gu gasda, agus ghuidh e oidhche
chridheil do na bha fuireach. Chaidh e 'm
falach gus na dhubh an oidhche agus thug e "n
àth air. Chluinneadh a chluas gach buille
bh'aig a chridhe 's e feitheamh a leannain.
Cha robh _'n iiine fada gus an d'fho>gladh an
dorus ; thilgeadh a' cheirsle, agus thòisich an
tachras. Rug DichioO eadar a mheòir air an
t-snàithean gu critheanach. Ars ise : "Co "n
so shuas air ceann mo ròpain gu daingean,
cinnteach?"
" Mise DòmhiuiJl Giiinne Ic m"uile
dhichioll."
Leuni i 'mach le sraon eagalach. Bha
Seònaid a' feitheamh.
" 0, ciod a dh'fhairich nuair thainig thu
cho grad?"
"Cha d'fhairich mise biog, no diog. Cha 'n
eil ann ach an amaideas ie motha chualas 'e
chiasan cinn."
Ach thuig Seònaid gu"n cual i barrachd 's
na bu mhiann leatha innseadh.
Bha Dichioll tim gu leòr 's a Bhad-chall
is thill e tràth math am màireach: ach bha
Iseabal cho fiata ri broc an garaidh. 's cha
toireadh i freagradh min idir do Dhichioll.
Ach ma bha Dichioll freasdalach dhi roimhe
bha diibailt a nis ann. Dh' fhàe Dichioll
suae "na ghille glan. tapaidh. Cha robh fear
'san ."^gire 'thilgeadh a' chlach cho fada ris, no
■thionndaidheadh an cabar le cho beag spairn
ri Dichioll. Chuir e suas am feile-beag 's a"
bhoineid ghorm. Sgeadaicheadh e e fein, is
fiteòcadh e seachad air an uinneig a dh'
fheuchainn an dùisgeadh e sradag bhlath idir
an cridhe Iseabail.
Cha b'urrainn i gun toirt faineiir gn'm bu
tlachdmhor am fleasgach e. Agus ars ise
rithe fein latha de na laithean : " Nach mi
's amaidiche air thalamh, ague fios cinnteach
agam gur e 'n aon fhear a th' air a chur air
leth dhomh."
Thuig Dichioll gu'n robh e deanamh làraich
"na cridhe, agus gu'n robh a mhiann oirre
gu'm brieeadh e 'n eigh — ni nach robh e fada
deanamh.
Thòieich an t-suiridhe cheart rireadh. Bha
cridhe nan leannan a' enamh ann an cuan de
sholas ; ach bha aon cheisd chudthromach
daonnan ri aghaidh Dhichill, agus b"i sin
ciod a theireadh an Tolmach nuair a
ohhiinneadh e mar bha ciiiscan a' seasnmh
eadar e fein agus a nighean? Bha 'n ùin&
dol seachad 'e an dithis a' gabhail fadaii. Ach
thainig an t-àm aig am feumadh gnothaichean
a bhi air an cur gu dearbhadh ; agus thuirt
Iseabal gu ciiiin, ciallach : " Bi de dheagii
mhisnich. Tha fio.s agad oheana nach teid
mist- an aghaidh toil m athar, eadhon ge do
bhriseudh .-in mo chridhe; ach tha thu
cinnteach gu'n cleachd mi gach reusan is
talann a th' air am buileachadh orm, is gu'm
feuch mi ris gach ceap-tuislidh ie cnap-starra
'chuireas e air thoiseach cirnn a thoirt ae an
rathad, 's an deanamh mar chaimean 'na
shealladh. Ach cha 'n eil mis idir cinnteach
gu'm beil eiiil gheur m' athar gus an so gun
an aire thoirt do na bheil eadarainn. Cha
b'nnainn i cumail oirre fein na b' fhaide gun
bhrieeadh am mach ann an gal ; oir bha 'cridhe
anns an t-slige-thomhais eadar iimhlachd d'a
h-athair agus gaol d'a leannan, air chor is gu'n
robh e 'n impis sgainidh, agus fhuair i mach
gu'm b'i slige na h-umhluchd a bu truime.
Thiormaich Dichioll suas a deòir is ghabh e
i "na ghlacaibh le barrachd speis — na'n robh
sin comasach — air na rinn e riamh roimhe.
Cha b'urrainn iad a bhi fada 'san
tsuidheachadh so, agus ghabh Dòmhnull an
ceud cothrom air cùieean a shocrachadh eadar
e fein agus a mhaighstir.
Bha Dichioll riamh dichiollach, deas-
bhriathruch ; ach a nis chaidh e 'na
bhreislich. Na facail a dh'ullaich e chaidh
iad air chall. is bha e a' etadaireachd _'s a'
gigaireachd mar nach robh e riamh roimhe.
Dh'amhairc an Tolmach gu geur "na aodainn,
ague ars esan : "A Dliòmhnuill, tha mi
"tiiigsinn gur ann ag iarraidh làmh Iseabail a
tha thu. A nis, a laoich, tha a cridhe agad
■hcana, agus biodh a làmh. a maom, is
l>eannachd Freasdail, agus mo bheannachd
fhin agaibh maraon."
" Na'n labhradh am beul a reir
fairichidhean a' chridhe, bheirinn dhuibh
taing nach d"fhuair neach a leithid chuige so."
•• Ki.sd riuin" ars an Tolmach, " Bha
thu daonnan dhomhea mar bha Jacob
do Làban. Shoirbhich gach ni ris an do chuir
thu do làmh. Biodh Iseabal dhuit mar Rachel
do lacob. oir chomh-lion thu a seachduinean.
'S i cheied shaoghalta is motha bha ri m'
•ighaidh-sa. Na'm biodh Iseabal a b'fhaide
<aoghal na mi fhin, co air am fàgainn a
ciiram'r Bha thu bho chionn bliadhnachan
ann an siiil m" inntinn. Dh'fhan mi gus an
so A nis dh'abaich an raon. Gu'n deònaich
an Ti tha ehuas an toradh a bhi trom. Do reir
ciiisa nàduir agus na beatha, tha mo reis-ea
aig a ceann, ach cuimhnich thusa, tha
>aoghal buan air thoiseach oirnn agus ma
bhios tus' air do bheannachadh le sliochd,
(lean an saoghal a tha lathair beag 'nan
sealladh an coimeas ri Siorruidheachd. Sin
agad comhairlean àiridh air an gleidheadh air
chuiinline."
An uino gun a bhi fada, rinneadh pòsadh is
banais aoibhinn, aighearach a mhair tri
laithean. A reir an am shuidhichte bha
cighre òg 'san Achadh-bhreac. Bha
<oirbheachadh leis a' chàraid òig anns gach
bac is bruthach. Latha de na bh'ann ghairm
Iseabal Seònaid Siosal an uaigneae, agus
thuirt i rithe: " Gabh mo chomhairle agus
thoir an àth ort air Oidhche Shamhna."
" Nach d'thuirt thu i ium gur amaideas
inòr a dhol i.lir air an t-slighe," arsa
Seònaid.
■' Ars Iseabal "s i togail suas an leinibh _:
" Seall air so. Sin agad toradh mo thuruis
do 'n àth air an dearbh oidhch' ud. Oir gu
firinncach cha do ghabh mise Dichioll—
Dò;iihnull. '.- e bhios mi "g radh— fathast mur
21
5 = ^
: o .
biodh guv e thug coinneamh dliomh anns an
àth ail- an oidhfhe àraidh ud."
Arsa Seònaid : " 'Tha thu toirt orm a bhi
air chiith le eagal."
■' Cha ruig thu k'as oagal 'sam bith a bhi
ort. Cha'n eil cunnart air an t-saoghal ann.
A ghahid, clia'n I'ii fio.'^ aig nt'aoh sam bith
air na taitneasan a tha 'n lorg a phòsaidh giLs
an dean iad e."
" Tha sin fior gu leòr do thaobh cuid de
irihuiiiiitir: acli si'all fcadhainn file ag
iarraidh sgaoileadh taigheadais mu'm bi iad
leth-bhliadhna cuideachd."
" Cha lobh coir aig an leithidibh sin dhol
riamh cuideachd; ague cha robh gaol eadar
iad: far nach eil gaol bidh an fhuarachd.
Seall rium fhin, bha fuath mo chridhe agani
do Dliòiiihnull ach nuair thuig ini gur e bha
air a chur air leth dhomh, clh'atharraich mi
m' inntinn agus ghabh mi a leithid de thlachd
dheth is gu'n robh mi ^aoilsinn nach e 'n aon
saoghal air am beil mi siubhal agus anns an
robh mi roimhe sin."
"Gun teagamh tha Mr Gùinne airidh air
gaol te air bith," arsa Seònaid.
" 'S beag breithneachaidh th'agad air sin
fathast; ach nuair a gheibh thu Uilleam Donii
bidh tu na "s eòlaich," ars Iseabal.
" Gu dearbh tha eagal orm. fhin nach
tschair sin gu bràth ; tha e cho simplidh
deagh-nadurrach, ach cho saidealt ann an gaol
's nach cuir o làmh mu'n cuairt diom, ach
"s e meud a mluiirn. agus a bheusachd is
coireach ri sin. Am beil fioe agad, ged nach
bu mhath leani gu'n cluinneadh e so, gu'm
beil mi fas sgith a' feitheamh ris ,ged 's e s
docha learn do fhir an Domhain."
Ars I.-oabal. " 'S ann bu choir dha sin a
ohluinntinn gun dàil. Maoidh thusa Seòras a"
Mhuilleir air. gille cliùiteach, deanadach, aig
am beil cridhe caidreamhach. agus deagli
dhachai.lh do nihnaoi. Tha mis ag ràdh riut
gu'n cuireadh sin cabhag ris."
"A! gu firinncach, cha bu chaomh learn
fiaradh a chur ann an aon lide do Uilleam :
tha e fein cho opoireach 'na dhòighean."
" Mur caomh, ma tà. thoir an <àth ort air
Oidhfhe Shamhna. Gun teagaiiih cha mhisd
thu ainm d" fhir phò&d a chluinntinn."
" Agus cia mar a ni mi ; o 'n chaidh thu fein
troimh 'n chleas cheana.
■"So agad mar ni thu: Thoir leat ceirsle de
shnath làidir. toinnte nach bris le stad a chur
air 'san tachras, is abair ' Co e tha 'n so shuas
air ceann mo ròpain' ; is gheibh thu freagradh."
" Ma chaomhnar mi ni mi na h-uili? car
dheth," arsa Seònaid.
Co bha ri far-chluais ach an Giiinneach,
" DichioU" bho shean, agus cam is direach,
far on rrbh Uilleam Donn gu'n deach e, agus
dh'innis e dha na h-uilo facal mar lilia eadar
nu boirionnaich, agus gu'n robh a leannan a'
gabhail fadail nach robh e 'ga dcanamh dha
fein, " agus fios aig na coimhearsnaich." ars
an Giiinneach, " gu'm beil sibh an diiil an
sraim a chur; is c'ar son a tha thu leigeil leis
a chaileig eireachdail a bhi seanachadh fa
chomhair do shùla'' Tha eagal ormsa gu'm
beil sùil aig Seòras a' Mhuilleir an taobh i
tha i, agus tha fios agad fein gu'm Ijeil .'.ùil
gle thlàth agus nead fior bhlàth aig Seòras "
" Mac-na-diiibhe ! Na'n gabhadh o air a
shùil. no dhuil, a thilgeadh rathad Seònaid
bheirinn-sa air gun seinneadh e port Ragh-
naill Uidhir."
Ars an Guinneach " thuirt mi riut cheana
gum beil Seònaid a' dol do 'n àth a chluinntinn
ainm a fir phòsda ; bi thusa roimpe agus cuir
stad air an t-snàithean."'
"Agus," ars Uilleam; "ciod a their mi?"'
■"ISIuair their ise " Co e so shua-s air ceann
mo ròpain?' abair. ' Tha mise, Uilleam Donn.
le foun pò^aidh.' Xa'm biodh fios agad air. dia
tu an ciad fhear a chaidh troimh 'n chleas
cheiulr.tt."
'Tha thu toirt air mo chridhe bhi
plosgartaich le aoibhneas.''
■■ Gu ma tcinne. 's gu ma teotha," ars an
Guinneach. " Ach so agad mar ni thu : Abair
ri Seònaid gu'm beil thu dol bho 'n bhaile air
an latha àraidh so."
"Cha 'n abair," ars Uilleam, "cha dean mi
breug idir."
" ]Mur dean, faodaidh tu dol air thurus, 's a
bh: air ais gun fhios di."
"Tha thu aige a nis; tha sin gasd," ars
Uilleam.
Thiiiiiig Oidhchc Shamhna. Cha do chleith
a bhiaii air a' Ghiiinneach gu'n robh Seònaid
ri dol do'n àth. Bha bean a' Ghtiinnich a'
feitheamh gus an tigeadh Seònaid a
dh' iarraidh na h-iuchrach.
Cha robh Seònaid gle fhada gun tighinn, is
thug Iseabal dhi an iuchair gu bog, sàmhach.
Dh' fliairich Uilleam, 's e ann an lagan_ na
h-;ithainn, a bhi fosgladh an doruis. Thàinig
ceuni eutroni, iollagach a steach. Shin Uilleam
amhaich dh' fheuch am faiceadh e cheirsle
tighinn. Chaidh a' cheirsle thilgeadh le srann.
'"Oich! oich !" ars Uilleam. " chuir thu 'n
t-sùil asani, a Sheònaid."
Leig Seònaid sgriach aisde, 's am mach a
ghabh i agus Uilleam ag eigheachd : " Stad, a
Sheònaid ; mi fhin a th' ann, a Sheònaid ;
Uilleam a th 'ann."
-Mar bu chruadh eigheachd Uilleim, 's ann
bu luaithe ruitheadh Seònaid, is tàsg Uilleim
Dhuinn a' sluideil 'na deidhe, 's a lànih r'a
si ùil.
Bhuannaich Seònaid taigh a' Ghùinnich.
"Oich is obha !" ars ise, " tàsg Uilleim
Dliumn 'ga mo ruith," is thuit i "na paisean-
adh an uchd Iseabail.
Leuni an GiiiniieQclid am mach an coinneamh
an rud a bha tighinn. Cho luath 'e a chual
Uilleam tailmrich a chas, dh'eigh e: "Co
tha 'n sin? Am faca sibh Seònaid?"
" Diiin do bhial, a chlabaire mhosaich" ;
ciod a tha cur romhad a dheanamh?"
" O, 's ann a chuir mi eagal air Seònaid.
Oich. Oich ! mo slmil."
" Innis dhomh cia mar a chaidh dhuit? Tha
Seònaid ceart gu leòr còmhla ri Iseabail. Is
beag nach do mhill thu 'n cleas, a dhuine."
" O. mo ghaol oirre ; 's i ghabh an t-eagal."
" Islich do ghuth. no cluinnidh am bail'
thu."
■' Och. "s ann a tha mi duilich a thaobh
Seònuid. Ach so &gad mar bha. Bha mi
feitheamh gus an tigeadh i. Nuair <lh'
fhairich mi gu'n tainig i staigh chuir mi splaic
orm a dh' fhcuchainn am faicinn a' cheirsle
tighinn ach 's ann a fhuair mi 'm peilear ud
anns an t-sùil, 's e cho cruaidh ri snèip."
Bha gu leòr aig a' Ghùinneach r'a dheanamh
ciimail air a ghàire
■' Thoir an taigh ort is rach a laighe."
"Ma theid," ars Uilleam, "cha 'n ann gu
cadal."
" Ma bhios do shùil goirt cuir gealagan
uighe rithe ann an luideig chotain, is bidh i
math gu leòr 's a mhaduinn."
Nuair chaidh Iseabal fhàgail le Seònaid 'sa
phaiseanadh. thug i dhi cungaidh bheothach-
aidh, is chaidh i gu h-aithghearr am feabhas.
agus chuir Iseabal a beul r'a cluais is thuirt i
rithe : "' Nach tu tha amaideach. Co ris an
robh diiil agad coinneachadh?"
" 'S e bh' ann." arsa Seònaid, " tàsg
Uilleim; is bha e 'ga mo ruith, agus mi fhin
cinnteach gu leòr gu'n robh Uilleam ann am
Bad-a"-mhanaich aig an am ud."
'■ Oinseach, car son a ghabh thu eagal, agus
23
a:i deurbh nul. a bha rim dol a dll' ianaulh
tachuirt riut'.'"
■"Cha robh mi "g ianaidh tàsg a bhi ruith
as mo dheidhe.'"
Mu'n do thàr iad an còrr a radh thaiuig an
Oiiinncach a steach.
" Ciod e so, a Sheònaid? Uiod a thàinig
riut?"
"Am faca sibh e?" ai-sa Seònaid.
" (Jiod a ohithinn?" ars an Giiinnoacli.
"Tàsg Uilleim Dhuinn,'' ars ise
" Tha thii air bhoile, soilleirich cùieean
dhomh."
Uha do cheil Seònaid facal. Dh' innis i dhu
gach car is clcas mar tha fios agaibh mar tha.
Shuidh an Guinnoach diuth dhi. " Thoir
dhomh do lànih," ars esan. " Cho cinnteach
'sa tha. do làmh 'na mo the-sa bidh i "n làiinh
UiJIoim Dhuinn mar a mhnaoi phòsda niu "n
ruith sia seachdiiinean bho "n diuyh. Agus
oha "n fhaca tu tàsg no saniiiiadli. ach
dùrachd Uilleim.''
Ge do chaidh Seònaid dhachaidh 's do 'n
leabaidh, cha b'ann gu fois. Na'n duineadh i
siiil bha tà.sg Uilleim 's a làmh r'a shiiil ag
"igheac lid : " Mi thin a th'ann," 'g e "na
dheann ruith as a deidhe.
Cho luath 's a shoilleirich an latha chaidh
Seònaid gus an dorus. Bha Uilleam aig
ceann a thaighe fein, [s e spleuchdadh rithe,
agus stiom gheal tarsiiing air a shùil.
" 'S e th' ann," arsa Seònaid, " ach cuin a
thàinig e': Ciod a tha cur air a shùil?"
Cho luath 's a chunnaic e i, an àirde bha e
far an robh i.
" C'àit' '' ars ise, "an robh thu 'n raoir?"
■' Thoir dhomh cratluidh de do làinih bhig,
bhòidhich an toiseach ; 's an còrr an deidhe
sin."
" Theid mi 'n eteach leat gus am faigh mi
do naidheachd mu oidhcho Shamhna."
Bha e cho moch 's naoh do ghhiais ncach
"san taigh.
"Ach," ars ise, "c'àit' an robh thu mu
ochd uairean an raoir V Is ciod a tha cur ri
do shùil?"
Bha mi aig an am sin, a Sheònaid, far
an robh thusa, anns an àth. Ac4i car son a
theab thus" an t-siiil a chur asam le ceirsle
chruaidh shnàth?"
" Tha diomhaireachd ann an so nach eil
mi idir a' tuigsinn'" arsa Seònaid.
" Ma tà, na'n do thachair Soòras a'
Mhuilleir riut, mar bha diiil agad, thuigeadh
tu cùisean math gu leòr.'"
"pha robh mis" an dull, no ag iarraidh sin""
ars ise "
" Miiioag a Shcònaid, tha fhios agam gur
e mi fhin is docha leat. 'S ann tha mi ri
àbhachd."
" Na hi 'ga mo chumail 'san teanndach so.
Minich dhomh an gnothuch," ars ise.
B'e 'n ciad uair a rinn e a leithid ; ach
chuir o a làmhan mora tnnchioll oirie.
" Leig Icam do thoir^ faisg air mo chridhe,
m'fhoudiiil de "n chlann-nighean." ag\is thug o
tlath-dhiinicadh oirre r'a bhroilleach ; chuir
e aghaidh reidh air is thiibhairt c— oir ccalg
iha robh an cri<lhe Uilleim — " Dh' innsoadh
dhomh gu'n robh thu dol do "n àth ;
chonihairlicheadh dhomh a bhi rotnhad."
" Ma's fior, gur aim luii Bad-a'-mhanaich
a bha thu."
"Bha mi 'm Bad-a" iiihanaich gun amharus :
ach thug mi deagh aire gu"ni bithinn tim na"s
leòr 'sail àth gu beirsinn air an t-sniiithean
agad-sa. Ach 's ann a theab thu 'n t-sùil a
chur asam le ceirsle chruaidh de shnath
toinnte."
" Ha — ha : ho- ho— ho." ars ise.
" An ann ri gàiie 'n deidhe mo leònaidh tliii
thu?"
•• O. ma tà, leighisidh mi fhin thu le
ubaig."
Choimhead i 'na shùil, is thug i mach
plucan do chloimh dhaithte le ploc prine.
Thilg i 'n stiom air falbh, is bha sùil Uilleim
aig fois agus bha inntinn faisg air a bhi aig
fois mar an ceudna.
" So agad"" ars ise, " toradh cleasadh
Oidhche Shamhna."
" Tha mise "g earbsa gu'm bi toradh is
niotha na sin fathast air," ars Uilleam.
Cha ruig mi leas gach ceist is freagradh
tairis, mill, milis a bha eadar an dithis. a chur
sios an so, oir 's eagal learn gu'm beil mo
sgeul ro fhada cheana. Foghnaidh dhomh
innseadh so: mu "n deach Uilleam am mach
as an taigh gu"n robh latha "m pòsaidh air a
shuidheacnadn.
Chaidh bcagan de dhaoine taghte chuireadh.
Chuir an Giiinnoach air làmhan a cheile iad
air heulaibh a" mhinisteir. Chaidh an t-snaim
a chur nach fuasgail sgian, fiacaill, no
meòirean.
Ghabh Uilleam air ghàirdean a mhnatha
liliòs<la. Dol am mach dorus na-h-eaglais
chuir e cagar "na cluais : " Neo-air thaing do
Sheòias a" Mhuilleir a nis."
Ràinig iad an taigh : bha biadh an àite
caitheamh : deoch an ait' oil: ceòl an ait'
ei.'-deachd : ceir an aite losgaidh. Chumadh
b;;nais chridheil, shunndach. Dh'fhalbh gach
neacli gu taingeil, toilichte. Ghuidh iad
saoghal fada, piseach agus sonas do 'n char-
aid òig. Fhrasadh tiodhlacan is gibhtean orra :
n;'. dh" fhoghainn daibh fad am beatha.
Fhuair an Tolniach. Fear an Achaidh-bhric,
bàs; rinneailh caoidh mhòr as a dheidhe; oir
cha bu bheag an ionndrainn as an tir e.
Thng Dònihnull Gùinne leis athair 's a
nihàthair. Cha robh Iseabal na b'fhaide gi.n
nihàthair. no bean an t-sean Ghùinnich gun
nighean. Nuair theireadh an dara te " mo
inhàthair," theireadh an te eile " mo nighean."
Bi "n toil-inntinn bit mhotha bh aig an
t-sean chàraid, foghlum an oghaichean agus
feuc]tainn r"an deanamh glic do thaobh an
t-saoghail tha làthair. ach gu h-àraidh e sin
a tha ri tighinn. is air nach tig crioch.
THE DROWNED LOVER.
O WHITE bird of the ocean,
With love-lorn emotion,
I follow thy flight o'er
The grey silver sea;
For the soul of me sighing
Would, like thee, be flying
To where in the sea fold
My love calls for me.
O Angus, mine own love.
My lost love, my lone love.
No rest can'st thou find
In thy grave in the deep.
My grief ! when 1 hear thoe—
Ah ! would I were near thee.
Then soft would thv dreams be
And gentle thy sleep.
The dew-mists that creep o'er
Yon tide-ways and wan shore
Seem wraiths from the death-cold
Doom-deeps of the sea.
Or asleep, or awaken,
T nil 111 rn thee forsaken —
A wraith from the sea-fold
Who calleth for me.
O Angus, i^c.
Donald .\. Mackenzie.
24
HIGHLAND CHAPLAINS for HIGHLAND REGIMENTS
By MALCOLM C. MACLEOD.
CO^TMITTEE composed of representatives of the great Presby-
terian Churches has been entrusted by the War Office with the
appointment of Chaplains in Scotland. These Chaplains have
an opportunity of rendering valuable service to our men in many
ways. They can stimulate them to greater zeal in a righteous
cause, they can comfort and cheer them in the midst of suti'erings in hospital and
■elsewhere, they can write letters of consolation and help to parents and friends in
the hour of anxiety and bereavement. It is of importance that these Chaplains
should be able, in Highland Regiments at least, to understand and .sympathise
with the needs of Gaelic-.speaking men who form so important a part of our
Scottish Regiments. Even if the great preponderance of men in certain regiments
be non-Gaelic speaking, some slight eiibrt might be made to secure the services of
Chaplains who to other qualifications add a knowledge of Gaelic. Instead of con-
sidering the reasonableness of this need the Churches influenced by narrow-minded
territorial as.suciations again and again pass over suitable Gaelic-speaking men and
select for work in Highland Regiments men who though possessed of many excellent
gifts do not pretend to possess that which in a special manner enables the Chaplain
to be helpful to the Highland soldier. It is no justification to say that a few
Oaelic-speaknig men have been appointed. To remove a just grievance no
increase of Chaplains should be needed.
In the Navy matter's are still worse. There is no Gaelic-speaking Chaplain,
although many tliousands f)f naval men have been recruited from the Western
Isles, most of them from purely (iaelic-speaking homes. In a correspondence with
the late Eirst Lord of the Admiralty on this subject, an appeal was made for the
appointment of one or two (xaelic-speaking Chajdains to the Royal Xavy as some
slight recognition of the fact that many thousands of naval men came from purely
Gaelic-speaking homes in the North and West of Scotland. The First Lord's
reply was that, after investigation it was found that all the men could speak
English ! (Not a profound discovery after forty years of compulsory education in
English). English is to many of these a foreign tongue. Gaelic is the home
language, and to ignore the language of these men and especially of their homes
is not tlie best way to deepen the spirit of patriotism or to encourage parents to
send their sons to the service.
Recently the Churches issued an appeal for funds in order to provide religious
literature in Gaelic for men at the Eront. The object is a laudable one, but that
is not what the men want in the first place. Many of our Gaelic speakers are not
Gaelic readers. In their schools, with very few exceptions, they are taught to
read English and English only. The Churches might well have shewn their zeal
earlier if they wished to encourage the use of Gaelic literature. Unfortunately,
Oaelic literature at present can only be appreciated by very few, and, even if it
were otherwise, it is a poor thing to offer only a tract to a man who is yearning
for the sound of the living voice.
The British Empire has always been proud of its Highland Regiments, and
never has it had greater reason to be proud of them than in the present crisis, not
only for prowess on many a stricken field but also for the enthusiasm with which
<jur Highlanders responded without any delay to the Country's call in its hour of
need. In many a northern village there is not a single family that does not have
•one or more of its members wearing the King's uniform. The Island of Lewis
alone sent 5000 men at the very commencement of the war to join the Colours.
Yet this matter so dear to the heart of every Highlander is treated lightly, and the
spiritual needs of the Highland soldier are frequently ignored because the man who
is ever ready to fight and to sufler for others is always slow to com})lain and refuses
to press his own claims when he sees the welfare of others at stake.
Our contention is that wherever it is jiossible the Chaplain of a Highland
Regiment ought to be a Highlander.
2Ò
M
w
■^ ,y<fh ' ^^^^^H
^BP^^^^t-.
r
1
1 J
^^mm---
7
^■^i^.;^
,m ■
Cioii'i- <(• lidiìijer
Calum Mac Phàrlain.
26
V
CALUM MAC PHARLAIN.
R .\IA1.L'(JL.M .\1A('1-ARLAXK, whose most recent portrait we give
in this issue of •The Annual," needs no introduction to Gaelic
readers. He has been doing work of some sort or other for
the maintenance and furtherance of his mother tongue during
the last forty years. Hy reason of his having been bred
from childhood in a non-Gaelic environment, he has had an
enormous leeway to make up before attaining the footing which
those who have been reared to manhood where Gaelic is spoken
inherit without expenditure of effort. In spite of this drawback Mr MacFarlane
has not only equipped himself with a good working knowledge of the Gaelic
language and much that pertains thereto, but has made progress enough to
enable him to be of service to those who have had the advantage of him in
opportunity. Naturally, his later output is the more effective; and, as it is
hardly yet known, we' confine our attention to it, and reveal what is of main
interest "in it as brought out in converse with the subject of our notice.
The Fernaig MS.
This MS. has been revised in respect of the transcription, and the correction
of errors marked on a copy of Reliquae Celticae ; the transliteration has been
clearly written on strong paper with lasting ink ; as also an appendix amounting
to one-sixth of the whole, revealing the peculiar alphabet in its relations to the
sounds which the letters represent, the dialect, the meanings of numerous un-
usual word^. and information regarding such pieces as lend themselves to re-
mark. The whole matter will make a book almost exactly similar to the late
Professor Mackinnon's work on "The Gaelic MSS. of Scotland."
The MS. is one mass of conundrums owing to the very peculiar orthography ;
and the unsolved ones have been reduced to a very low percentage. In com-
parison to the number left by Mr MacFarlane's predecessors in the work of
solution, they do not reach a tithe. The solutions came of themselves in the
course of repeated readings, and all the more readily because of Mr MacFarlane's
familiaritv with the northern style of poetry, whicli he acquired while assisting
in the editing of •■ Dain agus Grain le Rob Donn."
Mr MacFarlane does not think that the work of his predecessors saved him
more than ten davs' labour, and the greater part of that covers the time which
would have been "required for writing the transcription in his own hand instead
of using the printed pages of Reliquae Celticae.
The printer's copy awaits a more propitious time to be transformed into
a book, and is in such a condition that any person having experience in seeing
Gaelic literary matter through the press need have no difficulty in editing it.
Am Mosjriadh Mo'r.
This is the title of a musical play for children — an entire novelty m the
Gaelic field. It was preceded by Mrs Grant's •■ Dusgadh na Feinne," which
differs from Mr MacFarlane's in" not being original in regard to the music —
Mr MacFarlane's play contains twenty-two melodies made by himself. The
plot is allegorical of the Gaelic Renaissance, and is propagandist in its nature.
The play is divided into two parts, the first of which is complete in itself.
It can be staged in any manner, according to the resources of the players,
from a platform with a simple curtain across it, to the completest equipment
of any theatre. It has been produced by Morvern School Children, and its
adaptability and other merits proved beyond a doubt, under Miss Stewart,
Schoolmistress, at Drimnin.
The name, " Ballad Operetta," best reveals the character of the work. The
songs are part of the plot, and each has its appropriate melody. Mr MacFarlane
never had any qualms as to the merits of the music, but to impress doubting
Thomases — of whom the percentage is extraordinary among Gaelic folks when
the object of their doubts is one of their own race — he has obtained an
authoritative judgment, which we have pleasure in quoting. It is from Mr
W. H. Murray, well known as a frequent Mod judge, one of the few men who
know Scots music as it ought to be known, and who has had a large and
long experience among children and grown-ups.
■" 1 have looked over your children's play with much interest, ^^■ithout
the words I am, of course, at a disadvantage ; but there is no question about
your gift of melody in song writing. Everything is so easy and natural. You
use such a variety of measures and of rhythmic forms that the freshness of
novelty is never wanting. Then you easily fall into the tonality natural to
Gaelic music : and I have no doubt whatever that, with proper setting and per-
27
forniance, the play would be most attractive. I like particularly ' The Ship
in the Loch ' work song, ' The Fairy's Lullaby,' ' The Song to the Wind ;" and
the ' Coronach,' your imitation of the Irish melody, with its repeated notes in
cadence, is excellent.
" I hope that some time or other I may have the pleasure of being present at
a performance."
English-Gaelic Dictionary.
Mr MacFarlane has been engaged, off and on, for some years in laying the
basis of that much-needed book — an Knglish-Gaelic Dictionary. If properly
gone about, this should be the work of several men acting together. But as
there are no hopes of the like, Mr MacFarlane is acting alone with an eye to,
some day, publishing the work in summary if not in extended form. Meantime,
there are fifteen hundred and twenty pages of post paper covered with English
words and phrases with their Gaelic equivalents, while many thousands have
still blanks opposite them. Mr MacFarlane has just completed the writing out
of these in alphabetical order. There is an estimated year's work to do ere
the selection commences ; and the selection will then depend on the size and
character of the book to be issued.
Translation.
The translation from Milton's " Paradise Lost " which accompanies this
notice is given to exemplify in a small measure Mr MacFarlane's versatility.
It was an unsuccessful Mod competition paper. Mr ^lacFarlane, on being
asked how it compared with the prize-winning translation, spoke as follows : —
" My work is as like Milton's in style as the other is unlike it. The original
is an epic in blank verse ; yet the prize poem is rhymed in the style of lyric
Gaelic poetry, the author having taken great pains to do the wrong thing. But,
as I prefer being unsuccessful in a right course to being successful in a wrong
one, I am quite indifferent to the decision of the judges, whose literary taste
has been, on this occasion, at any rate, at fault. I would not throw the' blame
on all the judges ; for one bad judge can spoil the markings of two good ones —
and that occurred, to my perfect knowledge, in more than one literary competition
at the 1913 Mod."
Technical Terms.
Another important piece of work with which our friend is at present occupied
is that of devising terms Which will enable Gaelic speakers and writers to treat of
technical and other subjects without being forced to fall back on English. This
task he has taken up at the special request of the Scottish Gaelic Academy,
which has been giving some attention to the limitations of the old language
as regards vocabular\'. The primary and immediate intention is to provide words
and phrases which will make it possible for teachers to impart instruction in
reading, writing, and dictation through the medium of the native tongue. It
is rather a formidable commission, and one for the execution of which Mr
MacFarlane is singularly well fitted owing to his extensive experience in preparing
Gaelic text books, and compiling Gaelic dictionaries. When the project is
completed, as far as concerns word-coining, it will not be considered safe to finally
adopt the abstract terms until they have been put to a fair amount of practical
use. This may be done in more ways than one ; but possibly the most approved
plan will be to make simple text-books of the various subjects involved. It is
intere.^ting to note that particular attention is to be given to words relating to
elementary drawing, both free-hand and geometrical, and also to arithmetic. It
is considered ri.sky to provide school terms that do not include words necessary
for dealing with the elements of these subjects. These are Mr MacFarlane's
ideas and proposals ; and we may safely assume that he will carry them out with
his customary thoroughness and devotion. The Academy has aj>pointed a small
Committee to aid him in his task ; but the gentlemen coniposing this body would,
themselves, be the first to avow that their part of the labour is likely to be small
— that by far the greater portion must fall to their gifted, scholarlv, "and versatile
Convener.
28
PARADISE LOST,
(MAR CHAILLEADH SKALBH AIR PARRAS.)
John Milton.
Air ceud cheannairc an duine agus air
mea? t<iiriiiisgte na craoibhe, a thug le a
shùgh inarhhtacli has amis an t-saoghal
agus ar n-uil' an-aoibhneas oirnn, mar ri
call Edein — gus am bujdhinn Duine na 's
mo na sinn fein slàinte dhuinn a ris,
agus atli-shealbh air an t-suidheachadh
bheannaiclite a bh' ann— seinn thusa, a
cheòlair nèamhaidh, a ghluais air
mullach uaigneach Oreb no Shinai. aigne
an ac.dhaire sin a theagaisg air tùs do 'n
dream thaghte mar dh' eirich 'san
toiseach na nèamhan agus an talamh a
Càos; no ma 's tlachdmhoire leat Beinn
Shioin agus Allt Shiloa a shruth air am
am fochair pàilliun Dhè, thig as t' àite,
ta mi a' giiidheadh ort, agus thoir
còmhnadh do mo dhàn a tha togairt fallih
air seeith fad os cionn A' Mhonaidh
Aonaich an tòir ajr nithean air nach
d' thucadh oidhirp riamh an rosg no 'u
reim.
Agus, gni sònruichte thusa, a S[)ioraid
leis an àiUe roimh na tha de theampuill
ann an cridhe glan is ionraic, teagaisg
mi, oir is aithne dhuit — thusa a bh' ann
bho thus, agus. le do sgiathan an-mhora
sgaoilte gu farsuing, a shuidh gu
Of Plan's first disobedience, and the fruit
Of that forbidden tree, whose mortal taste
Brought death into the world, and all our woe,
With loss of Eden, till one greater Man
Rest-ore us, and regain the blissful seat.
Sing, heavenly Muse, that on the secret top
Of Oreb, or of Sinai, didst inspire
That Shepherd, who first taught the chosen
seed.
In the beginning how the heavens and earth
Rose out of chaos : or if Sion hill
Delight thee more, and Siloa's brook, that.
flow"d
Fast by the oracle of God ; I thence
Invoke thy aid to my adventurous song,
That with no middle flight intends to soar
Above the Aonian mount, while it nur.sues
Thingvs unattempted yet in prose or rhyme.
And chiefly thou, Spirit, that dost prefer
Before all temples the upright heart and
pure,
Instruct me, for thou know'st ; tliou from.
the fir.t
29
calnianail a" i^ur air uach(]ar na li-aibhis
ana-cuinisicli gus an d'rinn thii torach i
—an ni a ta dorcha annani soillsich; an
ni a ta shios tog .suas agus cuir do thaice
ris, a chum is gn'n teid agam, gus an
uidhe is àirde a ghabhas an seanchas
nior so a tliabhairt, air an Fhreasdal
slùòrruidh a cliur an eeill, agus air
gnàths an De nihoir 'na bheantainn ris
an duine, fhireanachadh.
Innis air tùs — oir cha 'n eil neanih a'
flfith dad bho do shiiil, is cha jnhò a
ta 'n t-aigeann ifrinneach — innis air tùs
ciod e a thug air ar ceud shinnsear, is
iad air bhi cho sona, agus cho fada stigh
an coibhneas nèimh, an Cruithfhear
fein a threigsinn, agus a thoil a chur an
stiarachas air clieann aon àitlnie l)hi 'gan
auialladli — Riglirean na tahuhainn, mar
bha iad, cuidfachd ! Co a dh' aoni gu
taobh air tùs iad gus a' cheannairc
blareun ud a chur an gniomh?
Co ach an nathair ifrinneach ! B'esan,
le i^heilg air a fadadh le f-armad agus
dioghaltas, a mheall màthair a' chinnidh
dliaonnda, agus e air bhi, air tàilleamh
na h-uaill a bh' ann, air a thilgeil am
niach a nèamh le fheachd de ainglean
ceannairceach uile, agus e 'san am an
geall air e fein a chur, le 'n còmhnadh-
san, an inmhe ghlòrmhoir os cionn a
clioimpirean, agus an dùil e fein a
dheanamli fa-dheòidh ionann 's an Ti
is àirde, na 'n cuireadh e 'na aghaidh;
agus le sùil mhòrclnùsich air rìgh-
ciiathair agus flaitlieas Dhè, a chuir air
bonn air nèamh cogadh aingidli agus
lastanach — ach gu neo-bhuil. Esan
tliilg an t-Uile-chumhachdach an
coiuhair a chinn, 's e 'na chaoir lasraich,
am mach as an speur ghormghlan, le
sgrios is losgadh oillteil, a sios gus an
aigeann anns nach eil iochdar, an sin a
ghabhail comhnuidh an geimhlichean
adamaint 's an teintean peanasach ; esan
aig an robli de ladarnas dùbhlan cogaidh
a thoirt do 'n Uile-chumhachdach.
Fad naoi làithean agais naoi
oidhcheannan laigh e fein 's a luchd-
leanmhuinn ceannsaichte, gruamach,
"nam breislieh, ach saor o 'n bhàs, 'gan
aoirneagan fein 's an t-slo€ theinteach.
Ach chaomhain a bhinn gu feirg is mo
na sin e; a chlonn, a nis, ta a bhreith-
neachadh an da chuid air sonas a bhi
caillte agus air cràdh a bhi sior, 'gia
chlaoidli. Tionndaidhear a ghon-
slu'iilean mu'n cuairt — na sùilean sin a
dhearc air ànihghar agus uamhunn ana-
cuimsoach, air an coimheasgadli le uaill
rag-lilieartaioli agus fuath neo-chaisgte.
Glirad-tliugadli fainear leis., cho fad 's a
theid aire nan aingeal, an suidheachadli
aogaidh, fiadhaicli, fàsacliail. a l)h'
ann: daingneacli oilltiMl coithir-
thimcheall air, '.- i 'lui li-aon
àmliuinn lasraicli, mli(),ir: aili fos
blio na lasraichean ud cha d' tlu'iinig
solus, ach dorchadas so-leirsinneach, a
dh' fhoghainn na's fèarr gu seallaidhean
brònach, ionadan nuiladacli agus dubh-
cln'iiltean tiamliaidh a leigeil ris;
ionadan amis nach fhan sìtii nn fois,
anns nach tig dòcbas am feasd— an dòchas
Wast present, and with mighty wingti out-
spread
Dove-like sat'st brooding on the va-t abyss.
And madest it pregnant : what in me is dark
Illumine, what is low raise and supjxjrt ;
That to the height of this great argument
I may asisert eternal Providence.
And justify the ways of God to men.
Say lir.st, for Heaven hides nothing from
thy view,
Nor the deep tract of hell: sav first, what
cause
Gloved our grand parents, in that happy state,
Favour'd of Heaven so highly, to fall off
From their Creator, and transgress his will
For one restraint, lords of the world besides?
Who first seduced them to that foul revolt?
The infernal serpent ; he it was, whose guile,
Stirr'd up with envy and revenge, deceived
The mother of mankind ; what time his pride
Had cast him out from heaven, with all his
host
Of rebel angels ; by whoe-e aid aspiring
To set himself .in glory above his peers.
He trusted to have equal'd the Most High,
If he opposed : and with ambitious aim
Against the throne and monarchy of God
Raised impiou.s war in heaven and battle
proud
With vain attempt. Ilim, the Almighty
Power
Hurl'd headlimg f1amin^■ from the ethereal
sky,
With hideous ruin and comb'u>tion, down
To bottomless perdition, there to dwell
In adamantine chains and penal fire.
Who duist defy the Omnipotent to arms.
Nine times the space that measures dav and
night
To mortal men, he with his horrid crew
Lay vanquishVl rolling in the fiery gulf.
Confounded though immortal : but his doom
Reserved him to more wrath : for now the
thought
Both of lost ha))piness and lasting pain
Torments him ; lound he throws his baleful
eyes,
That witnoss'd
MixM w'ith u
Imt^..
At once, as far as angels' ken, he views
The dit^mal situation waste and wild :
A dungeon honible, on all sides round,
x\m one great fuinace, flamed: vet from those
flames
No light, but rather darkness visible
Served only to discover sights of woe.
Regions of sorrow, doleful shades, where
peace
And rest can nevci- dwell: hope never comes,
That comes to (dl ; but torture without end
afflictlnn and dismay.
I' pride and steadfast
30
sin a thii^ air am do gaeli iieac!i~ach
cràdh gun chrich a' buadhachadli 's e air
a bhrosnuchadh le tuil theintich de
phronnasg sior-losgach, bith-bhuan.
B'e sin an t-ionad a roinili-iillamhaich
ceartas siorruidh do na ceaniiairrich ud;
an sin 'san tiir-dliorcliada.s
dh'òrduicheadh dhaibh an gainntir; an
sin chaidh an cuid a chur air leth dhaibh
tri uairean na's faide bho Dhia agus bhn
sholus nèindi na tha teis-nieadhon a'
chrninne-clie bho a mhnl fein. Mn
nuar ; mo niiar ! Nach e a ghabh fada
blio 'n ionad as an do tliuit iad.
Gluad-thug e fainear a chonipanaich a
thiiit maille ris, agus tuiltean is cuairt-
ghaoithean de theintean gailbheaeh a" dol
tharta; agus, 'ga aoirneagan fein dlùtli
ri làimh an ti a b' fhaisge an cumhachd
dha, agus a b' fhaisge an ciont dha — fada
'na dheidli sin bu mhaith a b' aithne do
mhuinntir Plialestin e fo'n ainm
" Beelzebub." Ris-san thòisich an
t-Abharsair — b' ann air cheann an ainm
sin a thugadh " Satan" air air nèamh —
le briathran dàna a thug clisgeadh air
an trom-thosd thiamliaidh. air inntiiin a
chur an ceill.
" Ma's tusa th' ann, 's ann ort a
thàinig ! Is mor a ta thu air caochladh
bhuaidhe-san a bha an rioghachdan sona
na soillse air a sgeadachadh le lainnir
bhàmnhaisich a chuir nii-dhreach air
sluaghan gun àireamh a bha iad fein ro
dhealrach — ma's tusa th'ann a ehaidh
am bann learn fein 'san aon run, 'san aon
chomhairle. 'san aon dòchas, agus leis
371 aon shiiil ris a' chunnart a bli' anns
an oidhirp ghlòrmhoir ud; nis 'nar n-aon
anns an aon truaighe so ; feueh an sloe
anns an do thuit sjnn bho'n aon àirde !
Air a' mheud sin dhearbh esan le
thàirneanach barrachd a threise. Gus
an am ud, eo aig a bha fios air lànachd
an neirt a liha 'sna h-airm uamhasaoh
ud?
" Ach cha 'n ann rompa sud. no roimh
na tha an comas a' l)huadhair
chumhaehdaich ud 'na fheirg a dheanamh
orm, a ghaV)hainn aithreachas no dh"
atharraichiini run — ged is fior gu'm blieil
an inntinn sheasmhach agus an uaill
uaibhreach a ta 'g eirigh a mothachadh
air toilltinneas 'ga chur an suarachas,
air an atharrachadh a thaobh coslas
soillseach an leth am muigh. B' iad sin
a thug fodham fein stri a dheanamh ris
a,i ti is cumbachdaiche, agus a thug air
an aghaidh do 'n chòmhraig ghairg
feachd do-àireamhaichte de spioradan
armaichte anns an robh de mhisneach a
riao-hladh fhuathachadh; agus leis am
b'fhèarr mise a leantainn, 's an
cu mhachd fein a chur an aghaidh a làn-
ohumhachd-san, an gieac neo-chinnteach
air niachraichean nèimh, a thug
criothnacliadh air a righ-chathair àird.
'■ Ged cliailleadh am blàr, mo thogair !
Cha 'n eil a h-uile ni caillte ! Cha 'n eil
an toil nach fjabh ceannsachadh caillte;
cha 'n eil am fuath neo-bhàsmhor caillte;
agus a' mhisneach nach leig striocadh no
geilleadh 'na coir, agus nach aidieh air
chor air l)ith ceannas buileach, cha 'n eil
Still urges, and a fiery deluge, fed
With <'vei-burning- eulphur unc-onsunied :
Such place eternal justice had pieiiared
I'lU- those rebellious; here their prison
ordain'd
Ju utter darkness ; and their portion set
As far removed from God and light of
heaven,
A.S from the centre thrice to the utmost pole.
O. how unlike the jilaee from whence thev
fell!
Ther,> the compani.in.s ,,f his fall, o'erwhelm'd
With floods antl whirlwinds of tempestuous
fire, /
He soon di.scerns ; and weltering bv his side,
One next himself in power, and next in crime.
Long after known in Palestine, and named
Beelzebub : to whom the arch enemy.
And thence in heaven call'd Satan, with
bold words
Rreakinor the horrid silence, thus Iwgan : —
■"If thou beest he — But, O, how fallen! how
changed
From him, who in the haijpy realms of light,
Clothed with transcendent brightness, didst
outshine
^ifyriadis, though bright ! If he, whom mutual
league,
United thoughts and coimsels, equal hope
And hazard in the glorious enterpruse,
Join'd with me once, now misery hath join'd
In equal ruin : into what pit thou seest,
From what height fallen : so much the
stronger proved
He with his thunder ; and till then who
knew
The force of tho^e dire arms? vet not for
those,
Xor what the potent Victor in his ra<?e
( 'an else inflict, do I repent, or change,
Thouuh changed in outward lustre, that fix'd
And high disdain from sense of injured merit,
mind
That with the Mightiest laised me to con-
tend.
And to the fierce contention brought along
Innumerable force of spirits arm'd.
That durst dislike his reign ; and, me pre-
ferring,
His utmost power with adverse power opposed
In dubious brittle on the plains of heaven.
And shook his throne. What though the
field be lost.
All is not lost ; the unconquerable will.
And study of revenge, immortal hate.
And coura9:e never to submit or yield.
.\nd what is else not to he overcome :
That glory never shall his wrath or might
Extort from me : to bow and sue for grace
31
ise caillte. A' ghlòir riiii ilia "n fha«jd
fhearg-san no a chunihachd-^an a
spionadh bhuain. An e gu'u lùbainn
glùn ris-san, 's gu'n iarrainn inajtheanas
air-san, 's gu'n àrdaichinn a mar dhia —
esan, aig meud eagail roinih threist- a"
gliàirdein so, a bha neo-chinntfach air
feadh tamuili a seasmhachd a flilaitlieis !
Bu tàireil da-rìreadh sin; bu nihasladh e;
b' aobhar nàire a b' isle na an leagail so
lein e; agus sin gu h-àraidli blio nach eil
e 'san dan treise nan dia agus an
susbainn fhiorghlan, bhith-bheù a dhol
a dhith; agus bho na dh' fhaodas sinn
leis an fhiosracbadli air ioniairt arm a
thug sinn as an dèanadas mliòr ud agus
leis na ehuireadh ri ar buadiian roimh-
amharcach, cogadh sior gun mhiann air
reite, a chur, le dùil na's deine, le neart,
's le ceilg mar aon, an aghaidli an
nàmhaid luhòir a ta an ceartair a'
deananili gàirdeachais, agus, an ani)harr
eibhnis, a' riagliladh 'na aonar le
smachd nan nèamhan 'na shealbli."
Mar sin, gu h-àrd ladarna, labhair an
t-aingeal nii-dhileas dh' aindeoin a chor
chràitich agus gu'n robh e air a chlaoidh
le an-dòchas dondiain, dorcha; agus so
mar a thug a choimpire dàna freagradh
d'a bhriathran.
" A phrionnsa, 's a threith air
•cumhachdan aig am bu lionmhor righ-
chathraichean, a threòraich na seraphim
uigheamaicht-e gu blàr, agus gu neo-
sgàthach, le euchdan fuathasach, a chuir
an cunnart righ siorruidh nèimh, agus a
chuir gu dearbhadh 'àrd-smachd-san ; co-
dhiùbh b' ann le treise a chaidh a
chumail suas, no le tuiteamas, no
le roimh-òrduchadh, cha'n aithne
dhòmhsa; ach is ro^mhaith is leir dhondi
agus is mòr is aithreaeh learn an tachartas
an-aoibhinn ud, a chaill neamh oirnn.
tro.imh'n l)hriseadh mhuladach 's a
l>hreun ruaig so; agus a dh' fhàg gu
h-iosal am feachd an-mhòr so fo dhith-
mhilleadh uamhasach — a mheud 's a
ghabhas na deathan agus dùilean de 'n
bhrigh nèamhaidh milleadh ; oir mairidh
an inntinn agus an anani do-cheann-
saichte, agus tillidh an spionnadh gu
luath ged bnitheas an glòir uile air dol as,
agus an cor sona air a mhùchadh fo
thruaighe neo-chriochnaich.
" Ach, ciod e ma dh' fhàg am buadhair
cumhachdach so — is fheudar aideachadh
a nis gu'm bheil e uile-chvunhachdach, a
chionn clia bu chomasach do thi na's
lugha na sin a leithid de fheachd 's a
l)ha annainne a cheannsacliadh — ciod e
ma dh' fhàg e ar spiorad 's ar treise
iomlan againn a clium ar n-àmhphar a
dh' fhulang 's a ghiùlan gu cruadahieli.
gus a' chrich so; gu'm foghnaniaid d' a
fheirg dhioghaltaich. no gu seirl)liis is
mo a dhèanamh dha mar tbràillean a
bhuidhinn e le coir l)uaidh amis a' chath,
ce l)'e air bith an gnothucli a th' aige
'na run: an so am buillsgean ifrinn a
dh' ohair le teine, no air feadli na
h-aibhis ghruamaich a dliol air
tlieachdaireaohd dha; ciod e an stàtli
dhuinne, ged i7)hothaiclieamaid fatliast
ar neart gun fliannaeliadli no ar beatha
gim tranghadli, n\a's flieudar j)oaiia.- Lim
•chrich flndaiiL; an sn?"
With .-upplimit knee, luid <l(>ify his power.
Who from the tenor of this arm so lute
Doubted his empire ; that were low indeed ;
That were an ignominy and shame l>eneath
This downfall; since by fate the strength of
gods
And this empyreal substance cannot fail:
Since, through experience of this great event,
In arms not worse, in foresight miieb
advanced,
We may with more successful hope resolve
To wage by force or guile eternal wui.
Irreconcileable to our grand Foe,
Who now triumphs, and in the excess of joy
Sole reigning holds the tyranny of heaven."
So spake the apostate angel, though in pain.
Vaunting aloud, but rack'd with deep despair:
And him thus answer'd soon hie bold com-
peer :
O prince, chief of many throned powers.
That led the imbattel'd seraphim to war
Under thy conduct, and, in dreadful deeds
Fearless, endanger'd heaven's perpetual King;
And put to proof hi.s high Bupremacy.
Whether upheld by strength, or chance, or
fate :
Too well I see and rue the dire event,
That with sad overthrow and foul defeat
Hath lost us heaven, and all this mighty host
In horrible destruction laid thus low ;
Ae far as gods and heavenly essences
Can perish: for the mind and spirit remains
Invincible, and vigour soon returns ;
Though all our glory extinct, and happy state
Here swallow'd up in endless misery.
But what if he our Conqueror, whom I now
Of force believe Almighty, eince no ies-^
Than such could have o'erpower'd such force
as ours,
Have left us this our spirit and strength
entire,
Strongly to suffer and support our pains?
That we may so suffice his vengeful ire;
Or do him mightier service, as his thralls
Ry right of war, whate'er hie business be,
Here in the heart of hell to work in fire.
Or do his errands in the gloomy deep :
What can it then avail, though vet we feel
Strength undiminish'd. or eternal being.
To un(!ei'40 eternal punishment?
Ris an so, le spraic, ghrad-fhreagair an
t-Ard-dheamhan: — " A cheruib thilgte, is
mairg do 'n anfhann, an gniomhachas no
am fulangas. Ach as an so bi cinnteach
nacli bi am feasd 'na ghnothuch againne
maith a dh<?anamh. Ach 's e olc a shior
chur ri olc a bhitheas 'na aon thoil-
inntinn duinn, a cliionn gur an aghdidh
àrd-thoil an ti ris am bheil sinn a' stri
a tha e. Ma's e 's gu'n togair a fhreasdal-
saa maith a thoirt as ar n-olc-ne,
feumaidh e bhi 'na ghnothuch againne
an togradli sin a thoirt gu mi-bhuil, agus
a maitli a bhi sior sholar sheòlan ùra air
olc a dhèanamh — obair a dh' fhaodas gu
trie dol leinn cho fad agus diomb a chur
air-san — mur a meath mise; agus a
chomhairlean diomhair a thionndadh as
an gabhail."
"Ach feuch ! Tlia am buadhair
feargach air a hichd-frithealaidh d'a
dhioghaltas agus a luchd-tòrachd a
ghairm air an ais gu geatachan nèimh;
tha an fhras ghailbheach de phronnasg
a chaith e 'nar deidh, air an lunn
theinteach a ghabh sinn as ar tuiteam o
bhearradh nèimh, a chiùineachadh ; agus,
maith dh'fhaoidteadh s-u'm bheil an
tàirneanach, d'an sgiathan an dealan
dears agus an dian chorruioh. air a
ghaithean uile a ehaitheadh, agus a nis
air sgur de bhi beucaich air feadh na
h-aibhis dhomhain, neo-chriochnaich.
Xa leigeamaid seachad an cothrf>m ; na
cuireadh e mi-thoil oimn ged is e tàir ar
nàmhaid, no fhearg air a riarachadh, a
thusr ann e."
" Am faic thu an dithreabh fhiadhaich,
fhàsachail ud gun leus soluis dith ach
na tliilareas fann-shnuadh nan lasraichean
aofraidh, uamhasach so oirre?
Triallamaid chuice a bhàrr nan tonn
luasgach, teinteach so, agus gabhamaid
fo;s innte. ma's e 's gu'm bheil fois
innte dhuinn; ath-thionaileamaid ar
cumhachdan sàraichte, agus cuireamaid
ar comhairle ri cheile a dh' fhiosrachadh
ciamar is comas duinn, hho'n am so am
mach, ar nàmhaid a chlaoidh, ar call
fein a chomh-leasachadh, an taehartas
muladach so a thoirt gu neoini ; cia meud
atli-neartachaidh a tha r'a thoirt a
dòohas. no, a dhith sin, cia meud
danarrachd a tha r'a fhaotainn anns an
ao-dòchas."
Whereto with speedy words the arch-fiend
replied : —
'■ Fallen cherub, to be weak is miserable.
Doing or suffering : but of this be euro,
To do aught good never wiU be our task,
But ever to do ill our sole delight :
As being the contrary to his high will.
Whom we resist. If then his providence
Out of our evil seek to bring forth good,
Our labour must be to pervert that end.
And out of good still to find means of evil :
Which oft-times may .succeed, so as perhaps
Shall grieve him, if I fail not, and disturb
His inmost counsels from their destined aim.
But see ! the angry Victor hath recall'd
His ministers of vengeance and pursuit
Back to the gates of heaven : the sulphurous
hai!.
Shot after us in storm, o'erblown hath laid
The fiery surge, that from the precipice
Of heaven received us falling ; and tho
thunder,
Wing'd with red lightning and impetuous
rage.
Perhaps hath spent his shafts, and ceases now
To bellow through the vast and boundless
deep.
Let us not slip the occasion, whether scorn
Or satiate fury yield it from our foe.
Seest thou yon dreary plain, forlorn and wild.
The seat of desolation, void of liirht,
Save what the glimmering of these livid
flames
Casts pale and dreadful? Thither let us tend
From off the tossing of these fierv waves;
There rest, if any rest can harbour there;
And reassembling our afflicted powers.
Consult how we may henceforth most offend
Our pnemy ; our own loss how repair ;
How overcome this dire calamity:
What reinforcements we may giin from hope;
If not, wliat resolution from despair."
33
■'.HFjg^
- V \
UJ = t: -J
[U - tl
E 5 5 =
... ^ . ■
U.
O
Ci-l •='-' -c
s~ ^E
i
^ ì
34
CREAG CATRIONA lURAICH.
(A tha 'na seasamh 's a Mhbintich ann an Eilean Thiridhe.)
_ HA e 'toirt toileachaidh
/ mhòir dhomh gu'n d'fhiiair
I mi beagan bhliadhnachan de
» y m' bheatha 'chaitheadh ann
\^JP an Eilean Thiridhe. Tha
^"•^"^^ cuimhne grinneas a shlòigh
agus àiUeachd a dhreach
mar oighreachd bheartaioh agam a ghnàth.
Air mo shon-sa dheth, cha robh air
ach aon choire, is e sin cho beag 's a
bh'aiin dheth, dith farsuinneachd. Coltach ri
Alasdair Mòr, Righ Mhacedonia, bha niiann
agam air tuiUe rioghachdan a chuingeachadh,
agus, air an aobhar sin, ghabh mi gu toilichfce
an gairm a thug na r,eòdhsaich dhomh tighinn
gu Sgire mhòir nan Loch, agus cha 'n eil aith-
reachas orm gu'n d'thainig mi. Mu choinne
gach ceud anam tha 'n Eilean Thiridhe tha
mile 's an eilean so. A bhàrr air .sin, tlia agam
tuille tuarasdail an so, mar ri bailo mòr fear-
ainn, agus ged nach robh sin agam 's an
t-eealladh nuair a ghabh mi an gairm is mòr
agus is math c.
'Na mhòr àilleachd bha e 'na ni nèamhaidh
learn a bhi dol troimh mheadhon Eilean
Thiridhe, anns am bheil gach sèorsa fearairin
is grinno chunnaic thu riamh, anns an staid
nadurra, agus mar an ceudna anns an tomhas
is lugha chunnaic thu riamh, achfo ghloine
ann an tigh-dhealbh. A' toirt srian ach gu
beag do d' mhac-meanmna, faodaidh thu chur
am flachadh ort fein gu'm bheil agad fo d'
chomhair diithaich mhòr ann am meadhon an
eilein. Ni na stucan munaidhean, na sruthain
aibhnichcan, na leugan lochan, na lusan coill-
tichean. Ris na h-oirean, 's an iarmailt, chi
thu beanntannan, 'tha sealltuinn mòr da-
riroadh. air tir-mor ged nach biodh annt' ach
cnuic bheaga, Beinn Hogh, Boinn Chinn-a^
mhara, Beinn Hianais, Beinn Bhaile-phetruis,
agus iad air an còmhdach.idh mar le_ brat
sioda, a' dealradh anns na h-uile fiamh is àìlle
na cheilc.
Bha mi la. Samhraidh bha sin ann am
shirieadh ri taobh sruthain, ann arn meadhon
an eilein, agus mi a' sgriobhadh na searmoin
'bhiodh agam air an t-Sabaid an Eaglais na
Mòintich, nuair a thainig aon de bhuachaill-
ean an oilein orm. Shuidh e, aig m' iarrtas.
ri m' thaobh agus mar so bha cuid de'r comh-
radh : —
" 'S mòr an liui a th'anu an diugh," thuirt
mise, "agus cha bu mhath gu'n tigeadh e
mòran na bu mhotha no bhiodh ncart de'n
eilein so fo'n mhuir."'
" Ma tà, a mhinisteir, ma's e Fàidho
Bhatornais a theireadh iad ribh mu'n
d'thainig sibh do'n diithaich so tha coltach
nach robh iad fada ceàrr."
" Cha ruiginn leas, a nàbaidh, comas faidh-
eadaireachd a bhi agam air son sealladh mo
shiil. Nach eil thu a' faicinn mar tha'n
sruthan beag sin an aite bhi ruith mu thuath,
mar bha e bho cheann mionaid, a ruith mu
dheas, agus nach eil fhios agad gur e Ian
n.i iiiara is aobhar dha sin? Nach beag an
t-asdar a tha sinn os ceann àirde lain ! Nach
beag an àirde dh' eireadh tonn thar a chòrr
nuair a chuireadh i na lòintean so foidhpe !"
" Cha 'n eil eagal 'sam bith oirnne," thuirt
am buachaille, " gu'n tig an tonn sin gu
bràth; oir an Ti tha cumail an eilein so |na
thalamh tioram ann an glaic a' chuain, cumaidh
Esan air ais i."
" Ann an glaic a' chuain !"
" Direach ann an glaic a' chuain ! Nach
eil fhios agaibh mar bha na beanntan tim-
chioli Jerusalem gu bheil na tonnan mora mu
thimchioU Thiridhe? Ach," thuirt esan, le
guth a chuir brigh shònraichte 'na bhriath-
raibh, bha la ami anns nach robh an t-ionad
so cho iosal 's a tha e 'n diugh."
" Innis dhomh, ma's e do thoil e," thuirt
mise, " mu thimchioU sin."
" Seallaibh," thuirt esan, " air a' chreig
mhòir sin 'tha 'g èirigh suas cho àrd os ar
ceann. Sin creag ris an abair sinn ' Creag
Catriona lùraich.' Bha 'chreag sin uair ann
am meadhon bcinne moire mòintich, a bha 'g
eirigh 'suas, cha'n eil fhios gu de cho àrd
OS a ceann. Anns na linntean oein, air nach
eil eachdraidh sgriobhte, bha na Tiristich a'
buain an cuid mòna anns a' bheinn so, gun
smuain aca gu'n tigeadh la anns an teirigidh
i, cha'n eil fhios gu de cho fada. Ach gun
chur 'na choann teirigidh Cruachah Beann.
Mu dhcireadh thall thainig la anns an d'fhuair
iad sanas gu'n tigeadh linn a chitheadh
crioch air a' mhòine 's an eilean. Bha boirionn-
ach ris an abradh iad Catriona lùraich là
a' buain mòna 'sa bheinn so, agus thainig i
air biirr na creige sin tha nis a' giùlan a
h-ainm. Bha daoin' eile 'buain mòna mu'n
cuairt aig an am, agus ghlaodh Catriona orra
dh' fhaicinn an ionghnaidh — ' Thigibh, a dh'
fhaicinn ni nach fhaca sibh riamh roimhe :
clach 's a mhòine.' Chaidli iomradh air a'
chloich so feadh an eilean uile, agus as gach
cèarna thainig an sluagh g'a faicinn. Bliadhn'
an deidh bliadhna bha tuille agus tuille de'n
chloich a' tighinn ris, gus mu dheireadh an
d' fhuair iad a mach nach i clach a bh' ac'
idir ach creag. An ceann mòran bhliadh-
nachaii stad sluagh bhi gabhail ionghnaidh de
Chreig Chatriona liliraich, oir thòisich bàrr
creige an siod agus an so air e fein a nochd-
adh gus an robh iad coitcheann gu leòir.
An ceann linn no dha an deidh sin ràinig an
sluagh a' chiadh 's a' ghaincamh 's a' charr-
aig agus theirig a' mhòine. Fad ioma
bliadhna na dheidh sin bha na Tiristich a'
buain mòna 's an Ros Mhuileach. Stad iad
dheth sin, agus a nis, mar is aithne dhuibh,
tha sinn an urradh ris a' ghual."
Thug mi taing do'n bhuachaille air son a
chòmhraidh ghrinn ; agus, a' fagail latha math
aig a cheile, ghabh sinn, gach fear, a rathad
Dòmhnull Mae Call
35
36
TRI SGEOIL GHOIRID.
LE IAIN MAC CORMAIG.
I.
Fainn' A' Mhiofhortain.
bU Sheanalair ainineil Seumas
Stiùbhard a bha 'n Gleann
Sgàlain a thainig troimh iomadh
cruaidh-chas 'na latha, eadar na
h-Innsean-an-ear 's an Spàinnt.
An deidh blàir fhuiltioh 'sna
h-Innsean fhuair e seUbh
air fàiinne anabarrach rits an abairteadh Fainn
a' mhiofhortain. Fhuair e an t-ainm a chionn
nach do chiiir duine riamh air a chorraig e
nach d'eirich drideart air choireiginn da a
thug air doigh eiginn nui'n cuairt a bhàs.
Bha fios aig an Stiiibhardach air eachdraidh
an fhàinne ; ach bha leithid de ieann-tàlaidh
anns an t-seuti 's nach b'urrainn da cul a
ihur ris.
Dh' fliàg an Stiùbhardach an t-arm agus
bha e gle thoiiichte faotainn dachaidh sàbhailte
gu Gleann Sgalain far nacli tachradh aon
duine dubh air a chuireadh a bheatha an
cunnart ; oir bha e air a ràdh gu'n robh clach
anns an fhàinne a bhuineadh do dh' iodhal
air an robh a leithid de mheas aig na
h-Innseanaii'h 's gu'n leanadh iad gu iomall
an doinhain neach a bhiodh ni a bhuineadh
dhith air a ghiùlan. Bha leis an sin an
Seanalair ainnieil so socrach 'na aigne nuair
fhuair se e fein am nieasg bheann is ghleann
na Gaidhealtachd.
Beagan mhiltean bho Ghloann Sgalain bha
fear-airm eile air ùr-thighinn dachaidh; ach
bliadhnachan an deidh do 'n Stiiibhardach
suidheaohadh aig baile. Mar bu nàdurra
bhiodh iad a' taghal air a cheile, agus mar
bu trice, bhiodh moran eile de luchd-airm
'nan cuideachd aig àman. Aon oidhche
Nollaige, bha fleadnachas mor an tigh Fear
a-Choire. Bha àrmuinn na dùthcha an làthair,
cho math ri mnathan uasal eireachdail. Cha
b''- Fear Ghlinne Sgalain a' b'iele guth 'sa
chuideachd; ach ge b'e c6 bheireadh an aire
dha chaidh e an craiceann eile nuair chunnaic
e seirbhiseach sleamhuinn dubh a' frithealadh
aig a' bhòrd. Chaidh crith air Fear a' Ghlinne
is thug e sùil fhiar gun fhios da fein air a
chorraig air an robh Fainn' a' mhiofhortain.
Mu dheireadh na h-oidhche dh' ionndrainn-
eadh Fear a' Ghlinne ; ach shaoilteadh nach
d' rinn e ach dol turus beag am maeh.
Sgaoil a' chuideachd gun an còrr seallaidh,
air, agus, an ceann latha no dha, chualas nach
dojàmig e riamh a thigh fein. Shiubhailear
shiòs, shiubhailear shuas 'ga rùrach ; ach a
bheò no a mharbh, a dhath no a aogasg cha
'n fhacas riamh tuilleadh.
Lethcheud bliadhna 'na dheidh sud bha
ogha an t-Seanalair Stiùbhardaich 'na
thuathanach anns a' Choire. Aon latha an
sin bha na gillcan a' spionadh sean chraobhan
as am bun anns a' gharadh mhor an am a
bhi deananih atharraichcan air choireiginn.
Nuair bha iad a' epiònadh craoibhe shòm-
ruichte an sin chuimhnioheadh gu'n robh seann
sgeul air duine a bhi air a thiodhlaca<Ih
foidhpe. Nuair fhuaradh a' chraobh as an
rathad thòisich fear le flor amhlaireachd air
cladhach le spàd, agus, ciod e ach gu'n d'thàinig
cnàmhan duine ris, agus 'nan sineadh an
sud bha gach ni nach do chnàmh do Fhear
Ghlinne Sgàlainn. Bha eadhon na putain a
bha 'na aodach ann, ague a chlaidheamh mor
sinte r'a chliathaich. Bha 'ainm air a
ghràbhaladh an dòrn a' chlaidhimh, agus
b'ann air an sin a dh' aithnich an t-ogha gu'm
b'iad cnàmhan an t-seanair a bh'ann
Bha fàinne òir air tè de 'chorragan ; ach
Fainn' a' mhiofhortain cha robh r'a
fhaotaiim. Cha robh teagamh nach b'iad
na seirbhisich dhubha bh'aig Fear a' Chon-e
a thàinig ris a dh'fhaotainn fàinne a bha cho
fiachail "nan dùthaich
Mar fhuair Fear Ghlinn Aoig a
chuid fearainn.
bHA feasgar fuar greannach ann,
agus grian thioram bhuidhe an
deireadh fhoghair a' doT siar, 's
an latha goirid air teannadh dh'
ionnsuidh an anmoich nuair a
theirinn ioircean de dhuine beag
giobach a nunn ri Beinn Aora
far an robh darach a chaidh an
caonnaig ri da cheud geamhradh, a' sgaoiieadh
a fhreumhaichean am measg nan creag, agus
far an robh craobhan uaine giuthais 'nan
dearbhadh air a liuthad linn de Chloinn Siri
a thog smuid an Caisteal Strath- Aora nam
buadh. B'e 'n Ioircean duine so Fear Ghlinn
Aoig. Thàinig e air turus fada a dh' fhaicinn
Fir an t-Srath air gnothuch diomhair ; agus
cha bu luaithe dh' iarr na fhuair e bruidhinn
deth.
"Ciod e, laochain, fàth do thuruis?" arsa
Fear Strath- Aora, is e a' cur uchd is maothain
air agus a' ghaoth fhuar a' toirt fead troimh
fheiisaig roibeanaich, is a' toirt air fhalt buidhe
cleit^aoh a bhi cleasachd m'a chluasan.
"Cha mhor sin; ach 's beag," arsa Fear a'
Ghlinne, 's e sgioblachadh uime breacan dearg
Chloinn Siri. " Tha a dhith orm na
chuairticheas mi le seiche mairt de 'n t-Strath ;
agus tha mi 'n dòchas gu'm faigh mi e gun
diiilt no doicheall."
" Gheibh thu sin, a dhuine bhig bhoohd,
agus air do cheud iarrtas. Sgaoil do sheiche
far am maith leat, agus bithidh mise oho
math ri m' fhacal," arsa Fear fialaidh an
t-Srath.
"Agus ciod e nis an aonta gheibh mi air?"
arsa Fear a Ghlinne.
"Gheibh cho fad 's a bhuaileas tonn air an
tràigh ud shios, no ruitheas uisge leis a'
bhearradh ud shuas." arsa Fear an t-Srath.
Leis an so a ràdh dhealaich na fir. Dh'fhalbh
Fear a" Ghlinne do dh' àite uaigneach far an
d'fhàg e seiche mairt air a thighinn. Thug e
mach a sgian-dubh leis an do ghreallaich e
iomadh fìàdh cròcach, agus ghèarr e sios an
t-seiche 'na h aon eill fliada. Air dha sin' a
dheanamh thill e gu Caisteal an t-Srath agus
chuartaich se e leis an eill. Dh'iarr e 'n sin
Fear an t-Srath a rithis. Nuair thàinig an
duin'-uasal am marh thulihairt Fear a' Ghlinne
ris: "A nis. a charaid. am bheil thu dol a
bhi cho math ri d' fhacal?"
" Tha mi sin, a dhuincachain leibidich, ged
bhiodh m' fhacal fhad eile. An cual thu
riamh a h-aon de na daoine bho 'n d'thàinig
mi a dhol an cois fhacail? ^la shònruich thusa
de m'fhearann-sa na thoid do sheiche uimo, 's
e do chuid e mar a tlmblinirt mise riut."
"Gle mhath. ina t:i.'" ;ii-;i Fimi- a' Ghlinne,
"a reir lagha is riii-lmilt i~ clrachdadh na
Gaidhealtachd 's o iim 'lniiil -;i Srath-Aora 's
na bheil fodha is os a cliiijiin, cho fad 's a
bhuaileas tonn air an tràigh ud shios, no
ruitheas uisgo leis a' bhnarradh ud shuas, mar
a thubhairt Mac Dhòmhnuill Mòr nach doach
duine de dhaoine riamh an cois fhacail. Am
37
faic thu sin? Tha seiche te de 'n chrodh dhubh
agam 'na h-aon eill mu 'n cuairt bunaitean do
Chaiiteil; agus an neach leis an leis an
Caisteal, is leis an oighreachd," arsa Fear a'
Glilinne nan tratan 's nan guadan.
Chunnaic Fear coir fialaidh Srath-Aora gu'n
deach an oar a thoirt as ; ach mar bu Ghaidh-
eal e cha rachadh e an cois fhacail air cho
goirt 's gu 'm biodh a challdachd.
Sin mar a fhiiair Clann Siri Srath-Aora o
shean. Fhiiair iad an latha dheth is tha e
an diugh aig each.
III.
Na leig am mach an t=Ord Beag
gus an ruig an t=Ord Mor.
bllA ^Nliirchadh Ban an Siorra-
niachd Chataibh "na chlachair-
togail cho ainmeil 's gu'n deach
iomradh loinneileachd a lamh
air feadii nan tri rioghachdan.
Bhiodh uaislean mora a' cur
fios air as gach cèarn nuair
bhiodh rim orra lùchairtean
ùra thogail a chuireadh meas
orra fein am measg an sil, hnntean an
deidii dhaibh falbh.
Am measg nan uaislean so a chuir teachd-
aireachd gu Murchadh, bha duin'-ua^al mor
beartach a bha 'n Eirinn. Gun dàil 'sam bith
ràmig Murchadh agus balachan beag mic da,
an t-Eilean Uaine ainmeil. Bha lùchairt mhòr
ùr aig an duin'-uasal r'a togail, agus cha
b'fhada gus an deach an clachair ainmeil
Gaidhealach an ceann a ghnothuich.
Nuair bha 'n togail gu bhi uUamh chuir
caraid air choireiginn an ceann Mhurchaidh
e bhi 'na earalas air an duin'-uasa,l, a chionn
nach robh neach ag obair riamh aige nach do
chuir o ae da nuair a bhiodh crioch air an
obair. agus gu'n robh an dòigh bhorb sin a'
caomhnadh dha an t-airgid a bu choir dha
bhi pàigheadh mu choinnimh a sheirbhis. An
deidh an t-sanais so chum Murchadh a
shùiloan 's a chluasan fosgailte ; ach cha do
ghabh e dad air.
Nuair a bha 'n lùchairt ullamh agus eadhon
an gràiime muUaich oirre, thuirt Murchadh
ris an duin'-uasal: Nis, tha 'n luchairt reidh,
ach aon rud beag, agus cha'n urraiim mi an
rud beag sin a dheanamh gun òrd sònruichte a
dh' fhàg mi aig an tigh an diochuimhne.
Cuiridh mi am balach dhachaidh g'a iarraidh
aguK mar chomharradh gu'n till e theid do
mhac fein leis do dh' Albainn.
Dh' aontaich an duin'-uasal 'sa mhionaid.
Dh' fhalbh an da òganach air an t-slighe, agus
chuir Murchadh litir an cois a mhic gu mhnaoi,
anrih an dubhairt e: *' Na leig am mach an
t-òrd beag gus an ruig an t-òrd mor."
Nuair a shaoil Murchadh gu'n robh na
h-oganaich gu .sàbhailte an Cataibh dh' iarr e
bruidhinn de 'n duin'-uasal. Fhuair e sin.
agus arsa Murchadh rie : "A nis, a dhuine
choir, tha crioch urraniach air m' obair-sa,
agus pàigh an ceartair dhomh a h-uile sgillinn
a th' agam ort. Tho do mliac-sa, an dràsd gu
sàbhailte air mo theintean-sa, agus cuimhnioh
gus an ruig mise an tigh gu sàbhailte nach till
esan do dh' Eirimi gu iDràth."
Dh' uamhasaich an duin'-uasal nuair chual
e so. Chunnaic e nach ix>bh dol as aige air
Murchadh Mor a Albainn : agus phàigh e s"os
dha air a bhois a h-uile sgillinn a bha aige air.
Tha e coltach gu'm b'e Murchadh fein aon
duine a thug am mach riamh pàigheadh bho 'n
Eireannach. Uair air bith a bhiodh fear-
c«ird ag obair aige, bhoireadh e eteach do
sheòmar dìomhair e, gu phàigheadh, ma
b'fhior, nuair bhiodh an obair reidh. An sin
chuireadh e as da, agus cha'n fhaicteadh 's
cha chluinnteadh an còrr uime gu bràth. Cha
b' ionghnadh Murchadh coir a bhi 'n comain
an fhir a thug rabhadh dha anns an am. Mur
bhi e cha 'n eil e eu-coltach gu'm fàgadh e fein
no 'm balach Eirinn gu bràth.
Bha Murchadh cho math ri fhocal do 'n
Eue.annach bhradach. Thug e h-uile aire da
mhac agus thill e air ais do dh' Eirinn gu beò
slàn. Cha'n eil tcagamh nach robh losgadh a
cborraig an cuimhne an Eireannach riamh
luilleadh.
NA GAIDHCIL A CHAIDH DO N CHOGADH.
HA 'n fhaighcar fear calma no
sunndach
Bho sgire Chonntainn an
Geàrrloch,
Nach eil, 's a ghunn air a
ghualainn,
Dol thar chuantan an dràsda.
'S ged shiiibhladh tu gach sgire,
Agus miltean a bhàrr sin,
A shireadh gach strath le mor dhicheall
Eadar Loch Shine 's Cinn-t-sàile.
'S bho cheann Loch-iii gu Sloldaig,
Maol-chinn-tire gu Raarsair,
Ch'i 'n fhaigh thu ach cailleach is nionag
A' rninhadh gach ribhinn a dh' fhàg iad.
Oir dh'fiiiilbh na fir a bha priseil
A chuideach an Rlgh anns gach aite ;
Tha 'n fhuil a chuir spionnadh 'nan sinnsear
Cho li'udir *sa chloinn ri.s a' phàrant.
An còta duarg a bhios uallach.
Am feilcadh ta ua.sal neo-chearbach,
Sud deise nan soòd a bha rioghail,
'S am hi 'n Righ a' cur earbsa ;
Biodag is claidlii'ainh do 'n chruadhach :
Le sud bhcir iad bnai<lh air a' Ghearmailt ;
An gunna chuircas tcine bho ghualainn
'S a sgiotas mar luaidli ;u\ cuid armachd.
Ach tha naimhdean cile mu'n cuairt dinn,
A bheireadh bhuainn am feileadh a b'aill
leinn,
A choisinn an t-ainm a bhios buan duinn,
'S iomadach buaidh anns na blàraibh ;
An fhaluing a chòmhdaich ar sinnsear —
Bidh againn suim gu bràth dhi —
'S math thig am feileadh-beag grinn duinn,
'S cha toirear de 'r druim an dràsd e.
Ged bhios ar cadal gun bhruaillean
Bidh ar smuaintean a ghnàth orra ;
Am poll 's an uisge gu cruachainn
A' fulang mòr-chruadail is àmhghair;
'S mur tèid ar ceann air a' chluasaig
Bidh ar guidhe dol suas air an sgàth-san
Gu 'n cumadh Am Freasdal gach uair iaxl,
'S gu 'n toireadh E buaidh air an nàmhaid.
Nuair a thig na flcasgaich a dh' fhàg sinn
Dac.haidh gu blàths as buaJadh,
Bidh urram bho 'n chathair a bhàn daibh.
Cha bhi geana gu bràth mu 'n cuairt daibh :
Oir rhaidh iad troimh chunnart air ar sgàth-ne,
'S bidh beannachd is gràdh an t-sluaigh
dhaibh :
'S na fir nach gabh earrainn 'sa bhlàr so
Gu maireann bidh nàir 'na ghruaidh-sa.
RrAB.\IDH M.\C-AN-ROTH.\ICn.
38
rakntiae iC- Cu. L>u
Councillor J. C. Robertson, C,A.
Chieftain, Dundee Highland Society.
HIGHLAND DYES.
%> ^' '(j(7 HE failure this year of the supply of imported dyes has revived
(( C C^i interest in the ancient dyeing and dye-making industries of the
\^^ Highlands, and it is matter of astonishment to many persons
to learn how well in former days our fathers were supplied
with the means of colouring the fabrics they wore. It is true the natural dyes
were incomparably less numerous thin those, numbering thousands, that are now
extracted by the chemist from coal tar. But they were numerous and varied
enough to satisfy a very exacting taste, and far more numerous than the colours
that any artist ever placed upon his palette. To find them the Celts must have
experimented with every plant that grows on their native hills and in their
valleys, and their quest extended to every part of every plant thus examined for
its properties. In the accompanying list are given particulars of over eighty
native Highland dyes and their sources, and not improbably it could be further
extended. It will be noted as significant of the appreciativeness of the Highland
colour taste that every procurable shade of the dominant colours was used and
valued. Thus there were in use no fewer than fourteen different yellows, ten
reds, seven purples, nine browns and as many greens, and of every colour there is
a certain range of choice. A glance over the list will show how very little
obviousness there was about most of the colour sources, how much, therefore,
their discovery must have been a matter of deliberate research. Nothing, for
example, will be more surprising to one wholly unacquainted with the subject
than the extent to which the lichens are brought into use, plants which certainly
do not, as a rule, proclaim their possession of colouring properties, and which in
fact yield colours rarely suggested by their natural aspect. Thus the common
yellow wall lichen (Parmelia parietina) produces a brown, Lecanora tartarea and
Lecanora pallesceus each a crimson, the cup lichen, Cenomyce pyxidatu, a purple,
and Ramalina scopuloram a red. The weak point in the Highland colour
production is in respect to blues of which there were but two sources, the blae
and elder berries both requiring the addition of alum as a mordant. Doubtless
to this relative poverty is to be attributed the fact that even in comparatively
remote times, when the country supplied almost all its own dyeing requisites,
indigo was an appreciated import.
The question has been raised whether the present is not a favourable time
for the revival of the native dye industry, but it is questionable if the revival
could be attempted with any prospects of commercial success. To no little
extent the old industry was the attendant of tartan production then itself a home
industry. The people supplied the spun and dyed wool yarns to the weavers
along with the most precise particulars of the setts or patterns to be produced by
them. To-day tartan is wholly produced under commercial and industrial
conditions, and though it would doubtless add to its value in the estimation of all
wearers to know that kilt and plaid derived their colours from dyes extracted by
Highland people from Highland vegetation, it is questionable if place could be
made for tliem in the commercial system. For even the commercial makers of
tartan are dependent for their dyed yarns upon the commercial dyers. But if all
home-spuns could be guaranteed as dyed with native vegetable dyes of home
production it would undoubtedly add to the attractiveness of the cloth, and there
is no reason why, to that extent at any rate, the native industry of dye-making
.'^hould not be revived.
40
NATIVE DYES.
PREPARED ANT) USED IN THE HIGHLANDS OF SCOTLAND.
Dye.
Plant, &c.
Gaelic Xarae of Plant.
Botanical >'ame of Plant.
Black
Iris root (Yellow Water
Flag)
Seilisdear
Jrix Pseudaconig
,
Alder tree bark
Feiuiia
AUms glutinosa
tOak bark and acorns
Darag
Quercus rohur
Bluish Black (Asli
Red Bearberry
Grainnseag
Arctostaphiilos Uva vrd
colour)
Common Sloe (Blackthorn)
Preas nan iiirneag ..
Prunnn xpinnm
Finest Black '. .
Root of Common Dock . .
Copag
CRumex ohtmifolmx
\ ,, anKjlomeratuB
Blue
Blaeberry (WTiortleberry,
Braoileag(Dearcan-Fraoich,
Vaccinium myrtnivx
Bilberry) with Alum or
Dearcag-mhonaidh,
with Copperas
Lus nan dearc)
Elder with Alum ..
Droman
Sambueus nirjm
Brown
Common Yellow Wall
Lichen (stone-lichen)
Crotal
Parmelia parietliia
Dark Crottle Lichen
,,
Parmelia ceratophylla
"
Dulse (a seaweed) . .
Duileasg .. .. "
Rhodymenia palmata
Currant, common burning
bush, with Alum
„
Black Currant
Preas nan dearc
Ribes iiiffum
Walnut root, before rising
Craobh ghall-chnò . .
Jwjlans reyia
of sap
„
Root of Water Lily
Duileag-ljhàite
Xymphaea
Dark Brown ] '.
Blaeberry with gall nuts . .
(See under BLUE)
Yellowish Brown
Crottle Lichen
Crotal
Parmelia saxatilis
Crimson
Crottle Cortzir or Corkir
(Cudbear)
Wliite Crottle (Crab's Eye
Corcur
Lecanm-a taitarea
Crotal geal . .
Lecaiwra pallescens
Dark Crimson '.'.
Dark Lichen . . [Lichen)
Crotal diibh
Drab or Fawn . .
Birch bark . .
Eeithe
Betula alba
Flesh Colour
t Willow bark
Seileach
Sahx
Green
Whin baik (Furze, Gorse)
Conasg
Ulex Europaeu^
Privet
Ras-chrann-sior-uaine
. (Priobald)
Liyuxtrutn vulyare
Wild Mignonette (Base
Reseda Ivtea
Dyer's rocket)
Wild .Mignonette with
,,
Indigo
„
Iris leaf
Seilisdear
Iris Pseudacorus
Buckthorn bark
Ramh-dhroighionn
Rhamnus cathartijus
Dark Green
Heather with Alum
Heather, just pulled before
tlowerinj; time from a
dark shady place
Fraoch
Calluna vxdyaris
Lively Green . .
Common Broom
Bealaidh
Sarothamnus scoparius
Grey
Iris root (Yellow Water
FlaK)
Seilisdear
Iris Pseudacorus
Magenta
Dandelion
Bearnan-Brighde . .
Taraxacum Dem Leonis
Orange
Ragweed (Ragwort)
Buaghallan buidhe(Gulseag)
Senecio Jacobaea
Barberry root
Bari.rag, ..
(Preas-nan-geur-dbearc,
Preas deilgneach)
Berberig vulgaris
Dark Orange
Bramble
Dreas (Preas-nan-smeur) . .
Ruhus frutieosus
Purple
Euonymus (Spindle tree,
burning bush) with Sal
ammoniac
Oir (Feòras)
Eunoymus Europaeus
I
Sundew
Lus-na-fèarnairh . .
Drosera Rotuiidifolia
',',
Cupmoss (Cup-lichen)
Crotal Coinneach ..
Cenomyce pyxidata
Blaeberry with Alum
(See under Blue)
Red
Rock Lichen . . [Lichen)
Crotal-nan-creag . .
Ramalina Scopuloram
White Crottle (Crab's Eye
Crutalgeal
Licanora pallescens
Alder with Copperas
Fearna
A Inns glutinosa
Blaeberry with verdigris
(See under Blue)
and Sal ammoniac
"
tTormentil
Leanartach (Barr-braonan-
nan-con, Braoiian-fraoich
Leanihnach, Braonau-bach-
laig, Cairt-lkir)
Potentilla tormentilla
Fine Red
Rue root (Yellow Bedstraw,
Ladies' Bedstraw)
Ruin (Ruamh)
Gnllum verura
Purple Red
Blaeberry with Alum. etc.
(See under Blue)
Scarlet Red ..
Privef, ripe berries with
salt
(See under GREEN)
t Also used for tanning
41
NATIVE D\ES~coHfÌHued.
Dye.
Plant, &c.
Gaelic Name of Plant.
Botanical Name of Plant.
Scarlet
Violet
Yellow
" Bright Yellow'
Dirty Yellow
Rich Yellow
dottle Cortzir or Corkir-
(Cudbear)— ground and
mixed with Ammonia
Limestone Lichen . .
Wild Cress
Carmele (Bitter - vetch,
Wila liquorice)
Apple tree
Ash
Buckthorn berries . .
Poplar
Elm
Bog Myrtle (Sweet Gale) . .
Root of Ash tree . .
Teasel or Fuller's Thistle
Bracken root (Common
Brake)
Monks Rhu1)arb . .
Sundew with Ammonia . .
Peat Soot
St John's Wort
Corcur
Crotal Cloich-aoil .
Biolaire (used indefinitely
for all cresses)
Cairmeal (Carra-meille) ..
Craobh-ubhail
R;uiih-àbn.ii,'Ìi'ioiin.'.' '.'.
Craobh-pliobuill ..
Leainliau
Roid
Uinnseanii
Leadan
(Liodan-an-fhiicadair,
Lus-an-fhiicadair)
Raineach
Lus-na-purgaid
Lus-nn-fearnaich (ros-an-
t-soluis)
Sùith
Achlasan Chaluim Chille
(Eala bhuidhej
Lecanora tartarea
Urceolar'a calcarea
Tldasjn arvense
Orolms tuberosus
J'liruf ìimlìis
F'raxiHU.^excIsinr
liiiKiii ini.'< catharticu.f
l'i>i>iil,is ,dba
Murica .mle
Fi-ftxinus exi-fisinr
Pteiis atpu'liiia
Rinnex alpimis
Drosero rotundifolia
Uijperimmiierfomtmn
DYE-GIVING PLANTS arranged alphabetically.
Alder— Black, Red.
Apple— Yellow.
Ash — Yellow.
Barberry— Orange.
Red Bearberry— Black.
Birch — Drab or Fawn.
Blaeberry — Blue, Brown,
Purple Red.
Bog Myrtle— Yellow.
Bracken— Yellow.
Bramble — Orange.
Broom— CJreen.
Buckthorn— Green, Yellow.
Carmele— Violet.
Currant -Brown.
Dandelion— Magenta.
Dock— Black.
Elder— Blue.
Elm— Yellow.
EuoNTMUS— Purple.
Heather— Green.
Iris — Black, Green, Grey.
Lichens— Brown, Crimson, Red,
Purple, Scarlet.
Monk's Rhubarb— Yellow.
Oak— Black.
Poplar— Yellow
Privet— Green, Scarlet Red.
R,\GWEED — Orange
Rue— Red.
St John's Wort— Yellow.
Sloe— Black.
Sundew— Purple, Yellow.
Teasel— Yellow.
Tormentil— Red.
Walnut— Brown.
Water Lily— Brown.
Whin — Green.
AViLD Cress— Violet.
Wild MiONONETTE-Green.
Willow— Flesh colour.
Yellow Bedstraw— Fine B
SEAWEED.
Dulse— Brown.
Peat Soot -Dirty Yellow.
NOTES.
Alder,— The bark boiled with copperas makes a
beautiful black colour. The wood has the peculiarity
of splitting best from the root, hence the saying :
"Gach flodh o'n bharr 's am feàrna o'n bhun."
Every wood splits best from the top, but the alder
from the root.
The shoots of the alder, cut off in the spring, dye
a crimson colour, and the fertile flowers a green
one. They are also employed by tanners.
Barberry.— The juice of the berries is acid, hence
they are used for preserves and confectionery. The
root boiled in lye and the inner bark of the stem, dye
a fine yellow.
Birch.— The Highlanders and Irish formerly made
many economical uses of this tree. Its bark they
burned for light, smooth inner bark was used
before the invention oi paper for writing uixm,
and the wood for various purposes.
Blaeberry.— The berries are astringent, and may
l:)e used in diarrhoea and dysentery. They are
also made into tarts and jellies, which last used
to be mi.xcd with whisky to give it a relish for
strangers.
Bog Myrtle.— Kelly (in his Manx Dictionary) speaks
of a plant " lus roddagagh." which, he says, was
iisod for dyeing and for dtstroying fleas. It was
used for making a yellow dye. It is doubtless this
plant. It is used for numerous purpcses by the
Highlanders, e.g., as a substitute for hops"; for
tanning ; and from its supposed efficacy in destroying
inscots, beds were strewed with it, and even made
of the twigs of gale. And to this day it is em-
ployed by the Irish for the same purpose by those
who know its efficacy. The " ri<loog" is lioilod, and
the tea or juice dr.Tnk by cliildren to kill " the
worms."
Bracken. — The brake is used for various purposes
by the Gaels, such as for thatching cottages; and
beds were also made of it. It is esteemed a good
remedy lor rickets in children, and for curing worms.
Buckthorn.— The berries of the common species are
black, nauseous, and a violent purgative; they afford
a dye varying in tint from yellow to green v-heu
upripe, as the bark of the shrub does a green one.
They are sold as " French berries." The Alder
Buckthorn ("Rhamnus fraiiKula") again, has dark
purple cathartic bi'ivie.';. winch in an uuniie state dye
wool green and yellow, and when rijie, bluish grey,
blue and green. The bark dyes yellow, and with
iron black.
Carmele.—" The Highlanders have a great esteem
for the tubercles of the roots; they dry and chew
them, to L'ivc a lifttcr relish t<i tlioir whisky. They
also afTiriii il ii tii \ im - I :i iin-t most diseases
of the llh.i : ^i ,1 I 1^ . 11 . of them they
are enal.l. i : i ^t for a long
time. In l!i. .rl I ■.,!!,- ,11,1 i;- .liirc they some-
times bniisc and I r|, Hint ui water, and make
an agrelsable fernp ni. d In, nor with them called
■cairm.' They hav. ., ■».,( taste, sometimes like the
roots of liquorice, ami when boiled are well
flavoured and nutritive, and in times of scarcity have
served as a substitute for broad."— (Lightfoot.)
" We have one root I cannot but take notice
of, which we call 'carmele;' it is a root that grows
in heather and birch woods to the bigness of a
large nut, and sometimes four or five roots joined
by fibres: it bears a p.reen stalk, and a small red
flower."— (Shaw: App. Pennant's Tour in Scotland.)
"To prevent the inebn.itiim eileri.s of ale, the
natives of Mull are very r.ininl i,i ehew a piece of
' charmel' root, finding il i" '" :ir.Miiatic — especially
when they intend to liave a liiinkin- bout; for they
say this in some measuie in events drunkenness."^
Martin's " We,<:tern Isles."
42
1 Dandelion. — Used as a diuretic, and for liver and
kidney complaints. Magenta dye made from it. The
blanched leaves have been recommended as a winter
salad.
Elder,— It was considered efficacious against witches,
and from it a blue dye was mad& Used also as
an emetic and purge. The berries are used lor the
manufacture of wine; the flowers for making per-
fumes.
Heath or Heather.— Ling Heather is still applied to
jmany important domestic purposes, thatching houses,
&c. It is used for dyeing yarn, and was formerly
used for tanning leather. A kind of ale was made
jfrora its tender top.s.
Iris,— The roots of this plant were used for
medicinal purposes. They were dried, and made into
powder or snuff, to produce salivation by its action
on the mucous membrane.
Lichens— Cudbear.— This lichen was extensively
used to dye purple and crimson. It is first dried in
the sun, then pulverised and steeped commonly in
urine, and the vessel made air-tight. In this state it
is suffered to remain for three, weeks, when it is fit
to bu boiled in the yarn which it is to colour.
.\ crimson dye is also manufactured by heating
certain lichens, esi>ecially " Lecanora tartarea," with
an alkali. Glasgow was the first place of its manu-
facture. Formerly in many Highland districts the
peasants got their living by scraping off this lichen
with an iron hoop and sending it to the Glasgow
market. Mac Codrum alludes to the value of the
lichen in his line:
" l^preigh air niòintich
Or air chlachan."
The lichens come now chiefly from Sweden and
Norway.
Mignonette.— Two species wild in Britain, "Reseda
Luteola, the Dyer's-weed, Dyer's-rocket, or Weld
(Gaelic: •' lus buidhe mòr"), and "Reseda lutea,"
the Base Dyer's-rocket or Wild Mignonette. " R.
Luteola " yields a yellow dye.
Monk's Rhubarb,- A naturalised plant. The roots
were formerly used medicmally, and the leaves as
a pot-herb.
Oak.— Oak-saw dust is an ingredient in dyeing a
fustian-colour, also drab and brown.
Privet. — The berries yield a rose-dye, and a bland
oil u.sed in Germany for cooking. In Belgium the
dried and powdered twigs are used for tanning.
Rue, — " There is a root called rue, once much used
for red (dye), but now strictly prohibited from being
taken up, as the sand is loosened, and thereby be-
comes liable to overspread the land." ("The Scottish
Gael," by James Logan.)— See Yellow Bedstraw.
Stonf> and Heath Crotal.— These lichens were
much used in the Highlands for dyeing a reddish
brown colour, prepared like Cudbear.
Sundew,— This plant was much employed among
Celtic tribes for dyeing the hair.
Yellow Bedstraw.— "The Highlanders use the roots
to dye red colour. Their manner of doing so is
this :— The bark is stripped off the roots, in which
bark the virtue i^rincipally lies. Then they boil the
roots thus stripped in water, to extract what little
virtue remains in them; and after taking them out,
they last of all put the bark into the liquor, and boil
that and the yarn they intend to dye together,
adding alum to fix the colour." (Lightfoot.)
ROISGEUL CUAIN.
The fidlowing song, embodying, as our English friends would say, " A Salt's Yarn," details the
e.xtraordinary outward voyage of a Clyde ship.
Am Maraiche Firinneach.
Gleus C.
s, I s, . s, : d . d I m . d : d. , \
long ro ainmeil aim ri uair -'
r . r : r , m I f . f : ni., \
shèol am niacli o Uisge Chluaidh, ^
f . f : r , r | m . m : d. \
breiil ri crann nuair ghabh i'n cuan, '
ta : 1 Is = -• I
o rd cho — y
}Jfi : f . f I 1 . 1 : s., -v
smiorna firinn gheibh sihh nam- 1
d : r Id ; -. Ì
d rc'i chi'i, '
d,t|J | : s, . 1, I d., r : m. "|
mile geal de chop *na sguain, '
r .' I s ; r Id :-. ||
t 'Sua I hù,r oirnn d. |
Nuair fhuair i mach seach Maol Chinn-tir
Bha 'n cuan cho sleamhainn, soilleir, min
'S gu 'm faca sinn 'san aigeann shios, chall
6ro cho,
Na maighdeannan-mara aig an tea, chall oro
cho,
'S air m' fhacal, cha do shòr iad i, 's na
hiig oirnn 6.
Ach dh' eirich gaoth 'san àirde 'n iar,
A thàinig oirnn le astar dian.
'S a shrac a siùil 'nam mile stiall, chall oro
cho;
Bha
,d
A
I'Sgach
r ±i
(Chall
(^
I 'Se
[ Chall
I'S bhii
Ach rinn sinn aodach dith de nial, chall oro
cho.
Is b' eibhinn mar a rinn i triall, 's n»^ hug
oirnn 6.
Ach la bha sud shùgh blàths na grein
Ar neul 'na smùid a suas do 'n .speur ;
Ach bhog sinn iion is ghlac sinn beist, chall
oro cho.
Is chuir sinn ball mar shrian 'na beul, chall
oro cho.
'S b' i sud an t-astaraiche treun, 's na hiig
oirnn 6.
Nuair ràinig sinn na h-Innsean thall,
Bha 'mhiol le sgios a' triall gu fann;
Ach stob an sgiobair gath 'na ceann, chall
oro cho;
Rinn ise sitheadh, 's bhris am ball, chall oro
cho,
'S bha 'n long gun ghluasad liiath no mall, 's
na hiig oirnn 6.
Ach de, ghlac saor na luing a shàbh.
Is gheàrr e crann is rinn e ràmh
Bha lethcheud troigh bho liadh gu làmh. chall
oro cho,
'S ail dhuinn bhi pleadhanachd fad ràidh.
chall oro cho.
Gu 'n d' ràinig sinn, mu dheireadh, tràigh, 's
na hug oirnn 6.
An sin bha còmhlan mor de shluagh;
Bha cuid diubh gorm is cuid diubh ruadh;
'S gach fear le earball crochadh bhuaidh,
chall oro cho,
'S a dhos cho gaoisideach ri sguaib, chall oro
cho,
Leis shiabadh iad o'n sròin an druaip, 's na
hiig oirnn 6.
^ir dhuinn bhi bliadhna 's la 'san tir,
Am mòr-chuan t'mtg sinn oirnn a ris;
'S bha iadsan glaodhaich " Hòro hi 's chall
oro cho;
" Slàn. slàn gu'n till sibh ruinn a ris, chall oro
cho ";
'' Is sl.àn gu _"u till an seanthaidh fior "s na hug
oirnn 6."'
43
MARBHADH FIR AIRD-DHIARMAID.
LK EAOHANN M.4C DHUGHAILL.
HA"N eil fios agam bheil a'
^^^^ bheag agaibh aig am bheil
mi^^ dcadh chuimhne air a' bhàs
M>V X oba,nn a thàinig air Sir Iain Aird
^^^ Cj Dhiarmaid bho chionn choig
^C # bliadhna deiig no còrr, agus
yf a" chiiid agaibh aig am bheil
ciiimhne air a' ghnothach
a bh'ann, is a rinn a loithid de
dh'upraid anus a' chèam so de 'n dùthaich,
cha'n eil teagamh agam nach eil sibh tar
aineolach air an dòigh anns an d'fhiiaradh
am mach air a' cheann mu dheireadh thall
cionnas a rinneadh a dhochiinn, agus mar a
bha e fein an tomhas 'na mheadhon air a'
bhàs a bhi 'ga bhiialadh 'na leithid de dhòigh
anabarraich.
Tha ùine fhada bho'n la ud a nis, is tha
eadhon coigrich an diugh an Aird Dhiar-
maid; ach tha gach car no dual a bha anns
a' chilis ud agam-sa an diugh fathast air
bhanaibh mo mheòir, a thaobh is gur mi a
fhuair air a' cheann mu dheireadh srian na
cùise a chur a'm làimh gu a reiteach is
ùghdair na cionta — no am briathraibh eile —
am mortair a thoirt gu binn.
Is ann mar so, ma tà, a thachair: Bha Sir
Iain daonnan aig bailo 'san am ud ged a
rinn e siubhal gu leoir an am òige ; is riamh
fad is a bu bheò e cha deach e aon latha
ani mach air dorus. na's lugha na gu'm
biodh e air ghnothach sònraichte taobh am
mpch d'a fhearann fein, gun a ghunna fo
achlais, a shamhradh 's a gheamradh, biodh
sealg ann no na bitheadh. Mar sin tuigidh
sibh gu'n robh e 'na dhuine a bha fuathasach
neònach 'na nàdur. Bha e mar an ceudna
gu maith innleachdach 'na làimh, is bha
seòmar beag cùil aige air a' cheud staidhir
ri taobh na h-àirde 'n iar de 'n chaisteal, is
cha mhor nach robh cho maith dhuibh del
a stigh do cheàrdach gobhainn, leis gach
inneil is àsaig de gach seòrsa a bhiodh shios is
shuas, thall 's a bhos feadh an t-seòmair. Nì
eile a bha gle neònach do fhear a bha cho
innleachdach e fein, cha 'n fhuilingeadli e
gunna ach te de 'n t-seann seòrsa a lionadh
tu thar a beòil, le slait 'ga dinneadh innte
gu mas. Cha do chuir e riamh urchair a
gunna a lionadh tu air a h-èarr le roidhleig,
is cha leigeadh e a stigh fo dhruim an aon
tigho ris i.
Bha e, ma tà, am mach ri taobh na h-aibhne
aon latha mu mheadhon miosa dheireannaich
an t-samhraidh — latha a bha anabarrach lo
teas ; is god nach robh sea.lg no ni ri fhaotainii
'san am sin bha an gunna-caol da bharaille aigo
leis mar bu ghnàth. Chunnacas e a' tighinn a
dh' ionnsaidh an tighc mu dhà uair an deidh
mlieadhon-là is a' dol a" stigh do 'n " t-seòmar
dhubh." mar a thoirteadh ris, leis a' ghunna
ch<Midn,i, fo achlais. Ach am mach bho'n
bliiiidcalair b'e sin an soalladh mu dhoiroadh
a chuimacas beò dhoth leis a' chòrr <lo
mhiiinntir an tighc. Mu she uairean foasgar
nuair a ghabh a bhean iongantas c' àite idir an
robh e, chuir i a dh' iarraidh a' bhuidealair—
oir b'esan a bha ris gach frithealadh dhià,
feuch an cuala no am faca o iomradh air fear
an tigho ; is dh' innis csan dhi gu 'n robh •;
fathast 'san t-seòmar dhubh— co dhiùbh gu 'n
d' fhàg esan an sine mu Inth-uair an deidh da
uair — is e an uair sjn an doidli sgntlian hcng a
bha a dhith air air son fcuni sliòniaiclit(- a
thoirt chuige; ach nach robh e 'ga choir, is
nach d' inrr so o. bho 'n uiiir sin.
Thug bean an tighe a h-aghaidh air an
t-seòmar dhubh is am buidealair còmhla rithe
— CO dhiiibh sin mar a dh'innseadh dhomhsa
an sgeul an deidh laimh — is bho nach d'fhuair
iad freagradh nuair a ghnog iad aig an dorus,
dh' fhosgail iad e is ghabh iad a stigh ; ach
ma ghabh, b'e sealladh craiteach a bha rompa.
Bha nis uinneag an t-scòmair ris an airde 'n
iar is an dorus fa comhair air an taobh eile.
Bha bòrd mòr ri taobh a" bhalla air an laimh
dheis a' dol a stigh is cathair da làimho ri
taobh an aite-theine air an laimh chli. Bha
Sir Iain 'na shuidhe 'sa chathair fuar marbh
is Ion fola air an ùrlar laimh ris. Bha an
gunna air a leagail air a' bhòrd, co-dhiìibh
còig troidhean deug bhuaithe; ach a reir
coltais b'l a rinn an cron, oir air dhoibh an
Leigh Mac Eoghain fhaotainn a thiota,
chunnacas gu'n deach an urchair ann direach
mil 'n chridhe. Ni a bha gle neònach bhuail
ciiid (lo 'n luaidho an t-uaireadair a bha air a
bhroilleach is bha an gloine air a bhristeadh
's i 'na etad, agus an làmh direach 'na
seasa,mh aig oeathramh gu tri ! Bha an ceud
shnaithean an so gun teagamh: b'ann aig
ccathramh gu tri a loisgeadh an urchair a chuir
as dha. Ach co a loisg i ? B'i sin a' cheist.
Bha an gunna gun teagamh mar a bha i 'na
laighe a' deanamh direach air a' cheart bhall
amis an do bhuail an urchair ; ach c6 a
tharraing an t-iarrann-cuir ? Aon ni cha b'e
e fein ; oir bha lend an ùrlair eadar e is am
bòrd air an robh an gunna, is cha mho bha ni
ceangailte rithe air dhòigh sam bith, no 'na
taic a ghabhadh slaodadh no tarraing. Bha i
air a legeil air a taobh deas gu socrach air
a' bhòrd. is fathast bha an urchair anns a'
bharaille dheas is an t-òrd an leigeil ; ach bha
bharaille cli a bha gu h-àrd falamh.
Chuireadh an sin a dh' iarraidh nam maor,
is gun dàil bha dithis dhiubh an Aird
Dhiarmaid. Leis gu'n robh mise air falbh an
Dun-cideann aig ciiirt 'san am. cha robh mi an
làthair 'sa chciid thoisoach ; cha'n e gu'm
blioil mi a' ciallnchadh gu'n robh mi air mo
chuniitadh aon ni ni b'fhèarr na an dithis a
bh'ann; ach, co dhiiibh, cha robh mi an
làthair. Chaidh gach aon a cheasnachadh is
a raimsachadh sios ie suas, thall 's a bhos;
ach cha robh reiteach air a' chùis. Cha'n
fhacas coigreach mu 'n cuairt, is cha
b'uirainn dha bhi ann gun aon-eiginn 'ga
fhaioiiin. Mhionnaich is bhoidich am
buiiloalair gu'n robh a mhaighstir beò slàn
"','.'',"' '"*, dh'fhàg esan e aig leth-uair an
doiuh da uair, an deidh dha an sgàthan a
thout chuige. Bha an sgathan an sud gun
teagamh; bha c leigte air bòrd beag ri bonn
na] h-uinneige, ach ciod am fcum a chuir Sir
Iain air cha ghabhadh e deanamh am mach.
Bha an t-uaircadair, mar a thubhairt mi, air
a bri.steadh is i 'na stad aig ceathramh gu tri,
IS lois a' sin b'ann direach ceathramh na
h-uaracJi an deidh na ceart mhionaid a bha
am buidealair a' cumail am mach air an
d'fhàg e boo e a chaidh cur ri Sir Iain.
Cha robh duine mu'n tigh a chuala an
urchair, ach leis gu'n robh an dorus dùinte
is an seòmar dubh car leth-oireach cha do
ghabhadh moran siiim de sin ; ach, co dhiubh,
cha robh a' chilis idir a' coimhead ro
ghcalltanach a thaobh a' bhuidealair, is thug
o fein sin fa'noar gle ealamh, is leis gach
tarraing analach, bhoidicheadh is mhionn-
airheadh e nach b'urrainn dhà-san an còrr a
ràdh ach end, is gu'n robh, co dhiubh, e&an
saor is e.
44
Ach a dheanamh sgeul goirid dheth
huireadh an grèim am buidcalair is air domh
fein tilleadh a Dun-eideann tri làithean 'na
dheidh sin bha e an làinih, is a' chilis 'ga
dt'ananih suas 'na aghaidh. Dh'innseadh
dhomJi fein mar a thachair an gnothach bho
thoitsoach gu dcireadh, is chaidh iarraidh orm
I. ghabhail as làimh. Cha robh mi ro
Ihi òiiach sin a dheanamh bho 'n a bha an
(litliis eile an greim ann an toiseach ; ach bho'n
a ilh' iarradh orm e cha robh ach, mar gu'n
abrailh sibh, mo chòta chur dhiom is del an
gn iia, agus is ioniad uair bhuaidhu sin a bha
liii taingeil gu'n deachaidh.
Thòièich mi san toiseach, mar is coir
tòiscachadh anns gaoh ni d'a leithid, is cheae-
iiicli mi gacli aon a b'urrainn nl a radh mu'n
chuis mu'n cuairt an tighe. Cha robh mi
tniiichte Icis a' sin; is air dhomh del a stigh
do'n t-seòmar dhubh, fhuair mi an gunna
( iiiihia is leag mi i anns a' cheart suidheachadh
■' '1^ an d'fhiiaradh i air a' bhòrd. Bha gach
lar a dh' fhàgadh iad, eadhon an sgathan,
a am buidealair as radh a thug e gu
iLdistir mar an car mu dheireadh a rinn e
ii;i.i air thalamh.
I'.hoachdaich mi air gach ni a bh'anns an
r -I .jinar, cho fad is a chithinn iad gun an
tjliiasad, agus shuidh mi an sin air furm beag
a liha ciil an doruis is las mi mo phiob is thug
mi LTcis air smuaintinn . Bha a' ghrian a nis
:;: larraing siar is i a" teannadh ri tighinn
1 -Dtrh air an uinneig, is cha bhuileach a
Mniail a' cheud ghath dhi a stigh do'n t-seòmar
n 1 liliuail gath soluis eile a" stigh air m'inntinn-
=a Leum mi air mo dha bhonn.
'■ Tha e agam." thubhairt mi ris na bha
nmii cuairt orm; "tha am buidealair neo-
rliiiiitach : cha robh làmh no gnothach aige
nil his Shir Iain."'
lUia an còrr a bha mu'n cuairt cho ealamh
air am buinn rium fein is iad a'
f.iuaich dhiom ciod a bha mi
a' < lallachadh no co a thàinig ris mur a
il'thainig am buidealair.
"An deach an sgathan a ghJuasad," arsa mi
fein, " no an do ghluaiseadh am bòrd air am
bheil e 'na iaighe bho'n latha a thachair an
sgiorradh bochd so?"
Thubhairt iad uile a beoil a cheile nach do
ghluaiseadh aon chuid am bòrd no an sgathan
no ni eile 'san t-seòmar ach an gunna a mhàin,
id gu'n robh i a nis anns a' clieart aite anns
an d'fhuaradh i, oir gu'n do chuir iad comharra
air a' bhòrd anns a' cheart ionad anns an
robh i.
" Tha e ma ta an ceartair," arsa mi fein,
"da uair, is thig sinn a stigh an so a rithist
direach aig a' cheart mhionaid aig an do stad
uaircadair Sir Iain — ceathramh gu tri, agus
tha mi an diiil gu'm faic sinn an uair sin rud-
"igin a dh'innseas dhuinn ciamar achoinnich Sir
Iain ri bbàs. Bha làmh aig a' bhuidoalair 'na
bheatha gun teagamh ; ach cha b'ann le thoil,
no anns an dòigh anns am bheil sibh uile an
dùil."
Le so thionndaidh, mi an iuchair anns an
dorus is chaidh sinn uile am mach.
Direach aig ceathramh gu tri thill smn a'
rithist, is an uair so bha muinntir an tighe
uile 'nar deidh. Dh' fhosgail mi fein an dorus
is ghabh sinn a stigh ; agus so agaibh ciod a
chunna sinn.
Bha gathan na greine a' bualadh air an
sgathan a stigh troimh an uinneig, is
an sgathan 'gan tilgeadh a nuU air a' bhòrd
is iad a' bualadh 'nan dian theas mu òrd is
mu bhior-chluaise àird a' ghunna, agus tha
mi dearbhte na"n robh urchair a stigh is am
fijdar air a thoirt ris 'sa bhior-chluaise gu'm
biodh an urchair cheudna am mach, ach cha
do chuir sinn dèuchainn oirre, oir chunna gach
aon a bha an làthair cho reidh is ged a
bhiodh iad fein 'san t-seòmar 'san am, ciamar
a bhuail am bVs a stigh air Sir Iain.
Cha ruig mi a leas innseadh dhuibh nach
deach moran iiine seachad mu'n robh am
buidealair, a thàinig troimh a leithid de uamhas
re nan tri latha bha o an greim mar nihortair.
air a leigeil ma sgaoil, is e aig a dhreuchd
àbhaisteach an Caisteal Aird Dhiarmaid.
MEALLA-FUAR-MHONAIDH AGUS CLACH-NA-CUDAINN.
(Meallfuarvonie and Clachnacuddin.)
AXXS an sgire anns an
d'rugadh mi tha beinn àrd
ris an abrar Mealla-fuar-
Mhonaidh. Anns na
bliadhnachan a dh' fhalbh,
agus roimh linn nam
bàtaichean-smùide agus nan
rathaidean iaruinn bha e 'na chleachdadh trice
aig muinntir na h-àirde 'n iar, mu am
tòiseaehadh an fhoghair anns a' Ghalldachd, a.
bhi gabhail seachad dlùth air bun a mhill, air
dhoibh a bhi coiseachd do 'n mhachair air
tòir obair.
Tha an sgeul a leanas air a h-aithris mu
thimchioU òganaich, a aon de eileanan na
h-àirdo 'n iar, a bha gabhail an rathaid so
uaircigin 'na aonar air son a' cheud uair.
Dhirich e gu mullach a' mhill. agus air dha
beachd a ghabhail air farsuingcachd na
duthcha mu "n cuairt, rinn e fuarag dha fhein
dhe pàirt de 'n mhin chorea bha e giidan ann
an earball a bhreacain. An deidh an fhuarag
itheadh, thog e air gus an d'ràinig e Clach-
na-ciidainn an Inbhir-nis. Shuidh e sios an
so agus thòisich e ri fuaraig eile chur air
dòigh. Anns an am sin 's e " Drumair" a
bha anns a bhaile an àite " Fear-a-ghlagain"
an latha 'n diugh. gu bhi cur an ceill gnothuch
'sam bith anns na sràidcan. IMu 'n gann a
fhuair an t-òganach am pocan mine as a
bhreacan nochd an Drumair e fhein m'a
choinneamh, agus gun dàil bhuail e 'n druma
gus an sluagh a thional.
Sheall agus dh'eisd an t-òganach car tamull
gle bheag ris an Drumair. Thug e 'n ath
shiiil suas an t-sraid. agus an uair a chunnaic
e 'n sluagh a' tighinn 'nan ruith as gach
taobh g'a ionnsuidh, ghrad thog e 'm breacan
's am pocan mine agus ghabh e na buinn gu
luath air ais an taoibh a thàinig e.
Nuair a ràinig e dhachaidh agus a dh
fhcòraich a mhuinntir dheth an t-aobhar mu
'n do thill e cho aithghearr, fhreagair e: " Cha
bu luaithe shuidh rni aig Clach-na-cùdainn an
Inbhir-nis na thàinig bodach mor le iomall
dcarg air a chòta, agus balg mor tarsuinn air
a bhroinn. Theann e ri bualadh a bhalg le
da mhaide ; ach cha robh mi fhein 'ga
thuigsinn gus an d'eisd mi tacan beag, 's an
sin thuig mi cho math ris fhein, an uair a
chunnaic mi 'n sluagh a' tighinn 'nan deann
ruith, gu 'm b'e 'm port a bh' aige :
' Boiribh air a bhalach leis a' phoca mhine;
Beiribh air, beiribh air;
Beiribh air a' bhalach leis a' phoca mhine ;
Durromp ! Durronip ! deanaibh greim air.'
Sgioblaich mi fhein na bh' agam agus cha do
liib "s cha do lasiich mi iosgaid gus an
d' ràinig mi Mealla-fuar-mhonaidh air ais."
Iain M.\c Dhugh.\ill.
4) a;
4G
THE RIDERS OF THE SIDHE.
^^^^^■"^ HE Riders of the Sidhe " (pronounce
(^ # / — >v niost characteristic pictures of Mr
( I I ^'^Cm ^^^ ^^ ^^ once a visionary and i
^ ^^ ^ exquisite draughtsman and fint col
iced '' Shee "') is one of the
John Duncan, A.R.S.A.
symbolist, and withal an
colourist. One of the tests
)f a good book is that it bears re-reading ; each time we
peruse its pages we discover fresh beauties ; it becomes for
us a storehouse of intellectual pleasure. Similarly a good
picture holds for us manifold charms. Mr Duncan's "Riders of the Sidhe"
seems to us, at every visit, fresh and new and suggestive ; it pleasures the eye ;
touches us with a sense of wonder ; it is a dream of Fairyland, and yet it
speaks to us of life; it is " a thing of beauty " which is " a joy for ever." When
one begins to analyse it one is struck in the first place with the painter's erudi-
tion. To the archaeologist it is extremely interesting, for Celtic symbols and
designs are utilised with a remarkable freshness and accuracy. The motifs of
the Bronze Age and Early Iron Age are combined with the atmosphere of the
medieval period, and even the note of modernity enters without a jar. The
unity is complete, personal and inevitable. It might be argued that here we
have something more gorgeous and elaborate than the Fairyland of our ancestors.
But criticism of this kind is sadly lacking in imagination. Fairyland is a vision,
and is as we have eyes to see it. It was visionaries like Mr Duncan who
invented Fairyland and made it what they wanted it to be. In ancient days
there were no Duncans in Scotland able to paint what they saw, but there were
poets who, like Keats, heard music which
Charmed magic casements, opening on the foam
Of perilous seas, in fairy lands forlorn.
To them the Fairies were the Fates who brought good and evil, who influenced
human destinies, who caused the crops to grow, who changed the seasons and
brought sunshine and storm, who inspired the pipers, gave skill to warriors,
furnished magic weapons, and taught the bards to sing deathless songs. Each
Age gave the Fairies attributes which reflected current beliefs and customs and
hopes and ideals. Each Age clad them in its own garments : the Fairies sym-
bolised the folks who believed in them. Men sang of them and told tales
about them with perfect sincerity. Mr Duncan's Fairyland is the Fairy-
land of the past seen in the present. The beauty and charm of the past, as
it is felt by the erudite visionary in our own day, are enshrined in the " Riders
of the Sidhe." Here is Mr Duncan's Fairyland, and he has made it our Fairyland,
and we feel its undefinable charm and appreciate its beauty. He does not address
himself to any particular sect or school. He addresses himself to all who love
beauty for beauty's sake and who see beyond the horizon of everyday life, the
land of mystery and idealism and doom, which is wonderful as twilight
and strange as a dream — the Tir-nan-og of the ancient bards and musicians —
the eternal land of youth — the future and the past in one — the Fairyland of
Wonder which all poets, and all musicians, and all painters and sculptors behold
and strive to reveal, at the same time revealimj themselves.
DOXALD A. MACKENZIE.
STRENGTH OF THE HIGHLAND
CLANS.
The following list, showing the num-
ber of persons bearing clan surnames
in Scotland, was compiled in 1861, and is
based upon the registers for the three
preceding years. They are interesting as
providing a reliable estimate of the
numerical strength of the leading clans:
Macdonald,
.37,572
Cameron,
16,802
Robertson,
32,600
Macleod,
15,571
Stewart.
31,8.36
Feraruson,
14,828
Campbell,
31 ,555
Morrison
14.483
IMackay,
23.840
Davidson,
12,683
Mackenzie,
23,272
Grant.
12,186
Ross,
18,2.54
Graham,
11,709
Fraser,
18,013
Macgregor,
11,070
Murray,
17,606
Munro,
10,098
Maclean,
17,375
Sutherland,
9,818
bh'
ise ar
CEANN AN TAIRBH.
A'S fiòr an sg-eul 's ann mar
so a fhuair MacLeoid Dhùn-
bheagain Ceann an Tairbh
^o^') \ ^i.!^ "^^^ ^ shuaicheantas — cho
" ^^^ math ris na facail " Cum
Daingeann." Tha e coltach
gu'n deachaidh Mac Leoid
a dh' fhaicinn leannan falaich
1 an Gleann-eilg, agus an am
tighinn dachaidh chaidh a ruagadh le tarbh
nior fiadhaich. Shea.> e mar a bh' aigo giu5 an
d] thàiinig an tarbh air aghaidh, an sin rug e
air dha adhairc air, agus leis an neart a blia
'na ghairdeanan chuir e car 'na amhaich 's
leag e air an achadh e, 's m' an d' fhuair e
air a chois thug e cùis air leis a' chore a bha
e giiilain. Bho so ghabh e ceann an tairbh
mar shuaicheantas agus na facail " Cum
Dainireann " no mar a their iad 'sa Blieurla
" Hold Fast." Tha e air aithris gu 'm bheil a
h-aon de dh' adhaircean an tairbh so anns an
Dun gus an latha 'n diugh.
47
.oL
THE STORY OF THE BLACK WATCH.
_J) N the far back days of i7-!9 or 1730, when the first companies of "Am
0^i^ Freiceadan Dubh" were formed, who would have dreamed of the great
regiment they were to become, and who would have believed the vision
of the place which the Black Watch was to take in this year's wondrous
armv.
'The niiaterial of which tlie " Freiceadan Dubh " was originally com-
.y^ posed was of no ordinary kind. The privates in the six companies
•2^ were all men of stainless character, of superior rank, gentlemen of the
old Celtic race, heirs of great traditions, and men, moreover, who were
personally chosen for their " undoubted courage, good stature, stately deportment,
and handsome figure." It was no uncommon thing for these private soldiers to
be attended by body servants, who carried their firelocks and military clothing
to the place of drill.
The force was formed for military duty within the Highlands in order to
maintain a " watch over the wild spirit of tire clans which dwelt next the Low-
lands," and as the men wore their dark tartan native dress, they were termed
"Am Freiceadan Dubh," or Black Watch, in contradistinction to the regular
" Red Coats " or " Saighdearan Dearg."
In 1739, orders were given for the raising of four additional companies, and
in May 1740 a great muster was held near Aberfeldy, when the ten companies were
regimented under the command of the Earl of Lindsay and Crawford, the new
regiment being officially termed the 43rd Foot, although still known by the original
name of the Black Watch.
The story of the march to England in 1743, and of the traitorous treatment
of the Highlanders in London — with the tragic sequel, is plainly and strongly
told by General David Stewart, and by James Grant in his history of Farquhar
Shaw. The thought of the scene of the massacre of the three Hig'hlanders must
fill with bitter resentment and indignation every man and woman who has a drop
of real Celtic blood flowing in their veins.
The Black Watch received itheir baptism of fire at the battle of Fontenoy.
On that occasion they won for themselves such confidence as had never been
placed before in a new regiment. The men of the Black Watch were first in
the attack, and no better description can be given of their onslaught than the
official report Oif the enemy : — " The Highland furies rushed in upon us with more
violence than ever did a sea driven by the tempest." In spite of the brilliant
success of the Highlanders in the task allotted to them to perform, the British
troops were forced to retreat, owing to the failure of the allies to render the
proper assistance in certain tactics. When this retreat of the whole army was
ordered, the Black Watch were commanded to cover their retreat " as the only
regiment that could be kept to their duty." To have gained the distinction of
being first in fhe attack, and last in the retreat upon their first battlefield is a
unique record in the annals of any regiment.
At Ticonderoga, their second battle, the Highland regiment again had the
proud distinction of leading the attack and being last in the retreat. An official
account of the engagement, referring to the 42nd regiment, as it was now called,
said — " So much determined bravery can hardly be equalled in any part of the
history of ancient Rome."
Even before the government had received details of their magnificent be-
haviour at Ticonderoga, the title of " Royal Highlanders " was conferred upon
the })lack Watch " as a testimony of His Majesty's satisfaction and approbation of
the extraordinary courage, loyalty, and exemplary conduct of the Highland
Regiment."
" To enumerate the services of the Black Watch is simply to narrate the
military history of Great Britain since the middle of the eighteenth century."
These words of Mr John S. Farmer sum up in one sentence the vital part which
has been played by the Black Watch in the history of the British Empire down
to the present day.
New Year's Day is peculiarly lucky in the history of the Black Watch. It
was on January 1, 17915 that the Regiment won their famous red heckle at
Guildermalsen, when the French, by their superior numbers, pressed certain of
the British regiments so hard that they were obliged to give way, and in the retreat
they left their guns. When Sir David Dundas saw the position of the affair he
called out, " Forty-Second ! for God's sake, and for the honour of vour country,
retake those guns !" The guns were recaptured by the Black Watch, and on
their being brought in. General Sir David Dundas" again called out: — "Forty-
Second! the nth Dragoons shall never wear the red plume on their helmets aiiy
more, and I hope the 42nd will carry it so long as they are the Black Watoh !"
There is not a name inscribed upon the colours vvhich is not, in itself, a studv ;
the regimental records tell how Abercromby and Moore in Egypt and in Spain'
dying in the arms of victory, thanked with parting breath the 42nd. Mscount
Wolseley selected as his best battalion, the Black Watch, for the honour of breaking
48
through the masses of the enemy on the road to Koomassee ; the Duke of Wellington
conferred upon the Black Watch the greatest distinctions to which British
regiments can aspire. In India, in the Crimea, in South Africa, the spirit of the
151ack Watch was the same as in 1729, and it is the same to-day. This spirit has
its root and being in springs which rise from hidden depths within the Celtic
race.
Of the Gael, it may well be said that " the generations sealed with their blood
their testimony that truth and loyalty to truth are more precious than life," and
of the Black Watch it is true that " in the school of death they have taught men
the meaning of unselfishness, self-sacrifice, chivalry, and honour." Although the
reign of peace may be yet a long way off, we believe that it is drawing near — and
that the mightv multitude of marching men who have come by so many paths
into the dust of the common highway — will one day return in victory, and that
a new light will shine upon the earth — 'the light from that white sun, which
we see on the far horizon, and which heralds the coming of times which were told
of in old, old prophecies by the Celtic seers of ancient days !
CLEMENTINA HUTCHESON.
THE HEALER.
WrOUNDED upon a Belgian plain
'~ A Highland soldier lay.
Beside a comrade he in vain
To rescue strove that day—
A gallant soldier youth and brave.
He would have given his life to save.
Faintly from far he'd heard him call,
As dawn made bright the dew.
And crept from out his trench, to fall
Stricken and helpless too. . . .
His arm was pillowing the head
Of that fair youth when he lay dead.
The sun climbed high with dazzling
gleam
Upon its fiery path;
And, dreaming of a cool brown stream
In his far Highland strath.
He moaned, with swollen lips and dry,
" Water, oh ! water, or I'll die."
None heard. . The battle clamour broke.
Resounding o'er the plain.
He saw the billowing clouds of smoke
Take shapes that writhed in pain.
Whilst o'er him, in his grievous plight.
The bullets sobbed and slept in flight.
At length came eve on blood-red wings
Bewildering to his eyes ;
Then the slow, silvern dusk that brings
Sweet rest and hears the sighs
Of winds from sea-cool shores. . But
still
The cannon blared on plain and hill ;
Nor ever ceased, when star-arrayed
Came darksome night and lone. .
From hour to hour the soldier prayed
And cried with many a moan,
" Oh ! Christ who saves, will none come
nigh?"
Until a voice spake, " Here am I."
A lamt light glowed like the first gleam
Of dawn in Summer skies. . .
The soldier saw, as in a dream,
A sad face and soft eyes
That pitied him, and, moaning, said,
" Alas ! all day my wounds have bled."
The Man knelt by the soldier there.
With hands outstretched to aid,
" I heard you call in your despair
And came," he answer made. . . .
The soldier saw these hands were red.
'■ Friend, you are wounded, too," he said.
Low spake that Man compassionate.
Sighing like one in pain,
" Ah ! these are old, old wounds . of late
Begun to bleed again." . . .
He wept. . The soldier's lips were dumb.
But his soul whispered, " Christ has
come."
Donald A. Mackenzie.
THE BLACK WATCH.
The following verses were composed by Mr .John
Stephen, a native of Tayport, and who has for some
time been resident in Toronto, Canada.
WHA'S aye to the fore.?
Black Watch ! Forward !
Wha's been there before.?
Black Watch ! Forward !
Men frae Aberfeldy,
Breadalbane and Airlie,
Bonnie Carse o' Gowrie,
By the right ! Forward !
Wha's first in the fray.'
Black Watch ! Forward 1
Striving to win the day?
Black Watch ! Forward !
Men frae the Howe o' Fife,
Full o' the joy of life.
Go gladly to the strife,
Bay'nets fixed ! Forward !
Wha's in at the death?
Black Watch ! Forward !
Fieht while lasts their breath?
Black Watch ! Forward !
Men of gude Scottish blood.
Aye whaur the bullets thud.
On comes the Hisjfhland flood.
At the charce ! Forward !
49
All rights reserved.
DuNAI.D A. MACKENZIK.
DEIRDRE'S KEENING.
Na 'w robh ciall aùf matrbh
Dheanadh sihhse àite dhomhsa.
Learmont Drysdale.
I 1:1.11 1 : se^
- r -
^^S^i=|3g=j
m
modcrato.
on - ly the dead could
--i
t
'&^EE:
^=^:
^=t
•- #-
IE
ii^i
m^^^^^
side mj love.
-^T
f : - I
^^=
hap
l>y his
tb^iS
^
-i^--
:p:
:=?..:
r :
a)
I -
:^
would
^-
be,
>^^
:zf=3ziF:
50
I t
lEP^iT^^d^
iEESl-
^^?==
^
mm
51
speak,
: - I
f^-z:
He
?_=5eJ
Id:;
I'ould call
I -■*^ -1
low to
=^-^
fe£^iiiit;
^mn^sE^
m:
j_d.
1=^
ÌEEt;
i
1 — : t . t
s — >
I r' : d' . t . 1 I f : t I m'
Ì^&Ei^.
Love, if
thou wert here
ii
m
-p^^.
rM-£
gos
i
^^
mm:
m I 1 : —
Ì^
i^t^:
S^ES
^
Pì^
would die,
£z=*=:
b-»* b
j^ ^^g ^.
would
-_4:
'^.
=^=F:
N;
._.__^
1 — : se .1
= - i
:K
thee."
3^
„-^S_ I ^-!a?=°^
:ig
S
^=l=i=^^i^r?^
aa^^
■'-'-■i^-
6-2
d' : t .1 I r'
-oJ^-
tfc
[ r : d' ■ t I r'
I m' : - .m' I 1 : — }
?EE?£?=f^a=?^^':
on - ly my love could speak
call to me,
àm^
e=d:
^1^^
"S=^^
m
.U=^=tmt
It
1 : - I
-^^
-^
(t;
J^^=F:
:d^:
would
die,
would
It^S
=*
:i
-^-
^=S-=H=
p
^
3^=5^;==:
i
:\-=^-
-^-— i-
l^^=g
t*^
^*4Ì^
i^l^fe:
>■ I*
::=-Ji:
^^^
o3
COINNLEIREAN MAC MHIC RAGHNAILL.
le t. d. mac dhomhnuill.
bllA "ii fhior rial! Gaidhealach a
thaobh seilbheaohadh an fhearainn
— 'e e sin an rian Ceilteiich — ag
aideachadh oòirean an t-sluaigli :
an luchd-àiteachaidh. Cha robh
cinn nam fineachan Gaidhealach
an suidheachadh uachdarain,
anns an t-seadh thatar a' ciall-
achadh an diugh. Thàinig suidheachadh
uachdranais an latha diugh an cois thighinn
Righ^Ihaol-Choluim a' Chinn Mhòir, agus na
han-righ, Mairearad. B'e Maol-C"hohim so an
tieas High de 'n ainm a bh"air Albainn. 's
thàinig e do 'n chrùn 'sa bhhadhna 1057. Bha
na ceannardan Ceilteach taghte ann an
dòigh, ach gu'm feumadh gach fear-iairaidh
a bhi 'na bhall de 'n teaghlach shònraichte
do 'm buinpadh an fheadhainn a thàinig
I'oimhe. ('ha robh coir a' cheud-ghin mhic
na bu treasa na coir an dàrna no 'n treasa
mic. Na'm biodh còmhstri niu'n cheiet eadar
còrr na aon noach 's e guthan na mòr-chodach
de 'n t-shiagh a dh' fheumadh an làmh-an-
uachdar fhaotainn. Ach eadhon an rian
seirbheis-seilbh an fhearainn — an rian sin a
thàinig a stigh leie na Sacsonaich 's na Nor-
nianaich — bha 'n shiagh cumanta air an cunntas
hiaciimhor.
T. D. ]Mac Dhomhnuill.
Mhair so gus an d'fhalbh e, a lion beag agus
beag, le atharrachadh riaghailtean a thàinig
gu bith gun fhios do 'n luchd àiteachaidh.
An toiseach an rian so bha e iomchuidh .sluagh
a bhi air an fhearann, ag àiteachadh an
fhearainn, a' tighinn beo air an fhearann, a'
f-oirt am beò-shlaint fèin, beò-shlaint nan
ceannardan 's an righ as an fhearann agiis
doasail agus comasach air an còirean a theas-
raigeadh na'm biodh iad an cunnart. Mar
bu mhoth an àiroanili air an fhearann 's ann
a b'fhèarr a bhiodh cumhnant.an an rian air
an coimhlionadh. Dh'fhcumadh àiroamh
dhaoine a bhi mu choinneamh gach tomhas
fcarainn. 'S e daoine, 's cha 'n e talamh fas,
a bha dhith air an da rian— an rian Ceilteach
agus an rian Normanach. Ach le falbh la a
chlaidheimh thàinig na daoine gu bhi air
an cunntas
" Mar bharrlach gun fheum."
Thàinig miann maoin an àite miann dhaoine ;
feinoileachd in nco-ehuim mu'n athaireilcachd
a bha gnathaichtc do 'n rian Cheiltoaoh, a'
faotainn làmh-an-uachdar. Chaidh na ceann-
ardan a dheanamh 'nan uachdrain le bannan
no còirean-sgriobhte bho 'n chrini. Bha
eòirean leanamhainneach an luchd àiteachaidh
air an di-chuimhne-aohadh anns na sgriobh-
aidhean so. Chaidh an sluagh a ohumail
ann an aineolas mu'n chùis, gus nach mor
nach do chaill iad aithne a bhi idir aca air
CO:'- ach na thogradh na h-uachdrain a thoirt
dhaibh.
B'e freunih gach trioblaid gu'n robh ceud-
thòiseachd gach atharrachaidh a thàinig ann
aa rianan riaghlaidh na rioghachd an làmhan
cheannardan choigreach aig nach robh comh-
fhaireachdainn idir ri ni 'sam bith a bha
gnàthaichte do na Ceiltieh. Chaidh modh
riaghlaidh nan Ceilteach a chur gu taobh leis
a' cheannairceas 's an fhoill a dh' eirich a
rian seirbheis-seilbh an fhearainn, a chionn
's gu'm b'e fior-aobhar gnàthaichte an rian sin
gu'm feumadh na h-uile coir a bhi an iochd-
ranas no fo ùmhlachd ri aghartaisean an
righ ; fo smachd aon duine, agus air neo'r-
thaing guthan na mor-chodach. Cha robh
an atiiaireileachd sin a bha gnàthaichte do 'n
via a Cheilteach air a h-aideachadh an rian
seiibheis-seilbh an fhearainn, 's cha ghabhadh
cordadh. mar sin, a blii eadar an da rian.
Bha aon fhine Gaidhealach a ciium an aithne
's a ghleidh an eòireaii na b'fhaide na each.
B'iadsan Clann Raghnaill na Ceapaich is Mac
Mhic Raghnaill air an ceann.
" An rud nach gleidh mise le 'm laimh-
dheis 's mo chlaidheamh," ars esan, " cha
ghleidh mi e le sgriobhaidhean air seicean
chaorach."
Chum e fein 's a dhaoine an grèim air
Braigh Loch-abair a dh' aindeoin co theireadh
e, 's neo'r thaing gach sgriobhadh a fhuair
Clann an Tòisieh 's na (iordanaich bho 'n
chrùn air. Chum iad iad-fein 'san staid so
air feadh còrr agus da cheud gu leth bliadhna,
suas gu am Chuil-fhodair, ri guaillean a cheile,
mar bu dual a bhi 'n am an rian Cheiltich.
Dh'fhaodadh còmlistri a bihi eadar na
fineachan ; ach bha muinntir, no buill, gach
fine air leth dileas do chach-a-cheile. 'S ann
a feuchainn ris a' ohòir-sgriobhto a bh'aige
bho 'n Chrùn a thoirt gu buil a bha Mac-an-
Tòisich na Màigh nuair a chaidh Cath na
Maoile-Ruaidhe a chur eadar e fein agus Mac
Mhic Raghnaill, 'sa bhliadhna 1688 — an cath-
fine mu dheireadh a bh'anns a' Ghaidheal-
tachd. Chaidh an ruaig a chur air Cloinn an
Tòisich air an la ud, agus an àite Mac Mhic
Raghnaill a bhi pàigheadh mail do Mhac-an-
'loisich 's ann a b' fheudar do Mac-an-Tòisich
gabhail os làimh £35 's a bhliadhna a phàidh-
cadh do Mhac Mhic Raghnaill. Cha
b'ionghnadh ged a bha a chuid dhaoine
measail an sùilean Mac Mhic Raghnaill. Ciod
a dheanadh e as an aonais ?
Bhiodh fios mu so an inntinn Alasdair nan
Cleas, an deicheamh Mac Mhic Raighnaill,
nuair a dhiilanaich c an Sasunnach mu na
coinnleirean òir. Fhuair Alasdair nan Cleas
ionnsachadh an Ard-Sgoiltean na Spainde s
na Ròimhe, agus bha e air a chunntas 'na Ian
fhoghlumaiche 'na latha. Ach a bharrachd
air an ionnsachadh dhligheach a fhuair e an
sin, tha e air aithris gu'n d'fhuair e eòlas air
sgoil-dhuibh a bha 'na chùis-uamhais 's 'na
ior.ghnadh do mhuinntir a dhiithcha fein
agUK "s ann bho sin a fhuair e mar ainm :
" Alasdair nan Cleas." Bhiodh comas
chleasan aig Alasdair a bhiodh thar tuigse a
luchd-dùthcha ; agus chaiclh ainiti am fad agus
am farsuinn air an sgàth.
Nuair a bha Alasdair "san Ròimh fhuair e
eòlas mar an ceudna, agus rinn e dlùth-
chompanas ri mac uaohdrain Shasiinnaich a
bha 'na oileaiiach "san aon bhunait ris fèin.
Chum iad an t-eòlas 'j^ an càirdeas euas an
dèidh dhaibh tillcadli gu'n dachaidhean an
Sasunn 's an Albainn. An lcanmhainn rÌB an
so chaidh Alastlair air turns do Shasunn
a choimhead air an t-Sasunnach, a sheann
chompanach, nuair a fliuair esan air chcann
oighreachd athar. Fhuair Alasdair a dhean-
amh dheth gu mòr. B'àill leis an t-Saeunnach
a bheartas fhoillseachadh le mòr-chuis is uailJ.
Air a bhòrd, an am a' bhidh, bhiodh or agus
airgead air an leigeadh ris, le soithichean is
sgeadachadh ; agus thar gach ni eile, bha
dusan choinnleirean òir a bha air an cunntas
1 achmhor thar phris. Dh' fheuch an
Sasunnach Alasdair mu 'n deidhinn, agus dh'
fhaighnich e am b'urrainn Alasdair dad an
coimeas riii a shealltainn an Albainn?
" Sheallainn-sa dliuibh," ars Alasdair, "dusan
choinnleairean an Tigh Na C'eapaich ; 'e cha 'n
eil de or no airgead an Sasunn na cheann-
aicheadh iad."
" Tha e duilich learn sin a chreidsinn," ars
an Sasunnach; "tha barail mhath agam mu
shuidheachacih Albann, 's cha chreid mi mur
a faic mi le m' shùilean iad, gur urrainn an
Itithid a bhi anns A' Chcapacli."
" Do shuilean a chi iad, ma tà," ars Alasdair,
"ma thogras tusa a thighinn g'an coimhead."
Dlmlanaich na fir a cheile ; agus 's e bh'ann
gu'n deachaidh am a shònraohadh mu
choinneamh an Sasunnach a thighinn do 'n
Cheapach agus leth-dusan uaislean Sasunnach
comma ris, mar fhianuisean air na thachradh.
agus gu breith a thoirt mu 'n cheist.
Thàinig an t-àm. agus thainig na fir. Rinn
Alasdair deasachadh mòr air an son. Cha robh
gainnead theachd-an-tir air a bhòrd, co dhiùbh.
Bha bradan tàrr-gheal a abhainn Ghlinn-
ruaidh ann ; bha muilt-fheoil a Leitir-a'-bhràigh
ann ; bha sitheann a Beinn-a'-bhric ann ; bha
iir-mheasan a lios pheurach na Ceapaich ann ;
ague bha fion na duthcha agus fion na Frainge
arm am pailteas ann. Ach or no airgead cha
robh ach gann, a thaobh shoitichean no
su'eadachadh. Cha robh aon choinnlear òir ri
fhaicinn ; ach na'n seasamh 'nan da shreath, air
gach taobh de 'n t-seòmar, an cùlaibh ris a'
bhalla, bha dusan de Chloinn Raghnaill, an
diLsan fhear a b' fhoghainneach an Loch-abair;
iad làn-uidheamaichte 'nan deiseachan Gaidh-
ealach, dorn-Ieus ghiubhais an làimh chlì gach
fear dhiubh. agus claidheamh riiisgte 'san
làimh eile. B'e so soillse na cuirme, agus, gu
dearbha, b' àluinn an sealladh e.
Nuair a bha an taobh-a-stigh riaraichte
thainig am nan deochannan-slàinte, agus na
briatharan a leigeadh am mach. Dh' eirich
Alasdair aig ceann a' bhiiird ague
labhnir e, ag ràdh : " Agus, a nis, a
mhuinntir mo chridho. agus gu h-àraidh mo
dheagh chairdoan a Sasunn, tha Ian fioe aig
gach aon mu chuspair, no mathair-aobhar na
coinnimh so. Cha bhi e goireasach no freag-
arach dad de dheashaid a dheanamh mu'n
cheist. Cuireadhmaid a' cheist agus am
freagairt ann am beagan fhacal, agus cia air
bith mar a bhitheas I reith nam britheamhan,
ouiridh sinn crioch air an oidhche gun
bhrlseadh air a' trhean-mhath 's am blàths-
cridhe leis an do thòisich i. Tha sibh a'
faicinn eoinnleirean na Ceapaioh, agus dh'
fharaidinn gun athadh 'sam bith, am bheil de
or no airgead an Sasunn na cheann-
aicheadh iad?"
Dh'eirich an Sasunnach, am measg bualadh
nam bas, agus fhreagair o Alasdair mar so
" Mhic Mhic Raghnaill 's a chuideachd, 'nam
ainm fein, agus an ainm iadsan a thainig a
Sasunn còmhla riiim, tha mi ag aideachadh
ga deonach gu'n do chaill mi mo gheall.
Cha ghabhainn orm pris 'sam bith a char mu
choinneamh nan eoinnleirean a tha againn an
so an nochd. Tha iad 'nam bharail-sa thar
meas, co-ionnan an eireachdas 's 'san luach.
Oladhmaid slàint' ar deagh ruin do chach a
cheile."
1 hog e a ghloMic air a' cheart am. Dh'eirich
a' chuideachd air am bonn, agus am measg
ghliongachadh ghloineachan, chkiinnteadh an
glaodhaich mar aon ghuth :
" Suas e! suas e! suas e!
Sios e ! SÌ06 e ! sios e !
Sguab as e ! sguab as e ! sguab as e !
A rithist, a rithist, 's a rithist !"
" A dheagh shlàinte nan Sasunnach," ars
Alasdair, agus guidheadhmaid dhaibh nuair a
bhios iad a' dircadh bruaichean an fhortain
rach tig an la a thachras carraid riutha."
(Na'n tachradh bhiodh esan a' tighinn leis
a' bhruaich).
Tuilleadh bualaidh air bhasan agus gliong-
achadh air ghloineachan.
'S e deireadh gach comuinn dealachadh.
agus thainig crioch air a' choinneamh so
ann,- an dòigh àbhaistich.
Chaidh an ni a thachair anns an naidheachd
so a dheanamh 'na steidh-theagaisg do 'n
doa!bh iomralteach sin air am bheil mar ainm
" (Joinnleirean a' Chinn-Chinnidh.'' B'e
dealbh sònraichte na bliadhn' e, bho chionn
bheagan bhliadhnachan air ais, 'san Acadamh
Rioghail an Lunnainn.
cha do ruith niòran bhliadhnachan an
deidh am Alasdair nan Cleas nuair a thainig
la brònach Chuil-fhodair. Thug an la sin
ceann gu buileach air rian nam fineachan
Gàidhealach ; ach bha 'n rian gu mòr air a
thruaiileadh fada roimh sin. B'fheudar do
Chloinn Raghnaill Loch-abair .striochda<lh
bho 'n la sin a suas; agus thainig uachdranas
Mhic-an-Tòisich air a' Bhràigh gu buil.
Thainig Mac Mhic Raghnaill gu bhi 'na fhir
aonta an dùthaich a shinnsir.
Gach ni chaidh a ghleidheadh leis a'
ohlaidheamh o chian. chaidh a mhilleadh leis
a' chlaidheamh air ì)làr Chuil-fhodair, far an
d'rinn Mac Mhic Raghnaill an la sin glaodhaich
" Mo Dhia, mo Dhia, an d'rinn mo Chlann mo
threigsinn ?" Thuit esan air raon dheireann-
ach a chliù, gun mhasladh 'sam bith fuaighte
ris. Cha 'n fhac e na deuchainnean a
dh'fhuiling a dhùthaich an deidh obair
dhoimheadaich an la ud — nuair a chaidh na
tighean a chur 'nan smùid ; na mnathan 's an
clann gun fhasgadh air an t-sliabh ; na
treudan air an togail ; claidheamh an-iochd-
mhor a' bhuadhaiche a' sior iarraidh na
chaidh fhàgail de na fir; Ceapach nam peuran
'na fàsach 's a' Ghàidhealtachd uile fo bhròn.
Chaidh eoinnleirean Mac Mhic Raghnaill a
bhriseadh ; agus fhuair or Shasuinn a bhuaidh.
Ged a bha am peann 'na mheadhon gu cur
as do 'n chlaidheamh 's e gaol nam peighinn
bu chu.spajr ghluasaid do 'na h-atharraichean
a thainig mu'n cuairt. Chaidh an rian
diithohasach a bhriseadh an àite feuchainn ri
ath-leasachadh a dheanamh air. Thatar an
diugh a' feuchainn ris an ath-leasachadh sin
a thoirt mu'n cuairt. Tha còirean
leanmhainneach us diithohasach an luchd-
àiteachaidh air an aideachadh, agus air an
daingneachadh le sgriobhaidhean bho 'n Chrùn,
an Achd nan Croiteirean agus Achd nan
Gabhaltas Beaga. Tha na h-atharraichean
55
so a' tig-liiiiii mu"n cunirt a oliionn gii'ni
blieil lànih-an-iKirhilar aon uair eile aig
giithan iia nihòr-fhiiid de 'n t-sluagh. Tha
freunihan nan seann rian Ceilteaoh a' ciir am
mach am failleanan a rithist. Cha do shearg
iad riamh anns an talamh ged a bha iad oho
fad air an cumail fodha. Tha ceannardan
a rithist 'g an taghadh leis an t-sluagh mar
a bha iad mn'n d'fhuair rian seirbhois-soilbh
an fhearainn buaidh air an rian Cheiltoach,
'gan cur gu Ard-Chomhairle na Rioghaohd.
Bha latha fein aig rian nan coigreach ; arii
tha aiseirigh nam fineachan Gàidhealach dU'ith
a niso. An ait iad a bhi gabhail air a cheile,
tha iad a' teannadh ri guaillean a cheile.
Lasadhmaid teinearhan aigheir air na
mullaichean an àite nan dorn-leiisan a bh'ann
an ooinnleirean Mac Mhic Raghnaill.
Ihf Coiinnittfc of Ihf Free IJhiarn, Diimlee.
THE COUNTESS OF BUCHAN.
Isabella, daughter of Duncan, Karl of Fife, wife of John Comyn, Earl of Buchan. Crowned
Robert Bruce at Scone. Imprisoned by Edward I. in Cage at Berwick Castle, 1306 till 1313.
Painted by Stewart Carmichael.
56
DOMHNULL BAN OG IS AN DEISE
GHAIDHEALACH.
Ri.gli
chiiir
Tha 'n fheile maith gii siiibhal garbhlaich,
Am bhi sealgaireachd air mòintich;
Ann am frith nan cròc-dhamh dearga
Bu neo chearbach air an tòir i."
IN mar a sheinn am bard mu"n
fhèiJe, IS bha gràdh mòr aig sean
Ghaidheil dhitli. Is olc ghabh
iad gu leir ris an Achd mhosach
a rimi e 'na ni mhi-laghail a bhi
caitiieamh na deise Gaidhealaich.
Cha rolih e idir "na la soUain do
na Gaidhcil bhochda an la air an
dcachaidh an Achd a dhaing-
neachadh, is chiùrr is chràdh i
dream a bha iimhal is dileas
Deòrsa pailt na 's miosa
is chràdh i inntinn nan
curaidhean a dh'eirich leis a' Phrionnsa. An
dtidh Chuil-fhodair cha robh siiil aig daoine
I'liiionnsa ri mòran de bhàigh o'n àrd-riagh-
ladh ; ach gu nàdurra shaoil an fhuadhainn
eilc gu 'm biodh iadsan air an cunntadh airidh
air urram is meas. An tiota bha an sùilean
air am fosgladh dhoibh, is bha iad am boile
deai-g air son mar chaidh an laimhseachadh
leis an ard-chomhairle. Cha robh eadar-
dhealachadh 'sam bith air a dheanamh eadar
Gaidheal seach Gaidheal thaobh an armachd
a liubhart suas, is thaobh a bhi cur dhiubh na
h eididh Ghaidhealaich.
Cha d'eirich larla Bhraid-albann no 'thuath
leis a' Phrionnsa; ach bha an Achd beanachd
dhoibhsan cuideachd. B'urrainn doibh
seana mhusg, no seana chlaidheamh bèarn-
ach, meirgeach thoirt seachad do na saigh-
dearan dearga, is aig a' cheart am bha e 'nan
comas musg mhath, is claidheamh geur,
liomha chur gu teàruinte am falach; ach cha
robh dòigh aca air a' bhriogais a sheach-
nachadh. Sheas cuid de thuath Bhraid-
albann giJ dian car ùine an aghafdh eudach
nan Gall, ach dh'fheum iad striochdadh mu
dheireadh. 'Xam measg sin bha Dòmhnull
Bàn-.Og Criatharair. tuathanach an Leathaid-
uidhre an Gleann-àird-talnaig.
Chaidh Dòmhnull calg-dhireach an aghaidh
comhairle ghlic a dheagh mhnà. Rachadh e
do Chraoibh "olc no maith le each e."
Thuirt i ris: " Ma tha thu dol do'n bhaile
mhor, cuir ort briogais no theid do chur am
priosan."
Smuainich esan gu'n rachadh e Chraoibh
air a ghnothuch fein. ach dh' imicheadh e an
sin gu neo-eisiomaileach 'san fheile bhig neo-
ar-thaing do shaighdearan dearga, no dubha.
Mach thog e air troimh a' Chaoil-fhinn.
seach na Dunain. is ihairis air Braigh-ghlinn-
amain. Le cheann àrd le cheum uallach, is
le bhata math calldainn 'na dhòrn, cò ach
Dòmhnull !
Ach air dha toàrnadh sios do Ghleann-turait
is an Lochan-uaine nis air a chiilaibh cha b'
fhada gus na mhiith e a cheilear.
Xuair a bha e air an rathad eadar an
Lochan-uaine is Loch-turait de chunnaic e
ach buidheann de shaighdearan dearga, is iad
a' deanamh air le calahaig, is a sgaoileadh
air gach taobh chum a chuairteachadh. Mu
'n d'fhuair iad thall stigh de urchair gunna
dheth. clis mar an earb thug Dòmhnnil na
creagan air. Cha bu luaithe ràinig e
sgàirneach na thòisich là garg d'a luchd-
tòrachd; ruidhil e elachan sios orra, is b'
fheudar dhoibh fasgadh a ghabhail air cùl
chlachan mora, is fo bhilean nan creag. Bha
fior eagal a' bhàis air na saighdearan, oir
bha na elachan a dol 'nan sruth bras ris an
leathad is iad a' loumnaich thairis air is a
srannraich seachad air na h-àitean 'san robh
na daoine nan crùban gu neo-fhoisneach.
Lean sin car ghrathuinn, is cha robh chridhe
aig na saighdearan an cinn a thoirt a fasg-
adh. Gu fortanach dhoibh cha robh uiread
de fhaobhar air an oifigeach chum Dòmh-
null a ghlacadh is a bha air a dhaoine, is
dh' fhuirich esan an àite far nach tigeadh
clach a chur dragh air. Nuair a thuig esan
is a chiuinaic e mar a bha chùis, dh' eigh e
aig àird a chinn ri DòmhnuU na'n stadadh
e de bhi ruidhleadh nan clach nach deanadh
na saighdearan an tuileadh oidhirp air son
a chur an làimh. " Seadh, seadh," fhreagair
Dòmhnull; biodh e mar sin."
Dh' eirich na saighdearan, is dh' fhalbh
iad sios an gleann. Ghabh Dòmhnull dhach-
aidh do'n Leathad-odhar air a shocair: ach
's e striochdadh dh' fheum e 'dheanamh, is
a' bhriogais ghràineil a tharruing air, is an
fheile mheasail a thilgeadh an cull.
Is iomad mallachadh a thug Dòmhnull do'n
bhriogais an toiseach, ach nuair a bha e
greis 'ga cleachdadh fhuair e mach nach
robh i ro dhona idir aig amanna sònruichte,
oir cha robh anns an fheile ach eideadh na
dunaich nuair a bhiodh e air madainn dhea'
tach cheòmhor a' buain an fheòir air lòmtean
•■n Leathaid-uidhre is na meanbh-chuileagan
ag eirigh cho lionmhor ri cuileagan na h-
Eiphit mu iosgaidean loma.
SEUMAS MAO DHIARMAID-
HULLO !
UAIR a chi thu neach fo sgleo
Each direach suas is glaodh
Hullo !
Glaodh H\dlo! is " ciamar tha
thu?"
'■ De do chor "san latha
diugh?"
Bois am balach air a dhruim,
Thoir do lamh a sios le fuaim,
Dean ceum suas le leum tha beo,
Aoidh is crathadh laimh 's Hullo!
Bheil eudach giobagach? Ochoin !
Coisich suas is glaodh Hullo!
Tha luideagan de chlo gun anart,
Air son suaineadh timchioU anam ;
Nach airidh anam àidh air guth
Cridhell failteach : " ciapar tha thu?"
Na feith ri each mu'n tcid thu dluth
Rarh direach suas is glaodh Hullo !
Coinnichidh soithichcan na mara,
Failtichidh is seolaidh thairis ;
lonnas mar tha thusa 's mise
Air a' chuan 'nar luingeae ; 'nise
Gach aon a' ruith a churs' ri bheo,
Siroadh cala thar a' cheo ;
Biodh an dudach deas ad dhorn.
Tog an adharc, is glaodh Hullo I
Glaodh Hullo! is "ciamar tha thu?"
Cho maith riut fein tha each co dhiubh ;
Air dhuit fagail tigh na creadha,
Siubhail ann an siorruidhoachd beatha
Nuair a theid thu troimh an tir
Choimhich, taobh thall na crich,
Their cairdean 'n sin thug suas an dec,
" An tu tha 'n so?" 's their iad Hullo Ì
Dr A. H. MILLAR, Chief Librarian, Dundee.
A'EKY citizen of Dundee regards Dr A. H. Millar as a true
Dundonian because of his invaluable services as conservator of the
ancient and modern histories of the city, and also because of his
own share in enlarging and improving the Institutions of Dundee.
Our Chief Librarian, though born in Glasgow, ranks as a member
of a famous Highland family. He is descended from one of the
Robertsons of Strowan, a youth who was at Culloden and
escaped to France, settling at Paris with a Huguenot family, where he learned
silk weaving. The young Jacobite married a daughter of the family, named
Jeanne Millard, and, his clan name being proscribed in Scotland, he assumed his
wife's name when he returned to Scotland in 1752. Settling at Kippen, in
Stirlingshire, IMillard established the first silk weaving looms in Scotland. His
son, Andrew Millar, settled at Anderston, Glasgow, in 1773, and established the
silk weaving industry, which was continued by the family until a grandson
Loui.': Said Lamjfiei; fJd.. Edinburiih.
A. H. Millar, Esq., LL.D., F.S.A. (Scot.).
Andrew Millar, engaged in cotton manufacturing. In 1841 he married Mary
Browning (related to the Scottish branch of the family of Robert Browning the
poet). Alexander Hastie Millar, son of Andrew Millar and Mary Browning, was
born in 1847, and was named after Alexander Hastie, Lord Provost of Glasgow
and M.P. for that city. It was intended that he should become a student of
medicine, but the death of his father led to a change of plan, and he entered
training for a commercial career. Commerce, however, did not satisfy him, and
he becaTue a student of music at Anderson's College (now West of Scotland
Technical College). In music and in other departments the young student won
distinction, ani in 1879 he became Art critic and contributor to the Art Journal.
In January 1881 he joined the staff of the Dundee A live liiser as leader writer.
Art critic, and afterwards Music critic and Literary editor. During the whole
period of his residence in Dundee Mr Millar devoted special attention to the
history of the city. Unwearied in his studies of ancient charters, deeds, and
tomes, he achieved noteworthy success in shedding new light on Dundee of the
good old times and of the Georgian and Victorian eras. By his writings and
58
lectures he awakened new interest in the history of the city, and won the gratitude
of his fellow-citizens. Scotland, however, has been the parish of 'Mr Millar, and
he has been a steadfast helper in Scottish movements linked with national
interests. His contributions to the literature of the Royal Stuarts have been
manifold, and he has encouraged and aided many workers in the cause of the
Highlands and Highlanders. A contributor to the leading literary journals, Mr
Millar's writings won attention in Continental countries, and leading French
Savants have eulogised his historical and literary work. Although his special
domain may Ije said to be that of History, Mr ]\lillar is a versatile writer, and as
humorist and as writer of verses grave and gay he has won fame in journalistic
circles. After 27 years of strenuous service in newspaperdom, he was appointed
Chief Librarian for Dundee in February 1908. In the following year the University
of St Andrews bestowed upon him the honour of LL.D., and in 1911 the Ftoyal
Society of Arts and Sciences elected him a Fellow. He is also F.S.A. Scot. As
Librarian and Curator of Dundee Museum and Art Galleries, Dr Millar has
succeeded in enhancing the value of the Institutions under his care. The Central
and District Libraries and Reading Rooms have been made accessible and attrac-
tive, and citizens of all ranks and ages realise that the Chief Librarian and his
Staff are desirous of doing their utmost to make these Institutions real Colleges
for the people. Dr ^lillar has been, and is, a good friend of and helper in the
Dundee Highland Society, his writings and lectures on Jacobite and other subjects
being highly appreciated by all Highlanders. george scrymgeocr.
BUAIDH BHI LE AR
SLUAGH GU LEIR.
b
UAIDH bhi 1p ar sluagh gu leir,
Leis na h-Allies dhe gach treubh ;
'S furtachd a bhi ac o nèanih
Anns gach ceuin an gluais iad.
Foxx :
Tha buaidh le ar r.luagh
leth ;
Tha buaidh leo 'e cha choir a chleith ;
Tha buaidh le ar sluagh air leth,
Dh' aindeoin 's gu de na fhuair iad.
Ged a fhuair iad cràdh is leòn ;
'S ged tha mòran dhiubh gun deò
TliQ fathast ann an tir nam beò,
Na bheir le glòir a' bhuaidh dhuinn.
Tha buaidh, &c.
pu ma slàn na gaisgich threun
Tha gleachd 'sna batail ghuineach. gheur;
"S fiosrach sinn gu 'n dean sibh feum,
Ged "s ann tre eigin chruaidh e.
Tha buaidh, <fcc.
Striochdadh cha dean sibh gu bràth,
Gus an smachdaich sibh an namh.
S gus an dearbh sibh sith gun dàil
Le bratach àrd na buadhach.
Tha buaidh, kc
Breatunn ged is niòr a call,
Cha b"e 'n t-aobhar i bhi mall :
Ach thig furtachd an deagh am,
A bheir a ceann an uachdar.
Tha buaidh, &c.
Mac do nighinn na Bàn-righ.
'S an robh riaghladh 's an robh 'i
Thog e buaireadh, thog e strith.
'."J gu de 'n droch ni a bhuail e.
Tha buaidh, &c.
Chuir e, mar Herod, do 'n aog
A chlann 's na pàisdoan gràdhach, maoth ;
Chlaoidh e màthraichean caomh,
'S gu bràth bidh saoghal truagh dha.
Tha buaidh, &e.
•s U
ghl.a
'S li;
.l.„„ll
■1- i!r
atunn chur le
cmnt ;
Ghal
1, .■ c<.u.
luniiai
bha
cli,
'S bi
Ill innlc
iclukn
gun
bhuaidh
dha.
Th.
I buaidh
&c.
Tha Breatunn gun teagamh car tiom,
'S tha i car tacain fo chis,
'S gur daor a phàidheas i a' phris,
A gheibh an t ;-ith bhios buan dhi.
Tha buaidh, &;c.
Tha miltean d'a saighdearan treun,
'Nan sineadh fo làimh an eig :
'S o linn gu linn, o bheul gu beul.
Air feadh gach re bidh luaidh orra.
:SIoR Nic Amhlaidh.
Toronto. Canada.
DEOCH-SHLAINTE LE
TOMAS AN TODHAIR.
a. _ E0CH-SHLA1NTE nam fior
^^^^ Ghaidheal ! I ! 'S na'ni
I 1 faigheamaid na gaidsearan,
V^ / "i na maraichean beaga
^^ / cutach ris an canadh na
(_)/ " cutters" a chur air herd
ann an Sittim gu ruig a'
bheinn ris an canadh iad" Vesuvius,
bhiodh dull àraidh againn gu 'm biodh
na Gaidheil a' cuimhneachadh sean
chleachdainnean an sinnsir, nuair a
thigeadh na h-oidhcheannan fada
geamhraidh, bun a' ghealbhain shuilbhir
^diiuthais, 'g aithris ar n-eachdraidh
fhein, duain Oisein, bliadhna Thèar-
laich, 's moran tuilleadh. Gu'n robh sith
auus sonas a' soirbheachadh gach ni air
Tir nam Beann, 's nan Gleann, 's nan
Gaisgeach.
r.9
FIONNLADH DUBH MAC RATH.
bHO chioiin còrr is da cheiul
bliadhiia air ais bha sealgair
ainnieil a' tcàiiih an Geàrrloch an
Sioriaiiiaohd Rois d'am b'ainm
Fionnladh Dubh MacRath. Bha
•(' a" chuid mhor d"a ùine 'na
fhear gleidhidh an fhrith aig Mac
Coinnich; ach ri .inn marbhaidh anns an robh
làmh aige, dh' fhag e seiibhis Mhic Coinnich
agus thog e ri saor-shealg air a làinih fèin air
chor is gu'm b'e sealgair is fear-coille clio
ainmeil 's a bha riamh 'sa Ghàidhealtachd.
'S ann air na muirt eagalach a chiiir e an
gniomh air am bheil mi am beachd iomradh
a thoirt an ceartair, ged a rinneadh iomad
gniomh eile leis air am b'fhiach iomradh a
thoirt.
Anns an am anns an robh Fionnladh an
seirbhis Mhic Coinnich bha saor-shealgair a'
tàmh an Loch-abar d'am b'ainm Dòmhnull
Mòr Mac Cuaraig. Bha an duine so a dpi
air astar mor a shealg nam fiadh; bii mhinig
leis del eadhon cho fada ri frith Mhic Coinn-
ich agus fiadh no dhà a chur 'na shineadh
'san fhraoch gun fhios do Fhionnladh Dubh
furachail g'an robh e. Air a' cheann mu
dheireadh bha a' Bhan-tighearna, bean Mhic
Coinnich a' cur umhail gu'n robh tanachadh
a' tighinn anns na feidh: agus aon latha dh'
iarr i air Fionnladh falbh is beagan sithne
fhaotainn " ma bha fiadh air fhàgail 'san
dùthaich."
Ghon na briathran Fionnladh gu ruig an
/■ridhe 's thog e ri monadh; ach cha deach e
fada air aghaidh niiair a thàinig e air fear
an lagan ri gualainn na beinne 's e a' greall-
achadh feidh; tharruing e na bu dliiithe dha.
agus cha robh aon eile an so ach Dòmhnull
Mor Mac Cuaraier a Loch-abar. "Is Jeatsa
'n t-sealg; ach is leamsa 'n t-sitheann," arsa
Fionnladh. agus briathran a bhan-mhaighstir
fhathast a' seirm 'na chluasan.
" Is leamsa 'n t-sealg. 's bu luath mo cheum
'na dàil 's Mac Coinnich 's a ghillean gun
eirigh," arsa Dòmhnull Mor, " agus bidh an
t-sitheann leis an fhear aig an fheàrr coir
oirre."
Gun an còrr maille bha an da dhiùlnach am
badaibh a cheile, 's co-dhiiibh a b'ann le
tuiteamas no ciamar a thachair e chaidh
biodag Fhionnlaidh nliuibh an Dòmhnull Mor
gu ruig an cridhe, 's thuit c air an raon gun
deò. Dh' fhalaich Fionnladh an corp 'san
fhraoch is thug e aghaidh air a' chaisteal lo
fiadh Dhòmhnuill Mlioir; ach bu bheag fios a
bh'aige air an dosgainn a bha gu mosgladh
a obair an latha sin, nuair a leag e am fiadh
air beulaibh na ban-tighcarna. Chuir e
iongantas oirre-sa ciamar a sheilg is a mharbh
Fionnladh e cho luath; ach dh' innis esan
mar a thachair 's gu 'n robh Dòmhnull Mor
fuar marbh air fhalach anns an fhraoch.
"Ma tà," ars ise, "ged is miso b' aobhar
air, tha cho maith dhuit-so teicheadh, oir dh'
fhag Mac Cuaraig 'na dhoidh an Loch-abar
na bheir am mach dioghaltas."
'S e sin a rinn Fionnladh. Thug e air cho
fada ri Srath Fàrair far an do thog e bothan
dha fein 's d'a mhnaoi; agus 'na dhoidh sin
thug e leis a bhràthair is mac a bhràthar a
dh' fhuircach còmhla riu, agus theann iad ri
beagan àitirh a dheanamh maille ri seilg is
iasgach; 's cha robh dith no deireas orra car
tamuil. A 'li aon latha air do Fhioimladh
tighimi dlia(liaidh thar a' mhonaidh, fhuair
e tigh gun clicaiin agus a bhrathair is mac a
bhràthar fuar marbh air an achadh far an
deach an spadadh as an seasamh is iad a'
treabhadh. Cha robh sgeul air a mhnaoi;
ach an ùine glioirid chunnaic c i 's i an impis
do] thar a beachd leis an cagal, a' tilleadh a
stigh thar a' mhonaidh far an do theich i le
beatha nuair a thòisich an ùpraid. Dh' innis
i an sin do Fhionnladh mar a thàinig ceathrar
fhear mora, aon dhiubh scan mar gu 'm b'e
athair a' chorra, a nuas bho thaobh Sgur nan
Lapach, is nuair a chuir iad crioch air an
obair oillteil gu'n do thill iad an rathad
ceudna.
"Cha bhi an gniomharan gun dioghaltas."
arsa Fionnladh 's e a' teannadh ri geurachadh
na biodaige, agus gun an còrr dàil — eadhon
trnn na cuirp a bha a' reodhadh 'nam fuil
fhein ail- an achadh adhlac — thog e aghaidh
ri Loch-abar. oir bha deaeh fhios aige gu 'm
bii sin ceàrn bho 'n d'thàinig na daoine.
Ràinig e is thog e fàth air an tigh a bha e
am beachd do 'm buineadh iad; ach cha robh
li fhaicinn a stigh ach sean bhean. a bha am
mach 's a stigh mar gu 'm biodh a sùil ri
cuid-eigin; 's thuig e leis an sin nach do thill
na coatharnaich fathast; ach mu mheadhon
oidhche chunnaic e iad a' tèarnadh a dh'
ionnsuidh an tighe 's a' gabhail a steach. Dh'
fheith e gu foighidneach gus an do ghabh iad
niu thàmh; chaidh e a steach gu socrach
sàmhach. 's bha iad an sud 'nan sineadh air
an iirlar air seidean cònlaich 'nan trom chadal
— cadal ETun diisgadh mar a thachair; oir rinn
biodag Fhionnlaidh Dhuibh Tiead 'nan cuim.
's leig e fuil dhearg an cridhe gu làr fear an
deidh fir, 's bha e dluth air Srath Fàrair
ceudna mu 'n robh fios an lioch-abar air a'
mhort a chaidh a chur an gniomh 'nam measg.
Ach cha do sguir càirdean Dhòmhnuill
Mhoir aige sin ged nach deach leo na
b'fheàrr. Bha Fionnladh Dubh aon latha
air an rathad a dh'ionnsuidh an tighe, 's e
tèarnadh bho 'n mhonadh, nuair a mhothaich
e seanar choigreach. 's iadsan mar an ceudna
a' deanamh rathad an tighe. Cho luath is a
chunnaic e iad thuig e ciod a bha 'nam
beachd; ach rinn e orra mar nach biodh an
teaffamh a bu lugha 'na inntinn.
" Am bheil fios agad-sa," arsa am fear a
bu shine, agus a bha, a reir coltais, mar
cheann air a' chòrr, "o'àite am bheil tigh
Fhionnlaidh Dhuibh Mhic Rath, tha e coltach
leam gu 'm bheil e a' tàmh 'san diithaich so?"
" Tha." arsa Fionnladh, " tha e direach
far an do dh' fhag mise e."
" 'S aithne dhuit an duine ma ta," ars an
coigreach 's e toirt sida bioraich air Fionn-
ladh.
" 'S aithne gu maith." arsa Fionnladh, " is
mise tha buachailleachd a threudan a nis fad
iomad bliadhna."
Dh'iarr iadsan air an sin an tigh a sheòladh
dhoibh; 's rinn Fionnladh air a' bhothan gu
lom direach.
" Tha fear an tighe tinn air a leabaidh."
ai'^ esan luuiir a ràinig iad an dorus; "ach
gabhaibh a stigh. bidh e toilichte ur faicinn."
Ilirui iadsan sin. fear an deidh fir. Bha nis an
dorus cho iosal is gu 'm feumadh neach
cromadh cha mhor air a mhàgan a' dol am
mach no .stigh, 's cha bhuileach a fhuair
Fiormladh am fear mu dheireadh air a
mhàgan a' dol a stigh na tharruing e a
bhiodag 's bha am fear ud air a spadadh
anns an dorus.
" Tha fear an tighe an so." ghlaodh e an
sin " CO tha 'ga iarraidh?"
Mar phrioba na sida, thilg a bhean an còrr
de 'n armachd chuige am mach air an uinneig,
's bha i fein am mach 'na deidh, agus fear
de 'n t-sianar cha do dh' fhag an tigh beò !
Sguir an iomairt aig an so, agus bu leòr
e: uile gu leir beatha da fhear dheug air
tàileadh aon fheidh agus briathran guineach
gonach ban-tighearn !
EACHANN MACDHUGHAILL.
THE GAELIC MOVEMENT AND ITS VICISSITUDES.
IS HISTORY TO REPEAT ITSELF ?
By "FKAR I'AIRK."
The Highland and Agricultural Society of Scotland.
■^ >.' the year 17S3 there was formed " The Highland Society of Edinburgh."
I Ihe formation was suggested by, and the idea was based on, experi-
I ences founded on an earlier Society called " The Society of Improvers,"
I established in 1743. This Society of Improvers became defunct in
M\ i7"5. just eighteen years before the resuscitation of the idea by the
IX furmation of the '• The Highland Society of Edinburgh " in 1783.
J^ This latter Society had as its first presiding officers the Duke of Argyle,
as President; and John MacDonald, of Clan Ranald; Sir J. Grant, of Grant;
John MacDonald, of Lochgarry ; and David Stewart, the then Lord Provost of
Edinburgh, as Vice-Presidents.
The formal definition of the objects contemplated by the Society was finally
settled at a meeting held in the Exchange Coffee House, Edinburgh, on nth
January, 1785, a date suggestive of the idea that the gathering was so fixed to
enable the members to usher in the New Year, old style, together. We can
picture in our mind's eye the mirthful scene. It was decided that the Society
should consist of one hundred members, and, while the objects agreed upon
included the general improvement of the Highlands, special stress was laid upon
the intention to preserve and cultivate the native language and the traditional
customs of the Highlands. The Society was, in fact, formed by and composed
of Highlanders banded together for the benefit of their native Highlands,
materially and intellectually. The additional offices of a bard, a piper, and a
professor of the Ciaelic language were agreed upon. It is on record that on the
year following its institution, in 1784, Duncan Ban Macintyre attended one of its
meetings, and sang a Gaelic composition of his own in celebration of the re-
constitution of the forfeited Highland estates, and the withdrawal of the
prohibition on the Highland dress. In the same year a Mr Robert MacFarlane
was appointed Professor of Gaelic to the Societ}-.
In furtherance of the Society's objects in cultivating and preserving the
Gaelic language, annual competitions in Gaelic composition were instituted.
The first subject for competition was a poem on the exploits of the 42nd
(Black Watch I Regiment. The successful competitor was a Mr Donald Shaw.
These competitions were held for thirteen years until they were discontinued in
1799. Ten years previous to this, in the year 1789, the Society received a grant
of ^3000 out of the money paid on the restitution of the Highland estates, to be
applied to the advance of agriculture and the introduction of trades and manu-
factures in the Highlands. The spoils that _such an enrichment made possible
immediately resulted in an influx of members whose interests in the Highlands
as a separate entity were small, and whose interest in the intellectual, the
historical, and the traditional objects of the Society were non-existent. Gradually
all such objects were eliminated altogether, and the energies and the resources
of the Society were confined to the advancement of agriculture in its larger aspects ;
and conversantly to the material gain of the particular class to which the
members belonged, the proprietors and large farmers. The area of its operations
was extended to include the whole of Scotland, but in order to maintain the appear-
ance of a continuous existence from the parent Society the designation
" Highland " was retained in the name, while that of " Agriculture " was added,
hence " The Highland and Agricultural Society of Scotland " to-day. In
pursuance of this policy the office of Professor of the Gaelic language was
abolished concurrently with the discontinuance of the Gaelic literary competitions ;
but, seemingly, in order that the changes should take place piecemeal fashion,
thus occasioning less notice, a translator of Gaelic was substituted for the
Professor for a period, and quietly dropped at a more opportune time. In 1817
the office of piper was abolished. At this particular time the Society was
already committed to the production of the Gaelic Dictionary, which bears its
name. This work was initiated while the Society was still Highland in fact
as well as in name. The completion of this monumental work in 182S remains
as a monument to the purpose of the early promoters of the .Societv, and as a
witness to the subsequent desertion of this purpose. The prohibitive price at
which it was published accentuates the splendid isolation which it occupies in
this respeat. because for this reason alone it could never, and never did.
reach the Highland people. Henceforth the Society abandoned itself to the mere
mundane interests of the landed gentry and the large farmers, and their animal
world. Theorism, far-sighted and lofty in its outlook, the creator of those ideals
that are the beacons lighting the way over which the practical minded may
fil
tread, caution regulating their speed, can have no place in the mere material
outlook of a fraternity whose proverbial grumbling propensities so frequently
blame Heaven itself tor misfortunes, wheither imaginary or real. Grumbling
seems hereditary in the farmer. Let it be admitted at once that The Highland
and Agricultural Society has done good work for the large farmers in the past ;
and, what is better still, it is now doing good work for farmers large and small,
the latter of late years coming to share in its pursuits in an appreciable degree.
But the moral is plain, whenever the objects of a combination of any kind can
be made to serve the personal gain of individuals, any other objects, only general
in their application, are pushed aside, and self-aggrandisement holds sway. Let
it be also admitted that individuals belonging to one particular class have a
perfect right to combine in their own special interests ; but their right to capture
an already existing organisation having other objects, and then to abolish those
other objects in the interests of their own particular class, must be denied.
The Highland Society of London.
A parallel to some extent is the case of the original Caelic Society of London,
Formed in 1777, its objects primarily were to cultivate and preserve the lan-
guage, literature, and the traditional customs of the Highlands, and to provide
the means of social intercourse among the members. After a few years of
usefulness in this direction, on account of an influx of non-Gaelic-speaking
members, the spirit of clanship declined, and the exculsiveness of caste made
its appearance. The name of the Society was changed, " Highland " being
substituted for " Gaelic ;" the meetings ceased to be Gaelic meetings ; and the
objects of the Society became confined to the assisting of Highland (not necessarily
Gaelic) students, through their university careers ; while the social side is main-
tained by the holding of an annual feast and ball, at which foregather the elite
of the modern Highlands, among whom there is an increasing number in which
the blood is not strong, and in whom the hearts are not Highland. Neverthe-
less, the Highland Society of London's bursaries for Highland students are a
source of commendable assistance to the students concerned, but so far as
they conduce to what were the primary objects of the Society, viz., the preserva-
tion and the cultivation of Gaelic, their usefulness is nil.
Such, then, have been the vicissitudes of the Ciaelic movement in the fore-
going two important instances.
An Comunn Gaidhealach.
(The Highland Association.)
RLTAIXIXG in view what has already happened in relation to Ihà
l'".dinburgh and the London Societies as described in the preceding
page, and with an inner knowledge of the causes of the tendencies
so apparent in the conduct of An Comunn Gaidhealach, the question
that forcibly suggests itself to the present writer is — Is the Comunn
also to share the fate of these other Societies? Is it to be borne
upon a current of similar events? Indeed, the question is more
pressing still — has the current not already set in? When the Comunn was first
instituted in the town of Oban more than twenty-three years ago, its primary
objects were the same as the primary objects of the other two Societies, viz.,
the teaching and the use of the (iaelic language ; the study and the cultivation of
the literature, history, music, and art of the Highlands. These objects were
tersely embodied in what is still the motto of the Association — " Ar Canain agus ar
Ceol." They were the only objects of the Association during the first sixteen
years ol its existence ; they were, and they still are, what enthuse the movement ;
what created and what still gives it the momentum that has enabled it to under-
take auxiliary objects, such as are covered by the terms " Home " or " Native
Industries of the Highlands." The movement, while still confining itself to
its primary objects, had reached a stage in 1^05 when the idea of the great
Feill of igo6 took shape. In the latter year the idea materialised and
resulted in the handsome surplus of ^^7000. Currently with the Fdll project,
there was instituted in 1906 an Art and Industry C^ommittee as one of the standing
Committees of the Executive Council of An Comunn. But it was not until 1907
that this Committee accomplished any work. The object in forming
this department of An Conninn's work was undoubtedly good, the intention
was good, and if the first idea of creating and establishing native indusitries
can be methodically carried out, the work will be worthy of all support short of
allowing it to supplant or supersede the primary objects of An Comunn, with an
ultimate result similar to that of the Edinburgh and the London Societies. Signs
are not wanting that this is what is gradually taking place. I do not believe
that it is being deliberately brought about, but the tendencies are none the less
surely towards the same ending. Native industries of a self-respecting
character, and the possibility of a self-supporting future, are not being created.
«2
To the writer's mind there is too much of the atmosphere ot charity attached
to the work. The term industry is a misnomer in conjunction with charity.
The Comunn was not conceived for, nor does its constitution provide for, charity.
Conducted as it seems to be, the work can only live by constant spoon-feeding,
and this is neither healthy nor self-respecting. It is not the way to create or
establish an industry. What is done in this way must depend upon the continued
goodwill, the varying circumstances, even on the lives of individuals. With the
failure of any one of these, all of them belonging to the circle of assured events,
the whole work will collapse, and the energy and the money expended will
have been dissipated. The wastefulness of the exuberant enthusiasm expended
over this work is demonstrated by the apparent existence of two bodies, the
" Art and Industry Committee of An Comunn " and what is called " The Co-
Operative Society of Highland Industries." The two are so interwoven in their
membership and their ofiicerships that the distinction is more apparent than real.
The necessity for this Jekyll and Hyde business is hard to understand. Hut
what must most concern the members of the Comunn proper is the manner in
which the primary objects of the Association are being superseded by work that,
however excellent in its object, affects only very circumscribed areas of the High-
lands. It has been announced in the official organ that the primary objects of
An Comunn are now of "secondary importance." In the same organ it is re-
corded that the Clachan, held at the recent Scottish Exhibition, was the sole
creation and work of the Co-Operative Society of Highland Home Industries, a
body that only came into being on the initiative of An Comunn with the expressed
purpose that it should associate with the work and subsequently share in the
profits of what was in reality a child of An Comunn. These profits, or surplus,
was ear-marked — ^one half for the primary objects of An Comunn, and the other
half for Home Industries, the latter to be administered by the Co-Operative
Society of Highland Home Industries. The latter body now claims the whole
credit, and, doubtless through its inspiration, the Comunn's primary objects are
proclaimed as of "secondary importance."
The Comunn's primary objects can only be attained by concentration on
an effort to provide for Gaelic being taught in the elementary schools, giving
less attention to secondary education in Gaelic until the foundation for such
is first laid and fixed ; and, above all, by preventing the supersession of its
primary objects by the later auxiliary adjuncts, no matter how insinuatingly
plausible they may appear. Something towards this consummation has been
attempted in the arrangement recently made with the Highland Trust and the
(iaelic Society of London, whereby they are jointly under an obligation to
provide per capita grants to teachers of Gaelic in the elementary schools of the
Highlands. But if the fear officially intimated of late that the Comunn may be
unable to fulfil its part under these obligations is well-founded, then the result
will be disastrous, and it is sincerely to be hoped that such a climax will be
averted.
A free translation from the Gaelic,
Lance=Corporal JOSEPH LEE.
Love to the armed race,
First in the fray.
The Clan that decays not,
Xor fadeth away.'
From dim, distant times.
Ye came like a river;
True Braesmen of the Dun,
My love forever !
From Mull of the Mountains,
From the South, from the sea.
Thy friends gladly fare
Bearing greeting to thee !
Stout-hearted, strong-handed,
Spirit-ed, true;
Fair of face, fair of dealing.
All honour to vou !
Ti» ye who are sleeping.
Let no 'larum wake thee !
To ye who are living
Let no gloom o'er take thee!
Love to the armed race
First in the fray,
T!ie Clan that decays not,
Xor dieth away.
by
A LIFESET SONG.
Vl^HEN 1 am dead 1 would l.e lying
^ ' WTiere fir trees, sighing their
runes of rest.
Their odours shed e'er, while their
shadows cover
My head and hover upon my breast.
Be Spring unvied there for violet sweet-
ness.
Let May's completeness bring buds o'
1 room.
While bells ope wide their blue eyes of
light there;
Oh ! my heart above there may the
heather bloom.
A moorland burn be nigh me wandering
With slow meandering and lonesome
fall.
And while I dream e'er, a snow-white
ben there.
O'er yon green glen there, on my heart
will call.
Mine eyes no more will behold the High-
lands
Or Western Islands in whitenin'.'
foam ;
But I'll live o'er there the days I spent
where
Mv _ heart hath turned e'er— in my
Highland home.
Donald A. M.\ckenzie.
lìil ciivrtfsi/ of the Cinniiiittce iif the Free Librarji, Diindet
WHEN TIME HOLDS HANDS.'
Painted by Max Cowper,
64
NAIDHEACHD UIBHISTEACH.
HA'N aim mar a tliatar an
dràsd a' togail nan saighdearan
a bhatar 'san t-sean ainisir idir ;
's ann bhitheadh gach
/uachdaian a' tional na bhitheadh
air fhearaiin fiiein.
'S an ÙM1 air am bheil mi dol
a (lii'idinradh 's e fear a Chlann
.Mliic Aik'in a bha 'na uachdaran
air Uibliist-a-deas. Bha iomadh
saighdear maith an Uibhist "sun
ach cha robh na h-inneil mliarbhaidh uca
sgriosai no cho eagalach ris mar tha iad an
diugh.
'Nam measg bha aon fhear sònraichte aig
Mac Mhic Ailein ris an cante " GiUe-Pàdra
Diibh." Bha e fein agus a theaghlach 'nan
tacsa mòr aige nuair a chuirteadh feum orra.
Bha màl ri phàidheadh dh'an uachdaran mar
tha ri dheanamh fathast, ach cha'n ann le
irgead a bha iad 'ga phàidheadh idir, ach
3 gr<àn. Tha e gle choltach gu'n robh an
gran gle phailt 'san eilean 'san am ud.
Thàinig bàta gu ruig Loch-aineart air eon an
tuatli a chum an gran a chur air bòrd innte.
Bha aca ri dhol am mach an sin leis ann am
builg ris an canadh iad " plata bheag" a
bhitheadh iad a' deanamh air murran, air
muin each. Cha robh pocannan r'am
faighinn idir 'san am. Mar a chaidh gach
aon ann, chaidh Gille-Pàdruig asus, gu mi-
fhortanach, cha robh aige na lionadli am
mu dheireadh na chunntais idir.
Tlndihairt fear thogail a' mhàil ris gu'in
fi'uinadh am peice a lionadh air neo nach
galihadh e idir e.
"Gabh e" thubhairt esan, "ague bheir mi
chugad ,còrr 's na lionas a-m màireach; oir
tha 'n t-a.sdar fada agam an diugh."
■'Cha ghabh" ars am bàilh'dh " gus an
lion thu am peice."
"Lionaidh mise an ceartair e" are esan 's
e toirt tarruing air sgian-dubh a bha aige, 's
ig a' cheart am a' breith air mhullach
cmn air a' bhàiUidh, 's a' tarruing na sgine
air an sgòrnan aige 's 'ga chumail os cionn
a' pheice gus na chuir e thairis le fhuil.
"So" ars esan, "tha e Ian a nis" ; is
dh'fhalbh e 's dh'fhàg e an siod e 'na
chlosaich air urlar a' bhàta gus an d'thug
feadhainn eile as e gu ruig tigh a bha faisg
r làimh. Theirear " Rubb'-an-tigh-mhail''
s an àite sin fathast.
Coma loibh, cha b'fhada gus an_ d' ràinig
cluasan Mhic-ic-Ailein mar a rinn Gille-
Pàdra Dubh air a bhàiUidh aige. Tha e gle
choltach nach robh la^h cho cruaidh 's a tha
bho 'n uair sin, air neo, na'm bitheadh.
cha'n fhaigheadh Gille-Pàdruig as cho maith
fhuair e. Ach co-dhiùbh chuir Mac Mhic-
Ailein fios air ; e dhol gu ruig Ormicleit, oir
's ann an siri a bha Mac-mhic-Ailein a'
fuireach — e feiif 's a mhac a b'òige.
Cha 'n eil teagamh 'sam bith nach robh eagal
air GiUe-Pàdruig gu'n deanteadh dolaidh air
fhein no air a mnac gu h-àraid. Ach co-
dhiùbh dh' fhalbh iad air an latha dh' iarradh
orra. Nuair ràinig iad caisteal Mhic-ic-
Ailein chuireadh fàiit orra mar a b'àbhaist :
ach an deidh iiine ghoirid chaidh aghaidh a
thoirt air air son a' bhàillidh.
" Ach," arsa Mac-mhic-Ailein feumaidh tu
ubh a bhristeadh air mullach cinn do mhio
leis an t-saighid, air neo a mharbhadh air
tàilleamh mar a rinn thu."
Bha so cruaidh gu leòr air Gille-Pàdruig.
Ged a bha e gle ohinnteach as a làimh, cha
robh comas air; ged a bu chruaidhe b'fheudar.
Acii fhuair e spaid is chladhaich « aige a
leithid so a chuntais shlàt bho 'n dorus sloe aa
an talaimh ; is nuair a chunnaic e fein
freagarrach dh'eibh e air a mhac is dh'òrduich
e sios do 'n t-sloc e. Fhuair e "n t-ubli is chuir
e air a cheann e ; thug e an sin tarruinn air a'
bliogha is air a' bhalg shaighead ; chuir e
saighead anns gach gartan aigo fhein is
dh'fhiach e an uair sin air an ubh leis an troas
fear, 's ann am priobadh na sùl bha 'n t-ubh
"n I shruth luias le coann a mhic.
" S maith a rinn thu," arsa Mac-mhic-
Ailein; ach c'ar son a nis a chuir_ thu 'n
t-saighcad ann.s gach gartan agad fhein?
" An da, innsidh mi sin duibh," arsa Gille-
Pàdruig, ■' na 'n robh mi an deidh mo mhac
a mharbhadh bhitheadh an te ud unnaibh-se
agus i siod anns a' bhan-tighearna."
Fhuair Gille-Pàdruig dhachaidh an la sin
gun an còrr diòla-fiach a dhianamh air.
EoiN DoMHNri.L.\CH. Hamhbeag.
LATHA NA MAOILE RUAIDHE.
(The Battle of Mulroy, Lochaber.)
b
Dia
fineachan
Albainn.
bhliadhna
Ceapach
Nuair a
teann air
ghairm muinntir
Naomh Aindreal"
th mu dheireadh eadar
Gaidhealach ann an
Chaidh a chur anns a'
1688, eadar Colla na
agus Mac-an-toisich.
thàinig na fineachaii
I cheile dh' eirich cath-
Ceapach :
oiteag na
madainno agus fhreagair Clann-an-toisich le
'n oath-ghairm fein, " Loch-na-Maigh I'' 'S e
Mac-an-toisich Ceann-Cinnidh Chloinn
Chatain — d'an suaicheanta,s an cat — agus a
thoirt dùbhlan do Dhomhnullaich na Ceapach
chluich picbaire Mhic-an-toisich am port so :
Thàinig na oait ! thàinig na cait !
Thàinig, thàinig. thàinig iad ;
Thàinig na cait loma luaih,
'S i 'n droch uair nuair thainig iad.
Thàinig, thainig. thainig iad,
Thainig na cait 'thogail nan creach,
Bhualadh nan speach thainig iad !
B'e Dòmhnull Mor Caimbeul — no Mac-a'-
Ghlasraich mar a theirteadh ris, a bu phiobaire
'sa Cheapach agus fhreagair esan an dùbhlnn
g'l foirmeil leis a' phort so chluich :
'Chloinn Domhnuill an fhraoich
A mhuinntir mo ghaoil,
Luohd nan oas caol,
Thugadh am bnithach dhiubh !
'Chloinn Domhnuill an fhraoich
A mhuinntir mo ghaoil.
Luchd nan cas caol.
Cumamaid riubh siud !
'Chloinn Donihnuill an fhraoich
'Mhuinntir mo ghaoil,
Luohd nan ca.s caol,
Cuiribh 'nan siubhal iad.
Muinntir a' chàil
Muinntir a' chail
Muinntir a' ohàil
'S an t-sar bhruthaisde.
Theid mise 'n un"as gu'n do chuir muinntir
na Ceapach an ruaig air Cloinn Chatain. oir
ghlac iad an Ceann Cinnidh Mac-an-toisich.
65
1> -
E :
SI
AN TÈ CHROSDA.
bHA teaghlach de thriùir nigheaii
■dig càiaid choir ann an sgireaclul
àraidh 'san Eilcan Sgitheanach.
Bha dithis dhiubh stòlda, socair
"nan nàdur ; ach bha an treas te
anabarrach crosda. Mar tha
trie a' tachairt, bha tagh-
all nior air an tigh le hichd-ceilidh, agus, ni
bha coltach gu leòr, bha sùil aig na gillean air
na h-ingheanan. 'S e thàinig as an sin gii'n do
I>hòs an dithis a bha fo ainm nadur math a
bhi aca. Ach cha robh gin a' gabhail niisneach
a dhol a dh'iarraidh na te chrosda.
Ach mil dheireadh sniaoinich gille gasda
tapaidh, o"n a bha i "na h-inghean ghlain agus
matli air cosnadh, ged a bhiodh breab innte,
gur docha gu'm b' fhiach sin ciir suas leis, gu
sònruicht/e o'n a bha i de theaghlach gasda —
oir is nior is fhiach ian a nead glan — agus 's
aim a clio-dhùin e gu'n rachadh e g'a h-iarr-
aidh ; ni a rinn e ; agus shoirbhich gu math
lois. Chaidh an reiteach a dheanamh ; agus
latlia a' phòsaidh a shuidheacliadli. Air latha
a' (jhosaidh, o'n bha aige ri dliol astar math,
thug e kis an each foidhe ; agus thug e leis
an gunna mar an ceudna ; agus lean an cii
dubh e.
A:i là-arn-a-mhàireach a" dol dhachaidii
leis a' tiilinaoi, bha esan a' marcachd, agus ise
coiseaclid, agus iad a' gabhail rathad monaidli.
De illi'eirich roimhe ach cearc fhraoich. Thog
e an gunna agus thilg e i: agus thuirt e ris a'
chii an t-ian a thòirt g'a ionnsuidh agus nach
iarradh e da uair air e. Cha d'thiig an cù feart
air. An sm thog e an gunna agus thilg e an
CÙ. Thàinig iad so gu bial àtha a bh'air
abhainn air a cheum aca. Dh' iarr e air an
each e dhol air adhart. agus nach iarradh e da
uair air e. Ach sheas an t-each. Thàinig e
dhe a mhuin, agus chuir e an gunna ris agus
laidli e far an robh e. Thug e 'n sin dheth an
dioUaid, agus e dol g"a toirt leis dhachaidii.
Dh'iarr a bhean an dioUaid air i fhein 'ga
giùlan dhachaidh. Cha robh e air son a toirt
dhi ; ach dh' fheumadh ise faighinn, agus gheill
esan.
Aig a" chi:ul bhliadhna ùir bha na cleamhnain
aig cuirm an tigh an athar ceile. An uair
a bha an dinneir seachad, chaidh na boireann-
aich do sheòmar dhaibh fhein a chluich air
chairtean ; agus dh' fhan na daoinc far an robh
iad ri sgeuhichd is gabhail boineagan air a
cheile. Mu dlieireadh thàinig aca air am
nni'ithan. ladsin aig an robh luchd an deadh
nàduir a' bòilich asda, agus a' fiachainn ri
tarruing as an fhear eile. Ach 'sea thubhairt
fear na te chrosda gu'n cùireadh e geall gur
ann aige a bha a' bhean a b' umhaile dhe an
triiiir. Chaidh an geall a cliur — coig puind
Shasunriach — a cluu' air a' bhòrd. Agus "s e
a-i dearbhadh a dh' aontaich iad a chur orra
gu'n iarradh iad air te an deidh te dhiubh
tighinn a stigh agus a currac a thoirt dhe a
ceann aa:us a thilgeadh 'san teine.
Chaidh hos a chur air a chiad te, agus
fhreagair i gu'm biodh i stigh nuair a chluich-
eadh i a làimh chairtean. Nuair a thàinig i,
dh''arr a foar pòsda oirre i thoirt dhith a
currac asrus i a thilgeadh 'san teine. Ach 's
ann a sheall i air le nii-chiata, agus ghabh
i am mach. Arh cha d'innis i do chàch de
thachair. Chaidh fios air an dàrna te ; agus
rinn i.se direach mar a rinn an te eile. Ach
nuair a chaidh an te chrosda iarraidh, thilg i
uaipe na cairtean agus ruith i stigh ; agus nuair
a dh iarr am fear pòsda oirre a currac a thilg-
eadh 'san teine rinn i air ball e.
An sin thog esan na coi^ puind Shasunnacis
agus shin e dhith iad ag ràdh : " So ; ceannaich-
idh sin currac eile dhuit."
Ach nuair a thuig each mar a bha, thòisich
iail air fanaid oirre air son gu'm biodh ise cho
beag spiorad 's gu'n deanadh i leithid a
ghniomh air son neach a chunnaic i riamli.
Ach 's e a fhreagair ise. " Cha robh sibhse a'
giùlan na dlollaid."
Padruig Mac Aonghais,
CAILLEACH MHOR BHEINN
LATHAIR.
faod
IIA im creidsinn gu
/ naidheachd coltach ris an
1 te a leanas a bhi air a h-
1 . aithris mu thimchioll beiiui
^k^^ no dhà,, is locha no dhà 'sa
Ghaidhealtachd ; ach biodh
sin mar thogras, is ann mar
so l)lia seaiui daoine am Braid-albann ag
ir,ii>eadh mu thòiseachadh Locha-tatha.
'San am a dh' fhalbh, nuair a bha na h-eòin
air gach geig a' seinn gu fonnmhor reidlr
òran an Gaidhlig mhilis, bhlasda, is nuair a
thuigeadh gach creutair ar sean chànain, is a
chumadh iad cònihradh càirdeil r'a cheile
innte; aig a cheart am sin bha cailleach mhor
chumhachdach a' tuineachadh fagus do Bheinn
Latliair, is bha .seilbh aice air gach monadli
tha mu 'n cuairt air a' Bheinn, is air gacli
gleann, coire, is srath tha mar mhiltean dli"
astar dhith. Bha à.ireamh mhor de chiodli aiii
a' chaillich, is bhài Braid-albann is Gleaiiii-
liobhunn gu leir fodhpa ; is cha b'uilear dhoibli
uiread sin de fhearann is an tuilleadh a l>hi
a-^'a air son ionaltraidh. Cha robh Loch-tatlia
idir ann aig an è\m sin, is bha 'n t àite 'sani
lilieil e nis 'na chòmlmard feurach mu mhile
ai'- leud, is nui chuig no she mhile deug air
fad Bha earrann de 'n chrodh a samhrachadh
air a' mhaigh mhoir briagha sin nui 'n d*
tli^dnig an t-uisge oirre.
So mar a tha 'n t-sean fhacal ag r.klh niu
chrodh na Caillich mhoir.
" Tri naoi cnocan, is tri naoi bacan air gach
cnocan. is tri naoi bo mhaol odhar air gach
bacan."
Chi sinn o sin gu 'n robh crodh na Caillicli lo
lionn;hor, is dh' flieiunadh banaracli no din
bhi aice mar an ceudna.
Bha fuaran Blieinn Lathair am bitheanta*
diiinte, is air a chrannadh is air a ghlasadh.
B'c dleasnas te de na banaraichean freiceadan a
dlieanamh air an fhuaran, is an dorus aign
shlasadh gu faicilleach gach feasaar._ Mar a
bha 'm breamas ann, dhi-chui|iihnichise_ dorus
an fhuarain a ghlasadh air oidhche àraidh, is
ruith an t-uisge gu mireanach bras as an
fhuaran re na h-oidncri*.
Nuair a dhùisg na banaraichean 's ann a
bha 'n sealladh longantach fo chomhair an
sùilean. Feuch '. ijtia loch mor còmhdachadh
iochdar na diithcha air fad I
Ma tha neacn air oith a' cur an sgeul so an
teairamh, thoireartu e sarlob do Bhraid-albann,
is mur toir aon sealladh <lo " Loch-tatha nam
bradan" e gu iiii'itlindli bcachd is barail. cha
'n 'eil fhios aaani,-a do lili<"ir. Tha 'n loch 'na
dhearbhadh lààdir. is 'na tiioisteas math gu 'm
bheil an naidheachd f ior !
SEU.MAS MAC DHIAR.M.Ain.
67
In Memoriam
MEMBERS OF DUNDEE HIGHLAND SOCIETY.
THE REV. JOHN KENNEDY, M.A.
By the deatb of Rev. John Kennedy, Liff U.F. Church, which occmrcd on January l.Sth,
1915, a long and honoured ministry was brought to a close. Mr Kennedy was educated
in Edinburgh, graduating M.A. at the Univensity of that citj-. He came to Dundee in 1877,
when he was appoinied assistant to Rev. I)r Wilson, Free St Paul's. After labouring there
for a short time he l)ecame assistant to Rev. John Lyon, Broughty Ferry West, where his work
was much appreciated ; and his choice of Taj'side as a permanent field for Ids labours was con-
summated in 1880, when he was ordained colleague and successor to the late Rev. W. R. Moncur
at Liff. Mr Moncur had been minister of the church for upwards of 30 years, so that Mr
Kennedj-'s minirtry of 35 years was a worthy continuation of the long and faithful service of
his predecessor, and an eloquent testimony to the warm relations that have ever existed in Lift'
between pulpit and pew. But Mr Kennedy was a minister whose qualities compelled an
esteeni both ready and lasting. From the first day of his ministry he brought to bear on his
work a great enthusiasm which, throughout all the responsibilities and trials that so inevitably
attend the labours of tlie minister who is conscientious, had never in any degree abated. With
an engaging and plcasiug personality he united a Inuad mind. He was libeial yet strong in
his convictions ; energetic in all he undertook, and unsparing in his eftbrts towards the promo-
tion of anytiiing tliat made for the good of his people. It was, therefore, only natural that lie
should have won in so complete a degree their love and esteem, and should have endeared him-
self not merely to his own congregation, but to all who came into contact with him or, by his
works, knew liim. He became a member of the Lift' School Board early in his ministry, and
for many years had been a ruling and a guiding force in the educational affiiirs of the district.
The ratejiayers of Liff also elected him a member of the Ratepayers' Advisory Committee,
where his counsels were invalual)le. Li 190") Mr Kennedy celebrated his semi-jubilee, when he
and Mrs Kennedy were the recipients of valuable gifts. At the outbreak of the war he threw
himself vigorously into the cami)aign to obtain recruits, and the success of his efforts is shown
by the largo number of men from Liff district who joined the various units. Mr Kennedy
passed away at the age of (i2. He married, 20 years ago, Miss Elizabeth M'Pherson, daughter
of Mr M'Pherson, banker, Kingussie, and for the widow he leaves to mourn his loss there is
felt a sincere and widespread sympathy.
68
In Memoriam -Members of Dundee Highland Society — Continued.
BAILIE WALKER S. MELVILLE, D.L.
The death of Mr Walker S. Melville uccurred at hi.s residence. -1 Douglas Terrace, Dundee,
on Saturday morning, '27th March 191.'i.
Mr Melville was one of the best-known public men in the city. When quite a youth his
interest in affairs showed itself, and it parsisted during all his life to the end. He was a
Dundee man— his father being in the Customs service— and spent practically the whole of his
days in the city, all along being closely identified with its business and social life.
Deceased was educated at the High School, and was afterwards for some years employed
in a city solicitor's otlice. He .subsequently started business as a shipping agent and uierchanl,
and soon established a large connection on the jute market. For many years the firm of
Melville & Halley has been well-known in the trade.
But it was in his public and philanthi-opic work that he came in contact witii a much
larger secticjn of the communitv. ^^'llen still a vonni,' man he associated himself with the
Y.M.C.A., and all the
developing activities of
that organisation foun<l
in him a warm sup-
porter. He was one of
the leading spirits in
the development of local
technical education.
That work was begun
in a small wa^- many
years ago, but carefully
nursed by such men as
Mr Melville it has now
expanded into the first-
class institution known
as the Technical Col-
lege, ^\ here large
numbers of the youth
of the town are trained
in the higher branches
of the leading industries.
In 189S Mr Melville
entered the Town Coun-
cil. In the municipal
body he found ample
scope for the exercise of
Mr Melville's natural tastes led him to tak
the Committee in 1906. and had been a member since then
his energies. He gave
of his best to the Cor-
poration, as he did to
all \\-ork in which he
engaged, and during his
long municipal career
he was always one of
tlie leading members of
the Council. He was
several times elected to
tiie bench, and also held
("onvenerships of Com-
mittees, being Convener
of the Police Committee
at the time he was laid
aside by his fatal illness.
Hut even these things
did not by any means
exhaust the many-
sidedness of his inter-
ests. For years he was
associated with the
Dundee Horticultural
Societ}-, of which for a
_, lengthened period he
was President.
est in tile Fiee Libraries. He joined
was a keen student of the
He
history of the eit}-, and made a very fine collection of books printed and published in Dundee.
In many other directions in which piiblic work was to be done Mr Melville could lie
depended upon for assistance. His long and intimate association with affairs had made him
familiar with the work of most of the city's public and semi-pul>lic bodies, and his advice was
always regarded as of great value. He was a mendjer of the Dundee Highland 8ociet3', and for
several years (under the Chiefship of the late Bailie Duncan !MacDonald) he was a memlier of
the Executive Council ; a Vice-Chairman of the Charity Organisation Society, a Director of the
High School, an Educational Trust Governor, H(m. Secretary and Treasurer of the Mission to
the Outdoor Blind, a member of Conmiittee of tlie Subscription Library, and a member of the
Territorial Force Association. He was also a Deputv-Lieutenant of the County of the City.
In his spare moments Mr Melville took a keen interest in sport of various kinds. In his
younger days he was a member of a Tay Boating Club. He also enjoyed golfing and bowling,
although his favourite pastime was, perhaps, angling, in the pursuit of which he was very fond
of a day on a Highland loch or .stream. For many years past he was associated with Ryehill
U.F. Church He was 63 years of age. His wife, a daughter of the late Mr J. H. Halley.
died many years ago, and he is survived by a daughter.
LIEUT. = COL. HARRY WALKER, C.M.O., T.D.
Lieut. -Col. Harry Walker, who died of wounds received while leading " Dundee's Own"
Battalion, the 4th Black Watch, in the advance at Loos, was well known as an enthusiastic
Volunteer and Territorial Utticer. In peace he worked steadfastly to promote tlie efficiency
of the 4th Battalion of the Black \\'atch, and when the war broke out he devoted himself heart
and soul to preparing the battalion for active service. In February of this year the 4th went
out with Lieut. Col. Walker in command, and few battalions had the good fortune to have a
more able or more popular leader. During the whole period of active service the 4th had a
full share in the fighting, and all througii their gallant leader was looked up to as friend and
guide. Through the ordeal of Xeuve Chapelle and in the battling of the 9th of May his
presence was an inspiration, and he moved about encouraging his men. In June His Majesty
the King was graciously pleased to confer on him the honour of Companion of the Ordei of
St Michael and St George. In civil life Lieut. -Col. Harry Walker was a member of the firm
69
In Memoriam — Members of Dundee Highland Society— CuiifiniiKl.
of Messrs Harry Walker &, Suns, Ltd., spinners and manufacturers. He took a prominent part
in the business and public life of the city, having served as President of the Chamber of
Commerce and as member of many public bodies and Director of institutions. Altliough he
devoted much of liis time to Volunteer iind Territorial service, he fouii<l opportunities for
travel, and was an enthusiastic and daring mountaineer.
It is difficult, in speaking of our dear and iionoured an I neverto-be-forgotten friend, to
strangers who liad not the pleasure of his acquaintance, to appear to l)e speaking simple trntli,
to seem quite guiltless of exaggeratiou. Bayard, Sir Galahad, the very perfect, gentle knight,
the chevalier Miwipeur ef san.i reproi'he^thesa are the terms that come naturally to one's pen,
thinking of him. And to say this is, plainly and evidently, either to be saying too much or to
be speaking of one sovereignly gifted beyond his fellows. Tiiat Harry Walker was so
gifted, every man that ever knew him wouhl hasten to assert. " Of noble manners," said the
Master of Trimtj', Caml)ridge, speaking of another, gieatly loved, cut oft' in the midst of the
years— and tliis, too, was the first impression you took of the Colonel of our City of Dundee
Battalion. Martial bearing, manly stride, open countenance, the \ery sunniest of smiles, a
wonderful graciousness of manner. Of commanding ability, as his place in the business life of
the city and its various Directorates abundantly proves. A great sportsmm, who had played
his part on practically every field, but who love I the mountains, as he told us once at a Mission
lecture, best of all. (Some of us think tliat the very sunlight and the clearness and the
strength of the mountain peaks .seemed to possess him.) A fervent patriot— the very life and
soul of his battalion. The friend of every worthy cause. In his Cliurch an honoured ofiice-
l)earer. In his home— but of what he was in his home none of u'^ may speak ; we can give
thanks in hallowed remembrance, and we can breathe a prayer foi liis sorrowing ones.
This is the happy warrior, this is he
Whom every man in arms would wish to be. A. \v. F.
GAELIC LANQUAQE AND LITERATURE.
The Late Emeritus-Professor MACKINNON, M.A. (of the Celtic Chair, Edinburgh University).
Emeritus-Professor Donald MacKinnon, the first to occupy the Celtic Chair at Edinburgh
University, died en Christmas day 1914, at Balnaliard, in his native Isle of Colonsay.
Professor Mackinnon only enjoyed liis retirement for half a session and was 75 years of age at
Clerk to the Endowed
Schools Commission,
while in 1873 he was
I hosen as Clerk and
i'reasurer to Edin-
burgh's first School
Boaril, a post which
lie held till his ap-
jiointment to the
Celtic Chair in 1882.
'i'his (Jhair, which he
occupied for 32 years,
was the first of tiie
kind in any Uni-
\ersity. In 1875 he
wrote a series of
twelve papers on
' Caelic Proverbs" in
1// l.'aldhea/ {The
(Jael), followed in
1877 by a second
■•eries on ' ' CTaelic
Literature," also in
Caelic. The graceful
idiom and st3le of
these papers marked
him out as one who
above all others was
fitted to teach his
native tongue, while
hisotherqualifications
'"■"'"'""''""•''■ made it clear that in
giving him the
ass "red that Celtic literature would be wortliily
P'ofessor M.acKinnon's productions in book form
the time of his demise
— tlie date of his birth
being 18th April 1839.
Leaving Colonsay at
the age of eighteen to
attend the Church of
Scotland Training
College, he proceeded
thence to Edinburgh
University, where he
had a distinguished
career, passing his
examination for M.A.
degree in November
1869 with first-class
honours in Mental
Philosophy, and in
the sime month ob-
taining the Hamilton
Fellowship in Mental
Philo.sophy, one of
the highest distinc-
tions which tiie Edin-
burgh University has
to offer. He taught a
.school for tliree ytars
at Lochinver, Sutlier-
landshire. In ISfiWhe
was appointed ("lerk
to the Church of
Scotland's Education
Scheme. Three years «../*- «<;y-rm,,«„«<
later he was appointed
appointment the friends of (iaelic wen
represented in tiie Edinburgh University
are: — '-A Descriptive Catalogue of (iaelic MSS. in the Advocates' Library, Edinl)urgli, and
elsewhen; in Scotland " ; Reading Book for the use of Students in the (iaelic Class of Etlinburgh
— Part I. and Part II.— circulated privately. He aNo within recent years transcribed tlie
iilenmassan MSS. and puldished his work in the Celtic Kf.mew—a. work involving close and
painstaking effort. He was examiner under the Edinburgh School Board in Bible knowledge.
70
In Memoriam- Members of Dundee Highland Society~( 'ontijiited.
MAJOR ELMSLIE TOSH.
Major Elnislie Tosh, who fell in tlie battle at Loos, September 25 of this year, was identified
with tlie Volunteer and Territorial Movement in Dundee. He was second in command of the
4th Black Watch, and went to France with the battalion. He had a record of good service in
South Africa, having taken out the second detachment <jf Dundee Volunteers. He received
the (^'ueens Medal with four clasps. As an accountant he had won a position in professional
and business circles, and he acted as auditor for many public bodies. With all old soldiers in
Dundee Major Tosh was a friend indeed. He devoted great attention to the veterans, and was
ever ready to give friendh' counsel and advice.
J-'or portraits of Colonel Walker and .Major Tosh, see photo group of Officers, 4th (.Service) Black Watch, pajje a*.
Comforts for Highland Regiments at the Front.
SUBSCRIPTIONS -1 9 1 4- 15.
The Executive Council of the Dundee Highlaml Society beg leave to offer their warmest
thanks to those who have kindly contributed to this Fund. Here is the list of Subscribeis and
Statement of Accounts as at October 30th 1915 : —
1914.
Dec. 7.
Collected at Lecture £0 12 6
Councillor J. C. RoberUon, C A., 22
Meadowside. 100
Miss M. S. Ritchie, 94 Nethcrgatc 5
1915.
Jan.
\fiss F. Stuart. Invergowrie, 2 6
Mrs Low, Brouglity Ferry 3
Feb.
Miss .Sharp, Fernhall, Broughty Ferry, .. 3
Miss .\ngus, 354 Blackness Road 10
A. W. Stiven, Esq., Police Treasurer, .. 10
.Wex. Ross, Esq., 11 Whitehall Street, ,. 7 6
Mar.
Miss Gilrov, Rowanbank, Broughty Ferrv, 10
Duncan Mai Farlane, Esq.. 12 High Street, 2 6
Miss Clark, 2 Blackness Crei^ent, .. .. 10
Dr Angus MacGillivrav, 23 South Tay St., 110
D. Ritchie. Esq., Kilnburn Place. Newport. 5
Fred S. Weinberg, Esq., Seafield Lodge,
Broughty Ferry, 5
Miss Jane 9. Stewart, Ardvorlich, do., .. 10
Mrs Thorns, Inverisla, do., 5
J. C. Low, Esq., Westwood. Newport, 10
G. K. Smith, Esq., Ardmere, Perth Road. 1
Colonel Snnall. 020
Friend, 5s; Araici, 5s; Friend, 2s 6d, 2s
6d, 2s 6d, 2s 6d 10
Speakable Scot. Is; J. W., Is; Friend, 5s, 7
John Sharp. Esq., Balmuir 10
J. L, 2s 6d; Friend, 2s 6d ; J. Rae, Is;
A. Scott Fittie, Is 7
W. W. N.. 2s 6d; W. D. J, Is; R. M.,
Is 6d; W. T. H., Is 6
Kinner, 2s 6d; C. P. Y., Is 3 6
J. Smieton, Esq., Panmure Villa,
Broughty Ferry 060
Friend, 050
.\Ii.=s Cox, Clement Park, Lochee 10
Mrs Charles Ovenstone, Duntrune
Wm N'ucator, Esq., Springfield
Mrs A. S. Crabbe, do
.\pril.
R. B. Sharp, Esq
J. H., Blackness
J. Davidson. Is; Robert Jackson. Is,
J. M., 2s; Spartaclas, Is; D. R.. 2s 6d, ..
C. R. OTenstone, Esq
E. MacLean, 2s 6d ; T. Watson, 23 6d, ..
W. M., 2s 6d; D. M. B.. 56
D. T.. 2s; P. Mitchell, 2s 6d
Mr Bonar,
M. T. .Anderson. 2s 6d; T. E. Snttie, Is, ..
Wex. Ross, Esq.,
W. M. Smith, 6d; A Friend, 2s 6d, 2s 6d,
2s 6d
G. S, 2s 6d; Friend, 2s 6d, 2s 6d, 2s 6d
N. Boase, Esq
N. Peters. Is; H. L. A. D., Is
Colonel W. H. Fergusson
Friend, 3s; J. S. Weir. Esq., 2s
.\. Bethune Duncan, Esq.,
Friend, 5s, 4s,
Mr Ogilvie
G. Eraser, Esq., 2s 6d ; Rev. G. R. Mac-
Phail, 23 6d, 5
J. Gray, Es<j., Is; C. K. P., 2s 6d; Mr
Grant, Is, 4 6
J. Anderson, Eeq., 050
W. R., 28 6d; C. Glass, Esq., 4s 6 6
10
4
2
7
4
10
3
8
10
10
10
5
5
9
A. H. Bell. Esq., 5s; W. F., 2s; John
Mackie, Esq., 2s 6d
W. Hav, Esq.. 2s 6d; R. J. MacLean.
Esq., 23 6d,
V. Baird. 2s; G. C. Keiller. Esq., 2s 6d,
J. R. Henderson, Esq.,
James Robertson, jun., Esq., 2s; Bailie
Pirie, 2s,
Professor Stalker,
Total,
By Disbursements,
By Balance on Hand,
. 4
5
£33 2
33 2
April 28, 1915,
Having examined the foregoing accounts and
detailed statements thereof, showing balance as above,
we hereby certify the same to be correct and
sufficiently vouched.
(Signed) J. FORBES,
WM. MACGREGOR,
I Auditors.
To Balance,
Dundee Highland Society contributions,..
SUBSCRIPTIONS.
-Miss Hutcheson, Finnard, West Ferry, ..
Wm. MacGregor, Esq., Rockijeld, Broughty
Ferry,
M. C. Macleod, 7 Garland Place,
May.
Mioses Robertson, 4 Norwood Crescent, ..
Miss Sharp, Fernhall, Broughty Ferry, ..
Dr A. H. Millar, Albert Institute, ..
Oct.
.Mrs J. N. Kyd, Rosendael. West Ferry, . .
.Miss Angus, 354 Blackness Rd.
Mrs R. Blackadder, P.O. Box 2123. North
Vancouver, British Columbia, Canada,
10
2
By Disbursements, . .
Oct. 30.
By Balance on hand.
£17 10
"2 I
£8 6 lOU I 25 17
CONTRIBUTIONS IN KIND.
.Miss Jobson .Scott, Craig, West Ferry (cardigan
jackets. &c.).
Miss Kennedy, The Pines, Broughty Ferry (sox and
mittens.
Mrs David Ritchie (towe's, &c.), 15 Briarwood Terrace.
Miss B. D. Ritchie (wool). 16 Hawkhill Place.
D. F. Black. Esq. (tobaccoi, 88 Park Road, Newcastle.
Miss Clerk Icakei. Broad Street, Tayport.
Mrs G. B. Ritchie (cake), Wellgate Park. Newport.
.\liss M. S. Ritchie (tobacco and sweels), 16 Hawkhiil
Place.
Mrs Stewart Carmichael (socks), Nethergate.
Mrs Fleming (books). Ingleside. Lochee.
.Mr Atacnah (porpoise hide bootlaces). Vault.
Mr Fvffp Ogilvie (2 lbs. cocoa).
D. M. Brown. E=q., High Street (towels).
There were also received, sweets, cigarettes, pencils,
postcards, cakes, hymn books, soap, handkerchiefs,
wool, and many and various knitted and other gifts.
71
Dr An^us MacQillivray,
Chief, Dundee Highland Society.
72
DUNDEE HIGHLAND SOCIETY.
(Branch of An Comimn Gaidhealach.)
V /^ ID HE Dundee Highland Society being now a brancli nf An Comunn (iaidliealacli
Ca' I (7^ its objects are lo encourage and promote : —
(4 V'^j) ^^^ ^'^^° teaching- and use of the Gaelic language.
^^^ (b) The study and cultivation of Gaelic Literatui-e, History, Music, and Art.
(e) The native Industries of tho Highlands of Scotland, and the wearing of
of the Highland Drees.
(d) Tho Welfare of Highlanders in Dundee and neighbourhood ; and
(e) The furthering of Celtic and patriotic interests.
The Society is non-ix>litical and non-sectarian.
Copies of the Constitution and Rules can be had by applying to the Treasurer or Secretary
LIST OF EXECUTIVE, ipis^iò.
Chief —Dr Angus MacGillivray.
Chieftains— Ex-Bailie Neil Macdonald, J.P., Principal J. Yule MacKay, M.D., LL.D
Councillor J. C. Rokertson, C.A.
Hon. Joint Secretaries.
Miss M. S. Ritchie, 94 Nethergate, Dundee.
Miss Clementina Hutcheson, Finnard, Duntrune Terrace, Broughty Ferry.
Hon. Treasurer— Mr M. C. MacLeod, 7 Garland Place, Dundee.
Council :
^Ir A. D. Beaton Mrs Lindsay
Mr John Dow Mr William Munro
Mr John Forbes Mr William MacGregor
Mrs Forbes Mr James MacLaren
Mr W. P. Henderson Rev. George M. MacLean
Mrs Kennedy Rev. G. R. MacPhail
Mr Alexander MacRae
Mr NicoU
Councillor R. M. Noble
Mr Geo. Scrymgeour, J. P.
Captain Weir
73
Chaplain— Rev. (J. R. MacPhail, ^].A., 8 Union Terrace, Diuulee.
Medical Adviser — Dr Yoitnc, '21 South Tay Street, Dundee.
Piper— Pipe-Major Thomas Mitchell.
AuditorsMr John Forbes and Mr William Mac(;re(;or.
Standing: Committee Finance — The Chief, Chieftains, Treasurer, and Secretaries.
LIFE MEMBERS.
Airlie, Rt. Hon. Tiie Countess of, Cortachy
Castle
Brown, D. M., 80 High Street
Bruce, Mrs David, 4 Dudhope Terrace.
Burke, A. Fordyce, Solicitor, 49 Murraygate
Cameron, J. D., Dentist, 37 Union Street
Campbell, Alexander, M.D., F.R.C.S.E., 1
Clarendon Terrace
Dewar, David, 5 Windsor Terrace
Don. Alexander, M.A., M.B., CM..
F.R. C.S.Ed., Park House, 145 Nethergate
Douglas, Ronald, Idabank. Broughty Ferrv
Fraser, Bailie, Simon G., Abbotsford Villa, 131
Strathmartine Road
Fraser. Hugh E., M.A., M.D.. F.S.A. (Scot.),
Dundee Royal Infirmary
Fyffe, John M., 16 Bank Street
Gibb. Edwin Farquhar, Lower Pleasance
Works
Gilroy, Wni., 8 Rosewood Terrace, West Park.
Irvine, W. B.. B.A., St Magnus, West Newport
Langlands, Jas. N., Architect, Murravgate
MacGiUivray, Angus, CM., M.D.. F.R.S.E..
F.S.A. Soot., Ophthalmic Surgeon, 23 South
Tay Street
.Mackay, Robert, 46 Forfar Road
Malcolm, Councillor Adam, 26 Windsor Street.
Methven, James Normar, Esq., The Cottage.
Lochee.
Millar, Dr A. H., LL.D., Dundee Library.
Mitchell, Peter, 31 Albert Square.
Nicoll, Loi-d Dean of Guild, 10 Windsor St.
Ogilvie, James, 11 Strawberrybank.
Plage, D. MacDonald, 84 Commercial St.
Robertson. James C C.A.. 22 Meadowside
Robertson, John, J. P., F.S.A. (Scot.). Dentist.
27 Victoria Road
Robertson, Major J. C, 11 Fort Street
Rorie, T. H. B., CA., 13 Albert Square
Shaw. Thos., 14 Albanv Terrace.
Small, D. M., L.D., S.R.C., 19 South Tav St.
Small, Mrs D. M.. 19 S. Tay Street.
Smith. Colonel Harry Kebel, Cliff side.
Wormit
Stewart, A. J.. Chellwood. Monifieth
Urquhart. Sir James. 30 Magdalen Yard
Road
ORDINARY MEMBERS.
Anderson, Dr, 10 Airlie Place.
Anderson, D. Lindsay, dentist, 180 Nether-
gate.
Anderson, Miss, Marybank, E. Newport.
Anderson, W. G., 3 Gladstone Place,
Broughty Ferry
Anderson, Miss. 5 Hawkhill Place
Anderson, Miss, Balgay School
Angus, Miss Mary. 354 Blackness Road
Argo, Nuree Bruce, Royal Infirmary
Band, Stuart, 2 Blackness Crescent.
Band, Mrs Stuart, 2 Blackness Crescent.
Bannorman. John, 1 Caenlochaii Terrace
Broughty Ferry
Bannerman, Mrs, 1 Caenloohan Terrace,
Broughty Ferry
Batehelor, Col., Craigmount, Strathmartine
Road
Beaton, Alex. D., Edradour, East Haddon
Road
Beaton, Mrs, Edradour, East Haddon Road.
Beaton, John, Harvey Cottage, Seafield,
Broughty Ferry.
Bisset, Christopher, J. (Sheriff-Clerk of For-
farshire), 8 Richmond Terrace
Boase, J. H. lind.say, Binrock, Perth Road
Browning, S., 7 Crichtoii Street
Browning, Mrs S., 7 Crichton Street
Bruce, Jas., L.D.S., 9 South Tay Street
Bruce, Mejizies, 4 Dudhoiio Terrace.
Bruce, Mi.ss, 4 Dudhope Terrace.
Bruce, Miss Joan, 4 Dudh<>iie Terrace.
Buchan, Alexan<lei', Registrar, 93 Commercial
Street.
Buist, Tom. P., 166 Nethergate
Burden, D. MacNab, M.A., LL.B., Solicitor,
20 Whitehall Street
Burden. Miss, 2 Windsor Terrace
Burden, Mies W. S., 2 Windsor Teirace
Burdon. A., Post Office, Errol
Burke. Wm. M., City Chamberlain, 89 Com-
mercial Street
Buttar, David, Solicitor, Bank Street
Cameron, Hugh, park-keeper, Lochee Park.
Ancrimi Road, Lochee
Cameron, Sister, Royal Infirmary
Campbell, George, house agent. Biirrack
Street
Campbell, W., 11 Westfield Place.
Campbell, Ernest, 1 Claredon Terrace.
Campbell, James, 11 Westfield Place.
Campbell, Dr Peter, 29 Springfield
Campbell. R. C, 17 Madeira Street
Cami)bell, Miss PhylUs, Mayfield Hostel.
Campbell, Dr Sydney, Roseangle House, 2
Magdalen Yard Road.
Campheil. W. (iraham. 27 South Tay Street
Carmiohael, James. 9 North Tay Street
Carmichael, James L., junr., of Arthurstcne
Carmichael, John, Leather Meichant, Cupar
Carmichael, Stewart, Artist, 65 Nethergate
Carmichael, Mrs Stewart, 65 Nethergate
Cas.saday, Erne.st, L.D.S., Elgina, Brook St.,
Broughty Ferry.
Cheape, Lady Griselda, Strathtyruni, St
Andrews.
Chisholm, John, Governor, East Poorhouse
CIrtike. Arthur, Agent. Bank of Scotland. 2
Albert Street.
Clarke. Mrs, 2 Alb.-rt Street.
Collins, J. J., 12 Whitehall Street.
Conacher, David, Torwood, West March,
Monifieth
Cooper, George, 43 Reform Street.
Craik, Miss M. L., Stanley, Lochee.
74
ORDINARY MEMBERS font««Heti.
Croll, James, 63 Commercial Street.
Cruickshank. Miss, Bal^ay Girls' Industrial
School
Gumming, D. A., M.A., Grove Academy,
Broughty Ferry
Cumming, Miss. Seymour Lodge. 235 Perth
Road
Dargie, L. D., Woodfield, Wormit.
David, George C 43 Albany Terrace.
Davidson. T. M.. M.A.. B..Sc.. 133 Ferry
Road
Dawson. David. 16 Strawberry Bank
Dawson. Mrs David. 16 Strawberry Bank
Dickie, A. P., Cambustay, Broughty Ferry.
Donald. George R.. Solicitor, 1 Bank Street
Don, Lord Provost William, Ardarroch, 3
; Douglas Terrace.
j Donn, Robert, F.S.A. (Scot.), Blenheim,
Downfield.
j Douglas, Nurse, Royal Infirmary
' Douglas, T. K., solicitor, 1 Windsor Terrace,
' Brook Street. Broughty Ferrv.
Douglas. W. A.. Idabank, Broughty Ferry
' Dow. J. L., tobacconist. Commercial St.
, Dow. John. Woodnniir Park, W. Newport.
; Dow, Miss Marjory A., Woodmuir Park, W.
Newport.
'. Dow, Miss Margaret T. D., Woodmuir Park,
W. Newport.
Drvden, Miss A. L., American Muir, Down-
■ field.
Duthie. MÌ.SS E., 27 Baxter Park Terrace
Farquhar. George. 133 Victoria Road
Fisher, L.-Sergt. Malcolm, c/o Mrs R. C.
Clark, 11- Garland Place.
Fisher. :\Irs. c/o Mrs R. C. Clark. 14 Garland
Place.
Fisher. Peter, Manager, Dundee Tramwavs
Findlay, R., 21 Commercial St.
Fleming. W. P.. Music Teacher. 104 Nether-
gate
Forbes. Donald. M.B.. Ch.B.. 1 South Tay
Street
1" 'rbes, John, 5 Norma Terrace, Broughty
Ferry.
Fijibes, ^L-s J., 5 Norma Terrace, Broughty
Ferry.
liali. James, C, 44 Ferry Road.
(ioidon, James, 30 Reform Street
<M,wans. Captain Stanley B.. Spring Lodge.
Broughty Ferry.
Grahame, David, Rose Cottage, West New-
port
(Jraham. Jas. Balbride, Carlogie Road, Car-
noustie.
(liant. J. Montpelier
(Jiant. Mrs, Montpelier
Grant, Miss, 5 Hermonhill Terrace.
Grant, W. G. L., Woodside. E. Newport, Fife
Gray, J. Morris, Yewbank, West Newport.
(Jrav, Sister, Roval Infirmary
Greig, Miss, 25 South Tav Street.
Greig. Mrs D. M.. 25 South Tay Street
Greig. James, Lindean. Perth Road
Gunn, Charles, Engineering Dept., Post Office,
Dundee
Flav. William. 47 Murravgate
H. nderson. Wm., D.L., West Park, Perth
Road
Henderson, J. R., Lindsay Street Works.
Henderson. William P., 5 St Mary's Terrace
Henderson. Mrs W. P.. 5 St Mary's Terrace.
High. John. Dental Mechanic, 19 Baan Square
Hill, W. F., 42 Barrack Street.
Holder. Very Rev. Joseph, Provost. M.R., St
Joseph s R.C. Church; h.. 42 Wilkie's Lane
Hem V, John J. H.. 1 Aberlemno Terrace
Hutcheson, Mrs Wm. T. L., Finnard, Dun-
trune Terrace, Broughty Ferry.
Hutcheson, Miss C. Finnard, Duntrune Ter-
race, Broughty Ferry.
Kiimedy, Mrs John, 18 Windsor Street.
Kinnear, Dr, 43 South Tay Street
Knight, James, 3-6 Conmiercial Street
Kynooh, Processor, 8 Airlie Place
Kynoch, Miss, 8 Airlie Place.
Lamb, Mrs, 2 Lytton Place.
Lamond, W. B., K.B.A., 21 Bank Street
Lang, Rev. Marshall, Windsor St.
Lang, Mrs Marshall, Windsor St.
Lee, J. J., 22 AirHe Place
Lesslie, Fmlay, lò8 Hilltown.
Lindsay, Charles, 17 Seymour Street
LJndsay, Mrs, 17 Seymour Street
Livingstone, John, Merle Cottage, Broughty
Ferry
Low, A., 102 Gray Street, Brougnty Ferry.
Low, Miss, Home Lodge, Broughty Ferry
MacBain, A. B., House Factor, Bell Street.
MacBeth. W. D., High School
MacDiarmid, J. F., Roseangle Terrace, Sea-
field Road
M-Cabe, Bailie, 11 Laurelbank
M-Cabe. Mre, 11 Laurelbank
MacDonald, Colin, 59 Magdalen Green
^lacDonald. Duncan, 17 Lawson Street
MacDonald. H. W.. Bellfield, K. Newport.
Macdonald, ex-Bailie Neil. 69 Clepington
Road
MacDowell, Miss. Dunella Broughty Ferry
MacFarlane, Dr Thoe., 170 Nethergate
MacFarlane, Duncan, F.S.M.C, B.O.A., 12
High Street
MacFarlane, Miss, P.O., Carnoustie.
MacGillivrav, AUister M., 23 South Tay St.
MacGillivray, Angus R., 23 South Tay Street
M'Glashan, Miss M., 59 Paton's Lane
;NrGlashan. Miss, 39 Paton's Lane
MacGrady, H. J., Fort-William, Broughty
Ferry.
Al'Gregor, David, North Tay House, Loons
Road. Lochee.
M'Gregor, John, 8 Wortley Place
MacGregor, Kenneth, Rockfield, Monifieth
Road. Broughty Ferry.
MacGregor, Thomas, 11 Graham Place
MacGregor, Mrs, 11 Graham Place, Princes
Street.
M'Gregor, Walter, 4 Craigie Terrace
MacGregoi-, Wm.. Rockfield, Monifieth Road,
Broughty Ferry.
MacHardy, James, Teacher, Stobswell School.
MTntosh, Donald, Torvald, Clepington Road
MIntosh, James, Dunmoy, 4 Craigie Rd.
Macintosh, James. J. P., 4 Hertnonhill Ter.
Macintosh, Mr, Clayix)ts, Broughty Ferry.
Macintosh, Mrs, Clayix)ts, Broughty Ferry.
MacKintosh, W. F., Procurator-Fiscal
M-Intyre, D., 48 Bell Street.
M'Intyre, John E., Nethercraig, Broughty
Ferry
ilTntyre. Ronald W., Nethercraig. Broughty
Ferry
Mackay, Angus, c/o Anderson, 5 William St.
Mackay, Ex-Bailie George, Benreay, Broughty
Ferry
Mackav, J. W.. 28 Whitehall Street
Mackay, Miss A. S.. 42 Cobden Street. Lochee
Mackay, Miss B., 42 Cobden Street, Lochee.
Mackav, Miss B., 70 High Street, Lochee.
Mackav, Miss E., 70 High Street, Lochee.
Mackay, Miss Maggie, 70 High St., Lochee
Mackay. Principal J. Yula. 1 Newington
Terrace. Broughty Ferry
75
ORDINARY MEMBERSCW//(»efZ.
M-Kay, J. G., 33 Ciirzon Road. Muswell
HUl, N. London.
MaoKean, J. F.. Woodnmir Terrace. Wc.<t
Newport.
MacKean, Mis.s K., Woodmiiir Terrace, West
Newport.
Mackenzie, Ian, Ramsay Place, Broiighty
Ferry.
MacKenzie, Kenneth, Downfield.
Mackenzie, Wni., 22 Meadowside
Mackenzie, Anthony Trail, B.A., Harecraig,
Broughty Ferry.
M'Laren, James, Sectional Engineer.s' Dcpt.,
P.O., Dundee.
MacLaren, Rev. D., The Mange, MonifietJi
MacLean, J. D., 200 Hawkhill.
MacLean, Rev. Geo. M. 18 Albany Terrace
MacLean, Nurse, 5 Reform St.
MacLeaJi, H. G., Auctioneer, Tay Street
MacLeod, Alexr., Dunvegan, Camphill Road,
Broughty Ferry.
MacLeod, Alexander, Fairfield, Wellgrove,
Lochee
MacLeoti, David, 4 Forester Street
MacLeod, Donald, M.A., 10 Lynnewood PI.
MacLeod, Malcolm C, 7 Garland Place
MacLeod, Captain Norman, Dunvegan,
Wormit.
MacLeod, William, Dunvegan, Wormit
MacLeod, W., c/o Reid, Wellgate.
M'Lennan, Joihn, M.A. (Rector, High School),
8 Panmure Terrace
MacMillan, Ewen, 4 Gowrie Place
MacMillan, John, 2 Hill view, Wormit
MacNab, W. S., The Vault
MacNaughtoa, P., Accountant, 30 Reform St.
M'Naughton, Walter, Ardenlca, CarnoUf»tie
MacPhail, Rev, G. R., M.A,, 8 Union Ter.
MacPherson, Captain, Oakdene, Downlield.
MacQueen, D., Lamb's Hotel.
MacRae, Alexr., Superintendent, Puiks and
(-Cemeteries, 93 Commercial Street.
M-Tavish, Mrs, 288 Perth Road,
Malcolm, Col, W. S.. Willowbrae, Perth Rd.
Malcobn, George, 20 Albany Terrace.
Malloeh, Jas. M.A.. F.S.A. (Scot.). Dud-
hope Villa. St Mary'.s Ten-ace.
Marr. Nuise, Roval Infirmary
Marshall, C, H„ 97 Seagate, '
Martin, ex-Bailie James II,. 7 Panmure
Terrace.
Martin, Nurse, Royal Infirmarv
Mathers, Jas. M., Norwood Terrace, E. New-
l>ort.
Methvcn, Miss, The Cottage, Lochee.
Mihi... Dr F. M., 66 Seafield Road.
Mitchell. C.. 3 Castle Street
MitolK'U, John, Editor, " Courier."
Mitchell, Tlionias, Pipe-Major Police Pipe
Band, 333 Cleiiington Road
Mitchell, W. L., advocate, Edinburgh.
Morrison, Alex. Tracy, 9 Hillcrest, Wormit
Muir, John, M.A., 13 Rosewood Terrace.
Munro, Wm., 13 Bank Avenue, Downfield.
Murdoch, J. A., C.A.. Caderlea, Broughty
J'erry
Murdoch, James, 27 Albany Terrace.
Murray, Joseph, Dryburgh House, Lochee.
Nicoi, John, 47 Dura Street
Xiooll, D. M., Sunnvbank, Monificth
Niooll, John M,, 7 Paradise Road
NicoU, W, S., J.P., Grocer, 65-67 Provost
Road
Noble, Coun.illor Robert M.. 31 Reform
Street.
Ogilvie, Miss L., 11 Strawberrybank.
Ogilvie, William, 16 Arthurstone Terrace
Ogilvy-Dalgleish, Lady, of Errol Park, Errol.
Paton, Mrs Hunter. Castlemount, St Andrews.
Paterson, Donald, 2a Cotton Road.
Pearson, Miss EditOi, Aberfoyle, Downfield.
Pearson, Miss Margaret, Aberfovle, Down-
field.
Phillips, J. N., 20 Americanmuir Road.
Ramsay, A. L., 218 Perth Road
Reekie. J., St Mary's, Dundee.
Reid, Mise, 3 Panmure Terrace
Reid, T., Strathtay House.
Ritchie, ]Miss Grace, 16 Hawkhill Place
Ritchie, Miiss Isa, 16 Hawkhill Place
Ritchie, Miss Margaret, 16 Hawkhill Place
Rol:>ertson, Miss, Ashdene, Bingham Terrace.
Robertson, Allan, 3 Panmure Terrace
Robertson, Mrs, 3 Panmure Terrace
Robertson, Donald, Blind Institution
Robertson, Rev. Dr, 23 Albany Terrace
Robertson, James, c/o H. Boase & Co., Well-
field Works, Kemback Street.
Robertson, Miss S., 27 Victoria Road
Robertson, Dr W., 16 Airlie Place
Roger, J. Guthrie, Throsk Terrace, Donald
Street, Lochee.
Ross, Alexander 11 Whitehall Street
Ross, James, 46 Scofct Street
Rose, Nuree, Royal Infirmary
Russell, Tlios., 8 Nelson Terrace.
Sandeman. N. Stevv-art, 12 Douglas Terrace,
Broughty Ferry
Scott, W. Moir, Dryburgh, Lochee.
Scott, Miss, Duntrune Terrace, Broughty
Ferry.
Scrymgeour, George, J.P., Cadzow, Old Kirk
lload. West Newport.
Shand. Jas., agent. Union Bank of Scotland.
Ltd., 2 Panmure Street
Sharp, Frank, Gowanbank, Downfield
Shepherd, I, W, W., 49 Meadowside.
Sibbald, J. G.. 25 Commercial Street
Sibbald. Mrs, Clivemount, Clive Street, Marv-
field
Sim, J. Kennedy, 189 Perth Road
Sim, Mrs, 189 Perth Road
Sim, W., Mundemala, Newtyle.
Skmner, Rev. W. Gumming, 6 Woodville PI.
Smieton, James, Panmure Villa, Broughtv
FeriT
Smith, James, 2 Clive Street, Maryfield
Smith, James, 11 West Park Road
Smith, J, N, D,, Home House, Broughtv
Ferry
Smith, Kenneth, 11 West Park Road
Smith, P,, 15 Seymour Street
Soutar, Alexander, solicitor, Whitehall St.
Steven, D. D., 19 Blackness Avenue
Stewart, Andrew A,, Craigower, 320 Blackness
Road
Stewart, J, Henderson, 6 Douglas Terrace,
Brouighty Ferry
Stewart, Mrs J,' H,, 6 Douglas Terrace,
Broughty Ferry
Stewart, Nurse, Royal Infirmary
Stewart, Miss Jane S., Ardvorlich, Strathern
Road, Broughty Ferry.
Stj'wart, P. A., Downfield
Stirton, Rev. John, Glamis.
Stiven. A. W.. 95 Commercial Street
Strachan, J. R., Solicitor, 11 Murraygate
Straohan, R. Guild, M.Ph.S,. 46 Albert St.
Stronner, J. M'Kinlav. 10 Whitehall Street.
St.ronner, Mrs M'Kinlav. 10 W liiteliall Street.
Sutherland. J. C, 2 Bellefi.'ld Avenue
Sutherland. Mie.s. Lochtv Bank. Carnoustie
7G
Sutherland, Miss Kate, Lochty Bank, Car-
noustie
Sword, James, Vinbrook Cottage, Brook St.,
Broughty Ferry.
Sword, Mrs, Vinbrook Cottage, Brook St.,
Broughty Ferry
Taylor, Lieutenant John, 5 Iiiverniark Ter-
race, Bi-oughty Ferry.
Thompson, J. B., Dundee Gas Commissioners,
Commercial Street
Thorns, Miss, Inverisla, West Ferry
Thoms, Mrs, Inverisla, West Ferry
Thorburn, Mies Agnes, Strathmartine Road
School
Tosh, Mrs Rock Lodge, Broiiighty Ferry
Tosh, Miss Lizzie, Rock Lodge, Broughty
Ferry
Urquhart, Alexander, 362 Perth Read
Urquhart, James, 20 Isla Street
Uixiuhart, Lady, 30 Magdalen Yard Road.
Wade, R. H., Osborne Place, Newport, Fife.
Wallace, W., 25 Baxter Park Terrace.
Watson, E. A., Norwood Cottage, West New-
port
Watson, John, Ijogio'e Works.
Watson, J. D. B., The Bungalow, Arbroath.
Watson, NuiTse, Royal Infirmary
Watson, Mrs R. L., 9 Windsor Street.
Watters, Miss C, Fernhall, Broughty Ferry.
Watt, MÌS.S Susan, 11 Reform St.
Weir, Captain, Fire Station
Weir, Mrs, Fire Station
White, F., Glenagnes Villa, Glonagnes Rd.
Williamson, Alex., 2 Logiebank, Rankine St.
Williamson, Mrs, 2 Logiebank, Rankine St.
Wilson, Geo. M., 93 Nethergate
Wilson, Jack, 93 Nethergate
Wilson, John, 93 Nethergate
Wilson, :N[re, 93 Nethergate
Wilson, Miss. 354 Blackness Road
Wilson, William S., 93 Nethergate
Wood, D. B., Dunsinane, Hillcrest Road.
Young, Dr, 21 South Tay Street
Young, Nurse. Royal Infirmary.
OBITUARY.
LIFE MEMBERS.
Major Elm-slik Tosh, 11 Reform Street. Killed at Loos, 2r)th Sept. 1915.
Natii.xmkl T. Sutton, 1 Wellgate.
ORDINARY MEMBERS.
Gkorue C'. Doucjlas, Craigcleucli, W. Newport.
Rev. John Kennedy, M.A., U.F.C. Manse, Muirhead of LifiF.
J. C. Leks, The Wych, Stannergate.
Harry M. Love, Union Place, Newport, Fife.
F. J. Mackenzie, House Factor, 11 Barrack Street.
Walker S. Melville, D.L., Douglas Place, Douglas Terrace.
Lieut. NoRMAX H. Miller, R.N.V.R., Red Roofs, Broughty Ferry.
Killed on the 4tli June 1915 at Gallipoli.
James Rutherford, 18 Springfield (Member of Committee, D.H.S. )
P. A. Scott, 61 Victoria Road.
Colonel Harry Walker, C.M.G., T.D., Ardvreck, Perth Road. Dicil
of wounds received at the attack of Loos, 25th September 1915.
77
Songs
Melodies
Biographies
Portraits
•• No stiKÌeiit of (Jaclic liti'i-ituie can atfoid to be without this work."
Nitrthfrn Clironirlr.
to those iiiterester
p at tl
\ in ni(i
dern (iaelic poetry.'"— ^« Dco-d'reine,
'[It not only contains songs by excellent bards, but also many fine
musical settings of haunting and exquisite melodies in the old and new
notations, which should prove a 'treasure trove' to singers, players, and
composers alike."' — Fioph's Jou- nul.
A New Collection of Gaelic Poetry.
Modern Gaelic Bards
KhiTKi) BY MALCOLM C. MACLEOD.
Second Series, Part I., with Tables of Contents. Complete in itself.
BIOGRAPHICAL SKETCHES AND PORTRAITS
OK THK FOLLOWIXO B.\K1)S :
The Rev. ALEXANDER STEWART, LL.D., '• Xether-Lochaber.""
JAMES MUNRO, Scholar and Poet.
Mrs MARY MACKELLAR, The Barde.s.s of Clan Cameron.
MALCOLM CAMPBELL MACPHAIL. The Lorne Bard.
MURDO MACLEOD, Author of " Eilean an Fhraoidi.""
DUNCAN REID. Author of " Suas leis a" Ghàidhlig.""
LIST OF
IX St.\ff No-i
A' ohuairt-shanihiaidh.
A Dhonnachaidh tlia "n tul
ort.
Airdeanaidh.
Air feasgar na Callainn.
Am fear-posda tiibaisteach
Am tiadh.
Am foirneadli.
Am maraiche "s a Icinnaii.
An f hardach 's an (I'lMi^^adl
An iarraidh dhiomhain.
Annii- nan < iiiidhral.
An si)oran fala.iili.
An t-Obau lH>i.lhra<-h.
An t-oi-rar ualla.-h.
An t-uist,'.. niadh.
Atlia "s a bi'uachaii.
I'.as is fas a' ghrain ■lin
neachd.
SONGS.
P.heirmi ho la-ill oho.
Bochdan na Rioghachd.
Cailinn donn na s])rt''idlie.
Callart.
Crònan an latha dhorch.
Cunilia Choinnioh Mhic
Mhoire.
Cumha do Shir Donnac
Camshroii.
Cumlia, Loch-iall.
Ditcachadh m'rojais.
Eilean an fhraoirh.
Laoidh Rebecca.
Lochabar.
LucIhI fiiath na (;hi(lhlig.
Mais,, latha Bralltaii.n.
Marbhiaiin bratlKir.
Mo nighcan donn.
Mo nighcan donn ho gii.
Niall Og mac an oighre.
Nigheanag a" chul duiiin.
Nighean mo ruin
Ni.se dh'fhabh an geamhradh
fuar.
Og-bhean a" cliuil fhainnich.
O! gur l>i-ona<li m" anam fo
s,.n,ch,l.
Oigli nam nic'ir-shul.
Oran Dhoniluiuill.
OrandoChaii.tran Siosal, Fear
Allt na(ilaislig.
Oran do tlnìbar.
Oran leis a' bh"ard d'a athair.
Righ gur muladach a ta mi.
Riguaillibh a.hcilc.
SgioliairChlani, Mhui.i.-h.
Suaslrisa" (Jhhi.lhlig.
Tha Peigi's a nihonadli.
Thuirt mo ndiathair rium.
Throd mo bhean.
A beautifully-printed book, the music being; clear and well reproduced.
Portraits on art paper.
linty paper cover with Celtic design>
Price 2/- net.
■loth, gilt top, rough edges. I'rii
Postage 5d. extra.
3/6 net.
.lolIN I.EN(; k CO., Ltd., Bank Stiiekt, Dundkk.
Clasgow rulilishcr.s ; Ai.KX. M.vcLaukn & Son, Argyle Street.
78
GAELIC SUPPLEMENT
THE CELTIC ANNUAL
H
Love's Young; Dream."
Painted by John Burr, R.A.
STORIES :: POEMS :: DIALOGUES IN PROSE
AND VERSE.
HUMOROUS SONG (with Music).
&c. &c.
clar-Ìnnsidh.
A' blianarach 's an Taoitear t-Saileach,
Oran ilo nio dhachaiilh, ...
Oran inolaidli an t-saiglideir (iliaiclhealaioh,
Tliig cobhair a cruachainn,
Tuaineal a" chiiatain : Oiau do Shir Eogliaiin Canishron Locli
Taibhse na Coimlilig,
A bhaiia-bhuidseach Leodhasacli,
Fiùran Sgir Uige 's a bhlàr,
Eogbann ain figheadair, ...
Fioi- C'heilteacli,
Comhradh eadar da chroitear air " Cor na Ciaidhealtaclid air an latha a
Leodlias ann an am a' chogaidh, ...
Is laithean brònaeh a tir aim,
Na (iaidheal nui "n ciiairt bratach Bhreatuinn,
Pig" an reiticli, ...
Oran do na saiglulearan Breatunnach,
An t-amadaii agus an " Rudeigin,"
Caliini Seoladair.
Na nuiathaii guth-thaghacli,
Mar l)liuiiii;a(ih Caisteal an Riiblia Mliaoil,
An saigbdear Leodliasach,
An Oitir Mhor agus (ieodh a' (ihnii,
Fagail Port-Slieorsa,
Dùghall Og am bard,
Lonna-fala,
Da Sgeoil Glioirid —
I. Sgeulachd Kibiiaig,
II Sgeulaclid Fear Hamoura,
Oran le Bi'ird Clieann-lochiubh, ..
A Bhan Lunnainneach bbuidiii", ...
Caismeaclid nan (Jaidlieal,
Diiillei
SI
82
82
83
-iall. ...
S-)
S(>
87
88
89
80
m latha an dingli
," ito
!t4
9.")
'.)()
!)(i
'•7
97
98
100
107
108
KIS
100
10!»
110
110
111
1 1 'J
112
A' BHANARACH 'S AN TAOITEAR T-SAILEACH.
Le DÒMHNULL MAC DHÒMHNUILL.
'Na la is 'na linn cha robh ann an taobh-
tuath na h-Albann ceartharnach a b' ainm-
eala 's a bu dàna, bu chruadalaiche 's bu
charaiche na Ruairidh Mac Coinnich na Coig-
ic, no mar a b' fhèarr aithne, agus is fèarr
cuinihne is iomradh air am meaag nan Gàidh-
eal, "An Taoitear t-Sàileach."
Tha iomadh sgeul air aithris mu dheidhinn
ann an eachdraidh Clann Choinnich 's ann
an iomadh leabhar eile. Chaochail a bliràth-
air Coinneach, Ceann-cinnidh Clann
Choinnich, mu'n bhliadima 1611 is chaidh esan
a shuidheachadh 'na Thaoitear air an oidhre,
a bha nui cheithir bliadhna deug a dh'aois ;
agus aig an am cheudna fhiiair e ceaneas na
fine ainmeil ud.
Ri linn a thaoitearachd chuir e as do shiol
Torcuill, oidhreachan dligiicach Leòdhais ;
agus le chuilbheartachd fhuair e sealbh air
an eilean mhor sin, is chaidli a cheangal n
oidhreachd mac a bhrathar, a chrann-cinnidh.
Ghabh e fhein soalbh air a' Choigich a bhuin-
eadh do na Leòidich, 's fhuair e còirichean
mòran fhoarainn air machair Roi-:.
B' e an Taoitear t-Sàileach prìomh-athair
toaghlach Chromba, agus b'e thog Caisteal
Leòid ann an ^^rath-pheofhair.
Ach b'e 'fhoill, a chuilbheartachd, is a cliara-
chas, is na h-innleachdan cealgach a chleachd
e a ghlac aire nan sean Ghàidheal is a tha
air an aithris 'nar measg gus an la an diugh.
Thii an eeathramh a leanas a' nochdadlj
barail Gaidheil a latha fhein dheth :
Xa tri nithean as miosa an Albainn :
An ceo luchair, an reodhadh Ceitein, 's an
Taoitear t-Sàileach.
Ach 's ann m'a naimhdeas tha an sgeul a
iLinaich mi innseadh dhuibh, mu chònnsachadh
a bha eadar e fhein is banarach a bh' aige
ann an Srath-Chonuinn.
Bha e mar fhiachan oirre clach ime 'sa
bhliadhna a liubhaii-cadh air son na h-uile Ian
I'ihairce de bhainne a bhleoghainneadh gach
' g-ich la, tomhas 'ònraichte air an do
;:òrd iad. Ciod air bith b'aobhar, uair no
ir-eiginn bha cudtrona an ime so ro aotrom.
ig so fearg an Taoiteir is thug e a cead
!i is dh' fhuadaich e as an t-srath i. Rinn
:oiim air an fhuadach so; ach cha 'n aithne
(ihomh ach an eeathramh a !ran;;^ :
Liib Cora-chrMbaidh is Ion Cora-chòrbaidh.
Gleanna min Alèinnidh, is Gleanna garbh
Còrainn,
Is Ion mor an ime, is brònach mise 'gam
fàgail.
Ghabh i muinntearas mu chùl Beinn Fhuais:
ach fhuair e a fuadach as a sin, is b' fheudar
dith an di'uhaich fhàgail, cha 'n fhaighcadh
i obair no dion, fhad 's a ràinig ùghdaras an
Troiteir. Dh' fhalbh i gu diithaich Chlann
Dòmhnuill is ghabh i còmhnuidh am Bàras-
dail, air tràigh Loch Shùirn, is bha i aig fois
car greis an sin. Ach gu tubaisteach, mar
is gnàth leis na mnathan bu mhaith leatha
am facal mu dheireadh bhith aice, agus rinn
i eeathramh air anns an d'thubhairt i:
Ged thug thu Srath-Chonuinn 's a bhàrr
bhiiam.
Is CÙ1 Fuais le ghruitheam 's le chàis bhuam,
Cho fad 's a bhuaileas tonn air tràigh
Ch.i toir thu Bàrasdail bhuidhe nan eisir
bhuam.
Bha tràigh Bhàrasdail aig an am ^n
ainmeil a thaobh eisirean is maoraich, is shaoil
a' bhean bhochd ged bu chumhachdach an
Taoitear nach robh e 'na chomas an cumail
uaipe.
Thàinig a bò.sda gu 'chluasan is shònxaich
e nach bitheadh a' ttiùis fada mar sin. Chur
e impidh air Mac Dòmhnuill Fear Biiarasdail
an traigh a throabhadh. Rinneadh so, agus
threabhadh cladach Bhàrasdail bho cheann gu
ceann, gus nach robh eisir no maorach tuille
ri fhaotainn. Nuair chuala a' bhean so
mhionnaich is bhòidich i gu'm biodh i tuill-
eadh is reidh ris fhathast Ls gu'n taomadh i a
bùrii-nighidh air 'uaigh. Chuala an Taoitear
mu'n bhòid so cuideachd is chuir c roimhc
nach biodh so furasda dhith a dhèanamh.
Miuiro d: Sun, Dinr/ivall.
Ann am meadhon baile Inbhir-phoofharain
tha tùr ceithir-oisneach, biorach, mu dha
fhichead troigh is a sè deug a dh'àirde. Tha
ao. tiir suidhichtc air mullach diiin bhig ghuirm
ùir. Ma's fior mo sgeul tha an Taoitear air
àdhlacadh is air a charadh 'na bhunait. So
an seòl a ghabh e chum boid na cailHche a
thoirt mu làr. Ach cha d'thug:— Chum a'
chailleach a boid.
Si map i gu mullach biorach :in tùir, agus
chithear gus an la an diugh boinnean dubha
na cailliche a' sileadh bho 'bhàrr. 'T'aith so
dh'eirich an gnath-fhacal : " Boinne dubh an
81
Taoitcir ort, a bhraidein," a their neach ri
nàbaìdh nuair nach bi an còrdadh ann — a'
cjallachadli, gun tochaireadh eadar iadsan
mar thachair eadar a' chailleach is an Taoitear.
Tha mi cur dealbh an tùir gus a' phaipcir-
naidheachd, is ma chlo-bhuailear e, chi sibh
nach robh streap na cailliche faoin. Buinidh
an tùr, an dun, is mu leth-acair fhearainn
mu'n timchioil do theaghlach Chromba.
sliochd an Taoiteir gus an latha an duigh.
ORAN DO MO DHACHAIDH.
Am FONN ; — "' Miiile nam Mor-bheann."
Nuair dhireadh tu tìuas ri bruaich Creig
Thollaidh,
'S tu 'g amharc mu 'n cuairt bu chaomh an
sealladh :
Loch Ma-rithe fo d' shùil gu lùbach, fonnair-
each,
Sèimheil, somalta, còmhnard.
Seisd—
Ged tha mi gun sunnd 's e surd dhomh
mulaid
Nach leig iod mi suas 'a taobh tuath air
thurus ;
Tha phasaids cho daor 's mi caol 'san
sporan
'S gu 'm faodar fuireach air fògar.
Boinn-eigh nam fiidh an taobh siar a'
bheallaich,
'S ma coinnimh Beinn-slioch 's gur fiadhaich
cas i;
Chearc-fhraoich le cuid eun 'san t-sleibh am
falach,
'S gur liònmhor eilid 'na còsan.
Ged tha mi, &<;.
Gu'm faic thu Loch-eubh gu mùirneil farsuinn,
Le acarsaid chiiiin, gach lùb is camus ;
Mu chuairt air gach taobh gu cùmhraidh,
fallain,
Tha 'n diithaich eireachdaU bhòidheach.
Ged tha mi, &c.
loiibhar-asdail mo ghaoil, le raointean
maiseach,
'Na laighe gu caoin ri taobh a,' chladaich ;
Gach seòrsa de bhàrr a' fas 'sa mhachair,
'S dealt mhin na madainn dha 'n comhdach.
Ged tha mi, &c.
Bidh an crodh air an àraidh am bràigh a'
bhaile,
'S am buachaille ban dha 'n tàladh dhachaidh ;
Bidh bhanaraoh uallach, ghuineil, bhanail,
Toirt uatha bhainno gu h-òrdail.
Ged tha mi, &c.
;Mus eirich a' ghrian bidh an t-iasgair fearail
A' taruinn nan lion gu rianail goanail;
Bidh sgadan is iasg gu sgiathach, lannach,
Gach bliadhna sailicadh 'sa chlòsaid.
God tha mi, &c.
Gur trie 's mi òg Ic cròcan oamain
A ghoid mi gun choir fo shròin a' chlachair ;
Ag iomain air Ion 's e spòrs bu mhaith leam
Bhi an cùl ann thall an comhnaidh.
Ged tha mi, &c.
Nuair thig feasgar bliadhna ùir bidh surd air
balaich.
La rannan de dhuan mu 'n cuairt air challainn ;
Nuair chluiniieadh bean sgiiideig fuaihi nan
cam an
Bhitheadh oruachag bhonnag air doigh aice.
Thoir beannachd an dràsda a Gheàrrloch
dhachaidh,
'S mo dhùrachd dha 'n t-sluagh tha shuas 'sna
srathan ;
Ged chaidh mi thar sal 's e b'fhearr leam fathast
Tir àluinn channach nam mor-bheann.
Ged tha mi, &c.
Iain Dubh MacDhomhnull 'io Iais.
Ged tha m
&c.
ORAN MOLAIDH AN
T SAIQHDEIR QHAIDHEALAICH.
Aiu FoìiK^" Cruachan Beann."
Seisd:
Seinnibh cliii nam fear ùr,
Gillean gliin-gheal nam breacan ;
B'e mo run bhi 'nan cùirt,
'S miann mo shiil bhi 'gam faicinn.
Rann :
Seinnibh diii an Tir a' Cheò
Do na seòid nach robh gealtach,
Chaidh a nidi do Neuve Chapelle ;
'S cuid cha till dhiubh gu'n dachaidh.
Seinnibh cliù, &c.
'S lionmhor màthair tha fo leòn,
Agus òigh tha gun leannan,
Leis a' bhatal thug na seòid
Far na dhòirt an cuid fala.
Seinnibh cliù, &c.
'S truagh nach robh mi leibh 'san Fhraing,
'S ann am Flànras car tamuill,
Chithinn sin mu'm faighinn bàs
Gnìomh nan àrmunn 's nan gaisgeach.
Seinnibh cliù, &c.
Chithinn seallatlh ann le 'm shùil
A bhiodh cliùiteach ri aithris ;
'S dh' innsinn ann an cainnt nam bard.
Gniomh nan sàr a' dion nam bratach.
Seinnibh cliù, &c.
Dh, Innsinn dhuibh mar chaidh an leòn.
Mar a dhòirt iad an cuid fa!a,
'S mar a dh' fhulaing iad am has
Dion na dh' fhàg iad aig baile.
Seinnibh cliii, &c.
Seinnibh cliù do 'n dh' fhalbh a Sleibhte,
Gilloan treun nach robh meata,
Chaidh a dhion ar cliù 'e ar tir,
Bho 'n a' rnhilltear gun cheartas.
Seinnibh cliù, &c.
Soinnibh cliii do'n dh'fhàg Port-rìgh
Fo 'n cuid phioban is bhrcacan ;
F&ile beag os oionn an glùn,
Eideadh sunndach nan gaisgeach.
Seinnibh cliù, &c.
Biodh ur cliù 'ga sheinn gu bràth,
Fhad's bhios tonn is tràigh air cladach ;
Fhad's bhios grian air àird nan speur
Biodh cuimhn' le speis air euchd nan
gaisgeach.
Seinnibh cliù, &c.
Iain MacLeòid, Tor-mor, Sleibhte.
THIG COBHAIR A CRUACHAINN.
Le ALASDAIR mac DHOMHNUILL.
Bho chionn àireamh mhòr bhliadhnaichean
air ais, air latha deireadh foghair, bha gille
òg. sgairteil, de mhiiinntir na Gàidhealtachd
gus an làimh shuas, a' gabhail a shlighe
dhachaidh bho mhachair na Galldachd, far an
do chuir e seachad greis de a bheatha ann an
cosnadh maith. Bha cillein laghach airgid air
a shiubhal, priobaidean a bha e 'cur ma seaoh
a chum Croit-an-t-seanair — gu h-àraid an seann
tigh 's an aitreabh — a chur ann an gnè òrduigh
miis toireadh e a stigh Annag Dhonn a'
Bhlàir-Bhuidhe, a bha e a' dol a phòsadh air
bheagan dàlach. Bha ihntinn air a lionadh le
smaointeanan mar so air a leithid de dhòigh is
nach d'thug e an aire gu'n do thuit an
oidhche gu trom, dorcha mu 'n cuairt air;
's an uair, a thàinig e d'a ionnsuidh fein 's e a
chinn 'na bheachd deanamh air an tigh-
tàimh a b' fhaisg air làimh, ged bu docha leis
gu mòr gu'n ruigeadh e dachaidh caraide
anns am biodh e dibh-beathte ged a
dh'fhanadh e seachduin is còrr ; ach a bha
fathasd fada, fada bhuaidhe. Chual' e uair
agu3 uair, fior dhroch sgeula air an tigh-
tàimh so gus an robh e nis' a' stiuradh a
cheumannan. 'Na aonaranach leis fhein ann
an gleann fàsalach, sàmhach, siarachail, fad
air chùl an t-saoghail, gun tigh eile
•mar uidhe mhiltcan da, bhiodh luchd-
siubhail de gach seòrsa a' cur seachad na
h-oidhche ann bho thim gu tim — ciobairean 's
dròbhairean ; luchd-gnothuich an dràsda 's a
rithisd air thurus ; agus, gu bicheanta, luchd-
paca a bha 's an am ud ri 'm faotuinn 'nam
ficheadan air feadh na Gàidhealtachd. Ach
bha e air a raite, tha e coltach, gu'n do ghabh
noaoh is neach an rathad air an robh an
fhàrdach ainmeil ud, air nach d' fhuaradh
cùnntas mòr as a dlieidh sin ; agus ged nach
robh 'm faireachadh bu lugha aig an laoch òg
làidir so, a bha a" greasad gu 'dhachaidh 's
gi Annaig Dhuinn, bha guthan beag air choir-
eiginn a' sanas 'na chluais air dhoigh a dh'
fhàg inntinn luasganach. Ach coma, co-
dhiùbh, cha robh doi-as aige ; agus a stigh
do 'n tigh-tiiaimh a ghabh e le ceum
foghainteach a' Ghàidheil.
Ghabh e a leabaidh agus a shuipeir, agus
an dèidh sin shuidh e, a chur a sgiths dheth,
ri taobh an teine ann an seòmar beag eadar
an rùm-còcaireachd agus far an robh e 'dol
a chodal. Cha robh coltas gnothaich mhòir
air bith a' dol air aghart air feadh an tighe ;
bha boirionnach mor, gràisdidh, sios agus suas
gu dripeil ag obair mar gu'm b'ann air sud
's air so, agus caileag shearbhanta 'na cois,
ach beag na h-uile ceum. Thug an gille an
aire do 'n chailinn òig so a' toirt sùil-bheachd
air fhein mar a gheibheadh i cothrom air
sealltuinn a stigh far an robh e'na shuidhe;
agus chunnaic e briaghad air leith 'na
h-aodann agus maisQ ainneamh 'na pearea.
Ach cha b' fhada bha e leis fhein an uair a
thàinig fear-an-tighe na 'chuideachd, mar
gu'm b'ann a ghabhail a naidheachd.
" Co a th' agam an so a' gabhail an
anmuich?" ars eean, 'a e a' euidhe gu sois-
neach air bòrd tri-chasach air meadhon an
ùrlair.
" Tha," arsa Raghnall — (oir 'se sin a b'ainm
di 'n fhcar-thuruis) — coigreach, anns an
dùthaich so, a th' air a shlighe dhachaidh a
dh' iormsuidh nan garbh-chriochan gu shuas,
bho Ghalldachd an Taobh-deas."
" Gabh do chomhfhurt an so an nochd."
arsa fcar-an-tigho, " ach 's coltach gu'm bi thu
air falbh tràth 's a' mhaduinn."
"Gu tapaidh leibh," arsa Raghnall, " 's c
mo bheachd moch-eirigh mhaith a dheanamh
am màireach."
" 'S fheàrr dhuit gun a bhi ro-thràth, mus
caill thu an ceum, no mus fhaod all-tapadh
air bith tachairt riut."
" Biodh sin gu leir mar a thograa ; ach
hithidh mise a' strith ri bhi am mach gu math
mus tig faireadh an latha."
" Ach na'n coinnicheadh ni talmhaidh no
mi-thalmhaidh riut a chuir^adh dragh ort,
nach b' fheàrr leat an t-soillearachd na 'n
dorcha?" dh' fharraid fear-an-tighe gu
h-iargalt'.
" Cha 'n eil ni dhe a leithid sin a' cur
eagail idir orm," fhreagair Raghnall. "Tha
mi coma de a thachras orm."
" Agus tu air t-aineol gun chobhair gun
armachd?" a rithisd dh* fheòraich fear-an-
tiffhe.
" Tha mo dhà làmh agam, 's tha cuaiUe
math bata agam," fhreagair Raghnall.
" Ma thachras Cailleach Mhòr an Uillt'-
Chaoruinn riut, cha dean a leithid sin dad a
dh' fheum duit."
"Ged a thigeadh cailleach ague bodach ae
an AUt'-Chaoruinn no a allt cile air bith a
ghabhail gnothuch rium, feuchaidh mise ri
mo larach a sheasumh, agus mur a bi mo
dbuirn agus am bata daraich gu leòr a chum
peanasachaidh, thig cobhair a cruachainn."
Ghabh na fir oidhche mhaith le cheile. agus
rinn Raghnall gluasad. a dh' ionnsuidh a rum-
leapa ; ach eùil gu'n d' thug e, chunnaic e a'^
chailinn òg shearbhanta mar gu'm b' ann a'
sealltuinn a rithisd far an robh e, agus i a'
seinn, le guth binn, siobhalta, ciùin :—
■' M' eudail, na caidil idir;
M' eudail, na caidil trom ;
M'eudail. na caidil idir;
M' eudail, na caidil trom ;
M'eudail, na caidil idir;
M' eudail, na caidil trom ;
Ma chuireas tu do làmh fo 'n leabaidh,
Gheibh thu lag e bha 'na shonn."
Agus na dheidh sin, mar gu'm b'ann a
chur neach sam bith a dh' fhaodadh a bhi
'ga h-eisdeachd de amharus, chaidh i aii- a
h-aghaidh a' seinn : —
'Ille dhuinn, h-ùiU-i,
H-ùill-i, h-ùill-ò;
'Ille dhuinn, h-ùill-i.
'S 'ille dhuinn, h-ìiill-ò.
Bu tu marbhaich an fheidh
Anns a' bheinn 's am bi 'n ceo.
'Ilia dhuinn, &c.
Nuair a chaogadh tu 'n t-sùil
Gu 'm bu chiùrrte damh na cròic'.
'Ille dhuinn, &c.
Boineid bhreac air dheagh dhreach.
Air ciil bachlach gun phròis.
'Ille dhuinn, &c.
'S jomadh te thug dhuit speis;
'S tha mi fein air do thòir.
'Ille dhuinn, &c.
Chaidh Raghnall a chodal: ach go bu gu
d'^ a bha 'cur dragh air, laic codail nha
tigeadh air. Chuir briathran na caileige
[•pagan smuain foidhe ; ach 's ann a theann
8".
e ri chuimhneachadh an cual' o iad fhein no
na fuinn riamh roinihe ; agus anns an
t-suidheachadh sin fàgaidh sinii Raghnall air
feadh ùine bhi^j.
" Gu de do bharail air an fhleasgach a th'
againn an nochd?" arsa bean-an-tighe ri fear-
aii-tighe, is iad a' nicaraireachd gu sàmhach
eadar iad fein, ri taobh an teine, anns an
t-seòmar chòcaircachd.
" Cha 'n eii mi gle chiniiteach mu chùisean
idir," arsa Seòras Mòr (oir 's e Seòras a b'ainm
do 'n duine). 'S e laoch anabharrach làidir,
a reir coltais, a th' anns a' churaidh ud—
ceatharnach ne'ariiisgidh gun an teagamh is
lugha. Chuir mise beagan cheistean ris nia,r
is cleachdadh leam a bhi 'cur ri neach is
neach ; ach 's e fhr€agair e dhomh mu
dheireadh ge bu gu de an deuchainn a thigeadh
air a sheasamh ann am buaireadh, mur a
deanadh a dhà dhòrn 's a bhata daraich a
shaoradh gu'n tigeadh cobhair a cruachainn."
" Feuch nach e a thubhairt e gu'n tigeadh
cobhair a cruaidhe?" dh' fharraid a' bhoan.
" Cha 'n e, cha 'n e," fhreagair Seòras. " 'S
6 thubhairt e " gu'n tigeadh cobhair a
cruachainn." Ach ars esan, 's e ag eirigh,
" bheir mi sùil a stigh air mue teid mi a
chodal ; math dh'fhaodteadh gu'n teid agam air
an ulaidh air a bheil sinn an tòir fhaotuinn
uaidhe air bheag dragh, agus mur teid,
leanaidh mi a lorg 'sa mhaduinn, agus
coinnichidh mi e 'sa Ghleanna-ohumhang.
IMdh fios an sin co 's treasa, esan na mise ;
fag thus' a" chùis agamsa."
An oidhche sin cha robh an codal an dan do
Raghnall. Bha inntinn hiasganach, agus bha
e daonnan a' tionndadli bho thaobh gu taobh
anns an leabaidh. Mu dheireadh thall, 's ann
a dh' eirich e, agus an deidh sràc no dhà a
thoirt mu 'n cuairt de 'n rum, shuidh e air
being na leapa. Cha b' fhada a bha e mar sin
gus an d'thug e an aire do dhorus an rùim
a' fosgladh gu siobhalta, sàmhach, agus ann
am priobadh na sùla a' dùnadh a rithisd.
M'eudail, na caidil idir ;
M'eudail, na caidil trom;
arsa guthan beag, diomhair, a shaoil leis a
chual' e a' sanas 'na chluais ; agus 'na dheidh
sin —
" Ma chuireas tu do làmh fo 'n leabaidh
Gheibh thu lag e bha 'na shonn."
Gun fhios ciod a dh' fhaodadh a bhi fo 'n
leabaidh chuir e a làmh a stigh air a shooair
fhein ; agus ged nach b' fhcar e air nach robh
e furasda eagal a chur idir, thàinig gnè 'aigse
mu chridhc, 's cha b' un-ainn dha_ laighe na
b'fhaide a dheòin no a dh' aindcoin. Chaidh
e na 'uidheam gun dàil; agus a' glacadh a'
bhata dharaich 'na laimh dheis, sheas e air
CÙ] an doruis, ealamh gu buille bhàis a thoirt
do neach air bith a thigeadh — no a bheireadh
icnnsuidh air a thighinn — a stigh do 'n rum.
Agus cha b'fhada an deidh sin gus an d' thug
e 'in baile inuigh air, toilichtc a bhi cnibhte
's an t-sui(lhoachadh ghràinoil 'san robh o,
ged a bha c gun bhiadh-maidne, agus gim
dea.sachadh idir mar bu mhaith leis a
dl.'eanamh a thaobh an t-slighe a bha roimlie.
Ach thug e 'n deagh thoighe gu 'n robh a'
ohuid airgid 's a chuid armachd — a leithid 's a
bha e — air a shiubhal.
"A bhcan, a bhcan," arsa Scòras, 's o a'
tighinn an cabhaig mhòir a stigh far an robh
ise 'na leabaidh, "ciod a nisc a ni sinn?
Tha 'n ceòì air feadh na fidhle."
" C ar son nach 'eil thu a' tighinn a
chodal? ars a' bhoan? Mur teid ngad nir
(iithioun fhaotuinn an nochd fag an t-sealg gue
am màircach."
" Tha eagal orm." arsa Scòras, " nach bi
sealg no sithionn againn an truth so, tha 'n
gill' òg an deidh trusadh air ; agus cha 'n
e sin is miosa, ach c'àit' an deachaidh e a
chodal gu tubaisteach ach far am bheil am bod-
ach a thàinig an de.
" 'S i 'n droch uair a tha 'n sin," ars a'
bhe^n; " feumar a' ghlasghuib a chur air a'
ghiir òg, ic-ac, agus cha 'n eil tim ri chall."
■' liitliidli mise suas ris aig an Alit-
Chaoruinn fhathasd," arsa Seòras, ia e a'
toirt as gun an corr dàlach.
làha camhanaich na maidne a' briseadh air
na mullaiehean an uair a bha Raghnall an
deidh dol thar Alit-Cliaoruinn, agus a'
teanundh air a' Ghleanna-chumhang. An sin,
gun fhios gun fhaireachadh dha, thug e 'n
aire, aig a thaobh dha,, cailleach mhòr,
ghrànda, gharbh, a' cumail ceuni air a
cheum ris. Cha b' urra dha a ràite nach
d'thug a chridhe clisgeadh boag as; ach, coma
oo-dhiùbh, chunnaic e gu'n robh aige ris a"
chuid a b' fhèarr a thoirt as a' chuid
bu mhiosa. Thàinig 'na chuimhne an seann
sgeulachd a chual e uair agus uair mu
dheidhinn fear de theaghlach Loch-iall agus
a' chailleach a rinn icnnsuidh dhiirachdach air
buidsoachd a chur air, is e air turns eadar
lonbhar-nis agus Loch-abar, agus mar a
thubhairt Looh-iall is e 'cumail ccum toisich
air a' chailHch :
" Ceum air do cheum, a chailleach," 's a
fheagair ise : _
" 'S ceum thairis ort, Eoghainri" ;
'S a thubhairt Loch-iall a rithisd.
" Ceum air do cheum, a chailleach,
'S an ceum thairis aig Eoghann,"
Cha b'fhada gus an do bhruidhinn a'
chpilieach mhòr, ghràisdidh, fhiadhach,
chraosach, gharbh-fhiaclach, phreasach, chrom,
chrotach, ri Raghnall, is i a' farraid :
"Nach 'ell eagal ort a bhi an so leat
fhein?"
"Cha .'n eil fiamh no eagal orm fhathasd,"
arsa Raghnall."
" Nach cuala tu gu trio mu dheidhinn
droch laimhseachaidh, le mo leithid-sa?"
■' Cha'n urra mi ràite nach cuala," fhreagair
Rsghnall, 's e 'gabhail greim chruaidh air a'
bhata dharaich 'na laimh dhois.
" Agus 's e mo chuid-s' thusa," ars a'
cnaiUcach.
" Chunna' tu rud 's a chùl-thaobh riut,"
arsa Raghnall.
Anns an fhocal chuir a' chailleach car no
dha dhi, agus thijg i a" bhoineid de Raghnall,
agus theann i ri <lannsadh innte.
" An uair a bhcir mise toll air so," ars a'
chailloach, " tuitidh tusa marbh far am bi
thu."
" Nach bo<'hd nach 'oil mo mhial-chù dileas
agam an so?" thubhairt Raghnall ris fhein, 's
e a' ceumadh air falbh. An uair a chunnaic a'
chailleach nach robh e 'tighinn a thogail na
bomoide 's ann a thug i as a dheidh. An
glacan a cheile chaidh iad, agus air dhoibh car
UD dha ghleachd a chur am nieasg nam preas-
beag 's na luachrach a bha mu'n casan, fhuair
a' chailleach am air a' bhata dharaich a
tljilgeil a laimh Raghnaill.
'• Gu de ni thu nise? Bithidb do bheatha
's do chuid airgid agamsa 's cas air d'
amhaich," ars a' chailleach, 's i a' toirt
tarruing air sgithinn chaoil chruadhaich a ijha
aice am folach.
"Thig cobhair a cruachainn?" arsa
Raghnall 's e a' toirt am mach a truaill a
bhii an crochadh ri 'chruachainn biodag
ghour shoilleir, a shàth c, ann an tionndadh ra
boise, le uile neart ann am broilleach na
caillich.
" Mharbh thu mi," ars a' chailleach.
84
" Shaoil leani nach gabhadh marbhadh ort?"'
arsa Raghnall. " Ach nach tusa fear an tigh-
thàimh shìos an sud?"
" Cum do bheachd riut fhein?" arsa foar an
tigh-thàinih, " agus fag an so mi."
Chum Raghnall air nghaidh air a shlighe.
Chual' e an deidh làimh gu'n d' thug fear an
tigh-thaimh ùine mhòr mus robh e elan a
rithisd agns gu 'n d' fhàg c "n diitha:ch air dha
fas gu math.
Tha e ri ohreidsinn gu 'm b' ann mar fhear
an tigh-thaimh anns an sgeulachd so a bha,
oo-dhiùbh, a' chuid mhor de na cailleachan
aguri na bodaioh a bha 'taohairt ri 'uchd-
.siubhail agns a' gabhail gnothuich riutha bho
thini gu tim anns na làithean a dh' flialbh.
TUAINEAL A' CHNATAIN.
Le IAIN LOM.
Oi-an do Shir Eoghan Camshron Loch iall (lG-29-1719).
This poem, extending to 24 verses, is in-
cluded in Rev. A. MacLean Sinclair's collec-
tion of Iain Lom's poems, published in
Antigonish in 1895. In his notes the compiler
states that his version is taken from Gillies's
collection of 1786.
The version herewith given, which extends
to 30 verses, was taken down by the contri-
butor from Mr Donald MacDonald, a constable
in Glasgow, and a native of Lochaber. It will
be noticed that the order of the verses is
different from that in which they are given in
Sinclair's collection, and I venture to suggest
that it is at least an improvement, if not the
correct order. For example, verso 25 loses its
meaning completely when placed after the 28th
and before the 26th verse, as it appears in the
collection referred to, whereas as it is placed
hero it is quite apparent how it qualifies the
two preceding verees.
In the order given here the 1st, 8th, 9th,
14th, 15th, and 24th verses arc not included
in Rev. A. M. Sinclair's collection, nor is it
probable that they ever appeared in print as
part of this poem. In a number of verses
MacDonald's version occasionally differs from
lli'v. A. M. Sinclair's. Where such differences
exist we have bracketed the words or phrases
concerned, MacDonald's being shown first.
It would bo interesting to loam whether
any additional verses could still bo obtained,
or whether further light could be thrown on
this poem from oral sources.
Eachann MacDhùghai.l.
1
Righ gur muladach tha mi,
Siubhal iomall mo shrnidean,
'S nach fhaic mi fear-turuis nan làirig
A Dun-eideann.
2
Cha b'e tuainoal a' chnatain
Chuir mi 'm dhiisgadii 'sa mhadainn,
Ach an tùchan-s' tha marcachd
Air n.' fheithibh.
3
Fear <lo (hèill<? bhi 'n Sasunn,
Gun fhios nach/faoidteadh do dhrapadh,
\ b' eigneach a' bhcairt e,
/Leis gach eucail tha 'n taicc ri Seumas.
(Ma thig cug ort an taice Righ SeurlaiS.
4
A chraobh stàjlinn chruaidh, chuilinn,
Chaidh air sail bhuainn do Lunnainn,
'S tearc mo ghii<ir gu.s an cluinneam
Deagh sgeul ort.
5
Do thigh'nn fallan. slàn, bhuaidhe,
Mar ruaig falaisg bhàrr cruadhlaich,
No bho gharadh a' ghuail.
'S nam balg-seididh.
Dh' thalbh Mac Cailoin, fear-buairidh,
Lo sac gearrain de thuaileas,
Chur a ghearain an cluasaibh Righ /Seumas. )
7 I Seurlas. I
Ged a sgriobteadh leat Muile,
Bhiodh tu 'g iarraidh gu tuilleadh ;
Cha robh 'm bliadhna 's an uiridh
Cho reidh dhuit.
8
ila 's 6 'm bàs a fhuair t'athair,
Bhios a' feitheamh ort fhathast,
Bidh craos cam ort 's thu 'g amharc
Na greine.
9
'S gu 'm bi nead aig a' chuileig
Ann an iochdar do shlugain,
Anns an t-sloc 'san do thuinich
Na breugan.
10
'S iomadh tigheadas òrail,
Mitirncach, aighearach, ceòlmhor,
A ghieas t' athair gu fòirinn
Na deirce ;
^11
Dh' an robh beathachadh bòidheach
Tha 'n diu^h 'ga chaitheamh mu d' bhòrd-sa,
Cleas na famha cur fotha
Cheart eiginn.
12
C.'!eas a' bhagair mhoir làidir,
Rinn a shaidsoach a chàradh,
Lois gach baidreag a thàthadh
Ri cheile.
13_
Ach b'ait loam Duibhnich 'san dranndail,
ladi fo dhruim an Tiiir Fhrangaich
Agus cuibhrich ro theann
Air am feithibh.
14
Madainn dubh-riabhaich, emachdail,
Dh' fhàg i 'n t-Iarla gun mhairsinn ;
Thug i 'm fiabhras a Marcus
Earr-Ghàidheal.
Caiptin caol Loch-nan-eala
Thug le foill as a' bhail' e
Gu 'n do chaochail e talla
'N am eirigh.
16
Foghain Oig Thorr a' Chaisteil,
Rinn thu choir mar mo bheachd-sa ;
Thog thu orò agus geata
Nach leum iad.
n
Is mairg a dhùisgeadh a cadal
An laoch nach miichfceadh le bagndh,
'S borb, àrdanach, acfhuinneach,
Glousta.
18
Ghabh thu bhràid air do mhuineal,
Nach gabhadh each orra cliunnart,
Thoirt do chàirdean a tonnaibh
Na feithe.
85
19
Thog thu fbàralann an Dubhairt ;
\bàad/
Streap thu 'm bàrr a' chroinn ghiubhais ;
Leat bu mhiann a bhi 'n cruitheachd
An dreagain.
20
Fhuair thu garbh bhata cv'ilinn,
Cheud la dhearbh thu bhi d' dhuine,
Mu 'n d' fliàs calg ort de dh' fhionnadh
No dh" fheusaig.
21
Thog thu 'n t-sròlbhratach bhuidhe.
Os ceann stòl nam pic iubhair ;
Caol chòrcach an siubhal
Gach te dhiubh.
22
Na 'm biodh a' chùis mar a theirinn,
Bhdodh tu d' dhiùo thar nan Eilean ;
Leat bu mhiann a bhi d' speireig
'Sna speuraibh.
23
/'N latha mor bha 'n Sròn-Nibheis, \
lis ann latha Sron-Nibheis, J
{B' olc an còcaire gill' thu. (
Bu droch cooaire gill' thu, J
{Thug thu fcòil dhoibh air bhioraibh, s
Chuir thu spògan air bhioraibh i-
S dhroch ghreidh thu. '
24
La eile 'na dheadhaidh,
Ann an Acha-da-Shlcighe,
Chuir thu feachd agus faghaid
Mu 'n treud ud.
Lo luchd nam feadanan dubh-ghorm.
Do 'm bu fhrcagarrach fudar,
Nuair a spreigeadh na h-ùird
Ri spuir gheura.
26
Bheireadh dùsgadh le an-iochd.
Air garbh ùdlaich an langain ;
Triath àrd-stùcach, mor, eangach
An t-sleibhe.
27
Thug thu faragradh fairge
Do luchd nam fallainnean dearga ;
Bha ruith fala bha scarbh dhoibh
Mu 'n sleisdean.
28
( Cha bu shùgradh do sgoileir,
( Greim cùil thoirt a d' choileir, 1
Dol a dhranndan ri d' choileir, )
Nuair a ( riiisgeadh |^ tu chorr-fliiacail
( thionndadh J
Gheur ris.
29
Cha f mho thigeadh "I do sheana-ohu,
( bu shùgradh /
An cnaimh smuais thoirt a d'dhream-chraos.
Nuair a theannadh tu teannachar
Do dheudaich.
30
'N am driiigheadh na h-eanrach,
Bhiodh an t-siiil as no 'n t-eanchainn,
r 'S cha bhiodh tuille de sheanchas mu ~\
-! dheidhinn, ,
t Cha bhi nn.se ga shcanachas -'
Na 's leir dhomh.
TAIBHSE NA COIMHLIG.
Le MAIRl B. COPLAND.
Anns an tim a chaidh seachad bha na
Gaidheil a' creidsinn gu làidir an taibhsean ;
agus cha bhithinn idir dearbh-chinnteach nach
eil iad a' creidsinn annta fathast an cuid ceàrnan
de 'n Ghaidhealtachd. Tha fios agam, mu
cheann tri fichead bliadhna air ais, gu'n robh
muinntir Chill-fhinn a' creidsinn an Taibhse na
Coimhlig. 'S b'e 'n taibhse ladarna borb e.
'S iomadh duine bochd a' dol dachaidh, air
ghlac leis an dorchadas agus a theagamh le rud
beag de 'n stuth làidir do 'n do thug e slacainn
ghoirt.
Nuair bha 'n taibhse so an tir nam bcò, 's e
tuathanach beag bha ann. Pàruig Mac-ill-
bhriuthain b' ainm dha ach 's e Par Lonach bu
trie ghoireadh ris. Dh' fhalaich Pàruig soc-
croinne anns an talamh ; 's air son sin oka robh
fois anns an uaigh dha, 's ann mar a leanas bha
'n sgeul.
Anns na làithean sin bha moran theaghlaich-
ean far nach eil nis ach aon bhaile-fearainn
mor ann am bràigh Ghlinn-Lòchaidh. Bha 'n
t-airgead gann, 's cha robh innealan tuath-
anachais cho lionmhor 's a tha iad air an latha
'n diugh. Bha crann aig aoij duine, cliathan
aig duine eile agus cairt ai^ an treas duine;
agus bheireadh iad coingheall do cheile gu deas
toilichte. 'S ann aig Par Lonach bha 'n crann.
Latha bha 'n so bha © air falbh aig a' mhargadh
agus cheannaich e soc ùr. Thubhairt e ris fhein :
" Cumaidh mi so as an t-sealladh aig na coinih-
earsnaich ; tha 'n seann soc math gu leòir
daibh." Dh' fhalaicli e 'n soc anns an talamh
agus goirid an deidh sin, ghabh © a Icabaidh,
agus cha d'eirich e tuillidh.
Boagan tim an deidh a bhais, t.hòisich taibhse
air Coille na Coimhlig a thathaich. Cuid
uairean bhiodh e an rioehd coin mhoir dhuibh.
agus rairean an rioehd buic-earba, agus uaire
eile an aogas duine. Agus mu mheadhon
oidhche leanadh e neach 'sam bith a bha gabhail
an rathaid mhoir, bho cheann gu ceann na
coille, agus daonnari ri glcangartaich mar
iarann bualaidh air a cheile.
Thachair air oidhche Feille-Faolain gu'n robh
na h-uibhir de na seòid cruinn an "tigh-Osda
Drochaid-I òchaidh. Thionndaidh a' chrac-
aireachd air an taibhse agus mar a bha e 'na
chùis-eagail do mhiiinntir a' ghlinne. Mu
dheireadh dh'eirich Alasdair Mor, 's ars esan.
" Cha robh meas agam air Par Lonach beò
agus cha 'n eil eagal orm roinih mharbh, ge
b'e taibhse no donas e bl.t?ii mi aghaidli air."
Dh' falbh Alasdair agus luig e Choimhlig
mu'n da uair dheug dh' oidhche, agus troimh
na coille thug e air. Sheas an còrr dliiubh air
astar. agus an ùine ro ghoirid chual iad fuaim
strith, beucail 's donnalaich. Lean sin gus an
do ghoir an coileach. Thàinipr Alastair ]na
ruith 's 'na leum mach as a' choille, an aghaidh
aige a' sruth fala, agus eudach 'na luideagan.
Ciod a chuala no a chunnaic c cha d'innis e
dho dhuine beò ; ach bho'n latha sin mach cha
'n fhacadh 's cha chualadh an taibhse tuillidh.
"Am fhac sibh fein riamh an taibhse ?"_ arsa
mise ris an seann duine choir a dh' innis an
sgeul dhomh.
" Cha 'n fhac mi fein e 's cha ghabhainn na
chunnaic mi do 'n t-saoghal agus dol troimh
'n Choimhlig aig meadhon-oidhche.''
"Theagamh mata nach eil e fior idir."
" Cha 'n eagal nach eil e fior. Nach b'o
Para Lonach m' fboar-cinnidh fein ged 's nar
.'earn bhi 'ga innseadh."
Nis cha 'n e creutair truagh aineolach a bha
an .'^o ; ach seann duine E:eur-fiosrachaidh : agus
bha e creidsinn na huilo facal de'n sgeul a dh'
A BHANA-BHUIDSEACH LEODHASACH.
Le alas D air cams H HON.
Mu'n d'fhuaireas a mach imileachd na toite
gu cur bhàtaichean is shoithichean 'nan eiubhal
troimh 'n fhairge, 's i soitheach bheag aon
chroinn a bha 'giùlan litrichean is paipearan
Leòdhais eadar an t-eilean is tir-mor.
Theirteadh " pacaid-nan-litrichean" ris an
t-soithich bhig, ghleusda so. B'e Mac Rairidh
ainm an sgiobair a bha air a' phacaid mun
am mu'm bheil mi sgriobhadh. Is iomadh turas
doeguinneach is caol-thearnadh a bha aig an
sgioba ghaisgeil, chruadalach 60, 'nan turas-
an thairis air a' Chuan-lcòdhasach.
Uair de na bh' ann, bha iad ri poi-t ann am
baile Steòrnabhaig 's na gaothan 'nan aghaidh.
Bha 'n sgiobair Ic siiil luainich is inntinn loni-
aganaich a' ceumadh clàr-uachdair na soithich,
le aghaidh ris na speuran, nuair chunnaic e
dlùthadh air fior charaid dha. Thug an dume
so a leum de 'n laimrig air bòrd, far an robh
an sgiobair, Dh'altaich iad beatha 'cheile ann
am briathran caoimhneil, càirdeil, agus iad
araon cho toilichte carh a cheile fhaicinn.
" Tha thu ri port," ars an caraid.
" Cha'n ann le m' dheòn," ars an Sgiobair.
" Tha i seideadh 'nam aghaidh cho dii-each is
ged nach biodh aice troimh 'n tigeadh i ach
aon phioban."
" Ciod a bheireadh tu do neach a dheanadh
soirbhoas fàbharach dhuit, ge b'e taobh an
iarradh tu 'dhol?" thuirt an caraid.
" Tha mi smuaineachadh gur e taingealachd
threibh-dhireach agus ùmhlachd an da ni a
b'fhèarr a b'urrainn mi iocadh ; oir tha na
gaothan 's an fhairge ann an laimh an Uilc-
chumhachdaich."
" Am bheil fios agad gu'm bheil cuid
de chloinn-daoine aig am bheil cumhachd thar
gaoth is sion?"
" Cha chreid mi lide dheth," ars an Sgiob-
air
" Lough an sgriobtuir, is chi thu an sin
gu"n robh cumhachd aig feadhainn thairis air
na mairbh, is gu'n togadh iad an coslas as
an talamh."
" Tha mi tuigsinn gu'm bheil thu 'n drasd
aig a' chaillioh a bha 'n Endor ; ach am
bheil thu de 'n bheachd gu'm bheil an cumh-
achd sin aig sluagh an latha 'n diugh?"
Fhreagair an caraid, " Tha dh'aon fhios
gu'm bheil iad anns an cilean so aig am
bheil an comas gaoth is sion a dhiisgadh 's a
chasgadh aig an uair is àill leotha : agus is
ann a chur impidli ort a thajnig mi, agus a
dh'innseadh dhuit c'ait an teid thu gus am
faigh thu soirbheas fàbharach deanta dhuit,
ciir bha mi duilich nuair chuala mi gu'n robh
thu cho fada ri port."
'■ Tha mi 'ga do chluinntinn," ars an
Sgiobair.
" Ma tha, thoir fainear mo bhriathran, agus
rach gus a leithid so de the. Thoir leat
beagan de bhuinn bhoidheaoh, gheala. Ma
bhios i arralach seall dhith na buinn ; agus
thoir a' chluas dheas a bhàrr mo leth-cheann
mur dean i dhuit an ni tha mi cantainn."
" Tha thu cur uamhais orm," ars an Sgiob-
air.
" Dean do thoil fein." ars an caraid. " tha
mis a" falbh ; ach cuimhnich mo bhriathran
dealachaidh."
'■ Is daoi nach gabh comhairle.'' ars an
Sgiobair. 'S ann tha mis an diiil gur daoi
a ghabhadh a' chomhairle tha thusa toirt
scachad an trath so."
" Dean mar 's àiU leat, agus la math leat.
Bha gnothuch aganisa tighinn gad chomhairl-
eachadh."
Nuair bha 'n Sgiobair a' gabhail fadail nach
robh 'n soirbheas a' caochladh, thog e air a
shealltuinn air a' ohaillich, is gu fortanach cha
do dhi-chuimhuicJi e na buinn bhòidhoaoh.
Ràinig Mac Rairidh, is thuirt e ris a'bhoirionn-
aoh gu'm biodh e fada 'na comain na'n
deanadh i gaoth fhàbharach a bheireadh e
dh'ionnsaidh a' chala gus an robh e 'g iarraidh.
" A dhuine ladarna gun nàire, c'àit an
gabhadh tu de chraicionn aghaidh ort tighinn
a dh'fhanaid air croutair bochd mar tha
mise. 'S ann a tha thu toilltinn na coin a chur
riut."
Fhreagair e, " Cha chiosinn sin na buinn
bhòidheach, gheala, chuir mise 'na mo phòcaid
air do shon."
" De eil ach buinn. Bu chaomh leam am
faicinn," ars a' ohailleach.
" Ma ni fein feum dhuit seall riutha ; amhairc
orra."
" An robh thu ciallachadh na tha 'n sin
dhomhsa?'
" Is leat gach bonn dhiubh ma dh' atharraich-
eas tu ghaoth mu 'm fag mis an taigh so."
"Tha thu cheart da-rireadh," ars a'
chailleach, "s i dol car beagan ùine as an
t-sealladh. Thill i is sreang chaol, chruaidh
dhubh aice air an robh tri enaimean. Ars a
chailleach —
" Fuasgail thusa an ceud Bnaim,
'S gheibh thu soirbheas a bhios grinn;
'S ma's a beag leat a bhios ann,
Ni 'n dara fear gaoth le srann,
Ach air son na chunnaic thu riamh
Fag an treas iear mar a dh'iarr."
Mu 'n deachaidh e mach as an taigh
thionndaidh a' ghaoth. Chaidh Mac Rairidh air
bòrd, thog iad na siiàil, 's a' ghaoth a bha
roinihe 'gam bacadh, bha i nis gu ciuin seimh
'nan cùl. Dh'fhuasgail iad an ceud snaim.
Fhuair iad soirbheas a bha grinn ; caitean
ciar reir miann an t-seòladair, g'a ghreasadh
dhachaidh gus a' chaileig a dh'fhàg e, 's i 'n
geall a cridho air fhaicinn.
Air dhaibh bhi leathach-slighe thairis,
dli'fhuasgail iad an dara snaim. Mur robh
cus aca, cha robh e idir ro bheag. Bha aice
na ghiiilanadh i, 's iad a' deanamh iùil air
a' chala 's an robh am miann. Nuair a bha
iad a' dol seachad aig Camus-an-uisge dlùth
air ait' acaireachaidh, dh'fhaighnich an
Sgiobair r'a ghillean : " Ciod i bhur barail,
'illean, an i 'chailleach a rinn an soirbheas no
'n ann air thuiteamas Freasdalach a bha e?"
Fhreagair iad gu h-aonsgeulach : " Co eil a
rinn an gnothach ach i?"
" Tha mise de chaochladh beachd ribh ; ach
gus a cumhachd a dlioarbhadh fuasglaidh sinn
an troas snaim ; oir cha'n eil beud gu eiridh
dhuinn tu'llidh, is sinn aig ait' acaireachaidh,"
ars an Sgiobair.
" Gu ma h-e dhuit nach gabh thu
aithreachas," arsa fear de na gillean.
Chaidh an treas snaim fhuasgladh ; ach 's ann
am bràighe 'chladaich aig bonn na Dalach-
Cruaidhe a stad a' phacaid. Agus lorgaichear
an làrach aig a' chladhach a rinnoadh gus a
faighinn a rjthist air siiil. Cha robh taigh no
eabhal 'san ait' air an d'fhuirich riob
thughaidh. Chaidh taigh Mhic Rairidh fein
a mhilleadh 's a rùsgadh na bu mhiosa na aon
de chach; oir bidh e coslach gu'n robh a'
chailleach an diomb ris air son e dh'fhuasgladh
an trtas snaim.
Bha mi bruidhinn ri seann sluagh air an robh
cunuhno mhath air an stoirm ud. Agus tha
stoirm na Bana-bhuidsich 'na ghnath-fhacal am
nieasg an t-sluaigh gus an la 'n diugh.
87
FIURAN SGIR UIGE SA BHLÀR.
Lo Seirdsoan Calum Mac Aoidh a Lha ri
aghaidh bualaidh o na thòisich an cogadh.
Dh' eirich e da cheutn anns an arm agus
choisinn e le fhoghainteachd 'sa bhlàr
" D. C. M." — Suaichcantas mu ohoinncamh
(leagh-shaighdearachd.
Air Fonn: "Mo DhomhnuUan fèin."
Seisd :
Tha mJse fo mhulad, 'nam shineadh ri
tuUach,
Ri giùLin a' ghunna gach oidhch' agus la ;
Gur mis' tha fo fhadach 's mo chridh' air
a sgaradli,
Ri 'g ionndrainn nam ballach a thuit
anns na b!àir.
"S ann tràth air a' mhaduinn, mu bhriseadh
an latha,
A leagadh ri talamh Dòmh'ull Anna Bhàin ;
B'e sud ballach cho ciatach 's a thachair a
riamh rium ;
"S ann air naoli robh fiamh do! an coinneamh
a nàmh.
Tha mise fo mhulad, &c.
Chaidh Calum mo oharaid a bhuaiadh 'sa
bhroillcach
Gil nioch air a' mhaduinn an naodhamh de 'n
Mhaigh ;
B'e sud saighdear cho bòidheach 'sa
dh'fhalbhadli cho còmhnard,
"S na's foarail 'na dhòighean cha 'n fhaic
sinn gu broth.
Tha mise fo mhulad, &c.
Seirdsean Calum MacAoidh.
Bu bhòidheach na fììn-ain a dh'fhalbh a Sgir
Uige,
'S gcd 's goirid an ùin' tha bho dh'fhàg iad
an t-àit',
Tha 'n diu^h air an sg.-ipadh an cèarnaibh
de 'n taiamh,
Is mòran dhiubii paisgto fo fha.'gadh nam
fad.
Tha mise fo mhulad, &c.
Cho siobh.ilt 'na nàdur, cho cridheil, cho
càirdeil.
An caoimhneas ri chairdean cha dugaist air
bàrr ;
'S gur mise bha dòighcil an uiridh air
forladh
Nuair bhithinn ris còmhla measg òigridh
an àit'.
Tha mise fo mhulad, &c.
Bu neo-thaitneach am feasgar 'sna rinn iad
ar gasadh,
Dh' fhag sud mi ro lupach fad seachdain no
dhà;
'S e leag Tormad ro iosal, 's mu dheireadh
chuir crioch air;
'S a nis de an t-ioghnadh ged bhithinn fo
chràdh.
Tha
ui, &c
'S Cesar na malachd a dh'fhaobhraich seo
dhuinn ;
E fhein 's an taraohd a mhac, tha mi 'g ràdh ;
'S na'm biodh e fpumail gu'm faigheadh sinn
greim orr'
Raohadh teine gu Icir riu le bith agus teàrr.
Tha mise fo mhulad, &e.
Ach sibhsp lha 'n diugh mùirneach, duilich,
is tùrsach,
Nis cuiribh ar curs air an diithaich is feàrr ;
'S god 's cruaidh tha an eiginn cur suas leatha
dh'fheumar,
'S tromh Rioghachd nan Spenran thig furtach
gach !à.
Tha mise fo tnhulad, &c.
'S iomadh fear calma dh'fhàg baile Thol-
etaidh
Cho snasail 's cho dcalbhach 's a dh'fhalbhadh
air sràid,
A chaoidh nach dean pilltinn a dh' ionnsaidh
na muinntir
Tha 'n diugh air an claoidheadh le naidh-
eachdan bàis.
Tha mise fo mhulad, &c.
Gcd 's goiiid gu maduinn tha 'n oidhche learn
fada;
'S mi .smaointinn mu m' dhaohaidh gach
mionaid 's gach tràth ;
'S na'm faighinn gu m'òrdugh, gu'm pillinn
gu m' colas,
'S bhi tuilleadh ri comhnuidh an Lcòdhas mo
ghràidh.
Tha mise fo mhulad, &c.
88
EOGHANN AM FIGHEADAIR.
le seumas mac dhiarmaid.
Bha Eoghann Ban 'na fhighea<lair cho math
is a ghabhadh faotainn air fad is air kud
Bhraid-aJbann ; a thuilleadh air sin bha e 'na
fhidhlear ealanta, is cha robh banais no
cruinneachadh chum dannsa'dli air an
cimntadh iomlan mur biodh Eoghann an sin le
fhicKÌhail. Faodar a ràdh gur math a bha
fhios aige air sin, is oha b' ioghnadh gcd a bha
e car uallach.
Mar a thuirt am bard, bha Eoghann " na
dluiinc foinneamh linealta,," is cha robh gaoid
'na chorp ; ach bha c leth-char bodhar, is bha
bhuidhre ro tlhona nuair nach robh iarrtas
aige air rad eiginn a chluitmtinn ! Nuair a
bLicidh e rciceadh aodaich aig an fhaidhir 'sa
Cheann-mhor bha e ro bhodhar, is cha chluinn-
cadli e dad; is ris gach facal theireadh duino
ris-san cha robh aige ach an langan so —
' Leth-chrun an t-slait ; clia'n urrainn domh
a thoirt na's saoire." Cha robh arm acli an
t-airgead a thoirt as an sporan ; ach creidibh
mise bha am bargan an còmhnuidh air a
dhiinadh le cuaicb de dhcagh uisge-beatha.
Bha Eoghann 'na dhuine tuigseach, is
bhiodh e mcòrachadh air oibribh nàduir, is oha
robh seillean, cuilcag, soangan no biasdag eile
air nach robh e gabhail eòlais mar a b' fhearr
a dh' fhaodadh e. Dh' fhàgadh e an spàl na
thàmh, is rachadh e diomhanach re seachduin
an drasda 's a nthist, is chiteadh e air dhà
ghlùn is e ag amJiarc gu dùrachdach air gach
dùile a bha fo chloich. No shuidheadh e 'sa
chathair da làimh 'sau tigh a' smuaineachadh
fad uairean dc thim air beatha iongantaich
naa creutairean beaga sin.
Ach bha bean Eoghainn air a sàruchadh is
air a cràdh 'na cridhe lois nuair a bhiodh e
caitheadh an ùint 'san dòigh sin ; oir bha i
: fein sùrdail is ciiraniach anns gach gnothuch.
La de na làithcan bha Eoghann 'na shuidhe
I gii socrach 'na chathair, is a bhean gu trang,
I mar bu ghnàth dhith, fcadh an tighe. Thàinig
ministear coir a bha 'sa choimhearsnachd
fagus do"n tigh, is chunnaic a siiil e, is mach
1 a ghabh i le cabhaig 'na chòmhdhail, is an
' àèlàh dhi iimseadh dha mar a bha ciiisean
ghrios i air o thighinn a S'teach a shcalltuinn
an robh e 'na chomas Eoghann a ghluasad
chum oibre . Dh' aontaich am ministear, is
air dol do'n tigh dha dh'iarr e Leabhar nan
Sa!m is nan Laoidhean 'sa Ghaidhlig a thoirt
da. Fhuair e sin, is dh' fhosgail e an leabhar
aig laoidh an leisgein, is thòisich e air
leughadli an guth ard —
' Eirich a hinndaire gu grad ;
Thoir ort an soangan boag gun stad ;_
Oir gecl nach d' fhuair e riamh fear iùil.
No neach 'ga ghrcasadh air a chùl.
Fa chomhair gcamhraidh ni e deas,
A' cuimhneachadh gun tàmh a leas;
'San t-samhradh trusaidh e a Ion ;
'San fhoghar iomlan tha a stor."
Chuir Eoghann a làmh ri chluais, is a'
tionndadh r'a m'hnaoi thuirt e — " De tha am.
i inir:iftcar a' Icughadh?"
Dh'innis i dha gu'n robh: —
" Eirich a lunndaire gu grad ;
Thoir ort an seangan beag gun stad ;"
!•< mar sin gu dcireadh an rainn.
"Ma ti," fhrcagair Eoghann, "rachadh e
fein dh' ionnsuidh nan seangan ma tha iad cho
measail aige ; fhuair mise na's leòir dhiubh
chcana, beathaichean cho puinnseanta 's a tha
an Albainn." Is cha 'n eil e fior gu'm bheil iad
trusadh an loin 'san t-samhradh fa comhair a'
ghcamhraidh. Tha colas na's fearr agam fhein
na sin ; oir is trie a bheachdaioh mi air an
obair aca. Chun nan seangan," arsa esan, " 's
mi nach teid coum. Nach 'eil cuimhne agad
an Di-dòmhnuich a bha sinne le cheile dol do'n
eaglais, is gu'n do shuidh sinn air cnocan
bo'-dheach uaine a' gabhail ar n-analach. B'e
sill an suidhe tubaisteach is craitcaoh dhuirme,
is do'n truaghan coin a bha maille ruinn. Bha
n\ seangain 'nan ccudan 'gar teumadh ; is
dh' fheum thusa dol cùl cnuic chum an
gartlan dhiot ; is chuir mise dhiom mo
biiriogais is bha mi 'ga bualadh air cloich ; is
an CÙ donnalaich, is 'ga chagnadh feiti, Is a'
our nan car dheth fein air an talaimh nuair
thàinig bean uasal seachad, is shaoil i gu'n
robh sinn uile air a' chuthach."
" Rachadh am ministear o fein is suidheadh e
air dun nan seangan, is bheir mise mo
mhionnan nach bi o cho deas tuilleadh air
duino chomhairleachadh dol dh' ionnsuidli an
t-stangain; 'se nach bi."
Chunnaic am ministear gasda nach robh aige
ach obair dhlomhain, is thog e ad, is an deidh
" la math,'' a ràdh, mach as an tigh chaidh e.
Bha Eoghann cho bodhar ri cloich, is oha
ohluinneadh e facal theiread'h am ministear !
FIOR CHEILTEACH.
Is aonarach a tha mi 'n diugh,
'S mi 'm shuidhe taobh na tràighe
A' caoidh na dh' fhalbh bho ghlinn an epeis :
Clann mo chridho—Clann nan Gaidheal.
Gur muladach a tha mi 'n diugh,
'San àite seo, is mi leam fhin,
Ag eifidoachrl gàirich thruim a' chuain ;
Cha'n eil mu'n cuairt ach sith.
Cha 'n eil fonn 'nam chridhe nis,
Bho 'n chaidh na glinn a dh' fhàgail lom :
'S mi cianail truagh as leth nan daoin'.
Nam màthraichean 's a' chlann fo bhròn.
Gur nui'adach a tha mi 'n diugh
Air sgàth an t-sluaigh do 'n d'thug mi ppeis :
Cha 'n eil Gaidheal nach d' fhalbh uani
Mar .shaighdear dh' ionnsuidh tirean cein.
Tha iomadh cridhe trom 'sa ghleann
Bho 'n la dh' fhalbh uainn na seòid ;
'S eed nach tog mi lamh 'sa chùis
le fior gu'm bheil mo bheannachd leò.
Ged tha còmhstri fhuiltcach ann ;
An Slàbh 's an Teutonach a' streup ;
Tha Ceiltich bochd gun rnghainn ac'
A' cuideaohadh an nainihdenn fein.
O. nach cluinn sibh gaoth an lar
Air osnaich measg nan craobh ;
'S a' farraid de na h-alltain bhaoth :
"0, cuin, 0, cuin. bhios na Ceiltich saor?
Gur muladach a tha mi 'n diugh,
'S mo thlachd an gcàir na tràigh :
No falbh mar mheanndran measg nan uaigh.
A chaoidh nan laoch a thuit 'sa bhlàr,
Seumas MacGaradh.
89
COMHRADH EADAR DA CHROITEAR AIR " COR NA
GAIDHEALTACHD AIR AN LATHA AN DIUGH."
le alasdair camshron, bard thurnaig poll-iubh.
CoMHBADH Eadar " Iain Donn" Agus " Coinneach Fial."
Iain — Fàilte na maidne dhiiiti a Choinnich.
Coinneach— Fàilte chridheil dhuit fhein
Iain; crathadh do d' làimh. Am beil sibh uile
slàn 'san Torran-odhar?
Iain — Mur biodh aon rud, tha gach aon an
deagh ghleus.
Coinneach — Ciod e "n rud a tha cur dorrain
oirbh aig an am?
Iain — Tha olcas na h-aimsir, gaoth mhor, is
uisge trom, air chor is nach urrainn duine
del gu miiir air son beathach èisg a ghlacadh,
mar annlann leis a' bhuntàta, no cliabh de
mhòine thioraim fhaotainn an cruaich gus
am blasad beidh a dheasachadh.
Coinn — A dhuine dhona. an ann a' dol a
ghearan air na suidhichean Freasdalach a
tha thu? Tog dheth, a dhuine.
Iain — 'S tu dh' fhaodas sin a radh. Fhuair
thu do theaghlach air a togail air chosg nan
daoine mora, ged tha thu 'n diugh 'na do
chroitear, is tu 'n di^iil gu 'ni bi 'n saoghal
agad air bhalg-mheadhon.
Coinn — Ma tha mi 'na mo chroitear cha 'r
ann gu mo shocair. Cha do shaoil mi riamh
gu 'n robh 'leithid de upraid 's de othail an
lorg croite; agus na 'n cumadh a' ehroit suas
duine cha bhiodh an gnothach co dona. Ach
's ann a tha ehroit a thuit orm-sa sior chur
cosgais orm.
Iain — Ha, ha, ha; cha 'n fhèarr thu na mi
fhin 's ann a' dol a thòiseachadh ri gearan
is talach air do shuidheachadh a tha thu.
Ach dean thus' air do shocair gus an tòisich
sinn ri roinn an fhearainn leis an Achd ùr.
Nuair a gheibh sinn a' Bheinn-ghobhlach,
Srath-na-cioba 's Rubh-na-h-àirde agus gach
ait' eile roghnaicheas sinn, faodaidh sinn
gnothaiche.in a ghabhail air ar socair.
Coinn — Tha thu fein is mise fada o 'n aon
bharail, cha 'n 'eil teagamh agam-sa nach
faigh cuid de mhuinntir stiallan de 'n fhear-
ann; ach is iomadh neach a gheibh seilbh aig
arn beil fior bhcag breithneachadh m'a thim-
chioU, agus aig a' cheann thall leis am bu
mhath nach fhaiceadh e riamh le 'shùil e.
Iain — Tha thusa mar a bha thu riamh air
taohh nan Uachdaran atrus nan daoine-niora.
Ach bheir sinne 'mhil as an t-sròin agad.
Bidh tu air t' fhàgail 'na do ehroit bhochd
fein air am beil thu 'gearan, agus mis is mo
leithid a' stii c6 is luaithe bhios air mullach
Beinne-feuaaig a ch\iairtpachadh ar cuid
spreidhe, far roimhe so am biodh Forsair is
Fear-faire air gach tom is cnocan, le 'n
cuid gloinneachan fad-sheallach a' spleucadh
ruinn, 's a maoidheadh nan dòrn oirnn na'n
cuireamaid cas a bhàrr rathaid mhoir an
righ.
Coinn— Foil Iain; tha thu ro bhras. Cha 'n
'eil mis air taobh nan Uachdaran; ach tha
mi air taobh còire is ceartais ; agus seasaidh
mi aobhar na ceille 's na tuigse, ma dh'
èisdeas tu rinni?
Iain— Eisdidh mi riut gus an cluinn mi do
bharail — ach tha fior amharus agam gur ro
bheag ciall no tuisgse tha 'na do chlaigionn
maol.
Coinn — Ge do tha mo cheann-sa air bheagan
fuilt na toir thusa broith sgallaiseach air, is
cuiridh mise ceisd no dhà riut. Ciod a' chiall
is urrainn a bhi aig gillean òga thogadh 'sa
dh'àraicheadh anns na bailtean mora
cionnas a dh'àiticheas iad gleann no srath,
no riaghlas iad stoc air beinn no aonach?
Iain — 'S ann aca fein a tha 'n sgil, oir cha
'n eil ni tha feumail aii son na beatha tha 'n
làthair, no ri tighinn, nach d'fhoghluim iad
ann an òil-thaighean bho Ollachan 's troimh
leabhraichean.
Coinn — Tha thu toirt 'na mo chuimhne
maighstir-sgoile air an robh mi tur eòlach.
Bha e 'na dheagh fhear-teagaisg, rinn e
sgoileirean matha agus tha cuid dhiubh am
posdaibh matha feadh an t-saoghail.
Iain — Bi aithghearr, a dhuine mhath.
Coinn — Cha chum mi fada thu. Bha 'n
duine so glic, grunndail, is ghleidh e rud
math airgid. Thòisich e ri leughadh is raeomh-
rachadh obair-tuathanais. Bha e fior
shoirbheachail anns a' chùis. Choisinn e na
ciad duaisean air obair-tuathanais ann
an leabhraichean a bha air clo-bhualadh air
son an aobhair sin. Shaoil e 'n sin gu'n
deanadh e fortan ann an uine ghearr na'm
faigheadh e greim air mlr math fearainn. Le
pailteas fearainn àitich shaoil e gu'm fàsadh e
CO àrd san t-saoghal is gu'm faodadh e 'mheur
a chur air a ghealaich. Bha 'n talamh air an
eanchainn aige mar tha agad fein is aig
moran eile 'n diugh. Chunnaic e ann am
paipear àite math a bha gus a bhi ri shuidh-
eachadh is thainig e far an robh mi. Gabh-
aidh (thuirt e rium) mi an t-àite ud, is theid
thu fein g'a riaghladh, is bheir sinn air
bàrr fas ann nach bi 'leithid an taobh tuath
na h-Alba. Bidh sneiiooan againn is cha
bhi aon na's motha na cheile dhiubh, eadar
da cheann an raoin; agus a laochain, bheir
mise dhuit deagh dhuais is bidh mi fior
mhath dhuit.
Thuirt mi ris: Dleasaidh am fear a ni gach
rud dhiubh sin duais mhath gun teagamh;
ach tha mise na's freagaraiche far am beil
mi; oir cha ghabh mi os làimh gu'n oibrich mi
miorbhuilean.
Iain — Am beil thu deas a nis?
Coinn — Eisd rium car tiotain ach an chiinn
thu mar a thachair do na inhaigstir-sgoile.
Ghabh a tuathanas an ait eile, chuir e fios
air dluth charaid dha gus a bhi 'na riaghlair
aige. Cha d'fhuirich e fad aige. Thachair
an duine rium an deidh dha tighinn dachaidh.
Chuir mi ceisd no dha ris, is thuirt e rium.
I3ha e gle mhath dhomh ach bha e 'n diiil
gu'm bu choir do'n talamh toradh a ghiùlan
mar theireadh an leabhar, is cha b'urrainn
mise fuireach aige. B'e deiroadh na cùise
gu'n d'aslaich e air an uachdaran an t-àite
ghabhail do a làimh. Cha 'n eil mi cinnteach
nach do phaidh e suim bheag a chionn faot-
ainn as an lion. Ach cha bu chaomh leis sin
aideachadh.
Iain — Tha mi faicinn gu'n coimhneasadh
thus, is gu'n cothromaicheadh thu sluagh na
h-Alba le ruin is deanadas aon duine. Cuir
thus am fear sin ann an aon slige-tomhais.
agus an sluagh air fad ann an slige eile, agus
chi thu c'àit an stad thu fein is esan. Ach tha
e soilleir dhòmhsa gur ann an aghaidh an
fhearainn a thoirt do'n t-sluagh a tha thusa
daonnan.
90
Coinn — Tha thu cur eiiceart as mo leith de
iiarh eil mi idir ciontach.
1 lui fios agam-sa co math ri neach 'sam
Ijitli, ji;ur fada le 'm bii choir stad a chur air
gach fuadach sluaigh, is losgadh thaighean
a iiha dol air aghaidh air Ghaidhealtachd na
li-Alba; ach 'se tha cur an eagail orni, àrd
bheachdan sluaigh aig nach eil ni 'ean amharc
ach greim fhaighinn air fearann, agus iad
tur aineolach air brigh is gnè an ni air son am
beil iad ri gleadhraich, 's iad gun fhiosrach-
adh, no breithneachadh air an t-saothair 's a
chosgais a tha 'na lorg.
Iain — Nach ann agacl, a dhuine, tha bhar-
ail ort fein. Am beil thu 'n dùil nach eil
eòlais no foghlum aig neach 'sam bith ach
thu fein?
Gheibh sinne airgiod mor, air riadh beag,
no eadhoin gun riadh idir. Gheibh sinn uine
fhad air son a phàidheadh a lion cuid is cuid
a reir is mar a bhios sinn comasach. Stocaidh
sinn an talamh àrd le caoraich, na glinn le
crodh, is theid gach srath is dail àiteach.
Coinn — Cha 'n ann gun saothair.
Iain — Cha'n ann gun saothair thig an
fhaochag as an tràigh, mar a thuirt an sean
fhacal. Dh' eisd mise riutsa is eisd thusa
riumsa gus an abair mi mo ràdh. Ni sinn
rathaidean mora troimh na frìthean^ is foeg-
ailidh sinn suas gach dùthaich do mhar-
santachd chumanta, 's cha bhi bochdainn idir
ann, no foirneart 'ga dheanamh air sluagh
mar ann an linn an fhògaraidh nuair a bha
iad air an tilgeadh am mach mar bhàrlach
gun fheum, na taighean air an cur ri theine
fa chomhair sùil na muinntir da 'm buineadh
iad, is iad a' losgadh air Shàbaid.
Coinn — 'S e tha agad " Aisling caillich mar
a dùrachd." Cia as a gheibh sibh an t-airg-
iod? Cha 'n eil neach 's an tir leis am fèarr
gu 'm biodh cùisean air an suidheachadh mar
a thubhairt thu na mise; ach tha fios agam
air na croisean th'ann 'san rathad na's fèarr
na th' aig moran.
Iain — Cuisd? Bha mi 'n dùil gu'n robh fios-
rachadh agad. " C'ait " ars thus' " am faigh
sinn an t-airgiod?" Gheibh, a Choinnich, a
sporan mor na stàit. Tha cùig mile fichead
punnd Sasunnach gu bhi air chur air leth
gach bliadhna gu feum an t-sluaigh. Cha 'n
fhada, gus an tig faidheadaireachd Choinnich
Uidhir gus teach: "Taigh geal air gach cnocan
sleibhe, 's muileann air gach allt a leumas."
Bidh na taighean bochda. dubha mar ni a
chaidh a cuimhne.
Coinn — Tha gnothaichean dol a bhi soirbh-
eachail, tha mi cluinntinn, ach 's ni eile creid-
sinn. Freagair so. Ciod is coireach ris mar
a chaidh Gabhalaichean mora an èis? Far ri
mo chiad chuimhne an àraicheadh tu ciad
caora, cha toir e 'n diugh da fhichead dheth
agus cha bhi 'n aireamh sin fein ach truagh;
bidh pluc is caoile 's crith nam measg. Na
h-aitean an robh mi buachailleachd stuic ri
toisich mo latha, cha 'n eil ni ann an diugh
ach raineach agus cuid dhi seachd troidhean
air àirde, 's i co dluth is nach eil rian aig
beathach, no duine coiseachd troimpe. Cha
'ri eil achadh a bha briagha, gorm air nach
eil an rainneach a' buidhachadh a chuid 'sa
chuid, agus i gach bliadhna dol nis miosa.
Na 'm faigheadh tu rian air èis agus bacadh
a chur fas na rainich Iain, bhuinnigeadh tu
bonn-suaicheantais no crochadan òir mu do
mhuineal.
Iain — Gearraidh sinn i òg, 's cha leig
sinn leatha fas, agus cha 'n fhaod i brath a
ghabhail oirnn.
Coinn — Tha beagan tuisge 'na sheanachas;
ach gabhaidh sibh sgios, is gabhaidh sibh
grain dith. B' aithne dhòmhsa duin-uasal a
bha pàidheadh daoine fad na bliadhna gus an
raineach a chumail fodha; bha iad 'ga gearr-
adh. cuid dhith tri uairean 'sa bhliadhna;
ach b'e deireadh na cùise gu'n d'thug iad
suas an obair ann an eu-dochas; agus tna 'n
talamh a bha iad a' fiachainn ri chumail glan
an diugh fo rainich co fada rinn fhin.
Iain — Am beil an rabaid ann?
Coinn — Tha: cunntaidh tu leth chiad diubh
fo'n aon sealladh.
Iain — Ceart gu leòr, marbhaidh sinn an
rabaid an toiseach, is an sin an raineach.
Coinn — Tha thu ceart, Iainj_ 's e ni iongant-
ach a th'ann gu'm fas an raineach co bras far
an d'fhuair an rabaid buaidh; oir is trie a
bha mi smuaineachadh air; a theagamh gu'm
beil i 'na meadhon gus toirt air an rainich fas.
Iain— 'Saoil thu na'n treabhadh sinn na
h-iomairean air am beil i fas nach cuireadh
sin as dith.
Coinn— Cha chuireadh idir, dh' fheumadh
sibh na freumhan a spionadh as am bun.
Chunnaic mi talamh air ùr thoirt a steach, is
bha beagan de'n rainich 'ga taisbeanadh fein
anns a' cheathramh bàrr a chaidh a thogail
as. _
Iain — Agus ciod iad na cnapain-starra eile,
tha thu faicinn air thofseach oirnn?
Coinn — Tha iad lionmhor, cha 'n eil càil no
sunnd aig gillean òg an latha 'n diugh gu
obair tuathanais: cha 'n Ihuirich iad air
croit no fearann. 'S e tha uath' an diugh
cluichean, camanachd, ball-coise, iomain-
ghalld' is .«goileireachd. Cha luaithe dh'
fhàgas fear an sgoil na ruitheas e air falbh gu
aon de bhailtean mor an taobh-deas, far an
ionnsaich e cluichean mu nach cuala na daoine
còire o'n d'thainig e facal riamh. Cha 'n
fhiach le fear fuireach aig an taigh a thoirt
a steach mir de thalamh mar leasachadh rÌ3 a'
chroit air an d'rugadh 's an d' àraicheadh e.
'S fèarr leis gu mor airgiod a chur dhachaidh
gu ceannach nan rudan a b' àbhaist a bhi air
an togail air a' chroit. Tha mise 'g innseadh
dhuit nach cuingealaich gillean òga ri obair
tuathanais. Nuair a chi iad -ach trioblaid
is cosgais a tha 'na lorg, cha bhi iad a stri
ris.
Iain — Air do shocair, nach faod mi fhin
facal idir a ràdh.
Coinn — Foil bheag, Iain, gus an inns mi
beagan fathast de na cnapain-starra mu 'n d'
fheoraich thu is gheibh thu 'n sin riin is
reim.
Mar a bha mi 'g radh: Anns na seann
timean bha na teaghlaichean cruinn cuideachd
's a' toirt am beò as an talamh. Cha 'n
fhaodadh a' chlann an spreidh fhàgail gus
dol do 'n sgoil. Saoilidh cuid nach i so an
fhirinn.
Iain — Cha 'n eil coslas 'sam bith air do
sheanachas a nis. Na bi 'n dùil gu'n creid
neach 'sam bith thu.
Coinn— Bheir mi dearbhadh soilleir gur i
sùil na flrinn a th'agam. Tha seann mhaigh-
deann làinih rium a tha stiall mhath thar na
ceithir fichead. Tha tart 'na h-inntinn gu
leughadh. Bidh mi leughadh dhith earrannan
a tha fios agam a chòrdas rithe. Air an
t-seachduin a chaidh seachad, dh' fhoighnich
mi rithe, an robh i fein idir an sgoil? "Bha
aon latha " thuirt i, " is tha cuimhne agam
fathast mar a ghabh mo mhathair orm, is
thuirt i rium gun a bhi gabhail gnothaich ri
ni 'bha tuilleadh 's ard air mo shon, is gheall
mi dhith nach rachainn ann tuilleadh.
Iain — Cha robh 'm boirionnach sin glic.
Coinn — Bha i mar a oha ruith a' chumant.
Thog is dh' àraich i teaghlach fior eireachd-
ail, IS bha i fein glic grunndail.
Iain — Thuirt thu na's leòr, 's beag nach eil
m' fhoighidinn air a claoidh.
91
Coinn — Tha beagan agam ri ràdh mu
thimohioU oibreachadh stoc chaorach air a
nihoriadh.
Iain — Eisdidh mi ri sin, aeh tha eagal orm
nach e math a chiiireas tii air mo rath ach
olc.
Coinn — Bheir mi seachad mar tha m'inntinn
a breithneachadh troimh fein-fhiosrachadh.
An toiseach; cha bhi bibh reidh ri each a
cheile. Cha 'n eil sgil agaibh gus na caoraich
a chumail glan. Faic mar a tha 'n diithaich
aig an am. Cha 'n eil la nach bi maor-sith
is constabiil air ais 's air aghaidh, cloimh 'sna
caoraich air taobh thall na duthcha
ma chaidh beathach a null no nail
thar an criochan feumaidh sinne (ge do tha
na caoraich againn co glan ri ribean) an
tumadh co trie 's a dh' iarras am maor lagha
e.
Iain — 'S e gnothach duilich is cosgail a tha
'n sin, gim teagamh; ach tha mis' de 'n
bheachd giir ann bu choir am peanas a
dheanamh: 's an t-unlagh a leigeadh air na
daoiiie tha reic stuth-tiimaidh fo ainm rud
ceart, is nach ciim an t-seilbh glan.
Coinn — Cha 'n 'eil thu fada cèarr an dràsd
ach is iomadh mearachd a dh' fhaodas a bhi
deante ann am measgachadh an stutha. Agus
is duilich an ni bhi toirt dhaoine bochd,
aineolach air falbh o'n dachaidhean gus an
ùbhadh ann an ceann bhaile na siorramachd,
is iad fein an diiil gu'm boil iad neo-chion-
tach. Cha bu bheag am peanas del ri fior
dhroch aimsir barrachd is dcich mile-fichoad,
mus am faigh iad greim air rathad iarruinn.
Iain— Abair fein e. Cha leir dhomh car son
nach faodadh sluagh an cuid chaorach a
smiùradh a reir an t-seann dòigh, 's cha
bhiodh facal mu chloimh no càrr, ach an
uair a stocas sinne an talamh as iir, bidh
ciobairean sgilear aga,inn a chi cùisean ceart.
Coinn — C'àit am faigh sibh iad, agus gu'n
do sguir a mhuinntir òg de fhoghliim na
ciobaireachd?
Iain— Gun teagamh thuirt am fiosaiche
" Cuiridh na caoraich mhòra na croinn
threabhaidh air na sparan." Thachair sin.
A nis tha'm fiadh_ air cur fuadach fo na
caoraich, na bha de na ciobairean ann an
deagh ghleus, ghabh iad 'nam forsairean; a
nis bheir sinne dhaibh cothrom tionndaidh
gu bhi rithist 'nan ciobairean.
Coin — An gabh iad an cothrom uat?
Iain — Mur gabh ni sinn riutha mar
thuirt Bard Cheann-loch-iùbh:
Theid na forsairean a sgiiirsadh
Lo 'n cuid ghloinneachan '-an giiilan,
Bho nach faic iad ceart le 'n suilean,
Gheibh iad stràc an cùl a' chinn.
Mur fiach leo 'n tairgse is fearr a th' againn
deanadh iad air an son fein, ach cha toigh
leinn fòirneart.
Coinn— Tha thu gus a bhi truacant, Iain.
Ach ciod a ni thu ris na hiiachdarain an nair
a bheir thu uap' am foarann?
Iain— Cha toir nn" uap' ach roinn dhcth is
ge do bhoirmn as an làmhan un t-iomlan dcth
cha bu dhroch choartas e: tha e aca fada gu
leòr.
Coinn — An dean thu 'n t-aon dlol air an
fhear a cheannaich an talamh gu daor le
chiiid airgiod is am fear a thug am mach e lo
faobhar a chlaidhimh' Tha mi ciallachadh
gu'n d'thug a shinnsir a mach dha e.
Iain — 'S i sin coisd nach do shocraich sinn
fathast. Shaoiloadh tu gu 'm bu choir a bhi
na bu bhàigheile ris-san a chosg ris. Ach an
nair a sheallas tu rteach ann an cùisean, co
aig a bha coir air an talamh a reic. no
cheannach idir?
" 'S lo Dia an talamh is an Ian. 24inh—
Sailm." A ris: "An talamh thug do chloinn
nan daoin "— Sailm— 115.
16.
S ieis fein àrù nèamh nan speur." llann-
Coinn — 'S e sin sgriobtuir gun teagamh.
Iain— Cha 'n ann i nasgaidh tha sinn ag
iarraidh an fheavainn ach air mhàl iom-
chiiidh, reir 's mar shuidhicheas na cumhach-
dairean no 'n comunn riaghlaidh e.
Coinn — Feumaidh mi cur leat ann an
tonihas; ach cha 'n ann gu h-iomlan.
Iain— Ma chuir thusa ceisd riumsa, cuiridh
mise ceis.1 no dithis riutsa. Ciod a' choir a
tha aig uaohdaran fearainn air iasg a' chuain
mhoir? maorach a' chladaich? is eunlaidh
nan speur? Leugh an 6 mh 's an 7 mh rann
de 'n ochdamh Sailm Nuair tha c 'g ràdh
" duine." Cha 'n e uachdaran a mhàin a
tha e ciallachadh, ach clann nan daoine air
fad 's air lend an t-saoghail.
An 8 mh Sailm an 6 mh san 7 mh rann: —
" Air oibribh fòs do làimh
'Ihug thu dhti uachdaranachd air fad,
Gach duile chuir fo chasaibh dha,
A chruthaich thusa riamh;
Caoraich, is buar, 's gach ainmhidh fòs,
Iha 'g imeach air an t-sliabh;
An eunlaith tha 'san adhar shuas.
An t-ias'^ a tha 'sa chuan,
'S na shiùbhlas fòs air slighe tuinn,
Sin thug thu dha gu buan."
Coinn — Cha do smuainich mi riamh air na
briathran anns an dòigh sin ged 's minic a
chaidh mi thairis air na facail. Chuir thu
solus ùr orra dhomh.
lain— Nach cruaidh mi-cheart an lagh, na
'n tachradh gu'n rachadh breac anns an Hon
sgadanaich, no geadag 'san lion throsg, gu'm
feum mi 'n tilgeadh am mach thar bòrd, air
eagal 's gu'm faic am maor-uisg' iad. Tha
'm maor sithe 's am bàillidh fearainn air mo
lorg gus mo ghlacadh 's mo pheanasachadh.
Bha latha ann agus na'n togainn eisire anns
an tràigh, bha 'm baillidh 'na mo dhruim
s an t-uachdaran air mo mhuin. Bha gach
eisire is eile suidhichte air mhàl aig an aon
duine. agus na 'm faiceadh e thu togail eisire
bhd in pnosari air a mhnoidhcadh oit. Ciod
a tha thu 'g ràdh ris an sin?
Coinn— Cha chuala mi 'n t-iomlan de sin
riamh; ach gabh air a aghaidh.
Iain— 'S e thachair: Chunnaic am Freasdal
lomchuidh galair a chur anns na h-eisirean.
ph'fhos^'ail^ na h-iiile aon diubh. is thainig
iad air tir 'nam bàrlach gun fheum gu bonn
a' mhara-thràigh far am beil iad ri 'm faicinn
aig an am. An fin sguir gach màl is dloladh
air son maoraich, agus a nis tha choslas air
an eisire gun sioiuich i as iir, agus co aig tha
fios nuair gheibh an duine bochd seilbh air an
fhearann, nach sguir an raineach a dh' fhàs
mac an ceudna.
Coinn— Tha m6:an firinn 'na do sheanachas;
ach tha cuid de dhaoine ai'T nach oil reusan
idir, a tha co borb is gu 'n iarradh iad na
h-uachdarain a sgiiirsadh am mach air a
mhuir, agus aig nach eil facal math air son ■
noach 'sam bith, ach a sior èigheachd: "Mi
fhin! Mi fhin!" Is fada on a chuala mi: '"S L
ann air a shon fein a ni 'n cat an erònan";
ach tha 'n crònan a nis air fas labhar is cha
n oil fios c'àit an stad e.
Iain — Ge b'e air bith c'àit an stad an
crònan, tha 'n t-àm èis a chur air do mhanran.
Nach leir dhuit am feum a rinn Guim, no Co-
bhann an fhearainn (Land League).
Coin — Gu firinneach, Iain, bha mi fhin an
diiil nach robh feum air bith gu tighinn as.
ach faic an diugh a' bhnannachd tha sruthaoh
uaitho: "Gabhaltais bhunailteach," " Màil-
iomchiiidh " " Làn dioladh air son feabhas no
leasachaidh," air an fhearann. Sin agad
soohairoan mora ris nach robli dùil agamsa.
Ach cha 'n eil uachdarain an latha 'n diugh co
92
diojrhaltach ris a' mhuinntir o'n d'thàinig iad
no ni coslach ris.
Iain — Tha fios math ciod is coireach: " Cha
tig :'s a' phoit ach an toit a bhios innte agus
"Thcid an diialchas an aghaidh nan creag "
jiagus mur a b'e na Paipeirean Gallda 's
iliomadh fear a rachadh a thilgeadh am mach
[lair an doriis.
Coinn — Ach, Iain, ciod è do bheachd air
li" Saor-dhuais " na scan aois?
i| Iain— 'S e mo bheachd, a Choinnich, giir e
lullachadh saoghalta is motha linn Freasoal
'na thròcair do chlann-daoine.
Coinn — Fiach nach ei) thu dol ro fhada?
Iain— Cha 'n oil mi. Thoir fainear so ! Tha
air gach taobh dhinn, seann daoine, is mnath-
an mn 'n robhar a' fas fior shiiarach, gu h-
àraidh fleasgaioh is maighdeannan aosda. A
nis is ann a tlia muinntir a' stii co aig a bhith-
eas iad. Agus ma tha dithist no triùir ann an
acn taigh a' faighinn saor-dhuais is mor a'
chobhair e; agus mar thuirt an sean fhocal:
" Air sgàth an leanaibh bhig pògar a' bhan-
altrum."
Coinn — Gun teagamh 's mor a' bheannachd
e do 'n aois. Na 'n rachadh rian a dheanamh
gu 'm biodh daoine agus mnathan 'ga fhaot-
ainn ciiig no deich bliadhna na's tràthaile:
oir cha ìuaithe chluinneas mi gu'n d'fhuair
fear note saor-dhuais, na bhios fios am mach
gii? an àdhlac.
hi in — Ciod i do bharail mu'n Bhann-urrais
ai'-: I,oòd Mac Sheòrais?
' ' iinn — Tha iad an dcidh mo cheann a chur
tn inih a cheile, leis gach bann, is stad oibre
is ;iabaàh. is mi-laghalachd, air chor 's
LTii "in fo\imainn iiine mhor gus mo smuaintean
a tloiit dhuit air gach cùis. Tha earrannan
anris a' Bhann-urrais a tha fior mhath: ach
th.i i CO domhain ris an " Achd mhineach-
aulh " a rinn Dr Reinidh do 'n Eaglais. Cha
(\o uhabh mi gnothuch riamh ris.
Iain — Na can smid mu na h-Eaglaisean air
no I 'ha 'n 'eil fios cuin a gheibh sinn dealach-
adh; bha argumaid gu leòr 'sna bh'adhnaibh
a rhaidh seachad air na puincean sin.
r',,inn — 'S e tha duilich gur ann a tha 'n
flii nlhainn a bu choir a bhi 'gar treòrachadh,
■~ _ 11 stiùireadh air slighe na firinn. iad fein
CO fad an aghaidh 'cheile 's nach eil fios aig
ail iluine tha aineolach ciod a ni, no c'àit an
tèi.l o.
Iain — Thuirt thu gu leòr air a' phuinc sin;
oir ma thòisicheas sinn air deasbud, cha 'n
aitlmn dhuinn sgur. 'S ann a tha càil agamsa
gu blasad bcidh a ghabail, oir ruith an ùine
igun fhios ckiinn.
1 1 Coinn — ]S tu 's feàrr cuimhne. Thig leam
|!gu3 an taigh. Theagaroh gur ann tha Mòrag
an ire foighidinn a chall a' gleidheadh a'
ibhuntàta bho bhi ròiste ri cliathaichean na
jpoite.
! Iain — Nach ann agaibh a tha 'm buntàta
Itioram. 'S cinnteach gur anns an Uchdan-
l|ghrianach a dh' fhàs iad.
I ' Coinn — 'S ann gu dearbh. Ach na 'm
'faiceadh tu 'm buntàta a bha againn anns a
Choiredhuibh, an uiridh bha iad co fliuch is
gu'n robh iad car coslach ri bvmtàta ghobh-
ainn: an àite bhi 'gan itheadh 's ann a bha e
[ ;'gan òl.
I Iain — Tha mi 'ga chreidsinn. Nuair a
chaidh mi gus mo dhinneir an la roimhe,
choinnich diihist de na pàisdean mi 'san dorus
agus rubair aca 'ga thoinneamh, is ga fhàsg-
adh eatorra. Dh' fhoighnich mi ciod a bha
iad a' deanamh? Thuirt iad gu'n robh iad a'
cur an uisg as a' bhuntàta.
Coin — Cuisd! is innis dhomh am beil an
.stad 'san obair ghuail air tighinn gu crich?
Iain— Tha thu fein 'na do sgoilear na's
fearr na mise. Ach chaidh crioch air an ni
sin; agus ge do chaidh, tha aobhar smuain-
eachaidh nach fad gus am bi stad oil' ann.
Coinn — Na h-uilc, 's ann bu choir peanas a
dheanamh orra, agus Achd-pàrlamaid a
dhealbh leis am b'urrainear unlagh chur
orrasan a tha spuireadh an t-sluaigh gu
ceannairc; oir ma leanas cùisoan ri dol air
aghaidh mar so, cha 'n fhada 's fearr sinn
na na daoine buidhe air taobh thall an t-
saoghail.
lain— Leigidh sinn seachad e, ma ta, agus
their sinn beagan air na mnathan Guth-thagh-
ach (Suffragettes). Ciod i do bharail; am
buadhaich iad aims na th' ac' 'san amharc?
Coinn — Bha diiil agani uaireiginn gu'n rach-
adh leotha, agus bha seòrsa de bhàigh agam
riutha 'na mo chridhe ; ach chuir iad an cas
troimh na bhròig tur buileach a nis.
Iain — "'Baigh 'na do chridhe riutha gu
dearbh!" An aite baigh a bhi riu, 's ann bu
choir am brangas chur 'nam peirclibh agus
sgiiirsadh beag a thoirt dhaibh.
Coinn— Tha thu ro chruaidh orra, Iain. Ach
thoir an aire nach cluinn Catriona gu 'n
sgiiirsadh tu na mnathan guth-thaghach.
Iain — Na h-òinsichcan a tha iad ann ! An
cuala neach 'san bith riamh amaidoachd is
motha na oreutairean truagha, falbh le ùird
air feadh bhailtean, gu briseadh nan uinn-
eagan is luachmhoire chi 'n sùilean ; agus
aig an am cheudna deanamh uaill ann a bhi
'g innseadh cho làidir duilich 's a bha foadh-
ainn diubh ri 'm briseadh. Cha'n urrainn
gu'n tig math as an olc aig am air bith.
Coinn — Tha sin fior. Cha 'n fhiach an rian
a tha iad a' gabhail gu èisdoachd fhaighinn ;
agus 's e mo bheachd-sa nach faigh iad i.
Iain — 'S ann a tha iad ceannlaidir, andàna,
ladarna, agus na'n sealladh iad ronipa dh'
atharraicheadh iad cleachdaidhean a' falbh
le inneal brisdidh arn falach ann am pòcain !
'S coma leam dhaibh ! _ Ag iarraidh na
phrlosan gus an deanamh iomraiteach ! Na
h-òisgean bochda tha iad ann !
Coinn — Air do shocair, Iain, cagal gu'n
cluinn na mnathan againn fhin na thubhairt
sinn. Tha 'n ni gabhaltach. Agus na'n
cluinneadh Catriona agus Mòrag thu ruith
sios nam ban a tha deanamh spàirn dhiirachd-
aich gu9 an cor a leasachadh, cha d'thuirt
mise nach biodh cluasan teth aig an dithist
againn.
Iain— Gu dearbh, cha chreid mise gu'm
biodh Catriona co amaideach is sin. Ach mar
thuirt am facal : " Fhad 's a dh' fhanas an
t-olc uainn fanaidh sinn uaithe." Oir is mor
luach na sithe. Air an aobhar sin bidh mi
gabhail la math dhuit, a Choinnich, oir cha 'n
eil thu idir co reasgach no co fada bho mo
bheachan air an fhearann 's a shaoil mi. Tha
mi creidsinn an aite d' fhàgail air do chroit
bhochd fein mar a thubha-rt mi cheana, gur
ann a bheir sinn dhuit stiallag bheag, ge do
b' ann 'san Fhrith-dhorch no 'n ait eiginn
falachaidh eile.
Coimi — Cluinn so; 's thoir leat e, Iain. 'S
ann bu choir dhuinne aig an aois am beil
sinn, a bhi smuaineachadh air an dachaidh
bhuain, oir a reir cùrsa nàduir, cha 'n fhada
gus am faigh an dithist againn na dh' fhogh-
nas da de 'n fhearann : 's e sin loud ar
droma ; agus an uair a dh' fhalbhas anail
na beatha a chaidh a sheideadh air tùs ann
an cuinneanaibh an duine, 's a dh' fhàgas i
chèis chrè so, c'àit an sin an teid i? Co-
dhùnaidh mi, Iain, le da rann bho na bhàrd
Iain Mac Odrum.
93
Faire ! faire ! 'dhuin' òig, cia do bharant-as
mor,
'N e do bharail bhi beò 's nach eug thu?
Tha 'n saoghal 's an fheòil flor aontach gu
leòr,
Air do chlaonadh bho choir gu h-eucoir,
Ach air fhad 's do 'm bi 'n dàil.
Thig ort tfachdair o'n bhàs —
Na creid idir gur fàisneachd bhreig i —
Biodh do gheàrd ort glo chruaidh :
'S cha taigh-cràbhaidh an iiaigh da'n teid tliu.
Ach fàrdach gun tuar, bhreun, dhaolagach
fhuar,
Anns an càraich iad suas leat fein thu,
Is a mheiid 's tha 'nad bheachd
De do stòr, cha teid leat :
Ach bòrdain bheag shnaight*' is leine.
Ach 's e 'n cùram is mo dol a dh'ionnsaidh a'
mhòid,
A thoirt cunntas an coir 's an eucoir.
Far nach seas do chuid ni dhuit dad
De d' chuid feich,
'S motha 'n t-eagal bhi 'm prlosan peine.
Iain — Is solaimte na briathran sin; agus
beannachd leat. Na h-uile latha chi 's nach
faic.
Coinn — Mile beannachd leat fein, Iain, is
cuimhnich raise gu cridheil do Chatriona.
Ach air na chunnaic thu riamh, na leig ris
dith gu'n d'thug sinn guth air na mnathan
guth-thaghach.
LEODHAS ANN AN AM A' CHOQAIDH.
Tha Leòdhas cianail, 3 cha 'n ioghnadh dad
deth;
Tha faire 's bròn ann 's mòran gearain,
'S tha mnathan òg ann ri caoidh nam fearaibh,
A chaidh do 'n Arm 's nach till air ais chuc.
Bho mhàs na Càbaig gu sail na Hearradh,
Bho Rubha an Tiompain, 's an taobh an ear
deth;
Gu pladaoh Lionail 's sliabh nan Lochan;
Thriall na daoin' as, 's gun sgeul air mac ac".
Cha 'n fhaic thu cail' pnn, ach mnathan laga,
'S bodaich chrom. agus clann na sgoile ;
'S gach aon a' caoidh dhiubh, o dh'fhalbh na
curaidh,
'S fios 's cinnt ac' nach till iad uilc.
Air maduinn Shàbaid ri dol do "n choinneamh
Cha 'n fhaic thu cail' ann ach òigridh bhoir-
eann —
'S gach te le gruaim oirr', bho dh'fhalbh na
gillean,
'S eagal mor orr' nach till iad tuillidh.
Dar theid mi 'n dràsda gu bàrr a' chladaich,
C'^ha 'n fhaic mi bàta air bhàrr na mara;
'S ann tha iad diomhain an cliadhaich oala,
'S na fir gun sgial orr', a bhiodh 'gam fann-
adh.
Oha 'n fhaic thu iasgair a' tighinn bho
chladach,
Le sguil is lion innt' air cùl amhaich ; _
'S ann tha 'd am bliadhna 'sna luingeis-chog-
ajdh,
'S teine nàmhaid cha 'n fhàg e fois ac'.
Thuit mòran marbh dhiubh air fairg' 's air
f earann ;
Ri aghaidh nàmhaid gun sgàth roimh theine,
'3 a cheart cho cinnteach ri grian is gealaich,
Bidh iomradh sgriobhte 'san tim tha teachd,
orr' .
Air oidhche gheamhraidh ged bhiodh i soillcir,
Oha 'n fhaic thu suirich, 's cha chluinn thu
fead ac' ;
'S ann tha iad uile an tramns' a' chogaidh,
'S tha iomadh màthair le cridhe goirt aic'.
Cha 'n eil mi 'g radii, ma bhitheas tu
furachair,
Nach fhaic thu'n dràsda fir chràiteach, chuirr-
am:ich,
"S fear no dhà dhiubh ri falbh na h-ioimaraidh.
L.; deise an t-saighdeir bho bhonn gu muUach
orra.
Ach 's e mo dhvirachd 's m' ùrnuigh mhaidne
Gu'n tig iad sàbhailt dar bhitheas o seadiad,
'S gu'm faigh iad nuair sin an luaidh is math
leo.
Is tighean-còmhnuidh 's pailteas foarainn.
Ni mi diinadh le dùrachd mhath ohuca.
1:3 dòchas dùbailt gu'm bi iad flathail ann,
'S gu'm bi iad ag ùrnuigh ri Ughdair
fliaitheanais
Gu'm bi iad sàbhailt nuair thig an aiseirigh.
Murchadh Mac Leòid, Leòdhas.
94
IS LAITHEAN BRÒNACH A TH' ANN.
Rinneadh an tòran seo le Mrs Nic
Fhearghuia a tha ceithir fichead 's a dhà
bhliadhna dh' aois. Rugadh i an Eilean
Tarasaidh 's na Hearradh ; agus tha i a
chòmhniiidh an sin a'g an am so.
Tha mac agus da o?ha dhith Icis an Arm
Bhreatannach 'san Fhraing.
Air Fonn —
" Bnaidh le comunn mo ghaoil."
Is làithean brònach a th'ann :
Dh' fhannaich gach coenadh a bh'ann ;
Cha 'n fhaic mi an diiigh tighinn do'n àite
Ach eallaich de phàipeirean Galld'.
Cha bheathaich sud mnathan is clann.
Feumaidh sinn Creideamh 's an am.
'S iad innleachdan mallaichte a' Chesair
A tharruing gu leir oirnn an call.
Chuala sibh iiile 's gach ait'
Mu'n chroich a rinn Hàman mar thà,
Tha an Cesar a' togail dhuibh t'eile ;
Ach cha 'n 'eil i gu leir aig a h-àird.
Cha do chruthaicheadh teang' ann an ceann
A dh' irmseadh mu'n chogadh a th'ann;
Na tharruing e dh' olc air gach rioghachd
Is na dh' fhag e de dhilleaohdain annt.
Thàinig an glaodh ud chum bàis ;
Ràinig e iosal is àrd ;
Dh' fhag iad an dachaidhean riomhach
Is leagadh na miltean 's na blàir.
Tha iomadh bliadhna is la
Bho 'n thòisich thu suidheachadh bhlàr ;
'S a dh' aindeoin 's gu 'n cleachd thu de
dh'innleachd
Clia tig thu d' ar rioghachd gu bràth.
Is iomadh bliadhna is linn
Bho 'n dh'innis an fhirinn sud duinn ;
Gu'n èirich cogadh 's gach rioghachd
Mu'n ruig sith sinn a' mhaireae a chaoidft.
Na smuainichibh idir an ràdh
Nach 'eil iomadh Maois anns gach ait'
Tha tagradh a la is a dh'oidhche
Cho dileas ri eaighdear aig blàr.
Nach tigeadh an cumhachd bho 'n Aird
A chaisgeadh na tuinn ann an tràth ;
'S gun Aigo ach am focal a labhairt,
Mar thachair 's an luing air an t-«àl.
Chuala sibh uile 's gach linn
Am miòrbhuil a rinn E 's an luing ;
'N uair bha iad an impis bhi caillte
Chiiiinich Esan doibh fairge is tuinn.
Mo chluas ri clàistinn gach tràth,
Chluinntinn na sith 'tighinn bho 'n Aird ;
Oir cha dean innleachan righrean
An nàmhaid a chlaoidh anns na blàn-.
Is miorbhuil iongantach th'ann
Ma thilleas sibh chugainn a nail
Am measg nan lasraichean puinsein
'S na peUeirean dian ruith mu'r ceann.
Gur iomadh cridh' tha fo chàs
Cluinntinn thighean-leighis bhi Ian ;
Is a' chnid dhiubh nach gabhadh an giùlan
Chuir an nàmhaid gu brùideil gu bàs.
Cha d'àraicheadh cridh' ann an com
Nach leaghadh an sealladh tha trom ;
Tha spreadhadh nam peilear mòr ùra
A' dùsgadh dhoibh uaighean 's a' phòll.
(}ha chuala rni leithid 'nam la,
'S mi nise ceithir fichead 'e a dhà :
Is m'aghaidh gu dlùth air mo dhachaidh
A' feitheamh an aiseig gach tràth.
NA GAIDHEIL MU 'N CUAIRT BRATACH BHREATUINN.
Air FoxN— "i1/(ùVJ (//(0?w, hhoidheach, dkonn."
Rann :
Bho Chinn-tir gu tigh Iain Ghròt,
Còmhdaichte 's gach seòrsa breacain
Chruinnich Clann nan Gaidheal suae
Dlùth mu 'n cuairt Bratach Bhreatuinn.
Seis :
Tlia Clann Choinnlch bho 'n taobh tuath,
D'am bu dualach bhi sgairteil,
Le piobaireachd " Chabar-feidh,"
Choidhch' cha gheill iad 'sa bhatail.
Chaidli iad suas, &c.
Chaidh iad suas ; bheir iad buaidh ;
Dliith mu 'n cuairt Bratach Bhreatuinn;
Chaidh iad suas ; bheir iad buaidh
Mar bu dualach 'sa bhatail.
Cha d'fhuair nàmhaid riamli fo chis
Tir nam boann nan gleann 's nan gaisg-
each :
Ach fhad's a bhios a' ghrian 'san speui
Cha ghlac an Cesar a bratach.
Chaidh iad suas, &c.
Tha Prionns a' Chrùin le mòran sluaigh
An dùil gun toir e buaidh air Breatunn ;
Ach fhad's bhios Gaidheil 'san taobh tuath
Tir nam fuar-bheann cha 'n fhaic e.
Chaidh iad suas, &<;.
Chaidh na Camshronaich a null,
^Gillean làidir, lùthmhor, tapaidh ;
'S gheibh na Gearmailtich an leòr
Mus till na h-òganaich dhachaidh.
Chaidh iad suas, &c.
Chaidh muinntir Earra-Ghaidheal suas,
'S dliith ri 'n guaillean na Cataich ;
Bidh na Pruisianaich air ruaig
Nuair a ghluaiseas na gaisgich.
Chai3h iad suas, &c.
Nuair a theid iad uile null,
Luaidh is fùdar 'nan saitseal,
Bidh Von Clug is Prionns a' Chriiin
Dol 'nan crùban gu fasgadh.
Chaidh iad suas, &c.
Bidh Yon Moltke 's Von Buelow
Air an gUiincan am Frankfort;
'S gheidh an Cesar àite blàth ;
Thug an Satan dha passport.
Chaidh iad suas, &c.
Iain Dubh Mac Dhomhnuill ic Iain.
Indooroopilly, Brisbane, Queensland.
95
PIG' AN REITICH.
Bha caraid agam uair ris an abradh iad
Ruaraidh 'Ghlinne — duino cho grinn 's air an
do chuir mi riamh eòlas. Cha 'n €Ì1 e beò an
diugh. Na 'm bitheadh clia 'n innsinn an sgeul
beag so mu thimohioll.
Air la bha sin bha Ruaraidh 's mi fhein a'
tighinn dhachaidh ciiideachd o'n bhaile mhòr.
A' gabhail air ar n-aghaidh 's an t-slighe
thòinig sinn gu bùth ceàird.
" Nach tadhail sinn," thuirt mi ri Ruaraidh,
"air a chèairj so a lasadh ar piob 's a leigil ar
sgitheas dhinn?"
Gu dearbh, a Dhòmhnuill, cha tadhail. Bha
cho math learn tachairt air an t-Satan latha 's
am bith ri tachairt air ceàrd. A dli' innseadh
dhuit na firinn, tha grain bàis agam air na
ceàirdinnean."
" Foumaidh, a Ruaraidh, gu'n d' rinn iad
eucoir air choreiginn ort ; agus a chur seachad
na tide nach feirr dhuit innseadh dhomh?"
"O'n is tu 'm fear a th'ann, a Dhòmhnuill.
agus o'n is e cogar innseadh do na clachan
innseadh ahuit-sa, faodaidh mise sin a
dheanamh."
Agus so an sgeul a chuir Ruaraidh Ghlinne,
air an la sin an ceill dhomhsa: —
Ann an lajthean m' òige bha leannan agam
^Mòr Bhà.n — a b'i an saoghal uile dhomhsa.
Gheall Mòr mo phòsadh, chaidh oidhche an
reitich a chuir air letJi, agus cheannaich mi
pi"e de'n uisge-beatlia a b' theàrr fa chomhair;
acli cha robh e 'n dan do'n reiteach a bhith.
Seachdain roimh oidhch' an reitich thàinig am
Freiceadan Dubh do'n tir. Bha e dubh gu leòir
dhomhsa ; oir le aon de shaighdearan theich
mo leannan — Mòr Bbàn — agus cha'n fhaca mi
riamh tuilleadh i.
Blia an Ceàrd Miannach 's an am a' gabhail
a chairtealan an àtJi a' bhaile, agus, mar ri
daoin' eile, chual esan mar a thachair. Thàinig
an coàrd mòr so cliugam la. na'm b' fhior a
leigeil ris a cho-fhaireachdainn rium.
" 'S mi tha duilich," thuirt e rium, "mar
a thachair dhuit," 's na deòir a' ruith a nuas
ri 'ghruaidhean " 'S mi tha cinnteach, a
laochain bhochd, gun deach thu gu cosdas mòr,
's gun ni agad air a shon!"
Do bhrigh gu'n robh mis' an diiil gu'm bu
choir eadhon do na ròcais a bhi gal air mo
shon, shaoil mi gur ann an Ian da-rireadh a bha
an ceàrd, agus thuirt mi ris: "Cha 'n e an
cosdas is dorra leam, ged a cheannaich mi
gun teagamh, pige de'n uisge-bheatha is feàrr
a t.h'_ ann, agus iiach eil fhios agam ciod a ni
mi ris."
" Innsidh mise dhuit, a Ruaraidh, de a ni
thu ris. Rcic rium-s' e. Cha 'n eil an t-airgead
agam leam; ach thig do'n àth am màireach
agus bheir mise dhuit _ na_ i>hàigh thu fhein
air a shon — a h-uile peighinn ann ad bhois."
I^ha mise cho socharach 's gu'n tug mi dha
ihaduinn, 's a
sheall mi mu'n cuairt, chunnaic mi nach robh
duine 's an àth.
Cho luath 's a ghabh rni mo thràth-maidne
chaidh mi air lorg a' Cheàird Mhiannaich, agus
fhuair mi e 's a bhùth aige air a shuidlieachadh
làmh ri cruachan mòna, ri taobh aibhne, mu
mhile bho 'n bhaile mhòr. Cha luaithe chunn-
aic o mi na chuir e an aoibh sin air, agus
mar so dh' flià.ilticli e mi : — '_' An tu fhein a
th' ann, a R\iaraidh, a charaid cliaoimh? 'S
e mo chuid-sa nis do pbaigheadh air son a
phige cheannaich mi bhuait. Bha dùil agam
gu'n robh tuilleadh earbsa agad annam na
gu'n nàraicheadh tu mi le ruith as mo dheidh
mar so."
Bha 'n aoibn air a ghnùis a nis a' dol as,
agus bha gruaim a' gabhail a h-àite.
" De tuilleadh a b'urrainn dhomh dhean-
amh?" thuirt mise.
" Innsidh mi dhuit de a ni thu/' fhreagair an
ceàrd: — " Thèid thu air t' aghaidh do'n bhaile
mhòr, 's cha bhi fios aig duine nach robh
turus agad ann. Agus bheir thu leat botul
de'n stuth is laidire a gheibh thu. Nuair a
dh'òlas sinn le cheil' e gheibh thu do phàigh-
eadh."
A chum an ceàird a chumail air a dhòigh gus
am faighinn mo chuid fhein uaidh, rinn mi
mar dh' iarr e. ThàJnig mi air m'ais leis a'
bhotul, agus nuair a chaidh òl leis a' cheàrd 's a
bhean — oir 's e gle bheag a thug iad dhòmh-sa
dheth — thuirt an ceard rium, 's e sineadh
diliomh noigean beag a gheibheadh tu air
gròta : — "So dhuit soitheach beag a bheir thu
dhachaidh gu d' mhàthair. Sin na bheil agamsa
dhuit, agus na faiceam do ghniiis a' tighinn i?
mo dheidh gu bràth tuilleadh. Thilg mi an
noigean mu 'chasan 's dh' fhalbh mi dhachaidh.
Dòmhnull Mac Calum.
ORAN DO NA SAIQHDEARAN
BREATUNNACH.
Dh' fhalbh na gillean gasda.
'S cuid leotha fo'm breacain,
Dh' fhalbh iad u.iinn air astar
An coinneamh feachd na Gearmailt.
Fonn:
Dh'fhalbh na gillean grinn fo'n cuid armaibh:
'S ann leam fhin is bòidhche
Thig an cota dearg dhaibh :
Dh'fhalbh na gillean grinn fo'n cuid armaibh
Dh' fhalbh iad uainn air astar,
Feara l.iidir, gasda;
'S tha ar dùrachd aca
Leis gach mac on dh' fhalbh iad.
Dh' fhalbh na gillean, &c.
Dh' fhalbh na feara treubhach,
Gillean tapaidh, glousda ;
'S ge b'e ait an teid sibh
Gu'n dean sibh feum gu dearbha.
Dh' fhalbh na gille-an, &c
Dh' fhalbh na feara dileas,
'S aim an aghaidh fuaraidh
Agus iomadh cruadal
Chaidh iad uainn thar fairge.
Dh' fhalbh na gillean, &c.
Dh' fhalbh na feara dileas,
'S ann an ceum an sinnsir.
Chosnadh biiaidh n.i rioghachd
Agus sith na h-Alba.
Dh' fhalbh na gillean, &c.
"S nuair thig sibh buadhach,
'S gach fear agaibh uaill air,
'S cinnteach as ar duals sibh
Ged tha 'n uair-sa soarbh dhuibh.
Dh' fhalbh na gillean, &c. J
'Illean ^asda. dileas, 1
Cumaibh suas ar n-inntinn
Gus an dean sibh pllltinn
Do gach tir o'n d'fhnlbh sibh.
Dh' fhalbh na gillean. &c.
'S niiair ani sibh pllltinn,
Sona bhios an linn so;
"S gu brath bith air chuimhne
Ur n-iobairt gu dearbha.
Dh' fhalbh na gillean, &<•.
Toronto, Canada
ISIor Nic Amhiaidh
96
AN T-AMADAN AGUS AN "RUDEIGIN."
Bha bantrach ann aon uair aig nach robh
ach aon mac agus bha e 'na amadan. Chuir
a nihathair e aon uair a chun na feille a reic
mairt. Thubhairt i ris an uair a dh' falbh e:
'• Cha tachair riut air an fheill ach muinntir
onarach agus tha mi an dòchas gu 'n reic thu
i agus gu 'm faigh thu a luach; na tigeadh
i dachaidh a ris ma gheibh thu rudeigin 'sam
bith air a son."
Dh'fhalbh esan leis a' mhairt. Rainig e
an fheill. Ach niiair a uh' fheòraichcadh
gin 'sam birh dheth-san gu de bha e ag
larraulh air a' mhairt. fhreagradh esan, "Tha
mi ag iarraidh 'Rudeigin' air a son." Dh'
fhàs a' mhuinntir sgith, de 'n fhreagairt so.
agus mu dheireadh cha robh iad a' gabhail
feirt 'sam bith doth. Ach mu dheireadh
thàinig bodach an sin agus air dha foigh-
neachd prls na mairt thuirt e an aon fhreag-
art "Rudeigin." 'Cum mach do lainh
ars am bodach asrus bheir mise rudeigin
dhuit." Rinn an t-amadan so, agus nuair
linn, thilg am bodach smugaid 'na bhois.
" Sin rudeigin dhuit " ars esan; thoir dòmhsa
a mhairt." Dhùin an t-amadan a dhòrn air
an smugaid agus thue e seachad a" bhò.
Dh'fhalbh e nis dhachaidh gu mhàthair le
'■ pris " na mairt 'na dhòrn. Bha aige ri
dhol troimh abhainn agus an uair a bha e
mu'n mheadhon thuit e, agus chaiJh an
"Rudeigin" bha cho prisell air chall.
ThòisicR e nis air sireadh a null agus a nail
air son an " Rudeigin." Nuair a bha e gu
dian a' deanamh so, co thainig ach ceannaiche
siiibhla agus dh'fhoighnich e de 'n amadan
gu de a chain e. " Chaill mi rudeigin"
fhreasrair e. Thòisich nis an ceannaiche air
sireadh. agus an uair a bha e deanamh so
thuit e 'san abhainn " Fhuair mise rudeigin
co-dhiù. ars an ceannaiche."
I '■ Thoir dòmhsa mo " Rudeigin," " ars an t-
' amalan ach cha do thuig an ceannaich gu de
^ bha an so bho nach robh fhios aige nach e
rud na bu luaohmhoire a rinn a t-amadan a
I chall agus 's ann a rinn e gàire. Ach bha
an t-amadan cho cinnteach gu'n d'fhuair an
ceannaich an " Rudeigin " gu'n d'thug e
thairis bhi sireadh. agus ghabh e greim dhe'n
cheannaiche, agus cha leigeadh e as e gus am
': faigheadh e an " Rudeiijin." Cha robh e
I, an comas a' cheannaich so a dheanamh.
jj Ghabh an t-amadnn fearg agus mharbh e an
I ceannaiche agus thilg e ann am poll e. Chaidh
I e nise dachaidh agus dh' innis e da mhàthair
P gach ni mar thachair. Xis bha fios gle m.haith
I aig a' mhàthair nach ceileadh am mac focal
i de na dh' innis e dith fein, agus gu'n cluinn-
i eadh am maor e agus gu'n rachadh a mac
a chur gu bàs. Fhuair i am, agus dh'fhalbh
agus thug i an corp as a' phoU agus dh'
adhlaic i e ann an àite fàsail. Chaidh i nis
agus thug i leatha boc-goibhre a bhàsaich,
agus thilg i anns a' pholl 'san robh corp a
cheannaiche. Cha robh an uine fad as deidh
so nuair chaidh fuaim an leud gu'n do
mharbh an t-amadan ceannaich siiibhla.
Thainig an sgeid gu cluasan maoir an àite
agus bho 'n gu'n robh fios gu 'n deach ceann-
aiche fhaicinn la na feille agus nach deach
fhaicinn tuilleadh, chruinnich am maor
sluagh an àite agus an t-amadan còmhla riu.
" Nis." thubhairt am maor ris an amadan
"tha e air iomra !h gu'm bheil thusa ag
radh gu 'n do mharbh thu ceannaich agus
gu'n do thilg thu anns an abhainn e." Theid
thu nis am maille rinn agus chi thu duinn
c'àit am bheil a chorp. Dh'fhalbh an t-
ama]an gu inndnneach siirdail. chun a'
phuill anns an do thilg e an ceannaich; leum
e sios do 'n pholl agLis thòisich e air sireadh.
Mu dheireadh thòisich e air slaodadh ni air
choireigin. Sheas gach duine 'na chlosda.
agus an aodannan air fas geal le geilt. Mu
dheireadh thog an t-amadan am boc goibhre
air adhaircean agus trhlaodh e mach, " Sin
agaibh e; ach dh' fhàs adhaircean air bho
'n a chuir mis an so e." Dh'fhalbh gach neach
dachaidh agus am maor air an ceann, agus
iad uilo a' còrdadh anns an smuain: " Gu'm
b'e diomhanas a bha'nn a bhi a' toirt feirt
air briathran amadain."
SEUMAS M. ROS.S.
CALUM SEOLADAIR.
Bha aon uair a chòmhnuidh an Eilean a'
Cheò, duine da 'm b' ainm Calum Seòladair.
B' èjbhaist do Chalum a bhi dol air turuis
fhada a nunn thairis. Bha e aon uair air turus
bho na h-Innsean an lar gu Grianaig, air luin?
mhoir sheòlaidh da 'm b' ainm an " El
Dorado." Bha a h-uile ni a' dol air adhart gu
math ri car uine gus na bhuail galar-marbh-
tach a h-uile duine de'n sgioba ach Calum
fhèin. An ceann la no dha chaochail iad fear
mu seach, gus an robh Calum air fhàgail 'na
aonar measg chorp a chompanaich. An deidh
sin cha robh aig Calum truagh ach deanamh
air a shon fhein mar a b'fhèarr a b' urrainn
dha. Nuair a thilg e na cuirp thairis air taobh
na luinge, bha e an tubaist ro mhoir am
meadhon cuain fhada, fharsainn.
Cha robh e fada mar so, nuair a thug e an
aire do dhuine sgoinneil, fallain, a' tighinn a
nuas bho gu h-iosal. Chuir so gu nàdurra
ioghnadh air Calum bochd ; agus bha an còrr
ioghnaidh air nuair a thuirt an coigreach ris.
"Ma bheir thu thu fhein thairis dhòmhsa
bheir mise do bhàta sabhailte gu tir."
Thug Calum sùil gheur air a' choigreach,
agus bu mhor uamhas nuair a chunnaic e an
àite casan, ladhran cruaidh, cruinn eich.
Fhreagair Calum agus thubhairt e, " Ma ta,
'ille choir, 's e mo dhurachd sin a dheanamh,
ma gheallas tu fhein dhòmhsa, a laochain, a
h-uile ni a dh' òrduchais mi ort a dheanamh."
Is maith a bha Calum a' tuigsinn co fear nan
ladb.ran. Air an aobhar sin thug am fear
mosach an gealltanas da. An deidh so bha
cijisean a' dol air adhart iongantach math le
gaoith fhàbharaich agus aimsir mhaith, gus
mu dheireadh gu'n robh iad a' teannadh dlùth
air cala.
Cha do dhi-chuimhnich Calum a ghealltanas ;
agus la de na liithean, ars esan ri chomp-
anacli : " Smiar le ola agus im dhòmhsa
slabhraidh na h-acair, gus nach cum an donas
fliein greim_ oirre. Nis," ars Calum, agus e
fas dan, nuair a chunnaic e fearann an sealladh,
" Leig am mach an t-acair."
Rinn an donas so gu sgiobalta, a^us e ann
an dòchas mor; ach nuair shaoil le Calum
gu'n robh an t-acair mu letheach am mach,
"Cum air ais nis i," ars esan. So cha b'
urrainn do 'n donas a dheanamh, aig a cheart
am a' toirt sul cholgaich air Calum._
" Nis bho nach urrainn duit an ni a dh'iarr
mise ort, a choimhlionadh," arsa Calum ris
an donas, " cha toir mise mi fhein suas dhut.
Aig a cheart am dh' fhalbh an donas as an t-
sealladh a' fàgail Calum 'na aonar a ris.
Rainig Calum Eilean a' cheò aon uair cile, am
measg a chàirdean, agus a luchd-dùthcha ;
agus chuir e fcasgar a bheatlia seachad ann
an sith agus sàmnchair
Niall Mac Gillsathain.
97
NA MNATHAN GUTH-THAGHACH.
Gleus B Maol.
/ :r, I
i
^3^
t, I d :-.t,
zic '^ ^
«1 I
Le Alasdair Camshron.
- . d : t, I t, .1, : - I
^
m
=^^^=^
O'n tha mi
nam aon - ar, air
faonndradh 'san km,
I -^ 1
r : - . 8, : s, | t, : -
- : r
m —
1 d : t, : 1, 1 s, : - }
r-f ,v— ^^= — 1 1
Lr^=3t=*_^=
-A à Jl — J
's gu'n teann mi
spòrs
{ : r, . r,
s, : - . 1, : t, 1 d : t,
: d
— "^n
r : d :
t, 1
t, . 1, : - }
— ^^5— — \
P-^^
^ 0^ ^Ì • ^
hH^
— —
_• ,. —
Mil na
: d . d I
mnathan
r :
guth-thaghach th'air
:^5E-aE
*:
to - gail an ceann
] d : t, : 1, I s, :
^
Eadar
mach - air nan
Gall
f I m :
^^M
;^^i
Lunnainn nan cleòc.
s : r . t, : s, I
Air a' Gliaidh - eal - tachd fèin 's iom - adh
8, I d
ach
r. 1
=^^^•^=^=^=1
-i^-T- i ^^ ft->-
[— !^ * ^ r 1
y^l^^-
-^=1^-=^-^
[ * »- -^ -s r -:|
Th'air fas meall - ta,
: r I f : m
-ii
l=^^^m^
tiir - feallt', a
; r I s : - . f
JUS sannt ceann - aire oirre,
m I r : - . s, : s, | t, : 1,
:ti=:
S^^
'Siad
tuarg - an - ach, gniam - an - ach, tuair - eab - ach, nJiimh - deil ;
t:
^Eè
^
-•--z^b=:
d : t, : 1,
-> -V::
I s,
^E^^
Gu'n chaill iad
bainnd ■ eachd, 's cha d' rinn iad
choir.
Nuair chruthaichoadh Adhamh an Garadh nan Ach bha miann oho ro dhian, air biadh
geug annasach,
Cha robh aig ann crciitair, chumadh ris coir; Chreid i nàmh, shin i làmh, bhris i 'n adthn'
Ach rinn Freasdal gu tròcaircach, còmhnadh bheannuichte ;
da reir, Ghabh i, is dh' ith i, is thug i d'ai ceile,
Nuair chunnaio e fein i, 's e bh'air a dhòigh ; 'S duilich an sgeula : dh'eug iad air dhòigh.
98
Gach bean a tha subhailceach, 's nighean tha
beusach,
'Cleachdadh an reusain, mar a bu choir,
A' deananih na dh' fhaodas, chum daoine
thoirt speis daibh.
Is cuimhn' aoa fhein air an t-olc thug iad
òirnn,
Ann an ciall tha iad fial, 's ann an gniomh
acarach,
DeananiJi suas gach diom-buaidh agus truaighe
thachras duinn ;
Toirt misnich do 'n fheumach, 's r'ar creuchd-
an cur plàsdan,
Le grinneas an lamh, 's le manran am beòil.
Ach na h-òinseachan diblidh tha sior-
dheanamh spairn'
'S iad ag eigheachd 's gach ait' : " Guth-
taghaidh d'ar seòrs'.''
Ma ni iad riut tachairt air faiche no sràid,
Mur cuir thu orr' fàilt', 's ann gheibh thu an
dòrn ;
A' falbh le ùird ann an sgùird agus run
conais orra,
lad aig nàmhaid air làimh agus blàth
mallaicht orra.
'Brisoadh 's a reubadh le deine gun chiall
Guch tend agris rian chaidh a dheanamh eu
seòlt.
Thuirt Coinneach Odhar fiosaich' gu'n tigcadh
an la,
'S gu 'm fuiccadh an t-àl bha tighinn fa-
dheòidh
An tir a' cur thairis le boirionnaich dhàna,
Chailleadh an naire : nis thàinig so òirnn,^
Cuid dhiubh 'm priosain gu diblidh 's iad sgith,
arras ach,
Dol a rian, call am miadh, cha lejg biadh
faisg orra,
'S ann dh' fheumas na leighcan mu 'n teid i;vd
a dhith,
Bhi cur brochain le pioban steach troimh am
bèoil.
Cha chreidear aon lide a thig as am beul,
Oir 's annsa leo 'bhreug a labhairt na choir;
Toirt rabhaidh gu rainic rau thein' anns gach
ceum,
'S nuair a thig fir 'nan leum, iad a' deanamh
dhiubh spòrs;
lad gun tùr, builoach dùr, cha 'n eil run ceart
a.nnta,
Dh' fhalbh am mùirn m:ir ri 'n cl;ù, cha 'n
eil diù chleachdail dhaibh;
lad an diiil le droch ghniomhan gu'n deanar
riu bàigh,
'S ma chi iad fear-stàt bidh 'n cuip air a
shròÌD.
Tha nis gach bùth-litrichean bichiont' fo
gheàrd,
Air eagal a' ghràisg so thighinn 'nan coir
A losgadh 's a mhilleadh gach litir is
paipeir,
'S innleachdan aingidh aca 'nan sgòid :
lad 'nan dùin anns gach ciiil, agus sùil
ghuineach annta ;
Ma gheibh dluth te air bùth cluinnear smùid
uinneagan ;
lad a' toilltinn am brangus chur teann ann
an gial;
Mar sin 's a' ghlas-mhenr bhi 'ga teannadh
'nan coir.
Ach, illean, tha òg, thugaibh dhòmli.a bhur
cluas;
Na cuiribh snaim-cruaidh ri aon de 'n an
t-seòrs' ;
Ge do dheanadh te caochladh cha 'n fhaod
e bhi buan,
'S cha bhi sibh ach truagh 'nan comunn ri
'r beò ;
Cha 'n eil annt' ach an sgiim ; cha 'n eil fiù
ballaisd annt' ;
Mar fhros cluarain air fhuadach gu luath
cabhagach ;
Gun tàmh ie gun fhois, e gun chlos dol
mu 'n cuairt;
'S mur gramaich e 'm bruaich cha dual d'a
bhi beò.
Ach 's leir do gach glic-fhear, mur tig iad
fo chis,
Gu'n cuir iad an rioghachd tur dheth a
seòl;
Cha 'n fhaodar so fhulang, 's tha cunnart da-
rireadh
Ann a bhi min riutha tuillidh 's a choir;
lad an dùil, le 'n droch riin, gu'n toir ùin
f urtaohd dhaibh ;
Gu'm fàsar sgith de gach innleachd 's mi-
bhuileachadh ;
Bha bongan de dhaoine 'toirt taobh do 'n an
aobhar ;
A nis chuir na baobhan an cas troimh 'na
bhròig.
Gu'n do mhill iad a' mhais aig an aitreabh
bha grinn,
Bha againn air ohionn an t-suinn Loid
Deòrs,
A' losgadh 'e a' bhriseadh le peileiroan-
bloighdeach,
Fi!xdar is coinnlean suidhichte seòk ;
Na 'n robh 'n gniomh reir am miann rachadh
crioch buileach air;
Na 'n do .sgealb am fear-garg, cha d'rinn
epealg fuireach dheth ;
Ach Am Freasdal tha caomhai] ruinn, shaor
as an làimh e,
'S cumaidh e bhàn iad dh'aindheoin am bòad.
C'àit an cualas 'san t-saoghal na'e baoghalta
rian
Na boirionnaich liath is caileagan òg,
A bhi 'g iarraidh 'sa phrlosan 's gu'm bi
iad am miagh,
'S iad ag inn?eadh 'n drcch ghniomh a rinn
iad le pròis?
Cha 'n eil feum anns an t-sreup, chi iad fein
uile so,
'S mur a geill iad gu'm feumar gach te
ehumanadh :
Litrichean soilleir chur orr' '3 an trom
ùnlagh ; 1, • j
'Sin thig iad gu iimhlachd is fasaidh iad
stòld.
99
MAR BHUIDHNEADH CAISTEAL AN RUBHA MHAOIL.
Lk lAIX iMAC CORMAIG.
Caib I.
" Ma 's fior an ràdh, Eachainn — agus tha
eagal orm gur fior— cha'n eil do sheilbh aii
oighreachd an Rubha Mhaoil ach air cloich an
tiirramain. Ciod e nis a tha thu smaointinn
air a dheanamh? No am bhcil thu smaointinn
air gniomh 'sam bith a chur an ceill? Ma
thicnndaidhcas ciiisean am mach mar a dh'
fhaodas fiughair a bhi agad, cha bhi ann ach
coiseachd a macJi a aitreibh an Rubha Mhaoil
gu inaol marbh, sinipiidh. Ciod e tha thu 'g
ràdh ris? Bruidiiinn. Chiinneam t' innleachd."
" Na biodh tusa fo chùram 'sa.m bith, Una,
gu'm bheil mis' a'ni chadal air a' chùis, no a'
siubhal an t-saoghail 's mo dha shiiil diiiute.
O 'n fhuair thusa 'r mis© gu socrach air na
sparran an caisteal mor m' athraichean, eaoil
am bheil sinn cho sochararh 's gu'n leigeamaid
ar ncatl a chrcachadh. an cuaclian a sgnpadh,
's na sparran fein a thoirt gu taJamh gun
làmh no cas a ghluusad. Cha b' e deanamh a'
ghncthuich c. Is ihusa greim a chall na
fhaotainn ; 's an greim a fhuair sinne
leanaidh sinn ris am fad 's a ni alt no
innleachd a ghlei<iheadh dhuinn.
Cha chreid mise nach miannaich Baile-nam-
bo saor as a ghrunnd fhad 's is beo e, an
Doctair Ban coir gu cnap-stai-ra sam bith a
dh' fhaodas tionndaidh suas, a chur as an
rathad. Theid an tairgse a chur mu
choinnimh, agus creid thusa gu'n leum o rithe
mar a Icuinas breac ri cuileig a'r feasgar trom
Samhraidh."
" Feumar rudeiginn a dheanamh. Cha bhi
nead an adharcain ach fuar an deidh maise is
uaibhreachd noad na _h-;olarach fior-eun nan
speur air fad. Co gheibheadh coire do neach
ged a bhriseadh e na mcanglain an am direadh
na craoibhe a ruigheachd air a' mheas àlu'iui a
tha cinntinn 'na bàrr, agus eadhon a chrJtas
an grein an abachaidh 'ga shior-bhuaireadh."
Sin mar a labhair Baintighearn an Rubha
Mhaoil. 's i 'na suidhe taobh an teine mu
choinnimh a fir, agus solus fann na coinnle
a' gliostradh air gach sgeith :s uchd-bheirt is
claidheamh mor a bha an crochadh li ballachan
an t-seomair mhoir, far an robh mar an
ceiidna cruth-dhealbh iomadh glùin do na
gaisgich a bha an_ soilbh a' chaistoil, a'
sealltainn a nuas air a' chàraid cho nàdurra
's gu'n saoilteadh gu'n rr.bh iad beo. B'iad
cinn-fheadhna fhoghainteach, smachdail.
cholgarra bha 'm muinntir an Rubha. Fad
iomadh linn air a's air an am air an innsteadJi
an sgeul so choisinn iad ainm agus cliii air
raon dearg a' chath, is cha b' e fear glio a
thogadh tuasaid riutha, na 'm b' e 's gu'n
foumtcadh claidheamh a thomhas ri cJaidh-
ermh. no beum-isguitho a bhualadh an astar
eisdeachd a dh' fhcar calnia an Rubha.
Bha raointean glasa an Rubha fada, farsuinn.
agus nuair a thigeadh am an fheum
chrioslaichcadh so ocud ga'sgeach a
chlaidheamh mor air a Icis. nuair a rachadh
a' chrann-tàrraidh bho chlachan gu clachan,
no nuair dh' innseadh gacJi binncan beiiine a
b' àirde le teangan dearga teine gu'n robh
tcaruinteachd Caistoal an Rubha Mhaoil an
cunnarfc, 's gu'n robh cliii-cogaidh a' chinnidh
r'a ghleidheadh in faobhar na stàilitm no lo
peilear gla-s na sli^snich. B' fhada bho cheilo
cuid de na chruinnicheadh air gairm a' chiiiii-
fheadhna cholgarra; oir bha astar latlia fada
eamhraidh eadar da chluais na h-oighreachd.
agus bhuailcadh in Itean tonn aig a n am air
a' chladach rubhach, bàghach. Bha nàdur
fèin a' builoachadli garh seòrsa saibhris air
oighreachd an Rubha Mhanil. Gh&ibhteadh
am fiadh oabrach 'na frithean. is b' ann 'nan
ceudan a chiinteadh am feachd a thionndaidh
am mach ri beinr 's ri ?liabh an am na
faghaid. Chluinnteadh gleadhar cruaidh a'
cho:lich agus gogan tognrrach na circe moch
is anamoch, _ is bhiodh breac is bradan a'
goarradh shiirdag an deidh na cuileig air
abhainn 's air loch. Cha d' eirich a' ghrian
air maduinn, is cha do luigh 'san oidhche air
eealladh bu bhrèagha le obair nàduir na air
an t-sealladh a bha mu'n cuairt liichairt a'
chmn-fhcadhna so, nuair bhicdh gach preas is
cnoo IS raon air an nocJidadh 'sa chruth a
b' fheàrr le grein an fheasgair shamhraidh.
agus na faileasan troma dubha a' daingneach-
adh nan gleann 's nan glac. Bha 'n lùchairt
mhor anns an do rugadh 's an do chinn
iomadh ceann-feadhna foinnidh air a stobadh
gu daingeann air sròin an Rubha, air an robh
an oighreachd air a h-ainmeachadh, far am
biodh gu trie sioban geal na fairge air a
sgiiirsadh le gacithcan doineannach a'
gheamhraidh a' taomadh nam frasan troma
air a cheann turaidcach, binneanach, sgleatach,
's an làn-cheathairnc a' gabhail fasgaidh fo
dhion-bhalla far an robh na gunnachan mora
mar mhiol-choin a' cur an sròinean a mach
air gach fròig. Cha robh ach an aon taobh
air an gabhadh Caisteal an Rubha Mhaoil
toirt a mach _ Is ann _ le feachd làidir a
ghabhadh e toLrt gu làimh air an taobh ein
fein ; oir nuair a chuireadh grunnan beag
do 'n làn-cheathairne an dromannan ri balla!
chuireadh iad cùl air na ceudan. Air taobh
ni mara dhcth bu chunnartach aghaidh a
thoirt air, ged is trie, nuair bhiodh na siontan
fàbharach agus duirclie na h-oidhche a' cur
dion air an nàmh, a chaidh oidhirp ghleusda
a thoirt air an ailbliinn sgoracJi a dhireadh,
far am bu lugha air an loigeadh am faraire
geur shuilaach, furachail amharus. Ach
thipeadh frasan troma de ehonna-chlachan
bho na ballachan gu h-ard, agus aims a'
chuan gu h-iosal, nam mile criomaig gheibh-
eadh na seisdearan tapaidh leabaidh. Is
irmadh Lochlainnearh a dhirich na stallachan
ud agus a theirinn iad gu grad 'nam piosan :
agus 's iomadh cinncadh treun 'sa
Ghaidhoaltachd a fhuair tanachadh goirt aig
iomadh am, measg nan sgorran oilltcil a tha
mar fhrioghain gràineig a' cur dion air
Caisteal an Rubha Mhaoil.
Bheir an dealbh eo air oighreachd eiroachdail
an Rubha Mhaoil oirnn a thuigsinn nach robii
ionghnadh ged a bhiodh a' bhaintighearn
fo mhor chùram nach robh greim seasmhach
aice air an dachaidh ud agus air suidheachan
eho àluinn is a chuireadh uabhar an cridhe
neach 'sam bith a bhiodh an soilbh oighreachd
is aitribh cho ceutach. Is iomadh neach 'san
am a bh' ann nacli obadh air coiseachd troimh
fhuil dh' ionnsuidh sealbhachadh a leithid de
shuidheachadh mòraM am inoasg an t-sluaigli.
Caib II.
Cha robh ach da mhae aig eeann iriath an
Rubha Mhaoil: Cailean agus Eachann. B'o
Cailoan a b' oighre, agus air bàs athar b'e
Fear an Rubha. Thug e bean àluinn dachaidh
mar mhnaoi, ach mo thruaighe! tri miosan
an doidh a' jjliosaidh, agus na bu lugha na dh
bhliadhna an deidh bàs athar, mharbhadh le
100
tuitoamas e aig faghaid nam fiadh am measg
nam beann glasa, far an cuir grian an
t-samhraidh fàilte air sneachd a' Mheamhraidh,
is far an ceil fear na cròice o fein fad bhliadh-
nachan a dh'aindeoin gleusdachd an t-sealgair
agus feabhas sealladh a shùl.
B'e Eachann bu tànaiste, agus a reir an
lagha thàinig e air an oighreaehd an deidh
bàs a bhràthar. Chaidh bean òg Chailein am
mach a Caisteal an Rubha le cridhe from,
trom a chur seachad a làithean am fàrdaich na
banntraich, agus thàinig Eachann 's a bhean
uaibhreach, ard-cheannach. chruaidh-
chridheach a steach a shuidheadh air cathair
oighreachd an Rubha.
Bha eadar-dhealachadh mor anns an da
nihnaoi. Bha a' bhanntrach òg de theaghlach
uasal, measail, agus i fein ciùin. sàmhach,
blàth-chridheach. Rachadh i feadh an Tuath
is shuidheadh i gu simplidh, banail. suairce air
cathair bhig shlataig anns a' bhothan bheag,
dhubh a bh'aig a' chaillich bu bhochdainne
bh'air an oighreachd. Bhruidhneadh i riutha
an cainnt bhlàith, sheirceil agus bheireadh _i
comhfhurtachd dhaibh le briathran a beòil is
le tabhartas a laimlie aig an aon am. Bha
bean Eachainn air an laimh eile morail, criiaidh-
chridheach, rag-mhuinealach, sanntach, a
sheclladh air dara taobh an rathaid nuair
bhiodh a h-aon de 'n Tuath dol seachad air
an taobh eile, agus a dhùraiceadh gun teine
bhi air a thogail air a' chirb de'n oighreachd
bho 'm biodh a' ghaoth a' seideadh
dh'ionnsuidh a' chaisteil, seach toit na mòna
a bhi ruigheaohd a pòran rìoghail air pgiathan
gaoithe a thug a' cheud taghal niaidne air
bothaig an iochdarain a rogh^inn air lùchairt
an uachdarain. Cha b' fhip^ch 's cha b' fhiù
cu'm biodh bothag an sealladh Caisteal an
Rubha: agus 's ann a rinn i fasach de na bha
mu mhile no dhà d'a lùchairt mhoir,
mhùirnich far an tionndaidh am niach ceud
làn-cheathairne aiar am 'sam ,bith,_ a la no
dh'oidhche. a chluinnteadh buille air cop no
srann air adhairc g'an gairm gu spealt-chleas
ri nàmh : no eadhon g'an altachadh air raon.
air son lùth-chleas nan arm geura a chumail
an cleachdadh.
Ach bha 'àmhghairean fein comh-cheangailte
ri suidheachadh àrd na mòralachd, agus ged
bu chinnteach as an greim ribhiim dhubh
Lathurna agus a fear, an la ghabh iad seilbh
anns an Rubha, dh'èirich rudeiginn am mach
a bha cur soillearachadh air oho sleamhainn
's a bha 'n leac a bha eadhon an dorus Caisteal
an Rubha Mhaoil.
Is annamh a chaidh riamh còmhla càraid a
bha cho cruaidh-chridheach feineil ris a'
chàraid so a choisicheadh dh' ionnsuidh
cathair an uabhair, ciod air bith ciod e cho
salach 's a bha an t-slighe. _ Cha robh
bruaillean nan siontan am muigh na bu
mhotha na 'm bruaillean a bha 'n aodainn
Fear agus Bean an Rubha air an oidhche air
an d'fhosgladh an sgeul so.
Thàinig teachdaireachd chinnteach g'an
ionnsuidh gu'n robh e coltach gu'm biodh a'
bhanntrach òg 'na màthair niu'n tigeadh an
t-Earraeh gu cheann. Na'm bu leanabh-gille
e bhiotlh oighre dligheach air an Rubha,
agus bu sheirbhe an greim an am dealachadh
ris na a mhilsead an am fhaotainn. Is ann
air an so a bhuail a' bhaintighearn nuair
thuirt i ; " Ma's fior an ràdh, Eachainn, cha'n
eil do ghreim air oighreachd an Rubha Mhaoil
ach air cloich an turramain. . . Am bheil
thu smaointinn air gniomh 'sam bith a chur
an ceill?"
Bu mhath a rug Fear an Rubha air ciall
nam facal, agus bu deas e dhol 'na uigheam a
chur a' ghniomh an ceill na 'm b' fheuG:ar e.
Am muigh, air an oidhche so an deireadh an
fhoghair bha ghaoth an iar a' rànaich an
coilltean loma. Bha i sgiùrsadh nan tonn a
steach am bàgh gus an robh iad mar clioin
sgorr-fhiaclach a' leum ris an eidhinn a bha
comh-dhualadh na stalla moire air an do leag
na seann laoich a bh'ann bho chian bunaitean
a' chaisteil. Bha 'm fair-oidhche a' sealltainn
thar nam ballachan am measg na doininn, 's
an làn-cheathairne gu seasgair 'gam
braiglileadh ri teintean gaireach nuair bha Fear
a^us Bean an Rubha Mhaoil a' deasbud na
cuis a dh'eirich cho obann a mhaoidhead'.i
orra.
" An Doetair Ban !" ars a' bhaintighearn.
" An rud a dh'fhàgas tu am meinn neach eile
cha bhi e ach mu laimh. Ciod e thigeadh
orsta — Fear an Rubha Mhaoil — a bheireadh
iomradh air ainm crith air ceatharnaich ceud
mile as, nach toireadh a steach do 'n Chaisteal i
gus am biodh fios agad an robh na bheil air a
giiilan a' dol ar'ad chur an cunnart; 's na'm
bitheadh gheibheadh i fein 's e fhein leabaidh
thàimh anns a' chruisle is isle an Caisteal an
Rubha Mhaoil, far nach cuireadh iad dragh
air neach a choidhche."
" Is fèarr sìth na circe na h-aimhreit,
Una" ; arsa Fear an Rubha. " Cha bu luaithe
bhiodh Iseabal air a h-ionndrainn as a' bhaile
na bhiodh a h-uile madadh fiaclach an Ceann-
tàile a' togail cuilg air a mhuineil '3 a' casadh
fhiaclan puinnseanta. Bhiodh cobhair am bus
'ga h-iomain thar criochan an Rubha _mu 'm
biodh iad fein mar mhile dha, is iad air bhoil
gn aichmheil a thoirt am mach. Una ' i_p fèirr
sith na circe na h-aimhreit' mar thubhairt _mi.
Nuair a dh'fhadas tu teine cha'n eil fios idir
c'aite 'n giùlain a' ghaoth strideae a chuireas
am fraooh 'na lasaig far nach bi e furasda a
chur as."
" Dean thusa do thoil, ma tà ; ach thoir an
aire nach eirich argarrach a suas la eiginn a
ghearras an grunnd bho d' chasan agus a
dh'fhaEras 'nad leirist thu, agus mise leat, a
chionn 's nach do rinn thu gabhail roimh laimh
air a' chilis," ars ise. agus a da .shùil a' tionndadh
'na ceann. "Nach ann air Nighinn Dhughaill
a thig an fair nach d'thàinig air a h-aon d'a
daoine, ma dh' fheumas i dol do 'n fheithich
leatsa. Gabh mo chomhairle-sa, Chailejn,
agus seall romhad an dràsd. 's na bi ruith
cunnairt gu'm feum thu sùil thruagh srhoirt
a thoirt as do dheidh la is fhaide mach."
"Ho ho, Una!" ars esan. "gabhaibh mi
dòish anns nach leanar mo luirg._ Ach ma
ghabhas mi do dhòigh-sa bidh làrach mo
cheum eadhon anns na creasran agus leanar
mi. Gabhaidh sinn an dòio-h bhalbh,
shàmhach air a jrhiiilan am mach le ughdarras
fir-ssil. An eagair a dheanar le fear an
iishdarrais 's na sgil afabhaidh i còmhdach o-u
loinneil ; ach deanadh neach eil e is tionndaidh
an domhan air."
"Seadh: seadh, a Chailein;" ars ise, " tha
thu geur-dhealbhach ; ach cuir còmhdach niin,
Ìaòidheach air an eagair agus tha ia' sealltainn
deich mile uair na's moisa nuair gheibhear
am mach i. Ach an uair a bheir am fear
làidir a chuid bho 'n fhear lag gu follaiseach, 's
a ghleidheas se e le faobhar a' chlaidhimh, 's
ann a bhitheas an eagair air a cunntas 'na
ghniomh treun. Cha 'n eil ni fo laimh— ach
ge b' € leis an cumhang, teicheadh, agus ge
b'e CO is laige. geilleadh. _ Dean _ thusa do
roghainn : ach biodh iuchair an tighe 'sam
bheil fionmhas 'nad phòca fein: Sin agad
comhairle mnatha."
So mar a bha dam.hain-alluidh an Rubha
Mhaoil a' dealbh nan lion anns an rachadh an
eàs a' ohuileag neoichiontach a bha 'na suidhe
gu sàinhach as altrum a mnlaid an Tigh Ban
a' Ghlinn-uaine. Nuair bha a cà beinne agus an sin thainig an Tigh Ban
ris. Rinn iMàiri toileachadh nuair chunnaic _i
a bhig bheag soluis a' tighinn gu sriuchanach
bòidheach troimh 'n choille chranntaidh,
dhuibh, a seòmar na banntraich.
" Cha 'n eil l^os ciod e mar tha daoine an
so," ars ise, 's i plubail roimhpe am measg
eabair is loin.
Cha robh ach aon rud 'na beachd agus chuir
i roimhpe a h-uile mi-chomhfhurtachd fhulang
air son a ghiùlan am mach. " Ma 's e leanahh-
mic a hhios ann " ars ise nuair fhuair i am
measg nan craobh a bha bristeadh na gaoithe
air an Tigh Bhàn. " J/a 's e leanabh-mic a
hhios ann," theid thusa, Shileag bheag a chur
'na àite, 's theid car mu thom a thoirt do
luchd nan tratan dubha. Ma's e leanahh-mic
a hhios ann chi iad uile e la is faide mach na
an la an diugh."
Le 'n cuarain a plabartaich_ mu'n ca»san
fliucha chaidh iad a steach gu fòilidh.
"Am bheil dad an so fathast?" arsaMàiri,
'e i Icigoil dhith a breacain 's a' toirt am
follais na h-inghneig.
'■ Righ ; a righ ! ciod e tha 'n so?" arsa te
de na mnathan.
" Tha'n so na bheil ann agus dean thusa
deagh bhuil dhith. Cha "n ann gun reuson
a thug mi 'n turns clàbarach ud. _ Ma 's e
Icannhh-mir a hhios ann nithear a nis leanabh-
nighinn doth, is faodaidh a' ohuthag laighe
an noad na h-uiseige gu-s am bi eun na
h-ui&eige làidir gu leòr. Nighean dubh
Lathurna. tuitidh i la eiginn 'san t-sloc a
chladhaich i fein do chàch — Ma 's e leanabh-
mic a hhios ann gu dearbh."
Caib IV.
Mu'n d' thainig an latha chaidh an dara
taobh de bhanntraich Ghlinn Uaine air càraid
—mac is nighean.
Mu'n robh a' mhaduinn ach glae chaidh
Màiri Mhor, a' bhean-ghliiiiie do sheòmar an
Dootair Bhàin Icis a' chaileig.
"So a nis" ars ise. "Sin agaibh ribhinn
òg Ghlinn Uaine. 'S math an sainnseal
maidne i, Dhoctair, ged nach e h-athair a
ni liughair r'a teachd."
" Fior fhuil an Rubha Mhaoil ! Cha 'n i
mo shùil a ni coire dhuit, a chreutair. Ach
is coltach do mhàilghoan ri niàilghean mnathan
do dhaoine, ars an Doctair, 's e sliogadh a
h-aodainn le bhois.
" Nach coltach ri seanmhair an Rubha i?"
arsa Màiri. " Tha fuil bhòidheach Loch-abar
an gruaidhean na te so — an fhuU ghrinn
ghlan a bh' ann an seanmhair an Rubha 's
a lion àileadh nam flùr 's a' ghiuthais air
bruachan Loch-lòchaidh de 'n dearg-stuth
fhallan a chuireadh rudha 'na leac, ris am
bio<:lh farmad aig mnathan uasa.1 na tire an
am cuirm nam flath. Am faca sibh riamh na
bu bhòidhche cneas na seanmhair na'n te so?"
" Cha robh iad ann r'a latha," ars an
Doctair ; ach b' fhèarr leam an diugh gur ann
a thainig thu chugam le h-aon a chumadh là-
eiginn a suas ainm nan sonn _ air nach d'
thugadh riamh bàrr, an coibhneas an am
na sith, am beus an talla nam flath, no an
sgàirt an am chiich nan arm dùbh-ghorm air
blàr a' chath. 'S e sin naidheachd bu mhotha
ris an deanadh Fear duineil an Rubha Mhaoil
fiughair nuair a ruigeas mi e an ceartair."
Am beagan ùine leum an Doctor Ban 'na
dhiollaid is mharcaich e air falbh am beachd
gu'n robh Baile-nam-bo saor as a' ghrunnd
aige. Chaidh Màiri Mhor g'a fhaicinn air
falbh, 's an uair a fhuair i cùl a chinn rithe
's e mach a astar eisdeachd mhaoidh i dòrn
dhùinte ris ag ràdh : " Seadh ; tha thu air falbh
a dh' ealpadh a' mheanglain chèarr air bun-
suldheachain socrach an Caisteal an Rubha
Mhaoil ; ach tha sibh fad air chùl ur
naidheachd. Thainig thu an so, a brathadair,
a dh' ealpadh a' niheanglain cheàrr air bun-
stoo craobh-ghineal an iRubha ; ach shàbhail
Màiri Mhor do shaothair duit. Biodh a'
bhreug-gheug fo bhlàth air còrsaichean
farsuinn an Rubha Mhaoil is gach aineol a'
toirt cliù dhith ; ach bidh oighre òg an Rubha
a' snothadh 's a' fas far an ceil croinn arda na
doire e gus an tig an la anns an cuir e iarrtas
air a choir dhlighich fein. Seadh; ma '« e
leanahh-mic a hhios ann \ Ho. ho! Nach b' e
'm mealladh duit e. Ho, ho !"
Thill Màiri Mhor a steach, 's a fait liath
ribeach a sios mu snilean, is tòic na h-aodann
leis cho durachdach 's a leig i mach i fein ged
nach robh duine 'ga h-eisdeaohd.
"So, a nis, a Sheumais," ars ise;
" faodaidh tu falbh dachaidh le Sileig bhig.
Bha a chilis cho fabharach 's nach do ruig i
leas seasamh an aite oighre dhlighich an
Rubha, agus sionnach a' chùirn 'ga shealg
mu'n do rugadh idir e."
" Mo bheannachd ort, a Mhàiri," arsa bean
a' Ghlinne ; cha 'n eil fhios ciod e mar a bha
cùisean idir mur a bhi thus. 'S math a thuig
thu ciod a bu cheann-aobhair do choibhneas
cuideachd m' fhir."
"Ho, ho!" arsa Màiri ; " 's bòidheach,
taitneach an ceòl air oidhche ghrcannaich
gheamhraidh crònan a' chait ; ach 's e daonnan
crònan da fein a bhios ann. Bu choma leam
crònan nighinn duibh Lathurna. Agus tha
mipe cur garh aon agaibh aig am bheil sùilean
is cluasan fo chroisibh 's fo gheasaibh gun
iomradh bhi air oighre an Rubha iNIhaoil gus
an dean se o fein aithnichte le facbhar a'
chlaidhimh la-eigin.n. An ceartair tha e gun
leth nighinn duibh Lathurna na'n robh fios no
fath aico ciod e tha garacail 'san Ghleann
103
Uainc. Bithibli cho balbh sud," 's i bualadh
boiin a coise air an ùrJar chruaidh, " 's iia
cluinneadh caraid no coimheach gu"m bheil an
gliin ceart de ohraoibh ghineal an Rubha a'
snodhadh 'sa Ghleann Uaine, ged tha diiil aig
a a t-saoghal gu'n do sgudadh gu bràth
bhàrr an stuic i. '
'J'hug Màiri seachad an òraid, so, is tòic 'na
h-aodanii. Thionndaidh an te bha 'san
leabaidh-shiiibhla air a cliathaich a shealltainn
firre. Leig na mnathan eile mùgan, 's iad
mle tuiasinn cicd e bha 'n tarruing aig
^Jàiri.
Caib V.
Air fTDn t«aruinteaehd ohaidh Tèarlach òg a
chur g'a altrum. B'i mhuim-altriiim Màiri
Mhor, bean-glùino sgileil na dùthcha. Chaidh
an leanabh a thogail còmhla ri teaghlach a
h-inghinne fein, 's cha robh fios no fàth aig
ncach eile 'san sgireachd air an innleachd
ghleusda a bhatar a' giùlan am mach an
diomhaireachd cho mor.
Chaidh bliadJmachan seachad. Dh' fhàs
Tèarlach 'na phropanach gasda. Bha
reidhlean farsuinn aige air son cluich is
iomairt, 's cha robh neach a chitheadh e nach
robh a,' gabhail beachd air cho lùthach,
sgairteil, nieanmnach 's a bha an gille crninn
sgiobalta aig Seumas Ban a' Ghhnne. Bho
mhoch gu dubh bhiodh TèarlacJi a' ruith 's a'
leum am rneasg nan còrsaichean àUiinn i.ir
am b' oighre dligheach e fein, a' sealg nan
earb 's nan eun an coille 's am monadh le
bhogha 's le shaighead, mar a bhiodh na fir a'
deanamh. Aig bruaich na h-aibhne Ic
shlataig chaorainn ag .'asgach nam breac ; am
raeasg na coille a' cruinneachadh nam blàth ;
no gu h-aotrom, ceòlmhor, le fead 's le
òran, a' rùrach nead 's ris gach ni eile ris an
leig clann am mach iad fein nuair tha iad air
an togail le saorsa an fhior-eoin fein am measg
nam beann 's nan gleann, bhiodh Tèarlach
òg^ a' Ghlinno bho 'n a bha e ciiig bliadhna
dh' aois. Bha e 'na nàdur cho bcothail,
spioradail, aigeannach ri fiadh nam frith; 's
an uair a chruinnicheadh e a choimpirean fein
air reidhlean gorm g'an cur an òrdugh blàir,
chaogadh Màiri a sùil ris a' chuideachd, is
dh' abradh i : "Bu dual duit."
Fad na h-ùine bha muinntir an Rubha a'
tighinn beò gu h-uaibhreacli, mòrail, ag
cruinneachadh nam flath a chum greadhnachais
aig gach am, 's gach uachdaran air an
oighreachd a' toirt, iimhiachd gu làr daibh.
Ach an coilltean 's air dailtean a' Ghlinne, le
fheileadh boag luidcagaoh a' cliobartaich mu
ghlùinean 's e ruith 's a' leum am measg nam
bruadi fiùranach, bha gioball beag luth-
chleasach a thigeadh la a b' fhaide mach a
thagar a chòire le faobhar a' cldaidhimh.
" Gu dearbh, tha rud eiginn an aodann fi'
bhalaich os cionn a' chumanta. Ge b'e co
bhioa beò, ohi e gu'm bheil aran cheana
fuinte." theireadh iomadh h-aon aig am biodh
siiil ghour agus breithneachadh math.
Thachair do mhuinntir a' Chaisteil tighinn
latha an rathad tigh Màiri. Bha Tèarlach òg
ag iasgach an sruthan a bha dol seachad
ceann an tighe, agus tharruing coltas
uaibhreaoh, àrdanach, glan-chnàmhach,
beothail a' bhalaich aire nan uaislean air. am
measg chàich air fad.
" S ann a tha 'm balach sin a' toirt a'm
ohuimhne laogh an fheidh am measg a'
chruidh, leis cho bras leiimnach 's a tha o
'na ghiidan 's 'na ghluasad. Agus miann
sugh-chraobh air a ghruaidh dhcis ! A dhuino
chridhe, nach f had, nuair a bha mi 'm chaileig
a thuirt ban-fhiosaiche rium a bhi 'm earalas
air fear mor direach. ard, ruadh, agus miann
sugh-craobh air a ghruaidh dheis," arsa Bean
an Rubha.
Cha d'rinn a' chuideachd ach gàire ; ach
arsa fear an Rubha fein ; " Creideadh eibhse,
ma gheJbh am balach so saoghal, gu'n
cluinnear mu euchdan a chuid airm agus ged
a tha a chom air a chòmhdach le breacan trom
nan Domhnullach, ge b'e 'sam bith co
bhuaidh a thug se e, tha full leòmach nan
Leathannach a' ruith 'na chuislean," ars fear
an Rubha.
" Nach bu dual da," arsa Màiri ;" co bhiodh
cho fada 'sa Ghleann Uaine gun suaip a bhi
aige ri Leathannach."
Cha d' fhàg sud a' chuideachd na bu ghlice
na bha iad. Ach chuir briathran a' diinn-
fheadhna Màiri 'na mothachadh. Riamh
tuilhdn chaidh a chumai! as an t-s-ealladh nuair
thigeadh na h-uaislean an rathad. Bhuail
iomaguin a mhathair, cuideachd, agus cha d'
fhuair i socair gus an deach Tèarlach òg a chur
fad na far-chluais as an rathad. Cha robhtar
'ga chunntas sàbhailte e bhi na b' fhaide aig
an tigh. Bhatar cheana cur sual-aithne air.
Bha fail a dhaoine 'na chuislean, 's e fas cho
coltach riutha 'na chruth 's gu'n abairteadh gu
trie gu'n saoilteadh gu'n robh a h-aon de na
seannlaoich bho 'n d'thàinig e air leum a
nuas a fear de na dealbhan brèagha a bha 'n
crochadh an Caisteal an Rubha, 's air tighinn
beò rithiet. Leis an sin chaidh Tèarlach a
chur am falach. Nuair bha e mu cheithir
bliadhna deug a dh' aois chaidh a chur a dh'
Eirinn g'a ionnsuchadh an sgoil 's an cleas nan
arm. Cha robh e fada an sin nuair a bhàsaich
a mhathair 's a ohiuthar. De na bha beo air
an ^ t-saoghal cha robh fios air eachdraidh
Thèarlaich ach aig triùir. Cha robh eadhon
fios aige fein co e. Ach bha fios aig Màiri
Mhòir air agus aig a h-inghinn 's aig a
cliainhuinn, oir bhàsaich cuideachd nam
mnathan eile aig an robh an sgeul dhiomhair,
agus thug iad leotha do 'n uaigh i paisgte
'nan uchd. Chaill Tèarlach eòlas air a
dhiithaich, agus chaill a dhiithaich eòlas air.
Fad bhiiadhnaohan cha robh iomradh air.
Chaill Màiri a misneach. Bha i a' fas scan, 'e
cha robh coltas gu'm faigheadh i a dijrachd:
Tèarlach òg a bhi 'na dhlighlch an àite
athraichean. Seadh ; chaill i misneach ; ach
clia do chaill i cuimhne air a dalta. Bha
Tèarlach òg 'na beul a la 's a dh' oidhche.
Na'n toireadh a mart breab an am a
bleoghainn b'e " Tearlach òg" a ghlaodhadh
Màiri. Na'n toireadh an gearan leum thaoibh
as, " A Thèarlaich Oig" sg:readadh ise. Ciod
e 'sam bith a thigeadh oirre gun fhios b'e
" Tearlach Og" a theireadh i, is lasan 'na
gruaidhean 's na sùilean gorma. B'e. Ach
cha robh fios aig each c' arson. Chaidh
Tearlach Og air di-chuimhne.
Caib VI.
Bha troimh-cheile air brieteadh am mach
'san àird'e 'n iar. Bha cinn-fheadhna a'
ci-uinneachadh an gaisgeach. Eha laoich 'gan
èideadh 'nan nirm anns gach gleann. Bha
ceannardan mikanta a' dol air ceann fiurain
de ghillcan glana foghainteach, is chluinn-
teadh fuaim a' chruinncachaidh am measg
nam beann glnei, nuair a ghiùlaincadh an
oitcag_ e bho ghleann gu gleann far am
beothaicheadh an fhuaim a bha teachd mu'm
bàsaicheadh an fhuaim a bha f albh ; còmhla
ri farum chas nam fear leadarra fo 'n arm-
achd.
" A Thormoid," arsa Sean Mhàiri r'a
h-ogha, nuair bha e leum 'na liiirich 's a'
lOi
fàgai! an tighe air son na ceud uair_ a
dheanamla euchd duine. " A Thormoid,"
ars ise, " 's e so do cheud falbh air an
t-elighe air am b'eòlach t' Jithraichean, agus
air snn soirbheachadh a bhi_ 'd ohois so agad
• an t-im gun iarraidh' leis a' ghreim a
ghabhas thu mu 'm fag thu do dhachaidh air
an turns chud^romach so. Tha nii clieana
c'uinntinn fuaim na pioba gu h-iosa! 'ea
ghleann, 's tha òganaich threuna le ceuman
farumaoh a' tighinn gach rathad far am bheil
an ceòl, 'gan gairm, 'sa cheart dòigh 'sum
faicear duilleach nan craobh air an luasgadh
le'e an ioma-ghaoith a' cruinneachadh do 'n
fhùil fhasgaich. 'S iomadh fear pgairteil naoh
till. Ach. a Thormoid, mu'n ob bhlais an
teun an t-uisge tha rurracadh aig bun na
craoibho 'san do ohaidil e 'n raoir chaidh
rnise, do ehfanmhair, '?a mhiduinn an diugh
air ' deuchninn' air co jhon 's air do shealbh-
aich-ea. Bha rath math ort. Tillidh tu ;
ach cha'n ann leat fein ; agus dh' aithnich mi
a chriith."
Bha Tormod 'na shuidhe gabhail greim
am fad's a bha sheanmhair a' bruidhinn. Bha
athair 's a mhathair ag eiedeachd.
" Tilleadh no na tilleadh, cha 'n e Tor-
mod a bheir nàire do na daoine bho 'n
d' thàinig e" are e fein. "Cha till mi
buille roimh 'n fhear is fèarr a' sheasas mu m'
choinnimh."
" Ach ma thachras Tèarlach o?, oighre
dlighoach an Rubha Mhaoil ort, a ruin,
biodh do_ chlaioheamh càirdeil ris," ars a
sheanmhair.
" Och, och ! agus och, och eile ! Nach b'
1 'n tarruing fhada thall i, mhathair, " ars a
h-inghpan. " Cha'n eil fios co 'n cèarn de
'n t-saoghal '«am bheil Tèarlach bochd an
diugh idir, ma tha e air Tiachdar talmhanta."
"Tha e air uachdar talmhanta, agus tha e
an camp Cholla Chiotaich am measg nan sonii
a thug e a Eirinn," arsa Main. " Ma chi
thusa, Thormoid, lasgaire àrd rudhach, deas-
chasaoh, deas-lamhach, ague miann eugh-
craobh air a ghruaidh dheis cho bòidheach
dath ris an dearg mheas a chunnaic 's a
mhiannaich a mhathair taobh na h-aibhne
moire nnair a bha i 'ga ghiùlan, sin agad do
chomh-dhalta, Tèarlach Og an Rubha, agus
da shiiil a sheanar a' sealltainn am mach a
clar aodainn. Inni=: tu feiri da is innis e fein
da cuideaohd ; agus innis air oho meirgeach 'b
gu'm bheil glasan dhorsan Caisteal an Rubha :
gu'n cuir claidheamh geur gorm an car ceart
's na h-iuchraichean, 'e gu'n leum gach còmhla
dharaich air a bannan iarainn a leigeadh a
stigh oighre dhligheach a' mhiiir."
Caib VII.
Dh' fhalbh Tormod agu.s ràinig e far {in
robh òganaich 'gan cur an òrdugh siubhail.
Le pioban ribeineach a' liubhairt phort
togarrach, is cas-cheum sgiobalta, le gluasad
farasda fammach thog fuireann Ghlinn Uaine
ris a' bhealach far an do chrath gach stiic air
gach t;aobh an ceo-maidne bhàrr a ghualainn
a shealltainn orra nios an gleann, 's__ na
mnathan 'e a chlann a' toirt ' ho re' nan deidh.
Dhirich na fir gh'.eiusda ri uchd na mam far am
pògadh grian an t-samhraidh sneachd a'
gheamhraidh, 's gach beur mar ghooaman a'
comharrachadh na slighe dhaibh.
An deidh astar da latha chur as an deidh,
thug iad am mach an ceann-uidhe far an robh
na bha rompa 'gan cur an òrdugh blàir. Bha
feadhainn 'ea chuideachd mhoir a fhuair
roimhe bias air blàr ; ach bha moran mar a
bha Tormod fein a' dol a bhualadh beum-
fgeithe air son na ccud uair, is bha iad so mar
choin air lomhainn gu mear loumach a dhol an
greim 'sa chath. Fhuair iad an dùrachd air
gach taobh nuair a thàinig buidheann an
aghaidh buidhnc air SJiabh lonbhar-loohaidh,
mar thonnan cairejch air fadhlainn chumh-
aing. Fad air astar cluinnear eubh nan sàr
OS conn sgn ad na stailinn air copan. Chaisg
an grunnd tioram a phathadh am fuil nan
laoch, agus bha cuarain a diasganaich air
an làr fhliuch. Beag _ air bheag
cha'dh air an taobh air an robh
Tormod. Ceum air cheum chaidh iad an
comhair an cùil gus an do sgaoil iad 'nam
liuidhnean ri aghaidh gach aonaich a'^ gabhail
fasgaidh anns gach ait anns an d' fhàg beum
sleibh a' ghea-mhraidh làrach.
Air gualainn na beinne 's am feasgar a'
tuiteam chaidh a' bhuidhoann 'san robh Tor-
mod an còmhraig ri buidhinn de 'n namhaid,
is thog iad cath goirt d'a cheile. Rinn Tor-
mod sloistreadh le chlaidhcamh mor ague
ghèarr laoch mileanta de 'n nàrnhaid g'a
ionnsuidh. Thug iad grois a bha gailbheach ;
ach, mu dheireadh ghlaoidh Tormod, 's e
air a ghlùin dheis : " Fois air do làimh, a
Thèarlaich Dig ! Cha b' e fear a dheoghail
(ioch mo mhàthar a bu choir braon de m'
fhuil a dhortadh. Fois air do làimh !
Stad am blàr. Leagadh gach claidheamh.
Leig gach laoch a thaic ri creig a' suathadh
an fhalluis bharr a bhathais. Bha Tormod
i.s Tèarlach an eeanchas a cheile, is sheall gach
fear le ionghnadh troimh an dorcha bh' air
tuitpam mu ghuailnean nan stùc.
Dh' innis Tormod eachdraidh do Thèarlach.
Ghabh Tearlach a steach gach facal a thubh-
airt Tormod.
" Theid thusa mu chùl do ghnothuich,'' araa
Tormod ris; "is cha 'n eil fear air an
oighreachd nach bi 'na ursainn an dorus do
chaisteil nuair chluinncar le cinnt c6 thu. Tha
so soachad. Till a dh' Eirinn. Leig ris do
chilis a dh' laria Anntruim, 's na fuaraich-
eadh an talamh fo d' chasan gus am bi big
aig ulaidean do bhirlinnean a' cur an seòl
r'an croinn a thighinn air thiirus àbhachdach a
dh" Albainn."
" Ni mi sin ma leanas tusa mi cas air
chalpa," arsa Tearlach.
" Leanaidh cho dlùth 's a lean riamli an
eidheann ris an darach ; cha bhi dearmad an
sin," arsa Tormod.
Caib VIM.
Bha larla Anntruim fàbharach do Thèarlach.
Chunnaic e gu'n robh an uaisle 'na chuislean.
Chunnaic e gu'm b' ann de stuic fhior-ghlan
na doir' e; is thug e cul-t^ic dha. Am beagan
ùine thog tri birlinnean am mach bho chladach
na h-Eireann is tri cheud gaisgeach air an
clair. Bha an aghaidh a'r Albainn, is cha
b' fhada gus an do leig iad sios an acraichean
am bàgh sàmhach cùilteach air cladach an
Riiblia Mhaoil.
Nuair thuit an oidhche chaidh Tormod is
Tearlach do 'n Ghleann Uaine a thogail brath.
" Bha mi direoch a' gabhail fadail dibh."
arsa sean IMhàiri, 's i feitheamh riutha aig
ceann an tighe. " Chunnaic mi do thri
bhirlinnean air an t-slighe mu'n d' eirich grian
air a' Bheinn Ghla's an de. Ur beatha air
ur n-ais i.'; bnaidh is piseach oii;, a Thèarlaich."
Rinneadh fiughair mhor riutha is chaidhear
anns a' mhionaid a shònrachadh na h-
imleachd air an glaeteadh an Caisteal. Bha
a Ian cheathairnc treun agus lionnihor; a
ghòcamain geur-ehiiilcaoh agus furachail ; agus
a bhallachan turaideach. daingeann agus àrd.
Cha b'e 'n cas faoin leis an sin, Caisteal an
Rubha a thoirt am mach, far an caidleadh
na bha fo dhion ann gu socrach ged a bhiodh
an nàmh bu trcine a' bagairt air.
105
" 'S boag cuid mo thri cheud chcabhairne-sa
do na blieil a' dìon mo chuid-sa do bhràthair
in' athar, mur a cuir sinn innleachd an cèill.
Ciod o tha sibh ag radh, a dheagh bhean-
chomain," arsa Tèariach.
" Innsidh mi sin diiit, a dhalta chaoimh. Tha
àm nan creach ann, agus rò mu na criochan so
nach eil a' cuniail a shùilean 's a chluasan
fosgailte air son Mhic Iain Ghior. Cha 'n ann
'na chadal a dh' fheumas e bhi am fear nach
toir Mac Iain Ghior car-mu-thom dha ; agus
creid thusa mise, Thèarlaich, gu'n d' fhuair
muinntir Caisteal an Rubha an leòir dheth
cheana, agus gu'm bheil losgadh an corraige
'nan cuimhne. Ni thusa, ma tà, mar so.
Cuiridh tu Tormod, m] ogha, air ceann
buidhne bige. Leigidh iad an crodh am maoh
as a' bhuaile, agus leigidli iad na laoigh 'nam
measg. Eadar geumnaich a' chruidh 's nan
laogh 's iad fèin le 'n leusan boillsgeach air an
ais 's air an aghaidh 's a' tcicheadh 's a'
glaodhaich gus am freagair mac-talla 'sna
creagan is faide air falbh, ciod e ach gur e Mac
Iain Ghior a bhitheas ann ; agus am mach 'na
bhogha 'sna chlaidheamh bidh gach fear 'ea
chaisteal. Sin a nis do chothrom-sa. Biodh do
dhaoine agad deas faisg an làimh agus biodh
iad a steach mu'n gann a chailleas tu fuaim
an cas. Sin agad mo chuid-«a dheth. Dean
fein an còrr" — arsa Màiri Mhor.
Air feasgar na li-ath oidhche rinneadh mar a
dh'iarr Màiri. Nuair a thill an làn-cheathairne
an deidh an trend a chur air dòigh fhuair iad
an Caisteal an làmhan eile. Thug iad ionnsuidh
is ionnsuidh air briseadh a steach, agus thuit
mòran diubli. Bha Caisteal an Rubha air a
thoirt am mach a reir a h-uile riaghaiJt
cogaidh, agus cha robh aig an làn-cheathaime
ach an airm a leagail.
Bha Fear agus Bean an Rubha Mhaoil 'nan
cadal gu socrach am fad 's a bha 'n oighreachd
mhor ag atharrachadh maighstir. An Ian an
cuid armachd chaidh Tèarlach is Tormod is
trii^iir eile do sheòmar-cadail nan uaislean.
Dh'eirich iad le cheile 'nan suidhe 'san leabaidh
mar gu'm biodh iad am breislich, nuair chunn-
aic iad na fir cholgarra, is sgreuch a'
bhaintighearna.
" Clninneam ur n-ainm is ur sloinneadh, is
ceann-fàth ur turuis, fheara;" arsa Eachann
mor fein.
" Is mise, le 'r cead, Tèarlach Og a' Ghlinn
Uaine, mac ar bràthar agus oighre dligheach
Cr.istoal an Rubha," arsa Tèarlach.
" Cha chuala mi iomradh air fear t'ainm
riamh roimhe," arsa bràthair athar.
" Cha chluinneadh sibh an dràsd e na bu
mhotha na'n do rinn an Doct.air Ban mar a
dh' iarr sibh air a dheanamh — ' «o'to 6'e
leanabh-mic a bhiodh ann.' Ach thug a'
bhean-ghlùine an car asaibh le cheile, agus
tha an Uanabh-tnic a nis an so air a dheagh
choir a thoirt am mach," arsa Tèarlach, a'
bualadh a choise air an ùrlar.
" Nach fhada ; nach fhada, Eachainn, bho
'n a thuirt bean-fhiosachd rium a bhi 'n
earalas air fear agus miann sugh-craobh air
a ghruaidh dheis," arsa Bhaintighearna gu
tùrsach, trom. " Am bheil cuimhne agad.
Eachainn, mar a thàinig na facail am
chuimhne nuair chunnaic sinn am brogach
sgaoimeach, sgiobalta ud a' ruith mu 'n cuairt
tigh Màiri Mhoir. Nach beag a smaointich
sinn CO bh'ann, ged a chunnaic sinn gu'n robh
iarann nan Leathannach na chruth 's na aogasg
cho riaithto 's ged dh' eireadh iad a Rollaig
Odhrain an I Chalum-chille, no ged a Icumadh
iad a nuas as na dealbhan a tha 'n crochadh
'san t-seòmar ud ^shios. Cha 'n eil deaJbh
Mhurachaidh Mhoir, do shinn-sheanair na'a
coltaiche ris fein na tha e ris an òganach sin.
Agus sin agad ciod a rinn an Doctair Ban ort."
arsa Bhaintighearna, 's i tarruing nam
plaideachan mu'n cuairt oirre.
Bha 'n cheist a dh' oirich suas cho obann
so-fhaicsinneach gu leòr. Thug an t-oighre
dligheach a chinn gun fhios an còrsaichean a'
Glilinn Uaine am marh a choir. Cha robh a
null no nail air an sin, 's cha robh ach lùbadh
leis an t-suidheachadh a bh' ann, searbh 's
eu'n robh e.
Fhuair iad le cheile as mar nach b' olc. Rinn
Tèarlach math an aghaidh an uilc, agus deagh
dhleasnas mac bràthar. Shuidhich e brathair-
athar 's a bhean 'sa Ghleann Uaine fhad 's bu
bheò iad agus bha e math dhaibh. Cha mhotha
dhi-chnimhnioh e Màiri Mhor no a teaghlach ;
ach chuimhnich o gu ro mhath iad, agus chuir
e 'nan suidhe gu socrach, iad am Baile-nam-bo
mar eiric air a shon fein, agus bhuilirh e ori-a
e gu bràth saor as a' ghrunnd mar a fhuair an
Do<^tair Ban roimhe e air son gealltainn gniomh
sònruichto a dheanamh na'm b'e Icanahh-niic
a thigeadh do 'n Ghleann Uaine. Thàinig sin
ann, agns ged a b' fhada ghleidh tionnsgal
Mcàiri Mhoir am falach e bu mhath a leig se
e fein ris nuair a thàinig an t-àm.
Rinn Tearlach uachdaran is ceann cinnidh
math 'san Rubha Mhaol. agus bu mhor 'ga
chaoidh an latha dh' flialbh na bha beò
dhiùbhsan a thog claidheamh "na aghaidh an
oidhche a thug e mach Caisteal athraichean le
innleachd cho glan. Bha iomadh fear treun
'san Rubha Mhaol ; ach cha robh riamh leithid
Thèarlaich Oig ann.
106
AN SAIGHDEAR LEODHASACH.
Le " Leòdiiasacii.
Cha'n eil moran de'n òigridh
Ann an Leòdhas nach d' fhalbh as;
Cuid an loingeas mor an righ
Is cuid air tir dhiubh anns " an t'seirbhis" ;
Dh'fhàgadh bodaich de mo sheòrsa
Gu bhi còmhnadh leis na cailleachan ;
Sin ar cuid de cliath na rioghachd
Gus an closnaichear a' Ghearniailt.
Chcinnich Saighdear mi Di-màirt
A dh'fhàg an aire so |^na òigo :
Dh'aithnich mi mar a Blia lamli
An crochadli ard, gu'n robh i leònia ;
Stiallan òir a bh'air a ghàirdean
Nochdadh iirdachadh an òigeir;
Buinn de airgiod is de phràisteaoh
Air a bhràigh air son gach còmhraig.
Rug e orm gu fearail oàirdeil
Leis an laimh a bha gun phianadh ;
Ghabh e naidheachd bhuam rau'n àite,
'S mu na oairdean — 's beag an iongnadh :
'S icmadh la 'o na dh'fhag e;
Sheall c 'iàmh dhomh : gu'n deach sian air ;
Toll a' pheiloir anns a' ghairdean ;
Sgreab an dèidh an àite a lionadiv
Thainig Murchadh, mac mo nabaidh,
Spaideil, staiteil 'na ur còdhail;
Dh'iarr e naidheachd mu na blair,
'S an robh na Frangaich càirdeal, dòigheil ;
Cia mar thuigeadh iad an canain ;
'S an robh Gaidheil anns an Olaind,
'S au robh uile shluagh na Gearmailt
Anns an arm air son am beòshlaint.
Sheall an saighdear ris 'san aodann,
'S thuirt e: " Ghaolaich tha thu sòghail ;
Tha thu 'n taice ri do mliathair;
Saoil am b'fheàrr thu bhi le cola ;
Tha thu'n crochadh air do chairdean,
'S tha thu laidir, làsdail òigeil,
'S ma tha naidheachd mu na bhlar uat,
Ruig an Seirdsean 's gabh na bòidean.
Tha do dhùthaich ann an eiginn,
'S tha thu fein gu laidir, calina ;
'S ann an diugh a chuirear feum
Air fuil nan Gaidheal ann an Albainji ;
'S ma tha stradag 'na do chre
De nadur speis dith, bi ri falbh aist,
'S seas ri taobh nan laoch 's nan seòd
A tha ri còmhraig ris a' Ghearmailt.
Tha do dhachaidh, tha do chairdean
An cunnart gach la o naimhdean ;
Thcagandi mu'n eirich thu maireeich
Gu'm bi pàirt dhiubh aig do theinntean ;
Cha dean clach nihor Creagan nan Cnamh
-A bheag de sgath dhuit o'n a mhuinntir ;
Sgriosaidh iad gach sliabh is còmhnard,
Tighean 's na tha chòmhnuidh unnta.
Co tha dol a dhlon nam fàrdach
Anns na dh' àraicheadh 'nad òige thu?
Co tha dol a dhion do mhathar,
yia. thig namhaid o 'na mhor-thir?
Tog do shiiilean o'n lar ;
Thoir dhomh do làmh 's gu'm fag sinn
còmhla ;
'S bhcir sinn buaidh air sluagh a' Che
Anns an treinns no air a' chòmhnard."
Thàinig biorgadh ann am Murchadh ;
Thog e 'shùil gu colgail, duineil;
Thug e 'limh dha anns a' bhargan,
Gu'm biodh e ri falbh 'na chuideachd.
Sibhs tha fuiroach ann an Lcòdhas,
Ma tiia aois no òig 'gar cumail,
Earbaibh sinne 'na 'ur n-ùrnuigh
Ris an Ughdar aig a' chruinne.
FREAQAIRT.
Le " Leòduasach Eile."
Is mise Murchadh, mac do nabaidh,
Rinn thu chàineadh ann ad òran ;
Mur do chuir mi suas an khaki,
Nach 'oil aireamh dhoth mo ehèorsa ?
Thall 's a bhos air foadh na rioghachd
Leis an fhèarr an t-sith na chòmhrag,
Faicibh na tha 'meaeg nan Gall diubh,
Ged a tha iad gann an Leòdhas.
Ged a dh' fhalbhainn anna an t-scasamh
A ghabhail an taedan àirleis,
'S ann a bhios a' cldiù aig Sasuinn,
Gach gaisgeaah a ni na Gaidheil.
Riamh o thàinig sgoiluan Gallda
Dhubhadh a raach cainnt ar màthar ;
lomradh air Sir Cailean Cairabcul
Cha chluinn mi, ach English Army.
Cha chuala sinn gu'n d' rinn thu fein
A' bheag de threubhantas 'sna blàraibh ;
C ar son a sheachainn thu am feileadh
ilar eideadh a chur an àirdc,
'Dhol a dhion do righ 's do dhiithaich,
Do shaorea 's cliù nan àrmunn,
Choisinn ioniadh buaidh do Alba,
A h-eachdraidh. a h-ainm, 'e a canain?
Ged tha thu 'n diugh 'nad bhodach,
Bha thu roimhe so 'nad òig-fhear,
'S uaireannan feum air do leithid
Na loisgeadh tu peilear còmhnard.
Car son nach robh thu 'n Omdiirman
Fo stiuradh Shir Eachainn Mhic Unomn-
nuiU?
Cha b' ioghnadh ged chuireadh e eios
Air fear nach dionadh dachaidh òige.
'S iomadh saighdear tha tigh'nn leòinte
Nail do Leòdhas aig an am so,
'S do gach ceàrnaidh eile dh' Alb',
Ach 's iomadh fear a dh' fhalbh 's nach till
ann.
'S lionmhor mac fhuair àrach mùirneach,
Tha 'n diugh an ùir na Frainge :
'S cia mar phàidhear nis na pàrantan
A dh' fhàg iad aig an teintean?
Cha 'n urrainn iad ruamhar a dheanamh,
Cha 'n fhaod iad iarraidh na deirce ;
Cha mhòr Ls urrainn na càirdoan
A phàirteachadh riutha 'nan eigin.
Ged robh a' mhòine 'na earn
Am Buaile-nan-cnàmh air a steidheadh.
Cha toir iad ach tearc de dh' fhàdan
As a chumas blàth an eibheal.
Cia meud a dh' fhalbh a Daile Beaga
A chumail aghaidh ris na nàinihdean ?
Bheil moran a mhuinntir na Riofa
Slos gu 'n iosgaidean 'san trainnse?
Cia meud a thàinig dhachaidh leòint'
A Dhailo Mora no do Ghàbhsann ?
God tha annta caoraich bhrògach
Liì 'n uain mu choir lie an teintein?
'S truagh nach robh Ceasar na mallachd
Air a losgadh eadar theintean ;
No air a reubadh le oachaibh
O'n is peanas ceart athoill o.
Ma gheibh na reisimidean againn
Grcim air amhaich air an t-slaoighteir,
Cha 'n fhaic e gu bràth St Helena,
Theid a chur fo bhinn am Belgium.
107
AN OITIR MHOR AGUS GEODH A' GHUIL.
Ged a tha an Oitir Alhor, no mar a theirear
ritlie bho cliionn ioiiuuUi l;nn, Oitir nam Ban,
agus Geodh a' Ghuil, air taobh tuath Eilein
Uidhist, pailt ceithir mile bho cheile, gidheadh
th;t an sgeul a leanas 'gan ceangal ri
cheile bho chionn da cheud bliadhna, agus
ceanglaidh am fad 's a bhios Uidhist am bith.
Bha cleachdamh ami an Uidhist bho chionn
iomadh linn — agus tha e ann fathast — aig
boireannaich. seadh, agus air uairibh, aig
fireannaich, agus b'e sin a bhi dol gu
oitrichean anns na fadhlaichean, agus ri cois
nam fadhlaichean agus a' chuain, a ghlacadh
agus a mharbhadh shiolag le corain a bhiodh
air an deanamh frcagarrach do 'n fhcuma
sin. Cha 'n fheumadh na corain a bhi geur
idir, air neo dheanadh iad da leth air na
siolagan agus dh' fheumadh eagan freag-
arrach a bhi annta air chor 's gu'm biodh
iad 'nan airm na b'fheàrr a chum na siolagan
a ghiacadh, gu h-àraidh nuair a bhiodh iad
air an oibreachadh le làmhan ionnsaichte
eòlach.
Bhoir sinn fainear 's e iasg làidir agus bras
a tha anns an t-siolaig, agus 's e neach eòlach
a ghlacas a bheag dhiuìsh, gu h-àraidh air
ghrunnachadh, no gu seachd àraidh nuair a
tha colUiS uisge tighinn. Ach 's e iasg air
leth grinn a tha annta. Tha am sònraichte
de 'n bhliadhna anns am bheil mòran de 'n
iasg so a' cruinneachadh do na h-oitrichcan
'sna h-uile àite ; agus 's e sin an am an
fhoghair; agus nuair a thig mòran de na
h-eisg so còmhla air an dòigh so, their sinn
" bualadh mòr" ris, ach cha mhair am
" bualadh mòr," fada ; oir ann an seachduin
sgapaidh iad air falbh feadh gach àite mar a
bha iad roimhe.
Ach. co-dhiiibh, bhiodh Ian fhios aig na
h-iasgairean frithoaltach, furmailteach, eòlach
a cheart am, aims an tigeadh am "bualadh
mòr" sin; agus bhiodh iad a' deanamh dpiseil
fa chomhair, co-dhiùbh a bhiodh ann oidhche
gheallaich no latha geal, na 'm biodh am
miiir-tràigh ann. Chruinnicheadh na
boireannaich 's na fireannaich còmhla agus
bheireadh iad leotha ooran an t-aon, agus
pocan beag gu cur ann na ghlacadh iad de
shiolagan. a bhiodh ceangailte mu 'm meadhon
le ròp. 'S e 'n dòigh a tha aig na boireann-
aich air iad fein uighcamachadh fa chomhair
dol gus an oitir shiolag, an cuid eudaich a
thru.sadh an àirde gus an glùinean le ròp
cainbe a cheangal mu 'm meadhon ris an
canar " crios feilidh" gus gu'n gluaiseadh iad
sgiobalta co-dhiùbh bhiodh iad a' grunnachadh
no air tir.
Ach, gu tighinn a dh' ionnsuidh brigh mo
sgcòil chruinnich grunn mòr. seadh dusan
boircannach, ann an sgir Shollais an Uidhist
o chionn da chcud bliadhna air ais le run dol
a dh'ionnsuidh na h-oitir shiolag, ri am
"bualadh mòr" agus 's ann air feadh na
h-oidhcho a thachair e bhi ann ; ach cha
d'fhuair sinn cunntas gu'n robh fireannaich
idir 'nam moasg air an turns so. Theagamh
gUT ann an. deidh so a thòisich na fireannaich
ri dhol ann, a chum 's gn'm biodh iad 'nan
tac^a do na boireannaich. Ach, co-dhiiil3h
rinn an dà-reug boireannach dciseil mu
choinneamh dol gus an oitir mhòir air an
oidhche àraidh a bha 'n so; agus dh' fhalbh
iad, agus ràinig iad, agus thòisich iad air
faotninn ni nco-chumata de dh'iasg. Cha
robh iomradh aca gu'n robh nn Ian a' tighinn,
agus an lionadh ri eirigh (oir thigeadh doimhne
nihòr lain cadar i^id agus tir, mu'n rachndh an
oitir fodha). Bha tim a' dol soachad agus na
boireannaich bhochda cho toilichte cho math
'e a bha obair na h-oidhche a' dol leotha; agua
tha e coltach nach d'thug iad aon ghuth no
iomradh air a dhol a dh'amharc co-dhiiibh
bha caolas na h-oitreach a' dol fo shiubhal
no nach robh.
Ach. mo thruaighe bhochd, an uair a bu toil
le cuid diubh bhi tilloadh dliachaidh, air:
dhaibh bhi gun àite aca a chumadh tuilleadh
eisg, thàinig iad a nail gu caolas na h-oitrcach.
Ach, gu de a b'iongnadh leotha na muir gorm :
a bhi 1 uith an caolas na h-oitreach, agus cha i
b'fhada gus an do thuig iad nach robh i
innleachd aca bhi air an sàbhaladh. An
uair a ctiunnaic iad so 's e 'n rud a rinn iad;
cheangail an dà-reug aca iad fein ri aon a
cheile leis na " criosan feilidh" a bha mu 'm
meadhon, a reir coUais, a' ciallachadh leis an.
so, far an rachadh iad gu'n rachadh iad ceart
cruinn còmhla. Mar so, chaidh gu leir am.
bàthadh; agus riamh o sin thugadh Oitir n„._.
Ban air an oitir an àite An Oitir Mhòr, an-
t-ainm a bha oirre roimhe sin. Tha 'n oitir:
so aig bun an t-Sruth-bhàin air an fhadhlainn-
mu choinneamh fonn Mhalacleit, an caolas '
Ceann-uachdrach Bhàllaidh agus Mhàisgeir.
Gu crich a chur air mo sgeul, chaidh cuirp
dà-reug boireannach ceangailte ri cheile gu
ruige Geodha ann an Eilean Bhilis, agus
fhuaradh ann an sin iad, agus leis
t-suidheachadh, thruagh, dhuilich, mhuladach :
anns an robh an cuideachd 's
coimhearsnaich gu leir mu'n deidhinn, thugadh!
Geodh a' Ghuil air a' Gheodha riamh o sinji
a^us leanaidh sin ris a choidliche, agus cha 'n
longnadh e. Th.àinig mar a thachair dhoibh
an aisling oadail gu duine no dithis anns an
sgire, agus is ann mar so a tha na h-uiread
de chunntas air a thoirt orra.
D. I. Mac-Cuis.
FAGAIL PORT^SHEORSA.
Chaith mi greis de 'n latha 'n de
Meas.g mo chairdean choibhneil choir :
Gaisgich shunndach Chabar-feidh
Shios an Gearrasdan Port-Sheòrs.
Fhuair sinn coibhneis de gach seòrs
Bho na daimhich '.s bàigheil cridh ;
Fàilte, furan 's fonn mu'n bhòrd,
'S dh'òl sinn còmhla slàinte 'n Righ.
Bithidh na m' smaointeansa a gtnàth
An lathaàbhach measg nan laoch :
'S cha leig mi a mo chuimhn' gu bràth
Na bha chairdean air gach taobh.
'S ro-mhaith b'aithne do gach aon,
Ged bha shine cleith a' ghruaim,
'N^ath uair choinnicheadh na daoin.
Gu'm biodh corr is aon fhear bhuainn.
Oir bha 'n uair a' teannadh dKith
Nuair a dh' fheumadh cuid bhi triall
A chogadh air son Alb 's a cliii
Mar bu diith do 'n Ghaidheil riamh.
Daighneach aosd nan armunn treun.
Le mhuir Ian a' leum mu bonn,
'S ioma cuairtear fad an cein
Leis am b'eibhinn gàir a tonn.
'S ioma gaiegeach bha 'na dhàil.
B'fheudar triall 's nach till 'na choir;
'S Iei.-5 na sàir tha bhuainn an dràsd
S liuthad cridh tha Ian de bhròn.
Ach bheil ar cridh 's ar misneach sios?
Cha robh riamh cha 'n eil 's cha bhi;
Tha ar dochas anne an Triath
A chruthaich neamh is muir is tir.
'S an uair a thig an t-sith mu'n cuairt
Cruinnichidh dhinn na bhios beò,
'S òlar air na seòid tha bhuainn
Làn na cuaich gun fhuaim gun ghò.
lain Moireasdan.
108
_.
DUGHALL 00 AM BARD.
Anns na linntcan a dh' fhalbh. bha e 'na
< liK aohdadh aig òigridh agus sean nihuiiintn-
na Gàidhealtachd a bhi cur seachad na
li-nidhche an am a' gheamhraidh lo bhi cruinn-
oaehadh cuideachd ann an tighean-ceilidh far
ail cuii-eadh iad seachad an oidhche gle cliridh-
eil a' seinn òrain agus ag innseadh seann
nuullieachdan Gàidhlig. 'S e sin cleachdadh
a tha nise air del a fasan, maille ri iomadh
oleachdadh laghach eile a bha aig an t-eluagh
ghasda a bha uaireigin a chòinlmuidh air
ftadh glinn agus srathan na Gàidhraltachd.
Ach feuinaidh mi nis oidhirp a thoirt air
mo naidheachd a chur an ceill dhuibh :
Bha duine saoibhir a' fuireach uaireigin
ann an gleann aonaranach faieg air Poll-
iubh ris an abradh iad Eachann Mor. Bha
bean agus aon nighean aige. Bha o air a
ràdh gu'n robh an nighean ro mhaiseach ;
agus thcagamh gu'n robh sin a'taladh grainne
gasda do ghillean an àite a oheilidh do thigh
Eachainn. Bha btan an tighe 'na boir-
eannach fior ghasda, agus foudaidh sinn a bhi
cinnteaoh gu'n cuireadh i fàilte da rireadh
air na gillean. 'S iad fhein a bhiodh air
dòigh, a' cool 's a' dannsadh gus am biodh a
thiota dol dhaohnidh.
Bha moran spreidh aig Eachann, agus bha
e 'na chleachdadh aige a bhi 'gan cur a mach
do 'n mhonadh, astar math air falbh bho 'n
tigh, na h-uile làfha. Mar sin bhiodh an
oidhche air fcuiteam gle thric mu'n tigeadh
iad dhachaidh.
Bha, mar an ceudna, bnachaille aig a' bhod-
ach d"am b'ainm Diighall Og ; ach b'e an
aithnisg (frith-ainm) a bh' aig gillean an àito
aiv " An Glugaire." a chionn gu'n robh e
gagach 'na bhruithinn. Mar sin bha dragh
mor aige anns na focail fhaotainn a mach.
Coma riamh, gagach 's mar a bha e. bha
riKleigin de nàdur na bardachd ann an Diligh-
all. agus bhoircndh e rann òrain seachad cho
binn reidh 's a chiiala duine riamh, gun aon
uair stad a thighinn air.
Bha. aon oidhcho, an _ tigh Ian de_ luchd-
ccilidh mar a b'àbhaist agus smùd da-
rireadh air A' Ghhigaire a' bardachd dhaibh.
Mu dheireadh thall, chuimhnich An Glugaire
hochd gu'n do dhi-chuimhnich e dol a
shealltninn air son na spreidh. Cha d'fhuirich
e na b'fhaido; thug e dhith 'na dhian-ruith a
Tiiach am monadh — oir bha, a nis, an oidhche
a" riaradh. Bios e coltach nach d'fhuair e
a.i trend idir mar bu mKaith leis iad a bhi;
^s cha b'urrainn e dad a b'fhòarr a dhoanamh
na tilleadh dhachaidh a chcart cho luath 's
a thàinig e,_ agus innseadh do_ 'n t-sluagh a
bh'aig an tigh mar a bha ciiisean. Troimh
■eabar
I'i poll
ith Diighall bochd.
Mu
dheireadh, ràinig e an tigh, 's chlisg na bha
stigh leis an fhuaim a rinn e a' fosgladh an
doruis. 'S maith a dh' aithnich iad gu'n robh
rndeigin cèarr. _ Thàinig Diighall air taobh
a stigh an doriiis ; 's ma thàinig b'e sin an
sealladh. Bha e breabndh a chois air an làr
's a shiiilean air eheasamh 'na cheann ; ach
cha robh guth a sios no nios aige.
"Seinn e." ars Eachann; " Peinn e."
Agus cho reidh 's a dh' iarradh tu, dh'
fhalbh € leis mar leanas :
O thachair an dòlas 'sa mhonadh ud thall ;
Tha gamhainn 'sa mhòintich aig bun Creig-
nam-meann
Nuair ràinig mi 'm firearh, bha 'm biorach
air chall
"S bha 'n t each ann an toll gu shùileann.
B. NiC COINNICH.
LON-NA = FALA.
Gu Ian iomradh thoirt air an dòigh anns
an tugadh " Lòn-na-Fala" mar ainm air
cònihnard mhòintich a tha 'na luigho aig bun,
agus ri taobh doas, Mealla-fuar-mhonaidh, 's
fheudar a dhol air ais gus a' bhliadhna 1603.
Bha aimhreite gheur eadar Clann Dòmhnuill
agus Clann-'ic-Coinnich mu thimchio'.l sealbh
fearainn anns an Aird-an-iar ; agus air do
Chlann 'ic -Coinnich, air a bhliadhna roimhc
so Caisteal-an-t-Sròim a spionadh, leis an
làimh làidir, bho DhòmhnuUaich Ghlinne-
Garaidh, chuir na Garraich rompa, lo Ailean
Dubh, mac agus oighre Raonuill Mhic
Raonuill, fear Lunndaidh, air an ceann, gu'n
deanadh iad diogiialtas air an eascairdean.
t^hum eòlas feumail dha fhein fhaotainn.
shiubhail Ailean air ais agus air adhart le
mor sheòltachd feadh dhùthaich Mhic Coinnich
ann an cruth ceannaiche-màileid gun neach 'ga
aithneachadh, agus nuair a fhuair e na bha
dii' eòlas cluais is siil a dhith air, thill o
dhachaidh, agus ann am mios meadhoniacii an
fhoghair 1603, thog e buidheann thaghte dhe
fhir Ghlmno-Garaidh, agus threòraich e iad gu
sgire a' Cha,isteil Ruaidh. Air maduiun
Shàbaid i-àinig iad eaglais Chille-Chriosda
nuair a bha i Ian de Chloinn-'ic-Coinnich. Air
ball chuairtich Ailean i le chuid daoine, agus
an sin chuir e teiae rithe. Bhriichd an luchd-
aoraidh gus na dorsan 's na h-uinneagan, ach
'se fhuair iad 'gam feitheainh claidheamhnaii
agus biodagaii geura nan Dòmhnullach.
Eadar gaor nam ban 's na cloinnp agus
glaodhaich nan daoine, b' oiUteil thar tomhas
an uair a bha taobh stigh na h-uaglais, gus,
fa dheòidh, an do losgadh cuid, agus an do
mhùciiadh cuid eile gu samiichair. Am feadii
'sa bha 'n slaonasadli uamhasach so a' dol air
aghaidh bha am piobaire aig Ailean a' spaid-
se^rachd air ais 's air adhart a' cluith a'
phuirt sin ris an abrar '" Cille-Chriosda."
Loisg Ailean nioran thighean an sgireaclid a'
Chaisteil Ruaidh air an turns ud, gun tigh a'
mhiiiisteir fhein a ohaomhnadh ; oir tha seann
sgriobhaidhean a' nochdadh gun do loisg e
seòmar-leabhar agus loabhraictiean — " librarie
and buikes"— a bhuineadh do'n Urraniach lain
MacCoinnich. Thog e creach mhòr de dh'
eich 'a de spreidh, agus air a rathud
dhachaidh troimh Ghlinn Urchadainn stad e
fhein 's a bhuidheann leis a' chroich aig bun
Mealla-fuar-mhonaidh a chur seachad an sgios.
Cha robh am fois ach goirid. Mar Chrojs-
tara tharruing lasraichean Chille-Chriosda
Clann-ic-Coinnich an ceann a clieile, agus
ann an tiota bha aireamh mhòr dhiubli air
lorg nan Garrach. Nuair a thàinig Clann-'ic-
Coiiinich mu'n cuairt air gualainn sear-dheas
a' Mhill, nochdadar na Domhnullaich le'n
creich air a' chòmhnard fodhpa— ris an abrar
bho 'n la sin " Lon-na-Fala" Le glaodhan
dioghaltais leum, Clann-'ic-Coinnich 'nam
maoim sios orra. Sheas na Dòmhnullaich gu
damgean re tamuill; ach bha iad sgith le 'n
turns agus Clann 'ic Coinnich gu math na bu
lionmhcire, air chor agus gu'in b' òiginn do
Ailean teicheadh, a' fàgail a chuid bu mho
dhe dliaoino marbh liO leònte mu Lon-na-Fala.
Dh' fhaodteadh tuilleadh aithris mu ghnionih-
arran Ailein agus a luchd tòrachd air an latha
so fhein ; ach cha chcadaich rum an còrr a
sgriobliadh an ceartair.
Iain MacDhiighaill.
100
dX sgeoil ghoirid.
Le IAIN CAMSHROIN.
SGEULACHD RIABHAIG.
Bho ohionn moran bliliadhachan bha caiUeach
a' fuireach air taobh an iar Uidhist-a-Tiiath ris
an cant-eadh " Riabhag." Chaidh i sios, aon
latha, am measg nan sgoirean a bha air an
tràigh, ag iarraidh maorach. Nuair a bha i
tilleadh, air dhi a bhi air fas rudeigin sgith, leig
i dhi am poca anns an robh am maorach. Sheall
i mu'n ciiairt dhi, agus de chunnaic i ach dorus
straonte fosgailte ann an taobh cnuic a bha
oea.rt làmh ritho.
Chaidh i stigh. Bha an sin bodach mòr
gruamach, liath agus cailleaoh chaol ghrànda.
Cha do leig am bodacii agus a' chailleach orra
gu'm fac iad i gus an robh i an deidh a h-anail
a leigeil, nuair a dh' iarr a' chailleach air
Riabhaig tòiseachadh air fuineadh agus cha
robh i ri sgur gus an teirigeadh na bha de
mhin anns a' cbiste. Bha Riabhag a' fuineadli
's a fuineadh 's cha robh a' mhin a' teirigeadh.
Bha so a' cur ioghnaidh a^ir Riabhaig; ach
cha robh i ag ràdh facail. Mhoihaich am
bodach mudheireadh gu'nrobh i fas sgith de 'n
ghnothuch, agus thubhairt e. — " Tha mi
faicinn gu'n bheil thu a' fas sgith, agus cha
'n eil ioghnadh ann : tha 'n deagh ghreis bho
na thàinig thu 'n so."
"Tha seachdain ann," arsa Riabhag.
"Seachdain!" ars am bodach a rithist, "a
tri cheud bliadhna ann."
Chaidh a' chailleach a shitheadh am mach
air tòir rudeigin, agus thug an seann duine
sanas do Riabhaig.
" Na brath mi," ars esan ; " ach cuir thusa
an taoise air ais do 'n chiste, 's cha bhi a' mhin
fada teirigeadh. Mar a thubhairt rinn, agus
cha robh a' mhin tiotan a' teirigeadh. Thàinig
a' chailleach a stigh agus thubhairt i ri
Riabhaig gu'm faodadh i sgur fuineadh nis;
agus anns an dealachadh thubhairt i rithe
mar so: " Beannachd dhuit fhein, ach
molachd do bheul t' ionnsaiche."
Dhiiin an dorus an deidla Riabhaig, agus
cha d'aithnich i co am bad de 'n chnoc an
robh e. Ghabh i air a h-aghaidh gus an
do thachair tigh beag rithe ri taobh an
rathaid, agus chaidh i stigh. Bha an sin
scann duine liath. Dh' fheòraich i dheth
c' ait' an robh tigh Riabhaig, a thaobh gu'n
robh aghaidh na talamhainn air atharachadh
gu mòir fhad 's a bha i anns a' chnoc.
"Nuair a bha mise 'n am ghille beag
chuala mi aig mo sheanair gu'n robh
boiroannach do 'n ainm sin ann, agus gu'n
d' thug na daoine sithc leo i. Bha o 'g ràdh
gu'n do thachair so nuair a bha a sheanair
fcin 'na bhalach." Aii- chluinntinn so thuit
i 'na glag air iirlar marbh.
Agufi canar Sgeir Riabhaig ris an sgoir
anns am fae Riabhag na sithichcan gus an
latha diugh.
SGEULACHD FEAR HAMOURA.
Bha fear 'san Eilcan Sgithcanach ris an
canteadh "Fear Hamoura;" agus thachair
dha bhi dol do Uidhist a Chinn-
a-deas a dh' amharc air càirdean
dha bha fuireach 'san dùthaich sin.
Nuair a bha e dol tarsuinn na tràghad a bha
eadar Uidhist a Ueas 's a Tuath thàinig an
oidhche air. Bha aige ri dhol seachad air
eilean beag ris an abrar "A' Chaigeann"
agus chunnaic e solus briagha boillsgeach ann
am mulach an eilein. Rinn e direach air an
t-solus; agus nuair a thàinig e faisg air, thug
e an aire gu'm b'e dorus fosgailte anns a'
chnoc a bh'ann. Spàrr e sgian as a phòcaid,
agus stob e anns an chòmhla i ; oir bha fios
aige na'n cuireadh e iarann no cruaidh ann an
dorus sithe, nach gabhadh e dùnadh ; agus
dh' aithnich e gu'm b'e dorus slthe a bha 'n so.
Nochd e stigh. Bha bodach agus caiUeach
an sin. Bheaimaich iad dha, agus dh'
fheòraich iad dheth co as a thàinig e.
Thubhairt e riu : " Is mise Fear Hamoura 'san
Eilean Sgitheanach."
"Is aithne dhonili e," ars am bodach;
" agus, ma dh' fhaodas mi fhoighneachd, gu
de a chuireadh Fear Hamoura air an allaban
an nochd?"
Tha mi dol a dh' amharc air càirdean a tha
agam 'sa Cheann-a-deas."
" Gle eheart; agus ciamar a tha miiinntir
Hamoura? Am bheil iad a' call a' chruidh an
sin?'
" Tha fear 's fear a' falbh de na daimh, agus,
rud iongantach; a ohuile fear a mholachdar
'sea bhàsaiclieas."
Sheall am bodach air a' chailHch gu geur le
snodha-gàire agus thubhairt e: " Cha b'fhada
nis, bu choltach, do na gUIean a bhi gun
tighinn tuilleadh."
"Cha bhi iad an sin," fhreagair ise ; agus,
air ball, nochd a dlià dheug de ghillean mòr,
garbha a stigh, agus damh aca 'ga ghiùlan
eatovra.
Dhcasaicheadh am beathach, is nuaii* a
shuidh iad aig bòrd dh'fheoraich am
bodach, " cia as a tliùg sibh e?"
"Thug sinn a bnaile Fir Hamoura e," ars
iadsan, agiis gun fhios aca co bh' anns an
aoidh a bha ri 'n taobh.
"Agus ciamar a thug sibh leibh e?" ars
an seann duine.
" Bha a' bhannarach a' bleoghainn a'
chruidh, agus bhuail an danih breab air an
t-soitheach bhainne agus dhòirt se e, agus
mholaich i e, agus thug sinne linn e, agus dh'
fhàg sinn an cù mòr. 'na àite ann an riochd
an daimh. Chuala Fear Hamoura so ; agus
nuair a dh'ith e a chuid de 'n damh ghabh e a
chead dhiubh, ague dh' fhalbh e dhachaidh.
Nuair a ràinig e bha na sgalagan a' roinn
an daimh air a cheile. Dh' iarr esan orra am
beathach a' churam mach air a' mhuir.
Thòisich iadsan air bruidhinn 's air cnàmhan
gu geur a thaobh am biadh math a bhi 'ga
chur a dhith orra ; ach dh' fhalbh iad leis, agus
chuir iad am mach air a' mhuir e.
Nuair a thainig iad air ais dh' innis e dhaibh
gu'm b'e CÙ a bha ann. Mliarbh e an damh
a b' fhearr bha 'sa bhuaile, agus thug e
dhaibh o an aite an fhir a chuir iad am mach
air a' mhuir.
110
ORAN.
Le bXrd CHEANN-LOCH-IUBH.
Comhradh Eadar am Bard Agus
Fionnla Liath.
Air do 'n bhàrd, moch "sa mhaduinn air la
àraidh, a bhi dol seachad air tigh Fhionnla,
thòisich Fionnla air trod ris, 's e 'n dùil gur
h-ann an deidh Celt, an nighean, a bha 'm
bard. Bha sgoil, goirid roimhe so, air tighinn
do "n àite, agus bha Ceit 'na ban-sgoilear
mhath; ach cha robh math 'sam bith am Fear-
char a bràthair. B'e MacMhàrtainn ainm a'
Mhaighstir-sgoile.
Air Fonn: — " Oran na Feaimaige."
Bard—
Cia mar tha sibh 'n diugh, Fhionnla?
No 'm bheil sibh sunndach 'sa mhaduinn?
'S math a mhoch-eirigh rinn sibh,
'S dath na h-oidhche air an latha;
Ma tha 'n teaghlach air eirigh,
'S trath a dh' fheumadh iad laighe?
Am bheil iad slàn agaibh uile?
"S am bheil Ceit air a casan?
N' am beil i stigh? N' am beil i stigh?
Fionnla—
Tha i sin bho chionn fhada,
'S i 'n deidh a' glanadh 's a cireadh ;
'S i cur àird air a bhracaist,
Tha i cabha^ach daonnan ;
Thug i dhachaidh 'n cliabh mòine
j iun duine boo anns an aonach ;
".S tha i 'g ionnsachdainn leasain
A leabhair eachdraidh an t-saoghail,
'S i del an sgoil 's i dol an sgoil.
Bard—
' S am beil i fad air a h-adhart ?
X' am beil i fradharc a' ghramair?
jS cinnteach raise gur minic
iha sibhs' a' cluinntinn a' chanain.
Cha 'n eil e fearasd a thuigsinn
Do neach, ach fear tha chèaird air.
Ma tha ise 'ga labhairt
("'ho math 's is math le Mac-^lhartainn.
Cha 'n eil i tais, cha 'n eil i tais.
'. -'a —
/la bhreitheamh mis' air an ealain,
Lha leugh mi oarrann de 'n Ghàidhlig;
Xuair shineas Ceit air an Làidinn
Cha 'n eòl domh moladh na càineadh.
S gu de'm math dhomh bhi bruidhinn?
Xuair shineas is' air a' ghramar
B' fhèarr a thuiginn an tunnag
X'a chearc dhubh 's i ri gàgan,
N' an coileach glas, n' an coileach jj'as.
Bard—
"S am beil i math air a' Bheuria?
X' an i 's reidh dhi na Ghàidhlig?
'S mòr is fhiach i bhi sgiobalt,
Cruaidh, fileant, aig pàisde ;
Gu de reitheadh i Dhun-eideann
Cha dean iad feum dhi gu bràth ann,
'S ann ann bu choir dhi bhi fuireach
An ceann urad na sraide,
Mu 'n tha i dea^, mu 'n tha i deas.
Fionnla^
Tha i 'g obair air sgliata ;
'S tha i sgriobhadh gun lasadh ;
Fhuair i 'n t-urram air liaghadh
Le guth briagha gun chasad.
Tha i oileanach, rianail
[S i is ciallaiche th' agam;
'S ge mor a chosg mi ri Fearchair,
S gann a dh' aith'neas e facal,
'S gur beag a mhath, 's gur beag a
mhath.
Bard—
Tha mi coma do dh' Fhearchar
Cha 'n eil eanchaill 'na chlaigionn,
'S beag a dheanainn ris oarbsa
Mu 'n tha e cearbach gun aithne;
Fear gun ghrinneas, gun eirmse,
Xach dean seirbhis no cosnadh,
'S nach dean math fhad 's is beò e
Mur dean e seòrsa de mharaich,
'S cha bhi e glan, 's cha bhi e glan.
Fionnla — ■
'S docha leatsa bhi bruidhinn
Mu dheidhinn nigheanan òga;
'S e Ceit tha ruighinn do chridhe
Xuair tha thu tighinn an còmhnuidh ;
'S fhèarr dhuit dosachdainn ritho,
'S mo dheadh nighean-sa phòsadh,
Mu 'n tha i ionnsaichte, sgiobalt,
Air bheag gideal is pròise,
'S i soitheamh math, 's i soitheamh
math.
Bard—
Eisd, a bhodaich gun tabhuil,
Cha 'n eil thu labhairt na còrach ;
Xa 'm b'e do chomhairl' a ghabhainn,
Bu mhi 'n tamhasg gun eòlas,
Ge d' tha mi faoin ann an rathad ;
Cha chreid mi ràidhe do bheoil-sa
Fhad 's is beò thu air thalamh ;
Cha 'n fhaic thu agamsa pòsd i,
'S bi 'na d' thosd, 's bi 'na d' thosd.
Fionnla^
Cha 'n eil math dhomh a leantuiim,
Bho 'n tha thu amaideach gòrach ;
C ait am faiceadh tu leithid,
'S nach eil aic ach an òige?
Tha i griim air a làmhan,
'S air cumail tigh ann an òrdugh,
'S bu mhath a chùirt dhuit a faighinn,
Ged tha thu 'n aghaidh mo chòrnhradh,
'S mi 'ga toirt dhuit, 's mi 'ga toirt
dhuit.
Bard-
's fhèarr dhuit beagan a chantainn,
Agus pailtoas a dhearbhadh;
'S ma 's e 'n fhirinn a th' agad,
Cha chuir mi stad air do sheanchas ;
'S neònach leamsa cho salach
'S a bhitheas a h-athair 'san t-searmoin,
'S nach bi duine sa chuideachd
Chq iniosa trusgan ri Fearchar,
Nuair thig e mach, nuair thig e mach.
Fionnla^
'S fhèarr dhuit-sa bhi sàmhach,
'S sguir a chàineadh, a ghille ;
Cron 'sam bith a tha fas air,
Cha 'n ann do chach a tha 'n difir ;
'S ma tha mise air dhroch caradh,
'S beag is fhèairrde mi thusa ;
Bha thu mealladh a' phàisde,
S thug thu tàire dhuinn uile,
'S cha 'n eil thu math, 's cha 'n eil thu
math.
Bard—
Cha do mheall mise riamh i,
'S cha do dh' fhiach mi ri leithid;
'S na bi 'g innseadh nam briagan,
'S nach eil fianaisean agad:
Ged a bhithinn 'ga dheanamh
Co dh' fhiach is ri m' thagairt?
Bheir mi ciad neor-thaing dhuit,
'S na bi caiimt rium na 's fhaide
'S bi dol a steach 's bi dol a steach.
Ill
Fionnla —
Cha tèid mi stcaoh air do chonihairl,"
Cha leig an coinh-olc Icam d' fhàgail
Gus an innis thu 'n gnotliuicli
A thug an rathad s' an tiàthsd thu.
Ma 's ana dh' fhiachainn ri cothioni
Fhaighinn oirre-sa bha thu,
'S teann nach deach e 'nad aghaidh,
Bho 'n thug mi toighe cho trath dhuit,
'S cha leig mi leat, 's cha leig mi loat.
A BHAN LUNNAINNEACH
BHUIDHE.
A song composed about the year 1774 by
a Perthshire Highlander to his fiddle.
Luinueag: —
Ged a bha mi roimhe dubhach,
'S ann am bliadhna tha mi subhach;
Fhuair mi Bhan Lunnainneach bhuidhe,
'S i 'na h-uigheam air son ceòil.
An sgriob a thug mi do Shith-chaillinn,
Chaill mi mo stòras 's mo leannan;
'S cha robh leithid eile 'n ilaineach
Nuair a theannadh i ri ceòl.
'S ann san Eadailt fhuair i h-àrach;
'S thàin' i Lunnainn nail thar sàile;
Thabhairt ceòl d'an righ 's d'an bhan
righ'nn,
is uailsean àrda na Roinn Eorp.
Thain' i o theaghlaichean priseil,
Bho 'n a' chomunn uasal rioghail,
Bho Ard-reuladair na rioghachd,
DheanaJh a dioladh le h-òr.
'S binn-fhoclach guth mo leannain;
Cha tig tùchan 'na caramh;
'S i a thogadh fonn is aighear
Air gach gille 's caileig òig.
Thogadh i sunnd air fear bacach ,
Gus an dannsadh e air a leth-chas;
'S Lheireadh i air na cailleachan cneadacb
Bhi 'gan cleideadh air na stòil.
Tha i fonnmhor, ceòlmhor, gasda;
Togaidh i sunnd air fir thaise;
iarraidh i danns anns na casan
Jach d'rinn stap dheth riamh d'an t'.eòin.
Spa
Nac
Cuiridh i driùohd as a' chraicionn;
Cuiridh i smùid as na basan;
Cuiridh i lùths anns na ca.san;
Fògraidh i airsneul is bròn.
Bheir i suaimhneas do luohd caoineadh;
Bheir i 'm buaiveas a luohd caonnaig;
Bhoir i cadal do luchd daoirich;
'S ni i daoine sean bhi òg.
Cha bu shamhladh guth mo cheile
Ri te ascaideach 's i beunmarh;
Teangadh loisgcach mar na h-eibhlfan
Bhtireadh ceus air fuil 's an fheòil.
Ged a theid mi do thaigh-leanna,
'S god a nochdainn spois do chaileig,
Cha bhi gruaimean air a maladh
'S cha bhi maille air a ceòl.
Cha b'ionann i is I'tmaidh oailo
Bhiodh gn diùmaoh ai-^ a' bhaile,_
Sealltainn fiai lo dranndan teallaich
Air son drama 'san tigh-òsd.
'S e Maighstir Maskelyne* an t àrmunn,
Cha b'fhada dh'fhàg e mis am bhaiitraich;
Chuir e chugam rogha m' annsachd
Dh' fhàgas taingeiÌ mi ri m' bheò.
Ged a bha mi roimhe dubhaoh,
'S ann am blia '.hna tha mi subhach;
Fhuair mi Bhan Lunnainneach bhuidhe
'S i 'na h-uigheam air son ceòil.
* Maighstir Maskelyne — Nevil Maskelyne,
D.D., F.R.S., astronomer and physicist, in-
ventor of the prismatic micrometer, was born
in London, 6th October 1752. In 1765 he was
appointed astronomer-royal, and in 1774 he
visited Schiehallion, Perthshire, to make ob-
servations determining the density of the
earth in connection with that hill.
CAISMEACHD NAN GAIDHEAL.
Nuair thogar bratach Claim nan Gaidh'l.
O ! cumaidh suas gu leir i ;
Is leanaibh ceuman treun nan s'lr
Le'm b'fhèarr am bàs na geilleadh.
Thig, thig gu luath bho dheas 's 'o thuath.
'0 bhàrr nam beann gu oir nan tonn ;
Thig thar gach sliabh mar rinncadh riamh
A sheasamh dian ri cheile.
Tha milltean cruinn fo sròl Loch-ial
De ghillean ciallach gleusda ;
O ! CO nach iarradh a bhi triall
An deise bhriagh an fheil dh !
Am measg nan laoch o thir an fhraoich
Na h-oigfhir treun is òrdail ceum,
Gu buaidh no bàs tha fir no ghràidh
Cho uUamh ghnàth gu eirigh.
Thig Gòrdonaich bho nird an ear,
'Sa h-ujle fear dhiubh leumnaich ;
Is Slfortaich a cheart cho mear
Nuair dh'eireas cabair feidh orr'.
Thig siorrachd Pheairt 'na Tule neart.
Is thig gin diil fir Earra-ghaidh'l,_
'S gu'n cruinnich scòid air l;i- a' mhòid.
O thaigh Iain Grot gu Eirinn.
Thig gaisgich dikas treun a nail
'O chuile thir fo'n ghreine.
A chabhair an cJirdoan anns an fim,
'S cha bhi iad mall 'san teughmhail.
Air taobh an righ 's air son an tlr
D'an d'thug iad gaol thar ait' 'san
t-saoghal
Sàr shiol nan sonn dh'flmg tlr nan tom
A' tigh'nn le fonn nan ceudan.
Nuair bhios sinn còmhlath gual ri gual.
Is piobairean a seideadh,
Gu'n dean sinn seasamh mar bu dual,
Gnd bhiodh an luadh 'gar leircadh.
Is blioir sinn diol air sliochd gun mhiadh,
A thogadh lainn ri mhnathan 's oloinn.
'S dh' aindeoin cruas gu'n to'r sinn buaidh
Air mac na h-uaill 's na h-eucoir.
Nach d'rinn ar .sinnsear cuchdan mòr,
'S nach dean snn mar an ceudna?
An sliochd nach d'ùmhlaich neart na Roimh :
O ! CO bheir orra geilleadh !
Cha'n fhiach leinn grot " mi fliin is
' f/ott ' " .
'S gur he ar sgiath " Ichobhah Dhia,"
Bha ccart an de 'na bhoart gu leir,
'S an diugh 's e 'n Dia nach treig sinn.
Iaix Moireasdan.
112
m i
In
m
m
m
m
m
m
!fi
m
l^
!fi
i^
!fi
m
m
Paipear eireachdail an t sluai;?h,
'S fhiach e fichead sjiiilinn ruadh ;
Cach fear a cheannaich e,
Ghuidh e beannachd air,
'S thug e air gach paipear buaidh.
m
m
m
m
m
»;
m
!fi
%
m
m
m
m
!fi ^^^__^^^=^^=_ *
H 113
Air feadh oùi-r agus letln;lit^u(l Ii1ìa<llitiii tha<{<iii-
Paipear Aiv T-Sluaigh
(People's Journal)
gu gaisgeil Atli-leasiichailh air La'.'hannan an Flie:iraiiiii
agus air Cor is Cotlironi-beatha nan (Taidheal.
C'lia 'n eil paipear-naidlieachd an Albainn a thig ani inach
uair 'san t-seaohdain a ghabhas cur an coimeas ris a thaobh
farsuingeachd a chuairt air feadh na Gaidhealtachd, Air
an aobhar sin cha 'n eil paipear is fèarr ann a ehnni
sanasan mu glinothnicheaii de gach gnèa dh'fhoillseacliadh.
THA E AIG AN TIGH ANNS
AN TIGH
Cha "ii fhiach Cèilidli < iliaidhealach aig naeh eil naidlieachd
no sgeul a Paipear an t-sluaigh air a innseadh no air a
lenghadh. Tha iad a ghnàtli ùr, ealanta, ioincluiidh.
abhacbdach. Tha nirsgeiilan fada is goirid ann, agus iad
uile fiorglilan, fallaii. foghlunuich. Tha fiosrachadh
feumail do bhoireannaich ann. Tha earrann ann a ni
eibhneach an òi ridh. Reitichear leis ceistean a bhuineas
do "n Lauh, do 'n t-Slainte, do >Jhalairt, do Litreachas,
agus do Chairdeau a tha air dol a eòlas. Agus gu h-àraidh
THA STIALL GHAIDHLIG ANN
amis am bl
eil sue.jil
foillseachadh-
—a' cliuid
chur an clù.
Tha caochhidh deasacliaidh air an deanatuh air a' phaipear
le siiil ri inuinntir nan criochan ( jaidhealach a thoileachadh,
mar so : — Deasachadli mu choinnindi lonbhar-nis agus nan
Siorramachdan Tuatliaeh ; deasaehadh mu choiiinimli
Siorramachd Pheirt ; agus deasaehadh mu ehohininili
Earra-Ghaidheil agus Innse Gall.
]'.u choir do Lracli (.aidheal aig an tiyh is tliairis
PAIPEAR AN T-SLUAIGH
a cheaniiach 's a leuudiadli.
Lnchfl-foillseachaidh :
ilIN Lem', a- Co., Ltd., Sr-iifl a' BliaiR-a. Diiii-ae
FOR
GAELIC BOOKS
OR for anv Huoks dealing with Scottish
History,' Chins. Music. Folklore, the
Land, or any other Highland Subject,
you cannot do better than try us. If a book is
at all procural)le we have it or can get it for
vou. Our Book Catalogues are sent to all parts
of the World, post free. Have you ONE? If
not, write to-day for it. Inquiries are invited.
The follow iiii; Catalogues
(laelic P.o,,k C.itul.igue. Co
'lit post free .-
plcte. 56 pages.
NEW GAELIC BOOKS
Gaelic Self-Taug'it, with a system of
pronunciation, I vo'., complete, ...
An Treoraiche, Beginners" Reader,
An Conih-Threoraiche, 2n(l Reader,
Companach na Cloinne (simple slmies)
Seanachaidh na Tnigliiul (ea^y M.n ies)
Seaiiachaidh na h-Airigli leasy -lories)
Fionn ann an Tigh a" Bh air Bh.iielhe,
New Elementary Course of Gaelic,
How to I earn Gaelic, w ith vocabulary,
Rosg Gaidhlig, Watson's new book,
Han iLook for Gaelic Meetings,
Grain nam Beann, w th acc'Rijiaiiiiirnts,
A C oisir Chiud, either staff or sol-fa.
Dun Aluinn, Iain MacCormaic's novel,
An t-Ogha Mor, by Angus Robertson,
Modern Gaelic Bards, secondseriesPt. i.
Maclntyre"s Poems, with English
translation (ed. by Prof. Calder),
MacFarlane's Gaelic-F2ng. Dictionary,
Clarsach an Doire, Neil Macleod, ...
Aig Tigh na Beinne, K. W. Grant,
Caraid nan Gaidheal, Nor. Macleod,
Folk Tales and Fairy Lore, ...
Gaelic Minstrelsy of the Highlands,
Celtic Lyre, Music, Gaelic and Eng.,
(iaelic Songs, little volume in tartan,
MacEachen's Gaelic-Eng. Dictionary,
MacLeod and Dewar's Gat-lic-I'ng
and Eng. -Gaelic Dictionary, .V
1/6
3<1
6<i
6d
6<1
6<!
31I
i/-
2/6
3'1
2/6
2/-
3/6
2/6
6/-
2/6
3/6
3/6
5/-
6/-
3/-
3/-
i/-
2/6
10/6
Post
2d
Id
ad
NEW GAELIC SONGS
Far an robb mi 'n raoir. Neil Macleod.
An (;ieami "s an n.bh mi òg, Neil Macleod.
Cead Deireannach nam Beann, Macintyre.
Bu chaomh leani 'bhi inireadli.
Each Song has full pianoforte and Nuice parts.
price 1/6 each song, postage 2(1. extra.
All Post Orders must include sufficient for Fostn^^e
Alex. Maclaren^f Sons
Gaelic & Scottish Booksellers,
360 & 362 Argyle St., Glasgow.
We ate open to Purchase Old and Ne w
Gaelic Books, &c.
Morton's
Very Fine Old
Liqueur
Scotch
Whisky
114
A REINFORCEMENT. "
... GET IT AT ...
ANDERSON'S
After being weakened b\'
illness or other causes,
Anderson's Quinine
and Iron Tonic
Comes as a welcome reinforcement to enable
)OU to take up the battle of life. It gives you
Fresh Xerve J^^jrce, X'igour, X'italitv. Bottles,
IS. and IS. gd. each.
Anderson's Special
Cascara Sagrada
The Best Remedy for Chronic Constipation
Indigestion, and Piles. Bottles, is. 6d. each.
James Anderson's
Drug Stores,
Commercial Street,
Dundee
tcpot tur BLEMRID OINTMENT and SOAP the Dundee Cure
for Eczema and other Skin 'rroubles. Boxes Ointment 1 t^, Sc aj) 4r.d.
each (together 1,6, post free).
115
NATIONAL LITERATURE.
Readers of the " Celtic Annual" will find much to interest them in our
stock of Second'Hand Books. The following are worthy of notice:
Highlands. The Costume of the Clans-
Literature. Arts, Manufactures, and Com-
merce of the Highlands and Western Isles
during the Middle Ages, and on the
influence of the Sixteenth, Seventeenth,
and Eighteenth Centuries upon their pre-
sent condition, by John Sobieski Stolherg
and Charles Edward Stuart, full-page
illustrations, folio, £i\. 1S45
Sage (R.
tica,
Svo.
1).|. A.M.
Parish Life
■•• 3/6
Meuinr.ibilia Domes-
Maidment (J.) Book of Scottish Pascjuils,
156S-1715, cr. Svo., 7/-. 184S
Maclagan (Rol.t. C), M.D. Scottish Myths,
notes on Scottish Historv- and Tradition,
Svo.,cl,4/-. ' 1SS2
Kirkton (Jas.). Secret and True History of
the Church of Scotland, from Restoration
to year 1678, with account of murder of
Archbishop Sharpe, edited by Chas. Kirk-
patrick Sharpe, with portraits and views,
4to, Ijoards, uncut, 8/6. 181 7
Skene (W. F.), LL.D. Chronicles of the
Picts, Chronicles of the Scots, other early
Memorials of Scottish History, large Svo.,
half mor. , 24/-. 1867
Slezer (('apt. Jolm). Theatrum Scoti;e. iai
pression 250 cojiies, folio, full-page curious
copper plates, 21/-. 1693
Bannatyne Club. Memorials of Transactions
in Scotland, 1569- 1573, by Robt Banna-
tyne, Secretary to John Knox, printed on
thick 11a per, 4to, boards, 10/-. 1S36
f
Craik (Sir Ik-nry)
, K.C.B.
A (\
nturv
Scottish Hisio
•V, 2 vols.
8vo.,
as new
10/6.
1901
Scot (Capt. Walter). Metrical History of llie
Families of Scotland, sm. 4to., half
morocco, gilt top, uncut edges, impressit)n
240 C(jpies, 5/-. 1S94
Winzet (Niniane). Certane Tractatis f r
Refonnatioun of Doctryne and Maneris in
Scotland, 1562-1563, 4to., cl. (Maitland
Club). 1835
Stuarts. Historical Genealogy of the Royal
House ( f Stuarts, from reign of King
Robert H. to that of King James VL, by
Rev. Mark Noble, 4to., hf cf., 10/-. I79'5
Chalmers (Geo.). Caledonia : an account.
Historical and Topographical, ot North
Britain, from most ancient times, with
Dictionary of Places, Ch(_ rographical and
Philological, illus. , maps, plates, charts,
4 vols., 4to., full calf, £1. 1807-1824
Browne (Jas.). History of the Highlands and
Highland Clans, 4 vols., cr. 8vo., half
calf, illus., 9/. 184S
Caithness & Sutherland. History oi the
Province of Cat, from earliest times to
1615, by Rev. Angus Macka}', 4to., cl.,
46. ' ' 191 4
Anderson (Joseph). Scotland in Early Chris-
tian Times (Rhind Lectures), 187 . Svo.,
cl , 7/6. ' jSSi
Macphail (S. R.) History of Religious House
of Piuscarden, 4to., cl., plates, 5/-. iSSi
Hood (Thos.). Whimsicalities. 2 vols., cr.
Svo., half calf extra (with auiograpli of
TiuLS. Hood), 10/. 1S43
Hood's Magazine and Comic Miscellany, 4
vols., 8vo. , halt calf, tine jilates and cuts,
15 -. 1844-5
Mackinlay (j. M.) The Pre-Reformation
Ciiurch, and Scottish Place Names, Svo.,
cl., 6/-. 1904
Please send for Complete List. Catalogues Free.
Stock always chan.c:ing^. Let us know your wants.
THE BOOK STORE
(CAITHNESS & RUSSELL),
Ne^v and Seeond-Hand Books,
26 Barrack Street, DUNDEE.
116
FURS
Great selection of Fur Skins
obtained at first-hand always
on view in the Showrooms.
Made-up (Garments in Coats,
Stoles, Muft's, Rugs, &c.. at
manufacturing prices.
•bt-4-
Furs cured, cleaned, dyed, and
remodelled
at keenest prices
•$f$f
Arth\ir A. Miller,
Expert Mamifacturiiig Furrier
and
Fur Skin Me reliant,
64-68 Nethcrgate,
Dundee.
Telephone No. 1233.
Established 1877.
1)7
tìH^^^i&^iHÌf-:ì-i^4{H^:^^4ÌH^i4^4ÌHÌ:^^
The Book Mart,
The Newest Books always to be seen at i
The Book Mart. f
f
Books of Travel, Art Books, and Biograph)-. |:'
The New Novels as published. ^'
Lan^i' ìiuììiber of Reìnainders al very lo7v prices. ^-
_ ■ I
■1:'
Ivsi'KciiDN iNvnF.ii. 5:^
I Mrs MACGREGOR, |
I BOOKSELLER AND STATIONER. I
I S WHITEHALL ST., |
I DUNDEE. I
I I
" Mr M. C. MacLeod issued in 1908 his Collectioii of Moticni Gaelii Bards. ll has a value-
all its own as having gathered in handy form the verses of the living and recently-deceased
bards." — The Literature of the Scotlish Gael, hy the Rev. Donald MacLean (Edinburgh).
"This is a first-class work." — Ty/o:^raphi\a Scoto-Gadelica. bv the Rev. Donald MacLean
(Dun vegan).
"The Volume has strong claims to be placed among our favourite (iaelic authors."— Ohaii Tiuies.
" Has evidently been prepared uiili the care as well as with the enthusia-m which the task
demanded." — Scotsniaii.
"Ought to be popular because it meets a felt want." — Northern Chronicle.
'MODERN GAELIC BARDS.
Compiled and Edited by MALCOLM C. MACLEOD.
Fir-st Series.
Contains a Large and Varied Selection of GAELIC POEMS, SONGS, and MELODIES.
M
Biographical Sketches and Portraits of the following Bards: —
John Cami'h1':i,i., "The Bardof Led.iig"; Malcolm Mackarlane, Author of "Mo diiachaidh,"
&c. ; Lieut.-Col. JO}L\ MACGREr.OR, M.D., "The Bard of Clan Alpine"; Donald MacKechnie,
"The }\vcA. Bard"; Rev. John MacLeoo, D.D., Morven ; Neil MacLeod, "The Skye
15ard" ; Rev. Norman MacLk.od, D.D., "Caraid nan (laidheal" ; Dr John MacLachlan,
"The Sweet Singer of Rahoy" : Ducald MacI'ilml, " Muileach" ; Henry Whyte, " iMonn."
243 i)p., 8vo. Bound in Clotli, (lilt To]) and LelU'ring, 5/- net. Postage 5d. extra.
Order from
GAELIC DEPARTMENT, " People's Journal" Office, Dundee.
118
This beautiful Sideboard in the
Sheraton style Price £,^\
Discrimination in furniture is a growing
characteristic of a great number of
people. Those who were once content
with anything that was offered them
now demand assurance that the furniture
is good furniture, well made, well
designed, and well finished. This is
equally true of those in moderate cir-
cumstances and of the more well-to-do.
It is because of this cf)ndition of taste
and judgment in furniture that Justice
([uality is appreciated. In buying furni-
ture never fail to pay a visit to our
warehouse. You will be surprised at
the fine and choice selection and at the
moderateness of price that prevails in
every department.
THOMAS JUSTICE & SONS
LIMITED
Whitehall Street Dundee
■(ri>atc«s«r*st««*****>«»*****i********>***9*»«****«**«****
r"
A
Perfect
Fit in
Perfect
Taste
is what you
want in Furs
and what I
supply.
Telephone: 1727
Telegrams : " Furs, Dundee'
.r-mmmp--
GEORGE COOPER,
Jilanuftuturing Jfurrirr,
43 Reform Street, Dundee
120
RealScotcK SKoptbrcad
DIRECT FROM DUNDEE
We guarantee every Cake to be made with
the finest ingredients. Why not order a
sample box now? We are sure you and
your friends would appreciate these
delicious dainties, and a box at Christmas
time should be doubly welcome.
WcÌL^ht under 3 11. s.
Put up in 1 in Boxes. PRICE 2 10.
Post Free to any address in Great
Britain ; additional postage for
abroad. Cash w.ith order.
W. HAY & SON >x ^cay^ ^^^,-
47 Murraygatc, DUNDEE ^^Tk I A^^
000000
10 O O OOCI
I
lO the jaded mind or the tired body there
is no stimulant so acceptable as a cup
of Coffee.
A CUP OF CHINA TEA to which has been
added a slice of Lemon, instead of cream,
makes that refreshing beverage known as
Russian Tea.
i .^ n
B JAMES OGILVIE S
a
a
Successor to Fyfe),
61 Commercial Street,
DUNDEE
::0
000000
000 O O 01
121
On Which The
3un NeverScts
WAX30M3
122
WATT & SONS
T^holographers ^ ^ ^
30 REFORM STREET. DUNDEE
CCM><H>0<>«<>0<KMM>«<M3<MM>C.<>0^
Our premises at 30 Reform Street
have been entirely reconstructed,
and for comfort, convenience, and
efficiency are now unsurpassed in
the country.
Phone No. 1883
■iyiyi}^i}/d/^ys/Q/^}/d/^ys/Q/s/d/^^
PETTIE & CO., C
128 NETHERGATE, DUNDEE
Surgical Appliance and Artificial Limb Makers to
Dundee Royal Infirmary and other Institutions
Male and
Female
Attefidants
RUPTURE TRUSSES AND
:. ELASTIC STOCKINGS ::
Ladies' and Gentlemen's Belts
a Speciality.
Telegrams: "Trusses."
Telephone 648
Vlo
Jas. a. MacLean & Sons,
F.A.I.,
A uctioneers, Valuators,
Fire Assessors and Estate Agents.
3
OFFICES AND AUCTION ROOMS :
SOUTH TAY STREET,
DUNDEE.
Telephc
)ne Nos. 696. 1307.2318.
(Sor/f .EquHS Utrique. )
124
Dundee Public
Sea Water Swimming Baths
(First Class, Second Class, and Ladies^
NEW RUSSO-TURKISH BATH.
This new and modern Bath has been specially devised and equipped to meet the
individual wants of ladies or gentlemen — either Russian or Turkish being
available. Private Dressing-room, Expert Massage and Shampooing.
SWIM MING BATHS— Season Tickets.
Yearly— 1st (lass. 20 - ; 2nd Class, 10/6. Club Ticket — 1st Class, 15/9 ; 2nd Cla.ss, 8/-
Half=Yearly (Juveniles only) — ist Class, 10/6 ; 2nd Class, 7/6.
Special— Sets of 12 Tickets One-Third less than ordinary rates available at any
of the Branch establishments.
125
JAMES ALLAN & SON,
Milifayy aiid Sporting
Boofiiiakcr,
33 Reform Street, DUNDEE
Hio-hland Brooues,
Shooting Boots,
Please ivn'/e for Cata/ogite
and Prices.
We supply
an
article of
the
highest
quality and
workman-
ship.
Faste ancl
comfort
n aster fill
combinations
JAMES ALLAN & SON,
33 Reform St., Dundee
i2(;
i i
ì 55
I S
CALLAGHANS
CALLAGHAN & CO.
lo WHITEHAI.I, CKICSCKNT
DUXDKK
;:»k^:sk^^kss£:ìsi?e;ks:kk r asK53«EKssss55SSSK5:ss^r:: :^-K
SMITH, HOOD, & CO., Ltd.
'Phon: No. 177'. Dundee. Teegraphic Address "Hooded
COAL
MERCHANTS
and
COLLIERY
AGENTS.
BRANCHES
and AGENTS
Every Town
North of the Tay.
All Descriptions of
HOUSEHOLD, STEAM, and SMALL COAL
Supplied at Moderate Prices.
Es ablished 1861.
12;
The Efflporium for Gentlemen of Taste."
APPOINTED AGENTS
for Tress's Celebrated
London Hats and Caps
" Britain's Finest."
.Also Agents for Aertex
Cellular^ for SlilKTS,
P \ J A M A Suits, and
Undpzrweak.
APPOINTED AGENTS
for Burberry's Weather-
proof Coats and Suits
for Ladies and Gentlemen.
The_\' are pre-eminentl_\- the
best Coats and Suits fc^r the
climate. Their durabilit\'
is unequalled, and their
appearance is of the
smartest.
SHIRT AND
PYJAMA TAILORING.
In this emporium we have
at our command the onl\-
practical male shirt-cutter
in the cit\' — an expert who
knows his business — who
cuts and superintends the
making-up in our own
workrooms by our own
skilled workpeople.
That guarantees i:)erfect fit,
perfect finish, and, for you,
l)cifect comfort.
complete
military and naval
outfitters.
^' S. 1«
;%C M^^^V
TELEPHONE
NUMBER
709.
SUTHERLANDS
Number Three Reform Street
DUNDEE
gg i '" 'i ni"""" ■ I n I" """!'■' .J nnn I" .:"'!.■ .'.in
China Teasets
D
imj m^^^^^^^i K^^
I
\Ve carry a large stock of superb patterns of above on all
the new shapes and revival of old ones.
Hower Glasses, Tumblers, Wine Glasses, Jelly Glasses,
Sugars and Creams, Crystal Dishes, Cut and Plain Jugs,
&c., &c. We show all the year round the largest show ol
Crystal in this distiict.
D Table Crystal
D
I
D
D
y M^BURNEY'S CHINA HALLS,
Whitehall Street, Dundee
INSPECTION FREELY INVITED
I
D
Q
o
D
m
o
D
D
DDD
The GOLD MEDAL EAGLE RANGE
TO FIRST PRIZE IVIEDAL.S
Uses much less Coal than
any other
Range on the market.
ROASTS
BAKES
GRILLS
BOILS
SUPPLIES
HOT
WATER
Skilled Workmen kept
for fixing
Hot-Water Work.
Sole Ag-ents -foi- DMtidee and Distr-ict :
G. H. N^ICOLL & CO.,
FURNISHING IRONIVIONGERS,
18 a.nd 20 Betnk Sti^eet, Dundee
121)
:-|j{>|> ^|< o^^{|<n>J<n|n|n§n>J<i (§> ^33^|<n>|n^>•^|>^>|^•i>*< <§>:§} ^^■^J^t§t >|; -^* >*<i •t>|n>|n|>^<nj<j:^<}i^<
Cutlery that neither Rusts nor Stains
The ' Rusnorstain'
Table Cutlery
now bsing shown by
GEO. D. RATTRAY
IS the finest cutlery invention of the age. Knife
boards and machines are absolutely dispensed
with. To clean this cutlery merely wash in
warm water and wipe dry.
Invented by a Britisher and Made in Britain
Call and we will demonstrate to you that th;s cutlery
is all that is claimed for it : Absolutely Rustless and
Stainless.
NOTE THE ADDRESS :
GEO. De RATTRAY
3cu)clcr and Silocrsniith.
32 Nethergate, Dundee
'Phone 158
^2»
130
Fashionable Furs
ONlM)f the most jiopular
varieties in Fur for
the coming Winter is
l!lack 1 )yed Wolf. The art
of curing and dyeing this
pelt has been brought to
such perfection that the fur
when made up is scarcely
discernible from Black Fox.
It has, however, the recom-
mendation of giving very
much longer wear than Black
Fox, and it is very much less
expensive. We have made
exceptional purchases ol
Black Dyed ^^'olf, and are
showing some very interest-
ing sets in the mo.st fashion-
able shapes.
ILLUSTRATED
is a very l)L"Cc)niing set in lilack
1 )ycd Wolf made from carefully
selected skins of a very bright and
t;lossy chaiacter. The Tie is made
from two whole skins and is very
full and even.
Ties, 75/-, 84/-, and 6 Gn?.
Muffs (to match),
84/-, 5 Gns., and 7 Gns.
-Selections of Furs are sent
willingly on approval to customers
who are known to the house, and
we court comparison of our prices
with those asked I)y any local or
Metropolitan Furrier for goods of
similar character.
Write for a copy of " Th 2 Fur Book."
I)l■affen'^s have just issued a little booklet illustrating and describing some of the most
attractive models which they are showing in Furs for 1915-16. Every lady should
write for a copy of this book, which will be sent free of all charge. A post card will
be sufficient. Will you write to-day V
0G^ff€n5
Nethergate and Whitehall Street, Dundee
i:;i
(■MIHMaBIIBMMHBMMaHHaBBBMHHBHIBBHBaMMBBBaaHKaMBaaBIHMMHI
FURNITURE
A CQUIRE the habit
when you think or
Furniture or any other
House Furnishings to
remember that the Best
Value and the Largest
Selection is to be had from
MALCOLM BROTHERS'
Complete House
Furnishing Stores
35-49 COMMERCIAL ST.
DUNDEE
132
PLUVA ì^
^
THE WET-PROOF COAT
FOR CITY WEAR,
Rubberless, Yarnproof, Waterproof,
For the Smart, Dressy Man.
Moderately Pnced-35 -, 42 -, 451^, io 65-
W. ANDERSON
29 Reform St, Dundee
]
]
]
]
DC
3C
A Solid Reputation
can only be reared on the bed rock goodwill
of satisfied customers. It is the best trade
testimony that can be quoted. CL Andiew
G. Kidd's Bread is held in higher repute
to-day than ever. But its reputation is not
only solid it is growing! And the quality
of the Bread is as solid as its reputation.
ANDREW G. KIDD
26 REFORM STREET
a/id B? anclies.
3C
3C
3C
inr— ir— II ir
3a
I
[
[
[
3D
i;5o
I
lovers
Hosiers
Shirtmakers
5 HIGH STREET 5
DUNDEE.
'Phone 775.
Estab. 1791
E^ggg:!^
134
AS NICE AS CREAM.
THE D. & G. EMULSION
OF COD LIVER OIL.
Other Emulsions are difficult to take, and more difficult to keep down
but the L). & G. Emulsion is just like cream — is easily digested and
assimilated. It is prescribed by the leading doctors in Scotland. The
D. cS: G. Emulsion makes Weak Children Strong and Strong
Children much Stronger. It does the .same for adults, and with
old pLO{)le especially provides a palatable and nourishing food where
other foods fail.
FOR COUGHS. COLDS. CONSUMPTION, ^c.
It is the best known remedy.
In Bottles, • - Is. and Is. 9d. each.
SICK HEADACHES, NERVOUS HEADACHES, TIC,
NEURALGIA, &c.,
Cured in 20 Minutes by
DAVIDSON & GRAY'S
HEADACHE POWDERS,
These powders have now become so popular, and we have received so
miny flattering commendations of their great efificacy for the cure of Sick and
Nervous Headaches, Tic, and Neuralgia, that we have every confidence in
recommending them to the public.
Sold in Packets, Is. Post Free to any Address.
Prepared only by
DAVIDSON & GRAY,
AVholcsale (iJhetnists,
128-a Netherg:ate, DUNDEE.
WE SPECIALISE IN
TRAVELLING TRUNKS
Magnificent :: Selection :: in
Compressed Caive
and
Compressed Fibre
Compressed Fibre Trunks are British made, and are
unequalled for their lightness, strength, and durability.
These Trunks stand the severe strain of Steamer and
Railway travel. We stock them in
CABIN TRUNKS DRESS CASES
IMPERIAL TRUNKS HAT CASES
CABIN TRUNKS
SARATOGA TRUNKS
BRIEF BAGS
GLADSTONE BAGS
Kir BAGS
SUIT CASES
TRAVELLING RUGS
MONEY BELTS
WRITING CASES
DRESSING CASES
BRUSH CASES
SHAVING STANDS
ATTACHE CASES
COLLAR BOXES
CIGAR CASES
POCKET BOOKS
Agents for Ladies' and Gentlemen's
N. & C. NICHOLSON RAINCOATS
KIDD & WALLACE
77 High Street, Dundee
?
ROYAL BRITISH HOTEL
Situated on High Street and Castle
Street, within a few minutes' walk
:: :: of all stations and steamers :: ::
CAR TERMINUS FOR ALL PARTS
THE BUFFET
in connection with the Royal British
Hotel has long been famed for its
cuisine. You will find a Chop or
:: Steak from our grill delightful ::
J. LICHTSCHEIDEL,
'Proprietor
•Phone 2295 and 2296.
ROYAL BRITISH HOTEL
THE BEST
Collections of Scottish Songs
The Scottish
Orpheus
A Collection of tlie most admired Songs
of Scotland. Arranged for Medium
Voices, with Pianoforte Accompaniment
by Adam Hamilton. Octavo size. Paper
Covers, 2/6 nett ; Cloth, gilt edges,
4/- nett ; Limp Leather, gilt edges, 5/-
nett ; Tartan, 7/6 nett— postage 4d.
The Scottish Soprano Album
The Scottish Mezzo-Soprano
Album
The Scottish Contralto Album
The Scottish Tenor Album
The Scottish Baritone Album
Each Book cimlains a selection of tiic
finest Scottish Songs, and is engraved and
printed in the best style. Octavo size.
Paper Cover, 2/- nett ; Limp Leather,
4/- nett — postage 3d.
Favourite
Scottish Songs
Specially arranged for'.'. Low Voices
(Contralto, Baritone, arid Basses). In
Nine Books, l/- each. Quarto size.
Paper Covers — postage id.
Humorous
Scottish Songs
BOOK L Price l/- nett— postage id.
Contains " Flat -Footed Jean," "The
Braw, Braw Clerk in ta Offish," &c. Set
in keys to suit voices of medium compass,
with easy Pianoforte Accompaniments,
and Tonic Sol-fa Notation added to the
voice part.
BOOK IL Price l/- nett.
Set in keys to suit voices of medium com-
pass, with easy Pianoforte Accompani-
ment, and Tonic Sol-fa Notation added
to the voice part ; containing —
(i) Flannel, (2) Tobermory (Haniish
frae ta Toon), (3) The Married Man's
Lament, (4) The Bonnie Lassie's
Answer, (5) A Cronie o' Mine, (6)
Drivin' inta Glesca in the Soor-Milk
Cairt, (7) The Piper o' Dumbarton
(Rory Murphy), 18) Hame cam' oor
Ciuidman at E'en, (9) Imphm, (10) Rab
Rorvson's Bonnet.
List containing complete Contents of all the above Volumes,
with key and compass of every Sung, post free from
PATERSON, SONS, & CO.,
38 Reform Street, Dundee
26 (Ikorc.kSt., Pkkth. EniNEtiRdii, Gi.Asr.ow, Arbroath, Ahkrdken, (S;c.