(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Clementis ... epistulae [to the Corinthians] ed., Mosis assumptionis quae supersunt addidit A ..."

Google 



This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 

to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 

to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the 

publisher to a library and finally to you. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 
We also ask that you: 

+ Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain fivm automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine 
translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each file is essential for in forming people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of 
any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 

at |http: //books .google .com/I 



pjiiiir 

600101798W 




♦^ ■ 



^^1 



m 



■Mid 



,' 



f" • 



r 



*t 



CLEMENTIS ROMANI 



EPISTULAE. 



EDIDIT, COMMENTARIO CRITICO ET ADNOTATIONIBUS 

INSTRUXIT, 



MOSIS ASSUMPTIONIS 

QUAE SUPERSUNT 
COLLECTA ET ILLUSTRATA 

ABBIDJT, 



OUITLA. EMENSATA ITEB1TH EDIDIT 



ADOLPHUS HILGENFELD. 




LIPSIAE, 

T. 0. W E I G E L. 

UDCCCLXXVI. 

no , '^ Ji05 



L-^ 



%. 



V 



PROLEGOMENA 

AD NOVUM, testamentum: 

BXTKA CANONEM RBCBPTUM. 



N, 



ovi Testamenti canonem „per yarios casus ^ per tot dis- 
crimina reram^' tandem ad finem pervenisse constat. ^) itaque in 
Novi Testamenti sacrum codicem etiam libri recepti sunt in an- 
tiqiiissima ecclesia valde addubitati et a plerisque reprobati. alii 
extra hunc canonem relicti sunt, qui primitus in plerisque eccle- 
siis maxima fruebantur auctoritate. huius rei testes sunt ipsi Bi- 
bliorum codices antiquissimi. nam codex Alexandrinus canonicis 
Novi Tettamenti libris addidit dementis Romani epistulam utram- 
que; codex Sinaiticus Barnabae epistulam integram, Petri apo- 
calypsin, quam sex folia sequentia non conservata continuisse 
videntur, denique Hermae Pastorem adiecit. hi libri inter Patrum 
apostolicorum scripta edi solent. qui titulus non tantum propter 
horum librorum veram originem, sed etiam propter ipsam notio- 
nem fluctuantem neque certis terminis circumscriptam displicet. 
alii libri, qui et ipsi ad christiani canonis historiam pertinuerunt, 
deperditi sunt, fragmenta I. A. Fabricius^) et I. E. Grabius^) 

1) cf. libros meos: Der Eanon und die Eritik des Neuen Testaments in 
ihrer geschichtlichen Ausbildung und Gestaltung, nebst Herstellung nnd Be- 
leuchtung des Muratorischen Bruchstiicks, Hal. 1863. Historisch-kritische Einr 
leitung in das Neue Testament. Lips. 1875 p. 29 sq. 

2) Codex apocryphus Novi Testamenti, coUectus, castigatus testimoniisque 
censuris et animadversioribus illustratus, Tom. I. 11. Hamburgi 1703. editio 
seconda, emendatior et tertio etiam tomo aucta. Hamburg. 1719. 

3) Spicilegium ss. Patrum ut et haereticorum, seculi post Christum natum 
I. II et in. Tom. 1. sive seculum I, ed. II. Oxoniae 1700. cf. etiam Credneri 



IV ^ PROLEGOMENA AD NOV. TESTAM. 

ediderunt, sed haec iam valde aucta et emendata denuo edenda 
sunt 9 et in hac coUectione plurima comprehenduntur; quae ad 
ipsam codicis sacri originem non pertinent, plane apocrypha se- 
riorisque aetatis. omnibus igitur omissis, quae in Fatrum apo- 
stolicorum scriptis et in Novi Testament! codice apocrypho ad 
ipsas canonis origines non pertinent, ceteris quae hue pertinent 
collectis, efficitur Novum Testamentum extra canonem rece/ptam^ 
quod colligere et edere ausus sum, in hoc opere eam secutus 
legem, ut omnia scripta, quaecunque in Novi Testamenti colle- 
ctionibus antiquioribus locum quemdam habuerunt, sive integra 
sive ex parte conservata, undique conquirerem. 

Sacri autem codicis varietas antiquissima revocanda est ad 
ipsius Christianismi principale discrimen, ludaismum aut defen- 
dentis aut impugnantis. qui ex Hebraeis Christi fidem recepe- 
runt, praeter Veteris Testamenti codicem unico utebantur evan- 
gelio secundum Matthaeum, et eo primitus hebraico (cf. huius 
operis fascic. IV). unico huic evangelic neque epistulas Pauli, 
quem tamquam apostatam legis recusabant, ^) neque Acta apo- 
stolorum canonica addebant; XII apostolorum et Fauli discordiam 
potius quam concordiam praedicantes. alia quidem Acta aposto- 
lorum recipiebant, quibus Paulus impugnabatur, famososque illos 
libros dementi Romano suppositos, qui Petri veri gentilium apo- 
stoli et Pauli falsi gentilium apostoli, per Simonem magum re- 
praesentati, certamina enarrant, lectitabant. ^) etiam alii libri XII 



libmm: BeitrSge znr Einleitung in die bibKschen Schriften. Vol. I: Die Evan- 
gelien der Petriner oder Judenchristen. Hal. 1832. 

1) cf. Lreniae. adv. haer. I, 26, 2, Origen. c. Cels. V, 65 (0pp. ed. Ruae. L 
628) ilisl ydg rivsg algiasig rc^( UfxvXov imaxoXig (ifj Ttgoaiifisvaif loansg 
^piwvatoi i(i(p6xBQ0i xal ol xako^fievoi ^yxQarrjtaL Easebius HE. Ill, 27, 
4: ovToi ih (Ebionaei) rov fihv dnoaroXov ndoaq xaq iniaroXctQ dQvrjtiag 
^yovvto bIvui isTv, cmoaTdrfjv dnoxakovvtsg altov rov vofiov, 

2) Epiphanins Haer. XXX, 15 de Ebionaois: ;^()(bvrat dh xal alXaig rial 
filpXoigt 6ij&€v ralq IlegioSoig xaXovfiivaig IHtqov, r alg dia KX^fisvtog 
ygaipsLaaig, vod-tizsvaavreg fihv za iv avzaZg, dXlya S'k dXtjd'iva iaaavzsg, 
c. 16: IlgdSeig Sh aXXag xaXovaiv dnooroXtov slvai, iv alg noXXa zfjg 
doepslag avzmv tf/mXea, ^v&ev oh nagigywg xazd zrjg dXtj^slag kavzoi^g 
S>7tXioav. dvapa&fiohg 6i rivag xal v^tjy^O€ig S^&ev iv roXg jLvapad-fiotg 
^lax&pov ^Ttozld-evzaiy wg i^Tjyovfiivov xazd zs rov vaov xal rwv d^vai- 
civ, xard ZB rov nvgog rov iv r(p ^vaiaazr]Ql<p j xal &XXa noXXd xevoqxo- 



EXTRA CANONBM RBCEPTUM. V 

f 

apostolorum nominibus ab Ebionaeis supponebantur. ^) omnino 
Ebion, 7toXvy.oQipov T€Qa(JTiov ab Epipbanio (Haer. XXX, 1) ap- 
pellatuS; varios libros produxit, Elxaei quoque librum propheti- 
cum et Hermae Pastorem (cf. huius operis fascic. Ill), id solum 
inter Ebionaeos constabat; ut Mattbaei aliquo evangelio usi Fauli 
epistulas et Acta apostolorum respuerent. sed in ipsum catholicum 
Novi Testamenti canonem, qui Petri ceterorumque apostolorum 
et Pauli concordiam supposuit^ lacobi epistula transiit^ quae 
Pauli doctrinam impugnavit. non mirum, etiam Hermae Pasto- 
rem^ quamvis iudaizantem^ in antiqua ecclesia valde aestumatum^ 
ne Hebraeorum quidem evangelium contemptum esse. 

ludaismi acerrimi adversarii erant Qnostici, quorum turbu- 
lentos impetus quodam modo incohavit Bamabae epistula^ et ipsa 
ab antiquissimis eeelesiae scriptoribus magni aestumata. qui se- 
cuti sunt Gnostici proprium sibi quisque Novi Testamenti codi- 
cem constituerunt, ita tantum consentientes, ut, post Cerintbum 
quidem, Paulum apostolum eiusque epistulas magni aestumave- 
rint. Mareion eo progressus est, ut solum Paulum verum Christi 
apostolum agnoverit, XII apostolos tamquam protectores ludaismi 
a christiano codice arcere voluerit. ita famosus Marcionis codex 
Novi Testamenti constitutus et castigatus est etiam novi libri 
apostolis eorumque discipulis supponebantur a Gnosticis, qui ne- 
que statim neque ubique ab antiqua ecclesia reprobati sunt, evan- 
gelium secundum Aegyptios, Matthiae traditiones, quibus catho- 
lici quoque scriptores usi sunt, propius certe accessisse ad Gno- 
sticorum sententias constat si ipsum canonis nostri quartum 
evangelium a Gnosticorum doctrina non procul abest, etiam ex- 
tra Novi Testimenti canonem receptum cognates libros antiquis- 
simae eeelesiae bic illic nonnibil placuisse nemo mirabitur. 

Inter Iud|dsmum et Gnosticismum cbristianum mediam fere 
viam catholica ecclesia ingressa est. iam Clementis Romani quae 

vlaQ ifjLnleaj o>q xal xov IlavXov ivxav^a xaTf^oQovvxeq\ oix alox^vov' 
tai xtX, 

1) Epiphanias Haer. XXX, 23: t<3v ih dnoatoXfov xa. dvopttxta elg t^v 
twv ^artj/isvwv V7t avzwv nsi^dy TiQoanoii^twg Sixovraij drjd'sv dno TtQOO' 
oinov ^laxoipov xal Max^aiov xal SXXodv pia^rixwv iv olg dvofiaai xal xb 
ovofia ^Imavvov xov anoaxolov iyxaxaX^yovaiv ^ l,va navxaxod-ev (prngaxr^ 
yivijxai ^ aixcSv &voia. 



VI PBOLEGOMBNA AD NOV. TBSTAM. 

dicitor epistula prior ad Corinthios Petrom et Paulum simul ce- 
lebravit Faulique doctrinam ita mitigavit, ut iudaizantes Chri- 
stiani non offenderentur. ad hunc cursum catholica classis eo ma- 
gis dirigebatur, quo magis procellis Qnosticis iactabantur. itaque 
ad Petri ceterorumque apostolorum et Pauli gentilium apostoli 
pacem concordiamque Novi Testamenti canon redigebatur. sed 
ilia classis diu iactata tandem tutum portum assecuta est. neque 
omnia vero navigia ,qaibus veteres Catholici vehebantur, in portum 
pervenerunt, neque occidentales et orientales naves plane eundem 
cursum tenuerunt 

In occidente Irenaeus adv. haer. IV, 20, 2 Hermae Pastorem 
tamquam sacram scripturam laudavit. aequalis ille, cuius frag- 
mentum L. A. Muratorius primus edidit, scripturae sacrae cano- 
nem a Romana ecclesia receptum descripsit. barbaram latinitatem 
emendavi et graeco sermoni reddidi (Einl. in d. N. T. p. 93 sq.)L. 
ibi praeter loannis Apocalypsin etiam Petri apocalypsis quam- 
vis a nonnullis iam reprobata et Hermae Pastor, publico quidem 
usu vetito, recensentur (L 71 — 80). id quod non temere factum 
esse „versus scripturarum sanctarum^ codici Claromontano ad- 
diti, inde in codicem Sangermanensem transcripti decent; quos 
Crednerus Africanae ecclesiae saeculi HI. canonem continere cen- 
suit. nam ibi post Barnabae epistulam (i.e.epistulam adHebracos), 
loannis revelationem, Actus apostolorum ultimi recensentur: 

Pastoris versi DM [MMMM]. 

Actus Pauli ver. IEDLX [MMMDLX]. 

Revelatio Petri ver. CCLXXX. 
In ariente Clemens Alexandrinus Barnabae epistulam et Petri 
apocalypsin tanti aestumavit, ut in Hypotyposeon libris deper- 
ditis, quibus in utrumque Testamentum commentatus est, ne hacc 
quidem scripta praetermiserit (cf. Euseb. HE. VI, 14, 1). magnam 
omnino auctoritatem tribuit Barnabae „apostoli" epistulae, de- 
mentis Romani epistulae priori ad Corinthios, Hermae Pastori; 
etiam evangeliis secundum Hebraeos, secundum Aegyptios, Petri 
praedicatione, Matthiae traditionibus usus est. Origenes, qui 
Novi Testamenti tcc ofioloyoviieva et Ta aiAcptfialloiAeva iam ac- 
curatius distinguere voluit; praeter quatuor evangelia canonica a 
tota ecclesia recepta non contempsit evangelium secundum He- 



EXTRA CANONEM RE(JEPTUM. VH 

braeos> etiam evangelio secundum Petrum usus, fiarnabae epistu- 
1am et dementis Romani priorem magni fecit, Hermae Pastorem 
scripturam valde utilem et divinitus inspiratam appellavit, quam- 
vis a nonnullis iam contemptam. Petri . autem apocalypsin Ori- 
genes primus seposuisse videtur. sed de Petri Paulique praedi- 
catione semel quidem certum iudicium pronimtiare ausus non est. 
In portum ipsum canonis christiani Eusebius Caesariensis 
iliius classis primam aciem induxit, tcc oiisloyovfieva: quatuor 
evangelia, Acta apostolorum, Pauli epistulas XIH, Petri priorem 
et loannis primam epistulam.^) secundam aciem 7co9' ccvrileyofLevcov 
vel vod-dDv melioris notae ante portum ancoris iactis reliquit: Ja- 
cob! et ludae epistulam, Petri alteram^ loannis secundam et tertiam 
epistulam^ etiam epistulam ad Hebraeos et loannis apocalypsin, 
tum: Pauli actus^ Hermae Pastorem^ Petri apocalypsin, Barnabae 
epistulam, Clementis epistulam priorem, Doctrinas apostolorum^ 
etiam Evangelium secundum Hebraeos. ^) reliqua navigia Euse- 
bius iam a portur arcuit, tamquam haeretica fraude constructa et 
veteribus testimoniis destituta. quo iudicio Petri quidem evange- 
lium et Matthiae traditiones iniuste damnavit. ^) secundi ordinis 



1) cf. librum mourn: Einl. in d. N. T. p. 115 sq. 

2) HE. in, 25, 3 — 5: rwv cJ' avriXsyofjiivQtv, yvwQlfjutiv <J* ovv SfiWQ 
toig TtolXotg jJ Xsyo/iivij 'laxoSpov fpigexai xal ^ ^Iov6a, ^ ts TLixQov dev- 
tiga imaroX^ xal ^ dvofia^^ofiivij ievriga xal tqItjj ^latdvvov, etze xov 
svayyeXiaxov rvyxdvovaai, elts xal brigov dfiwvvfiov ixsivip, iv toTq vo- 
^oig xazarszax^of xal x<5v HavXovnQaisiov rj ygatp^, d ts Xsyo/jisvoQ 
IIoifiTjv xal i dnoxdXvtpig Hit gov, xal ngog xovxoig TJ<psQOfiivrj Bag- 
vdpa imaxoXri xal xwv dnoaxoXwv at Xsyofisvai JiSaxal, frt t£, 
0)^ '§g>rjv^ Tj 'icjdvvov dnoxaXwpigj ijv tivsgy iog %<pfiv, dd^sxovoiv^ i'xsQoi is 
iyxglvovai xoTg dfioXoyov/jiivoig. 7j6rj rf* iv xoi)xoig xivhg xal xb xad-^ 
'^Epgalovg siayyiXiov xaxiXs^av, (p (jidXiaxa ^EPQaltov ol xov Xqioxov 
TtaQads^dfievoi x(x(Q^vai, xavxa fihv ndvxa x&v dvxiXsyofiivatv otv etrj. 
VI, 13, 6: xixQV'^ci*' <^' ^^ avxoZg (Clemens Alexandrinus in Stromatis) awfi raiiff 
and xwv dvxiXsyofiivcjv yQa<pejv fxaQXVQlaig, xtjg xe Xsyofiivtjg SoXo^ 
(iwvxog ao<plag xal xrjg 'lijaov xov Sigdx ^^^ ngog ^Efigalovg imoxoX^gy x^g 
x€ Bagvdpa xal KX^fisvxog xaVloMa. VI, 14, 1. 2: iv 61 xalg "^Ynoxv- 
nwaeai SvveXovxa BinsTVy ndarjg xrig ivdia^xov yQag)ijg inixexfitifiivag ne- 
Ttoltjxai Sirjyijaeig, fifjdh xdg dvxiXeyofiivag nagsX^dv^ t^v ^lovia Xiym xal 
xdg Xoindg xa&oXixag iniaxoXdg, xr^v xe Bagvdfia xalxrjv IlixQOV Xeyo- 
fjiivtjv dnoxdXvtpev, xal xrjv ngbg ^Epgalovg 6h inioxoXijv UavXov [abv 
slvai (priai xxX. 

3) HE. in, 25, 6. 7: xal xdg dvofiaxi xmv dnooxoXwv ngog X(Sv algs- 
xixwv ngo(pego(iivag (sc* yga<pdg)y rjxoi ibg Uixgov xal Batfict xal Max* 



Vm PROLEGOMENA AD NOV. TESTAM. 

pars Eusebio superstite neque plane cxperte in portum admissa 

est: quinque illae catholicae epistulae, et epistula ad Hebraeos 

apud orientales, loannis apocalypsis apud occidentales ecclesias. 

utroque libro admisso Athanasius primus euni; qui ad nos per- 

venity Novi Testamcnti canonem agnovit. sed periculosae navi- 

gationis, qua ecclesia Christiana sacrae scripturae portum tutio- 

rem tandem assecuta est, memoriam quandam etiam Athanasius 

servavit, qui inter canonicos et apocryphos libros xal ^ega §l- 

fiXia TovTwv s^cod-evy ov xavovt^ofieva fA€v, TsrvTCWfiiva de naga 

tdiv 7taTeQ(ov ccvayvvoiaKSO'd'ac zolg aqrcv nQOOeQXOfisvoLg nal fiov- 

lofievOLQ xccTtjxeio&ac zov Trjg euaefieiag Xoyov agnovit, Novi qui- 

dem Testamenti Doctrinam apostolorum et Hermae Pastorem 

(Epi. fest. 39: Jidaxij naXovfiivrj zwv aTtoOTolaJv nai 6 nociiijv), 

ita fere. Rufinus Aquileiensis (Expositionis in symb. apost. 

c. 38) inter canonicos et apocryphos libros posuit ecclesiasticoS; 

Novi Testamenti: Pastorem Hermae et librum „qui appellatur 

Duae viae vel Indicium Petri", neque portus ipse iam ita clau- 

sus erat, quin saccule VI. Clementis Romani utraque epistula ad 

Corinthios (in codice Alexandrino), etiam Constitutiones aposto- 

licae (in canone apost. 85) in ipsum Novi Testamenti canonem 

admitterentur. eodem fere saccule codex Sinaiticus Barnabae epi- 

stulam, Petri apocalypsin (ut videtur), Hermae Pastorem Novi 

Testamenti libris canonicis addidit. 

Omnia igitur illius ecclesiasticae navigationis monumenta mihi 
colligenda erant. ea navigia^ quae fere integra servata sunt, sc^ 
cundum temporis ordinem ita praemisi; ut prime fascicule Cle- 
mentis Romani epistulae catholicam totius canonis rationem 
praeeant; secundo fascicule Barnabae epistula Paulinismum pro- 
vectiorem, tertio fascicule Hermae Pastor ludaismum mitigatum 



d^la Hj xal Tivwv 7(aQ& xoirtovq UXXwv svayyiXia nsQisxoT^aagy rj wg kv- 
dgiov xal 'l(odvvov xal x<5v SXkwv dnoatoXwv nQd^Big, <bv ovdev ovdaficSg 
iv avyyQdfifjiari xwv xaza r&g SiaSoxag ixxXr^aiaatixtov rig avr^Q slg fivi^- 
fifjv dyayeZv ri^lwaev, naggw 6i nov xal o r^g. (pgda eoag nagd xb ^d^og xb 
anoazoXixov ivaXXdrtei x^xgaxx^Qy tj re yvcifiij xal ^ raiv iv avzotg ipego- 
fjtivQtv nQoalgeaig, nXelaxov Zaov rrjg dXfjd-ovg dgd-odo^iccg dnadovaa, dti 
dri aiQStixwv dvSgcSv dvanXdofiata tvyxdvsi, oa<p(bg naglatijaiv od'Sv ov6 
^v vod^oig avrd xaraxax'giov , dXX^ (og &xona ndvxri xal dvaae^TJ Ttagai- 
Xfjxiov. 



m 

EXTRA GANONEM RECEPTUM. IX 

repraesentent quarto fiEtsdculo deperditorum librorum fragmenta 
addenda sunt: A. evangeliorum 1) secundum Hebraeos a) Naza- 
raeorum^ b) Ebionaeorum, 2) secundum Fetrum^ 3) secundum 
Aegyptios^ 4) secundum Matthiam (Matthiae traditiones). B. 
Actuum apostolorum 5) Petri et Pauli praedicationis, 6) Petri et 
Pauli actuum. C. Apocalypseos unicae 7) Petri; denique D. Do- 
ctrinae apostolorum sive 8) Constitutionum apostolicarum anti- 
quiorum^ quibus addam 9) Petri iudicium. 

Integros libros iam- editos licet mihi etiam magis emendare. 
in Bamaiae epistulay quam primam emisi; recte quidem illius 
graeci textus, quem latinus interpres vertit^ praestantiam defen- 
disse mihi videor. sed vir doctissimus Franc. Overbeckius for- 
tasse recte monuit^ c. IL p. 6; 4 Sinaiticam lectionem firi ofiQiug 
praeferendam esse, latinus interpres etiam p. 4, 27 voc. fifj prae- 
termisit. e contrario c. III. p. 8; 4 Sinaitica lectio iva firj nqoa- 
QrjOiJ(jifi€&a (ig eni^lvToi (enLkvTOi), defendi vix potest, quippe 
quae sensu apto careat. ceterum c. V. p. 14; 24 in notis legen- 
dum est: „Tag de S. et Volkm.'^ rectissime Overbeckius errorem 
correxit, quem confiteri me non poenitet. nam veteris interpre- 
tationis lacunae ; quas Gallandius asteriscis designavit, equidem 
punctis; plerumque ipsius versionis; non codicis defectum signi- 
ficant^), itaque in mea editione haec corrigenda sunt: c. V. p. 14, 
7 voce, elg (AerdvoLav secundum cod. Sin. et vet. interpretem con- 
sentientem delenda sunt (cf. Clem. Rom. epi. 11, 2 p. 71; 3. 4)^ 
etiam c VL p. 20, 4 iv fihfp, c. XI. p. 36, 12 fieydXa (cf. LXX). 
iisdem testibuB consentientibus c. XI. p. 36; 21. 22 scribendum 
est: xal (non cum vulg.: cl-ra ri leyec iv Tcp vlc^;) %6 vdtoQ av- 
Tov TtiOTov (cf. LXX). c. XrV. p. 46; 22 voc. ydg delendum est, 
a veteri interprete non confirmatum. quibus locis non solius co- 
dicis Sioaitici; sed etiam illius graeci codicis, quem latinus inter- 
pres valde abbreviatum reddidit, praestantia confirmatur. c. X. 
p. 32; 1 voc. (og etiam sine veteris interpretis testimonio retinen- 
dum est. c. VI. p. 20, 7 to ante fiiXv cum cod. Sin. legendum 

1) ex unieo eodice olim Corbeiensi aGCoratius edidi Bamabae epistnlae in- 

terpretationem veterem latinam in: Zeitschrift f. wiss. Theologie 1871. IE. 

p. 262 sq. post me edidit Oscar de Gebhardt (Patrum apostoliorum opera, ed. 
0. de Gebhardt, Ado. Hamack, Th. Zahn, fasc. I, Lips. 1875 p. 56 sq.) 



X PROLEGOMENA. 

videtur, etiam c. X. p. 34, 7 ^Qioaewg, quod vocabulum vetus in- 
terpres otiam 1. 15 ^de oscis" vertit. denique c. XIV. p. 48, 4 
aut codices graeoi secundum veterem interpretem (servorum suo- 
rum) emendandi sunt: laov vel Xaov ayiovy imde ^oVv nasci po- 
tuit, aut vetus interpres secundum graecos codices: „sermonum 
suorum^^ tum Christus non tabulis {nla^l)^ sed verbo testamen- 
tum divinum tradidisse videtur. 

Ad Ilermae Paatorem haec addenda habeo: Vis. Hr, 7 p. 21, 
21. 22 in notis: iam S*:is* correxit ei^Yaaavzo. Vis. Ill, 9 p. 25, 
,13 aavynQaaucj 1. axgaaia (lat. intemperantia). Vis. IV, 1 p. 30, 3 
in textu a/toxalvil^eig (non anoKalvtpsg) scribendum est, Sim. I, 
p. 79, 2 enavand^xpai (non inrjvaxd(AXl)ac), Sim. V, 7 p. 91, 18 
6 TiavtOKQfhwQy cf. Vis. Ill, 3 p. 17, 16 (non navrodvvafiog), Sim. 
Vin, 5 p. 107, 4 vocabulum illud obscurum in codice Lipsiensi 
{fievsigvel fisveig) reyocandum videtur ad TjO&etg, itaque legendum: 
r^ad'elg o%i> ovtwg iVQid7]a(xv. Sim. VIII, 7 p. 109, 3 adde tccxcc 
(lat. cito) ante fiezavevorjuaai. nonnuUas graeci textus lacunas sup- 
plevi in Ilermae Pastoris veteris latinae intcrpretationis editione, 
lips. 1873. p. IX sq. 

Prolegomenis ad Hermae Pastorem p. X. addo, ante librum 
pontificalem vel Romanorum episcoporum catalogum Felicianum 
(sec VI) antiquiorem catalogum Liberianum (anni 354) Her- 
mae Pastorem ita memorasse: ,,Pius ann. XX. m. UIL d. XXI. 
fuit temporibus Antonini Pii, a cons. Clari et Severi (146) 
usque duobus Augustis (161). sub huius episcopatu &ater 
eius Ermes librum scripsit, in quo mandatur contineturque, quod 
ei praecepit angelus, cum venit ad ilium habitu pastoris'^ haec 
omnia bene congruimt Vision! V, mandatis praemissae (p. 34 sq.). 
Felicianus demum catalogus addidit: „ut sanctum Pascha die do- 
minica celebraretur". 

Faxit Deus O. M., ut etiam hoc meo labore regnum illud spi- 
ritus et veritatis, quod est Christi, nonnihil promoveatur! 

scribebam Icnae d. XXII. m. April, a. MDCCCLXVI. 
nonnuUa mutavi, delevi aut addidi lenae d. V. m. Maii. 

a. MDCCCLXXVI. 



PROLEGOMENA 

ad Clementis Romani epistulas 



Clementis Romani quae feruntur epistulae diu unico Bibliorum codioe conr 
servatae erant, cnius libroram sacrorum indici arabice additum est, eum „m&nu 
Theelae nobilis feminae Aegyptiae paulo pest concilium Nicaenum*' scriptnm 
esse, quae traditio id soliim docet, codicem e celebri S. Theelae coenobio 
Seleucensi, quod iam Gregorii Nazianzeni tempore floruit, prodisse. *) hunc 
codicem anno 1098 cubiculo patriarchal! Alexandrino dono datum Oyrillus 
Lucaris, Patriarcha Alexandrinus, postea Oonstantinopolitanus, a. 162S Carolo I. 
Angliae regi misit, itaque cod.ex Alexandrinus (A) in Museo Britannico con- 
servatur. Tischendorfius eum medio fere seculo V. scriptum esse censuit, sed 
secundum Montefalconianae Palaeographiae regulas viz ante see. YI. scriptus 
esse potest. 2) utrumque Testamentum fere integrum praebet, Novo autem 
Testamento Clementis Bomani epistulas tamquam ipsius sacri codicis libros 
ultimos addidit. catalogus codici praemissus in Novo Testamento post Evan- 
gelia, Acta apostolorum, catholicas et Paulinas epistulas, Apoealypsin loannis 
ita exit: 

KXfifisvroQ [s7tiato]Xtj a, 

KXfjfisvtog s[niaro]Xrj ^, - 

Ofiov fiipXia . : . . (numerus evanuit). 

tpaXfioi' aoXofjtwvTog irj\ 
cum Ssdomonis Psahuis etiam alterius Clementis epistulae omnia, quae 
post c. 12 p. 80, 2 sequebantur, perierunt. prioris quoque epistulae folium 
doest (c. 57 — 63 p. 63, 10 — p. 67, 21). quanta harum epistularum pars deperdita 
sit, inde computari non potest, quod Nicephori stichemetria') Clementis epi- 
stulis euhdem versuum numerum (MMDC) tribuit, qui apud Lucae evangelium 
memoratur. nam versus (atlxoi) non in omnibus libris aequales sunt, cete- 
rum etiam in iUis, quae codex etiam nunc praebet, permultae Htterae et voces 



1) cf. Tischendorfi Prolegomena ad Vetus Test, graece* ed. III. Lips. 
1860. p. LXV. 

. 2) cf. quae hac de re disserui in commentatione: Noch ein Wort liber 
den codex Sinaiticus, Zeitschrift fiir wissenschaftliche Theologie. 1864. IL 
p. 214 sq. et in libro> Einl. in d. N. T. p. 790 sq. . 

3) cf. Credneri libros: Zur Geschichte des Eanons, HaL 1847* p. 122. 
Geschichte des NTlichen Kanon, ed. G. Volkmar. Berol. 1860. p. 244, meum 
librum: Einl. in d. N. T. p. 141. 



XII PROLEGOMENA. 

deperditae ot yetustato cxosao sunt, ipsius scripturae mendae non paucae 
sunt, in edendis igitur his epistulis primom reqoirebatur, ut codex accurate 
ederetnr, turn ut textus ipse restitueretur. 

etiam alterum dementis Bomani epistularum codicem inyentum iri spe- 
ravit quidem Gonstantinus Tischendorf, sed spes fefellit. ipse haec retulit ^): 
,,Quum anno 1843 Yenetiae in bibliotheca S. Marei codicibus excutiendis ope- 
ram dabam, unus e bibliothecariis Ferrarensibus obiter mccum cnmmunicavit, 
esse Ferrarae codicem palimpsestum antiquiore scriptura epistulam Clementis 
priorem continentem; se ipsum cum Angelo Maio examinasse, sed scripturam 
tantum non cum Londinensi consentire. magno ex illo tempore desid^o the- 
sauri Ferrarensis tenebar. quod enim bibliothecarius nuntiaverat, confirmabat 
quod&mmodo Fridericus Blume in Itinere Italico, cuius voL 2 pag. 179 a 
Maiero antiquiorem illam codicis Ferrarensis scripturam detectam, et voL 4. 
pag. 239 Carolo Witte auctore cum aliquot Gregoriorum et Chrjsostomi scri- 
ptis Clementinum opus ibi contineri dicit. augebat spem celeberrimus Pro- 
fessor Halensis, qui accuratiora roganti mihi rescripsit, non tam priorem quam 
alteram Clementis epistulam Ferrarae ante 40 annos se invenisse, nonnihil 
etiam descnpsisse, descripta postquam Thiloni tradidisset quo devenerint la- 
tere, hinc nuper Bomam quum proficiscebar nihil antiquius habui quam ut 
Ferraram me conferrem. librum exspectatissimum iam manu tenenti oblata 
est Angeli Mail quaedam de libris Mss. Ferrarensibus dissertatio, qua Cle- 
mentinao epistulae a se inventae mentionem facit. denique ipse ille biblio- 
thecarius anni 1843, nunc canonicus, ex aede eius urbis cathedrali arcessitus 
est, qui cum Maio olim folia rescripta perscrutantem certe inscriptionem epi- 
stulae xXrjfACvtoQ tov QfoiA-qq suis se oculis vidisse asserebat. hunc quem lau- 
dabat titulum feliciter mox inveni. at usura falsi gaudii fruebar. revera 
illud quidem ibi scriptum est: xXriiievxoQ enioxonov (undo tov apud Malum 
fluxerat) gfo/ifj^f sed praecedunt: fiio^ tov ayiov fjMQtvgoq^ et sequuntur tov 
/juxQtvQtjaavtog etc. huic vitae Clementis, in quam passim in actis sancto- 
rum manu scriptis incidere me memini, cum epistulis eiusdem viri apostolici 
nihil commune esse, inter erudites constat.'* 

praeter exspectationem igitur anno praeterlapso Clementis Bomani epi- 
stulae iam fere integrae innotuerunt. edidit eas vir clarissimus Philotheus 
Biyennius, Serrarum metropolita, e codice Hierosolymitano^), de quo a el. r[ 
ipse haec retulit: th x^tQoygatpov tovto iv ty xata ^avaQiov Kwvatavti- 
vovTtoXewg pi^XiO^tpcy tov natgiagx^xolj tdSv ^^legoaoXvfAOfv Mstoxlov ano^ 
xelfxevov^ in* oQid-fjidv 456, fxeyid-ovq fxiv iatt rov fiixgov 8^ (jii^xohg 
0,19 xal nXatovq 0,Xb yaXX. fnitgov), t(3v rifUQwv SI trjg lA. ixatovta- 
et^glSog, iv itei ctotriQlfp 1056 tsXsKod^h, (ig iv ty ngog ttp tiXsi Idio- 
X^i^ XQovoXoyixy ctifieiwasi tov dvttyQatpiiog SiSi^Xwtai, ix tpvXXwv 6h 
fistApQivfiQ etxoai nQoq tolq hxatbv avyxelpisvov nsQiXafipavei taSs xtX. 
insunt: 1. loannis Chrysostomi Svvoxpiq trjg naXaiccg xal xaiv^g diaS-i^xtigt 
iv tdSsi vTCOfAvriotixov^ fol. 1 — 32 (solum Vetus Testamentum continens), 2. 

1) Appendix codicum celeberrimorum Sinaitici Yaticani Alexandrini. cum 
imitatione ipsorum antiqua manu scriptorum nunc pnmum edidit Aenoth. Frid. 
Constantin Tischendorf. Lipsiae 1867. prolegg. p. XV. 

^ 2) Tov iv ayloig natgog ^fi<Sv AXrjp^vtog imaxonov ""Pdfirig al 6vo 
TiQog KogivB^lovg imotoXal, ix x^^Qoygd^ov tfjg iv ^avaglm Kcjv/noXscDg 
BifiXioO^i^xrjg tov TlavayLov td<f>ov^ vvv ngcStov ixSiSo/isvai' nX^gsig fieta 
npoXeyofjiivwv xal aij/^Biciasoyv vno ^iXod-iov BqvsvvIov fjujtgonoXltov 
ZeQQQfv, iv KmvotavtivovnoXet 1875. 



CLEM. ROM. EPISTULAE EDITAE ET EDENDAE. XHI 

Ba^vapa imaroXi^ (fol. 33— 51"). 3. JCJij^/ASvtog ngog Kogiv^lovg a (foL 51" 
osqae ad 70*^med.). 4. KX^evxoq ngog KogivB^Covg §1 (foL 70* med. usque 
ad 76* med.). 5. Jidax^ twv dtiSexa anooxdXiov (fol. 76* med. usque ad 80), 
foitasse iUe libeUus, quern Nicephori stichometria inter Novi Testament! apo- 
crypha quinto loco recensuit: JiSax^ inoaxiiXwv arlxoi q [1. a\ i. e. CO], 
quem iam edidisse mihi videor in huius operis fisisciculo lY. p. 93 — 106. 6. 7. 
Ignatiana. in fine codicis haec scripta sunt: 

^EtElsiw^ fifivl *Iovvl(p elg tag id. ruiigav IT, ^Ivd. ^'. h:ovg ,gyS<J'. 
(anno mundi 6564, mundus autem creatus esse ferebatnr d. I. m. Sept. 5508 
ante Chr. n.). x^^-Q^ Aiovxog voraglov xal dXshov. 

dementis epistulas in codice Hierosolymitano Bryennius prime legit cum 
Dorotheo Euelpide, Gorytzensi metropolitan tum magno protosynceUo (]!hristi 
magnae ecclesiae, ipse egregie edidit. codicem vero Hierosolymitanum (I), 
quamvis optimum, Bryennius ipse non ubique secutus est, saepe praelatis co- 
dicis Alexandrini (A) lectiooibus. itaque dementis Bomani epistulae iam non 
tantnm ex illo codice supplendae, sed etiam ex utroque codice edendae sunt. 



L DE diEMENTIS BOMANI EPISTULIS EDITIS ET EDENDIS. 

dementis Bomani epistulas primus edidit Paiaricius lunius ^), qui codicem 
ipsum fidelissime, quantum fieri possit, exprimere, lacunas autem, spatiis et 
interstitiis accuratissime dimensis, Htteris minio rubro impressis supplere stu- 
duit. editorem principem neque omnia recte edidisse neque recte suppleyisse 
mirum non est. sed baud immerito B. A. Lipsius^) singularem Patricii lunii 
sagacitatem laudavit, a cuius coniecturis sequentes editores non nisi paucis- 
simis locis discesserint. lunii editionem repetiit loachim loannes Maderus^), 
secutus est loannes FeUius.^) editionem principem etiam Pbilippus Labbeus et 
Gabriel Cossartius repetierunt. ^) cum in. editione tum in interpretatione rem 
I»romoyit loan. Bapl Gotelerius, qui primus textum in capita diyisit. idem 
insigni doctrina plenas adnotationes addidit.<^) accessit Pauli Colomesii editio^), 
quem secutus est Thomas Ittigius. ^) Coteleri autem editionem iteravit loan- 
nes dericus (Antverpiae 1698. 1724. foL). 



1) denientis ad Corinthios epistola prior, ex laceris reliquiis yetustissimi 
exemplaris Bibliotiiecae Begia^e emit, lacunas expleyit, Latine vertit, et 
notis brevioribus Ulustravit Patricius lunius. Oxonii 1633. 4. (additum est 
Fragmentum epistolae secundae, ex eodem MS., sine versione et notis). 
iterata est editio a. 1637. 

- 2) De Clementis Bomani epistola ad Corinthios priore disquisitio. Lips. 
1855. p. 2. . 

3) dementis ad Corinthios epistola prior, hoc primum seculo ex laceris 
reliquis yetustissimi exemplaris Bibliothecae Begiae Anglicanae eruta, notisque 
illustrata a Patricio lunio , nunc denuo edita et asserta a loachimo lohanne 
Madero HannoYerano. Hehoestadi 1654. 4. codicis lacunae suppletae mino- 
ribus Uteris notatae sunt. 

4) loan. Fell, priorem epistulam edidit 1669 (12), utramque accuratius 
ibid. 1677 (12). lacunae suppletae iam uncinis inclusae, capita Coteleriana 
recepta sunt. 

5) in SS. Conciliorum Tomo L Paris 1671. fol. 

6) Patrum, qui temporibus Apostolorum fioruerunt, opera. Tom. I. Paris. 
1672. foL 

7) Londini 1687. 1694. 8 min. 

8) Bibliotheca patrum graeco-latina. Lips. 1699. 8. 



XIV PROLEGOBfENA. 

Patricinm laniam codicis lectiones non ubique accnrate reddidisse iam 
Millius et Grabius ipsum codicem cum editione principe conferentes animad- 
yerterant.' itaque noyam, eamqne accoratisBimam, codicis coUationcm institoit 
Henncns Wottonus, cuius editio^) summa laude d%na est. ipse praefiatuB est 
p. COyn sq.: „quum primum decreyissdm noiram editionem Sancti dementis 
in me suscipere, Grabii Milliique codd., quorum uterque lunii editionem cum 
msto cod. quam accurate contulorat, mihi comparayi eorumque collationes et 
emendationes ad oram libri mei diligenter adnotayi. quod cum egissem, mstum 
cod. quanta fieri potuit diligentia plus quam semel de noyo contuli. quem, 
quum unicus sit mstus codex, usque ad literam secutus sum, praeterquam in 
abbreyisliionibns.^) — ubi yero cod. mstus discedit a yulgari scribendi ratione, 
yel parom reete se habet, yeram ac usitatiorem scribendi rationem, ut et 
lectiones, emendationes et coniecturas lunii, Boisii, Cotelerii, Felli, Oolomesii 
ac Olerici inter yariantes lectiones posui. plurimis etiam in locis textum 
emendayi et integritati suae restitui, ubi parum recte a lunio describebatur. 
— notas etiam lunii, Ootelerii ac lohannis Boisii non antehac editas ad finem 
adieci. quod si qua in re Boisii notae minus satisfaciant, id onme debetur 
apographo non satis emendate nimiaeque temporis augustiae; fere tamen 
ubique referunt yirum magnum ac yere criticum.*) quae me ad banc editionem 
suscipiendam praecipue impulerunt, baec fuerunt: ne deesset emendatior 
graeci textus editio ; et ut adnotationes Cotelerii, quae inter Patres apostolicos 
pene latebant, nee quantiyis pretii erant emendae, omnibus praesto adessent; 
neque amplius celarentur yiri doctissimi lohannis Boisii adnotationes, oui quam 
multum Junius aeceptum retulit, facile est yidere; ne denique prorsus inob- 
seryatae praetermitterentur notae, quas in editione sua ubique interspersit 
lohannes Clericus, quarum author id unum agit, ut epistolae authoritatem, 
quantum possit, deyet." 

egregia Wottoni editio debitam laudem non statim assecuta est. nam 
Coteleri recensionem presse secutus est Petrus Coustantius *) , et L. J. Prey 
non ante dementis epistulam priorem ex editione Ittigiana (coUatis lunian^ 



1) Sancti dementis Eomani ad Corinthios epistulae duae, expresse ad 
fidem nisti codicis Alexandrini collati cum editione lunii a Millio et Grabio, 
illustratae notis lunii et Cotelerii, nee non lohannis Boisii olim Canonici 
Eliensis non antehac editis, cum msto codice accurate de noyo contulit, notis- 
que eas iUustrayit, et textum plarimis in locis illustrayit etc. Henricus Wot- 

ton. Oantabrigiae J 718. 8. 

2) Wottonus haecenumerayit: d^g pro d'edg^ xg pro xi^Qioqjig pro iTjaovq^ 

Xq pro Xgiatoq, nva et nvg pro nvevfia et nvevfiatog, ovvoq pro ovQavoq, 

avoq j^io &vd'Q(07toq, laX et iriX pro ^laga^X^ ik/ji pro ^lBQOvoaXij/4, nqa pro 

3) loannem Boisium, septuagenario , ut ipse profitetur, iam proximum 
lacobsonius (Patr. apost. ed. IV. Tom. I. p. LaVIII. not.) dixit iussu loannis 
Williams, episcopd Lincolnensis, notis iUustrasse apographum quoddam epi- 
stularum dementinarum yitiis refertum. nam non tantum eas mendas, quae 
a lunio praeter msti fidem exhibentur, eum conatum «sse emendar^, sea et 
multas alias, quae recte se habent in editione luniana. selectiores Boisii 
adnotationes a Wottono primum editas Io{innes dericus tacite in suam editio- 
nem alteram recepit. 

4) Epistolae Bomanorum Pontificum et quae ad eos scriptae sunt. Tom. I. 
Paris. 1721. foL Coustantii librum denuo edidit C. P. G. Schoenemann, Get- 
ting. 1796. 8. 



CLEM. ROM. EPISTULAE EDITAE ET EDENDAE. XV 

et aliis) iam typis espressam Wottoni editionom nactns est, qnam in altera 
epistnla adhibuit. ^) talem huius editionis defectum supplere studnit Antonia» 
Birrius in ^publico specimine^' Basileae a. 1744 9dito, quod specimen con- 
iecturis baud poenitendis ad textum Olementinum editionis Wottonianae ulte- 
rius adbuc detergendum vefertam appellavit GaUandius. primus Bicardus 
Bussel Wottoni editionem prae ceteris secutus est 2), qui etiam Milli adno 
tationes a Wottono praetermissas addidit. Wottoni editionem taibquam om- 
nium emendatissimam fere ubique secutus est Andreas Gallandius 3) j itatamen, 
ut nonnulla in notis addiderit, praesertim e Milli apograpbo, et in medium 
piotolerit aliquot yirorum emditorum coniecturas, in primis Birrjanas.. ita- 
que GaUandius affirmare ausus est: „Clementis epistulas ad Corinthios nunc 
demum prodire multo castigatiores, quam hactenus fuere in yulgus emissae/' *) 
nostro seculo 01. Ft. Homemannum ,,non sine dedecore ipsius et typo- 
grapbi sui'' priorem dementis epistulam ^) edidisse lacobsonius iudicavit. 
ipse lacobsonius Patricii, Milli / Wottoni labores continuavit et ad finem 
quemdam produxit.^) buic yiro clarissimo codicis Alexandrini collation^n 
accuratissimam, adnotationum amplissimam coUoctionem debemus. ipse prae- 
fatus est: „in Clementem notulas quasdam Sanerofffcii, archiepiscopi olim 
Oantuariensis, inveni e Eeverendissimi patris libro in bibliotbeca CoU. Em- 
manuel. Cantab, descriptas in marginem exempli editionis alterius Fellianae 
nunc in Bibl. Bodleiana adseryati (8^o. Bawlinson 441). Millii animadversiones, 
quarum partem tantum dederat Busselius, integras suppeditayit editionis 
lunianae exemplar (Auct. §. 2. 12).^^ ceterum lacobsonius, cui plurimum me 
debere confiteor, non tantum obsoletas codicis scripturas correxit, sed passim 
etiam tales, quae ferri possunt, in levissimis quidem rebus, mutavit.?) idem 



1). Epistolae patrum apostolicorum , Clomentis, Ignatii et Polycarpi etc. 
c. varr. annott. et praefatione loh. Ludov. Frey. Basil. 1742. 8. 

2) Patrum apostolicorum, Barnabae, Hermae^ dementis, Ignatii opera 
genuina, una cum Ignatii et Polycarpi martynis — selectisque variorum 
notis illustrata curavit Bich. Bussel. Lond. 1746. Vol. I. II. 8. huius editionis 
censuram in Act. noy. Erud. Lips. a. 1749. mens. Oct. lacobsonius notavit. 

3) Bibliotbeca veterum Patoum antiquorumque scriptorum ecclesiastico- 
rum. Tom. I. Venet. 1765. fol. 

4) lacobsonius in indico editionum hie addidit: ,,1788. Fuldae. 8. Con- 
radus Bberth priorem opistolam odidit, cuius librum quum ipsi mihi inspicere 
non licuerit, statim pergo." equidem latinam tantum Cotelerii versionem cum 
Coustantii emendationibns inveni in libro: ,,Epistola prima S. dementis 
episcopi Bomani ad Corinthios, una cum disquisitione critico-polemica in 
eandem, quam publica luce donavit Conradus Eberth." Fuldae 1780 (non 
1788). 8.' 

5) Scripta genuina graecorum patrum apostolicorum, graece et latine 
edidit CL Fres Homemann. Hafnifi,e 1828. Vol. I. n. 4. cf. Bettigii censuram, 
theol. Studien u. Eritiken 1830. p. 920 sq. 

6) S. dementis Bomani, S. Ignatii, S. Polycarpi, Pairum apostoHcorum 
quae supersunt, accedunt S. Ignatii et S. Polycarpi martyria. ad fidem co- 
dicum recensuit, annotationibus variorum et suia iUustravit, indicibus instruxit 
Guil. lacobson. Tom. L Oxonii 1838. ed. n. 1840. ed. III. 1847. ed. IV. (qua 
equidem usus siim) 1863. in hac editione quamvis accuTatissima p. 121 (ad 
epi. I, 33) loannis Damasceni verba nonnulla omissa sunt, quae iam Wottonus 
praetermisit et in ^pi. 1, 55 p. 60, 9 mondose inirsXioavTO improssum est. 

7) epi. I, 4 p. 8, 10 sins (A. sinsv). p. 8, 6 rjvdyxaas (A. ijvayxaasv). 
c. 6 p. 10, 5 i^kov (A. secundum Wottonum ^rjXog). c. 12 p. 17, 1 iXd- 
Xtias (A. eXaXrjasv). c. 15 p. 19, 6 fjLsyaXo^g^fiova (A. usyaXogrjfiova). 
c. 16 p. 19. 16 inlarsvos (A. sniorevasv). c. 18 p. 23, 8 ear I (A. sativ), 
p. 23, 11 sxlaajiaev (A. sxiaarjae). c. 19 p. 24, 24 S/xfiaai (A. ofz/iaoiv). 



XVI PROLEGOMENA. f 

vir clarissimus etiam in maioribus rebas codicis A. peryersas lectiones non emen- 
datas reddidit: epL I, 2 p. 6, dvafjivfjalxaxoi. p. 6, 10 totQ nXfjolov. c. 4 
p. 8, 4 inidev. c. 8 p. 12, 8 dtekex^fSfiev. c. 15 p. 19, 5. 6 ipsias codicis 
lacuna non suppleta ett. c 19 p. 24, 16 to xa7t9iv6^QOvov. e. 20 p. 25, 11 
xglfAara. c. 30 p. 35, 16 ayvovq. c. 32 p. S7, 3 ii ainohf. p. 37, 14 
roH dn^ alwvog. c. 35 p. 40, 12 niazBcoQ. c. 38 p. 43, 9 t/ifieXBltw. e. 45 
p. 50, 7. 8 hiaipQOi. epi. II, 7 p. 74, 7 aldv, c. 9 p. 76, 11 aldviov. c. 11 
p. 79, 5 lS$v. itaque etiam lacobsonins summa in re codioem potius edidit 
quam librum. praeter earn laudandns est C. I. Hefele, cuius editioni^) nof- 
nnOa bene emendata debemus. accesserunt e catholids theologis Fr. X. BiMh 
majr^i 6 protestantibus A. R M. Dresselius.*) ^ 

qM per bos lunii, Ooteleri, Wottoni, Gfallandi, lacobsoni labores oml 
laude dignos iam elSectum, quid etiam tunc reliquum fuerit, I. C. M. Lanxent^ 
ita pronuntiayit: ,J)urcb lunius*, Wotton's und lacobson^s treueifrige Bft- 
mfibungen ist jetzt so yiel fur den Clemens yon Bom gescbeben, dass eine 
den Anforderungen deutscber Eritik entsprecbende Ausgabe nunmebr mdglieh 
und den dazu Berufenen zur Pflicbt geworden ist. Der Text der (bekanntUcb 
einzigen) Handscbrift ist festgestellt, und was im Codex stebt, weiss maa 
jetzt ziemlicb gewiss, was aber der Scbrifisteller selbst in jedem Falle ge- 
scbrieben bat, keineswegs." bunc laborem ipse a. 1866 aggressus sum eademqvt- 
ratione, qua iam Bamabae epistulam et Hermae Pastorem edidi, veterum scri- 
ptorum ecclesiasticorum excerpta undique collecta ipsi textui suHecL omnino 
summo opere studui, ut ipsius oodicis A. yitia quam plurima emendarem. 

quo in labore a Mauricio Scbmidt amicissime adiutus non poteram non 
laudare codicis Alexandrini praestantiam , qui etiam in corruptis saepe sanari 
possit et genuinae lectionis yestigia raro prorsus doseruerit. sanasse mibi 
yideor epi. I, 2 p. 5, 4. 5 earegviOfjievoi, o. 19 p. 24, 17 rove tf. c. 35 p. 
40, 12 maxBioq. c. 37 p. 43, 4 xa 5b. c. 43 p.. 47, 9. 10. coaavroc ^Oi 
(quae M. Scbmidt feliciter correxit). c. 44 p. 49, 1 anofvXBoB^tn. C. 45 
p. 50^ 7. 8 BTtafpQoi (a Laurentio optime correctum). nonnumquam eodidi Jt'- 
lectionem e Clemente Alexandrine emendayi, epi. 1, o. 15 p. 19, 9 aaxfiQta^ 
c. 18 p. 23, 3 Bv BkaiBi anoviCD, c. 21 p. 28, 5 6ia x^ g>wvtiQ^ c. 48 p. M, 



c. 21 p. 28, 6 naoi (A. naaiv), c. 27 p. 34, 5 bUI (A. Biav). c. 30 p. 
36, 1. 2 SlScDOi (A. diSwatv). c. 34 p. 38, 8 n&ai (A. naaiv). c. 37 p. 42, 
16 in^xBXovai (A. snixBlovaiv), p. 43, 2 naai (A. naaiv). c. 46 p. 50, 10 
tnodBlyuaOi (A. vnoSsiyfiaaiv), 

\) ratrum apostolicorum opera, textum ex editionibus praestantissimis 
repetitum recognoyit, annotationibus illustrayit, yersionem latinam emen- 
datiorem, prolegomena et indices addidit Carolus losepbus Hefele. Tubing. 
1839. 8. ed. 11. 1842. ed. Ett. 1847. ed. IV. 1855. in hac editione quamyis 
accurata epi. I, 13 p. 17, 6 mendose impressum est axBplSo^/iBv, c. 41 p. 46, 6 
xoaavT(p, c. 57 p. 62, 18 desunt yocc. ix x^g. 

2) Patrum apostolicorum epistolae ad optimarum editionum fidem recen- 
suit Fr. X. Beitbmayr. Monacbii 1844. 12. 

3) Paiarum apostolicorum opera, textum ad fidem codicum et graecorum 
et latinorum, ineditorum copia insignium, adbibitis praestantissimis editio- 
nibus, recensuit atque emendayit, notis illustrayit, yersione latina passim 
correcta, prolegomenis, indicibus instruxit Albertus Eud. Max. Dressel etc. 
Lips. 1857. 8^o* editio altera (Tiscbendorfi praefatione et codicis Sinaitici in 
Bamabae et Hermae scriptis collatione parum accurata aucta, ceterum non 
mutata) 1863. 

4) Zur Eritik des Clemens yon Bom, Zeitscbrift fUr lutber. Tbeologie u. 
Kircbe. 1863. HI. p. 416—425. 



CLEM. ROM. EPISTULAE EDITAE ET EDENDAE. XVn 

9, ubi desant ^c» y^^^^ ^^ Sqyoiq. e LXX intt. epi. I, c. 22 p. 29^ 4 post 
X^^V i^^cepi ^oc. aov, interpunetione difficnltatetn toUere studui epi. I, c. 21 
p. 27, 6. etiam maiorem ilium defectum epi. I, c. 57 — 63 p. 63, 10—67, 21 ex 
parte snpplere aosas sam» de Basilio M. non falsus. ceterum me non omnia fe- 
liciter correxisse ingenue fateor. 

dementis Bomani epistulas edens nesciebam, codicis Alexandrini existere 
photographicum exemplnm: Photographic Facsimiles of the remains of the epistles 
of Clement of Bome. Made from the uniq[ae copy preserved in the Codex 
Alexandrinus., London, published by order of the trustees of the British llxi- 
Mom. 1856. 4^. praefatus est F. Madden, sed hoc exemplum ad cognoscendat 
■^ leetiones rare snfficit. mnlto accuratiorem oodicis Alexandrini notitUua debe- 
1 mas clarissimo Aenotheo Friderico Constantino Tischendoif , qui ' oiuB XI 
'- folia 1867 edidit in libro iam laudato p. XII, not. 1. vir indefessus Don frustra 
laborasse sibi visus est neque frustra laboravit. ipse praefatus est p. 7CTTT sq.: 
„nec enim pauca magnam legendi difficultatem habent sibique oculos exercil^- 
tisflknos poscunt; rursus vitiositas ipsius antiquae scripturae praesumentem 
cogitatione id quod scribi debebat facile in errorem ducit. undo yidentur ex- 
cusationem habere, si qui legendo falsi sunt, falsi autem passim sunt omnes, 
ubi iam i^bil dubii relictum est; alia quae prout sunt dubitationem habent, 
nunc demnm probabili coniectura constitui poterunt. ita ut ex yitiis per duo 
haec saecnla repetitis aHquid exemplorum afferamus, hucusque editum est 
prions epinhilae capite 49 ineunte: to /leyaXaiov xriq xaXXovtiq avzov xif 
apxei WQ sSei etnsiv, in quibus quis non videt, parum concinne scriptum 
esse tiq agxsi wg sdei einstv? scilicet banc lectionem finxit lunius, nee ye- 
rum substituemnt qui posterioribus curis toties eum correxerunt. in codice 
yero scriptum est: r^q UQxsxoq eSsmsiv, quae yerba nihil dubii habent, licet 
mediae litterae in membranam laceram incidant. eodem capite ineunte omnes 
editiones habent TfjQfjaatw, ipse yero codex noitiaaxfo, rursus capite 50 ineunte 
male ex codiM eruerant av anainonri pro ixviy supra scripto);«ara|ia)aJ7. — 
sifiiiliter yithim inyentum est, ubi reyera non est, 1, 2 exoa/itj/isvoi, omnino' 
enim xsxoa/jirjfjisvoi est (contra 1, 44 edmxdaiv legitur). etiam peius est, 
quod 1, 51 keys I yt^ now detectum est, quo loco punctum post nov fefellit. 
hue trahi potest etiam 1, 2 ubi avafjLvijaixaxoi ex codice protulerunt yarieque 
commentati sunt, at est afia/jLvrjaixaxoi, syllaba priore inepte repetita. con- 
stanter 1, 26 editum est anavxwv et 1, 54 ev i^ pro navxwv et, quod satis 
obscure loco legitur, ev x^' 1, 15 nemo yidit xaxtj^ovvxo pro xaxtigotvxo 
scriptum esse [?], aut 1, 8 (nexa oqxov pro /ue^ ogxov^ nee magis 2, 6, quod 
miror quum planissimum sit, xov xoofiov oXov pro xdv oXov xoaixov. item 
in ordine yerborum errarunt qui 1, 20 ey siQtjvrj xai ofiovoia noiovvxai edi- 
denint — ; hoc enim loco sv ofiovoia xai sigtjvtj legitur. ad 1, 30 male re- 
fertur in codice esse ayiov notatis ov litteris super to. at scriptum est ayiovv, 
ut recte iam lacobsonus indicayit. ;|blditis igitur litteris ev manu baud dubie 
et ipsa antiqua manifesto ayiov 6^>v scriptum est. earum porro lectionum, 
ad quas in edition! bus corrigendas accuratior spatii ratio yaleat, exempla haec 
sunt: 1, 13 setvxovq TCQoq^ cui lection! savxovq siq praestat; 1, 24 ubi potius 
avicxazai ij fj/iSQa quam aviaxaxai r^fjiSQa restituendum est; 1, 33 ubi non 
Xfj eavxov nQoaxaSst a spatio commendationem habet, sed xtj eavxov aw- 
xaSei [rectius Siaxa^ei], his unum tantum locum addamus, ubi intellectu 
difficile est quomodo potuerit errari. locum dice 1, 53, ad quem apud lacob- 
sonum ex eoque apud plures editores haec leguntur: ^avapalyxoo], editores 
qui lineam sinistmrn xov N censebant esse I, eodubent avafiaivovxoq^ at 
HiLenrFSLD, Noy. Test am. extra cakomkm. fasg. l ed. n. ** 



XVin PROLEGOMENA. 

lacuna non nisi sex litteras admittit; et tempas aoristi melius cum contextu 
congruit. haec falsa sunt propterea quod avafiai exeunte yersu positnm est 
absque ulla lacuna; lacuna yero ineunte yersu proximo est. quo tuidem modo 
I exeunte versu eoque salvo nee obscuro pro priore parte litterae N haberi 
potest''? [ceterum cod. I. exhibet dvapdvtoq]. 

etiam Tischendorfium in codicis A. lectionibus reddendis nonnunquam 
errasse docnit I. B. Lightfoot Cantabrigiensis, qui ab A. A. Yansittart adiutus I 
e codice Alexandrino accuratissime colkto dementis epistulas egregie edidit 0* 
yir clarissimus in Tischendorfi editione correxit epi. I,* 35 p. 40, 6 Staxoviav . 
pro diavoutv^ ib. p. 41, 4 atofxatoq aov pro atofiatoq fiov, c. 30 p. 44, IT 
Ofixo^ TfOMOQ pro o^Tov TQOTiog, c. 57 p. 63, 7 nQO<nXa[vTo] pro n^ 
eiXavfjf^], orterum in paucis etiam Ligbtfootius fiedsus esse yidetur: ejuL J, 6 
p. 10, ^ 7 du^iiSsq pro davatSBQ, clip. 14, 12 xgi&eiatjg pro xpi^tjatig, e. S4 
p. 30, 14 avicxarai fiMl^ga] pro aviatatai ij fj[fjisQa], c. 36 p. 42, 4 om 
(i. e. Stfcoy) pro oao), c. 50 p. 56, 1 ftaxagtoi pro fjtafjtaxagtoi. sed bae 
minutiae sunt, inter optimas Clementis Eomani epistularum editiones Light- ^ 
footiana censenda est. codicem A. non tantum quam accuratissime red- ^ 
didit, sed etiam meas emendationes e Clemente Alexandrino hausiaa nonnun- 
quam recepit (epi. I, c. 21 p. 28, 5 dici xriq aiyn^^ c. 48 p. 4|« 9 fftta :\^ 
yoQyoq iv igyoiq), eundem codicem nonnunquam quidem seeatns est ubi 
corrigendus est (epi. I, c. 2 p. 6, 10 xoXq nltjalov, c. 20. p. 26, d. 7 jfH^i ^ot- 
tjQ, c. 40 p. 45, 9. 10 T17 v7t€Qxax(o avxov fiovXtfoei), nonnunqnani eorrexit, 
ubi retinendus est (epi. I, c. 6 p. 10, 6. 7 JavatdBq xal Jigxai. epi 11, c. 9 • 
p. 76, 4. slg), neque sepiper bene correxit. sed quis tandem nunquam erravit? 
contigit Lightfootio esse tarn felici, ut primus recte ediderit epi I, 45 p. 49, 
8 negl [x(3v] dvrjxovxmv, p. 49, 14 (Aiagbv etc. , • 

. modo non eodem tempore etiam I. C. M. Laurent Hschendorflum secutus 
bene edidit Clementis Bomani epistulas 2). yir doctissimus, qui iam in com- 
mentatione laudata (cf. p. XYI, not. 4) nonnulla feliciter emaadftTit, priorem --^ 
certe epistulam accurate neque sine fructu edidit. quid noyi pcotuleril) t^ %- 
in prolegomenis p. XXY sq. enumeravit. yeram lectionem in bis certe ISsib 
dedit: epi. I, c. 7 p. 10, 18 [xal xl 7t^oa]i5exxdv (secundnairTischdf.). c. IS p. 
17, 6. 7 kav[xovg eig] xi nogsvea^ai vjctjxoovg [Svx]ag (secundum TiscSidf.). 
c. 14 p. 18, 5 eldov xov das^rj. c. 16 p. 21, 4 xal iv xoZg avofioig (ut 
ipse iam edideram). c. 45 p. 49, 1 1 [ovx e]vQifiaBxe, p. 50, 7. 8 ^yygaipot (iam 
a me et a Lightf. receptum). c. 56, p. 62, 10 7cai6s[v6i] elg. non feliciter epi 
I, c. 17 p. 22, 5 post avxov addidit inl x^g yfig, c. 22 p. 29, 11 post xvxXci- 
asi addidit ec//]}v, c. 32 p. 37, 14 edidit ndvxag xovg niaxovg an' alwvog. 

Ligbtfooti et Laurentii editiones equidem percensens ipsam meam editio- 
nem emendare studoi^). denique Oscar de Gebbardt et Adolfus Harnack dili- 

1) S. Clement of Borne, the two epistles to the Corinthians, a revised 
text with introduction and notes. London and Cambridge 1869. 

2) Clementis Eomani ad Corinthios epistula. Constantini Tischendorfii ex 
apotypomate consultata photographica comcis Alexandrini effigie non neglecta 
editorum AYTOUTSiN auctoritate funditus recensuit commentarium maxime 
criticum interpretationem lunii et Cotelerii latinam emendatiorem prolego- 
mena indices nominum verborum locorum addidit I. C. M. Laurent, insunt . . 
et altera quam ferunt epistula et fragmenta. Lipsiae 1870. ed. altera immu- '^ 
tata ibid. 1873. 

3) Die beiden Briefe des Clemens yon Eom und ihre neuesten Bearbeitun- 
gen, Zeitschrift ftir wiss. Theologie 1870. TV. p. 394—419. epi. I, c. 12 p. 15 
commendayi ngdg oh elofjXd-ov, quae codice I confirmantur. 






CLEM. ROM. EPISTULAE EDITAE ET EDENDAE. XDC 

gentissiine dementis epistulas ediderant^). textum Gebhardt constituit, Har- 
nack commentario iUnstravit. Gebhardt codicem A. fideliter seeatus est, saepe 
recte. nonnunqtam etiam ubi corrigendas est, nam epi. I, c. 21 p. 28, 5 non 
debebat edere 6ia triq ipwv^g, neqae c. 40 p. 45, 9 tij vneQxdtfp. veram 
yidity qoum epi. I, c. 35 p. 40, t8 Lipsii emendationem ifpiXo^Bviav recepit, 
neqne desnnt, quae feliciter suppleyerit. falsus est Lightfootium secutus epi. n, 
e. 9 p. 76^ 4, ubi et ipse el scripsit pro elq. hi igitor viri eorom editorum 
agmen claasenmt^ qiiibus s(dus codex A. iimotait. 

omnia iam mtitata^unt codicis Hierosolymitani (I) notitia, quam Philo- 

^4iioo Bryennio debemns. minntias solas vlr clarissimns omisisse videfair. nam 

^ yS| ^ I, c. 3 p. 1y 4. 5 tfpayB xal %ni6 adaotavit: x6 A, ifpaytl^ptA^Jkisv 

^ — eSrof dh nmnaxov x6 A, (pigei xb eiifotviiedv v seal n^^Wftpmvov, 

* ftnrennins ipse ante consonantes xo v i(pBXxvaxix6v semper omkjtt^ etiam 

<r8rai scripsit, non ovxmg» semel tamen etiam in eodice I. xi v ig>BXievaxi' 

xov ante consonantem memoravit (epi. I, c. 33 p. 38, 3 etiam cod. I. prae- 

■' here iaxi^^icev xal xxL), et epi. I, c. 43 p. 47, 7 scriptum esse videtur xal 

iaq>pdyiaev iv, codex I. in hac re fortasse sibi non constat. Bryennius 

ad epi II, e. 12 p. 79, 9 etiam adnotavit, in eodice I semper scriptum esse 

^. or' Sy (tt;.PMdm. Salom. XV, 7 cod. Vindob.), semel tamen (epi. I, c. 21 p. 

"'28, 12) ittcp, ceterum cod. I. iam litteris minusculis scriptus est cum accen- 

tibus ei fiuietis, eiusque iQterpunctionem Bryennius nonnunquam indicavit. 

idem vir el» p. 147 adnotayit, x6 l<3xa x^g doxix^q in eodice I. semel tantum 

scriptum esse (epii n, 1 p. 70, 10 xfji ^el^oBi avxov). ipse codicis scriba 

quae scripsit etiam correxit: epi. II, 14. p. 81, 20.. 21 aJtoXi^%pexai in lASxa- 

k^sxat, c. 19 p. 84, 15 <piXoao(p€iv ^ confirmatum sequentibus voce, oi Soog>oiy 

in g)ilonoveZv,''^vtro(Sii$ loco non feHx. 

Hierosolymitano eodice Alexandrini codicis lacunae et folia deperdita sup- 
plentnr. in priore epistula unum codicis A. folium (c. 57 — 63 p. 63, 10 — 67, 21) 
.. ex&disse iaitt llMipiai. singula autem folia lY columnis, singulae columnae 51 lineis 
0m jf U toi . in tic dementis Bbmani editione codicis A. fol. I (arabico numero 
Ito) complectitur «p. I, c. 1 p. 3, 1 — c. 7 p. 10, 17 aefjivbv xfiq (108 lineas) 
foL J9L c. 7 p. 10,^t naQaS6as(oq usque ad c. 13 p. 17, 4 ovxw xQid-i^asad-e 
(105 lineas), fol. lU c. 13 p. 17, 4. 5 cJ; ;^(>9/aTf2;fa^€ usque ad c. 18 p. 24, 5 
ani xov nQoaainov aov (lOeVa lineas), foL IV c. 18 p. 24, 5. 22. xal xb 
nvBVfAa usque ad c. 24 p. 30, 14 vvi inigxBxai (104 lineas), foL V c. 24 p. 
30, 14 XdpiopiBv xovq xa^ovq usque ad c. 33 p. 38, 4 avxov avvioBi. (105 
linesls), fol. VI. e. 33 p. 38, 4 StexoafjitjaBv avxovq usque ad c. 38 p. 44, 11 
Yiv(6ax(ov (104 lineas), fol. VII c. 38 p. 43, 1 Sxi SxBQoq usque ad e. 
45 p. 49, 9 Biq atoxnglav, iyxB- (105 lineas), foL VQI c. 45 p. 49, 9 
'Xv^axB bU usque ad c. 51 p. 57, 2 xal d-dvaxoq (107 lineas), fol. IX c. 51 
p. 57, 2 noiiAavBt avxovq usque ad c. 57 p. 63, 10 nXti^^aovxai (105 lineas), 
fol. X (deperditum) c. 57 p. 63, 10 avd'* dv usque ad c. 63 p. 67, 21 BlgfjvBv- 
aai (104 lineas), in folio XI(X) prima columna continet epi. I, 64 p. 67, 22 Xoinov 
usque ad flnem epistulae, secunda columna epi. n, 1 usque ad c. 2 p. 70, 21 

1) Patrum apostolicorum opera textum ad fidem codicum et graecorum et 
latinorum adhibitis praestantissimis editionibus reeensuerunt commentario 
exegetico et historico illustraverunt apparatu eritico versione latina passim 
correcta prolegomenis indicibus instruxerunt Oscar de Gebhardt Adolfus Har- 
nack Theodorus Zahn editio post Dresselianam alteram tertia. Fasciculus I. 
Bamabae enistula graece et latino dementis epistulae reeensuerunt et illustra- 
Tenmt — Oscar de Gebhardt Estonus Adolfus Hamack Livonus. Lipsiae 1875. 

♦ * 







PBOLBOOMENA. 

inuaxiBixev (27 liiieas), tertia colamna c. 2 p. 70, 21 usque ad c. 4 p. 72,6 
xal avfA' (25% lineas) , quarta columna c. 4. p. 72, 6 -ndaxeip usque ad c. 6 
p. 73, 11 xal ^e^ Sov (26 lineas). fol. XII(XI) continet e. 6 p. 73, 11 
'levBiv xal (nafAmva usque ad c. 12 p. 80, 2 to^o (100 lineas). itaque iam 
condudere licet, secundae Clementis epistulae quot folia, quot colnmnae in co- 
dice A. exciderint. Lightfoot (p. 210 sq.) decern folia ezcidisse opinatns est 
nam Nicephori sticbometria retulit: Kk^f^tevroQ a. f(, cxl%Oi fix [2600]. 
eundem versuum numerum etiam evangebk) secundum Lucam tribuit. Lucae 
eyangelium vero in codice A. scriptum est XXIl foliitf. dementis epistulae, 
addlto illo folio, quod in epistula priore ezcidit, usque ad epL 11, 12 p. 80, 2 
xovto XS, tutum folia explent. itaque Ligbtfoot buius epistulae X folia 
deesse potaifii contra Ado. Harnack (Patr. apost. I, p. 176) unum tantum fo- 
lium, nee quidem completum ex epistula posteriore desiderari contendit. sed 
in Bryennianae editionis censura (Tbeol. Literaturzeitung 1876, no. 4. p. 101 sq.) 
«ententiam suam ita correxit, ut secundae epistulae in codice A. 5% columnas 
yel c. 6320 litteras deesse censeat. qui in nostra editione singulorum eodicis 
foliorum et singularum columnarum lineas computaverit, sex fere columnas 
deesse censebit. 

Hierosolymitano vero codex Alexandrinus non tantum suppletnr, aed etiam 
emendatur. exempla sunt epi. I, c. 2 p. 5, 3 xov Xgiatov (rov d'tov A), 
p. 5, 4. 5 ivsaregviofjiivoi (ut iam ipse edidi, eaxBgvia/jisvoi A.) p. 6, 7 fisxa 
6iovq (ptex eXaiovq A), c. 8. p. 12, 8 xvQiog (om. A), c. 12 p. 15, 13 axi- 
yog (xosyog A), c. 21 p. 28, 5 oiyrjg (qxovtjg A), c. 29 p. 35, 7 ixkoy^ 
(liQog rifiag inoltjoev havxip (voc. ^^fjtag deest in A, iam a lunio coniectatum). 
c 30 p. 35, 14 Syia ovv fxigrj {ayiov ovv /legvg A.), p. 35, 16 dvdyvovg (ut 
iam lun. coniecerat, ayvovg A), c. 32 p. 37, 14 anavxag xa^{narxag xov A) an' 
alwvog (ut iam lun. coniecit). c. 33 p. 39, 1 dxi {xo add. A.) iv Sgyoig 
oyaB'oZg (ut iam Ligbtf. et Qtebh, emendaverunt). p. 39, 1. 2 dya^olg (om A.), 
c. 34 p. 39, 11. 12 7CQoxQin$xai ovv ^/4dg ntoxevovxag {niaxeiow%tig om. A.) 
ii oXr^g xijg xagSiag in' aiJxtp (ubi in' avxip iam intellegitur). c. 35 ^ 40^ 
12 nioxwg (ut iam ipse edidi, mcxswg A), c. 37 p. 42, i^ixxixmg (eveixxm, 
eorr. ex ivsxxot,? A.), c. 38 p. 43, 9 xrj/jieXsixa) (fjiijxfji/jieXmaf A.), p. 43, 15 
iv xy aagxl (a^ akaC,ov€vio9'W {sv xtj aagxi . . . xai fifj aXa^oveveoB^a A). 
c. 41 p. 45, 17 svapsaxelxw {evxtuQiotsixat A.), c. 43 p. 47, 6 avxog {av- 
xagA.). c. 44 p. 49, 1 obtopdXkeaB^ai Cut ipse iam edidi, anofictkead-ai A.), c 45 
p. 49, 9. 10 xdg Is^g ygaq>dgy xdg dkrid^stg xdg Sid xov nvsvfiaxog xov ayiov 
^agyga^ag xag alri^-ug [xag dta] xov nvsvfiaxog xov ayiov A.), c.45 p. 50,7. 8 
iyygatpoi (ut iam Laur. emendavit, ena<pQOi A.), epi. 11, 1 p. 69, 7 <og nsQl 
(ut iam lun. coniecit, (oaneg A.), c. 2 p. 70, 21 ixxaxwfiev (ut iam Cotel. 
coniecit, eyxaxm/isv A), c. 3 p. 71, 12 ^ yvdiaig xijg iXri^elag (jy yvtocig 
II ngog avxov A), c. 6 p. 73, 16 ;((>^^ai (x^aod-ai A.), c. 7 p. 74, 7 dyatv 
(ut iam Pell, coniecit, aiwv A.), p, 74, 16 nelasxai (ut ipse iam conieceram, 
nad'Sixai A.), c. 8 p. 75, 4. 5. notice ff axsvog xalg x^Q^^^ avxov xal Sia- 
axQaq>i {noiti axevog xai sv xaig, x^Q^*^ avxov Siaaxga^tj A.), c 9 p. 76, 11 
alvov (ut iam Fell, coniecit, aiioviov A.), c. 11 p. 78, 8 Sid xb {xov A) (a^ 
nioxevsiv. p. 79, 4 ovg ovx {ovx A.), ceterum viri docti utrumque textum 
ipsi conferant. 

Hierosoljmitanum quoque codicem Alexandrino emendari non nego, quam- 
vis illi in uhiyersum palmam dans, exempla sunt epi. I, 4 p. 9, 1 and xov 
SaovX (rectius A: vni SaovX paaiXimg 'laga^X), c. 8 p. 11, 14 xov Xaov 
fjtav (cf. 1. 15, vptvov A.), c. 12 p. 14, 21 "^Padfi ^ iniXsyofiivti nSgvtj (gaafi 



CLEMEKTIS BPP. USUS ET AUCTORITAS. XXI 

17 noQvrf A.)- c. 21 p. 27 , 4 Blq xglfiata c\)v ^fiXv {eiq xQifxa naaiv rjfiiv A.). 
p. 28, 12 ivaiQeX {aveXtl I et Clem. AL). c. 31 p. 36, 16 6i€Il nlatsmq 
om. I (qnamvis necessaria). c. 34 p. 40, 2 xolq ayanibaiv alxov I (cf. 1 Cor. 
n, 9), sed A TOiq, vnofisvovoiv avxov, c£, c. 35 p. 40, 7. 0. 10). c. 41 p. 45, 20 
7tQOcevx<5v {^vx^^v A.)* p- 46, 1 nXtj/ifieXTj/jidtafv {nXtiptfiekiag A.), c. 51 
p. 56, 18 sq. nQOQ rov Ev^Qtonov xov d-sov Mwvaijv (n^og tov ^SQanovva 
xov dv (imvofpf A.)- c. 53 p. 59, 6 deanotfjq ngbq x{fQiOv {^egcatiov ngoq 
xvQtov A.), dpi* n, c. 9 p. 76, 15 c^v (ikv xh ngwtov.X&yoq {nva^ L e. 
nrev/jia A.) iyivsto odgS* Baabae meretricis, Mosi famnli praedieata non con- 
yenire yidebantur. Chnstus ante camem spiritus scribam offendit. codex Ale- 
xandrinas Monophysitarom yel saltern Alexandrmomm theologlam ledolere yi- 
detor, Hierosolymitanus orthodoxam theologlam redolet. 

Hierosolymitanum codicem etiam scriptores ecclesiastici Clementis Bomani 
scripta laudantes saepius confinnayerunt: epi. I, 1 p. 4, 10 ^y I, Clem. Al., 
om. A. c. 2 p. 5, 3 tov Xgiatov I, Photius, tov &v {d^sov) A. c. 12 p. 15, 9 
yijvl, Origen., [no]kiv A. c. 14 p. 17, 14 cciQiasiq I, Nicon., sqiv A. p. 18, 5 
Toy I, Clem. Al., om. A. c. 15 p. 19, 4 6ia tovto I, Clem. AL, om. A., p. 19, 7 
[jLeyakwovusv I, /liyaXvyw/isv A. p. 19, 8 xal tov I, Clem. Al., xai ano tov 
A. c. 20 p. 26, I dxcigavtoq avB-Qvonoiq I, Clem. Al., Orig., avoiq anegaytoq 
A, c. 21 p. 27, 19 tovq ngsa^tigovq I, Clem. AL, tovq ngsafivtsgovq ihawv 
A. p. 28, 5 ayriq I, Clem. AL, q>wvTjq A. c. 28 p. 35, 1 ov dxeZ si I, Clem. AL, 
av et Bxei A. c. 33 p. 38, 2. 5 dydXXetai I, loan. Dam., ayaXkiatai A. c. 36 
p. 42, 1 ^tbq I, Clem. AL, avtov <pioq A. c. 38 p. 43, 15 ayvoq iv ty 
aaqxl (i^ aXatfOVBvio^O) I, Clem. Al., a ayvoq ti] aagxi . . . xai fitj akaZo- 
vevtxsd-w A. c. 46 p. 51, 13 ^ I, Clem. Al., ovx A. c. 53 p. 59, 1 fan I, 
Clem. AL, Xaoq A. epi. II, 1 p. 69, 7 laq nsgl I, Sever, et Timoth., warcsg A. 

Alexandrini quoqne codicis lectiones a scriptoribns ecclesiasticis non rare 
confinnari bene scio. exempla sunt: epL I, c. 8 p. 12, 2 xagSiag A., Clem. AL, 
timxv^ ^1^' ^2 p. 14, 21 "^Padfi jj ndgvfj A, Clem. Al., *^ Pad^ ^ iniXsyofiivrj ndgvtj 
I, p. 15, 8 vfji(bv A, Origen. om. I. c. 15 p. 18, 11 toiq /f Afa/v A, Clem. AL 
(fortasse secundum Marc. VII, 6). p. 18, 12 STtsativ A, Clem. Al., dnixei I 
(cf. Marc. Vn, 6). p. 19, 3 ixpevaavto A, Clem. Al , StpeSav I. p. 19, 6 yXCbaoav 
fisyaXoQiifiova A, Clem. AL, yXiboaa (AeyaXogfifKov I (iam correctura). p. 19, 7 
nag tj/4iv A, Clem. AL nag* ^fiibv I. c. 17 p. 22, 6 avtov (prius) A, Clem. 
AL, om. I. C' 22 p. 29, 11 rove dh iXnll^ovtaq A, Clem. Al., tov 6e iXni^ 
l^ovza I (propter praecedentia tov afiagxwXov). c. 28 p. 35, 12 ixBl rj SB^id 
aov^ A, Clem. AL, av ixBi bI I. c. 33 p. 38, 4 t$ A, loan. Dan., iv ty I. c. 38 
p. 43, 14 15 v^)' ktigov kavtdv A, Clem. Al., kavtov V(p^ ktigov I. c. 50 
p. 55, 4 tov Xgiatov A, Clem. Al., tov ^bov I. sed haec omnia mihi qdidem 
minoris esse momenti yidentur. ipsa textus formatio, in codice I, quamvis non>- 
nunquam ad arbitrium mutata, praestat. 

Sacrae yero scripturae yerba laudata codicis I. scriptor contrafaere amat. 
nonnuUa omisit, quae cod. A bene conservavit: epi. I, c. 18 p. 23, 5. 6 ^71^ nXBlov 
nXvvov — p. 24, 13. 14 o ^Boq oix i^ov^BvwaBi. c. 22 p. 29, 2— JO tlq iattv 
Uvd^gwnoq — iggvaato avtov (pro quibus Blta in codice I), c. 27 p. 34, 3 — 5 
il ^fjiiga ty ^fjtiga — oidh XaXiaL c. 35 p. 41 , 4 — 13 ai> 6h ifjiLor^aaq — 
xal fA^i y 6 ^vofABvoq (pro quibus xal iv ttp tiXsi in codice I), c. 52 
p. 57, 14. 15 xal inutdXBaai (jlb — xal do^doBiq fiB. haec ipsius textus prae* 
stantiam non tollunt. 

paulo aliam sententiam defendit Ado. Hamack (Theol. Literaturzeitung 
1876, no. 4 p. 99 sq.): „Sieht man — yon den offenbaren Nachl&ssigkeiten und 



XXn PROLEGOMENA. 

Eigenthfimlichkeiten des Schreibers yon A ab, so kann darfiber kein Zweifel 
bdstehen, dass zwar dem Wertha nacb beide Codd. — I ist T511ig anabh&ngig 
Yon A; die Zahl der gemeinsameii Fehler ist verschwindend genng — ziemlich 
gleich stehen, in den meisten zweifelhaften Fftllen jedoch A den unpirllngliche- 
ren Text bewabrt hat. Es ist nftmlieh unyerkennbar, dass der Text, nie ibn I 
reprSsentirt — er ist eben yon einem sehr kundigen Manne geschrieben — 
gegl&tteter erscheint: in den Temporibos, so wie in den Modis Ifisst sich dies 
dentlich beobachten, ebenso in der Wortstellong und Artikelsetznng. Ancb die 
ATlichen Citate sind, allerdings mit ganz leiser Hand, aber doch nicht eben 
Belten, dem LXX-Texte conformer gestaltet (ygl. aach das Citat in 34, 8 mit 
1 Eor. 2, 9). Znsfttze nnd Aenderungen wie in 12, 1 ''Paafi 17 iniXeyofjtinj 
TtdQVfj. 14, 2 cclgioeig (mit Nicon) fBr fgiv. 2, 8 aspaafjuafrdrfi fOr aefia' 
<ffitip. 44, 2 inidafjL^ fBr imvofz^, 33, 4 nafjifisysB^iataTOP flir nafifieye^iq 
u. s. w. sind bier zu nennen. Dabei soil nicht yerschwiegen werden, dass der 
Text einer betrfichtlichen Anzahl yon Stellen in I treuer nnd nrsprftnglicher 
bewahrt sein kann als in A (sogar in einigen LXX-Citaten), nicht selten stimmt 
I mit Clemens Alex., Job. Damascen. and Nicon gegen A, ja man darf sogar 
die Yermuthang wageh, dass der Text yon I mindestens so gut, wo nicht bes- 
«er ist, wie die Texte dw Briefe, welche den meisten KVV, yorlagen. Allein wfigt 
man nnter den nahezn 400 Varianten die wirklich werthyollen gegen einander 
ab, so gebtihrt A zweifelsobne der Vorzug, und diese Einsicht, ganz abgesehen 
Yon dem um 5 bis 6 Jah'rhunderte h5heren Alter yon A, muss die Entschei- 
dung auch fiir diejenigen, leider h&ufigen F&lle pr&judiciren, wo innere Grande 
die Wahl einer der beiden gebotenen Lesarten nicht stfltzen. — Stellen, in 
denen A. offenkundig und zweifellos durch I yerbessert wird, sind, wenn man 
yon den yielen kleinen Correcturen absieht, nicht eben hHufig. Als ein Beispiel 
sei das (ifagsaTslt(o c. 41, 1 erwahnt, wo A Bi)xaQior€lx<o bietet: n, 1, 2 o)? 
tcsqI fjiixQibv. II, 7, 1 dyayv stand zu erwarten. Aehuliche F&lle sind zwar 
nicht selten. Aber in A liegt dann moistens (s. 34, 4) nur ein FlBehtigkeits- 
fehler yor. An der beriihmten Stelle c. 2, 1 (na&^fjtaza .avtovt welches letz- 
tere Wort sich in A auf ein yorbergegangenes ^sov zartlckbezieht) ist die LA. 
yon I gewiss nicht yorzuzieben, denn das tov Xgiaxov, welches I bietet, er- 
scheint (ge^en Bryennios, der umgekehrt das xov d^sov ffir eine monophysi- 
tische Correctur erklSrt) yiel eher als eine antimonophysitische Aenderung. — 
In Bezeichnung der Person Christi hat I dreimal die kurzere Formel (c. 21, 6 
toy xvQL(fv 'irjaovv, so auch 24, 1. c. 38, 1 iv Xgiartp). Hior wird ihm zu 
folgen sein (der umgekehrte FaU c. 46, 7). An einigen Stellen bietet I Lesarten, 
die auf einen Majuskel-Codex weisen; so z. B. c. 2, 3 6EIAS statt 02IA2I. 
c. 21, 1 EIUKPIMATJSYNHMIN statt EISKPIMAnASINHMIN. c. 2, 
4 META^EOYU fur METEAE0Y2 {eXaiovg A); allein oh die Vorlage yon 
I selbst ein Majuskelcodex gewesen, ist damit nicht sicher entschieden^^ 

codicem I, salya codicis A. laude, pluris aestumandum esse censui. genui- 
nam lectionem seryayit epi. I, 2 p. 5, 3. 6, 3. 7. c. 14 p. 17, 14 {ilq algiaeig 
xal atdcBiq, cf. c. 2 p. 6, 9. 10 naaa axdaiq xal nav ayjafia. c. 46 p. 51, 
5. 6 %QBiq xtd d-vfjiol xal dixoataaial xal axlo/nara^ nolsfzoi te, c. 54 p. 50, 
9. 10 atdijiq xal ^gig xal axlafictxa). c. 44 p. 48, 4 codicis I. lectio ini- 
SofA^v saltern propius ad genuinam aceedit quam codicis A lectio snivoftijv, 
■ sed si illi codici palma deferenda est, hie tamen, qui proximos ill! occupat 
honores, minime contemnendus , sed magni aestumandus est hac fere ratione 
uterque codex ad Cl^mentis epistulas adhibendus esse yidetur. 

Ado. Hamack ipse codicem I, ubi codex A. deficit, yalde laudayit (1. 1. 



CLEMENTIS EPP. USUS BT AUGTOBITAS. XXUT 

p. 98): „Die Zahl der Schreibfehler ist auffallend gering; mit.ganz verschwin- 
denden Ausnahmen ist der Text an alien Stellen lesbar and giebt einen guten 
Sinn. Man kann das am besten an den neuen Stricken stndiren. In ihnen ist, 
da A. fehlt. fast nichts zu corrigiren. Nur an 6 Stellen indchte bier Eef. die 
von Brjrennios obne Bemerkung recipirte Lesart des Codex beanstanden'^ ita- 
qne nibil impedit, quominus hoc duce probate etiam ibi confidamus, nbi codex 
A. comparari potest. 

ceteram etiam antiqoiores duces sunt scriptores ecclesiastici, inter qnos Cle- 
mens Alexandrinns ntrumque codicem corrigit. epi. I, c. 18 p. 23, 1 sq. ho- 
nori, quo David a Deo omatns est, opponitur eius modestia, qua diyinam mi« 
flerieordiam exoravit. si igitur, ut in codibus A. I, antecederet: iv ikiei alia- 
vlq> MxQioa avrov, mirum esset, Davidem orare: iXirjadv /is^ o B'so^, xata 
x6 fiiya XXsoq aov. senteniiarum ordini sola convenit lectio Clementis Alexan- 
drini: iv iXai<p ay lip (cf. codd. k A. et Sirac. XLV, 15) ixQ^<^^ adxov, c. 48 
p. 53, 9 Clemens Alex., qnihaec bis laudavit, procul dubio legit: ^roi yogybq 
iv tgyoiq^ ^xw ayvog, post eum scribae vocabulo yo^yoq offendebantur. ita- 
que nterque codex: ^xw ayvog iv Mgyoiq. Clemens Alexandrinns etiam textus 
cormpti initiura iam ostendit. nam epi. I, c. 15 p. 19, 4—6 et ipse propter 
homoeoteleuton omisit haec verba uncinis inclusa : ^AXaXa ysvtj&i^xw [xa x^^^V 
xa Solia' iSoXo&gevosi xvgiog] ndvxa xtt xslXri xa dolia, in nostris codicibus 
omissa sunt: iSoXod^gsvasi xvgioq navxa xa x^^^V '^^ 66Xia. 

Hierosolymitano codici nunc accessit versio Syriaca, quam v. cl. Kobertus 
L. Bensly Cantabrigiensis (Academy No. 215, lune 17, 1876. p. 587) descripsit. 
Inlius Mohl Parisiis possedit codicem Syriacum, qui No vi. Testament! versio- 
nem Heraclensem continet. catholicis epistulis addita est Clementis Eomani 
ntraque epistula ad Corintbios. „The MS. is dated 1170 i^. D.; the lacunar 
in the text of the Alexandrian Cod. are filled up in the same way as in the 
Greek Ms. (I) lately published by Bryennius. The version itself is attributed 
in the colophon to the Harklensian recension, and, on account of its extreme 
accuracy, is well adapted in doubtful cases to decide the balance between 
Mss. A and I, while it will be especially welcome as an aid in correcting the 
text of the newly-recovered chapters. For instance, Epist. II, 19 (ed. Bryen. 
p. 140) xovxo yciQ noi^aavxsg xonov naat xoig vioig d^i^aopievy for xonov I 
suggested some weeks ago in a letter to Prof. Lightfoot oxonov [ut equidem 
iam eddidi], I now find my conjecture confirmed by our Ms. I have sJready 
begun the printing of the Syriac translation, and will do my best to bring it 
out shortly'*, sequentihus editoribus etiam hoc egregio auxilio, nunc Canta- 
bngiensi, uti licebit. 



n. DE CLEMENTIS BOMANI EPISTULARUM USU ET 

AUCTORITATE. 

Clementis Eomani epistulas codex A ipsius Novi Testamenti ILbris inse- 
ruit. prior em epist ulam tanti aestumatam esse non mirabimur, si testium Ion- 
gam seriem examinabimus: 

I. iam Bamabae episttdaj quam a. 96 cxeunte vel a. 97 ineunte conscri- 
ptam esse constat, Clementis epistulam priorem ita tangit, ut eius notitia vix 
negari possit, et in hac comparatione utriusque epistulae aetas indolesque vere 
cognoscitur. 

Clementis epi. I, 1 p. 3, 7. 8 ita incipit: Sia xitg alipvidlovq xal inak- 



XXiy PROLEGOMENA. 

X^Xovq yevofiivag xad^ ^fjiwv cvfupoghq xal mgiatdcug. Banabae epxstola 
etiam magis temporum iniquitatem queritur, c. 2, p. 4, 9. 10 ^fiiptSv aiv 
ovacSv novfjQwv xal aitov xov avxsvsgyovvxoq l^ovroc '^^ iSovclav. c 4 
p. 8, 13. 14 td riketov axdv6akov Ijyyixsvn mgl oi YiyQaitxai^ a>c *'Eviox 
Xiyet, c. 8 p. 26, 13 — 15 Sti iv rf paaiXsitc avtov r,fjLiQat.iaov%ai novfUfoX 
xal ^vnagaly iv a'tg rfpLStq omd^r^adfie^a, 

Clementis epi. I, 2 p. 6, 2. 3 Corinthios laadat: n)JiQtiq nvevfuxtoq 
hylov txxvOig 4nl ndvtag iylvero. c. 46 p. 40, 6. 7 Hv nvev/ia t^ x^^'^^i 
to ixxvB'hv i<p^ i)fjLaq» Barnab. epi. c 1 p. 2, 8. 9 ori akriB^<5q pxinm iv ^fiXv 
ixxBxvixivov and xov nlovalov r^ dydniig xvqIov nvev/ux iip ifutg. 

Clementis epi. I, 23 p. 30, 6—9: in dXff^slag raxi> xal iSal^vtiq re- 
XsifoO^^aitai xd poiXi]/jia avxov, avvengfiaQXVQOVCirig xal x^ YQ^^^, oxi 
xaxif ^Sei xal oi XQOviet, xal iSal^vtjg ffSsi o xvgioq sIq xov vaov aixov, 
xal Syiog^ Sv i>/jietg ngooSox&xe. Barnab. epL c. 4 p. 8, 14 — 17: elg't^ovxo 
yag 6 deanoxtjg avvxixfxijxev xovg xatgovg xal xag ijfiigag^ 2va xaxvyy ^ 
^anrj/iivog avxov xal inl x^v xXt^govofilav fjSy. 

Clementis epi. I, 29 p. 35, 8 sq. denm bis sibi popolnm elegisse dixit, pii- 
mnm e ludaeis (Xadv), turn per fidem christianam e gentibos {i^og). Barna- 
bas unum solum yerom Dei populum (Xaov) christiannm agnoYit, c. 3 p. 8, 
23 o Xadg 3v ^xolfiaaev x(p rfyanrifxivifi avxov, c. 5 p. 12, 33 xov Xadv xiv 
xaivov. c. 13 p. 46, 2. 3 xov Xaov xovxov slvai ngmxov xal xijg 6ta9^xtjq 
xXfjgovofiov, 

Clementis epL I, 30 p. 36, 5 sgyoig Sixaiov/iBvot, fiif Xoyoig. c. 46 p. 51, 
4. 5 xoXXfi^iSfjiev ovv xoig d^<poig xal Sixaloig' elalv 6h oixoi ixXexxol xoZ 
^sov, c. 48 p. 53, 8 — 11 ^xat xig niaxdg, rftat Svvaxog yv(3aiv i^einelv^ ifxw 
ao<p6g iv diaxgLoei Xoyoav, fjxof yogyhg iv ^gyoig, ijxm hyvog, xoaovxq> ydg 
fjtaXXov xansivoipgovfZv dtpslXsi^ oa<p Soxsl /laXXov /jiel^tov tlvai, xal ^fjtetv 
xo xoivwipeXhg naai xal fi^ xb bavxov. Clementem secntns Barnabas e. 4 
p. 10, 20 — 22: fJtTi xaS^ havxovg ivdvvovxeg fiovdt,€X€ tbg fjSij dsSixaifo/iivoi, 
dXX^ inl xo avx6 avvegxo/jisvoi avvt,fiX8iX€ negl xov xoivy aviKpigovxog, 
qnae Barnabas scripsit, nisi praeeunte Clemente, vix intelleguntor. 

Clementis epi. I, 34 p. 39, 10 ngoXiyei yag rj/iZv *I6ov xvgiog xal 6 
(Aio^bg avxov ngb ngoadanov avxov (les. XL, 10). Barnab. epi. c. 21 p. 61, 
9. 10 iyyvg 6 xvgiog xal 6 fiioQ-hg avxov. 

Clementis epi I, 36 p. 42, 1. 2 6i& xovxov (per Christum) ^iXtjasv 6 
Seanoxrjg x^g d&avdxov yvwoB<og ^fi&g ysvoaoB-at. c. 40 p. 45, 1.2 iyxexv- 
^oxeg elg xd fid^tj xijg d^elag yvtoaewg. c. 41 p. 46, 5 — 7 dgaxe^ dSeXf>oif 
Zaq) nXslovog xaxr^SiwO^Tjfjiev yvwasmg, xoaovx<p fxaXXov ^noxsifie^a xiV' 
dvv<p (cf. c. 1 p. 4, 8. 9). Barnabas fidem et scientiam iam distinxit, c. 1 p. 2, 
18. 19 "va fjtsxa xrjg nlaxemg ^fiSv xeXslav ^sx^jxe xal xr^v yvwaiv, c. 2 p. 4, 
12. 15. c. 6 p. 18, 2. c. 9 p. 28, 24. 25. e. 10 p. 34, 8. 

Clementis epi. I, 40 p. 45, 6 sq. e yeteri lege ad Christianos transtulit 
oblationum et rerum sacrarum certum ordinem in tempore, loco et personis. 
contra Barnabas c. 4 p. 4, 15—17: n6q>avig(oxev ydg rifilv did ndvxwv x<5v 
ngo^ijTwv, oxi oi^xs ^vai(5v o^xe oXoxavxio/idxwv oixs ngoofpogmv XQV^^*' 

Clementis epi. I, 41 p. 45, 19 sq. etiam tempi! Hierosolymitani priyile- 
gium in christianam religionem transtulit. contra Barnabae epi. c. 4 p. 10, 23. 24. 
c. 6 p. 18, 28 sq. c. 16 p. 54, 3 sq. in solis cordibus Christianorum templum 
dei agnovit. 

Clementis epi. I, 45 p. 49, 8. 9 Corinthios contra magistratus ecclesia- 
sticos certasque sacrificiorum et officiorum leges rebellantes ita compellat: ^x- 



CLEMENTIS BPP. USUS BT AUCTOBITAS. XXV 

Xaviueoi icxB^ a6BXg>ol, xal ^fiXwtal n€(^l xwv dvr^xovtwv elg awtijQiav (cf. 
c. 35 p. 40, 13. 14 rce iv^xorxa xy diiwfup fiov^a^i ifvxov), c. 62 p. 66, 22 
negl fjihv xwv dvrjxovxotv xy d-Qijaxelc^ ^/nSv. Barnabas, qui omnia sacrificia 
externa in Christianismo abrogata esse doeuit, magistri autem aactoritatem 
ipse recusavit (c. 1 p. 4, 7. c. 4 p. 8, 26. 10, 14), primariam expositionis par- 
tem ita claadit c. 17 p. 54, 21 — 23: iknl^si fiov 6 vovq xal ^ tpvxr] xy ini" 
^ftlef iiov (JL^ TtaQaXsXoinivai xi xdtv avijx6vxa>v slg tfwxr^Qtetv. Ipsam de- 
mentis locutionem secutus Barnabas de rebas omnibus ad salutem pertinenti- 
bos eertasse sibi visas est. Glementem praeivisse vix dubitandom est. 

Clementis epL I, 51 p. 56, 7. 8 oea oiv .naQsniaafisv xal Ttagifi^/jiev 
Sid xivoq xwv xov avxixeifiivov, d^Koawfjisv dips^flvai ij^tv. Barnabas c. 2 
p. 4, 9. 10 (v. supra p. XXIV) p. 6, 9*— 11 ha fxri 6 novrigb^ naQetaSvaiv nXd- 
vfiq noi^aag iv tifilv ixapBvdovi^ay ^fiaq and xfjq ^w^g ^fji<3v. c. 4 p. 12, 
1—4: 7va — xal 6 TtovijQdq agx^v Xapibv xr^v xaO'* tjijl<5v i^ovoiav dnciofjxai 
^liaq dno x^q fiaaiXslaq xov xvqIov, 

Clementis epi. I, 53 p. 58, 1:— 6: Mwvoiwq yag dvapdvxoq elq x6 OQoq 
xal noii^aavxoq xsaoagdxovxa ^ftigaq xal xeoaagdxovta vvxxaq iv vtj- 
axela xal xaneivwoeif elne nghq avxov 6 ^sdq* Mwvofj, Mmvojj, xaxd' 
firj^i x6 xdxoq ivx6v&€Vf oxi ^voftrjasv 6 Xaoq oov, odq i^iiyaysq ix y^q 
Alyvnxov nagiprjaav xaxi> dx xrjq odov i^q ivexslXw avxoZqj inolrjoav iaV' 
xotq xcv^fv/EKXTor. bis repetitum nomen Mosis (cf. Exod. lU, 4), quod neque 
Exod. XXXn, 7 neque Deut. IX, 12 legitur, retinuit Barnabas c. 4 p. 10, 1 — 8: 
xal ^v Mmvaijq iv X(p oQsi vtjaxsvwv ^jutigaq xeaaaQoxovxa xal vvxxaq xec- 
cagaxovxa xal iXafiev xtjv dia^rperiv djto xov xvqIov^ nXdxaq Xi&ivaq ye" 
ygafji/jiivaq x<p SaxxvXq) xijq x^^Q^i '^ov xvqIov, dXXa intaxQaipivxeq inl xd 
stdwXa dnoSXfoav avxi^v. Xiysi ydg ovxcDq xvpioq Mwia^f Mwva^, xaxd- 
fifld-i xd. xdxoq, oxi ^vofitiaev o Xaoq aov, of)q i^^yaysq ix y^q Alyvnxov, 
c. 14 p. 46, 11—19: xal ^v Mcovoijq vfjoxsvwv iv ogsi Siv&y xov XapeTvxffV 
diad'^xriv xvqIov ngbq xov Xaov, rnxigaq xsaaagdxovxa xal vvxvaq xscaa- 
Qoxovxa, xal ^Xafis nagd xvgiov xaq dvo nXdxaq xdq yeygafjifiivaq X(j) da- 
xxvXqt XTJq x^^Q^^ xvglov iv Ttvsvfiaxi. xal Xa^wv Mcova^q xaxitpBgev ngbq 
xbv Xabv Sovvat, xal elnsv xvgioq ngbq Matvafjv Mwvoij, Mmvorj, xaxd" 
pff&i xb xdxoq* oxi 6 Xaoq, aov ^v i^ijyayeq ix ytjq Alyvnxov i^ofjitfoev, 
Mosen pro Israelitis deprecantem induxit Clemens, Israelitarum delictum, quo 
testament! divini iacturam fecerunt, solum retinuit Barnabas. 

Clementis Bomani epistula priorem iam Bamabae qui dicitur innotuisse 
sequentibos quidem editoribus non persuasi, sed utramque epistulam non fru- 
stra comparasse mihi videor, praesertim cf. Clem. epi. I, 45 p. 49, 8. 9. g. 53 
p. 58, 1—6. 

loannis quoque episttUa prima cum Clementina nonnunquam congruit, 
1 loan. I, 9 nioxoq iaxtv xal Sixaioq, at Clem. Eom. epi. I, 27 p. 33, 11 t(^ 
max(p iv xalq inccyyeXlaiq xal dixaiq) iv xoZq xglfiaoiv, c. 60 p. 65, 20. 21 
o maxbq iv ndaaiq xalq ysvealq, 6ixaioq iv xotq xglfiaoi. etiam inter evan^ 
gelium secundum loannem et banc epistulam necessitas quaedam interesse vi- 
detnr. cf. loan. XVU, 3 xbv fiovov dXrjd^ivbv ^sov et Clem. epi. I, c. 43 
p. 47, 19 xov dXijd^ivov xal fiovov xvgiov. 

dementi iam in Hermae Pastore (139 — 147) id officium tribuitur, ut ex- 
tends civitatibus libros mittat^, quod eo melius illi tribui poterat, si iam 



I) Vis. n, 4 p. 12, 7—9: ygdipBiq oiv dvo pipXagl&ia xal nifixpeiq 8v 



XXVI PROLEGOMENA. 

priorem Bomanae ecclesiae epistalam ad Corinthios miserat ant misisse credd- 
batar. sed etiam e contrario, ilia licentia Clementi tamqaam ecclesiae Boma- 
nae ,,inembro praecipuo" concessa, cam Bomanae ecclesiae epistalam ad Co- 
rintbios misisse, adeo scripsisse sensim tradi potoit. 

Pc^ycarpum qui dicitur in sua epistola Clementis epistala priore saepins 
nsum esse Gallandius et Hefelias monuerunt^). mihi quidem iam IgnaHus ad 
Polycarp. c. 8. Clementis epi. I, 38 p. 43, 15 sq. nosse yidetar'). priore Cle- 
mentis epistnla alterius scriptorem iam asnm esse 3) non mirabimnr. 

Adolphas Hftmack (prolegg. p. LYII sq.) etiam in Clementis Bomani epi- 
stala ad lacobam e nostra epistala nonnalla tacite excerpta esse patayit. ma- 
gis placet quod idem vir doctissimas (p. LXIII) in Martyrio Polycarpi c. 21 
{^Itjaov XgiatoC, (p ^ (fo^a, tipt^, fjtsyakoovvij, B^gdvoq ai<»viOQ dno yBVi&Q 
^g yfveav. oifir(p) Clementis Rom. epi. I, 66 p. 68, 7—9 {8i oi avt^ dofa^ ti- 
(jiflj xgixoq xal (nsyaXfoavvij, d-Qovog aicivioq and xwv alwvwv xal fig tovq 
ttlwvaq t<Sv alcivwv. dfzjjv) yestigiam inyenit. ct etiam Clem. Alex. Qais div. 
salv. §. 42 p. 961. 

n. inter omnes, qui Clementis epistalam priorem disertis yerbis lauda- 
yerunt, nemo antiquior est Dionysio Corintbio, qui eiasdem epistulae asam 
ecelesiasticum apud Corintbios testatus est. Dionysii ngoq ^'Pwfialovqjm- 
atoXri^ imaxoTKp r^ tots SofTfjgt (167 — 175) nQoapofvovaa , teste Eusebio 
HE. IV, 23, 11, xal xtjq Klrifievroq ngoq KoQiv&lovq fiifivijTai inioToX^q- 
scripsit enim Dionysius: T7)f arffiegov evv xvpiaxriv aylav ^fiigav dtfiydyo- 
(iBVj iv i aviyvoifjLsv i)fi<dv xrjv iniOToX^v, ijv l^ofisv asl note dvayivW' 
axovTsq vov&STsTo&ai ^ Ibq xal t^v npOTigav rffxlv diet KX^fiBPToq yQatpeX" 
oav, paulo post etiam Hegesippus non tantum Clemente yiyente (yel episcopo?) 
Corintbiorum seditionem accidisse retulit (apud Euseb. HE. Ill, 16), sed etiam 
nsQl Tijq KXrifxevToq ngbq KoQiv^Lovq imaxoX^q locutas addidit, Corintbiam 
ecclesiam bae epistula aecepta mansisse iv T<p dg^io Xoyqf fi^XQ^ Ilglfiov ini' 
axonsvovToq iv KoQlvd^(p (apud Euseb. HE. IV, 22, 1. 2, cf. quae ad epi. I, 
1 p. 3, 9 sq. notayimus). 

post bos antiquissimos testes Irenaeus ady. baer. Ill, 3, 3 (graece apud 
Euseb. HE. V, 6, 3 et Nicepborum HE. IV, 15) scripsit: inl tovtov o^v xov 
KXrifjLSVToq avdaeoyq ovx dXlyr^q ToXq iv KoQlv^(f yevofiivr^q adBXfpoXq^ ini' 
OTEiXev fi iv ^Pwfiy ixxXt^ala XxavrnTaxriv ygatpiiv Tolq Kogiv&loiq^ elq elgrf 
vriv ovfifiifid^ovaa avTovq xal dvavsovaa tt^v nioTiv avTwv, xal (annuntians) fjv 
vswotI and t(5v dnoaxoXcav naQaSoaiv slk^eit annuntiantem unum deum 
omnipotentem (cf. epi. I inscript. p. 3, 6. c. 2 p. 6, 5. c. 8 p. 12, 14. c. 32 
p. 37, 14. c. 60, p. 66, 4. c. 62 p. 67, 3), factorem caeli et terrae (cf. c. 19. 
20 p. 24, 21. c. 33 p. 38, 3 sq. c. 59 p. 64, 14. c. 60 p. 65, 19. 20. c. 62, p. 67, 

KXilfisvTi. xal Sv FganTy. nifitpei oiv KXiqixr^q elq Taq f{a> noXnq' ixelv(p 
ycLQ iniieTganTai. 

1) cf. quae notayimus ad Clementis epi. I, 1 p. 4^ 15 sq. c. 9 p. 12, 18. 
c. 13 p. 16, 13 sq. c. 21 p. 27, 7. 8. p. 28, 1. 2. 5—7. etiam plura notata sunt 
in Gebhardti et Hamacki prolegomems p. LVn sq., et in Bryennii prolegg. osX, 

Ql^ X. T. h, 

2) Tbeodorus Zabn (taiatius y. Antiocbien, Gotbae 1873 p. 313. 618), et 
ipse !^natium Clementis Komani epistulam iam legisse contendit, dubitayit A. 
Harnack. (Prolegg. p. LIX, not. 3). 

3) cf. Clem. epi. I, 23 p. 29, 17 sj. H, 11 p. 78, 9 sq., quamvis secun- 
dae epistulae scriptor libro apocrypbo ipse usus sit. itaque oblocutus est A. 
Harnack, Prolegg. p. LIX, not. 3. 



CLEMENTIS EPP. tJSUiS ET AUCtORlTAS. XKYU 

6), plasmatorem hominis (cf. e. 33 p. 38, 8 Bq.)» qui indnxerit cataclysmum 
(c£. c. 7 p. 11, 6. c. 9 p. 13, 3 sq.) et advocaverit Abraham (cf. c. 10, p. 13, 
6 sq. c. 17 p. 21, 16 sq. c. 3t p. 36, 14 sq.), qui eduxerit popalnm de terra 
Aegypti, qui collocutus sit Moysi (cf. c. 17 p. 22, 5 sq. c. 43 p. 46, 23 sq. c. 51 
p. 56, 15 sq. c. 53 p. 58, 1 sq.), qui legem disposuerit (cf. c. 40. 41 p. 45, 4 sq. 
c 43 p. 46,^3 sq.) et prophetas miserit (cf. c. 17 p. 21, 15 sq. c. 43 p. 47, 1. 2), 
qui ignem praeparaverit diabolo et aogelis eius. hunc patrem domini nostri 
lesu Christi ab ecclesiis annuntiari, ex ipsa scriptura, qui velii^t, discere pos- 
sunt et apostolieam ecclesiae traditionem intellegere, quum sit vetostior epi- 
stola his, qui nunc falso decent et alterum deum super demiurgum et factorem 
horum omnium quae sunt commentiuntur". tacite Irenaeus adv. haer. II, 28) 
2. V, 1, 1 ad Clementis epi. I, 20 p. 25, 15 sq. c. 49 p. 54, 9 — 14 respicere 
Tidetur. idem adv. haer. tl, 34, 3 mirum in modum congruit cum Clem. Bom. 
epi. n, c. 8 p. 75, 14—16. 

etiam saepius Clemens Alexandrinus Clementis Eomani epistula usus est, 
quam magni aestumavit et tamquam apostoli scripturam laudavit. Strom. I, 7, 38 
p. 339: avtlxa o Kki^/irjg iv t§ ngbq Koqiv^Iovq iniaxoXi xata ks^iv ipfioly 
jaq diaq>OQaq ixrid^ifjisyog tdiv xata tijv ixxkrjolav doxlfiwv ^Htw rig nir 
arog xtX. (cf. epi. I, 48 p. 53, 8 sq.). ex hac „apostoli^' Clementis epistula 
(cf. epL I, 1 p. 4, 5 sq. c. 9—12 p. 12, 15 sq. c. 17. 18 p. 21, 13 sq. c. 21. 22 
p. 27, 6 sq. G. 30 p. 36, 1. 2. ») c 36 p. 41, 19 sq. c. 38 p. 43, 12 sq. c. 40 
p. 45, 4 sq. c. 41 p. 46, 5—7. c. 48. 49 p. 53, 1 sq. c. 50. 51 p. 54, 1 sq. 
p. 55, 1 sq. p.^ 56, 7 sq. c. 52 p. 57, 10 sq. c. 53 p. 58, 6 sq. c. 55 p. 60, 9 sq.) 
amplissima excerpta dedit Clemens Alex. Strom. IV, 17—19 §. 107—121 p. 610 
— 617: xal /i^v iv ty ngoQ KoQiv^lovq iniotQly 6 dnoatoXog KX^fxtjg xal 
avTOQ fjintv xvnov tiva xov yvwaxixov ^Tto(p^Qwv XSysi Tig yag naQeTtiSfj- 
fiTicag xtX. — §. 112 p. 613: exi iv xy ixQog Kogiv^lovg imaxoXy yiyga- 
nxai /4io ^Itjgov Xgiaxov xxX, — c. 18, 113 p. 613: ^ oefiv^ oiv xtjg (piXav- 
^Qwntag r^ficav xal ayvij dywyij xaxa xov KXfjfjievxa x6 xoivwq)6Xhg ^rfXBt 
XX X, Strom. YI, 8, 64 p, 772 per memoriae lapsum tamquam Barnabae lau- 
dantor, quae Clementis sunt (epi. I, 48 p. 53, 8 sq.). sed eadem verba iam 
§. 65 p. 773 recte Clementi tribuuntur; nam additur: o KXrjfjitig iv xy ngbg 
KoQivBlovg iptjoL etiam tacite Clemens Alex. IV, 6, 32. 33 p. 577 sq. c. 22, 
137 p. 625. V, 8, 53 p. 677. aementis Romani epi. I, 14 p. 18, 5 sq. c. 28 
p. 34, 11 sq. c. 34 p. 39, 9 sq. c. 46 p. 51, 1 sq. usus est, fortasse etiam Strom. 
in, 18, 107 p. *561 cf. Clem. epi. I, 46 p. 51, 12 sq. oeterum Ado. Hamack 
(prolegg. p. LXni) monuit, Clementem Alex, in Hypotyposeon libris nostram 
epistulam cum ceteris antilegomenis non adumbrasse. 

TertuUianus de resurr. cam. c. 12. 13 Clementis Bomani epi. I, 24 p. 30, 
13 sq. c. 25 p. 31, 6 sq. tacite usus esse videtur. 

Origenea et ipse Clementis epistulam priorem magni aestumavit, de princ. 
n, 3, 6 (0pp. I, 82 sq.): „Meminit sane Clemens apostolorum discipulus etiam 
eorum, quos dvxlx^ovag Graeci nominarunt**, cf. epi. I, 20 p. 25, 15 sq. ad 
eundem locum Origenes etiam Select, in Ezech. VIII, 3 (0pp. Ill, 422) respe- 
xit: g>ijal 6h xal 6 KXiifztjg iixsavdg dnigavvog xxX, Clementis epi. I, 55 
p. 60, 1 sq. Origenes in loan. Tom. VI, 36 (0pp. IV, 153) sic laudavit: ovx 
dXdywg nioxsvo ag xaZg laxoglaig 6 nioxdg KXi^fiTjg, vnd TlavXov (Phil. IV, 3) 



1) eodem etiam Strom, in, 6, 49^ p. 533 respicere ridentur: X^yei de^av- 
ToXg ^ yQfx^'fl ^Ynsgijipavoig o d-sog avxixaoosxaiy xansivoXq dh dldwai /«(>«»'. 



XXVm PROLEGOMENA. 

fjMQXVQotfABvo^, etiftiD tacite dementis epi. 1, 12 p. 16, 5. 6. c. 25 p. 31» 6 aq. 
Origenes obob esse videtur, cf. quae ibi notata sunt. — ex Origeiiis diaeipolu 
Dumysius Alezandrinus (apud Easeb. HE. VII, 21, 7) Clementis epi. I, 20 p. 2ft, 
15 sq. noBse yidetor. etiam Petrua Alexandrinua (f 311) de poenitentia c 9 
Clementis Bom. epi. I, 5 p. 9, 6 sq. secntus est. 

m. Ewebius Caesariensis iam duas illas Clementis Bomani epiatolas, 
quas codex Alezandrinas continet, memoravit, sed genninam solam priorem in 
plerisqne ecclesiis publicatam, abique acceptam, alteram sporiam esse censnit 
HE. ni, 16: xovxov 6^ ovv xov KX^fzevtoq d/iokoyovfiivrj fila imatoX^ ipi- 
Qitai, /jieydXij re xal Qavfiaala, §v u>c an6 Xfjq *'Pwficdmv ixxXfiolaq x§ Ko- 
Qiv^lwv di6xvn<haaxo, axdaewq xijvtxdde xaxa xtjv K6qiv&ov yivofiivtiq. 
xcphtjv 6h xal iv nXelaxaiq ixxXijalaiq inl xoii xoivov SsSrifjtoinivftiyijv nd- 
Xai x€ xal xad^ ^f^&i aifxovq fyvm/iBv, xal oxi ye xaxa xbv dtiXo^iAivor xk 
Xf^q KoQiv^lfov x€XLVTixo oxdoBotq, dSidxQeatq fidgxvq d^Hyijamnoq. HI, 38: 
&a7i€Q ovv dfiiXei xov ^lyvaxiov iv alq xaxeXi^afiev iniaxoXaZqt xal xov 
KX^fjtsvxoq iv xy dfjtoXoyov/Jiivy nagu naoiv, ^v ix nQoawnov t^c ''Poffiai- 
wv ixxXfjalaq xy KoQivS^imv 6i€xvnd}oaxo, iv i t^ ngbq ^E^Qalovq noXXJk 
vo^fiaxa naga^elq, Ijdri 6h xal ainoXe^el ^rjxolq xtalv iS alx^ XQ^^^ 

voq^)^ oatpioxaxa naglaxijoiv oxi fiii viov x^ndgx^i x6 avyygafifjia, 

loxiov d* wq xal Sfvxiga xtq elvai Xiyixai xov KX^/iivxoq iniaxoXi^, oi fii^v 
fd^ 6/jiolwq xy itgoxiga xal xavxrpf yvihgifiov imaxdfie^a^ oxi /itjSh xal xovq 

agx^^ovq avxy xexQi}tiivovq tofisv, ^ /4hv oiv toC KX^/ji€vxoq dfioXo^ 

yovfjiivrj ygatp^ ngddriXoq, priorem Clementis epistulam Eusebins HE. Yl, 
13, 6, ubi de Clementis Stromatis disseruit, inter to: avxiXsydfiSva Novi Te- 
stamenti recensuit: ^^/(ij^rai 6* iv avxotq (Stromatis) xal xatq and xwv av- 
xiXiyofiivofV yga^tbv (xagxvQlaiq, xrjq xe Xsyo/Mivijq SoXofiibvxoq 2og>laq xal 
T^c ^Iricov xov Sigax xal x^ ngbq ^Efigaioyq iniaxoX^q^ xijq xe Bagvdfa 
xal KXj^ftevxoq xal ^lovJta, 

priorem epistulam (e. 25 p. 31, 6 sq.) in phoenice describendo laadayit 
CyftUua Hierosolymitanus (Cat. XYIH, 4 u>c ygdg>et KX^/iijq)^ secuti snnt 
Pseudo-Clemens Constitutionum apostolicarum (V, 7 p. 134, sq.) et AmbrO' 
sius (cf. quae ad h. 1. notarimns). etiam BasUhis M. de spiritn sancto c 29 
(0pp. m, 67 A) Clementis Bomani epi. I, 58 p. 64, 2. 3 usus est. 

IV. Epiphanius praeter priorem Clementis epistnlam, qua nsns Haer^ 
XXVn, 6 scripsit: Xiyei yag (Clemens) iv fita xwv imaxoXwv tdrxofC kmc- 
X^gof, Snetfii, BifoxaS^elxw 6 Xabq xov B^eov, xial xovxo avfjifiovXtTkav tfigO' 
/i€v yhg ^v xioiv {>nofjtvtjfjiaxiOfioiq xovxo iyxelfievov (of. epi. I, 54 p. 59, 
9 sq.), et coius descriptionem phoenicis avis (epi. I, c. 25 p. 31, 6 sq.) secutns 
est Ancorat. c. 84, etiam plures epistulas memoravit. qnamvis ilia non ex 
ipsa Clementis Bom. epistula I, 54, sed e commentariis qnibnsdam baoserit, 
tamen nimium afflrroavemnt Lightfoot (p. 16, cf. p. 10) et Harnack (prolegg. 
p. LXYII), saeciilo quarto etiam excerpta ex epistulis in libris coUectaneis ax- 
stitisse. Epiphanius plures Clementis epistulas praeter utramqne Connthiis 
inscriptam nosse videtur. nam Haer. XXX, 15 Itinerarium Petri per Olemen- 
tem scriptum ab Ebionaeis adulteratum esse ita demonstravit: wq avxoq KXij' 
firjq avxoiq xaxa ndvxa iXiyxci d^* thv fygatpev iniaxoXibv iyxvxXlwv ttbv 

m 

1) of. epi. I, 9 p. 13, 2. 3. c. 10 p. 14, 9 sq. c. 12 p. 14, 26 sq. c. 17 
p. 21, 13 sq. p. 22, 5 sq. c. 27 p. 33, 3. c. 36 p. 41 , 14 sq. c. 43 p. 46, 23 sq. 
c. 61 p. 66, 18 sq. c. 64 p. 67, 27 sq. 



CLEIiENTIS EPP. USUS ET AUCTOBITAS. XXIX 

iv xalq Styiaiq ixxXtjalaig dvayivwaxofisvoiv. oxt ilXov ^x^i zoQ^^VQ^ ^ 
avT0l> nlaxiq xal o h&yoq naga xci {>7c6 xoirtwv slq dvofia avxov iv xatg 
UsQidSoig vsvo^BVftiva' avxoq yitp nag^sviav Siddaxti, xal aixol oi) di- 
Xovxar avxog yag iyxtojutiaZst 'HXiav xal ^afilS xal Zafjnpiov xal navxaq 
X0VQ ngoip^xag, odg oivoi pdeXHxovxai. duae illae dementis epistulae Co- 
rinthiis inscriptae non sunt iyxTSxlioi, prior autem epistnla Davidem quidem, 
Eliam et omnes prophetas laudavit (c. 4 p. 8, 20 sq. c. 17 p. 21, 15 sq. c. 18 
p. 23, 1 sq. c. 52 p. 57, 10), sed coniagalem potius docnit eastitatem (c. I p. 4, 
12 sq. c. 21 p. 29, 12 sq. c 64 p. 67, 26. 27), quam viiginitatem , et ne illi, qui 
continentiam exercebant, hac de re superbiant, cohortatur (c. 38 p. 43, 15 sq. 
c. 48 p. 53, 8 sq.). quamvis virginitas commendata alteri epistulae ma^ con- 
veniat — nam continentia ita commendatur (c. 4 p. 72, 5. 6. c. 8 p. 75, 12. c. 14 
p. 81, 17 sq. c. 15 p. 82, 2), ut generis masculini et feminini discrimen omnino 
tollendum sit (c. 12 p. 80, 1 sq.) — , tamen haec omnia suppeditant illae de- 
mentis de yirginitate epistulae duae, quas et ipsas e codice msto Novi Testa- 
ment!, syriaci quidem, primus edidit loan. lac. Wetstenius (Lugd. Bat. 1752) 
accuratissime loannes Theodoras Beelen (Lovanii 1856, 4, cf. eiusdem prolego- 
mena p. XXlll). 

etiam Hieronymo praeter dementis epistulam utramque ad Corinthios epi- 
stulae de yirginitate iam innotuerunt. illas quidem solas Eusebium (HE. m, 
38) secutus recensuit de vir. illustr. c. 15 (0pp. 11, 853): „8cripsit (demons) 
ex persona Bomanae ecclesiae ad ecclesiam Ck)rinthiornm valde utilem episto- 
1am, quae et in nonnullis locis publico legitur, quae mihi videtur characteri 
epistulae, quae sub Pauli nomine ad Hebraeos f^ur, convenire: sed et multia 
de eadem epistola non solum sensibus, sed iuxta verborum quoqnl ordinem 
abutitur. omnino grandis in utraque similitude est. fertur et secunda eius no- 
mine epistola, quae a veteribus reprobatur*'. ita Hieronymus in les. UI, 13 
(0pp. IV, 612): „demens vir apostolicus, qui post Petrum Bomanam rexit 
ecclesiam", scribit -ad Corinthios: „Sceptrum Dei'' etc. (cf. epi. I, 16 p. 19, 
12 sq.)) ad £ph. n, 2 (0pp. YII, 571): ,3[nndo8 alios, de quibus et demons 
in epistola sua scribit: Oceanus" etc. (cf. epi. I, 20 p. 25« 15 sq.), ad Eph. 
IV, 1 (0pp. Vn, 606): „cuius rei et demons ad Corinthios testis est scribens: 
„YineuIum charitatis*' etc. (cL epi. 49 p. 54, 1 sq.). nihilo minus Hieronymus 
ady. loyinian. I, 12 (0pp. n, 257 sq.): ^ad hos (eunuchos) et demons sucoes- 
Bor apostoU Petri, cuius Paulus apostolus meminit (Phil. IV, 3), scribit epi- 
stolas omnemque paene sermonem suum de yirginitatis puritate contexif*, 
quae epistulis syriace conseryatis optime congruunt. 

Bufinum quoque Aquileiensem praeter illam dementis Bomani epistulam 
ad lacobum, quam latine yertit, eiusdem priorem epistulam ad Corinthios nosse 
B. A. Lipsius (de dementis Bom, epistola ad Cor. priore, Lips. 1855, p. 156) 
et A. Harnack (prolegg. p. LXYI) recte censuerunt. nam Eusebii HE. Y, 6, 3, 
ubi Irenaei yerba redduntur (cf. 5. p. XXYI sq.), de industria mutayit: „sub hoc 
ergo demente seditio non modica orta est apud Corinthum inter fratres, ita 
ut ex persona Bomanae ecclesiae scHberet ipse Clemens ad Corinthios epistu- 
lam" 1). 

1) Paulinum Nolanum dementis Bom. epistulas latine vertisse I. B. Pitra 
(Spidl^. Solesm. T. I, p. 203) opinatus est. nam ex loannis cuiusdam libris 
dementis Bom. epL I^ 43. 44 ktina fragmenta hausit, et dementis scripta 
Paulinus se latine yertisse epi. 46 confessus est. sed neque dementis Bomani, 
neqne dns epistnlas Corinthiis inscriptas Paulinus indicayit, cf. Lighfoot. p. 14, 



XXym PROLEGOMENA. 

fULQXVQotfAivoq, etiam tacite dementis epi. 1, 12 p. 16, 5. 6. c. 25 p. 31, 6 aq. 
Origenes obus esse videtar, cf. quae ibi notata sunt. — ex OrigeBis discipnlis 
Di4my9iu8 Alexandrinus (apnd Easeb. HE. VII, 21, 7) ClementiB epi. I, 20 p. 2ft, 
15 sq. nosse videtar. etiam Petrus Alexandrinus (f 311) de poenitentia c. 9 
Clementis Bom. epi. I, 5 p. 9, 6 sq. secutus est. 

m. EusMus Caesariensis iam duas illas Clementis Bomani epistolas, 
quas codex Alexandrinus continet, memorayit, sed genoinam solam priorem in 
plerisqne ecclesiis publicatam, nbiqae acceptam, alteram sporiam esse censnii 
HE. in, 16: toHov dij ovv xov KX^iiBvxoq dftoXoyovfiivtj fda imctoX^ tpi- 
QBxai, fieydXr^ te xal Qavfiaaia, r^v u>c anb tfjg ^Pmficdmv ixxXfiaiaQ t§ Ko- 
Qiv&lwv 6ietvn6}oaxo^ atdaewq zijvixdds xatct trjv KSqiv^ov yevofiiv^, 
taihTjv 6h xal iv nXeloTaiq ixxXijalaig inl roi) xotvov deStj/ioaiBVfiivriv no- 
Xai re xal xad^ ^t^aq aitovq fyvoffisv, xal ori ys xaxa xbv StiXo^fiivov xb, 
xrjq KoQiv&latv xsxlvijxo axdaswq, dSi6xQe(tfq pidpxvq b^Hy^ainnoq. UL, 38: 
SiOTCBQ ovv d/jiiXei xov ^lyvaxiov iv alq xaxeXi^a/jiev inioxoXaZgy xal xov 
KX^fiBvxoq iv xy dptoXoyov/iivy naQu naoiv, jjp ix ngoadinov xriq ^Ptopuil' 
tov ixxXtjolaq xy KogivS^lwv Siexvndooaxo, iv i xr^q ngbq ^Efigalovq noXXb 
vo^naxa naga&etqf Ijdtj 6h xal ainoXeisl ^rjxolq xialv iS aix^ XQ^^^' 

voq^)^ aaifiaxaxa Ttagloxriaiv oxi fiii viov \>7tdQxei xb avyygaynia, 

loxiov d* ibq xal divxiga xiq slvai Xiyexai xov KXruxivxoq inioxoX^, oi> (i^v 
td^ bfiolopq xy itQOx^Qa xal xavxrpf yvwQifiov iniaxdfts^a^ oxi /Jiijdh xal xovq 

aQXf^^ovq avxy xexQ^if^ivovq ta/jisv, ^ fjihv otv xov KX^/jievxoq d/ioXo- 

yovfiivri yQa^pf^ TiQddfjXoq. priorem Clementis epistnlam Ensebins HE. YI, 
13, 6, ubi de Clementis Stromatis disserait, inter xa dvxiXeydfiSva Novi Te- 
stamenti recensuit: xixQ^'^<^^ ^* i^ avxoTq (Stromatis) xal xaXq anb x<3v iv- 
XiXeyo/iivwv ygatpibv fiagxvglaiq, xrjq xe Xsyofiivr^q SoXofiCbvxoq Sog>laq xal 
xriQ ^Iijaov xov SiQax xal xr^q ngbq ^Epgalovq inioxoX^q^ xijq X€ Bagvdfa 
xal KXi^fisvzoq xal 'lovJta. 

priorem epistalam (e. 25 p. 31, 6 sq.) in phoenice describendo laudavit 
CpHlltis Hierosolymitanus (Cat. Xviil, 4 (oq ygd^ei KXi^firiq), secuti sunt 
Pseudo-Clemens ConstUutionunt apostolicarum (V, 7 p. 134, 9 sq.) et Ambro' 
sins (cf. quae ad b. 1. notarimus). etiam BasUias M. de spiritu sancto c. 29 
(0pp. m, 67 A) Clementis Bomani epi. I, 58 p. 64, 2. 3 usus est. 

IV. Epiphaniv^ praeter priorem Clementis epistalam, qua usob Haer 
XXYII, 6 scripsit: Xiysi yag (Clemens) iv fiia xwv iittaxoX^v tdxoii ^Ava- 
X^Q^» anet/ii, eitaxa&elxat 6 Xabqxov^BOV, xiol xovxo avfifiovXBTkav tfi^ 
fi€v yaQ %v xiaiv ^nofivrifiaxiOfAoXq xovxo iyxBlfievov (cf. epi. I, 54 p. 59, 
9 sq.), et cuius descriptionem phoenicis avis (epi. I, c. 25 p. 31, 6 sq.) secutus 
est Ancorat. c. 84 , etiam plures epistulas memoravit. quamvis ilia non ex 
ipsa Clementis Bom. epistula I, 54, sed e commentariis quibusdam bauserit, 
tamen nimium afflrmaverunt Ligbtfoot (p. 16, cf. p. 10) et Harnack (prolegg. 
p. LXYII), saeculo quarto etiam excerpta ex epistulis in libris coUectaneis ex- 
stitisse. Epiphanius plures Clementis epistulas praeter utramque Connthiis 
inscriptam nosse videtur. nam Haer. XXX, 15 Itinerarium Petri per Clemen- 
tern scriptum ab Ebionaeis adulteratum esse ita demonstravit: baq avxbq KX^- 
/iTjq avxoiq xaxa ndvxa iXiyxsi iap wv fygaipsv iniaxoXCbv iyxvxXlwv xibv 

1) cf. epi. I, 9 p. 13, 2. 3. c. 10 p. 14, 9 sq. c. 12 p. 14, 26 sq. c. 17 
p. 21, 13 sq. p. 22, 5 sq. c. 27 p. 33, 3. c. 36 p. 41 , 14 sq. c. 43 p. 46, 23 sq. 
c. 61 p. 66, 18 sq. c. 64 p. 67, 27 sq. 



CLEIiENTIS EPP. USU8 ET AUCTOBITAS. XXIX 

iv xuXq hyittiq ixxXtjalaig dvaytvmaxofiivwv. art SilXov ^x^i xciQ«^n9<^ ^ 
avTO^ nlaxiq xal o XAyoq naga toi {>n6 xoHiov bIq Svoim avtov iv talg 
UBQiddoiq v€vo^ei>fjiiv€C' avroq yag nag^Bvlav Sidaaxti, xal avrol oi) 6i' 
Xovrar avtbq yag iyxotfjiia^^Bt ^HXlav xal ^aplS xal Safjnpcov xal navtaq 
TOvq npog>^taq^ odq airoi pdBXvxxovtai. duae illae Olementis epistnlae Co- 
rinthii^ inscriptae non aunt iyxidxXioi. prior antem epistula Davidem quidem, 
Eliam etomnes prophetas laudayit (c. 4 p. 8, 20 sq. c. 17 p. 21, 15 sq. c. 18 
p. 23, 1 sq. 6. 52 p< 57, 10), sed coniagalem potius docnit eastitatem (c. 1 p. 4, 
12 sq. c. 21 p. 28, 12 sq. c 64 p. 67, 26. 27), quam viiginitatem , et ne illi, qui 
eontinentiam exercebant, hac de re snperbiant, cohortatnr (c. 38 p. 43, 15 sq. 
e. 48 p. 53, 8 sq.). qultmvis Tirginitas commendata alteri epistnlae magis con- 
veniat — - nam continentia ita commendatur (c. 4 p. 72, 5. 6. c. 8 p. 75, 12. c. 14 
p. 81, 17 sq. c. 15 p. 82, 2), at generis mascnlini et feminini discrimen omnino 
toUendnm sit (c. 12 p. 80, 1 sq.) — , tamen haeo omnia sappeditant illae de- 
mentis de virginitate epistnlae duae, quas et ipsas e codice msto Novi Testa- 
menti, syriaci qnidem, primns edidit loan. lac. Wetstenins (Lngd. Bat. 1752) 
accnratissime loannes Theodoras Beelen (Lovanii 1856, 4, cf. eiosdem prolego- 
mena p. XXlll). 

etiam Hieronymo praeter Glementis epistulam utramque ad Corinthios epi- 
stnlae de virginitate iam innotneront. illas qoidem solas Ensebiam (HE. m, 
38) secntns recensait de vir. illastr. c. 15 (0^^. II, 853): „scripsit (Clemens) 
ex persona Bomanae ecclesiae ad ecclesiam Ck)rinthiorum valde utilem «pisto- 
1am, qaae et in nonnnUis locis pablice legitur, quae mihi videtur characteri 
epistnlae, quae sub Paul! nomine ad Hebraeos f^ur, convenire. sed et multia 
de eadem epistola non solum sensibus, sed iuxta yerborum quoqui^ ordinem 
abatitor. omnino grandis in utraque similitude est. fertur et secunda eius no- 
mine epistola, quae a veteribus reprobatur". ita Hieronymus in les. UI, 13 
(0pp. rV, 612): „01emens vir apostolicus, qui post Petrum Bomanam rexit 
ecclesiam", scribit ^d Corinthios: „Sceptrum Dei'' etc. (cf. epi. I, 16 p. 19, 
12 sq.), ad £ph. n, 2 (0pp. YII, 571): ,3Inndo8 alios, de quibus et Clemens 
in epistola sua scribit: Oceanus" etc. (cf. epi. I, 20 p. 25« 15 sq.), ad Eph. 
IV, 1 (0pp. Vn, 606): „cuius rei et Clemens ad Corinthios testis est scribens: 
„Yinenlam charitatis*' etc. {cL epi. 49 p. 54, 1 sq.). nihilo minus Hieronymus 
adT. loyinian. I, 12 (0pp. n, 257 sq.): ^ad hos (eunuchos) et Clemens succes- 
sor apostoli Petri, cuius Paulus apostolus meminit (Phil. IV, 8), scribit epi- 
stolas omnemque paene sermonem suum de yirginitatis puritate contexit'*, 
quae epistulis syriace conserratis optime congruunt. 

Ruflnum quoque Aquileiensem praeter illam Clementis Bomani epistulam 
ad lacobum, quam latine vertit, eiusdem priorem epistulam ad Corinthios nosse 
B. A. Lipsius (de Clementis Bom, epistola ad Cor. priore, Lips. 1855, p. 156) 
et A. Harnack (prolegg. p. LXVI) recte censuerunt. nam Eusebii HE. V, 6, 3, 
ubi Irenaei verba redduntur (cf. 5. p. XXVI sq.), de industria mutavit: „8ub hoc 
ergo Clemente seditio non modica orta est apud Corinthum inter fratres, ita 
ut ex persona Bomanae ecclesiae scHberet ipse Clemens ad Corinthios epistu- 
lam" 0. 

1) Paulinum Nolanum Clementis Bom. epistulas latine vertisse I. B. Pitra 
(Spidleg. Solesm. T. L p. 203) opinatus est. nam ex loannis cuiusdam libris 
Uementb Bom. epL I, 43. 44 latina fragmenta hausit, et Clementis scripta 
Paulinus se Istme vertisse epi. 46 confessus est. sed neque Clementis Bomani, 
neqne eins epistnlas Corinthiis inscriptas Paulinus indicavit, cf. Lighfoot. p. 14, 



XXX PROLEGOMENA. 

eadem fere aeiate Pseudo-Instinus in Qaaestionibns ad Orthodozos (Besp. 
ad quaest. 74) alterius epistalae locum in codice deperditam (c. 10 p. 77, 9—11) 
nobis conservavit (xa^cbc ^piioiv 6 /dttxdgioi KXi^fjtriQ iv rj^ nQoq Kogiv^lov^ 
iniatoXy). 

y. (HementiB prior epi^tula in codice A. c. 2 p. 5, 3 ita commutata est, 
altera de Christo ita docait, nt ManophysUis earn valde placnisse mimm esse 
nequeat. saec. YI. ineante Severus patriarcha Antioebenus in libro contra Gram- 
maticum (loannem Gaesariensem) edit-o Clementis epi. n, 1 p. 69, 3 sq. lauda- 
▼it. idem etlam c. 9 p. 75, 18 sq. landasse yidetur. Timotheus autem. Ale- 
xandriae episcopns in Ubro contra concilium Gbalcedonense conscripto et ipse 
Clementis alteram epistulam (c. 1 p. 69, 3 sq. c. 9 p. 76, 4 sq.), sed tamquam 
tertiam laudavit, fortasse quia etiam epistulas de viiginitate bene novit, qua- 
rum priorem (c. 5. 6) in eodem libro laudayitO* Clementis epistalae ad Co- 
rintbios etiam apud Ortbodoxos aestumabantur. saeculo fere YL canon aposta- 
rum 85 inter Novi Testamenti libros post epistulas catholieas, ante Constita- 
tiones et Acta apostolorum Clementis utramque epistulam recensuit (KXifftcv* 
xoq imotoXal di;o). hac fere aetate etiam codex Alexandrmus Clementis epi- 
stulas ipsius Novi Testamenti libris addidit^). 

saeculo YI. exeunte yel YII. ineante Leontii et loannis sacrarum remm 
liber U nonae Clementis epistalae locum laudavit^) sec. YIL ineunte Doro- 



not. I, Hamack prolegg. n. LXXni. Ligbtfoot p. 17—21 et Hamack 1. L p. 
LXY. LXIX etiam contenaerunt, latinos scriptores ecclosiasticos Clementis Bo- 
mani epistulas duas habuisse illam lacobo inscriptam, quae anf^ Clementis Be- 
co^itiones et Homilias fertur, quam concilium Yasense a. 442 tamquam ge- 
numam laudavit, et alteram et ipsam lacobo inscrintam, non antiquiorem sae- 
culo Y. vol YI, et ipsam receptam inter epistulas aecretales. hue lam referen- 
dum esse, quod catalogus Bomanorum episcoporum Felicianus in vita Clementis 
retulit: „hic fecit duas epistolas'S et liber pontificalis, cuius prior pars prodiit 
saeculo YIIL ineunte: „hic fecit duas epistolas, quae catbolicae (var. 1. canoni- 
cae) nominantur^S sed R. A. Lipsius f Academy, no. 10, 1870, p. 256) bene mo- 
nuit, iam a. 440, nondum composita Clementis Bomani epistiUa altera ad laco- 
bum latina, Catalogum Leoninum continuisse videri: „et fecit (Clemens) duas 
epistolas". saeculo demum X. Luitprandus in vitis Bomanorum Pontificum.(apud 
Migne PatroL Lat. CXXIX. p. 1153): Hie (Clemens) scripsit duas epistulas la- 
cobo Hierosolymorum episeopo quae catbolicae nominantur. 

1) cf. Curetoni Corpus J^natiannm, Berol. 1849 p. 212. 214. 

2) 0. de Gebbardt ex bibliothecae S. Syn. Mosq. cod. CXLIX (sec. XY) 
fol. 160b. librorum ss. catalogum edidit (prolegg. p. LXXI sq.), ubi recensen- 
tur: ttjg 6h xaivnq diad^i^xr^g pifiXla ^ (!). iniaxoXal IHtqov pf. ^I<oawov 
TQ€iQ. 'laxdfiov lovda fila, KX^fievtoq a. UavXov iniaroXai id', ^Una cum 
catalogo Mosq. conteatantur Alexius Aristentis (c. ann. 1160) et Matthaeus Ma- 
nachus sive mastaris (saec. XIY) epistulam Clementis epistidis catbolieis esse 
adnumeratam, sed uterque addidit epistulam posteriorem, de qua Mosquends 
Eusebium vel Photium secutus tacebat. Alex. Aristenus de can. ^ost. 85 in 
Beverigii Synodico I. p. 53 Oxon., cf. Credner. 1. c. [Gesch. d. NTlichen Ka- 
non] p. 252 ^haec scnpsit: .... IlavXov iniotoXal SsxaziaaccQsg. IlixQOV 
iniaxoXal 6vo. 'Icodvvov xgetg, 'ictxcifiov fiCa. KXr^uevxaq al imaxo^ 
Xccl Svo. xccl al nQa^sig x(5v dnoaxoXwv. xal at diaxayal ol dtd xev 
avxov KXififiBvxoq xolq imaxonoiq iv dxxo) ^ifiXloig TCQoansfptovrjfiivai, Bla- 
staris S^ntagm.^ in Beveregii Synodico U.^p. 56, cf. Credner p. 253 sq., babet: 

[d xiSv ayiwv dnoaxoXcjv xavcav] ccg [sic] Sh (soil. Pauli epistolas XIII, 

catholieas Vll) Tcpoaxl^Tjoi did xov KXrifisvxoq 6vq imaxoXcLq, xal xaq nonj- 
^slaaq xovxtp diaxd^siq r. dnoax. daxsQOv 6 xfjq g' avvoSov dsvxsQoq xa^ 
v<ftv diiypa%p€v^* A. Hamack. 

3) cf. Fiialgmenta p. 85, 18 sq.: xov aylov KX'^/iBvxoq ix xf/q 9^ ini<fxoXflq, 



CLEMENTIS EPP. USUS ET AUGTOEITAS. XXXI 

the¥8 ardumandrita (Doctrina 23) epi. 11, 7 p. 74, It — 13 asus est {cDq Xiyei 6 
Syiog KXi^fitjg)^ Antiochns Palaestinensis Horn. XLin piiorem dementis epi. 
c. 13 p. 16, 11 sq. nosse videtur. eodem seCxdo Maa^imua confessor ^ Easebium 
moltos antiqnejnim seriptorum libros praetermisisse monnit: xal ju^v oifts Uav- 
ralvov Toijg novovg dviygatpev^ o^ts roO ^Pwftalov KXi^/Aevzog, nX^v 6^o 
xal fiovwv imatoX&Vf quibus verbis etiam aliae Clementis ^istulae, de -vir' 
ginitate, indigitari yidentur^). Mazimns sermon. 49 Clementis epi» 1, 48 p. 53, 
10. 11 excerpsit. 

saecnlo VUL Joannes Damascenua e Clementis epi. I, 33 p; 38, 1 sq. epi. II 
c. 10 p. 77, 4—84. c. 20 p. 8, 26 sq. nonnuUa elegit, eodem fere saecnlo vel 
praecedente ntraqud Clementis epistula ad Corinthios etiam syriace versa esse 
videtnr (cf. p. XXITT). 

saecnlo IX. Georgins Syncellns, Ensebii HE. Ill, 1 6 secatns, Chronogr. I, 
p. 344 (651) priorem Clementis epistulam tamqnam genninam agnovit (cf. quae 
ad epi. I, c. 1 p. 3, 9—4, 2 notata sunt), haec Anastasium Bibliothecarium saec* 
IX. ezeunte (Hist. eccl. Paris. 1649 p. 17: buius epistola fertur ad Corintbios 
missa, qnam tota recipit, ut Egesippus testatur, ecdesia) repetiisse monuitvA. 
Hamack (prolegg. p. LXIX). Nicepborus patriarcha Constantinopolitanus, qui 
mortnns est a. 828, in Sticbometria (v. supra p. XI not. 3) Clementis utram- 
qne epistulam iam inter Novi Testamenti libros apocrypbos reiecit: KXiifievtog 
a, fi^, axlxot fix [MMDC]. in collectaneis syriacis saeculi Vni. vel IX. laju- 
dantur S. Clementis episcopi Eomani epistulae ad Corintbios (I) c. 54 p. 59, 8 sq. 
saecnlo LX. Fhotius de utraque epistula boc indicium tulit: 

'Bibl. cod. 113. cibibg iariv d KX^fttig, negl oi ^ijoiv o d^eaniaiog Ilav- 
log iv xy ngdg ^iXinntialovg inioxaX^ (IV, 3) MstdL xal KX^fztvxog xal 
xCbv XoiTiibv avvsQySiv ftov, <bv xa dvdfiaxa iv fil^Xq> ^(afjg. oixog xal ini" 
axoTJjv aSioXoyov ngdg KogivS-iovg yQdfpsi^ ^xig nagh noXXolg aTtodoxvQ 
^§^(b^f ihg xal Sri/jLoolif civayivthaxeaO-at. ij 6h Xsyojutivfj Sevxiga ngdg 
xoifg aixoi>g tog vdd^og aTtoSoxifidZexai, 

Bibl. cod. 126. aveyviha^ri pipXagldiov, iv <p KXi^/isvxog imaxoXal ngbg 
Kapivd-lovg (I ive^iQovxo, (hv ^ ngoixtj St alxlag avxovg ofyei, axdasat xal 
xagaxaXg xal axlofzaoi xfjv npinovaav avxotg sIq^v^v xal dfi6voiav ifjino- 
Xtxei^ea^ai Xi^aavxag, xal nagaivst navaaa^ai xov xaxov, anXovg dh xaxk 
x^v (pgdaiv xal aatp^g iaxi xal iyyvg xov ixxXrioiaoxixoH xal dncgiigyov 
Xagaxxijgog, alxtdaaixo 6* 8v xig abxov iv xavxatg, Zxi xs xod dyxeavoi^ 
l{itf xoofiovg xivdg tnoxlB^ixai elvai (cf. epi. I, 20 p. 25, 15 sq.), xal Sbvxs- 
gov ^odtg, dxi <hg navaXfjB^BOxdxip x<p xaxoi xbv (polvtxa xb dgvsov tnodsly' 
/jtati xixgfitai (cf. epL I, 25 p 31, 6 sq.), xal xglxov Zxi &gxisgia xalngo- 
axdxfiv xbv xigiov fjfiwv ^Irioovv Xgiaxbv i^ovo/zd^wv (epi. I, 36 p. 41, 1^ sq. 
c. 61 p. 66, 18 sq. c. 64 p. 67, 22 sq.) oi6h xdg d-eongeneig xal vipijXoxigag dtpfjxe 
negl alxov ^wvdg'^) oi ix^v oid* anagaxaXvnxiog avxbv ovdafju^ iv xo\)' 
xoig fiXaag>ijfji£T. ^ 6h Sevxiga xal avxif vovd-salav xal nagaivEOiv xgslx- 
xovog eladysi filov xal iv dgxv (c. 1 p. 69, 4) S-sov xbv Xgiaxbv xrigvaaei, 



i) in prologo in opera Dionysii Areop. Tom. 11. p. 12. 

2) ceterum Maximus serm. 53 de anima p. 656 etiam Clementis Hom. 
XVn, 10. XI, 11 excerpsit, qua in re egregie falsi sunt Potterus (Clementis 
Alex. 0pp. II, 1020) et H. E. F. Gnerikius (de scbola quae Alexandriae floruit 
eatecbetiea. Part. n. Hal. 1825, p. 461), bunc locum inter Clementis Alexan- 
drini fragmenta recensentes. 

3) c£ quae ad epi. 1, 2 p. 5, 5 notata sunt. 



XXXn PBOLEQOMENA. 

ovi^ 4 nQihxii dnr^XXaxTO navtiKbg, xal hgfjirjvsiag 6h ^^tlbv xivmv akko- 
xotovq ix^i (cf. c. 1 2 p. 79, 11 sq. c. 14 p. 81, 12 sq.). &XXmQ te Sh xal tii iv 
avtaU vorifjiaxa iggifAfiiva nw<; xal ov ovvfxn ^^^ axoXov^lav ^n^^xf f^' 
Xdrtoita, 

post Photiam Nicon monachas Bhaithensis eirca a. 1060 ex utraqae epi- 
stula (I, 14 p. 17, 9 gq. c. 46 p. 51, 1 sq. II, 3 p. 71, 13 sq.) excerpta dedit. 
Antoninm vero (circa a. 1140) in Melissa edita Yenet. 1680, p. 137 (part. IL 
serm. 73) tantummodo Mailini locomm commun. serm. 49 (v. supra p. XXXI) 
transscripsisse monnit Bryennius {asL Qld*). 

iam cognovimas, quanta dementis epistolae prioris in ecclesia antiqna 
anctoritas faerit, inter omnes haius generis libros maxima. ' eam ante Nice- 
phomm Constantinopolitannm nemo reprobavit, tamqoam apostoli scripturam 
laadayit Clemens Alexandrinns, inter Novi Testament! rd dvtiXeydfJieva posuit 
Ensebins. alteram quidem epistnlam Eusebias et Hieronymos nondmn agno- 
yeront, Photias spuriam iudicavit sed non soU Monophysitae, Sevems ct Ti- 
motbeas, eam libenter recepemnt, etiam Orthodoxi: Dorotheas archimandrita, 
Maximas confessor, loannes Damascenus eam agnoYenmt. prioris epistolae 
usom pablicum in ecclesia Corinthia testatos est Dionysius Corinthios, in ple- 
risque ecclesiis Eusebias et Photias, in nonnullis ecclesiis Hieronymus. utram- 
que vero epistulam in ipsius Novi Testamenti eanonem receperunt canon apost. 
85 et codex Alexandrinas. etiam illas dementis de yirginitate epistulas tarn- 
qaam iniotoXctq iyxvxXlovQ in ecclesiis publico legi retulit Epiphanius, coius 
testimonium Syri testes confirmayerunt^). Noyum Testamentnm non graece 
tantum hie illic dementis Bomani epistulas ad Ck>rinthios, sed etiam syriaoe 
utramque epistulam de yirginitate continuit. 



m. DE CLEMENTIS BOMANI EPISTULABUM OEIGINE ET INDOLE. 

I. Clemens Romanus, cuius nomine epiatulae Corinthiis inscriptae omatae 
sunt, et imperatoris Bomani cognatus et apostolorum discipulus dicitur. Gle- 
mentem imperatoris cognatum Bomana historia praebuit. nam T. Flayixis Sa- 
binus, praefectus urbi, T. Flayii Yespasiani imperatoris frater maior nata erat. 
Sabinus autem filium reliquit minorem T. Flayium Clementem, cuius uxor Do- 
mitilla, Yespasiani filiae Domitillae filia^). hunc Clementem propter fidem 
christianam a. 96 ineunte a. Domitiano interfectum esse constat. Suetonius 
Domit. c. 15: „denique Flayium Clementem patruelem suum^ contemptissimae 
inertiae [i. e. Christi fidem amplexum] — repente ex tenuissima sospieione 
tantum non in ipso consulatu (a. 95) interemit. quo maxime facto maturayit sibi 
exitum". Dio Cassius LXYQ, 14: xdv x(f avt^ hsi (95 p. Chr.) SiXXovQ tt 
noXXohq xal xdv ^Xdfiiov KX^ptsvxa x>xaz€vovxa, xalnsg dvsipidv dvxa xal 
yvvatxa xal avx^v avyysv^ kavxov ^Xa^iav JofjCtxlXXav l;i;ovra., xaxiapa- 
Sbv 6 Jo/jiixiavoQ, inTjvix^ij Sh d(i<poXv HyxXriiia d^soxijxog, i>^' ijc xcU fiA- 
Xoi iq xa xmv ^lovSalatv ^^ij i^oxiXXovxeq noXXol xaxeSixda^r^aav ^ xal ol 



1) cf. c. 4 p. 72, 10— 12. c. 8 p. 75, 14—16. c. 11 p. 78, 9—16. c. 12 
p. 79, 9 sq. c. 13 p. 80, 12. 

2) cf. loan. Theodori Beelen prolegomena ad S. dementis Bomani epistu- 
las binas de yiiginitate p. LIY sq. 

3) cf. Alb. Imhof, T. Flayius Domitianus. HaL 1857. p. 15. 



CLEMENTIS BPP. OBIOO £T INDOLES. XXXm 

(jLhv Ati&avoVf ol dh tmv yovp ovaiwv icxBQti^riaav* ft 61 Jofiitlk^a vneg- 
wQla^ fiivov ig IlavdatiQlav. iudaici mores eodem . modo christian^m reU- 
gionem significant, quo Chriatiani intellegontar, „qui vel improfessi iudaicam 
Tiyerest Titam". *) 

nobilissimi martyris memoriam Ghristiani pie colebant, sed etiam fabulis 
ezcolebant. Clementem iam Tiberii Caesans oognatnm, Petri apostoli comitem 
et in Bomano episcopata successorem descripserant Becognitiones et Homiliae 
illi snppositae (a. 140 — 180), qaibas eiusdem epistula ad lacobum praemissa 
est. sed per hone caesareom Cbmentom antiqaissimomm episcoporam Boma- 
norom ordo torbatas est. enm a Petro ordinatam esse dixit Tertullianus (de 
pnescr. baer. c. 32), eundem plerosque Latinorum ,,8ecundum post Petrum 
apostolum*' Bomae episcopnm haboisse testatur Hieronymus (de rir. illastr. 
e. 15). sed praeter Clementem Petri successorem etiam Linns Panli successor 
agnoscebatur^). itaque Clemens iam in secundum Petri successorum locum 
reposittts est. antiquissimus Bomanorum episcoporum catalogus, Liberianus'), 
pc»t Petrum (30—55), Linum (56—67) tertio loco retulit: „Clemens ann. IX. 
m. XL dies XXL fuit temporibus Galbe et Yespasiani, a cons. Tracali et Italici 
(68) usque Yespasiano YL et Tito (76)*'. eundem Clementi locum inter epi- 
scopos Bomanos tribuerunt Optatus Mileritanus ^) , Augastinus^), Seyerus An- 
tiochenus (cf. quae ad epi. U, 1 p. 69, 3 sq. notata sunt), Pseudo -Ignatius 
ad Mariam Cassabolitam c. 4. eosdem Clementis episcopi annos retinuerunt 
catalogue Felicianus et liber pontificalis ^j, quamyis Clementem quarto demum 
loco (post Petrum, Linum, Cletum) recenseant. Irenaeus adv. haer. Ill, 3, 3 
Clementem et ipse quarto loco, sed post Petrum, Linum, Anacletum recensuit. 
ubi notandum est, Irenaeum, si quidem communem Latinorum traditionem se- 
cutus est 7), Clementis episcopatum eodem anno incepisse, quo eum consulem 



1) Sueton. Domit. c. 12, procul dubio erravit H. Graetz (Geschicbte der 
Juden Yom Untergange des jUdischen Staates bis zum Abschluss des Talmud 
ed. U. Lips. 1866. p. 112. 435 sq.), qui Clementem consularem ipsi iudaismo 
yindicare voluit. erravit etiam Theoaorus Zahn (der Hirt des Hermas, Grothae 

^1866. p. 57 sq., Clemens von Bom. im &ltesten M&rtyrerverzetchniss der rom. 
Eirehe, Zeitscnr. f. hist. Tbeol. 1869. lY. p. 627 sq.), qui Clementem consula- 
rem ne Christianum quidem fuisse contendit, cf. quae equidem contra eum 
disserui (Zeitschr. f. w. Th. 1869. II. p. 232 sq.) 

2) Constitutt. apoSt. YII, 46 p. 228, 1 7 sq. : t^q '6h "^Piofialcov ixxltialaq 
Alvoq fihv o Kkavdlaq ngmvog \>Jtd Uavlov, xal Kk'^/iij; 6h fieta tov Alvov 
^dvarov i>n* ifiov IHtqov Sevxegoq xBxBiQoxovfixai. 

3) cf. Emman. a Schelstrate, Antiquitatis eccles. Tom. I. Bom. 1692. p. 404, 
Theodori Mommsen commentationem : „Ueber den Chronographen vom J. 354*S 
Abhandlungen der pbilologisch-historischen Classe der konigl. s&chs. Gresell- 
schaft der Wissenscnaften. Yol. I. Lips. 1850. p. 634 sq. B. A. Lipsii librum: 
Cbronologie der rom. Bischofe bis z. Mitte d. 4. Jabrh. Eilon. 1869 p. 265 sq. 

4) De schismato Donatistarum U, 2: cathedra una est. sedit prior Petrus, 
cui successit Linus, Lino Clemens, Clementi Anacletus. 

5) Epi 53 ad Generosum (0pp. n, 120 ed. Benedict.): Petro successit Li- 
nus, Lino Clemens, Clementi Anacletus. 

6) apud Emman. a Schelstrate 1. L 

7) catalogus Liberianus post Cletum Clementis successorem quinto loco 
pergit: „Anaclitus ann. XII. m. X. d. III. fuit temporibus Domitiani, a cons. 
Domitiano X. et Sabino (84) usque Domitiano XYU. et Clemente (95")- eos- 
dem annos catalogus Felicianus et liber pontiflcalis retulorunt. Evaristum, 
quern Clementi successisse Irenaeus dixit, catalogi Bomani a cons. Yalentis et 
Yeri (96) usque Gallo et Bradua (108), Eusebius inde ab a. 100 episcopum 
fuisse tradiderunt. 

HiLQBKFSLD, KOV. TEST AM. EXTRA CANONEM. FASC. I. ED. U. *** 



' i 



XXXIY PROLEGOMENA. 

faisse constat ^95), aut si sequente demam anno (06) Clementem snccessisse 
statuerit, eodem anno earn episcopum creatum censuisse, qno martyrio corona^ 
tag est. Eusebins vero in Chronicis post Petrum (40 — 65), Linum (66 — 68), 
Anacletum (69 — 90) snccessisse Clementem (91 — 100) retnlit^), itaqae Clementem 
episcopum et Clementem consolem iam ita distinxit, ut ille.hoius saperstes 
Msse videretor. in Hist. eccl. Ill, 2. 13. 15. 34 EaseMus jClementem postPe- 
trnm, Linam, Anacletnm C^viyxXtjtov) XII. Domitiani anno (92 vel 93) snc- 
cessisse, tertio antem Traiani anno (100 vel 101) Evaristnm secutum esse tra- 
didit. sed qnamvis etiam hio Clementem episcopom dementis consnlaris su- 
perstitem tradiderit, tamen Eusebins ipse, ubi extraneos quoque scriptores Chri- 
stianorum martyria sub Domitiano memorasse dixit, Clementis consnlaris locum, 
quasi iam praeoccupatam a Clemente episeopo, vacuum reliquit. invitus 
igitur etiam Eusebius innuit, in Clemente episcopo Clementem consularem 
latitare. Clementem yero episcopum etiam martyrem fuisse primus Bufinus 
Aquileiensis tradidit (cf. p. XXXY, not. 1). 

Clemens episcopus primus, secundus, tertius Petri .successor dicitnr, per 
Neronis, Galbae, Vespasiani, Domitiani, Nervae aetates usque ad Traiani 
tempera pellitur. diyeigentes traditiones, primam certe et tertiam, iam Hie- 
ronymus sic memoravit de.vir. illustr. c. 15: ^Clemens — quartus post Petrum 
Eomae episcopus, siquidem secundus Linus fuit, tertius Anacletus, tametsi 
plerique Latinorum secundum post Petrum apostolam putent fuisse Clemra- 
tem^}. — obiit tertio Traiani anno^'. perturbatum autetn Bomanorum episco- 
porum brdinem Epiphanius ita componere voluit, ut Clemens ab ipso Petro 
ordinatus episcopatum prime recusasse, tum mortuis Lino et Cleto suscepisse 
yideretur^). Buiinus Aquileiensis Clementis Becognitionibus latine versis haec 



1) Eusebii Chron. (ed. A. Scboene, Berol. 1866. II. p. 160) ad a. 95 ar- 
men.: refert autem Bruttius, multos Christianorum sub Domitiano subiisse mar- 
tyrium: Flayia Dometila et Flayus Clementis consuHs sororis filius in insulam 
Pontiam fugit (fugerant?), quia se Christianum (Christianos?) esse professus 
est (professi sunt?), e yersione Hieronyini: „scribit Bruttius plurimos Christia- 
norum sub Domitiano fecisse mart3Tium, inter quos et Flaviam Domitillam 
Flavii Clementis consults ex sorore neptem in insulam Pontianam relegatam, , 
qiiia se christianam esse testata est'*, cf. etiam Epitomen syriam ib. p. 214. 
HE. ni, 18, 4: elq toaovxov 6h &Qa xava tovg 6tjkovfiivovq ^ t^c jj/nsxiQaq 
niotecog SiiXafins dtdaoxalla, wg xal tovg oino^sv tov xad^ tlpictg Xdyov 
ovyygaipeTg^fiii anoxvtjaai zalg avx<ov laxoQiaig xov xe Siaty/jiov xal ta iv 
aix<p ixaQXVQia nagaSovvai ^ o? ye xal xov xaiQov in' dxQiphg ineatmn- 
vavxo, iv ^xei nsvxexaidsxdxip Jofisxiavovjdb yel 96) fiexa nXsioviav hxi- 
Qwv xal 4>Xaovl.av JofiixlXXav laxoQ^avxsg, iS dSeXip^g (yar. 1. iSaSeX- 
(p^v) yBypvvTav ^Xaovlov KXrj/jisvxog, ivdg xwv XTjvixdde inl -PtO' 
fifig VTiaxfov., xijg slg Xgioxbv fiaoxvolag Svsxev elg v^aov Hovxlav xaxa 
xifiwQiav dsSoaBai. Flayia Domitilla cnristiana iam non uxor T.Flayii Cle- 
mentis consulis dicitur, quem Bruttius et alii scriptores non tamquam chri- 
stianum descripserunt. Clemens yero episcopus nondum martyr fuisse tradi- 
tur. solius Flayiae Domitillae exsulis cbristianae memoria colebatur. Hierony- 
nius epi. 108, 7 (0pp. I, 695) ad Eustochium de huius matre Paula haec retulit: 
Delata ad. insulam Pontiam, quam clarissimae quondam feminarum sub Domi- 
tiano principe pro confessione nominis christiani Flayiae DomitiUae nobilitayit 
exilium, yidensque cellulas, in qi^ibus ilia longum martyrium duxerat, sumtis 
fidei alls, lerosolymam et saneta loca yidere cupiebat. 

2) ita ipse Hieronymus ady. loyinian. I, 12 (0pp. 11, 257 sq.): Clemens 
successor apostoli Petri, cuius Paulus apostolus meminit (Phil. IV, 3). Comm. 
in les. Lll, 13 (y. supra p. XXIX): Clemens yir apostolicus, qui post Petrum 
Bomanam rexit ecclesiam. 

3) Haer. XXVII, 6, ubi Petrus et Paulus XII. anno Neronis (64) martyrio 



CLEMENTIB EPP. ORIGO ET INDOLES. XXXV 

praefatus est ad Gaudentium: „Qaidam enim reqninmt, qnomodo cnm Linus .^ 
et Cletus in nrbe Bom a ante Glementem hnnc fuerint episoopi, ipse Clemens 
ad lacobnm soribens sibi dicat a Petro docendi cathedram traditam. cuius rei 
banc aocepimus rationem, quod Linus et Cletus fuerunt quidem ante Clemen- 
tern episcopi in urbe Bom a, sed superstite Petro, yideUcet ut illi episcopatus 
curam gererent, ipse vero apostolatus impleret negotium, sicut invenitur etiam 
apud Caesaream fecidse, ubi cum ipse esset praesens, Zachaeum tamen a se 
ordinatum babebat episcopum, et boc modo utmmque verum videbitur, ut et 
illi ante Clementem numerentur episcopi, et Clemens tamen post obitum Petri 
docendi susceperit sedem".*) 

per Clementem turbatus Bomanorum episcopornm antiquissimorum ordo 
nobis non componendus, sed cognoscendus est. certum autem locum et quie- 
tum Clemens nunquam inveniet, nisi reductus ad Clementem consularem a. 96 
ineunte interemptum. hunc insignem virum, ig tot twv 'lovSalotv sd^tj i^o- 
xiXXovra^ iudaizantes Christiani Bomani tamquam Petri apostoli discipulum, 
comitem et successorem celcbrabant. 

iam Hermae Pastor Vis. II, 4 p. 12, 7 sq. Clementem, cui Bomaliae eccle- 
siae libros ad extraneas civitates mittere liceat, ante ipsos presby teres ecclesiae 
praefectos nominavit. ita Clemens episcopus quodam modo ortus est. Cle- 
menti supposita epistula ad lacobum ante Becognitiones et Homilias eum tam- 
quam Petri ipsius successorem iam summa episcopi auctoritate presbyteria 
praeposuit et gentilium per Petrum servatorum optimas primitias appellavit 
(c. 3). quod Clemens autem etiam Pauli disci'pulus fertur, ex hac demum 
epistula, quae Pauli doctrinam quamvis mitigatam profitetur, ortum esse vide- 
tur2). ita iam Irenaeus adv. baer. in, 3, 3: fisva xovxov (Anacletum) dh xqI- 
t(p TOTKp anb zdfv anocxo'Kwv xr^v imaxonr^v xXij^ovxai KXrifiriq, o xal kw- 
QaxcDq xovQ fzccxaglovg anooxolovq xal avfipe^.tixibq avzoTg xal exi ^vav- 
Xov x6 xriQvyiJLa xwv dnoaxoXwv xal x^v naQadoaiv ngb 6(pd^aXfx<3v' f/ov. 
Origenes (v. supra p. XXVII sq.) Clementem non tantum apostolorum discipu- 



coronati, Linus et Cletus perduodenos annos munere functi dicuntur, Clemens 
igitur fere a. 88 in cathedram Bomanam escendisse putatur. 

1) itaque Bufinus etiam in libro de adulteratione librorum Origenis (post 
Origenis Operum ed. Buae. T. IV* p. 50, apud Hioronymum adv. Buffinum II, 
17, 0pp. n, 507): „Clemens apostolorum discipulus, quiBomanae ecclesiae post 
apostolos episcopus et martyr fuit'*. 

2) quae hac de re iam disserui (apostol. Vater p. 95 sq.), impugnata qui- 
dem 3unt a Lipsio 1. 1. p. 166 sq. et Volkmaro (theoL Jabrb. 1856. p. 297 sq.), 
sed non refutata, cf. quae respondi (Zeitschr. f. wiss. Theologie 1858. IV. p. 
589 sq.). PetropauUna de Clemente traditio facillime derivatur ex antiquiore 
Petrina, cui propter ipsam epistulam Clementi adscriptam Pauli schola adde- 
batur. ad banc opinionem confirmandam Phil. IV, 3 adhibebatur. itaque km 
Irenaeus adv. haer. HI, 3, 3: KXi^ixrig 6^ xal kw^axui^g xovg fiaxagiovg ano- 
axdXovg xal avf^pspXtjxibg avxotg xal hi evavXov x6 xriQvyfia xwv anoaxd- 
Xwv xal xr^v nagadooiv ngb 6<f&aXfiibv ^x^}'- Eusebius HE. V, tl, 1 KXij- 
ft^g (Alexandriniis), ouwvv/jiog xip ndXai xijg Pwfiaiwv ixxXijalag riytjaafiivw 
{poixrixn xwv dnoaxoXoiv, contra Petrina traditio propriis pedibus stat neque 
nititur ipsius epistulae fundamento. ceterum minime nego, Clementem consu- 
larem etiam a Paulina ecclesia Bomana celebratum esse. Hefelius quidem 
utrumque. Clementem, Eomanum et Philippensem, ita coniungere voluit, ut ille 
Pbilippis natus sit. quam sententiam deiendit Phitothous Bryennius (prolegg. 
ash iji X. X, h.), sea ol imoxo^ofiiav ndaxovxsg xwv Jia/naQxvQOfiivwv 
{oeX, ^g) non consentient, vir clanssimus post Linum et Anacletum Clemen- 
tem episcopum Bomae fuisse asseruifc a. 92— 101 {oeX. q^' x, x. k.)» 



XXXVI PROL£aOBf£NA. 

lam appellavit, sed etiam Pauli testimonium PhiUpp. lY, 3 ad eum retulit. 
quern secnti sunt Ensebius HE. Ul, 15, Epiphanius Haer. XXYII, 6: eha Kkr,- 
fAf^Qi avyxQOVoq wv UitQOv xal IlavXov, oi ircifAvrnAOVsiBi. HavkoQ iv xy 
ngd^ *'PiofAttlovq iniatoXy (per memoriae lapsum), Hieronymns de vir. iUustr. 
c. 15: Clemens, de quo apostolus Paulus ad Pbilippenses scribena ait: „Oum 
Clemente et ceteris cooperatoribus meis, quorum nomina scripta sunt in libro 
vitae", quartus post Petrum Bomae episcopus", ady. lovinian. I, 12: ,,Glemens 
sueeessor Petri, cuius Paulus apostolus meminit*'. etiam Petrus Constitiitio- 
num apostolicarum VI, 8 p. 164, 22 sq.: KX^fjisrtOQ xov ''Poffialov imaxoTtov 
xs xal noXlxoVj fjtaS^^xsvB^ivxoQ {fzaS^tjxsvaavxi Lagard.) 6h xctl Ilavhp x^ 
avvanooxoktp ^fiwv xal avvegyiji iv x(p evayYsUqf* 

n. dementis quae dicitur epistula prior <id Carinthio8 ipsa nullum prae- 
tor Bomanam ecclesiam sibi vindicat certum auctorem. sensim autem ilia tra- 
ditio orta est, quae Olementem banc epistulam scripsisse ferebat. 

1. Hermae Pastor Vis. II, 4 p. 12, 7 sq. dementi nondum inter presby- 
teros vel^episcopos, qui ecclesiae praeerant, reeepto id solum officium tribuit, ut 
Bomanae ecclesiae libros aliis mitteret. erat enim huius ecclesiae membrum 
praecipuum. eundem iam scripsisse Bomanae ecclesiae epistulam ad Corinthios 
retulerunt Dionysius Corintbius, Irenaeus, fortasse etiam Hegesippus. sed banc 
epistulam inter omnes quos novimus primus Clemens Alexandrinus simpliciter 
Clementis Bomani appellavit. quaeritur, num recte ita appelletur. nam talis 
traditionis quamvis antiquioris nulla est certitude, si rei ipsius naturae adver- 
satur. epistulam per Cleioentem scriptam iam Dionysius Corintbius i^ppeUa- 
yit, sed idem Dionysius etiam Corintbic»n ecclesiam a solo Paulo plantatam 
(cf. 1 Cor. in, 6) Petri et Pauli communem plantationem appeUayit, quos Co- 
rinthiam ecclesiam plantasse et simul Bomae martyrium passes esse dixit (apud 
Euseb. HE. II, 25, 8). Hegesippum autem multa fabulosa credidisse et scri- 
psisse constat. 

missa igitur traditione epistula ipsa exquirenda est. buius autem scri- 
ptorem e gentibus ortum esse iam dies nocti antepositus c. 2 p. 6, 6. 7. c. 24 
p. 30, 13 sq. suadet, neque audiendus est E. Gundert^), qui eum etiam iudaicae 
nationi vindicare voluit. novo populo dei e gentibus collecto (c. 29 p. 35, 7 sq.) 
et scribentes et legentes adnumerantur (c. 30 p. 35, 14 sq. cf. c. 32 p. 37, 10 sq.). 
Bomanum autem civem banc epistulam scripsisse concludere licet e. c. 6 p. 10, 
6 {iv ^filv) c. 55 p. 60, 5. 6 (iv ^(JlXv) c. 63 p. 67, 15 sq. {iv ^fitv—fjiexaSv iifimv 
xal ^fjiwv), cf. c. 37 p. 42, 15 xoTg ffyov(iivoi<; rjfxdiv, c. 61 p. 66, 5 xoXq 61 
S^X^^^^ ^^^ i7/ot;^^vo<^ ^/zdiv. sed ipsius imperatoris patruelem, quamyis 
nondum consulem, ita locutum esse de iUis, „qui nobis imperant^S quasi ipse 
imperii plane expers esset, yalde dubito. ecclesiastici imperii scriptor non erat 
expers. scripsit enim ox persona ecclesiae, yel potius presbyterii Bomani c. 39 
p. 44, 8 — 10 U^QOVBg xal davvBxoi xal fi(OQol xal analSevxoi ;jAfvagov<yiv 
^fjiaQ (presby teres yel episcopos) xal fivxxtjQil^ovaiv, kavxovg (Mcos) fiovXd- 
/iBvoi inalgea^ai xaXq diavolaiQ ^fxtbv, etiam c. 56 p. 61, 6 sq.: xal ^/isTg 
ovv ivxvxo)fiev tcsqI x(3v IV xivi nagaitxwfiaxi 'bnagxovx<ov, onwQ doB^i 
avxotg inielxBia xal xansivoipQoavvij, slg x6 el^ai avxovg (iti ^fiZv (summo 
ecclesiae magistratui) , dXXa x(p BsXr^fiaxi xov d-BOv, itaque scriptorem qui- 



1) Der erste Brief des Clemens Bomanus an die Corintber, Zeitschriffc fiir 
lutber. Tbeologie 1853. IV, 651. cf^ quae ad c. 32 p. 37, 4 adnotayimus p. 99. 



CLEMENTIS BPI. I. ORIGO ET INDOLES. XXXVIl 

dem 6 gentibns natiim, Bomannm ciyem, Bomanae eeelesiae presbyterum vel 
episcopnin agnosco, sed T. Flavio dementi in hac epistola nihil reUnqno, nisi 
qaod earn Gorinthiis mittere potaerit ^). nam hoc certissime constat, Domitiano, 
qui panlo post Clementem oceisns est, adhnc imperante epistulam conscri- 
ptam esse. 

2. Damitiani neUUi iam Patricias Innius et Cctelerius hanc Bomanae 
eeelesiae epistulam recte yindicaverunt. idem post Bleekiom, TholucMum, Ne- 
andrum, Schliemannaro, Gieselerum, Bunsenium, A. Bitschelium, C. B. Eoest- 
linum, Beussiom^) et ipse censui (apost. Y&ter p. 83 sq.). post me ita iudi- 
cayemnt E. Gundert (Ul.), Ecco Ekker^), B. A. Lipsius*), I. C. M. Laurent (pro- 
legg. p. XXXY sq., sed paolo post mottem Domitiani), I. B. Lighfoot (p. 4 sq.), 
lac Donaldson^), Ado. Harnack (prolegg. p. LXXXI sq.), Philotheus Bryennius 
{aeX, h(l x.r. ^.), Eduardus Zeller^), alii, et haec sententia omni ex parte 
confirmatur. panel etiam nunc Grdtium, Dodwellum, Grabium, Wottonum, 
Gallandium secuti iam Neronis imperio exeunte (a. 68) hanc epistulam scri- 
ptam esse putant, inter catholicos theologos Hefelius, inter protestantes C. 
Wieselerus. sed homm sententiam ipsa epistula refellit, quippe quae c. 1 p. 3, 
7 sq. crebro iteratas Christianorum calamitates, quales Domitiano, non Nerone 
imperante accidemnt, yIx praeterlapsas dicat, c. 44 p. 48, 9. 10 presbyteros ab 
apostolis aliisque viris insignibus constitutos (jLBfiagtvQrifihovq ts noXkolq iqv- 
voiq iino navxwv, c. 47 p. 52, 14 Corinthiam ecclesiam a. 53 a Paulo condi- 
tani iam. aQx^^lttv appellet?). Bomana ecclesia legates misit avdgaq niatoiq 
xal ad}g>Qovttq, and veSttjtog dvaaxQatfivxag h'taq y^govg dfiifzntwQ iv rjftlv 
(c. 63 p. 67, 18 sq.). anno vero 68 inter Christianos Bomanos nemo inde a iuven- 
tute usque ad senectutem conversatus est. alii dementis dictam epistulam 
secundo demum saeculo vindicare voluerunt. Schwegleri ^) vestigia secutus Volk" 
mams*) non Domitiano, sed Adriano imperante hanc epistulam conscriptam 
esse Gonstanter asseyeravit. quam sententiam a me statim impugnatam ^^) ipsi 



1) Ado. Harnack (prolegg. p. LXXXIX) et ipse pro certo afdrmare no- 
luit, Clementem presbyterum epistulam Bomanam senpsisse, quamvis eum a 
consule demento discernendum non esse dubitet. Philotheus Bryennius (aeX. 
qJ^^' X. T. k,), dementem Boni. episcopum huius epistulae auctorem constan- 
ter defendit. 

2) quorum scripta laudavi (apostol. VSter p. 84 not. 14). 

3) Disquisitio critica et historica de dementis Bomani priore ad Corin- 
thios epistola, Traiecti ad Bhen. 1854. p. 93 sq. 

4) De dementis Bomani epistola ad Corinthios priore disquisitio. Lips. 
1855. p. 136 sq. 

5) The apostolical fathers, London 1874. p. 130 sq. 

6) Zur Petrusfrage (Zeitschrift f. wiss. Theologie 1876. I. p. 40). 

7) praeterea cf. quae hac de re monui in libro meo : apostol. Y&ter p. 83 sq. 
et in huius editionis adnotationibus p. 88 sq. 

8) NachapostoL Zeitalter, Tubing. 1846. YoL IL p. 125 sq. 

9) Ueber demons yon Bom und die n&chste Folgezeit, mit besonderer Be- 
ziehnng auf den PhUipper- und Bamabasbrief, so wie auf das Buch Judith, 
theoL Jahrb. 1856. p. 287 — 369. Die Beligion Jesu und ihre erste f}ntwicke- 
long etc. Lips. 1857. p. 391 sq. Der Ursprung unserer Eyangelien nach den' 
Urkunden, laut den nenem Entdeckungen, Turici 1866. p. 64. 

10) Yolkmar's chronologische Entdeckungen Dber die Apokalypsen des Esra 
und das Bach Judith, die Briefe des r5mischen demons and des Barnabas, 
Zeitschr. f. wiss. Theologie. 1858. 11. p. 282 sq. 



XXXVIII PROLEGOMENA. 

• 

Baorio^) placnisse semper admiratas sum. nam auctoris flduciae ipsa argu- 
menta pamm conveniuot. post Domitiani vexationes, Traiani celeberrimam do 
Christianis poniendis rescriptam subitae certe et improyisae calamitates hoius 
generis (c. 1 p. 3, 7 sq.) accidere noi^ poterant. Petram et Paolum a. 64 mar- 
tyres Domitiani qiiidem aequales zovq iyyiaxa yBvo/uiSvovQ d&Xtjtai, trjg yB- 
v€&g ij(jLd}v xh yevvata i>7to6siyfiata (c. 5 p. 9, 2 sq.) appellare poterant, sed 
Adriani aeqnales post LX fere annos ita locates esse valde dabito. et qnis 
tandem Yolkmaro credet, presby teres ecclesiamm ab ipsis apostolis constitu- 
tes, si post LXX fere annos superstites erant^), monere ecclesiastico fungi po- 
tuisse, Corinthios autem etiam tales seniores munere prwasse (c. 44 p. 48, 10 
sq.)? ludithae vero librum, quo huius epistulae scriptor iam usus est (c. 55 
p. 60, 9 sq.), diu ante Adriani imperatoris primum annum (117 vel 118) com- 
positum esse certissimis constat argumentis^). Volkmari sententiam equidem 
tamquam omni dubitatione vacuam et chronographae artis insigne exemplum 
admirari non possum, placuit vero Theodore Eeim^), Henrico Holtzmann^) 
aliis. A. Hausrath^) etiam seriorem huius epistulae aetatem esse contendit, 
tamquam eodem fere tempore, quo Hermae pastor, compositae. 

D(Huitiani aetati Bomanam epistulam vindicantes vix errabimus, si earn 
post a. 93 scriptam esse censebimus. nam inde ab illo anno, devictaL. An- 
tonii Satumini rebellione, Domitianus in bones quosque saevire et tyrannum 
se aperte ostendere coepit^). idem imperator, qui a. 93 exeunte philosophos per- 
secutus est, etiam Christianis tamquam philosophorum similibus non pepercisse 
yidetur. itaque Eomani Christiani c. 1 p. 3, 7. 8 tag al<pvi6lovq xal in^xX- 
XrjXovQ yevofjLsvaq xaS^ rj/jnov avfupogag xal negiazdaBig memorare potuerunt, 
c. 59 p. 65, 1 1 sq. rovg iv d^llxpei ^fiwv — tovg nsmrnxoxag — xovg dsofilovg 
flfioiv, cf. c. 60 p, 65, 32 sq. Qiaai ^/A&g and xwv fiiaovvxfov f^fxag ddixwg. . 
iidem iam pacem cum orbis terrarum incolis exoptaverunt (c. 60 p. 66, 1 sq.)* 



1) Lehrb. d. christl. Dogmengeschichte, ed. II. Tubing. 1858. p. 82 not., 
Vorlesungen uber Neutestamentl. Theologie, ed. F. F. Baur, liips. 1864. p. 41 sq. 

2) Fortunatus quidem Corinthius, quem Paulus 1 Cor. XVI, 17 memora- 
T^t, vix ille Eomanae ecclesiae legatus, quem Clem. epi. 1, 65 p. 68, 2 apella- 
vit, habendus est. 

3) cf. quae Lipsius (das Buch Judith und sein neuestef Dollmetscher, 
Zeitschr. f. wiss. Theologie 1859. L p. 39 — 121) et ego ipse exposuimus (Die 
Bticher Judith, Tobit una Baruch una die neue Ansicht von Hitzig und Volk- 
mar iiber die Apokryphen des Alton Testaments, ib. 1861. IV. p. 335 — 385). 

4) Geschichte Jesu v. Nazara, Tom. I. Turici 1857, p. 147 sq. 

5) Kritik der Epheser- und Colosserbriefe, Lips. 1872, p. 277. 

6) Neutestamentl. Zeitgeschichte, Tom. Ill (1874), p. 99 n. 5. 

7) Tacitus in vita Aj^ricolae c. 44 gaudet, socerum suum, qui X. Kal. Sept. 
a. 93 mortuus est, „evasisse postremum illud tempus, quo Domitianus non iam 
per intervalla ac spiramenta temporum, sed continue vel velut uno ictu rem- 
publicam exhausit". Plinius Panegyr. c. 95: „si cursu quodam provectus ab 
illo odiosissimo principe antequam profiteretur odium bonorum, postquam pro- 
fessus est, substiti". substitit autem Plinius post praeturam a. 93. de noc 
tempore Lnhofius in libro supra p. XXXII not. 2 laudato p. 112: „Das ist die 
Zeit, von welcher Tacitus zu Anmng seiner Historien redet, wo in Folge der 
Untersuchungen vom J. 93 das Meer mit Verbannten angefiillt, die Klippen 
vom Blute Ermordeter ffefarbt waren, und in Eom Schrecken und Entsetzen 
herrschten. Geburt una Reichthumi das Ablehnen und das Verwalten obrig- 
keitlichor Aemter, alles ward Grund zur Anklage. Die Delatoren, deren Menge 
immer noch wuchs, prahlten mit Consulaten, Statthalterschaften und Priester- 
fimtem wie mit der Beute iiberwundfiner'Feinde, Sclaven wurden gegen ihre 
Herren gehetzt, Freigelassene gegen ihre Patrone. Hatte jetnand keine Feinde, 



CLEMENTIS EPI. I. ORIGO ET INDOLES. XXXIX 

3. Bomana ecclesia per banc epistulam Corinthiorum seditionem compo- 
nere studuit. de qua seditione banc fere sententiam proposal (apostol. Yater 
p. 78 sq.): in seditionis principibus omnia revocari ad snperbam aliquam sa- 
pientiam. snperbiam antem non tantam iv dXa^ovsla xov Xoyov (c. 21 
p. 27, 11), omnino in solis verbis (c. 88 p. 43, 13 cf. c. 30 p. 36, 5 tgyoiq di- 
xaiovfievoi, firj Xoyoig), sed etiam in rebus ipsis conspiei. ita moneri c« 38 
p. 43, 12 sq.: o aotpog ivSeixvvad^o) r^v aotplav avxov firj iv Xoyoiq, dXX* 
Mgyoiq dyad^oig' 6 ransivo^Qwv (ir^ bavtip (lagxvQBiroi , iX^ iat(o {>q>* 
btigov bavzdv (jLagxvQsXa^ar 6 ayvog iv r^ aagxl /itj aXa^ov6viad^(o ^ yi- 
vfoaxiov oxi Stegog iariv 6 ijtixogrjy<3v adtqi tr^v iyxgdreictv, eodem modo 
dici c. 48 p. 53, 8 sq.: ijtw tig itiaxog, tJtw dvvcirog yvc^aiv i^einslv, ijiw 
coq>og iv diaxQlaei Xoywv, ijt<o yogyog iv sgyoig, ^rco hyvog'^) xoaovxif 
yag fiaXXcov taneivotpgoveZv dfpBlXsi, oa(p SoxsX /uiaXXov jusi^cov slvai, xql 
^lyrftv to xoivcoipsXhg naai, xal fjirj td kavtov, triplex igitur arrogantia vi- 
tuperari videbatur; 1) propter scientiae chris4ianae sermones, quos e Pauli epi. 
I. ad Cor. VHI, 1 sq. XII, 8. XIV, 6 illustravi, 2) propter sermonum diiudi- 
cationem , quam ad illas Siaxglaeig nvsvfidtwv 1 Corr. XII, 10. XIV, 29 revo- 
cayi, 3) propter continentiam yel vitam caelibem, cuius nimiam aestumationem 
iam Paulus 1 Cor. VII reprimere debebat. eosdem Corintbios, quorum vivida 
et tnrbulenta ingenia iam Paulum valde soUicitaverant, etiam ex hac Eomahae 
ecclesiae epistvJa recognovi. sed haec omnia Ekl^ero 1. 1. p. 31 sq. acutius 
quam verius exposita esse neque epistulae simplicitati convenire videbantur; 
bypotbesi de yXwaaoXaXla et nvsvixatoXoylcf, me abasum esse ad omnia fere 
eo refeifenda, etiam ea quae non nisi coacta ratione ita explicari possint. ye- 
rum enimvero Ekkerus ipse sententiam proposuit trivialem neque epistulae 
grayitati conyenientem. ita c. 30 p. 36, 5 dixaivva^ai non Paulino sensu su- 
mendum esse, sed significare: „se bonum praebere coram Deo^' opinatus est. 
et contra scriptorum yeterum usum (cf. Ignat. ad Polyc. c. 5) etiam a verbis 
illis ayvog iv ty aagxl ascetismum cum coelibatu coniunctum arcere yoluit; 
epistulam ipsam nibil docere praeter yeritatem illam ubiyis cognitam: animo 
elatos et superbos omnes bomines duabus rebus gloriari, verbis et factis, ne- 
que quidquam inesse, quod ad pneumatologiam et ascetismum spectet. de bac 
sententia Lipsius suo libro p. VI sq. praefatus est: Ekkerupi plebem Corin- 
thiam adtumultuandum instigatam cum ipsis tumultus auctoribus confudisse 
et seditionis imaginem adeo diluisse et decolorasse, ut omnia quasi nebulis ac 
tenebris obscuravlsse videatur. ipse Lipsius (1. 1. p. 1 08 sq.) meam sententiam 
summa in re probavit et ex parte promovit. 

aliam viam ingressus E. Gundert^) banc fere proposuit sententiam: sedi- 
tionis principes, contra quos Bomana epistula scripta est, e gentilibus oriundi 
Pauli doctrinam ita exacuerant, ut Clemens iBam mitigatam proponere debue- 



80 mussten seine Freunde zu seinem Untergange dienen. IJnd mitten in die- 
sem Elende sab man erscblittemde Beispiele fast vergessener, altroAiiscber Tu- 
gend. Mutter b^leiteten ibre S5bne ins Exil, Gattinnen ibre Manner. Mancbe 
opferten sicb freiwiUig fiir einen theuren Preund oder Verwandten, ja Sclaven 
ertrugen standhaft die Qualen der Folter, urn nicbt gegen ibre Herren auszu- 
sa^en. Der Tod selbst ward mit einem Mutb bingenommen , wtirdig der ge- 
pnesensten Muster der alten Zeit". cf, Clem. epi. I, c. 55 p. 60, 5 sq. 

1) tunc codicem A. {ritw ayvog iv Ugyoig) nondum e Clemente Alexandrine 
correxeram. 

2) Der erste Brief des Clemens Bomanus an die Corintber, partic. 11. 
Zeitscbriffc fiir lutberiscbe Tbeologie u. Kircbe 1854. I. p. 25 sq. 



XL PROLEGOMENA. 

rit. Panli autem doctriHam adTeraarii non acuissdnt, sed prorsas deserois- 
sent, si eos de ipsa resurrectione fotiira daUtasse e e. 11 p. 14, 18. 19. c. 23 
p. 29, 15 sq. concladeremas. quod autem Gunderto sediti«iiis principes Pauli 
doctrinam de fide iustificaute ita pervertisse Tidentor, ut operibos omnino opus 
non esse existimayerint, et ipsum epistulae non congruit. adyersaiios non tarn 
docendo quam agendo, modestia quidem deserta, bona opera contempsisse mo- 
noit Lipsius L 1. p. 114. 124. 

ceterum et ipse aliquod doctrinae discrimen non nego neqne priorem meam 
sententiam sine omni emendatione repeto. E(»nana ecclesia lam c. 1 p. 4, 1 sq. 
detestatur impiam illam seditionem a paucis hominibus temerariis et audaci- 
bos motam^ qua obedientia magistratibus ecclesiasticis praestita (p. 4, 11. 12) 
omnino sublata est. plebis seditio c. 3 p. 7, 7 — 9 describitur: odtwg intf^ 
yig^riaav oX atifioi inl tovg &tlfjiovgf ol ado^oi inl tovq ivSoSovg^ ol 
atpQOveq inl xovq <pQOvi(iovq^ ol viot inl tovg nQea^vxigovq^ quae aperte 
revocant ad 1 Cor. lY, 10: rifislq (iwgol Sia Xgiatov, ifisig 6h tpQivifioi iv 
Xpioz<p' tjfi€ig aa^ivilq, hfieXq Sh laxvQoh ^fjietg ivdo^oi, rifistq 6h kxi/ioi, 
seditionis autem causa primaria declaratur invidia Tel obtrectatio {^rjlkoq c. 3 
p. 7, 14 sq.), cuius exempla antiquiora et recentiora recensentur c. 4—6. quam- 
obrem Corinthii commonentur ad poenitentiam c. 7, 8. ante omnia iis propo- 
nnntur obedientiae yetera exempla ab Enocho et Abrahamo data et earitatis 
per hospitalitatem {<piko^£vLav) ab Abrahamo, Loto, Bahaba ostensae (c. 9 — 12). 
cum obedientia praestanda coniungitur modestia commendata (c. 13— 15), obi 
seditionis principes tamquam arrogantes, inyidiosi, pacem simulantes carpontur 
(e. 14 p. 17, 11 sq. c.'l5 p. 18, 10 sq.). summum modestiae exemplum addi- 
tur Christus c. 16 cum yeteribus prophetis et Veteris Testamenti viris illu- 
strissimis (c. 17. 18). tum Corinthii reyocantur ad illam pacem, quam dens 
ipse in mundo create ordinayit (c. 19. 20). deo igitur dignam eique acceptam 
yitam exerceant morem non gerentes avB-gcinoiq a^Qoai xal dvoi^toig xal 
inaiQOfiivoig xal iyxavxcofiivoig iv dXa^ovela xov Xiyov avxc^v (p. 27, 
10 sq.), sed Christi yenerationem ostendentes in magistratuum ecclesiastieorum 
reyerentia (p. 27, 13 sq.) et bonae conyersationis ordine, quae omnia fides Chri- 
stiana confirmayit (c. 21. 22). denique Corinthiis mercedes poenaeque fdturae 
proponuntur, quae a resurrectionis et Christi redituri spe pendent (c. 23 — 28). 

his praemissis Komana ecclesia Corinthiis iam in mentem reyocat popuU 
a deo electi dignitatem , quae etiam in modestia et concordia exercenda sit 
(c. 29. 30). quod operibus, non yerbis iustificari, propriam laudem yitare iu- 
bentur (p. 36, 5 sq.), ad seditionis principes spectat, propter quos yiae be. 
nedietionis accuratins exponuntur (c. 31 — 36). fidem quidem iustifieantem Ro- 
mana ecclesia agnoscit (p. 37, 10 sq.), sed fidem non destitutam operibus. iam 
Abrahamus benedictus dicitur Sucaioovvriv xal dk^d^eiav 6ia nlaxsiog noii^- 
aag (p. 36, 15. 16). itaque propter fidem iustifieantem non negligamus oportet 
bona opera et caritatem (p. 37, 16 sq.). haec yia salutis per Christum aperta 
est. Christi autem inimici sunt, qui dei yoluntati ady^santur (p. 42, 11. 12). 
iam ad ipsam Corinthiorum controyersiam accedunt c. 37—39. dei praecepta 
eodem certo ordine sequamur oportet, quo Bomanorum legiones militantur 
(o. 37). ita totum corpus christianum per obedientiam contineatur. quam qui 
deseruerunt et deleyerunt seditionis principes ipsi monentur c. 38 p. 43, 12 sq., 
ut sapientia in bonis operibus, non yerbis ostendatur, modestia yel humi- 
litas (xaneivo^QOOvvij) aliorum, non proprio testimonio commendetur, yitae 
caelibis continentia ad deum huius doni auctorem referatur. illi sunt insi- 
pientes, qui inflato animo etiam Bomanae ecclesiae magistratus contem- 



CLEIIENTIS £PI. I. 0RI60 ST IMDOLES. XLI 

nantO. hi antem iubent rerum sacraram certain ordinem a seditionis dncibus 
pertarbatam (c. 40. 41). certis temporibns, ininistris locoqne res sacrae cele- 
bimndae san^ Ofaristo snmmo pontifice inter pontifices, qui snnt presbyteri 
▼el episcopif Leritas, i. e. diaconos, laicos sen plebem christianam singala of- 
fieia distiibata snnt. Oorinthii aatem docentnr, non nbiqne, sed onioo loco 
sancto sacrificia celebranda esse (c. 41 p. 45, 14 sq.). iidem monentar: ol ovv 
nuQCL xh xa^ipeov xrjq ^ovX^OBwq avxov noioUvx^q xi B-avaxov xo ngoaxifiov' 
(xovaiv. itaque Corinthios contra hano legem deliqoisse, eacharistiain extra 
locum, qno a presbyteris ordinariis administrabator, celebrasse constat, bene 
Lipsius 1. 1. p. 117: „sicnti Paiili temporibns (1 Cor. XI, 19), ita etiam torn 
qnnm Clemens [yel: presbytefium Bomanum] epistolam scripsit, magna inter 
Corinthios de coena domini dissidia orta sunt. — foerant igitnr, qui ipsam 
coenam domini litibns altercationibnsque pro&nare non erubescerent*'. quam 
ob rem magistratuum ecclesiasticomm anctoritatem Bomani Corinthiis sollem- 
niter commendant (c. 42 — 45). dens Christum, Christus apostolos misit, qni 
quos primes ad fldem christianam conyertemnt, episcopos et diaconos credita- 
rae plebis creavemnt^). apostoli contentionis de episcopatn fatnrae praescii 
illis iam constitatis episcopatns nomen non dederunt nisi probatis, nt aliqui- 
bns mortuis aUi probati yiri in mnnere ecclesiastico succederent (c. 44 p. 48, 
3 sq.). peccavemnt igitur Corinthii, qui presbyteros vel episcopos nonnuUos 
mnnere demorerant (p. 48, 15 sq.), in rebus ad salutem pertinentibus conten- 
tiosi (c. 45 p. 49, 8. 9). ita plebs Corinthia contra patrieios rebellarerat, 
schisma ortum etiam tunc durabat (c. 46 p. 52, 2 — 4). renovatae, adeo supe- 
ratae videbantur factiones illae Corinthiae, quas iam Paulus (1 Cor. I, 11 sq.) 
Tituperayit. turpissima fama ferebatur, Corinthiorum antiquam ecclesiam 6i 
^v ^ 6x0 ngdawna ovaoia^eiv ngdg xoig nQsapvxigovg (c. 47 p. 52, 14. 15). 
qui seditionis auctores quales fuerint, docemur c. 48 p. 53, 8 sq., ubi Corinthii 
ut se conyertant monentur: ijxat xig niaxSq, f(t<d Svvaxbg yvihaiv iSemetVf 
ijx<» aoipdq iv diaxglcei Xoytov^ i^vm yoQyog iv Mgyoig^ fftw ayroq. xoaovxq> yup 
fi&XXov xaneivotpQOVBlv dtpslXu^ iatp SoxiZ fiaXXov fdsil^<ov flvai, xal }^tix€Ip 
xo xoivwipsXhg n&aiv^ xal fji^ xb havxov. fidei igitur yi et constantia, scien- 
tiae spiritualis luce, litium diiudicandarum sapiential), agendi alacritate, yitae 
caelibis castitate^) ii gloriabantnr, qui Corinthios impulerunt, ut nonnnllis se- 
nioribus, quibus fortasse propter nimiam senectutem illae yirtutes deesse yide- 
bantur, obedientiam denegarent. recentioribus yiribus magistratus ecclesiastici 
egere yidebantur. itaque sub noyis praesidibus eucharistia a maxima plebis parte 



1) c. 39 p. 44, 8 sq.: Corinthiorum presbyterorum et Bomanorum res eom- 
munes sunt, quam ob rem presbyteros quidem Corinthios, non ipsam plebem 
Bomani presbyteri! arbitrium quodam modo proyocasse puto. 

2) c. 42 p. 46, 15 sq. clerus christianus praecedit plebem ipsam. 

3) hac in re priorem meam sententiam emendayi. nam sapientiam iv <f<a- 
x^lan X6yc$v praestitam nunc ad praesidum ecclesiasticorum potius offieia 
quam ad pneumaticorum honiinum eloquia diiudicanda refero. de episcoporum 
yel presbyterorum foro of. dementis epi. ad Jacob, c. 10: ol ngaynaxa ixov- 
xeq jidsXipol inl xwv iSovaiiSv firj XQiviad-waav, dXX^ {>nd X(3v xijg ixxXn- 
aiag ngsafivxigafv av^ipal^iad-waav navrl xQonia, kxolfiwg^a^xoTg neiS-o- 
fievoi, Clem. Hom. lU, 67: ol Xoinol navxeg^ aoeXipol x6 adixeta&at ava^ 
Stxiod-woav bI Sh xglvBO^ai d'iXovaiv negl u}v adixotvxai, inl xtSv nge- 
apvxi^ofv ovfipifiaiial^(aaav' xov 6h avfifitfiaafjtov ol nQsopvxigoi x^ ini' 
axontp ngoaavafs^ixwaav, Constitutt. app. n. 37 p. 64, 10 sq. 

4} yitae caelibis nimiae aestumationi yitae coniugalis commendatio oppo- 
nitur e. 1 p. 4, 12 sq. c. 21 p. 28, 2 sq. 



XLn PROLEGOMENA. 

celebrabatur. his omnibas Corinthiorum dissidium perficiebatar. Gorinthii igi- 
tar monentur, at dissidiam ipsi toUant et ad caritatem mataam redeant. qua 
in cohortatione Bomani presbyteri, qui banc epistolam scripserant, seditionis 
priocipam virtates inviti quodam modo agnoverant. nam eos hortantar, at td 
xoivov t^g iXnUoQ ipsi considerent (c. 51 p. 56, 9. 10), at propter pacem 
ecclesiae sponte recedant (c. 54 p. 59, 9 sq.). moderatio et hamilitas, qaae 
sola Hs deest, a deo impetranda est (c. 56 p. 58, 17 sq.). Bomani presbyteri 
eosdem seditionis auctores, quos tarn vehementer accasaveront, cohortantor, at 
ipsi poenitentes ad presbyterorum obedientiam redeant (c. 57 p. 61, 6 sq.). 

Bomanae ecclesiae praesides deniqae ipsi deam precantnr, at optima qaae- 
qae tribaat, Obristianos afflictos servet, lapsos eHgat, errantes in popalo sao 
conyertat, captivos liberet, demissos animos confirmet (c. 59 p. 65, 11 sq.), 
christianos defendat ab iniqais adversariis (c. 60 p. 65, 32 sq.), qaae omnia Do- 
mitiani vexationes repraesentant , et at principes civiles saae volantati obtem- 
perantes reddat. (c. 61). Bomani iam omnia quae ad religionem spectant 
absolverant et sperant, Corinthios obsecatoros esse, legates, qaos miseront. 
eisdem commendant (c. 62 — 65). haec epistala eyenta non caruisse yidetur. 
nam Hegesippus (apadEuseb. HE. IV, 22, 2) iUis, qaae de hac epistala retalit, 
etiam addidit: seal ini/jisvsv rj ixxlijala ^ KoQiv^l<av iv r<p dgd-tp koyqf /ii' 
XQi Hglfiov inioxonsvovtoQ iv KoqIv^w, 

sine ira et studio Corinthiae ecclesiae dissidium considerantes neqae ma- 
gistratuum ecclesiasticorum neque plebis cbristianae defensores omnino da- 
mnabimos. ill! merito quidem magistratuura auctoritatem tuebantur, sed etiam 
ita extoUebant, ut plebis cbristianae iura laesa sint. sola obedientia piae- 
standa praedicabatur. illi non docebant, ubi duo vel tres in Ohristi nomine 
congregati sunt/ibi Christum medium adesse (Matth. XVUI, 20), sed unicum 
sacnficiorum a presbjteris administrandorum locum praedicabant (a 41 p. 45, 
19 sq.). illi Paulum, qui ecclesiarum praesides noluit Ghristianorum fidei do- 
minari) sed eorum gaudii adiutores esse yoluit (2 Cor. I, 21), non secati epi- 
scopoa et diaeonos iam ante plebem christianam constitutes asserebant (c. 42 
p. 46, 15 sq.). hi fortasse proprias laudes nimium extollebantOi s^ sammo 
iure poscebant, ut plebs Christiana yirili potius. yirtute quam senectute iam fessa 
regeretur, yel potius regiminid ecclesiastici non plane expers esset. yictoriam 
in hoc certamine reportayit cleri auctoritas. tota igitur epistula quamyis de- 
menti caesareo yix tribuenda nobis repraesentat cleri ecclesiastici suprematum 
nascentem, plebis cbristianae seryitutem incipientem. 

4. Corinthiam ecclesiam, cui haec epistula inscripta est, Paul! doctrinam 
tunc omnino retinuisse nemo negavit. sed etiam Bomana ecdesia in hac epi- 
stala Paul! doctrinam professa est quamyis mitigatam neque XII apostolorum 
auctoritati adyersantem^). summis Pauli laudibus Petri commemoratio ante- 
ponitur c. 5 p. 9, 6 sq., omnes apostoli tamquam Christi ipsius legati agno- 
scuntur c. 42 p. 46, 8 sq. c. 44 p. 48, 1 sq. c. 47 p. 52, 10. fides iustificans 
operum iustitiae opponitur c. 32 p. 37, 11 sq., sed fides operosa, cui neque bona 
opera neque caritas deesse possint (c. 33 p. 37, 16 sq.). illud didi nlaxBioq ig- 
yal^ead^ai Sixaioovvriv (Hebr. XI, 33) Clemens ita secutus est, ut ei Abraha- 
mus benedictus yideretur dixaioavvTjv xal dX^d^stav 6ia niaxswq noii^aaQ (c. 31 

1) cf. c. 14 p. 17, 11 sq. 0. 21 p. 27, 9 sq. c. 30 p. 36, 8 sq. c. 38 p. 43, 
12 sq. c. 48 p. 53, 8 sq. c. 57 p. 61, 12 sq. 

2) cf. quae hac de re iam exposui in libro meo: Die apostol. Yater.p. 86 sq. 
et in ephemeridibus: Zeitschr. ftir wiss. Theologie 1858. IV. p. 572 sq. . 



CLEMENTIS . EPI. I. ORIGO ET INDOLES. XUII 

p. 36, 15, 16). ab eodem iustitia fide parta ^Qyov dixctioavvfjg appellator (c. 33 
p. 39, 5. cf. c. 30 p. 36, 5 tgyoig dixaiovfisvoi^ (i^ koyoiq), ita Bomani 
presbyteri, qnamvis nondum sublato utrinsqne partis, Paulinae et iudaizantis, 
discrimine, iam pacis stndium ostendemnt et ilia vitayerant, qoibus altera pars 
offenderetor. vetas dei populns novo, qui e gentibas collectus est, anteponi- 
tur (c. 29 p. 35^ 8 sq. cf. g. 50 p. 56, 4 sq.), et quod maximi momenti est, 
Yeteris Testamenti leges ad Christianistnum transferuntur (c. 40. 41). etiam 
Christianis obseryandae sunt leges illae de rerum sacrarum certis temporibus, 
ministris locoque sancto. etiam apud Christianos summus- pontifex, pontifices, 
Levitae et laid discemuntur, sacrificia offeruntur (cf. etiam c. 44 p. 49, 2. 3). 
translate quidem baec omnia dicuntur de Christo summo pontifice, episcopis 
yel presbyteris pontificibus, diaconis Leyitis, eucharistiae sacrificio, et Clemens 
yice yersa Christianorum episcopps et diaconos iam in Veteris Testamenti effata 
retulit (c. 42 p. 46, 19 — 21). nihilo minus Veteris Testamenti mandata et in- 
stituta apud CSlementem conseryantur potius quam abrQgantur, quae apud Pau- 
lum abrogantur potius quam conseryantur. qua in re huius Paulinismi inge- 
ninm yere Bomanum animadyertimus. iion tantum utriusque partis christianae 
Concordia quam maxima appetitur, sed etiam omnia reducuntur ad certum or- 
dinem, qualis in ipsa rerum natura conspicitur (c. 20 p. 25, 2 sq.), in Bomano 
imperio obseryatur (c. 37 p. 42, 13 sq.), dei populo mandatur (c. 40 p. 45, 4 sq.). 
onmia cum illo Bomanae ecclesiae statu comparantes, quem Pauli epistnla 
ad Bomanos repraesentat, iam multo magis ordinata cognoscimus, sed nondum 
ad perfectam yereque catbolicam unitatem perducta. Paulus praeter illam ee- 
clesiam Bomanam coetus agentem in aedibus Priscae et Aquilae, quibus omnium 
ecclesiarum gentilinm salntem nuntiayit (Bom. XYI, 3 — 5), etiam alium coetum 
cbristianum, procul dubio iudaizantem, memorayit:' kavy^p^rov, ^Hyovxa^ 
^EQfifjv, llatQofiav, ^EQfidv xal tovq avv avtotg iSsX(povq (Bom. XVI, 14). 
praeterea salutayit ^ikokoyov xal *IovXlav^ Nijgia xal tfjv adeXtp^v avtov 
xal ^Okvfinav xal xoi>q avv ahxoXq navxaq aylovq (Bom. XVI, 15). utrumque 
coetum plane diyersas consuetudines secutum esse in sabbatis et diebus festis 
celebrandis aut non colebrahdis, in ciborum abstinentia aut licentia Paulina 
epistnla ad Bom. c. XIV aperte docet. dementis quam dicunt epistulam Bo- 
manae ecclesiae presbyterium ita conscripsit, ut Paulinae partis m'entem ex- 
pre0serit, alteram yero partem non offenderit. consuetudinis religiosae discre- 
pantia n(Nidum sublata est. ne Sixto quidem, Telesphoro, Hygino, Pio, Aniceto 
episcopis Bomanis per annos fere 117 — 167 utrumque coetum in perfectam uni- 
tatem' coaluisse e controyersiae paschalis historia cognoyimus, quum hos epi- 
scopos omnes singularum parochiarum consuetudinem iudaizantem tolerasse 
dicat Irenaeu^ i). neque ex eadem Bomanae ecclesi&e parte, undo Hermae Pa- 
stor, dementis B^cognitiones et Homiliae prodierunt, baec dementis epistnla 
profecta est. sed utriusque partis discr^antia nondum sublata iam yalde mi- 



1) apud Euseb. HE. V, 24, 14, cf. librum meum: Der Pascbastreit der al- 
ten Kircne p. 227 sjj. etiam lustinus martyr. Dial, c, Tryph. lud. c. 47 p. 266 
ludaeorum et gentiHum fidelium discrimen ita descripsit, ut altera pars alteri 
commnnionem ecclesiasticam denegare potuerit. taceo de Gaio Bomano presby- 
tero, quem Victore et Zepbyrino episcopis id-vojv inloxonov ordinatum esse 
Photius (BibL cod. 48) retulit. sea sententiam meam de Bomanae ecclesiae 
originibus quamyis a Lipsio 1. 1. p. 178 dubitatam, a Volkmaro (tbeol. Jahrb. 
1856. p. 329) condemnatam constanter repeto. cf. librum meum: Einl. in d. 
N. T, p. 302 sq. 



XLIV PROLEGOMENA. 

tigata estO* Panlma pars recepit, translate quidem, Veteris Testamenti leges 
de solemnitatum sacrarnm certis temporibns, quas Pauli aetate nondam agno- 
▼erat. et illam, qaae inde a Sixto episcopo vel ab Adriano imperatore instituta 
est Bomanae ecclesiae celebratio paschalis, ex hac epistula cognoscunas iam 
praeparatam. 

III. dementis quam dicont alteram epistulam ad CoritUhias iam in libro 
meo de patribus apostolicis conscripto p. 115 sq. M. Aurelii imperatons aetati 
(161 — ISO) vindicavi, quam Christiani extrinsecas Bomani imperii persecntioni* 
bus yexabantur, intrinsecus Gnosticorum variis doctrinis torbabantur. banc 
scripturam epistulam esse negavit Grabius^), Corinthiis inscriptam Hageman- 
nus^). neque est epistula Corinthiis inscripta, quamvis e. 7 p. 74, 6 sq. Co- 
nsthiis lectoribus bene conveniant. nam Grabii sententia recens edita huius 
scripti parte confirmatur (c. 17 p. 83, 9 sq. c. 19 p. 84, 8 sq.). 

quamdiu haec scriptura ex parte tantum edita epistula existimabatur, a Ti- 
ris doctis nodus non solvebatur. nam Bomani presbjterii vel episcopi epistula 
ad Corinthios vix oblivione oblitterari poterat. nemo autem ante Eusebinm bane 
epistulam memorasse Tidetur. si igitur tam sero innotuit, quomodo tantam 
auctoritatem nacta est, ut et ipsa publico praelecta, adeo in sacrum codicem 
recepta sit? 

banc difflcultatem Hagemannus 1. 1. p. 519 sq. ita expedire conatus est: 
inter encyclicas Clementis epistulas, quas Epipbanius Haer. XXX, 15 (y. a. p. 
XXym sq.) memoravit, etiam haec epistula ferebatur, sed parum aestumata, quia 
Hermae Pastoris appendix erat. hunc enim librum (of. Yis. 11, 4 p. 12, 7 sq.) 
comitabatur eneyclica Clementis epistula postea separata, quae Cbristianos ad 
constantem nominis confessionem in futura persecutione, ad mandata diyina 
observanda, itaque dei promissa merenda commonuit. ab Hermae Pastoreiam 
separata tamquam Clementis Bomani epistula altera Eusebio demum innotuit 
et eodiee Alexandrine ex parte conservata est. ita Hagemannus argutius quam 
verius disseruit. nam Clementis altera epistula ab Hermae Pastore iudaizante 



1) G. y. Lechlerus (Das apostolische und das nachapostolische Zeitalter 
etc. ed. n. Stuttgart. 1857. p. 481) ne^ue antecedenti neque sequentL Bomanae 
ecclesiae bistoriae satisfecit ex hac epistula ita ratiocinatus : „£ben damit aber 
ist, da derselbe ein Gemeindeschreiben ist, auch so viel gewiss, dass die i^mi- 
sche Gemeinde am Schluss des ersten Jahrhunderts, weit entferst dem Ebioni- 
tismus zu huldigen, im Gegentheil paulinisch gesinnt war. Die Spannung zwi- 
schen Heiden- und Judenchristen war vornber, die judaistischen Bestrebungen 
waren verschollen, von einem Gegensatz zwischen Paulus und Petrus war keine 
Bede mehr, beide Apostel kannte man nur als ein harmonisches Paar (c. 5). 
Noch mehr: es kann auch nie friiher jene Eluft zwischen Paulus und Petrus, 
Heiden- und Judenchristen befestigt gewesen sein, welche man voraussetzt". 

2) SpicUeg. Patrum et haereticorum etc. Tom. I. ed. 11. Oxoniae 1700. 
p. 264 sq. ibi p. 268: „Homiliae potius quum epistolae similemrecte iudicavit 
Vendelinus ((]^ui tamen minus recte ipsi Clementi esm adscripsit) post eum d. 
Dodwellus Dissert. I. in Irenaeum §. 29. id quod facit, ut suspicer, istam 
Yul^o dictam epistolam secundam Clementis fuisse unam ex homiliis eidem ad- 
scnptis, quales plures una fuisse patet ex Anastasii Antiocheni Quaest. 96, ubi 
aliqua ex sermone primo Clementis (Alexandrini, non Bomani, cf. Ha^emanni 
1. 1. p. 514 sq., Lightfoot. n. 179) de providentia et iusto indicio dei eitat". 
haec sententia placuit I. Aaamo Moehler ^Patrologie T. I. p. 65 sq.), Hefelio, 
Gerardo Uhlhom (Clemens yon Bom in Herzogii Beal-Encyklopadie fur prot. 
Theologie u. Eirche HI, p. 723) al. 

3) Ueber den zweiten Brief des Clemens yon Bom, tbeolog. Quartalschrift 
1861. IV. p. 509—531. 



CLEMENTIS BPL H. OBlQtO ET INDOLES. XLV 

pTOCol abest, et ille liber ^ quern Hermas Clementi mittere iubetar extraneis 
eivitatibas commnnicandum^ ab Hermae Pastore non est diversus^). 

eandem difficultatem equidem in priore editione sic expedire ausus sum. 
Boi^anam ecclesiam episcopo Sotere (157 — 175) alteram epistulam ad Corinthios 
scripsisse testatnr Dionysias Corinthiorum episcopus, qui vigente Christianoraiii 
perseeatione Bomanis ita respondit: i^ cIqx^^ Y^Q "^(^^^ ^d^o^ ictl rovzo, 
navtag fihv odcA^ov? noixiXwg.eieQystelv^ ixxXt^alaiQ te TtokXatQ xatg scazii 
naaav noXiv i^66ia nifineiv, ih6e fxev x^,v xwv dsofxhtov nevlav ava%pv~ 
Xovta^t ^y fistakXoiQ 6h dSeXipolg vnaQxovaiv intxoQt^yovvta^ 6i &V nifi' 
TtSTS agxT^fv i<po6lwv, naxgoTtftQadoxov Md^og ''Pwfialoiv *^P<o/jiaZoi Sia^pv- 
Xaxxovxsqf S oh fiovov duitsti^Qtfxsv 6 fxaxagioq \)fxGiv iniaxonoQ Xcori}^^), 
dXXa xal intivgijxev, inixoQt^ywv /^hv xtfv Sianefinofjiivtjv SatplXsiav t^v el; 
Tovs aylovQ^ loyoig 6h ficucagloig tovQ dviovzag dSeXtpovg tag rixva Ttat^ 
(piXoaxoQyog nagaxaXwv (apud Euseb. HE. IV, 23, 10). recentem Eomanae 
eccl^siae epistulam iam die dominica publice praelectam Dionysias Corinthius 
(L L §. 11) eodem honore, wg xal x^v nQoxigav ij/jtTv 6ia KkiqfjLSvxog yga" 
(petaavy semper habendam esse dixit, altera igitur Eomanorum epistula apud 
Corinthios priori, quam Clemens scripsisse ferebatur, iam addebatur. num 
mimm, si paulatim et ipsa Clementi adscripta Eusebio innotuit et in aliis quo- 
qne ecclesiis tamquam Clementis altera epistula ad Corinthios publicabatur, 
ipsis Novi Testamenti libris sacris addebatur? haec statuens illam difficul- 
tatem austulisse mihi yidebar. nam eadem fere aetate, qua Bomanorum epi- 
scopus Soter Corinthiis scripsit, etiam Clementis qui dicitur alteram epistulam 
conscriptam esse constat, haec autem epistula c. 1 p. 69, 3 sq. iam Praxeae 
doctrinam redolere videbatur, qui ^episcopum Bomanum (Eleutherum 175 — 

190) agnoscentem iam |)rophetias Montani, Priscae, Maximillae coegit 

et litteras pacis reyocare iam emissas et a i^roposito recipiendorum charis- 
matum cbneessare. ita duo negotia «diaboli Praxeas Bomae procuravit, pro- 
phetiam expulit et haeresin intulit, paracletum fugayit et patrem crucifixit^' 
(Tertullian. ady. Prax. c. 1). quid mirum, iam huius epistulae scriptorem eyan- 



1) Hagemanni fere sententiam defendit Constantlnus Skworzow (Patrolo- 
gische Untersuchungen, iiber Ursprung der problematischen Schriffcen der apo- 
atoL V&ter, Lips. 1875, p. 44 — 55), locum difncillimum epi. 11, c. 10 p. 71, 18 sq. 
sie interpretatus: idcirco non oportet inyenire (i. e. excogitare) hominem (i. e. 
Antichristum, cf. lustin. M. Dial. c. 32. 39. 110), quia nonnulli i^o^lxiysg) hoo- 
minum metus inducunt, fructum, qui hie est, praeferentes futurae promissiom. 
— et si soli haec facerent, tolerabile esset, sea perseyerant male docentes am- 
mas, quae yeniam assequi possent {xag dvsxlovg tpvxdg^ quasi scripta essent 
xiig dvsxiovg tpvxdg^ quae et ipsa tolerari non possunt!).. fuisse qui Christia- 
aos terruerint docentes, peccantes in Antichrist! potestate sempitema futures 
^sse. haec illustrari Hermae pastore, quamyis non prorsus congruente. "nam 1) 
Clementem qui dicitur Antichristi incamati cogitationem arcere potius quam 
incnlcare; 2) eundem parciorem esse in praemiis promittendis et solum sola- 
tium breyis peregrinationis terrenae exhioere; 3) Clementem qui dicitur alium 
poenitentiae finem non nosse nisi yitae exitum. hunc paulo antiquiorem esse 
Hermae pastore, ubi illius epistula iam memorata sit (Vis. U, 4), conscripta 
ad placandos animos Antichnsti exspectatione turbatos. 

2) Soter etiam superstes beatus did poterat, quemadmodnm Alexander 
Hierosolprmitanus (apud Euseb. HE. VI, 11, 6) Antiochenis scripsit: xavxa 6h 
vfiXv^ xvgiol fiOv ddeXtppl, xic ygafjifxaxa iniaxeiXa 6ia KX^fjisvxog xov /ua- 
xaglov TtgeafivxigoVj dvdgbg ivagixov xal Soxlfjiov, ov laxs xal 'bfisTg xal 
Intyvibasa^e, praeterea cf. BoutMi adnotationem (reliqq. sacr. ed. II.p. 185). 
ceterum parum refert, si mode mortuo Sotere Dionysius Corinthius Bomanis 
rescripsit. 



XLVI PROLEGOMENA. 

gelio secandum Aegyptios, quod Sabellianis placuit (cf. Epiphan. Haer. LXTT, 
2), saepius usam esse. 

non obstare videbantur ilia ^t^a xiva wg dno xrjq d-siag ygaip^g Ssvl- 
^ovta, quae Photins (Bibl. cod. 126) praecipue in altera Clementis epistula 
animadvertit. nam Sotere episcopo Noyi Testament! canon nondum ita abso- 
Intus est, at Bomanns episcopus ipse evangelio secundum Aegyptios et hnius 
modi scriptis publico usus esse nequeat. lam Dionysius Corintbius fortasse ad 
bunc scripturae non canonicae usum respiciens addidisse videbatur, suas ipsius 
epistulas a diaboli apostolis delendo et addendo adulteratas esse, o^ B-ctv/ia- 
axov &Q(t^ el xal x(5v xvQiaxwv ^aSiov^yfjaai xivsg inipipXt^vxai ygdipdSvy 
dnoxs xal tatg ol xoiavxaiq inifiefilovXevxaai (apud Eub. HE. IV, 23, 12). 

banc'meam coniecturam y. cl. Lightfoot (p. 181) ideo reprobayit, quia epi- 
stula a Dionysio Corintbio memorata non ab episcopo, sed ab ecclesia Bomana 
scripta erat {vficSv tr^v iniaxoX^v), Clementis vero quae dicitur epistula altera 
unicum auctorem profitetur. profecto, si non c. 7 p. 74, 6, c. 10 p. 76, 15, 
tamen iam clip. 78, 17 legimus: adeXipol fJLOv^ non adehpol rjfiwv. Lipsio 
vero Lightfooti editionem percensenti (Academy 1. L p. 256) et Adolpbo Har- 
nack ilia mea sententia placuit. bic etiam miratus est, neminem ante me veruih 
invenisse. 

iam edita buius scripturae parte posteriore Grabius palmam aecepit. bo- 
miliam agnoscimus, orationem a catecbista aliquo yel doctore cbristiano (cf. 
c. 17 p. 83, 7) praelectam post scripturae sacrae lectionem (cf. c. 19 p. 84, 9 sq.) 
coram fratribus et sororibus cbristianis. banc vero bomiliam Pbilotbeus Bryen- 
^ nius (aeX, ()fg') ipsi Clemeati Eomano vindicare studuit. eam fortasse Corinthi 

^ servatam paullatim inscriptam esse KXr^fttevxcg ngoq Kogivd-iovg (f. bomiliam 
esse concessit, sed Clementis Eomani negayit Adolpbus Hamack (TbeoL Lite- 
• raturzeitung 1876, no. 4 p. 103 sq.). Hagemanni vero vestigia secutus banc 
bomiliam Hermae Pastor! proximo cognatam esse consult. „Dieselben cbristo- 
logiscben Id^en (Cbristus als Incarnation des nvevfia d^sov), wenn nicbt alles 
triigt, dieselben Auffassungen fiber Wesen urid Ursprung der Kircbe (vgL das 
Tbeologumenon von der praexistenten Kircbe, die als wahre Eva dem eigent- 
licben Adam, Cbristus, als ,sein Fleiscb* scbon vor Erschaffung der Wdt bei- 
. geseUt war, c. 14 mit Herm. Vis. 11, 4), dies^be Mattigkeit der sittUcben Wer- 
tbung neben forcirten sittlicben Forderungen <vgl. c. 16), endlich dieselben Ge- 
fabren, vor denen zu warnen ist (avxij rj aagS oi> xgivstai olSh dvlaxaxaij 
Weltsucbt, ditpvxiccy Kleinmutb).- Diese beiden Scbriftstucke sind sicberlich 
nicbt nur aus derselben Gemeinde, sie sind aus demselben Kreiae bervorgegan- 
gen, und der 2. Clemensbrief ist nicbt viel jtinger, als die nacbgeborene Apo- 
kalypse". baec vir doctissimus mibi quidem non persuasit. Cbristum deum 
Clem. epi. II, c. 1 ante omnia docuit, Hermas Hand. I. ante omnia unum deum 
omnium creatorem. quod Clemens epi II, c. 9 dixit slgXQiaxbg 6 xvgiog 6 
awaag fjfjictg, wv fihv x6 ngmxov nvevfJLa iyivexo oag^f convenire quidem 
videtur Hermae Sim, V; 5 p. 89, 15 [o dh vlog ayiov nvsvfii iaxiv], sed Cbri- 
stus ante carnem spiritus vel incorporeus^ omnino dififert a spiritu sancto, 
quem Cbristian! iudaizantes, etiam Hermas, filium del unigenitum appella- 
bant^). neque apud Hermam bic filius dei incarnatur, sed in carne conversa- 

1) cf. libros meos: Das Evg. u. die Briefe Johannis p. 254 sq.^ Die Evan- 
gelien p. 241 not. 1. 

2) cf. libros meos: Die apostol. V&ter p. 167, not. 16, Nov. Testam. extra 
can. rec. fasc. III. p. XVI sq. 



CLEMENTIS EPI. H. ORIGO ET INDOLES. XLVU 

tur solas ille seryus, qui 'filius del adoptatur (o 6h dovXog 6 vXoq xov ^eov 
iariv), Clementis yero epi. II, c. 14 p. 81, 23 non nisi translate posult r^v 
adgxa xtpf ixxXriaiav^ xal to nvevfia xov Xgiaxov, ecclesia qnidem in Cle- 
mentis epi. II, c. 14 p. 8 1, 6. 7 spiritualis ante solem et lunam condita esse 
dicitur. etiam Hermas Vis. II, c. 4 p. 11 , 20 sq. ecclesiam docuit omnium 
primam creatam, et propter eam mundam creatnm esse (cf. Yis. I, 1 p. 4, 13. 
n, 3 p. 7, 18. Ill, 3'p. 17, 4. IV, I p. 30, 4, c. 2 p. 31, 17. Sim. IX, 1 p. 112, 
17. 0. 13 p. 126, 12. c. 18 p. 132, 18). sed ludaeoram populo in Clementis 
epi. II, c. 2 p. 70, 15 sq. vera ecclesia Christiana opponitur, in Hermae Pastore 
coninngitor 0* &d mores quidem Christo dignos et ad poenitentiam Clemens 
qui dicitur auditorea sommo studio cohortatur, sed minime, ut Hermas, poeni- 
tentiae certum terminum statuit. nullum poenitentiae terminum ante mortem 
noTit. vere communis sola est Gnosticorum doctrina ab utroque scriptore repro- 
bata, Clem. epi. U, e. 9 p. 75, 18 sq. xal firj key hot xtg 'bfiCbv, on avvij ^ aag^ 
oif xglvexai ovdh dviaxaxai^ Herm. Past. Sim. V, 7 p. 01, 9. 10 fikinsy ii^- 
noxe dvafiy inl x^v xagdiav oovj xijv adgxa aov xavxtjv (p^agxrjv elvat. 

Adolphos Hamack Clementis qui dicitur homiliam Hermae Pastore non 
malto seriorem, iam ante medium seculum U. compositam esse censuit: „ An- 
ders lasst es sich auch gar nicht erklaren, wie dieser Homilie solch hohes An- 
sehen zu Theil geworden ist. Nach dem Ablauf des 2. Drittels des 2. Jahrh. 
hatte man ein Schriftstiick, so versetzt mit apokryphen Evangeliencitaten , sq 
bedenklieh mit seinem Aeonenpaare Christus und Kirche (c. 14) an gnostische 
Speculationen erinnernd, nicht mehr gebilligt, geschweige so geehrt. Die Kirche 
hatte gegen Ende des 2. Jahrh. genug zu thun, um bei Behauptung der Pr&- 
existenz des Christus als des Logos Gottes sicb der Vorwiirfe des Gnosticis- 
mus, Ton Monarchianern zur Eechten und zur Linken erhoben, zu erwehren. 
Hinreichend aber waren damals solche Speculationen, wie sie unser Yerfasser 
empfiehlt, in katholischen Kreisen discreditirt. Der ,2. Clemensbrief* ist ge- 
schichtlich nur verstandlich, wenn man seine Abfassung eher vor als nach der 
Mitte des 2. Jahrh. ansetzt. Er muss schon in Ansehen gestanden haben, als 
das dogmatische Bewusstsein der Kirche im letzten Yiertel des 2. Jahrh. aus 
all* den Erfahrungen der letzten 50 Jahre die Bilanz zog*'. sed quis tandem 
ante Eusebium banc ,epistulam* memoravit? quis tandem ante Pseudo-Iusti- 
num (c. 1 p. XXIY) ea usus est? haec homilia diu latuit, donee Clementis 
Bomani nomine commendata iamqnam altera eiusdem epistula innotuit. ne 
hoc quidem nomine omata ab omnibus recepta est. 

indolent et origtnem ipsa homilia prodit. orator Christianorum utriusque 
sezus coetum a gentilibus vexatum, moribus iam ex parte depraVatum, carnis 
voluptatibus et huius vitae iucunditatibus deditum enixe adhortatur, ut nomen. 
christianum constanter confiteantur et penitus poenitentiam agant. exorditur 
c. 1. 2 a. Christo deo eiusque beneficiis, quibus gentiles conversi iam ludaeo- 
rum populum superaverunt. tantis igitur beneficiis respondere debent, Christum 
et ore et tota vita confitentes (c. 3 — 9). eum, per quem ipsam veritatem cog- 
noverunt, negare nofas est, confiteri (c. 3) sine uUo horainum vel mortis metu 
(c. 4. 5), confiteri vero etiam ipsis operibus oportet (c. 3. 4), hoc mundo 
contempto (c. 6). in certamen descendendum est, ut coronemur (c. 7). poe- 
nitentia agenda est, solis vivis permissa, caro casta servanda, quam ad indi- 
cium resuscitatum iri quidam false decent, ipsa poenitentia deo gratias agi- 
mus (c. 8. 9). — ab hac igitur poenitentia ne deterreantur auditores, orator 

1) cf. quae .hac de re disserui in huius operis fasc. III. p. XYII sq. 



XLVni PBOLEOOMENA. 

monet (c. 10 — 12). deterrentor vero hoins vitae Yoluptatibos, qaamm species 
externa fallit, quibus finem imponet iadicium de .impiis fadendam^. male 
etiam illi agunt et decent, qui homanos timores seducont et huins vitae quie- 
tem futuris promissis praefenint (c. 10). intellegendi sunt qui Bomani imperii 
legibus nimiiim obtemperantes a nomink cbristiani ingenua confessione dehor- 
tabantur. itaque iam dubitantibus noimullis divinoram promissorum fides as- 
sent ur (c. 11). regnnm del exspectandum est, non yentorum, nisi iam omni- 
bus ad perfeotionem provectis <c. 12). — ad poenitentiam Tero agendam audi- 
tores etiam idcirco monentur, ne nomen christianum a gentilibus blasphemetur 
(c 13). iidem docentur, quod del voluntatem facientes et camem castam ser 
vantes ad primam eeclesiam, quae spiritualis est, pertinebunt et maxima asse- 
quentur (c. 14). — bis omnibus orator sibi non frustra ad continentiam adbor- 
tatus esse yidetur. etiam diem iudicii futuri deseribit, ut animos ad poeni- 
tentiam agendam commoyeat (c. 15. 16). enixe rogat, ne auditores domi 
monita obUyiscantur, eisque futurum iudicium iterum proponit (c. 17. 18). ipse 
banc solam mercedem postulate ut auditores ad poenitentiam moveantur (e. 18. 
19). neque piorum adversis, neque iniustorum prosperis rebus offendi debent 
(c. 20). 

Gbristianos igitur a Bomano imperio yehementer yexatos omnia rej'mesen- 
tant. Cbristum debent confiteri, non negare (c. 3 p. 73, 13 sq. c. 17 p. 83, 29 sq.). 
supplicii periculum imminet (c. 5 p. 72, 14. 15), bomines a nonnuUis metuuntur 
(c. 10 p. 77, 12). auditores moneutur, ne sint dvd^pwnageoxoi (c. 13 p. 80, 8). 
onmino in adyersis rebus yersantur (c. 19 p. 84, 21. 22.- c. 20 p. 85, 2). haec 
Marci Aurelii imperatoris temporibus optime conyenire nemo negabit. CSbrir 
stiani yero yeteris disciplinae iam aliquantum remiserant. monendi erant, ut 
adulteria fugerent (c. 4 p. 72, 4 sq. c. 6 p. 73, 13 sq.), ut carnem castam serTarent 
(c. 8 p. 75, 16. 17. c. 18 p. 84, 3 sq.), continentiam exercerent (c. 4 p. 72, 5. 
c. 10 p. 76, 15 sq.). omnino Hbidinibus dediti erant (c. 16 p. 82, 17 sq.)« quae omnia, 
etiam comparato Hermae Pastore, Marci Aurelii imperatoris aetati optime cm- 
yeniunt. priora tempora non probantur c. 14 p. 81, 13 sq., ubi praeter fiifiXla y^ 
Yetns Testamentum memorantur ol anootoXoi yel apostolorum scripta. nam 
etiam Tbeopbilus Antiocbenus scripsit ad Autol. II, c. 21 (31) p. 100: oO-ev 
fidiaxovaiv ^fi&Q al Syiai ygatpal (Vetus Testamentum) xal ndvriq ol nvsv- 
^axofpdgoi, i^ wv *IwawrjQ Xiysi (loan. I, I), huie fere aetati optime con- 
gruunt c. 10 p. 77, 10. 11 al yQa<pal nQotptixajv te xal anoatolwv^ In 6h xal 
tijg 2ifivkXijq (of. quae ad h. 1. notata sunt), etiam evangelii non canonici 
usu maior antiquitas non comprobatur. nam evangelium secundum Aegyptios, 
quo orator usus esse yidetur, yix ante gnosticam aetatem conscriptum est. eccle- 



1) Bryennius juidem (asX, ()fa, (Tj^/m., g^y\ aijfi.) et Adolpbus Harnack 
(Theol. Literaturzeitung 1876, no. 4 j). 162), iam integram dementis Bomani 
,ejistulam* alteram inventam esse opinati, loannem Damaacenum, qui in sa- 
cns Parallelis p. 783 accurate reddidit rov aylov Kk-^fievtog ix tfjg ^ n^bg 
KoQiv^lovg (c, 20 p. 84, 26 sq.), aliunde hausisse putaverunt, quae ibiaem p. 787 
laudayit: xov hylov Kl^fJisvxog ix XTJg ngbg Kogiv^iovg i9[, eodem modo Pseudo- 
lustinum Quaest. ad Orthod. resp. 74 falsum esse in nis, quae reddidit: xo" 
^cbc <priai,v o fxaxaqiog Kki^/ifjg iv xy TtQog KoQivdiovg eniaxoXi, sed bi 
scriptores ecclesiastici yere testantur, dementis Bomani ,epistulam' alteram ne 
nunc quidem integram servatam esse, alia yero lacuna yix reperitur nisi c. 10 
p. 77, 3 sq.^ ubi editores textus continuitatem frustra defenderunt. aut folium 
excidisse videtur, aut propter Sibyllam laudatam de industria nonnuUa de- 
leta sunt 



CLEMENTIS EPI. H. ORIGO ET INDOLES. XLIX 

siae Yero praesides etiam postea appellatos esse TtQiofivxi^ovq (c. 17 p. 83, tt) 

inter omnes constat, 

prior hiiius homiliae aetas prorsus interdicta est, si earn Clemens Alexan- 
drinus ipse composuit. iam Henricus Dodwell (Dissertt. in Irenaeum, Oxonii 
1869 p. 54) fassus est, uonnuUa „ita referre stylum Eclogarium Clementis Ale- 
xandtini in Hypotyposibus, nt praeterea suspicer immistos invicem duos illos 
Glementes ^)'^ profecto speeiosa coniectura, qaae multis rationibus commenda- 
tur. Clemens, ov (paal xivsg 'AXs^avSQiaj Sre^i dh ^Ad^ijvalov (Epiphan. 
Haer. XXXII, 6), si Athenis natus est, fortasse adolescens vel iuvenis etiam 
Corinthi orationem sacram habuit, quae prirao inscribebatur K^fisvrog ngo^ 
Kogivd-lovQ, postea Clementis Bomani epistulae tamquam altera epistula ad- 
dita est. evangelium secundum Aegyptios, quo orator sine ulla dubitatione 
usus esse videtur (epi. U, c. 12 p. 79, 8 sq.), Clemens Alexandrinus etiam po- 
stea saepius laudavit, quamvis a canonicis evangeliis distinctum (cf. huius ope- 
ns fascic. IV. p. 48). homiliae scriptor catechistae munere fungebatur (c. 17 
p. 83, 6) et philosopliiae christianae studiosus erat (c. 19 p. 84, 15). quae 
c. 14 p. 81, 5 sq. de ecclesia spirituali, do Christo et ecclosia disseruit, ne- 
mini magis conveniunt, qnam Clementi Alexandrini. coelibatus quidem nimium 
aestumatur (c. 12 p. 80, 1 sq.). sed banc sententiam Clementem Alexandrinum 
iam iv t<S ne^l iYXQCttelag (Paedag. II, 10, 94 p. 226) mitigasse mirum non 
est. cui haec coniectura nen placebit meliorem rationem indicere debebit, qua 
haec homilia Clementi Romano tan^quam altera eius epistula adscripta sit. 

Clementis Alexandrini oratio sacra snperest: rig 6 awl^ofievog nXovaiog; 
qnam cum hac homilia comparare iuTat. certaminis {dywvog) imagine uterque 
Clemens usus est (Komanus qui dicitur in epi. II, c. 7 p. 74, 6 sq., Alexan- 
drinus §.' 3 p. 936 sq.). baptismum uterque orator appellavit r^v atpgayUa 
(Clem. Rom. epi. II, c. 7 p. 75, 1. c. 8 p. 75, 17. Clem. Al. §. 39 p. 557, §. 43 

. p. 959). inlaxonoc et tCQsapvxeQOi apud utrumque Clementem idem valent 
(Clem. Rom* epi. 11, c. 17 p. 83, 11. 22, Clem. Alex. §. 42 p. 959). etiam plura 
in utraque Clementis oratione sacra similia sunt. 



1) Clementem utrumque permutatum esse iam monui p. XXXI, not. 2. 
Anastasinm Sinaitum in Hodego p. 22 Clementem Alexandrinum confudisse cum 
Clemente Romano monuit I. A. Fabricius (Hippolyti opera, Hamburgi 1716, 
n, p. 72*). 



I^oUgg. p. XXXYn, L 11 addendas est Otto PfUiderer in libro: Der Paq- 
linismuSy Lips. p. 405 sq. 

AddtndiB ti earrigendis in fine hoius fucicoli etiam addo, in Mosis assum- 
ptionls IV, 11 p. 118, 9 me 0. F. Fritzschium secatum edidisse: die %Uo. codex 
et ceteri edd. praebent: €>lo die. 



CLEMENTIS ROMANI 



EPISTULAE. 



^ 



■ ^ 



HlLGENFELD, Kov. TeSTAH. EXTBA CANONEM. FASC. I. ED.. U. 



K^HMENTOS 



nP02 K0PINQI0Y2 A'. 

^H ixuXr^aia rov S-eov tj Ttagoixovaa 'Pwfitjv zij iycxXrjai(f rov 
d'€ov Ty naQOiTcovaT] KoQivd'OVf xXrjzoTg ^yiCiaiiivocg iv d-aXrifiaiL 
5 d'Bov dice Tov nvQiov '^fjiwv ^ IijCov XqcCtov. x^Q^Q vfuv xal elQ^vtj 
dnb Tov TKxvzoKQazoQog d-eov dia ^Irjaov Xqiotov nXtjd'Xjv^'ai'Q. 

I. Jia rag al(pvi3iovg xal STiallrjlovg ysvofievag xa^ fjfiiSv 
avfiq)OQagxal7teQLaxdaeigPQ(i8iOv vofii^ofiev iTttaTQoqnjVTtsftoLTJad'ac 
neqi t(Sv ijti^rjTOVfievtav nQayiuxtwv naq vfuv^ ayantjroi^ xilgve 



Inscr. KAHMENT02 HPOS 

KOPmeiOYs A' 1, [upos] ko- 

HNBIOYl A A (cf. etiam Lightf.), 
[KAHMENTOS nPOZ] KOPINBI- 

OYS A A (secundum Tischdf., Lau- 
rent^ Gebhardt). in fine huius epistu- 
lae A: xkrj/jLSVTog ngot; xoqivS-iovq 
ntioxokfi a. catalogus librorumcodiei et 
praeposituB recensuit: _ 

K[AH]MENT0J: [EniHTOlAHA. 

[KAim]ENT02 E[ni2T0AH]B. 

3. [jy €xxli]]aia A, — [gw/jiijv] A. ^ 

4. xfj na[goixov]atj A. \{ttj om. odd. 
ante Wottonum.) — TjyilaofASvloii A, 5. 
dia TOV [xv rifjLwv] iv XV A. — [x^Q^? 
v]f^iv A. 6. cbid tov navtoxgatogog 
L, ano navto[xgato]gog A. 

L 7. [dia rag] aupvr^diovg A. 
7 — 9. ysvo/jiivag^ xad-' ijfitbv avfiwO' 
gag xal negiazdaeig figadiov v^fil^O' 
[isv imargofp^v nenoifjad'ai nsgl tS>v 
ini^tovfiivcjv ngay/jLcixwv nag* vfiXv 
I, \ysvoiA\svag ij/iiv ovfi^ogag xat 
[negi]ntwa€ig adeX(poi pgadeiov [vo- 
fi]i^ofi€v €7ti<ngo<ptjv n€7toui[ad]ai 
negi xwv enil^Tixov/jifvQtv \7(a]g vfuv 
ngay/jiaxwv A. 7, xad- iifJLwv I, 
fiiiiv A et edd. (etiam Bryen.). 8* ns- 
giaxaoBig I et Biyen., nsginxwaeig 
aSeX^oi A et oei»ri edd. — [vo/m]/- 
^o/jtev plerique ed!L,[6vao]lto/Jiev lun., 
[yvwgjfiOM^v Frey., W0ttat.,Birr.,GaU^ 



Schoenem., {olxx]tZofHBv Laurent (Zeit- 
schriffc fur luther. Theologie u. E^che 
1863. ni. p. 418), sed revocavit in ipsa 
editione. 9 — p. 4, 2. negl xCbv sniT 
Zyxovfiivoov — axdoem^. Eusebitu 
HE. in, 16: xoihov d^ ovv KXi^jusv- 
tog dfjLoloyovfjLivij fxla intcxoX^ <pk' 
gtxai fis^yaXi] xs xal d'avuaala, ^v 
(be aitd ^PtofjLalwv ixxXtjalag x^ Ko^ 
giv^imv diexvTtihaaxo , oxdoBwg xn- 
vixdds xax& x^v KogivS-ov ysvofjiS' 
vtjg. xavxnv dh xal iv nXsloxaig ix' 
xktjaiaig inl xov xqivov dedijfioaisv^ 
^Aivriv ndXai xs xal xaS-* ^pi&g aifxoi'g 
eyvwfiev. xal ^xi ye xaxa xov driXo-d* 
fievov xa x^ Kogiv&lwv xsxivtixo 
axdoBwg, d^iSxgscog fzdgxvg d ^Hyi^ 
otnnog. IV, 22, 1. 2: dxovaal vi xoi 
ndgsaxi fjtexd xiva nsgl xi^g KX^fisv' 
xog ngbg KogivS-lovg imaxoXng aixif 
(ab Hegesippo) slgijfjtha iniXsyovxog 
xavxa Kal ini/jLSvsv ijf ixxXiiala ^ 
Kogivd-iwv iv xqi^dg^ip ^^Z^ ^^^?* 
Ilgl/iov imaxonevovxog iv ICoglvi^tp, 
Geoigius Syncellus Clironogr. p. 344 
ed. Paris.: xoixov (Clementis) ini' 
axoX^ ^^ Ilia yvrjola Kogivd-loig g>i' 
gexai, oig and xijg i^w/iaiwv ixxXrf- 
alag yga<pstaa^ cvdaemg iv KogUvS-of 
avfifidotjg xoxe^ cvc fJLdtgxvgel Hv^ 
amnog, ^xig xal ixxXtjaid^sxai, Pno- 
tius BibL cod. 126 de priore Clementis 
epistula: cby ^ ngwxfi di alxlag ov- 



CLEMENTIS ROMANt 



alXoTQlag xal ^ivrjg Totg ixleycTolQ tov d-eovy fiiaQcig ycat avoaiov 
azdaewgy rjv oViya TcgoacoTta nQonetrj xal avd'adr} vnaQXovra etg 
ToaovTov dnovoiag i^enavaav, • oferr^ to acfivov xal neQi^ofjrov xat 
naaiv avd^()i6noig d^iaydnrjTov ovofxa vfxwv (xeydhag ^Xaaqnuiel" 
ad-ai. Tig yctq TtaQenidrjfii^oag frqog vfiag ttjv nardgerov xixl /?€- 5 
paiav vfiwv nioTiv oi5x i3oxif,iaa€j Tijy t€ adtpQova xal eTtuixrj 
ev XQiCTip 6voe^€L€cv ovK id'avfiaoBy xal to ^uyalonQenig Tffi q)i- 
Xo^eviag vficjv rid-og ovk ixrigv^e, xal Trjv TsXslav ycat dacpaXrj 
yvioaiv ovx i^iazccQiaev; dnQoaaTto'kriTtTiog ydg ndvTa iTtoieiTS xal 
ev Toig vSfioiQ tov d'eov inoQBvead'By vnoT^aaofievoi Tolg ^yovfii- jq 
voig ycat Tififjv rrjp icad^ijxovaav aTtoviiiovTeg Toig nag vfilv Ttge- 
a^vTaqoig' vioig ts iiixQia ycat aefiva voeiv inB^QeTtBte' yvvaiif, 
T€ ev dfiiifKfi ycat oefivfi ycat ayvfj cvveidijaei Ttdvra inLTekeiv na-- 
Qr^yyiXXerSj aTegyovaag xadTjycSvTwg Tovg avdgag eavtwv ev t€ T(p 
ycavovL z^^g vnoTayrjg VTtagxovaag xa nataxbv oiycov aefivwg olycovg- 15 



tovg (Corinthios) Ryet, ardasat xal 
ragaxatQ xal axlofxaai rijv Ttginov- 
Cttv avzoZg slgi^vtiv xal dfidvoiav Av- 
aavtag, xal nagaivet Ttttiuaaad-ai tov 
xaxov. 8. nsnoifjod^ai I et Bryen., 
n£7foii][xiv]ai priores edd. 9. 

ngay/idttov nap^ v/ilv I, nag vfiiv 
TtgayfjLatatv A. et priores edd., et ipse 
Bryen. 

I. 1. S^VTjq I, Goniecit lun., recepe- 
runt Bois., Coteler., Wotton., lacobs., 
Dress., Hg*., Laur., Lightf., Gebh., f ^- 
voig A, Mill., Gall., »choenem., Hefel. 
4.5. fiXaa<pi]fjL€laS'at I, Bryen., fiXaa^tj' 
fjiri^rivai A. et ceteri edd. 5 — 10. 

xlq yag — inogevsaS-s. Clemens Ale- 
xanorinus Strom. IV, 17, 107 p. 610: 
val fjL^v iv t$ ngdg Kogiv&lovg ini- 
atoii 6 andaxoXog KXi^jLtig xal avxbg 
ilfiZv xvnov xiva xov yvotaxixov vno- 
ygatpfov^Xiysi Tig yag nagenidrjfii' 
cag ngog vfxag x^v navdgsxov xal 
Pefiaiav nlativ ifiibv ovx hioxlfiaoev, 
xiijv xs 0(6(pgova xal iniEiXTJ iv Xgi- 
atip Evaipsiav ovx i&av/xaaev, xal 
r© /xfyaXoTigenhg trig (piXo^Bvlag 
v/idiv ijbog ovx ix^gv^sv, xal x^v xs- 
Xelav xal da<paX^ yvtoaiv ovx ifxa- 
xdgioev; dngoaoD7iok^7iX(ogyag ndvxa 
i7toieZt€ xal iv xoTg vofiifioig xov S-sov 
inogevBo(h€ xal xd s^fig. 6. vfiwv 
nlativ A I et edd.plerique, nlaxivvfimv 
Clem. AL, Hg'. — edoxifiaaev A. 6. 7. 
inietxfj iv x^iaxfp I, Clem. AL et edd., 
emsixTjvvxiO (inisixijv iv XQ^^'^V) ^* 
t, sd-avfiaasv A. 8. exrjgvSev A. — 



daq>aXri I, Clem. Al.et edd., aawaXriv A. 
^MngoawnoXiinxQigl^ Clem.Al.et edd. 
plerique, angoownoXtifinxwg A.. Laur., 
Gebh. — inotsxai A. 10. iv r^tc 
vofjLOig I. Laur.-. xoig vo/Jtoig A. et 
E. A. Lipsins (ae Clementis Bomani 
epi. ad Cor. priore commentatio. Lips. 
1855. p. 33), iv xolg vofzcfioig Clem. 
AL, Colomes., Wott., lac., B^*^., Gebh., 
xolgvofjUfwigLightf, — inogevso^^slet 
edd., nogevsad'ai A. 10. 1 1. xolg ijyov- 
fjiivoig 1, xocg ijyovf^evoig vfjif»)f JL et 
priores edd., etiam Bryen. 11. xaB^i- 
xovaav A. — vfAtv A.ei omnes edd. (etiam 
Bryen.), fifiXv I. 12. vsoig etiam A (cf. 
lacobs.), vaioig A secundum Wotton. 
insxginsxe A. I et edd.. ngolxginext 
vel insxgiipsxs, aut potius i^€xgi<ptxB 
coniecit lunius, insaxi^nxsxe Bois. ver- 
bum inixgi<pSLV iubendi, iniungendi 
vim habere (cf. Xenoph. Anab. Yl, 3, 
11), monuit lacobson. 15— p- 5» !• 
yyvai^cv xe — ndvv awfpgovovaag. 
Polycarpi epi. adPhiUpp. Q,A:\%neixa 
xal xdg yvvaXxag vfidiv iv xy do&elay 
avxalg nlaxel xal dydny xal ayvdq^ 
axegyovaag xovg iavxmv avdgag iv 
ndav dXij^eia xal dyanthaag navxag 
is foov iv nday iyxgaxeia, xal xd 
xixva naidevsiv x^v naidsldv xoH fpd- 
Bov xov d-sov. 15. olxovgyelv A. I, 
lacobs.. Dress., Gebh., Bryen., aL (etiam 
Tit. n, 5 A oixovgyovg pro oixovgovg\ 
oixovgelv Bois., Hg*., Laur., Lightf., 
aixovgyeXv (cf.Clem. AL Paedag.111,1 1, 
67 p. 292) coniecit lun., vnovgyeXvDdMA* 



AD CORINTHIOS EPI. I, 1. 2.- 5 

yeiv sdid(iaii€T€ Tidw awq)Qovovaag. 11. ndvreg re hanevvo- 

' fpQovsXTe fir]dev di^a^ovsvofievoi, vnoTaaaofbevot ^aXXov ij vnoTaa- 

aovxeg, ijdiov didovxeg rj kafifidyovreg, zoig icpodloLg tov Xqiotov 

QQXOVfievoi Tiat nQoaixovreg, Tovg "koyovg avtov inifielwg iveoTSQ- 

5 viofievoi rjTB Tolg a/iXdyxvocgy- xai id TiaSijiiiaTa avzov ^v jcqo 



n. 3. fjdiov A. I, Grab., Wott, 
Gall.y Schoenem.; lacobs., Hef., Keithm., 
Dress., Hg*., Laur., Lightf., fiaXlav 
Ion. et ceteri edd. , cf.^Act. XX, 35: 
/nvTjfjiovsyeiv zs t<Sv Xoyofv to'v xv- 
qIov *lTjaoVi oTi avxoq slnev Maxa- 
Qi6v iaviv fjL&XXov diSovai ^ Xafxpa- 
v€iv. — tov Xqioxov I et Bryen., 
TOV ^v (rov dfov) A et priores edd. 
4. 5. praeimte Olerico Hef., lacobs., 
Dress., lightf, Gebh. post aQXovfisvdi 
comma vel colon posuerunt, Hef., lac, 
* Dress, etiam post imfieXax;. sed ngo- 
aixsiv ri rara reperitur (Exod. XXXIY, 
11. Num.IX, 34. les. 1, 10 LXX). 4. 5. 
ivFatSQviOfji^voc X.f Bfe^., Lightf., 
Gebh. eaxBQViafisvoi A., eaxe^eatfjiivoi 
Laur. legendum esse iveaxepvia/jiivoi 
docentClemensAlox,Paedag.I,6,43,p.l23 
TOV awxjj^a ivoxegviaaad^ai, Consti- 
tutt. apostol. prooem. p. !> 9. 10 ed. 
Lizard. ivBaxsgviafiivoi tov <p6pov 
avTov (lesu).^ y, 14 p. 142, 3 ivcTSQ- 
vvcifASvoq avTOVy Eusebius de martyr. 
Palaest. 8, 6 fisl^ova tov aibjuaTog 
T^v Xoyiofiov iveaTSQViCfjLivij. 11, 4 
Toaavxaq yi xoi fiv^fjtag aifxwv ivs- 
atiQviGTO, Formula Antioch. fiaxgo- 
arixog 9^: iXov fihv tov naTQoq iv{e)' 
oteQviafiivov tov vloVf quae ploraque 
iam Wotton. et lacobson. lauaaverunt. 
■ ad . defendeudam codicis A. lectioriem 
editqres temere Suidam et Hesychium 
laudare solent. 5. naS-fjfiaTa A. I. 
et pleriqne edd., fxad-i^fiaTa coniecerunt 
Inn., Pleury (Hist. eccl. VI, 334 Hg*., 
Upsius in: Academy No. 10, luly 9, 
1870 p. 255 sq. agnoverunt quidem (^eov 
naB-i^/jLttTa Ignatius ad Ephes. 1 {iv 
aifiaTi S^EOv)^ ad Eom. 6 (tov nd^ovg 
TOV S-eov /Jiov)j Melito Sardensis (apud 
Anastas. Sinait. Hodeg. c. 12: 6 (^soq 
ninov^sv vno de^iaq loQariXlTidoq^ 
of. Ottonis notas in Corp. Apologg. 
chr. sec. n, Vol. IX, p. 444 sq.), Ta- 
tianus (c. Graec. 13 tov nsnovS^oroq 
d-Bov). lacobs. contulit fragmentum il- 
lud apud.Euseb. HE. V, 28, 11, ubi de 
Natalio confessore dicitur: o ^ya^ ^sij- 
cnXayxvoq ^soq^ xal xvQioq ffuoiv ^Irir 
aovq Xgiaxbq ovx ipovXsxo s^o) ix- 
xXfjaiaq dnoX^ad'ai fiaQXVQa xwv Idl- 
wv nad^dv (quae minus probant), ita- 



que et ipse (apostol. Vater p. 55. not. 4. 
p. 87) non dubitjaveram , iam Clomen- 
tem Eom. passionem del docuisse. sed 
in priore huius epistulae editione ani- 
madverti, Photium in Biblioth. cod. 126 
alteram epistulam^ ev agxfi (c. 1) Q-eov 
Thv x(>^<TTOv xijQvaaeiv retulisse, plio- 
rem vero vituperasse, oTiaQx^sg^a xal 
ngoaxdxriv tov xvqiov ^fidtv ^Ir^cfovv 
Xqiotov i^ovo/jid^mv (c. 36. 61. 64) 
ovSh Tctq S-eoTigenstq xal vfprjXoTiQac 
d(pijxB tibqI avxov qxovaq' ov fi^v ovd* 
dnaQaxaXvnxQ}q avxov ovdafiov iv 
TovTOiq fiXaawijjusi. haec Photius non 
scripsisset, si ^bov — 7tad"(ifiaTa in hac 
epistula logisset. Laur., ut codicis A. le- 
ctionem defenderet, adLutheranorum do- 
ctrinam de communicatione idiomatum 
provocavit. Lightfootilla verba Photium 
lugisse suspicatus frustra ad Labyrin- 
thum parvum (apud Euseb. HE. V, 28 
4) rovocavit: Xiyto 6h ^lovaxlvov xal 
MiXxidSov xal TaTiavov xal KX^ifiBV- 
Toq (Alexandrini, non Bomani) xcd 
BTiQwv uXblovcdv {yQdfA(JLaTa\ iv olq 
Snaai d-BoXoysTxai d Xgiaxdq, Ado. 
Harnack non negavit, Clement em no- 
strum alteram de Christi persona sen- 
tentiam protulisse c. 64 (58), sed de- 
mentis theologiam modd,Usmum quon- 
dam redolero ' consult (cf Lipsii 1. 1. 
p. 90 sq., Nitzsch, Dogmengeschichte 
p. 188, Zahn, Ignatius p. 464-490). 
rem decrevit cod. I, ubi X()icxov, non 
&B0V nad-i^fjLaxa leguntur. haec bene 
conveniunt toti jopistulae, in qua sem- 
per Xqioxov alfia legimus (c. 7 p. 12, 
1. c. 12 p. 16, 3. c. 49) et Gal. UI, 1. 
codicis A. textum a Monophysitis vel 
saltem Alexandrinis theologis indu- 
ctum esse censuit Bryennius. Adol- 
phus Harnack quidem oblocutus est 
(Theolog. Literaturzeitung ed. ab Aem. 
Schueror, Lips. 1876, No. 4 p. 99 sq.), 
codicis I textum a Monophysitarum ad- 
versariis ortum esse arbitratus: sed 
tales theologos Christi Dei testimonia 
in hac epistula desiderasse potius quam 
removisse docet Photius, noque eos of- 
fendit Christus Deus passus. .A. Har- 
nack xa iipodia I. 4 tamquam omnia 
bona Christianis peregrinatoribus im- 
portita interpretatus a deo ipso, non a 



6 CLEliENTIS ROMANI 

dq>^aXfi(Sv vfidiv. ovtwg elqi^vf] fiad'eta nal XmaQa ididoro Ttaai 
xat anoQeOTog noS-og hlg dyad'onouavy xal tcXt^qi^s ^vvevficiTac; 
aylov enxvatg inl navxag iylvezo. iiemoi tb d'siag povXjjg iv 
aya^fj nqo^filtf fiec^ evaepovg Ttenoir^tjaeiog i^ecelvece vag x^?- 
gag ifiwv ngbg xhv narvoxgdvofa d-^Avj iT/LexevovtBg ctvxov XXsiov ^ 
yeviad'aiy ei tv axovzeg ^fidgrere, dywv rjv vfilv fjfiiQag ze nal 
wxTog vneq ndatjg T^g ddtkq)6TrjTog dg %b ooi^sO'^ai fieta diovg 
xai avyatdrjatfag %6v dgid^fibv twv ixXexTdiv ccvtov. elliTLQtvslg nai 
dxiqatoL r[SB xal dfivtjalxaxov slg dll'^kovg, nSaa atdaig xal nav 
axloi^a pdeXvxTOv rjv vylv, inl %6ig naQafttcifiaai j(3v nXtjoioviO 
inev&ehej td vaxt^iiata avtcSv idea ixglveve. d^evafiiXrjToi rjte 
ini ndarj dya&on:oit(fj ^oifioi eig nav eqyov dyadov. rfj nava- 



Ghristo data esse oensuit. sed haec 
iipodia apud^Clementem Bom. respon- 
dent xoXq XoyoiQ avtov. iam lunius 
bene contolit fiasilii^epi. 56 ad Mele- 
tiam: d}q)ilifia diday/jtata ^ i<p6dia 
TtQOQ X6 Tov ivBoxSxa aldtvu xal xov 
liiXkovxa^ Cyrilli Hierosol. Catech. V, 
7 f;cfiv XB xavxrjv i^fidem symboli) i^o- 
Siov iv navtl r<j» T^Qovta t§c t^otnq, 
lacobson. oontulit etiam Irenaei adv. 
haer. Prooem. c. 3 ^. 4, qui ad refu- 
ti^idos Gnosticos ig>odia dovvai volait. 
equidem eonfero Clem. Horn. XVI, 14 
p. 156, 2 %xi dh xccl ix natiqcov sfpo- 
otat^SfAevoi Xfov ygaqxav xa dXr^B-fj. 
denique A. Harnaek etiam hie, ut c. 
46. 58, r^olae fidei tres hypostases, 
Patrem, Filiam, Spiritnm sanctnm in- 
yenisse sibi visas est, coins opinionis 
nulla est ratio, plane gnfficiont Ohristi 
iq)66iaj Xiyoiy naS^fiaxa. 

III. 1. XinaQOL I,et edd.,Af£7rai»a A. 
— ididoxo I et edd. plerique, ididsxo 
L&UT^ididsxoGehh. — naaivk. 2,&eiaq 
I. et Bry©Ji«> ooiaQ A. et priores edd. voc. 
SEIAi% YOC.O J^L4^ ortum esse censuit 
A. Harnaek 1. 1. p. 100 (of. c. 6, 10, 3), 
sed etiam contrariom statuere licet, voc. 
^e/ac melius con^ruit sequenti voc. 
BvoB^ovq 1. 10, nisi repetitionem quan- 
dam praeferre velis. 4. nBnoiTjd^r/- 
OBwg A. — i^BXBlvBXB I., Bryeu., b^b- 
XBivaxB A. et priores edd. 5. cXbcdv 
L, Iun.,Fell.,Cotel.,Colom., Ittig., Const., 
Bryen. al., iXbcdq A. , Wott., Gall., lac, 
Dress., Hg^., Laur., Lightf., al. Dress, 
contulit 2 Mace. YII. 37. Hebr. VIII, 
12, equidem eonfero Harm. Past. Sim. 
rV, 23 5. 136, 15 UBfog ylvBxai, 7. 8. 
lABXa diovg xal ovvBidiaBwg I. Bryen. 
(qui bene contulit Phil. 11, 12 fjLBxa (po- 



fiov xal xgofjiov), iiBx BXtiiovg (iXi» 
ovg) xai avvBidfiOBwg A. et pleri<jue 
edd. codicis A. lectionem Harnaek m- 
terpretatns est: „vobis miserantibus 
piamque recolentibus fratmm memo- 
riam** (?). certum electomm numerum 
iam 4 Ezr. IV, 36 et loan. Apocal. VII, 
4 sq. XIV, 1 stetuemnt, eunoem docuit 
Clemens Bom. epi. I. c.58 xbv uqiB'/jiov 

x(5v awl^ofiivwv Si&*Itjcoii Xgiaxov, 59 
xov agid-fidv xbv xaxfjQid-firffiivov x(3v 
ixXBxxdfv avxov iv SXq> r<p xSofiw. 
hunc certum electomm numerum cum 
timore (cf. c. 19 to vnodBig) et divi- 
nae gratiae conscientia salvandum esse 
docet. non tentanda est igitiir vox avv- 
Bi6^aB(og, quam mutare voluerunt Inn. 
in avvdioBwg (concordiae) , in cvvbi- 
di^CBCDg dyaS-^g Bois., in avvBvdoxrf 
OBwg Davis., m awaio^rfiBwg fcom- 
miserationis) vel ovvaixriOBwg (com- 
munis orationis) Bhode, in ovvaLvioBiog 
^z^, (cf. Plutarch, de mulierum virtu- 
tibus^20 p. 258 B.), in avvf /§Fa»c Laur., 
in Bv6oxi^aBQ}g Lightf.. in owSBi^aBiog 
Lipsius (Academy 1. 1.). 8. 9.^ biXbi- 
xgivBig xai axBQBOi A. 9. dfivtjal- 
xaxoi I et edd. plerique, afjux/ivfjaixa' 
xoi ^onava^vj7ai;«a^o/,utanteTischdf. 
legebatur) A., nava/xvijalxaxoi malue-' 
runt Birr., Grail., Laur. (Zeitsch. f. luth. 
Th. u^ E. 6. 1., non in editione ipsa). 
10. ^v I, Bryen., om. A. et priores edd. 
— naganxw^aoiv A. — x(5v nXtj- 
al(ov I, lun., Fell., Dress., Hg ^, Laur., 
Gebh., roig nXr^aiov A., Ligntf. (tam- 
quam brachylogice scriptum), xwv vel 
TtXrjalwv coniecorunt Cotel. et Colo- 
mes., xoTg xtbv nXijolov Bois., lacobs. 
12. aixoifioi A. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 2. 3. 7 

avzov eTteceXeTre' %a 7tQoaTay/.iaTa xai za dcxacwfiaza tov xvglov 
STtt za TTlazfj z^g xoQdiag vficSv eyeyqanzo. III. Tiaaa do^a 
xal ni^oczvGfxhg idodTi vfiiv, xal suezalia&t] zb ysyQafifiivov I'Ewaye yy?t?S« 

5 xai IWtfi xat ixlazvvdifj xai maxvvdif] xai dneXdxziaev 6 r^yantj" 
fidvog*, Ix zovzov J^Aog xat q>d'6vogf eqig xat azdaig, diioyfibg xal 
aKazaazaala, nolsfiog Ttal alxfiaXwaia. ovzwg inrjyegd^joav 01 «rt- 
fiOL ini zovg svzifiovg, 01 ado^oi int zovg evdo^ovgj ol acpQOveg 
htl zovg (pQOvifxovg , ol veoi inl zovg ngsafivzigovg, dca zovzq 

lOTtoQQU) aniazri ij dixaioCvvi] xat elg^vrj iv zqj dnoXmeiv enaozov 
zbv q>6^ov zov d'hov xal iv z^ niazev avzov dg^t^XvcoTtrjaai i^irjdi 
iv zoig vofiifiotg zcSv ngoazayfidziov avzov noQSvsa&at firjdi no~ 
Xizevaad-ai ycaza zb ycad^xov zip Xgiazipf dll^ enaazQV ^adl^stv 
Kcczd zag ini^vfiiag zfjg xagdlag avzov z^g novr^qagj ^^Aov 

ihcidiTLOv %ai dae^^ dv€iXi]q)6zagy di ov nal d^dvazog elarjM'ev eigsap. 11, 1 
zbv xoofiov. 



n. 1. aepaafxnoxdxri 1, Biyen., 
asfiaafiiw A ot priores edd. xexo- 
Ofjitjuevoi (non sxoautjfjtsvoi) etiam 
A. (ci, Tiscndf. et Lightf.) 2. avtov 
A. 1. et plerique edd., zov xvglov (et 
a^ov pro TOV xvglov) coniecit Bois., 
zov'9'eov Hg^ — STtsreXsirai A. — xal 
zii 6ixai(bfi(xtttf a primis edd. omissa, ex 
A. restitut Wotton. 3. za nldrij (cf. 
T.YY Proverb. VII, 3 et quae Wotton. 
notayit) A. I., tag nXaxccg maluerunt 
Ian., Bois., Fell. 

m. 4. iSod^tj I, et edd., do^rf A. 
4. 5. €q>ay€v xai emsv A. 5. ajtf- 
XaxTiaev I et edd., aneyaXaxtiasy A. 
6. xal fp^ovoq ex A. primns re^tituit 
Wotton. — Mgiq I, Bryen., xai egig A. 
et priores edd. 10. aniaxri I, Br^en., 
aneoxiv A et priores edd. — aito- 
XineZv i Bryen., anokeini A., anoXsl- 
neiv priores edd. 11. nlaxsi I et 

edd-fTiiaTiA, 13. xdi Xgiax^ A. L, 
Xgioxiav(p maluit lun., iv Agiaxtp 
Day., sed cf. lacobson. 2 Cor. I, 21. 
Ezech. IV, 20 laudantem. — aU' I et 
Bryen., aXXa A et priores edd. 14. 
x^q xagdlaq I et Bryen., om. A et prio- 
res edd. — xriQ novijgag A. I Bryen., 
tag novijg&g edd. priores. ^tjXov aSi- 
xoP xal dasBij, voc. t,^Xog masculi- 
nnm in coda. A. I. e. 5 p. 9, 6. 9, 
8. 9. c. 43, 45: in cod. I etiam. c. 4 
p. 8, 14. 20. 23. c. 6 p. 10, 5. c. 14 p. 17, 
lit 12. neutrum in utroque codice c. 9 



p. 13, 1. in I. C.63, in A. c.4 p. 8, 14. 20. 
23. G.6 p. 10,5. c. 14 p. 17, 11. 12. etiam 
in Psalmis Salomonis voc.^^Ao; modo 
masculinum (V, 14. VI, 9. Vin, 34. IX, 
16. XIV, 6. XVIL 3. XVm, 3. 6. 10), 
modo neutrum (11, 37. 40. V, 17. Vm, 
33. X 4. XI, 9. Xni, 11. XVI, 3. 6. 
XVn, 17. 51. XVIU, 1). Ignat. ad 
Trail. 4 l;fjXog neutrum. 15. 16. dt' oi 
xal S-dvaxog sla^X&sv elg xov xoa/xov. 
cf. Sap. Sal. n, 24 (p^ovi^ 6^ 6ia^6- 
Xov S-dvaxog sia^XS-sv sig xov xoa/xov. 
Millius ad hunc dementis locum Gno- 
sticos respexisse opinatus est anud L:e- 
naeum ady. haer. I, 30, 9, ubi ae Caino 
haec praedicantur: „dum fratrem suum 
Abel occideret, primus zelum et mor- 
tem ostendit.^' etiam Irenaeum ipsum 
ady. haer. 111,23, 4. IV. 18, 3 secundum 
Olementem Caini nequitiam zdum ap- 
pellaro. Otto in TheopMli Antiocheni 
editione ad Autol. H, 22 (39) p. 40, 
ubi a Caini invidia mors derivatur (peal 
ovx(og agx^ d'avdrov iyivsxo sigxovds 
xbv xdofAOv odomogBtv dtog xov dsvgo 
inl Tcav yivog av^^gdaitatv), hunc Cle- 
mentis locum bene contulit. sed inde 
iUa hausta esse minime constat. Pseudo- 
Clemens Bomanus Hom. HI, 25 de Eva 
haec^tradidit: 616 x<5 7iga}xox6x<p av- 
xng dfjiq)Oxsgi^ov insd-rixev ovoiia^ xa- 

Xsaaaa KaCv, ^ ^^ixv ^X^* ^^C ^gf^^' 
velag x^v ixSoxrjv' sgfirivsvsxai yao 
xal xx^aig (ita losephus Ant. I, 2, 1) 



8 



CI^MENTIS BOMANI 



o«.iy,8-e. rV. riyQantai yag ovtw yKat iyiveto fied^ rjiiiqag ^'veyxe 
Kai'v and tc5v xagjifSv trjg yijg %valav t^ xvglip, xai ^l^^ek rjvayn^ 
xal avTog and tiov noojtordxcov %wv ngoftdtwv mat and tcSv ared" 
r(X)v avTwv. xal ineldev 6 d'sbg ini ^!^^el xal inl zoig dwgoig 
avTov, inl di Kai'v xal inl taig ih;aiaig avTov ov ngodiaxe, xai 5 
iXvnijdT] Kaiv Xlav, xat avvineae'To ngoawnov avxov. xai elnev 
o d'sog ngbg Kaiv ^ Ivor I negiXv/tog iyevov^ xai Ivari avvineae 
%6 ngoamnov aov; ovx lav ogd'idg ngoasviyxrjgy ogS'cSg de fii] die- 
^nSj ^l^^Q'^^^7 r^av%aGov' ngbg ae rj dno(JTgoq)rj avTovy xai av 
avTOv ag^Big. xai Bine Kaiv ngbg ^!A^bX vbv d8eXq)bv avxov ^lii^io 
d-iofiev elg to nedlov, xai iyivsTO iv i(p eivat avzovg iv T(p hediq) 
dviarrj Kaiv inl "ui^tX tbv ddeXq)bv avrov xai dnixfceivev avTov^. 
'ogaTSf ddsXfpoiy J^rjXog xai q)d'6vog ddsXfpoxTovlav xaxetgydaavto, 
^•'41™^* did ^fjXov 6 narrjg rjinwv ^laxw^ dnidga dnb ngo^dnov ^Haav 
G911.mvn.T0i; d8eXq)ov avrov, C'^Xog iiioiriGBV ^Icjorjq) f^ixgi ^avcitov diw-Xh 
X^fjvai xai fiixgi dovXtiag iX^eiv, ^ijXog q)vyeiv i^vdyxaas Mwv6rjv 
and ngoaajTiov 0agaUf fiaatXewg u^lyvmov iv tip dxovaai avrbv 
Ex. n, 14. dnb xov 6f4oq)vXov • , Tig as xaTearijoev agxovra xai dixaazrjv iq> 
'qfj.wv; fi^ dveXeXv ^e av d'eXeigj ov tgonov dvaiXeg xdig xbv 
Num.xn, 15. ^iyi;7iz£orS* 8id t'^Xov Idaguiv xai Magidfi l'§w Trjg nag€fifioX7Jg2fy 
^^* 57^' rjvXiadTjcav. ^'^Xog /kx%dv xai i^fi^igiov CcSvrag xarrjyayBv sig ^8ov 
did TO araaidaai avrovg ngbg tbv d-egdnovta tov d'eov Mioiiarjv, 
li^' dtd lljiXov Ja^ld (pd'ovov ea/fv, ov f.i6vov vnb tiov dXXoqwXcaVy 



xai S^AoCt (og l^rjXovv avzov fiiXXov- 
XOQ iv xolz iao/iivoiQ Hj yvvalxa i^ 
xtijficcta ? T^v t(bv yoviwv .ngog ctl- 
tbv axogy^v. nomen i^p a nap ot a Ksp 
deriyabatur. TertiiUianus de patientia 
5: nam statim ilia (Era) semine dia- 
boli concepta malitiae feciinditate iram 
filium procreavit. 

I v.. 1. ovto)g A et edd., ovtw 
Bryen., om. A., sed cf. c. 13. 17 ovtw 
yiygantai. c. 22. 29 {ovxw yaq yi- 
ygamai): 33 {o^tw ydg (priaiv o be- 
<^c)* — TfveyxBv A. 2. reJ xv- 

glo) 1 (cf.LXX) et Bryen., roi O^w {d-s'tp) 
A etpriores edd. — rjPeyxBv A. 4. 
BTtids A (Mc et Gen. IV, 4), int- 
dfv Jacobs. • 6^ avvineae xd TtQO- 
ao>nov avzov I et Bryen. (cf. 1. 8 et 
LXX), avvenBOsv xw ngooionw av- 
xov A et priores edd. 7. avveneaev 
A. 8. fav (cf. liKX) A et edd., etiam 



Bryen., av L 10. aixov ^gSeig I, ag- 
^Big avxov A et edd., etiam Bryen. 11. 
naidiOvA. — naidiwA, VS. xaxBigyi' 
aavxo I, Wott., Gall., xaxBigyaaaxo A 
et ceteri edd., etiam Bryen. 14. ^tjkov 
I etBryen., ^r^Xog A et priores edd, 16. 
iX&siv I etBryen., eccTfX^ftv A etpriores 
edd. — g>vyBlvA.I. et meliores edd. post 
Wottonum, (pBijyeiv ceteri. — Tjvayxa- 
aev A.. Wott. al. 18. &gxovxa xai I 
(cf. LXX) et Bryen., xgixrjv 17 A et 
priores edd. 19. xj^hg I et Bryen., 
Bx^Bg A et priores edd. 20. dia ^fjXov 
I, Inn. al., Bryen., ^rjXog A, Sia ^ijXog 
lac. et seqq. edd. 21. vvXija&fiaav A. 
— ^$Aog Iim. et seqq. edd., dia }^ijXog A, 
dia tv^ov I. 23. i^ijXov I. et Bryen.t 
^vXog A et priores edd. — dapld I 
(secundum Bryen.) et plerique edd., 
6a6 A (semper), undo AavBld Lightf., 
davld Gebh. — vno A. ot edd. , ani I. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 4. 5. 



9 



dlXcc xae vno 2aovl ^aailewg -ICQafiX ididx^. Y. aXK iva 
Tf3v aQxaioav VTtodeiyfxdriov Ttavaw^ad-a^ hl&wfJtBv ini Tovg iyyiaTa 
yevofievovg dd'hfjzdg' Xdfiwfiev tijg yeveag fjfidiv tu yevvala vno-- 
deiy flora, did ^^lov xai sqcv ol (leyiaxoL xat diytaioTaToi azvkoi 

5 idicix^fjoav xal ^(og d'avd^ov rjd'hiaav. kd^m^uv ngo Oipd-alfiMv 
flfiaiv TOvg dya&ovg dTtoavoXovg' Tlerqo^ og did ^ijlov adiKov 
ovx ^cc ovSi dvOy dXXd TtXuovag vnijveyyte Ttovovg^ ycdi ovtm ^aQ" 
WQVjOag BTtoqevd'rj elg ibv ofpetXofievov totiov Tijg do^rjg, did ^^- 
Xov xal €Qiv IlavXog vuofiovfjg ^qa^eiov edei^evj entdxtg ieofid 

10 q>OQ€a(xgj q)vy.adevd'eLg^ Xid^aod'ecg, xijqv^ yevofievog sv re tj dva- 
^oXfj xat iv ry dvaec, to yewalov T^g hiaxeiog avzov nXeog eXafis, 
Sixaioavvfjv diSd^ag oXov tov xooftov, xat im to teQfia T^g A5- 



lY. 1. vTto aaovX fiaaiXsatg i.aX 
ClOQaifX) A et edd., etiam Bryen., recte; 
quia haec praecedentibus t<5v aU.oq>V' 
Aa>y opponuntur, and tov Saovl I. 

V. 2. vTCodiy fiat tov A. 3. ysv- 
vea A. 4 — 11. dia t,i]Xov xai 

q)Bovo[v 01 fAsyi]atoi xai dueaiotccioi 
aTvX[oi eSiii>]xB^fioav, xai etaq S^ava- 
To[v Ti&Xrjaav] Xa^otfisv ngo oip^aX- 
fjL<o\v rifA(ov] rovg aycc&ovg anoato- 
Xov[g 7(€tQOv]og 6ia t^riXov adixov, ovx 
[eva ov]de 8vo. aXXa nXeiovaq vn\ri' 
vsY»e\ novovq, xai ovtcj fiagzv[Qijaag] 
enoQSvdi] €ig tov (f<p€iX[o/ji€vov] to- 
nov tijg do^rfg, dia l^i]Xo[v xai sgiv] 
navXog vnofiovijg Pgapiovlvnedsil^sv 
entaxig dsa/xa <poQsaag [<pvya\Ssv- 
i^eig. Xid'aoS'Sig, xijqvS' y[€vo]/4svog, 
ev t€ tfi avatoXrj xai £[v tr(\ dvasi A., 
qoae omnia non tantuni certius sup- 
ptentor, sed etiam emondantur codice I. 
4. fgiv I, (p^ovov A. — ol fisyiatot I, 
Jacobs*, Hef., Dross., Hg*., [ixxXijalag 
ni]otol lanius, quem ante Hef. edd. se- 
qu^bantur, agiatoi vel /jiSyiatoi aut 
xgazictoi iam Birr, coniecit, ol agi- 
at 01 Lanr., ol xaXXtatoi Lightf., ol 
xgdtiatoi equidem (Zeitschr.f. w.Theol. 
ISTO.^p. 401), Gebh. • 5. ^'ce»e ^avd- 
tov i^?.ijaav I, k'ofg d^avatolv dsivov] 
lanius et alii, itag ^*^avato[v ^Xd-ov] 
Wott., Gall., lac., Dress > Hg*., Lightf., 
Gebh., €<og ^avdzoly sna^-ov] Laur. 
6. dyad-ovg A. I. Wott., lac, Dress., 
Hg*., Laur., Lightf., Gebh. al., ctyiovg 
▼^ aovg^ i. e. ngcjtovg aut xogvtpal- 
ovg lun., Fell., Colomes., dyavovgYel 
dyaotoifg Davis., ^f/ov? Wettst. — dito- 
otoXovg' nhgoVf og I et Bryen., dito- 
atoXovig, netg]og lun. et alii, dno- 
otoXovlg. o I7^r()]ocIacobs.,Hgi.,Laur., 



Lightf., Gebh.^ 6— p. 10, 3. Ili- 

tgovy ^g — v7toyga/4/^6g. Petrus Ale- 
xandrinus de poenitentia can. 9 (inBou- 
thii reliqq. sacris ed. 11. Vol. IV, p. 34, 
in A. P. de Lagarde Eeliquiis iuris 
eccles. antiquissimis. Lips. 1856, p. 68. 
13 — 17): ovtfog o ngdxgitog tiov ano- 
otoXofv flitgog noXXdxig avXXij<p^£lg 
xal dnoxXsia^elg xal dtifiaaS-slgvate' 
gov iv *'P(Ofjiy iatavgoid'ij, ofioltog xal 

negipdijtog IlavXog nXsovdxig na- 
gado^elg xal h'wg &avdtov xivdvvsv- 
aag, noXXa ts dd^Xi^aag xal xavx^od- 
txevog iv noXXotg iioiyjioXg xal d^Xl- 
tpsaiv iv ty avT^ noXsi xal avtog 
fji(xxcclg(f thv xf(paX^v dnsxeigato, 7. 
tn^veyxs I, vn^\vEyx€v] Mill, et Wott., 
{>n[^v6yxEv] Gall, lac. Dress., Hg*., 
Laur., Lightf., Gebh., i>7ili/isivev] lun. 
aL, v7i^[vtXija€%'] Laurent. (Zeitschr. f. 
luth. K. u. Th. 1. 1.) suaserat. ^8. 
slg tov 6<pBiX6fisvov toTiov t^ 66(ijg 
Polycarp. epi. ad Philipp. c. 9 dti elc 
tov 6<pBiX6fiBvov avtolg tonov stai 
2. 6ia t,riXov xal igiv IlavXog I et 
Bryen., dia ^^ov [6] IlavXog lun. et * 
sequentes edd., dia ^ijXov [xal 6] Ilav- 
Xog lac et sequentes edd. 9. iSeiSsv 

1 et Bryen., [djtiaxlBv Iiin. aL, {>[ni- 
axsv], MUl., Wott., Gall., lac. Dress., 
v\ni^vsyx€v] Laurent. (Zeitschr. f. luth. 
Theol. u. K. 1. 1. p. 419), v[7t€lxsv] Hg»., 
\v7ii6€i]^€v secundum Tischdf. Laur., 
Lightf., Gebh. 10. g>\vya&\€vd'€lg 
Wott.,GaJl., lac, (pv[ya]6€v9^elgTiQcMtf 
Laur. , Lightf., Gebh., \7(ai]dsv^Blg lun., 
Fell., Colomes., [^a^6\sv&€lg (cf. 2 Cor. 
XI, 28), Cotel. 11. 7iiataia)g A. 11. 
avtov suadente M. Schmidt . Hg*. — 
sXa^sv A. 12. xal inl A.^L, om. lun., 
restituit Wotton., xal i>no coniecit C. 



10 



CLEMENTIS ROMANI 



aewg ikd'dtv xal fiaQtvQfjaag inl twv fjyovfiiviovy ovtcjq dnrjlkdyrj 
Tov xoofxov xal elg xov ayiov tonov inogevd"!], vnofiovijg yevo- 
fievog fiiyiotog vnoyqa^^iog. VI. novtoig %dig avSgdaiv balwg 
TCoXiTevaaiiivoig avvrj&Qola&t] noXv TtXrjd'og ixleycTwv, oiTiveg TtoX- 
Xaig aixiaig xal ^aadvoig did ^rjkov na^ovtsg vnodeiy^a xdk- 5 
liazov iyivovTO iv ijfxiv, dia ^rjXov Sitoxd-elaai^ yvvalxeg Javatdtg 
xai jdiQxa& alxicficn^a deivd xal dvoaia Ttad-ovaai inl tov Tr^g 
niaretog pi^aiov Sgofiov xatijvTijaav xal eXafiov yegag yevvaXov 
at daS-aveig nqi adfiaxL. t,ijXog dnrjlloTQiwae yafierdg dvdqwv xal 
ooi. n, 88. ^IXoiwoe to ^^iv vno tov Ttargbg fi^utv l^ddfi; jTomo vvv oaiovv 10 
At xwv 6ario>v fiov xal oaQ^ ix Trjg aaQxog fiov^, ^ijlog xal egig 
noXeig (xeyaXag xazeaxaipe xal i'd-vf] ^eydXa i^6QQi^(oa€. 

VII. TavTay dyaurjroiy ov fiovov v^Sg vovd-erovvrsg eTttatiX- 
Xofitv, dlXd xal eavrovg vnofitixvriGxovTeg j xal yag iv T(p av%(^ 
iofiiv axdfifiaTiy xal 6 avtbg dywv fifuv iTtlxeizai,. did aTiolmwfisv 15 
Tag XBvag xal fiaraiag q)govTidag xal eld-wfiev im tov evxXerj 
xal aefivbv trjg 7iaga86aa(ag fjfidiv xavova xal Idrnfiev tI xaXbvj 
xal Ti TBQTtvbv xal tI ngoadexTbv ivwniov tov Ttoi'^oavTog '^fiag. 



Wieseler (Chronol. d. apost. Zeit. 
p. 3j55). 

YI. 3. oaiwq A. I. , S-Blwq lun. et 
seqq., restituit Wott. et sqq. 4. 5. nol- 
Xalg alxlaiq xal Baaavoiq k.\.^ Hg*. 
p. XIX, ^Lightf.. Gebh., noXXaq alxLaq 
xalpaaavovq edd. pleriqae, etiam Laur. 
5. t^Xov I et edd. plerique, t,riXoq A, 
Hg*., Laur., Lightf., Gebn. — na^Sv- 
xiq absolute, cf Herm. Past, Vis. HI, 
5 p. 19, 7 oixol elaiv ol na&ovtsg 
Svsxev tov dvofiatoq tov xvqIov. Sim. 
rX, 28 p. 139 OTi Mna&ov dih xb ovo- 
fia xov vlov xov &€ov 6. ^ijXpv 

I et Bryen., ^rjXog A et edd. priores. 
— 6iwxB'ioai A. 6. 7. Javatosq xal 
AlQxai uncinis inclasa ed. lun., glos- 
sema esse censuerant lacobs. et Laur. 
(Zeitschr. f. luth. Theol. u. K. L I. p. 420 
sq.), davaideg xai SiQxai A (cf. Tiscbdf .), 
davatdBq xal delg xal I, veavtdEqj 
naidlaxai coniecerunt Wordsworth 
(Theocritus p. XXVE, 1) et Lightf. (in 
ipso textu). nihil mutandum est. 7. 
inl lun. delere aut in elq mutare vo- 
luit, contra quem cf. Wotton. — xrig 
perperam om. Wott., (Jail. 8. xa- 
xrivx7i{aav\ A., lun. maluit xaxfivv- 
aav, 9. onTjXXotQtwaev A. 10. 
tiXXoiwaev A. 11. oazaiwv A. — 

$f€ig A. 12. xaxiaxatps 1 et Biyen., 



xaxiax^tpiv A et priores edd. — 
i^soQltcoae 1 et Bryen., s^eQil^waiv 
A, Wott., Hgi., Laur., Lightf., Gebh., 
i^egQi^wasv ceteri edd. 

VU. 14. ^TCOfiifiVMJxovxsQ I, Co- 
lonies., Dress., Bryen. aL, vnofivnaxov- 
[xBq] A, lun., FelL, Cotel., Wott, Schoe- 
nem., Hefel. (qui contulit Orph. Hymn. 
LXXVI, 6 p. 345 ed. Herm.), lac., Hg»., 
Laur., Ligntf., Grebh., tnofjiv^aovxeq 
Clericus. — xal yttQ iv I , Bryen., 
6v yaQ A et priores edd. 15. axayL- 
yLa\xi\ A. — «y«)v ^yilv I et Bryen., 
r^pLiv ayctfv A et priores edd. 15, em- 
xeilxai] A. — anoXlnatfjiev I et Bryen., 
anoXsinoffieviL et priores edd. 16. [xai] 
A. — svxXaiij A. 17. xfjq na^aSo- 
oecoq I, x[rjq nagaSo]a€(Dq A, xlrjq ayl- 
aq xXii]ae(oq lun. et plerique edd., x[b- 
Xsiu}]aswq Mill., x\^q xXTj]aewq Laur. 
(Zeitschr. f. luth. Th. u. K. L 1. p. 421), 
x[rjq xov &60V xXn]a€wq Laur. (in ed.), 
x[^q dd-X^jasfoq ^g*., x[^q axs^avd}]- 
aewq Hg. (Z. f. w. Th. 1870, p. 402) 
x[riq xsXBi(o]aB(oq Tischdf., Lightf., 
Cfebh. — xal VSwfisv I et Bryen. , [xai 
iSa>]fiev A, [fiXina)]fjiev lun. et ple- 
rique edd., \xaxavoio](ofjLSV Laur., 
[yvwax<o]u€v pightt.^ Gebh. 18. xal 
xl ngoaSsxTov 1 et Bryen., [xai xi 
ngo]adsxxov A, quem recte suppleve- 



AD CORINTmOS BPI. I, 5—8. 



11 



orrayeWfiay sig to aifia %ov Xqiaxov xai yviSfiev cSg Sott xl^iov 
rqi &€(p TtccvQl avTOVy (hi dice ttjv ruietiqav acaTtjQlav ixxv&iv 
TtavTi %(p yuoGfXiff fieravoiag xdqiv iTtrjvey^e, duld'CDfiev rag yeveag 
Ttdaag xai xaxafidd^MfisVy oti iv yeve^ xat yeve^ (leravoiag %otcov 

5 idtoxev o deanoTfjg %oig ^ovXoftevoig iTtiavQafp^vat in^ avrov. 
Nwe ixTjQV^s fierdvoiaVj xai oi VTtaHOvoavreg iaw&rfiav. Itav&g 
Nivevtvaig 7uxttiaTQog>7jv ixi^Qv^ev^ ol di fistavorjaavreg im Tolg 
a^a^vjliaaiv avTwv i^iXdaavro tov d-eov IxBTSvovtsg xat i'Xafiov 
atarfjQiav, xaiJtsQ dlXotQioi zov &eov orreg. VID, oi keitovQyol 

XOTTJg %apiTOg Tov d'&ov diOL Tcvevfjuaog dylov negi ft€t(xvoiag ild- 
Xijaav. xai avrog de 6 deanortjg t(Sv aTtdmav nsQi fisravoiag 
ildlfiae fi€tcc oqzov yZtS iya, liyei xvgiogy oi §ovlofim tov d-d- xJa^I^ 
voTov zov aftaQTtoXov wg tfjv fierdvoiav'y TtQcatid'eig xal yvGifirjv 
dyadn^v yMetavoi^occrey oiKog ^loQarjXj dnb vrjg dvofilag vfidSv. 

Ibelnov Tolg vloig tov laov fiovj ictv (aaiv al Afiaqxiai vficSv dno 



runtTischdf. et Laurent., \xtd nQ6\a8e' 
xzdv lun. et plerique edd., [xal sif- 
ngo]odexvov Lightf., Gelih, — noilij' 
aavt loQ A. 

VH. 1. dt€vlawfji€v I et Bryen., 
[aT€Vi]a(OfjLBv A,, lun. et seqq. edd., qui 
recte suppleverunt, [d^0Q]c5fiev suspi- 
catus est Gall. — xal yvwfiev let Bryen., 
[xat. yvUofjLBv A, [xal fd]mfji€v lun. et 
Beqq. edd. — sativ A. 2. natgl I 
et TBryen., [nazQl] A, quern !reote sup- 
pleverunt Bleek apud lacobs., Dress,, 
Qg^,Tischdf.,Laur^[xa2 ntngl] Lightf., 
Oebh., [aifia] lun. et plerique edd. — 
8, Ti Laur. — [a(joT]7jQiav A, 3. xo- 
[ofi]af A, — inriveyxB I et Bfven., 
vntjvsyxBv A et priores edd. — oiik- 
^wuBv 1 et Bryen., [av€Xd]mfiBv eig 
A, Wott., GaU., He£, lac, Dress., Hg^, 
LiKhtf., [dr8vla](o/isv si^ lun. et seqq. 
edo., [Mfafi\(ufi8v eig Dayis.,iGebh., [av/J- 
wfisv BigL&xix, 4. [xai xa]tafjiad^wfjisp 
A. — ' ysvea [xai] ysvia A. 7. exti' 
Qv^ev A. 8. IxetevovTBQ I et Bryen., 
aeezevaavtsg A et priores edd. 

VJUl. 9. Xirovpyoi A. 12, sXa- 
Xtjcsv a. — fxera I et Bryen., /jisd- A 
et priores edd. — gc5 iyo} I (cf. LXX), 
tfo yag syw A et priores edd., etiam 
Bryen. l^.Ttgoarij&siqA, 14 — p. 12, 
3. Meravoi^aatB — Xaov hylov. haec 
in scriptura sacra non reperiuntur. con- 
tulerunt quidem Ezech. XVUI, 30. LXX 
secundum cod. Alex.: dia xovxo k'xa- 
axov xaxii x^v 66 6v v/jitbv xgivta, 
^^YfjieZg, ohcog 'laga^k^ X^bl d6wvat 



xvgiog^ iniaxga(f>r^XB xal anoaxgitpaxB 
ix 7iaOQ}v xwv daBpBiwv vfimv, Ps. 
cm, 10. 11: oi^xaxa xaq afjiapxiag 
^fiiov inolijaBv fituv^ oh6h xaxa xag 
avofxlaq ^fzCbv dvzani6Q)XBv ^fxtv *6xi 
xaxa xd vtpog xov oigavoy ano xnq 
y^g ixgatalcDOBv xvgiog x6 iXeog av- 
xoi inl xohg (pg^ovfiivovg airvov, les. 
Ij 18: xal i^v waiv al afiagxlai ifjiaiv 
hg jpovixoihf^ cog x^ova Xsvxavw^ iav 
6h QiOiV (bg xoxxivov^ wg %giov Xbv- 
xavfS (t. infra p. 11, 15 — 12, 1). lerem. 
in, \9:^xal BC naxipa xaXiasxi fiB 
xal dn^ ifiov otx d7toaxgaq)7JaBa&B. 
22: imaxgdxptjXB^ viol inicxgitpovxBg, 
xal iaaofiai xd avvxgliAfiaxa VficSv^ 
sed haec omnia neque sumciunt neque 
prorsus conveniunt. bene igitur Wotto- 
nus contulit Olementem Alex. Quis 
div. saly. §. 39 p. 957 : 6i6 xal xixga- 
yBv *EXfov S-iXo) xal oh d-valav oi) 
fio^Xofjiai xov S-dvaxov xov h/jiagxw' 
Xov, dXXd x^v fABxdvoiav* xov <boiv 
al auagxlai ^fiwv ^g tpoivixovv 'igi- 
oVf iag x^^^ XBVxavcS, xav fjLBXdvx'B- 
gov xov axoxovg^ lag Mgtov Xbvxov ix- 
vltpag novfiafx), Paedag. 1, 10, 91 p. 151 : 
<prial ydg 6id *lB\l,Bxi^XjEdv iniaxga- 
wntB is pXtjg xtjg xag6iag^xal BtnijxB 
Udxsg, dxovaofjiat tfjLibv &anBg Xaov 
hylov. inde coniicere licet, haec ex Eze- 
chielis apocrypho aliquo libro hausta 
esse, hunc autem apocm>hum librum 
invenit Colomesius apudlosephum (Ajit. 
X, 5, 1). losephus enim Ezecnielem pro- 
phet^ de iCierosolymorum escidio ffx^ 



12 



CLEMENTIS ROMANI 



T^ y^g Siog %ov ovqccvov, nai eav (oai nvQQOzeQac xoxxov xal fte- 
kavditeQav tjdxxov, xai inuiTQacptjze nqbg fii i^ oXrjg trjg xaQdiag 
xat ainrfte Uareq, inaxovaofiai vfidiv wg Xaov ayiov'. xai iv 
60.1,16—90.676^^ TOftqf ovT(o Hyct' yi/lovGaad^By xad^aqoi yivead-^y aq)iXe%€ , 
tag ftovfjQlag ano twv xpvx^jv vfifSv anivam zdSv ocpS'alfiwv (xbv 5 
naiaaad'a ano twv novrjQuiJV vftiov^ (lad^exe xalov noieiv, ex^iy- 
Ti^acae nqiaiVy ^aaa&e ddcxovftevov^ •KQivotre 6qq>av^ xai diy.ai- 
iiaaz€ xriQav xai devte xai dieXeyx^tSfxev, Xiyei xvQiog' xai iav 
waiv ai afiaQziat vfxwv wg q)OivixovVf tog xiova hivxavojj iav de 
wGiv tog xQxxivov, cig Iqiov .Xevxavw'. xai iav d-tlsTjfve xai eiaa-XO 
xovarjTi fioVy za ayaS-a Trjg yrjg gxiyead-ej iav de fxi] d'^Xrjfte firjdi 
•. elaaxovatjze fioVy fuixonQa vfiag xaxidecai' to yaq a%6(ia xvqIov 
ii^dXr^as %av%a^. ndvcag ovv zovg dyanrjTovg avTov ^ovXofievog y^s- 
xavoiag iietao%£iv iavfiQi^a Tqt navtoxQanoQiXiJ} fiovXi^fiari avTpv, 

IX. ^10 vnaxov6(afi€v xfj fieyaloTtQsnel xai ivdo^qt ^ovXifjG€i\9 
avTov xai ixirac yevofievoi tov ileovg xai vfjg yQYjaxoTfjTog avxov 
TtgoOTtioiOftsv xai iTttOTQexptofiev ini tovg oix^iQfiovg avxov ano- 
JUnopteg Ttjv (xaxaLonoviaVj ti^v tb eqiv xai to elg d^dvarov ayov 



turo duos Ubros scripsisse retalit (S? 
UQihxoq nBQl Tc&tmv 6vo fiifiXia ygd- 
tpuQ xavi^iTisv), idem etiam reyocavit 
ad Sjnopsin scr. s. Athanasianam, qnae 
inter Yeteris Testamenti a^ociypha 
etiam ^evi^^i tpgvdsnly^a^a memo- 
ravit (i^ud Crednerom, Zur Geschichto 
des Kanons p. 145.). eqoidem, quum 
Clemens Eomanas iUa ex Ezechiele laa- 
dayerit {nQO<ni&Blg xai yvibfif^v dya- 
^v\ Clemens antem Alezandrinos naec 
apud Ezechielem inye'nerit, ntiUus du- 
bito, scriptorem nostrum haec aut ex 
Ezediielis libri additamentis (cf. quae 
. hac de re iam disserui, theol. Jahrbb. 
1850. p. 388 sq.), aat ex apocrypho Eze- 
.chielis Hbro reddidisse. iam Photius 
(Bibl. cod. 126) obseryayit, Clementem 
.nonnnlla kuidasse, quae in sacra scri- 
ptur a n on reperiuntur. cf.etiamAdnotatt. 
Ym. 1. 2. usXavfhxsQaiA.l et edd., 
e quibus Lac. IjXX interpretes et Stra- 
bon. XVI, 12 contulit, fjieXdvxsQOv 
Clem.Al. 2. adxxov A. I. et edd. prae- 
tor Hg^, qui Xdxxov edidit (cf. c. 45 
Xdxxov XeSv^v). sed Laurent, bene 
contulit ApocaL loan. VI, ^12 xai 6 
fjUoq fjLikag iyivexo (hq oaxxoq xgi- 
Xivoq, equidem addo les. L, 3. — xag- 




4. ovxw Xiysi I et Bryen., Xsyei ov- 
xwQ A et priores edd. ^ — Xovcae^Sy 
xet&agol yivead'S, atpiXexs I (cf. 
IiXX), Xovcao^ai. xai xa^agoi yevg^ 
aB-ai aipeXsa^at A., Xovoaad-s xai xa- 
^uQol yiv€<j^€, afpiXsod'S edd. 6. 
navaaa^ai A. 1* gvoaad'ai A. 8. 
X^Q^v I (cf. LXX) et Bryen., X'^Q^ (Z^ 
go) A et edd. priores — duXeyxS'Wuev 
Wotton. et seqq. edd. (cf.LXX cod. Al.), 
[SyeXexO-w/jisv A, diaXexB-to/iav I. — 
xvgioq I (cf. LXX) et Bryen., iam Co- • 
lom. et Prey in contextu, Pell..et GalL 
ad Oram, om. A. 9. [ai] A. — [toq] 
A. — Sh A 1 et edd., xai solus Wott 
11. ^aysaS-ai A. — S-sXijxai A, 13. 
sXaXrjasv A. 14. eaxr^gtSsv A. 

IX. 15. VTtaxovaoj/jisv A,, I et edd. 
post Wotton., inaxovpw^iv lun. 16. 
fXaiovqA, \l,oixxeig.uovqA, IS.^a- 
xaionoviav A. I. et edd. plerique, fxa- 
xaioXoylav correxerunt Wotton. et 
Hg^ secundum Poly carp. epi. ad Phi- 
lipp. 2: dnoXmovxsq t?)v xev^v fJLa- 
xaioXoylav, 



AD CORINTmOS EPI I^ 8—10. 



13 



Crjlog, dTSvl&(ofi€v elg tovg teXeuoQ leirovgyrjaavtag Ty fisyaXo' 
Ttgensi d6§fj avtov. Idfiwfiev ^Ev(a%^ og iv vTiaxofj dUavog €^p6- nJJi^n, 
S-etg n€T€t€d7]y %al ovx evgi^ avrov b %dva%og, NcSe 7rtaT0gaen.vi,8i 
evged^etg iv ty' leiTOvgyltf avTOv naliyysveaiav %6op^(p ^xijgr^€'?p^,^; 

5 xai dUawoB dC avtov 6 deanoTrjg ra slael^ovra iv o^ovolf ^dia 
elg T^v Tii^nnov. X. l^figad^ 6 epilog TtQoaayoQavd'elg ntCTog 
evQCxh] iv T(p avTov inrpioov yevied^ai %oig ^i^ftaoi tov S-eov. 
ovTog di vnaxo'^g i^^ld^sv ix, Trig YV^ ccvrov xai ix T^g avyye- 
yslag avTOv xat in rov dtnov tov naTQog avzov, ona>g y^v oi^iyrjv 

\Oxat avyyeveiav dad^svT] nat olxov fitxQov xaralLfCwy xlrjQOvofn^atj 
iag inayyeliag tov x^sov, Xiyet ydg avTfp' jLinBlA^a ix T^g y^g g«b. xii 
aov xal ix Ttjg avyyeveiag aov xcci in tov olxov tov TtaTQog Gov 
elg TTjV yfjV r^v av aov dsi^w xat Tioi'qato ae elg edyog fxeya xal 
evkoyi^aco ae xat fieyalvvd) to ovo/icc aov, xal earj siXoyrj^iivog* 

ibxal svXoyriaio Tovg evloyovvrdg ae xal xataQclaofiai Tovg TcaraQW- 

m 

(xevovg ae, xal evloyrjSi^aovtaL iv aol naaat ai qwXal r^g yrjg^. 
xat TtdXiv iv rip diaxcoQia&fjvav avzov aTtb Am% elnsv avtip 6 
S-eog' jldvapXeipag Toig ocp'S'aXfioig aov Yde dnb tov totiovj ov ^JJLiJ" 



rX — ^XII. l—p. 16, 6. dvsvlaayfiev 
— ^V yyvaixi iysvi^^ij. Clemens Alex. 
Strom. IV, 17, 107 p. 610 banc epistu- 
liun laudans (cf. c; 1 p. 4, 5 sq.). ita 
peigit'^ fZr' ifiwaviatsgov ^AxevLaw- 
luv oiv sIq tovq tsXelofg XsiTovgyi^' 

Xdpwfisv ^Evihx, <^Q iv tnaxofi dlxaiog 
sbged'eli /iStSTiS-ij, xal NCbe, hq ni- 
axsvaaq disaib^ij, xal ^Apgadfi^ dq dia 
nlaziv xal fpiXo^sviav (piXoq S^eov, na- 
tijg Sh TOV laaax Ttgoaijyogevd^ij, diet 
ipiXoievlav xal svoipsiav A(bt icihS^rj 
ex Sodofiwv, Slot, nlaxiv xal ipiXois- 
viecv iofbO-rj \Paap ^ ndgvij. • 1. Xi- 
Tovgytiaavtaq A. 3. 6 d-dvaroq I et 
Bryen., ^avaroq A et priores edd. 4. 
dv tj Xsitovgyia I et Bryen., 6ia zriq 
Xitovgyiaq A et priores edd. 4. 5, sxti- 
gvSev. xai disacjaev A. 

X. 6. ^ ^IXoq Tigoaayogsvd^Blq 
(cf. c. 17). iac. II, 23 de Abraamo: xal 
iplXoq ^sov ixXij^- itaque Davis, et 
fileekias (apad lacoDS.) etiam apud Cle- 
mentem d^eov fiXoq ngoaay. legere 
soasemnt. possis e Clemente Alexan- 
drino coniicere, 6 <plXoq S^sov ngoaay. 
l^endnm esse, sod amid cognomen 
Abraamo datum lam longe antiqnius et 
perrnlgisctum erat. originem duxit ex 



les. XLI, 8. LI, 2. 2Paralip. XX, 7. for- 
tasse lam Sap. Sal. YII,27 {flXovq &€ov 
xal . ngofp-^xaq xatacxBvaC,Bi\ procol 
dubio Molon vel Apollonius Bhodius 
laadatus ab Alexandre Polyhistore (apud 
Euseb. praepar. ev. IX, 19, 2: ^Apgadfi 
ysviad^ai, dv 6^ /xeO^sg/irjvsvsa^ai na- 
Tfdq wiXov). boc Abraami cognomen no- 
vit, cr.lib. lubil. 19. Philo (de sobrietate 
§. 11 p. 401)^Gen. XVIU, 17 {ov ijl^ 
xgvtpw iyo) and ^A^gadfi tov naiSdq 
fjiov & iyo} noid)) ita laudavit M^ iiti' 
xdXvtpto iyo} and 'ASgaa/i tov <piXov 
fjLOv; Clem. Becogn. 1, 32 de Abraamo: 
pro amicitiis, quibus erat ei fiAmiliari- 
tas cum Deo, cui bene placnerat, uni- 
versum mundi im n e panter periret eri- 
puit. Hom. XVm, 13 'Apgadu 6 wl- 
Xoq. cf. etiam H.Boenscb, Abrabam der 
Freund Gk>ttes, Zeitsebr. f. wiss. Theol. 
1873, p. 583 sq. et meum libmm: Einl. 
in d. N. T. p. 542, n. 1. — nidtdq I 
et edd.^ niatiq A. 7. gtjfAaai I, lun. et 
plerique edd., gijfiaaiv A, Hg^., Lanr., 
Ligbtf., Gebh. 8. 9. avyysviaq A. 

11. BitavyeXsiaq A. 15. xaxaga(30fiai 
A et eda., xaxagdaao/Jtai I. 16. xal 
ante evXoyrjd-^^aovxai male om. Cotel., 
Clericus, Constant. 17. and ante A(ox 
male om, Clericus. 



14 



CLEMENTIS ROMAm 



vvv ov sly TiQog fioQQov xerl Xlfia xoi aycewolag xcu -d-dlaaaav oti 
nSaav tijv yijv, ijV av ogagj aoi diiau) avrijv xal t^ aneQficcrl aov 
Siog Tov ahSvog' xa\ novrflta to cneqpia aov dg Ti]V afmov rijg 
pjg* ei dvporai rig i^ag&d'fiijaai tfjv afifwv tijg yrj^y xat to 
oniqfia aov i^ttQi^firj^^aezaL^. xai naXiv Xiyei' *E^yaye de 6 ^ 

Gen. XY, & &edg TOV lA^Qaafi xai ehiep avTqi l/ivafiXaxpov sig tov ovqavbv 
nai oQvd'firjaov Tovg doTegagy si dwrjorj i^uQiS'fi^aai avrovgy ovrwg 

Roi.^; S; forori TO aneqiia aov, iniatevae 3e Itd^gaafi Tq) x^ei^, nal iXoyiaSi] 
^xk?*' ctvT(fi elg dmaioaivi^v^. dia tuotlv xai g>iXo^eviav idodrj ixvT^ vlog 

B»bt.Tui7,iv yrJQSif xai di vnanor^g nqoai^veyxev avTov &vaittv Tip B-ei^ cigto 
OeiuXEL ^ Toiv ogiov fSv edei^ev avr^. XI. did g)iXo^£vi€Cv xai evai- 
peiav uiwT eacj^ i% Uodoftwvy Tqg nBQtxwQov niarjg XQid'elarjg 
Slit nvQog xai d^elov nQodrjXov noirjaag 6 deamjrrjg, otl Tovg eXnl- 
t,ov%ag eig avTOv ovx eyxatalebtet, TOvg de h^eQOxXtveig imdq%ov' 
Tag dig xolaatv xai aixujfiov Ti^ai. awe^sldvvafjg ydq avT^ Trjgib 
yvvaixog heQoyvdfiovog vnaQXovarjg xai ovx iv OfXovolijCy elg arj- 
fuiov iredTjj tiara ysviad'at a^Ti^y arrjktjv dlog &og T^g fjfiiQag 
TavTfjgj eig to yvfoarov elvat naaiv, oTtf ol dixpvxot xai oi diaTOr 
Xovreg tibqI trig tov dsov dvvdfiswg aig xqifia xai elg arjfieiwatv 

Hobr?x?8i. ^^^a^S ^«^S y^f ^«fe W^owat. XII. dio TtUsTvv xol cpiXo^eviav TQ 
lucti, 25, ioio^ 'Padfi ^ noQVfj. ixnefiq>&€VTb}V ydq vno ^Ii]6ov tov Navij 
TunaOxonew elg ^leqixiOy &yvw o fiaailevg Trjg y^g orv ijxaai 
xataaxoftevaai ttjv xoi^av ovtcjv xai i^ineiixpev avdgag Tovg 



X. 2. tiv (ijv) A et edd., om. I. 
3. TOV I, om. A. et edd., etiam 
Bryen. 5. iSaQi^-m^asTai, men- 
dose iSttQiS^UT^astai Clenci ed. IE. et 
EuBsel. — iS^yaye dh (cf. LXX) I et 
Biyen., eSvyoysv A et prioies edd. 
8. eniaxivcsv A. 10. y^QBL I (of. 
0. 63 yijpovc), yj/pa (y^Qq) A et edd., 
dtiam Biyen. — rev ^oi 1^b(^ A et edd., 
om. I. — bU I et Bryen., nqoQ A et 
edd. priores. 11. ogaKov A. 

aL 12. xQi^Bianq A (secondum 
Lightf.) I et edd. menores, xgid'tjarf^ 
A (secundom Tischdf.), xav^ciatig ma- 
luit Inn., xaxcacavdjUariq Fell., idem 
yel potius e Gen. XlX, 25 xataaxpa- 
(pslariq Boisius. 13. d'lov A. - nQodri- 
Xov noi^oag A. I et edd. plerique, xai 
Itraemittere volait Bois., ngodjjXov not- 
ijaavTOQ tov xvglov corrigere Wott. 

14. etg 1, sn A est edd., etiam Bryen. 

15. tid^oiv A. — yog A. I, Wott. et 



seqq. edd., nag^ (in maigine tc. yif) 
lun. et seqq. edd. 16. htegayvw- 

fjLovoq I et edd., etegoyvwfAOQ A (se- 
condnm lac. et l^chdf.), stsgoyvc^fiov 
A (secundum Yansittart), eTsgayvw- 
fjio^n fort Gorr. in etegoyvw/wv A (se- 
cundum lightf.). 16. 17. eig atj/istovl^ 
eig xovxo Cfjfisiov A et edd., etiam 
Bryen. 19. xglfia I. — ar^fjiiw' 

aiv A. 

XIL 2]. gaa^ i; nogvrj A et edd. 
(cf. Clem. Al.), jRaa/9 ^ iniXeyofJiivrj 
ndgvri I. 21. exne/jLipS-ivtofv I et 

edd., sxns<pd'svxutv A. — llijaov xov 
Navu I, lun. aL, Bryen., trjaov xov xov 
vavff A, Wott et seqq. edd.; quia LXX 
los. VI, 6 secundum cod. Vat. 'Itiaovg 6 
xov Navifft secundum cod. AL Ifjapvq 
vlog Navi^ praebent, lac. coniecit 'Itj- 
aov vlov xovNavTJ. 22. slg I et Bryen., 
€ig xrfif A et edd. priores. — ^xaoi^ 
ef. More YHJ^ 3. 23. ai^wv A. L et 



AD CORINTraOS EPI. I, 10-12. 



15 



avXJifjtpOfiivovg ctvtovg, onwg avXlrjq)d-ivT€g ffavcetcod^waiv. 17 ovv (pi^ 
Xo^evog ^Paafi slads^ccfiivri avrovg exQv^pav eig t6 vneg^ov vno Tijv 
XivoytCtXdfifjv, iniarad'ivTiov de ttSv itaqa tov paaiX4(ogxat Xeyovrcofir 
yTlQog ai eiaijk&ov ol xccvddTconoi. rrjg y^g rj^iov^ i^dyaye ctvrovg* los. n, 3. 

5 6 yag /iaaiXsvg oiko) Tcalevei^^^ ijde dneycQi^ ' jElaijXS'ov ^\v oi av- 
dqeg ovg ^i]T€Itb nqog (liy aXX^ eid-icog i^rjX^ov nal nogevovrai 
tjf 6d^S vnodsLTcvvovaa avtotg ivaXld^, xat elne TCQog Tovg Svdgag' 
,reveoflfxot;0a ytvaiaxo) iyof oxl xvgiog 6 ^ebg vfidSv nagadlScDOiv vfiw 
v^v yxjv tavTrjv 6 yag (pdfiog xai 6 rgofiog vfiwv ind^sae toig 

iO xotroixovatv avTrjv (baav ovv yevtjrai ka^elv avvrv vfi&g, di^aaco^ 
actre fie xal tov olycov rov Ttcezgog fiov^, xal elnav ccvry y'Eatai 
ovTtog, wg XeldXrjxag ^fjlp' wadv ovv yv(pg Ttagaysvofiivovg ^fiSgy 
awd^eig ndvtag xovg aovg vnb to ardyogj xal diaawd^oov- 



edd. post Wott., cdrcov lun. (per edi- 
tionis Yitiam, quod Colom., Coast., Bas- 
sel agcali sunt). 

XTI. 1. ayXXiftpofjiivovQ I et edd. 

?l6riqae, avXXv/jnpofjiivovQ A, Laur., 
iighn. — avU,tiwd'ivT€Q I et edd. 
plerique, ayXXi^fi^B^ivzeq A, lac, Hef., 
1)1688.. B.gK, Laur., Lj^htf., Gebh. 
4. Jlgo^ ah eloi^S^ov I, £ur. (Zeitsehr. 
I w. Th. 1870. p. 403], Gebh., Biyen., 
[ngoa as siaf^XjB-ov A., l^vdgeg node 
ah jjiX]&ov lun. et edd. plerique, [loov 
$la^\9ov Lightf. A.ztjg y^c ^fiCbv I, 
x^Q \yfjq tjfiuov] A, lun. et plerique edd., 
Xffi \yns' <f^ ovv] Lightf., tfjg\yijg w- 
xt6q] Ug. (Zeitsehr. f. w. Th. 1870, 
p. 403). 5. yag fialailevg ovtwq] 
A. — nde Davis., (Ml. (in notis), Schoe- 
nem., Hef., Hg^., Gebh., 1^ d^ I et ce- 
teri edd., etiam Biyen. — BlatjkS-ov 
fihv ol &v]dQgg I, Gebh., Bryen., eianX- 




wg A., [aHa Taxs]afq lun. et priores 
edd. — iS^XB'Ov I et Bryen., an^X- 
^ov A et priores edd. 6. 7. no- 
gtvovzai ry dStp^ vnoSsixvvovaa o^- 
toZg ivaXXdS I et Biyen., (contra los. 
II, 5), nogev6[vTai ttf oSw] vrcodei- 
xwovaa avxoic s{vaXXa^] A, nogtv- 
olyrai* 66 bv] V7to6Bixwovaa ^afftolq 
^avxlaif\ lun., Lightf., nooevo[vxai, 
ovy\ {>no6eixvvovaa ah:otg €[xeivovg], 
GoteL, Wott., lac., Hg*., Laur., Gtebh. 
aL 7. einsv A. 8. [yivdi}]axovaa 
A. — €yto A et edd, priores, etiam 
Bryen., om. I. 8. vfimv A et edd., 
etiam Bryen., om. I. 9. ttjv yrfv I 



et Bryen. , [tj^v nolXiv A et edd. prio- 
res. — 6 rgSfiog I et Bryen., o \tgo\- 
fiog A (secundum lischdf., ante quem 
[tQo]fiog tradebatur), [tQ6\/jiog lun. 
et edd. sequentes. — eneneaey A. 
9. 10. roig xaxoixo^aiv avx^ I, 
roig x[aroi]xovaiv avrt^v A et edd. 
„lectum eigo Clementi comma- yersiculi 
9 [los. n, 9] quod a multis editiom- 
bus abest, in Gomplutensi verp ita ef- 
fertur: xal xat inx'qaaov ndvxeg ol 
xaxoixovvxeg xhv yipf aq>^ ^iiSrv, at 
codice 720 Bibfiotheca^ Be^ae hoc 
mode: xal xexrjxaai navxsg ol xaxoi- 
xovvxeg xhv yf(v and ngoaamov \>f45)v*' 
Coteler. „Habentur haec ipsa verba a 
Theodotione. Aquila vero et Synmia- 
chus paullo aliter verterunt, yerbum 
yerbo reddentes: oxi ixxexi^xaai nav- 
xsg ol xaxoixovvxeg r^v vwv ano ngo' 
adanov ^fUbv. quae in LXX desiran- 
tur agnoscit Vulg. et caeterae yersio- 
nes omnes, si Clemens ilia legerit, quod 
quidem verisimillimum est, procul du- 
bio T.YY (nondum enim alia fiiit yer^ 
sio) haec ab initio agnovit, nescio quo 
modo lapsa ex codicibus, quibus Orige- 
nes est usus in eontexendis Hexaplis 
suis." Wotton. 10. {bg&vL, <e>$ sav 
A et edd., etiam Biyen. — ys[vntai] A. 
— 6iaaafaalxe\ A. 12. XsiaXrixag 

I et Bryen., sXaXriaag A et priores edd. 
nagaysvofiivovg I et Bryen., na- 
qayivousvovg A et priores edd. 13. 
vnb xo axiyog I et Bryen., vno xo 
xosyog aov (non ov) A, t^o xo xfyog 
aov plerique edd. (etiam Lightf, Laur.), 
^d x6 axiyog apvIun.aL (etiam Gebh.). 
^d xi xiyog, ov Hg^.al., ind xcZxo xo 



16 



GLEMENTI8 ROMANI 



Tcu* oaoi yctQ Sv svqb^wgiv i§a> T^g olxiaQy anoXovwaiK xai nqoa- 
ed'evTO aifty dovvai arjfielovj ontog ixxqefiaarj Jx %ov olxov avz^g 
xoxHivoVj TtQodtjlov Ttoiovvtegj oti^ dice lov aifiarog %ov tcvqiov 
Xvrgwoig eazat, ndiai, zoig maxevovai xat iknLC,ovatv int tov S'Sov. 
oqaTBy dyanrjTol, oti ov [ioyov TtUnig^ akXa xal jCQoqnjrsla kv xy 5 
yvvaml iysvtjxh]. 

XIII. Ta7t€Lvoq)QOvi^aw^ev qvVj adBX(poLy otTtod-inevoi naaav 
aXa^oveiav xat Tvq>ov xai a(pQoavvrjv xai ogyag xal noirjOia^ev 

ler. 11,23.24. x6 yeyQa^f4.ivov — Xiyev yaq to nvevfia to ayiov ,Mi) xavxaad-w 
6 ao(pog iv Tfj aoq>i(f avTOVj fitjde b loxvQog iv Tjj, laxvc avTovyXQ 

2 Cor! i; iJl iMi/cJ« 6 nXovaiog kv t(^ tcXovtcip avtov' aXK 6 xavxcofuvog iv xv- 
QUp xavxciod'Wy Tov ix^rjTeiv avTov xai noieiv xQi^a xai dixato^ 
avvfjv^ — , fidXiGTa fisfivrifiivoi. tcHv Xdytav tov xvqLov ^Irjoov, ovg 



xiyoQ aov Laur.coniecerat Id: Zeitschr. 
f. luth. Theol. u. K. L 1. p. 421. 

XIL 1. Sv I etBryen., tav Aet prio- 
res edd. 2. ixxQffiaao I et Biyen., 
xge/iaafi A et priores edd. 3. nod- 
dnXov noiovvxBQ — xhv d^edv. lustin. 
Dial. c. Tryph. lad. c. Ill p. 338: xal 
yoQ to^aiuufiokov tov xoxxivov anuQ^ 
zlov oi> Bdwxav ol ano lijaoi^ rot 
Navii nsfjLfpd'ivxBQ xaxaoxonoi Paafi 




TO avfiSplov tov alfjiatof tov Xqi- 
atov ii^kov, di ov ol ndXai noQVoi 
xal SSueoi ix ndvtotv tmv i^vwv ad)- 
^ovtaij afpsoiv oLfAaQxiwv XafiSvtsg 
xal uijxivi afJLaQtavovtBq, Irenaens 
ady. naer. lY, 20, 12: Raab fomicaria 
conservata est com aniversa dome sua, 
fide signi coccini. Origenes Horn. Ill, 

5. VI, 4 in 1. lesu Nave (0pp. H, 404. 
411), in Matth-XXYKi 28 (0pp. 11, 919). 
praeterea of. Ooteler. et laeobs. ad h. 1. 
4. naoLV toiq niatsvovaiv A. 5. Sti 
I et Bryen, , om. A. et priores edd. xal 
I et Bryen., om. A et priores edd. ^ 5. 

6, nQog>TjT€la iv ty ywaixl iysvnS-ij, 
Origenes Horn. Ill, 4 in 1. lesu Nave 
(0pp. VI, 403): sed et ista meretrix, 
quae eos succepit, ex meretrice effici- 
tur iam propheta. dicitenim: Scio, quia 
dominus deus yester tradidit vobis ter- 
ram banc (cf. p. 15, 8. 9). 6. iys- 
VTiB-Ti I et Bryen., y^yovtv A et prio- 
res edd. 

XTTT. 8. akal^ovicev A. — tv<pov 
(vel Tt^y?) I et edd. ante lac, rv- 



EOC A, lac., Hef., Dress., "BsK Laur. 
ightf., Gebh. lac. contulit Ephes. can 
Vni (ap. Boutb scriptt. eccles. opusc. 
p. 395^ €^0 va/ctc tvipo g xoa/iueiJQ. 1 1. 
12. oXaS xav^oof^ivoQ iv xvQltp xavx& 
aB'to secundum Paulum 1 Cor. I, 31. 
2 Cor. X, 17. nam LXX*: «U' ^ ^f 
xovxip xavxdad-w 6 xavxc^fieyoc' avih 
letv xal yivaaxsiVf oxi eyw eCfit «5- 
^log noiwv lAf oc xal xglfjia xal Si' 
xaioavvtjv inl xng yijq, 11. aXX^ I^ 
lun. et seqq. edd., Bryen., aXX ij A, 
Wott. et seqq. edd. 12. 13. xov ix^tf 
xslv ayxbv xal noislv xol/xa xal Sf 
xaioavvTjv, etiam baee a LXX intt. re- 
cedunt. s^d Cotelerius et Lucifemm (I. 
II pro S. Atbanasio pauUo post initium) 
ix^ijxetv legisse, tn^utV^r^yertisse mo- 
nuit et contulit AntiocbiPalaestin. Horn, 
XLin (Bibliothecae yett Patrum etc 
Tom. I. Paris.^ 1624 f. 1197): fit xav 
xdod-ot} 6 q>govi/jioq iv x§ (pqovnaei 
adxov, xal o dvvaxog iv x§ ovvofisi 
aihov, xal 6 nXovaiog iv xqi nXovxtp 
avtov, dXk* iv x<p avviivai xal noi- 
slv xglfxa xal dixaioavvijv. 13 — 
p. 17,^ 4. fjidXiaxa u€/ivijfiivoi — fis- 
xgijO-i^asxai vfuv. Polycarp. epL c. 2: 
fjLvijfjLOvsvexs dh wv eXnsv o xvqioq di- 
ddaxQiv M^ xqIvsxb^ %va /ji^ xoid-^6 
(Matth. VII, 1)* dfpiexB xal o^pf^n- 
asxai v/iZv^ ikesZte l.va ikeijd-fjte' iv 
(p fiitQip fjLStgsZts, dvtifiBtg^d-tjastai 
v/jiTv xtL Constitutt. app. II, 21 p. 40, 
20 sq.: ^Iijaovg 6 XqiatOQ, dg x^l idl- 
Sa^Bv ^fJL&g Xiywv'A.^BtB, xal a(pB^rir 
GBxai x>fjitv dldoxB, xal do^^Bxai 

tfJilV' 



AD CORINTHIOS EPI. I, 13. 14. 



17 



ildkifjae diddanwv inuixeiav xal naxQadv^Jiiav' ovtw yctQ emev 
yEXeeke iva ilerid^iJT^' atpere Iva dq)€d'fj vfuv* cog TCoieiTe, ovtw^^I^^- 
Tioirj&i^aeTai vfiiv wg didotSj ovTio dod^i^aerai vfuv (^i f^irQq) //€- ^^^s^?^ ^ 
TQeiTCf ot^cd f4€TQr]x)'ija€Tai vnXv log-KQivexe^ ovrw xQid-njaead'e' (o$ 

naQayyikfiaai romoig arfjQi^iOfiev eavzovg eig to nogevead'ai vTirj- 
xoovg (ivTCtg roig ayiOTtQeTiiac Xoyoig avTOv, xanetvocpQOvovvTeg' 
(prjal yag 6 ccyiog 16 yog' yEni tiva em^XexpWj dXV rl snl Tories. lxvi. 
TtQccov nat fjovxiov xat \:Q€fiovTd fxov tovg Xoyovg^ ; XIV. di- 
\Qxaiov ovv acat oacovy avSqeg ddeXq)oLj vnriytoovg fjf.ictg fiaklov zr^ 
d-Sip yeveaS-ai 11] Toig iv dXa^ovei^ xai dxaTiXGraoiif f^tvaeqov ^ij- 
kov dgx^jyoig i^axoXovd'eiv, ^Idfiyv yag ov Ti]v rvxovaavy ixallov 
de nivdvvov vnolao^ev fieyav, idv Qcxpoyicvdvvcog inidwfiev saviovg 
toig d-slifiaai twv avd-QtoncDv, o%Tiyeg e^aKOvri^ovai^v elg aiQeaecg 



Xin. 1/ sXaXT^aBv A. — BTtisi- 
xiav A. — \ov\t(oq A. 2. iXeeVce 
I, edd. plen4ue, etiara BryerL, f Af- 
ar* Al, Lightf., Gebh. 2. a(pexs I, 
a<piBxe A et edd., etiam Bryen. 3. 
ovTfoq doS-fjastai [v/xiv] A. 3 — 5. (p 
'fiiTQ^ liBXQtXts^ ovTw fistgi]&i^aetai 
\>(uv big XQivsrs, ovxo} XQid"fiosad^B' 
o)g Xptjoj:€^6a&e^ ovxw x(>^<^r6v^^ae- 
xai vuXv I, otq xgivsxai ovxwq xqi- 
^0€[a^ar (og xq]*!^''^^^^^^^'^ ovxcjg 

Xif1l[otBvd't]l]a€Xai VfJllV (O flBXQO} flS- 

XQBixe Bv avxfi fjisxQijd'rjaBxat v/xiv A, 
ing xglvBXB ovxcd xQi^i^asxai [i)/xlv\, 
ijg XQTiOXBVBo&B ovxfoq xQV^P'^^'^^v]'' 
OBxai vfuv, (p fiixp<p fiB[xgBTxB] iv 
ecvxtp /jiBxprfd-rjaBzai vfuv lun. et seqq. 
edd.,. etiam Bryeri. (tamen ovxw xql- 
^^GBa^B), — [xavxTi x]ij BvxoXri A., 
iam ab lunio recte suppletus. ^ 6. 
naQayyBX[(iaaLv\xovxOiq A, xovxoiq 
om. edd, ante Wott. — axTjQL^cDfjisv 
I et Bryen., axriQi^iOfiBv (cf. c. 18. 19), 
A, lun., lac, Hef., Dress., Hg^, Lightf., 
Gebh., axrj^lactifjiBv Wott., Gall., 
Scl^oenem., Laur. 6. savxovq Btq I, 
Tischdf., Laur., Lightf., Hg*. (Zeitschr. 
f. w. Th. 1870 p. 403), Gebh., Bryen., 
Bav[xovq BL\q k^ hav[xovq\lMii, et seqq. 
edd., httv[xovq nQo\q lac, Hef., Dress., 
B^gJ. ^, no^BTOBah^Bl,— dvxaqxotq 
I, Dav., Laur. , Hg. (Zeitschr. fjw. Th. 
1870. p. 403), Bryen., [ovx]aq xoiq A», 
[aBl] xoXq Lm. et seqq. edd., [aBS\a' 
cxotq Mill.|, [^fJi&]q rot? Wott., lac, 
Hef., Dress., Hg^, Lightf., Gebh. 7. 
av[Tov] A. — ; xanBivofpQOvovvxBq A. 
I et edd. , xanBivotpQOVovvxaq conie- 



cerunt lun., Colom.,Pell. 8. [(pria]iv A. 
9. ngaov I et Bryen.; ngavv A et edd. 
priores. LXX ^nl xanBivov. sed praeter 
illos scriptores, quos Clementinae le- 
ctioni fa ventes recensuerunt Cotel. et lac. 
(Chrysost. Horn. IX in Gen^V. LXVI 
in Matth., 0pp. rV,-70. Vn. 166. 652 
et saepiiis), cf. Constitt. app. II, 1 p. 14, 
22 ed. Lagard. (nQaov\ aliter Vin, 2 
p. 236, 3. 4. 9. xovq Xoyovq I et 

Bryen. (cf. LXX), xa Xoyia A et edd. 
priores. 

XIV. 9— p. 18. ^1. dlxaiov oiv xal 
ooiov — xov xaXoiq ^/ovrf?. Nicon Mo- 
nachus a Cotelerio laudatus in Pandecte 
Xoyjp «j} (cod. reg. 2418. 2423. 2424) 
ex Epi. I haec retulit: KXij/xBvxoq *^P(6' 
f/.r]q' Jixaiov ovv xal oaiov ..^.. Blq 
algiaBiq xal axdastq xov dnaXXoxQi" 
Coaai rjfjiaqxov xaXwq ^xovtoq* 10. 11. 
x(p S^e<p yBvJaS'ai I et Bryen., ycve- 
a^ai XQ) S-Q) {^B<f) A et priores edd. 
11. aXa^ovia A. — fivaB(}ov A.L, Laur., 
Lightf., Gebh., Bryen., fivaaoov (cf. c 
29 fivoagav) lun. et ceteri edd. 11. 12. 
IMiOvl et Bryen., tjiXovq A et priores 
ead. (Wott. iam legere volait \^riXov). 1 2. 
r^/v ex A restituitWott, a pnoribusedd. 
omissum. 1 4: d-sXtjiL/aaivA, — i^axov- 
xitfOvaiv non mutandum (cf. Bam. epi. 
II, p. 6, 10 ixag>Bv6dvav), i^axovxl* 
tyOvaiv Xoyovq vel gfifiaxa legere vo- 
luit Bois., i^axovxll^ovaiv sen potiua 
i^axovdiaiv xaq yXwoaaq vel xatq 
yXeiaaaiq lun. — algicBiq I (cf. Ni- 
con.), Bgiv A etedd., etiam Bryen. — 
axaaiq A. 



HiLOENFELD, NOV. TEST AM. EXTRA CANONEM. FASC. I. ED. H. 



18 



CLEMENTIS ROMANI 



GTevacifie'd'a kavroig naxa %i]v eiajrlayxviav xal yXvxvzrjta tov 
^"^^Pi/ ^' ^oirjaavTog tjfiag. yiyQajitai yag ^XgrjOToi t6ovTaL olxr^Togeg yijgy 
axaxoi oe V7iol€iq)\rraovTai, in avxtjg' ol oe fcaQavofzovvreg 
^■j^^y* i^oko&QSvd'riGOvtaL an avTfjg'. xai ndhv Xlyev fEldov %ov dae^rj 5 
vnegvipovuevov xat snacgofAevov wg tag nidgovg tov ^ifidvov xal 
nctgrjl'd'ov, xal Idov ovx, ?;v, xal i^e^rjvrjoa tov Tonov avTOVj xal 
ovx BVQOv. q)vkaaa€ dxaniav xat I'de evdvTVjTay otl ioTiv iyxaTa- 
keififia dv%Q(jin(fi eiQrjviii(^^^ XV. toivvp KoXkfj'9'Cj/Liev Toig fiei 
Bvae^elag eiQrjvevovGi, nat firj T0{g fisd^ vnonQiaewg fiovXo^evoi^giQ 
iw.xxma^ bIqtjvtjv. Xeyei ydq nov /O Xaog ovTog T(p OTOfiarl (i€ Tifi^^ fj di 
Ps. Lxn, 5. ^ccgdia avTcjv noQQO) dnexci an sfAOv^, nat ndXiv ,T(p atOfiaTL avTiov 



XrV. 2. havToXq I et Bryen., av- 
toig A., avxotq (vel hayxoXq) Hg^, av- 
tolq ceteri edd., dXXriXoLq maluerunt 
lun., Pell., Colom. — xal ante yXv- 
xvtf^ra om. Wotton. 3. Xq^oxoI — 
a7r*at;r^c.Prov. 11,21 sec. cod. Alex. (cf. 
5«): Xgriaxol laovxai ol olx^^xogeg y^g, 
axaxoi 6h vnokenp&ijoovxai iv avxy 
(haec om. €od. Vat.)* oxi eid^slg xa- 
raaxTjvwaovai yijv, xal oaioi vnoXsi- 
<pS"^oovxai iv avxy, duplex eiusdem 
commatis versio. pnorem Clemens se- 
catus est. 5. iioXo&gevS^iioovxai I, 
lun. et seqq. edd., s^oXs^gevd^rjaovzai 
A, Wott., GaU., lac, Hef., Dress., HgK, 
Laur., Lightf., Gebh. 5— XVI, p. 18, 
10. El6ov xov daspfj — nolgJiviov av- 
xov. Clemens KHqi..^ Clemente Eomano 
non nominate, Strom. IV, 6, 32. 33. 
p^. 577. 578: EUov ydg^ 9n^i, }ov 
daefiy vnsQvtpovfisvov xal inaiQo/jLe- 
vov wg Ta$ xidgovg xov Aifidvov xal 
nag^X^ov^ Xiyei i} yga^ri, xal iSov 
olx «v, xal ii,r]XT^aa avrdv, xal oi)x 
svgid^ff o .xonog avxov, <pvXaaae dxa- 
xlavxal tde sv^vxr^xaf oxiiaxiv iyxa- 
xaXeififia dv&gwnqt elgrjvuefp, ovxog 
d' av sXri o dvvnoxglxmg i^ oXrig xag- 
Slag max^Bvoiv xal nday xy tpvxi ya- 
XffvidfV *0 ydg Xaog o Sxsgog xoTg 
XiiXsai xi/jia, y 6h xagdla avxoy 
noggo) cinsaxiv and xvglov. Tip axo- 
fiaxi avxdtv evXoyovai, xy dh xaqdla 
avxwv xaxaguivxai. ^ydnr^oav avto'v 
iv x(p axofxaxL avxmv xal xy yXwaay 
avxwv ixpsvaavxo avxov tj Sh xag- 
dla avx(5v ovx evS-ela fJLSX^ avxov, 
ovSh ini(JX(6(i-ijaav iv xy dia&^xy av- 
xov, did xovxo ^AXaXa yBVi^S-ntw ndv- 
xa xd x^^krj rd SoXia xal' PXdtaaav 



(iByaXoQTjfiova^ xovg slnovrag T^v 
yXtaaaav rjfiwv fisyaXwov/iBv^xaxBlXr^ 
fjfjtwv nag' tj/iTv iaxl, xlg rifiwv xv- 
giog ioxLV; and xaXatnwglag xtav 
nxwx^v xal xov axevayfiov xwv ne- 
vr^cwv vvv dvaaxijaofiai, Xiysi xv- 
giog, &naofjiai iv aofxtiglip, naggi^aid' 
aofjiai Bv ayxw. xanBivotpgovovvxwv 
ydg iaxiv o Xoioxog^ ovx inaigofii- 
vcDV inl xb nolfiviov avxov. 5. fZ- 
6ov xov doBprj I (cf. LXX et Clem. Al.), 
Laur., Bryen., iSov aasfiijv A, bISov 
aoBfin lun. et seqq. edd. 6. inacgofiB- 
vov 1, Wott. et seqq. edd., aikBgofiB- 
vov A, algofiBvov lun. et seqq. edd. 
7. iSBXi^XTjaa xov xonov ai)xov xal 
ovx Bvgov A. I et edd., i^i^xtjaa av- 
xov, xal ovx Bvgid^i] o xdnog avxoi) 
LXX et Clem. Al. 8. 9. BvxaxaXi(ji(ia 
A, iyxaxdXXsifjt/aa I. 

XV. 9 — 12. xolwv xoXXr^^iSfjiBV — 
anBoxiv an ifiov. Nicon (cf. quae ad 
c. 14 p. 16, 8 sq. notata sunt) pergit: 
xolvvv dxoXov&i^aw/iBv xoZg /jiBx bvob- 

fiBlag noggm dnixBi an i/iov 

10. Bigfjvsvovoiv A. — BovXofjiivoig 
A et edd., XaXovtievoig Davis., pov- 
XBvofiivoig Clericus coniecerunt. 11. 
6 Xabg ovxog x<5 axofiaxl (ib ri/ia I 
(LXX cod. Vat. iyylt,Bi uoi 6 Aa^c 
ovxog iv X(j} axofiaxL avxov xal iv 
xoZg xbJXboiv avxdiv xificSal (ab. Matth. 
XV, 8 6 Xabg ovxog xoZgxBlXBOiv fiB xi- 
/tea), ovxog o Xaog xoig ^x^iXboiv /ib 
XLfia A (Marc. VTI, 6 ovxog o Xabg 
xoXg xBlXealv /xb xi/jlo) et edd. non ex- 
cepto Bryennio {xBiXiai) sod cf. 1. 12. 

f. 19, 2 ToJ axo/iaxi avxwv, 12. dnixBi 
(cf. Nicon., LXX, Matth. XV, 8. Marc. 
Vll, 6), anBOxiv A et edd., etiam Bryen. 



AD COBTNTHIOS EPI. I, 14—16. 



19 



evkoyovVy zy di xagdltf dvTiSv xarriQtSvro^, tuxI Ttdkiv Xiyev 
jHyaTtrjaav alxov Trp axofxavi avt(Sv xal ty yXdaarj avtuiv "^^-^^^^ 
ExfjsvaavTo dvxov^ tj de xagdla avttSv ovtc evd^ela fiev avTOv^ xxxi, 19 
ovdi iTttaztttS-rjaav ev xfj dia'd-tjxrj avxov. dia tovto akaXa yevrj-- 

5 S'tJTw TCI xelkf] TCc doha^, ^i^olod-Qevaat, ycvQLog Tiavra tcc %elkrj xii, 4—6, 
%a. dolia, ykwaaav fAeyaXoQrjfxova , zovg elTtovraq Tijv yXckfOav 
tjficSv fieyaXvvovfieVy xa ^ethf) i^fiMv Ttaq rffilv iaxiy xig fj/xfav xv- 
QLog iaxiv] and xrjg xaXamioglag xcov Ttxwxaiv rxai xov oxevayfiov 
xfjjv TtevTfxwv vvv avaatYiaofjLaiy Xsyei xvQiog^ d't^aofiai iv aarnfjQiq}, 

to TtaQQtjaidaoiiai, ev avx(^', 

XVI. Ta7t€ivoq)Qovovvxcov yiq iaxiv 6 Xqiaxogj ovi^ inaiQC" 
fiivwy €7it TO TtolfAvtov avxov, xb an^nxgov xijg neyahjoovvqg xov 
i^eovj o xvQCog ^Irjaovg Xoiaxog ov-a r^X^tv iv xo^iTicp alatovelag ' 
ovde v7TBQrjq)(xvLagy xaiTteg dvva^avog, dXXa xaTtetvotpQovwv j xa- 

15^ai$ x6 TtvEvfia xb aytov tibqI avxov iXdlrjOB' qytjal ydq' yKvQiSy les. liii. 
xlg inlaxevae xfj dx^ofj ^/wwi'; xal 6 figaxlcjv tlvqIov xIvl aTcexa-^ 



XV. 1. evXoyovv (cf. LXX) I, lun. 
et seqq. edd., Bryen., evXoyovaav A, 
Wott. (qui coniecit e-iXoyriaotv) et seqq. 
edd., evkoyovai Clem. Al. — avtmv 
A. I, Wott. et seqq. edd., om. Iim. — 
xaxfigdhrto A (secundum Lightf.) I et 
^'di,,xatriQOvvxo A (secundum Tischdf.) 
2. ayoTcijaav A. I, Clem. Al. et edd., 
njiarijaav LXX. 3. ixpevaavxo (cf. 
LXX et Clem. Al.) A et edd., ^xpB^av 
L 4. 6ia xovTO I (cf. Clem. Al.) et 
Bryen., om. A. et edd. priores. — hXa- 
ila A. I, Clem. Al,, Wott. et seqq. edd., 
dXXa lun. et seqq. edd. 4.5. ysvfjif^^za) A 
(cf. LXX), Clem. Al. et edd. pnores, 
ysvijd-slfi I et Bryen. 5. ^ 6. za Yslki] 
ta ooXia. xal i^oXo^QEvaai xvQioq 
navxa th x^^^V ^^ 66Xia xal yXmo- 
aav fjtsyakoQrjiova, xoig slnovxaq 
Wott (sed eaidit fieyccXoQQ^/jiova), 
FelL, Colom., Coust.,(jebh., Hef., Dress,, 
Hg^ (i^oXs&Q€va€i)y Laur. {i^oXe- 
9-QBvaai), Lightf. (om. xal utrumque 
— iSoXs&Qeifoai) y Gebh. (ut Lightf.), 
Bryen. ra X^^^V ^^ ^dXia^ i^oXo^gsij' 
aai xvoiog om. Clem. Al. (propter ho- 
moeoteleuton) , i^oXoS-gstaai xvgiog 
ndvxa xa /^ /Aiy xa SoXia om. A. I (qui 
iam emendare studuit: xa x^^^ ^^ ^^^ 
Xia ' yXwaaa /leyaXoQTj/iwv. xal na- 
XlV xo^q elnovxaq). utrumque xal 
recto delevemnt Lghf,, Gebh., alterum 
Clem. AL ipse addidisse videtur. etiam 
apnd Clem. AL Potterus et alii omissa 



verba restituenda esse censuerunt. 6. 
/isyaXogrmova A (cf. I), Hgi. , Laur., 
Lightf., (iebh., fieyaXogQrjfiova ceteri 
edd., etiam Bryen. 7. fieyaXwovfiev 
I (cf. LXX et Clem. AL), Davis., Hgi.; 
Laur., Gebh., Bryen., fieyaXvvwfjLSv 
ceteri edd — rifiiv A, Clem. Al. et edd., 
Tlfiwv I (cf. LXX). — eaxiv A. 8. xov 
axevayfjLov I (cf. Clem. Al.) et Bryen., 
ano xov axsvaypiov A (ci. LXX) et 
ceteri edd. 9. dvaor^aofAai I, Clem. 
AL, lun. et plerique edd., ava- 
* axriQOfiev A. (ut vidit MilL), avaaxri- 
ao(ie in textu Wott.). — awx^Qi(p I 
(cf. LXX), Clem. Al., Hg^., Brjren., ow 
xriQia {a(oxTiQla)Af lun. et plerique edd, 
XVL 11 — is. xd axTjfiixQov — dXXa 
xaneivowQOvthv, Hieronymus in les. 
LII,13 (0pp. IV, 612ed.Vallars.): ,Cle- 
mens vir apostolicus. qui post Petrum 
Roraanam rexit ecclesiam, scribit ad 
Corinthios: Sceptrum Dei, dominus le- 
sus Christus, non venit in iactantia 
superbiae, quum possit omnia, sed in 
hurailitate'. Hieronymum 1. 14. xal- 
nsQ dvvdfjLEvoq ndvxa legisse Guil. 
Burton consult, ego dubito. 12. 13. 
xb axTJnxgov x^g /isyaXwavvTjg xov 
d^sov, cf. Ps. XLV, 6. Hebr. I, 8. VIII, 1. 
13. 6 xvQLog 'li]aoi;g_XQiaxdg I (cf. 
Hieron.) et Bryen., o xg rjfiatv x^ ig (6 
xvgiog ^fiwv Xgioxbg ^tijaovg) A. et 
edd. priores. 13. aXal^oviag A. 15. 
iXdXtjosv ipijaiv A. 16. emaxsvosv A. 

2* 



20 



GLEMENTIS BOMANI 



lvq>S'r]; dvrjyyeilafiev ivavrtov avTov wg naidiovy wg ^l^a iv yfj 
■ ditpciatj' oifx iativ avrtl) eldog ovdi do^a, nai eiSofiev avToVy xal 
ovyc elxev eldog ovde Tcdilog, dXld to eldog avTOv inifiovj ixXei- 
nov naqd xo evdog %(jjv dvd'Qcinwv avd'QWTtog iv nXrjyfj oJv xai 
n:6v(p xal eidcog (piQeiy fxalayclaVf otc dnioTQaTrtaL to nQoatOTtov 5 
avTOVy 7jTifidad7j nal ovx iXoyla^. ovTog Tag dfiagTiag fjfiuiv 
(pegei xai negl fjfiwv odvvatai. %ai f^fieig iloyiadfAS&a ovtov sivac 
iv novq^ Y.al iv jrXrjyij ycat iv xaxciaec' ctvTog di irQavfioTiadTj 

' did tag dvofxlag rifxcSv nat fiefialdxiOTac did Tag a^a^iag ^(iwv 
TtaideLa elQrjvrjg i^fiuiv in avTOVj t(^ (xdXiani, avTov fjfiBig iddrj-u 
(levy ndvreg cjg Ttgofiata inXavi^dTifABv, av&Qwnog Ty bd(^ avTov 
inXavT^xhj y xai xvQiog Tragedioyiev ovtov vneQ twv dixaQTtwv 
fjfiwv, xai avTog did to xexaxwad^ai ovx dvolyev to arofia' wg 
nqo^axov ini aq)ayrjv rjxdTj, ycal wg dfivbg ivavTiov tov ycelgavTog 

. aq^wvog, ovTwg ovx dvoLyev to OTOfia avTOv, iv ttj Tajieivwau ^15 
HQiOig avTov iJQ'O't]' tijV yevedv avTOv Tig dirjytjaeTai; otl aiqeiai 
dno T7g yr^g fj ^wij avTov, dno tcJy dvo^iwv tov Xaov fiov rjxei 
elg S'ccvoTov. Tcat dwaw Tovg novrjQOvg dvTi Ttjg Taqfijg avTOv, xal 
Tovg nXovaiovg dvTi tov d'avaTOv avTov' oti dvo/xiav ovx iuoifi" 
aeVj ovde evQedij doXog iv Tip OTOfxatt avTov' xai xvQiog fiovXe-TXi 
Tat xad^aQiaai ovtov Tr^g nXrjytjg. lav dwxe neql dfiuQtiagy ^ ipvxTj 
vfiwv (ixperai OTtSQfia ^axqo^iov. xal xvQiog ^ovXevai dq)eXelv and 
' TOV novov T^g tpvx^g avTOVy del^au avT(p qxog xai TtXdaai Tjj aw- 



XVI. I. dvfjyyiXainBv A. — ivavtiov 
avtov (oq nauSlov LXX. cod. Al., wq 
naidlov ivavzlov avroCfLXX.cod.Vat. 
— Ttediovk. 2. ovx taxiv (cf.LXX) A. 
I, lac, Hef. et seqq. edd., Zxiqyx ^oxiv 
lun. et seqq* edd. — cdftip slSog I et 
Bryen., sidog avzof A et priores edd. 
3. 4. exXinov A. 4. nagd to elSoq 
tu)V av^Qionoiv, LXX cod. x Al. naga 
ndvxaQ dvy^pwnovq, cod. Vat. naga 
xovg vtovg xwv ivB-Qionmv, 4. 5. xal 
n6v(j> non exstant apud LXX,sed cf.l. 8. 

9. dvofilag (cf. LXX A) I et Bryen., 
a/aagxiag A (cf. LXX B) et priores edd. 
eodem ordine dvo/jilag et kfiagxiag 
etiam apud Barnab. epi. c. 5 p. 12, 14, 
lustin. Apol. I, 50 p. 83. — afxagxlag 
I et Bryen., avofiiag A et priores edd. 

10. naidiak. 12. 13. viihg xwva/iaQ' 
xiwv iifiwv. LXXraie afxagxiaig f^fidiv. 
13. TO ax6/ia A. I et LXX. cod. Al., 
oxofAU avxov cod. Vat» 14. xov xsl' 



Qavxog LXX cod. Vat., avxov add. AL 
15. xo axo/ia avrov LXX. cod. Al., ro 
aro/wa cod. Vat. 16. xQiasig A, 17. 
i^xsi. LXX ijx^V' sed i^xei etiam lu- 
stinus ApoL I, 51 p. 86 et Ohiyso- 
stomus adv. lud. et gent, quod Chr. 
sit Deus 4 (0pp. I, 563 ed. Be- 
ned.). 20. ov6h evqS&i] doXog iv x(p 
axofxaxi avxov LXX. cod. Al.j iPetr. 
II, 22. lustin. Apol. I, 51 p. 86, ovSl 
66X0V iv x(5 axofiaxi avxov codd. »B 
21. xrig TiAjyy^c A. I., LXX. kB, lustin. 
Apol.1,51 p. 86, Dial. c. 13 p. 230, Mill., 
Wott., Gall., Jacobs., Hef., Dress., dno 
XTJg nXriyrig c. LXX. cod. Al. ceteri edd. 
dwxe (cf. LXX) A. I et plerique 
edd., ^wTai (tamquam e cod.) Wott, 
Gall. 22. oxpsxai I ^(cf. LXX) et edd., 
stpsxai A. 23. nXdaai (cf. LXX) A. 
I et edd. Grabius (de vitiis LXX in- 
terpp. p. 39) a lacobs. et Hefelio lau- 
datus noc voc. ad nX^acti revocavit. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 16. 17. 



21 



7-9. 



dasLf diTcaicSaaL dUaiov ev SovXevovxa noXloig, xai tag otfxaQ^ 
Tiag avTcSv avrog avolaei. dia tovto avTog ulrjQOvofXijaei nollovg 
Tcai TcSv laxvQMv fiegui axvla' dvd^ a)v Ttagedod^ elg d'ccvarov fj 
tfwxi] avTOVf xal iv xdlg dvofioig iXoyiadi], xoi amog aptaq^lag 

5 TtoXXoiv" avrjvey%e xai dia tag a^agriag ttvriov Ttaqedodrj^, xal ■ ' ' ' 
TtdXiv avrog q^rjoiv j^Eyd elfxi okioItj^ xat ovx av&gwnogy oveidog ^'*' ^^" 
avd'QdntDv nal i^ov&svrjfAa Xaov. navteg o\ d-ernqovvteg (xe i^s- 
fivxTi^Qiadv [iSy iXdltjaav iv x^^Xeaiv, ixlvrjoav. x€q)aXrjV' rjlTiiaev 
iTtt KvgioVf ^vaaad'O) avxov^ adoadro) avzoVf oti d'eXei avtovK 

10 o^arc, av8qeg dyanrjtoi, tig o vTioyQa^juqg o Sedo(xevog ijfiiv* ei 
yccQ 6 nvQtog ovrcag iTa7t€tvoq)Q6vrja€y ti Ttoiijoofisv ^^eig ol vtvo 
Tov ^vyov Trjg xaqitog avzov di avTov ajteXd'OVTBg; 

XVII. MiiiTfcal yevcifisd'a xaKeivayv , o^Tivsg iv deQfiaaiv Hebr. xi. ; 
alyeloig xat (AtjXwTaLg neQieTtdtrjaaVy xrjQvdaovreg trjv eXevaiv tov 

16 XqiotoS' XeyofiBv di ^Hllav ytal ^EXiaaaik xat-^Ie^eyiirjX Tovg tiqo^ 
<pi]Tagy nqbg rovtoig xal tovg (xefiaQTvqrinivovg, ifiaQtvQtjdTj di 
(xeydhog Id^qad^ nai q)ilog TtQoarjyoQevdT] tov d-sov nai Xey€iQou.xYiUr 



Matth. X 
29.30. 



XVI. 4. iv (cf. LXX) I, Laurent. 
(Zoitschr. f. luth. Th. u, K. 1863, p. 421) 
et in editione, Hg*., Gebh., Bryen., om. 
A et ceteri edd. 5. avijvsyxsv A. -^ 
o/utaQtlagct LXXcod.Al.,avo^/acLXX 
cod. Vat. 6. iyw si/ii 1 et Bryen., 
sya> 6s si/ii A et priores edd. 6. 7. 
xal of)X avS-pwnogy ovsidog dvS^Qw- 
nwVj cf. LXX coi Vat., xal ovxl 
Svd'Q., ov, dv^QojTiov Cod. Al. 8. sxsi- 
vfjaav A. 10. post ^filv signum in- 
terrogationis in L 11. sTaneivowgo- 
vtjosv A. 11. ri A. I et edd., xl oiv 
coniecit Wott. — noirjaofisv I, Co- 
teL, Coust., Buss., lac, Hef., Dress., 
Laur., 7ioii]0(o/jiev A,, lun. et ceteri edd. 
12. 6 1 avxov A. I, Wott. et seqq, edd., 
om. Inn. et seqq. edd. — aTceX^ov- 
teg (cf. c. 28 nov oiv xiq dniX^f^, c. 20 
]>. 26, 10. 11 ^fictg xovg ngoaipsvyov- 
xag xoTg olxxiQfJioZq avxov) I, eXd^ov- 
xoq A, vnsX^ovxeq Bryen., ^X^ovxsq 
in marg. Jun., in textu fore omnes edd. 

XVIL 13 — 16. fiifiTjxal — xovq 
nQO(p^xag. Clemens Alex. Strom. IV, 
17, 107 p. 610 (v. supra ad g. 9 p. 13, 
1 sq.) ita pergit: 6i^ vnofiov^v xal ni- 
axLV iv S^Qfiaaiv alyeloig xal fATjlco- 
xaig xal xqlx^v xafzrjXeieDV nXiyjua' 
oiv negiendxTiaav xriQvaaovxeg xfjv 
fiaaiXslav xov XgiaxoVf XSyofisv 6h 
HXlav xal ^EXiaaalov, ^le^sxii^X xs 



xal ^Iwavvrjv xovg 7iQo<p^xag. Epipha- 
nius Haer.'XXX, 15: a-dxbg KX^fxriq 
aixovg ^bionaeos) xaxa navxa iXSyyBi 
d(p' <Lv Bygaipsv iniaxoXwv iyxvxXUov 
x(3v iv xaXg aylaig ixxXijalaig dvayi" 
vwaxofjiivwv, oxi dXXov ?;ffA X^Q^' 
xxTJQa n avxov nlaxig xal 6 Xdyoq 
naQa xa vnb xovxwv elg ovoua ai>xov 

iv^ xaXg IleQidSoiq vsvo&evfjieva. 

avxdq yag'eyxw/iid^ei ^HXlav xal da- 
^16 (cf. c. 18 p. 22, \) xal Safifwv 
xal Ttdvxaq xoxq 7iQ0<pi^Taq, ovq ovxoi 
fidsXvxxovxai. 13. xaxslvwvl. 15. 
'EXiaaaih I, Bryen., eXiaais A. lac, 
Lightf.,Gebli., j&Ai(T(jarov Clem. Al., lun. 
et plerique edd. — xal ^let,exi^X I, 
Bryen., exi Ss xai (cf. p. 22, 2) le^exirjX 
A et edd. nridres. Clem. AL, qui iam 
1. 14. addiderat xetl xQiy^v xafjtrjXeiwv 
TtXiyfiaaiv (cf. Matth. Ill, 8. Marc I, 
6), hie addidit loannem baptistam. 
16 — 19. iiiagxvQri^n — aitoddq. Cle- 
mens Alex. Strom. IV, 17, 108 p^. 611. 
(v. s. ad 1. 13 — 16.) ita pergit: 6 ydg xoi 
(plXoq &SOV 6ih nloxiv iXev&igav xXrj^ 
S-elq ^ApQaafi ovx inygO^rj xy <Jofj/, 
IxexQiona^Sv dh iXeyev ^Eyio 6i elfxi 
yrj xal anodoq. 16. 6h I, Bryen., om. 
A et priores edd. 17. *Afioadfji I 
(semper) — (plX.oq ngoaTjyoQev^ij xov 
&eov cf. quae ad c. 10 p. 13. 6. no- 
tavimus. 



22 



CLEMENTIS ROMAN! 



lob. 1, 1. xai anodog^, lit de ycal tvcqI ^Itjfi ovna yeyQamai' //cij^ ii rjv Si- 
xaiog xai a^^^rtcogy dlrjd-ivog^ d-soaeprjgy anexofxevog anb Ttav- 
b. xiv,4.6. Tog naxov^. ciXX^ avTog katnov xccTtjyoQU Xeymv ^Oidsig xad-agog 
im. xn, 7. anb ^vnavj ovS* av ficag rjfiigag fj ^(orj avxov^, Mufvaijg marbg 5 
ihT.m,2,iv okip r(p olx^ ovtov ixh'jd-rjf nal dtci tijg vnrjgeaiag avTOv 
ixQivev 6 d'ebg ^Xyvrtrov dia tlov fiaa'ciycjv xoi Ttav abiiaficcrwv 
avxtjv aXXct xaxuvog do^aa&etg in€ydlo)g ova i^€yaloQ7]pi6vr)Otv, 
'^iv/10/^* a^i* alnev, ini 'crjg (idtov yugr^ciTiaf.iov avTfit didoiaivovj ^Tig eifu 
iyci, OTt lie Ttifirreig; iyut de eifii iaxv6q)(ovog nat (iQadvykwoaog'- 10 
Tcal Ttdliv liyei /Byei de eig-u dv^ig dub xv&gag*. 



XVII. 1. arsvlaaq I Bryen., ats- 
vi^(ov A et priores edd. — zaneivo- 

SQOvmv I, lac, Hg^, Laar.f Lightf., 
ebh., Bryen. xaneLVO(^Qwv<ov A. 
2—5. %xi dh xal ne^l ^liofi — ^ ge>^ 
avTOv. Clemens Alex. 1. 1. pergit: nsQi 
re xov *Iibp ovrwg y^yganxaL *Iibfi 
66 ^v Slxaiog xal SfjLe/jinxoQ, dkrj&i- 
vd<; xal d-eoaspi^Q, anexofievoq dno 
navxoq xaxov, oixog 6 vix^oaq dt 
vnoifOvrJQ xov nsigdaavxa xal uag- 
xvQfiaac Sfia xal fiagxyf^rj^s^ i>nd xov 
d^EOVi oq xatC8ivo(pQOOWtjg dvx6)^exai 
xal X^yei Ovdelq xa^agb^ anb ^vnov, 
ovS^ el fitaq fifzigag iy l^co^ avxov, 
1. 6h sifiil I. 2. ovxwg A. — 6h ijv I, 
Bryen. (cf. Clem. Al.), iJvAet priores 
eda. 3. akij^eivog A. 4. xaxrjyogst 
Xiywv 1 et Bryen., xaxfiy\pQei Xsyatv] 
A, Lightf., Geoh,, xaxrj\yoQ(5v Xiy€i\ 
Ion. et seqq. edd., xaxriy[oQd}v\ shcsv 
Wott., Ru3s.. Gall., lac., Hef., Dress., 
Hgi.,Laur. 5. ^vnovy o-b6* avl etBrven,, 
bvn[pv ovd^ av] A,^ ^v[7iov<; ovSs si] 
lun. al., ^v[nov iav xal] Wott., lac, 
Hef., Dress., Laur., ^v\7tov, ov6h el] 
Hgi., ^v[7rov, ov6' el] Lightf., Gebh., 
dj^lnovg el xal] Mill., ov6h el,^Yel ov6^ 
avy vel iav xal, vel deniqne xav legere 
permisit Cotel., ovnovq ^ovde in apo- 
grapho suo legit Sois., ovSelq xa^agbq 
anb QvnoVf ovS* av /Jica rjfiiQa rj t,(o^ 
avxov Constt. app. 11, 18 p. 33, 15. 16. 
LXX autem secundum cod. Al.^: xLq yao 
^axat xad^agoQ (Vat. xaS^ccQoq ^otai) 
and ^vnov; ov6h elq(Y&t.dU. ov&elq), 
iav xal fiiaq f^fiiQaq yivi]xai (Vat. 
ftia fifxiQa) ^ gct)^ avxov. Origenem 
baud semel legisse ov6e el monuit 
Wott. 5 — 11. muivahq maxbq — anb 
xvS-Qaq. Clemens Al. 1. 1. pergit: Mca- 
varjg 6 niaxbg ^egancDv iv ok(p x(p 



o!!x(p avxov ngbg xbv j^pi^^ar/^ovra 
ix x^g patov elnev Tig elfii ivw, oxc 
fie nifjmeig; iyoj 6i elfxi laxvoipiavog 
xal pgaSvyXwaaog, (pwv^v xvqIov Sik 
yXwaai^g dv&pwnlvrjg 6iaxo9^ai, xal 
ndXiv ^Eyu) di elfxi axfjilg anb yy- 
XQag' ^ebg yag vneg7](pdvoig dvxi- 
xdaaexaif xaneivoXg 6h 6l6aHSi x^Qtv 
(cf. infra c 30). 6 [raJ oXx(p] A. 

avxov A (cf. Clem. Al.) et edd., 
etiam Bryen. , om, I. — vnrjQsala^ I et 
Bryen., [vnTiQe]aiag A, Colom., Frey, 
Const, ^ui ita ad oram dederunt), 
Wott., Hef., Dress., Laur. in edd., 
Lightf., Gebh., lngoaxa]olag lun. et 
ceteri edd., [d^eganev]alag (cf.c^t. 53) 
snasit Laur. in: Zeitschr. f. luth. Theol. 
u. K. 1863. p. 421. 7. Aiyvnxov 6ia 
I et Bryen., a[iyvnxov] dia A, Wott., 
Hef., Dress., Hg^., Laur. (in ed.) Lightf., 
Gebh., [pvaai xbv loga^X] anb lun., 
[xov laX ('loQafjX) Xvaai Davis., Xvoai 
xbv laX dia Gall., [Xtxbv avxov laX] 6ia 

lac, [xohg vlovg taX] 6ia Laur. in 
Zeitschr. f. luth. Th. 1863. 1. L — [at- 
xi]afjiax<ov A. 8. xaxe[ivog]A», xaxeX- 
vog I, — ifAeyaXoQQri(i6vriaev I, edd. 
me priores et Bryen., eix[eya]XoQrifiO' 
vr^aev A., Hg^, Laur., Lightf, Gebh. 
9. diSofiivov 1 et edd. plerique. Si- 
6o[/ii]vov A, 6eSo[fjii]vov perperam 
Wott., Gall. — xlg elfA I. 1 0. neiLin[eig] 
A. 11. ^Eyio 6i elfic aifilg anb xv- 
^gag, haec Mosis verba in sacro codice 
frustra quaeruntur. quae enim Hos. 
Xm, 3 apud LXX cod. M. ot Theo- 
dotionem leguntur: wg dxfilg xanvo- 
66xv^ (Vat. xanvodoxfjg b)g axfilg anb 
dax^vwv, var. loct. ccxqIScdv), neque 
Mosis sunt neque ea quae quaeruntur. 
etiam in libro lubilaeorimi, qui Xenxtj 



AD CORINTHIOS EPI. I, 17. 18. 



23 



XVIII. t/ de siTiia^ev eni tip fXEfxaQrvgri^tevq} Ja^LS^ Tvgog ov 
elrcBV 6 d-soq' jEcqov ai'dqa xcjfia zriv xagdlav iiov, Ja^ld tov tov p». lxxxi 
^leoaaly ev eXauf} aylq) exqiaa avzov'; aXla xai avtbg Isysc nQog tov 
S'cov ^EkBTjGov fiSy 6 &e6g, ymtcc %b f,dya eXeog aovy nal xctva to Ta.hhi—^ 

6 nlsrjd-og xmv olxTiQf^wv aov i^dleiipov to avofifjfia fiov. STti tcXsiov 
Tt^vvov ^e ano t^g dvofxiag fiovy xat dno zijg dfiagriag fiov xa- 
d-aQtoov (XB' oJi Tijv dvof.iiav fiov iyttf yivciaxa), xat ^ afAagTca 
fiov iviirviov fdov iarv diajtavrog, aol jiiovfp fji^aQTOVf xal to no- 
vTjQov ivciTtLOv GOV iTtolfjOa' onwg av dixaiw&ijg iv Toig koyoig 

10 aov Kat vinrjGtjg iv t(^ xglvea^ai as. Idov ydg iv dvofiiaig avve- 
hfiq}9riVj xat iv afiaqTiaig iytiaarjai fis fj /iii^f]Q fnov. Idov ydq 
d^T^-dsLav i^yccTtrjaag, toc adrjla xctl tcl %Qvq>La Tjyg .ao(piag aov 
idi^lioadg jiioi, ^avTisig fis vaaionfpy xal xa&aQLa&r^ao/dar nXwelg 
fie, xal vneg xt'Ova levxav&i^oofiai . dycovTuTg fxh dyaXllaatv xccl 



yivsaig appellatur, neque aethiopico 
(Yomacale edito a Dillmanno in Ewaldi 
Jahrbb. d. bibl. Wiss. II, 231 sq. Ill, 
1 sq.) neque latino (in Monumontis sa- 
cris et profanis ex codicibus praeser- 
tim bibliothecae Ambrosianae, Tom. I, 
fasc; 1. ed. Anton. Maria Ceriani, Me- 
diolani 1861 p. 8 — 54 et in Hermanni 
Boenschi libro: Das Bach der Jubilaen 
oder die kleine Genesis, Lips. 1874), 
neque in veternm scriptoram excerptis 
(cf. Fabricii cod. pseudepigr. V.. T. I, 
849 sq. II, 120 sq.) ilia reperiuntur. 
itaque cum Cotelorio et Hefelio et ipse 
(apost. Vater p. 101) hie animadverti 
Sfirov Ti oyq anb xrjg d'slaq ygatprjg 
leWgov (Phot. Bibl. cod. 126). quum 
autem Mosis effatum laudetur, e Mo- 
sis Assumptione haustum esse videtur, 
coins fragmenta conservata hui<; de- 
mentis Romani editioni adieci. — Sh 
$lfil I — 9tv(yQaq A. I.. Wott. , lac, 
Hef., Dress., Hg*., Laur., Lightf., Gebh., 
XVTQaq Clem. Al. et ceteri edd. 

XVm. 1—9. xl de eXnii)ix6v — 
inoiqaa. Clem. Al. 1. 1. §. 109 pergit: 
J^«i fjL^v xal Aapldj ig)^ oi fiagtv- 
gcSv 6 xvQiog XiyBi Evqov avSga 
xata %riv xagdlav fiov, Aa^ld tov tov 
*l€aaaiy iv iXaltp ayltp evQiaa avtSy, 
dXXa xal avtbg kiyei ngoQ tbv ^eov 
^EXiijaov fiBf 6 ^foc, xatct to (i^ya 
iXBoq aov xal xata tb nX^^og t(5v 
obnigfuHv aov iSdXBixpov tb dvo- 
litlfia (JLOV inl tcXbTov tcXvvov fis anb 
trig avofiLag fjtov xal anb tijg afiaQ- 
tlag fjiov xad-agtaov [jls* oti trjv dvo- 



fiLav fjiov iyb} yivcDaxw, xal jy afxag- 
tla fiov ivibmov fiov iatl oianav- 
tog. MnBita trpf ovy tnonlntovaav 
vofifp aivLttofiBvog afiagttav yvmati- 
xwg fistQiona^wv inupBgei Sol fi6v<p 
ijfiaQtov xal tbv (1. to)novTiQbv ivo)- 
niov aov inolriaa, Epiphan. Haer. 
XXX,15(v.supraadc.l7 p.21, 13—16.). 

I. einwfiBv A et omnes edd., Btnoi- 
fiBv I. — inl t(j) fiBfiagtvQtifihip 
JaplS A. I et edd. (cf. c. 36 inl 
Sh t(p vL(p avtov), inl tov fiefiag- 
tVQtifih'ov Aa^U coniecit Bois. 2. 
o d^ {b ^Bog) A et omnes edd., o xv- 
QLog Clem. Al. , om. I. 3. ^Isaaal 1. 
— iv iXalo) ayi(p Clem. AL (cf. LXX 
Ps. LXXXIX, 21 cod. Al. iv iXaitp 
hyl^ fioVf Sirac. XLV, 15 xal ?x()«a6v 
avtbv iv iXalip ^yj<p)» iv iXisi atat' 
vlqf A (BXaiBi) I, Wott., lac, Laur., 
Lightf., Gebh. al., iv iXalw alwvltp 
lun. al., etiam Bryen. , iv iiisi aylq> 
LXX cod.Vat. retinuiClementis Al.lectio- 
nem etiam propter sequentia (dXXa xtX.). 
David quamvis a deo oleo sancto unctus, 
tamenmisericordiamdivinamimploravit. 
4. sXaiog A. 5. oixtBiofKov A. ^ 5 — p. 
24, 14 inl nXBtov — i^ovd^BvcicBi A 
servavit, om.I. 5. nXiov A. 8. Botiv 
A. 10. vix^ayg (cf. LXX) "edd., vi- 
xriGBLg A. 10. 11. avv(Xri(p9^riv {nt I. 
exhibere solet) edd. ante Laur. (Zeitschr. 
f. luth. Th. u. K. 1863. p. 422), awe- 
XTjfKp&Tjv A, Laur., Hg^, Lightf., Gebh. 

II. fxiaanasv A. 13. nXvvelg (cf. 
LXX) fedd., nXvvieig A. 



24 CLEMENT! ROMAN! 

evq>Qoavvf]Vf dycdlidaovtai Sara Teraneivwfieva. d.7t6<nqBxf}ov to 
nqoofanof oov anh twv ccfiaQTuov fiovy nal ndaag zdg dvofxiag 
(xov i^dksixp[ov]' xagdiav xad^agdv ntlaov ev lf4o[/], o ^fidg, xal 
nvev(xa evd'ig iyxaiviaov iv Toig iyxdroig fiov, g^ij d7to[Qi]ipjjg fi€ 
and tov nQoamnov aov, [xai to n]vavfia %6 ayiov gov fit] dirta^ 
vi[hig an i\iiov, and dog fioi, tijv dyal[liaaiv t]ov aunriQiov aov, 
xai npevf4,(XTi [rjy€fio]viyjp az'^Qiaov fie. didd[^o) dv6]iA0vg Tag odovg 
aov, xai d[aefial]g intatgixpovGLv inl aL [i^vaai] fi€ i^ alfidTcav, 
6 ^€og, 6 -d-eog T^g [a(OT]r]Qidg fxov [dyal]lidasTat ij ylajaad ftov 
Trp^ [3iyc]aioavvfjv aov. kvqis, to azofia fiov [dv]ot^eiS9 ^^cct zd xeiXii ^^ 
fiov dvay[y]eXei tfjv divealv aov, otv «I 7\S]iXriaag d^^aiav, sdtoxa 
av oXoTcccvTcifiaTa ovx evdoycrjaeig. dvaia T(p d'et^ nvev/ia avvze- 
TQififiivoVf naQdiav avvveTQifAfievrjv nal Teraneivofievfjv 6 S-eog 
ovx e^ovd'Bvwaei^, 

XIX. Ttiv Totovxiav ovv xat to6ovtwv fxefiaqfWQTjfiivwv to ^5 
tanewdq>qov xal to vnodeig did vrjg vnanorjg ov ptovov fjfiagy 
dXXd xat Tovg ngo rjficjv ^eXziovg inoirjOSy tovg ye yMtade^a/ie- 
vovg td Xoyia avxov iv qpd/?^ xal dlrjd'eiif. nokXcSv ovv xai fie- • 
ydlcjv ycal ivdo^wv fjLeceiXrjCfOTeg rcQa^ecov enavadQajAtofiev eni 
TOV e^ dgx^g naQodadofiivov ijfuv zijg elQrjvrjg axonov xal aTfivt-20 
awfiev elg tov naiiqa y.ai xtiottiv tov avfinavrog xoofdov xat zaig 
fieyaXouQeniav nal vneg^aXXovaaig avTov dioQecug Trjg elgi^vTjg 
evegyealaig tb Y.oXXrjd'ioi.iev. Ydwfiev avTov xaTa didvoiav ytat ifx- 
fiXitpcofiev tolg ofificcai Ttjg tpvxrjg eig to fia^Qod-vfiov airov fiov- ' 

XVIII. 4. fi;dfc(cf.2Regg.velSam. raneivotpgov I, lun. et plerique edd., 
XIX, 18. Sap. Sal. IX, 9) A (cf. LXX), xaneivoipQovov A, lac, xansivoipQO' 
Wott., Gall., lac, Hef., Dress., Hg*., vovv Laur., Lightf. 17! akXd I ot . 
Laar.,Lightf.,Gebli., f vdv lun. et ce&ri edd., aXXaq A. — rove ^QO rlfnov I, 
edd. — evxaxoLQ A. — dno[Ql]^riq A., taq ngo rjfKov ysveaqA et edd. omnes. 
lac. et seqq. edd., d7to[Qoi]}pjgq edd. — snoitjaevA. — tovg ye emend. Hg^,j . 
priores et Bryen. 5. tov A., Wott. et Bryen., Tovg xe A. I et ceteri edd. no- 
seqq. edd., om. Inn. et seqq. edd. 7. stpae emondationi favet textus codicis 
(yr?y(>£<Tov /Me A, Wott., lac, Gall., Hef., I. 17. 18. xaxaSe^a/iivovq A. I, 
Dress., Laur., Lightf., Gebh., axrigi^ov xaxaSs^oiihovq coniecit Davis., quasi 
fiB lun. et ceteri edd., etiam Hg>. et post superiores et praesontes etiam po- 
Bryon. 10. xb axofia et xa x^^^^ steri memorarentur. sed optime addi- 
iDutato ordine, cf. LXX. tali lectioni tur, quales tunc et iam antea ineliores 
Ambrosium (Epi. XLII, 4 ed. Bon.) fa- redditisint. 19. nga^aimv k, naga- 
vere opinatusestGallandius. X^.i^ov- (yfty/tcarcwv maluerunt lun., Fell., Co- 
d^evwBei. LXX i^ovSsvwasi. lorn., Wott. — inavaSgafKo/iev, of. • 

XIX. 15. xdiv xoiovxwv oiv xal Henn.^ Past.^ Sim. IX, 20 p. 134, 14 
xoaovxwv fie(jiai)XVQrifii-vwvl{ei.e.Q^), vvv .dvadQaixwaiv ^v xalq ^fiigaig* 
X(ov xoaovxwv ovv xai xoiovxmv ov- lustin. de monarch. 6 p. 109 {^navadga- 
x(og fisfiagxygnfjievufv A et priores edd. /usiv inl x^v xrjg avt,vyiag xoivwvlav). 
saepetamenovT<M), etiam Bryen. 16. 24. xolg djufjiaai xijg yfvxijg cf. c 36 



AD OORINTfflOS BPI. I, ia-20. 



25 



Ifjfia' vorjawfxev nijjg dogpirog vtcccqxbv ngog naaav %r]v yij;iaiv 
av%ov. XX. oi ovQavoi Trj dioixrjaei av%ov aaXev6fX€voi iv 

si^^vf] VTtordoaovTai -avxtp, Tj^SQa tb xai vv§ %6v teray^ivov in 
avzov Sqo^ov Siavvovaty fiTjdiv dlXrjloig ifinodlCovTa, ijXiog xai 

5 ael'^vt] d(JT€Q(ov ze x^^Qol xord zrjv diarayf^v avtov iv ofdovoltf 
di%a nctotjg nagex^daeiog i^eklaaovai zovg S7Tnecayf.Uvovg avToig 
OQiCfiovg, yi} xvotpogovaa xazd to d'elrjficc avrov tolg idioig nai- 
Qoiig ttjv nafjLTtXrjdij dv^'Qcinoig xa xat difjQalv xat nSai xolg ovaiv 
in ctvT^g ^cioig dvarekXei XQoq)t]v, fifj dixoaiatovaa ^rjda dlloi- 

iOoiad Ti xwv dedoyiiaxia^ivcjv vn avxou, d^iaacav xs dva^ixviaaxa 
%at v€QxeQO)v dvexdti^yrjxa ulif-iaxa xolg avxolg avvexaxai ngoaxdy- 
(xaai, x6 xvxog xrjg dneiQOv d'aldaarjg xaxa xijv drjfuovQyiav avxov 
avaxad'iv slg xdg avvaywydg ov Ttagexfiaivei xd negixed'eifiiva 
ctvxfj •KXeid'Qa^ dXka Hct&dig dtsxa^Ev avxjjy ovxw notsr elne yclg 

15/Eaig wde ij^sig, xal xa xvfiaxd gov iv aol avvxQifii^aovxai^. (^^^ccvog j^^ 



ol dfp^aXpLol xriQ xaQdiag. lacobs. con- 
tnlit c. 57 ree yovara xrjg xagSlag. 
Origen. c. Cels. 11, 14 (0pp. I, 456) 
xoig l/ovtfiv dipB^aXfxohg rpvxiJQ d^v- 
depxsaxdrovg. Euseb. HE. I, 2, 4 xa- 
^qoTq diavolag ofifiaai. addo Clem. 
Horn, in, 13 dnBlptp rpvx^g dfp&aX/Aoi 
nivxa xaxontBviov, — oiJL(iaaiv A. 

XX. 2. aaXevoasvot A. I et edd. 
plerique, fi^ aaXevofiBvoi coniecit lun., 
collato Chrysostomo (Comm. ad Ps. 
CTLVm, §. 2. ovx ovgavbq TtaQeaa- 
Xii^\ banc omcndationem a Oolome- 
aiQ probatam lacobs. vidit coniimiari 
ddam Mattb. XXJV, 21) {al 6vva(ABLq 
xov ovQavov aaXsvd'^ovtai^ i. e. con- 
tra ordmemV Marc. XIII, 25 Lnc. XXI, 
26.Hebr.XII,26.27: oi ^ (pwvr^xriv yr^v 
iadXsvaiv xozsj vvv 6h inriyyfXxai 
Xiyiov *Exi Rnak iy^ aslaw ov fio- 
wov Xfpf yrjVf aXXa xa) xov ovgavov 
(Hagg. n, 6). xo 6i ^Exi ana^ 6tjXol 
x&y aaXsvofAivwv xr^v piexdS'eaiv wq 
nenoirjfiivwVj %va fJtfivy xa /iff aaXev- 
ofieva. — ov aaXsvofJtevoi Hg^^ (cf. 
Zeitschr. f. w. Th. 1870 p. 405), sed 
codicis utriusque testimonium agnosco. 
4. Siawovaiv A. — fi^ 6hv I. — aX- 
Xi^Xoig ifinodHC^ovxa A. I et edd., dX- 
XiiXaiq ifinoSl^^ovaai mallent lun.. 
Fell., Colom. 4 — 7. ^Xioq — dgiafiovq, 
Testam. XII. Patri. Napbtb.^3: ^Xtoq 
xal aeXi^vrj xal daxsgeq ovx dXXoiovai 
xd^iv alxlbv, A. xal I et Br}'en., x€ 
xai A et edd. priorcs. 6. [n]aQ€xpa' 
aemq A et ed(L, etiam Bryen., naQa- 



fidoeatq L — iSsXioaovoev A. 8. 
TCafinXijS-fj I, edd. me priores et Biyen., 
navnXri^ A, Hg*., Laur.^., Ligbtf ., debh. 
— naaiv A. 9 in^ avxr^ql et Bryen., 
en avxijv A, Wott., Gall., lac, Hef., 
Dross., Hgi., Laur., L^htf., Gebh., iv 
avx^ lun. et ceteri edd. — /jii^ 6h 1. 
10. T^ I. 11. xXifAaxa emend. Wott., 
Hg. (apost. VSter p. 60, not. 11), Ecco 
Ekker 1. 1. p. 8, not. 2, Lipsius 1. 1. 
p. 155 not. (qui codicis lectionem e Eom. 
XI, 33 ortam esse censuit). Dross., Hg*., 
Laur., Gebb.. xQifiaza A. I, Hef., Bryen. 
al. , xvfiaxa lun, Fell., GoIoul, xgvfi- 
fiaxa Birr. — xolq avxov suasit Nol- 
tius. 11. 12. ngooxayfiaoiv A. 12. 
xvxoq 1. — dijjbiiovgysiav A. 13. ov- 
axad^hv siq xdq ovvaywydq, cf. Gen. 

1, 9 LXX: xal avvw&tf xd ^doog xd 
vnoxdxoi ovgavov Hq xdq avvaycoydq 
avx(ov. 14. ovxwq A. — sinev A. 
15. xvfiaxa (cf. LXX) I, lun. et seqq. 
edd., XQVfxaxa A. — avvxQifi^ov- 
xai I et Bryon., avvxgiprjasxai (LXX) 
A ot priores edd. ^ 15 — p. 26, 

2. ciixeavdq — 6isvd-vvovxai, Clemens 
Alox.^Strom. V, 12, 81 p. 693 sq.: f*A- 
Xa xdv xy ngoq Kogiv^lovq PatfAal- 
(OV imaxoXy vDXsavoq dnSgavroc dv- 
d-qdnotq y^yganxai xal ol fxex^ avxhv 
xoofioi. Origenes de princ. II, 3, 6 
(0pp. I, 82 sq.): Meminit sane Clemens 
apostolorum discipnlus etiam eorum. 
quos dvxlxO^ovaq Graeci nominanmt, 
atque alias partes orbis terrae, ad quas 
Aequo nostrorum quisquam accedere 



26 



CLEMENTI8 ROMANI 



CLTtiqanog dvd'Qwnoig xai oi fxer ovtov xoa^oi raig avxaXq 
tayaig tov deanotov dievdvvovrai. TcaiQoi iaQivol xai d'BQtvol xat 
/nszoTrwQivoi xal x^i^f^^Qtvol iv BlqrjVfj ^letanaqadidoaatv aXXr^Xotg. 
avifuov re cra&fwl xora tov idiov xaiQov tr]v XetTOVQyiav avraiv 
anqooxoTKog init^Xovaiv. dipvaol ts nrjyalf nqbg dnolavaiv xai 5 
vyieiav drjfiiovQYrj&eiaaVf dixcc ilkeixpewg naQixovtav %ovg nqbg 
^wrjV dv^Qtinoig ^a^ovg. zd ze iXdxiata zdjv Ccitov %ag avvslev^ 
aeig avTWv iv ofiovoiff xai BiQjjvy noiovvrai. ravia Tidvca 6 jU€- 
yag drjfiiovqyog xai dean&irig zwv andvrwv iv hqt^vu xai ofiovoiq 
Ttqaaixa^ev ttvai^ evaqy^ajv id ndvra, vnegexTteQioaaig di rjfiag^^ 
tovg nQOGq>Bvyowag %6ig oixTig^iolg avzov dice tov xvqIov rjfidfv 



potest, nequo ex illis qui ibi sant qnis- 
qnam transire ad nos, quos et ipsos 
raundos appollavit, quum ait: „Ocoa- 
nns intransmeabilis est hominibos et 
hi qui trans ipsom sunt mundi, (jui 
his eisdem dominatoris dei dispositio- 

nibus gubemantur". ex his ta- 

men, quae Clemens visus est indicjire 
quum dicit: „Oceanus intransmeabilis 
est hominibus et hi mundi, qui po st 
ipsum sunt^S Selocta in Ezech. YQI, 
3 (0pp. m, 422): tprjal 6h xai o KXri- 
lAjjq ^ilxsavoQ rniSQavxoq dv&Q(onoiQ 
xai oUfji€t' avTov xoofioi Tooaviaig 
dioxayalq tov Seaitoxov dioixovvvai, 
Hieronymus ad. Eph. 11, 2 (0pp. VII, 
571): Mundos alios, de quibus et Cle- 
mens in epistola sua scribit: ,,Oceanus 
et mnndi qui trans ipsum 8unt*^ Pho- 
tins Bibl. cod. 126: ahidaaito 6* &v 
rig avTOV (Clementem) iv xavxaig' Bzi 
re TOV coxeavov ۤa> xoofiovq xivaq 
^noxl^sxai elvai. conferre iuvat etiam 
alios scriptores ecclesiasticos. Ire- 
naeus ady. haer. II, 28, 2: Quid autem 
possumus exponere de Oceani accessu 
et recessu, quum constet esse certam 
causam? quidve de his quae ultra eum 
sunt enuntiaro qualia sint? Diony- 
sius Alex, apud Eusebium HE. YII, 
21, 7: 71(5q ctv 6 itoXvg xai dnigav- 
xog dv&Q(Jt)noig oixsavbg inixv^slg 
x^v nixQuv tccvrTjv txTtoofii^^ai &d- 
Xaoaav; Augustinus de civ. Dei XVI, 
0: Nimis absurdum est, ut dicatur ali- 
quos homines ex hac in illam partem, 
oceani immensitate traiecta, navi^are 
ac pervenire potuisse. — do re ipsa iam 
disserui (apost. Vater p. 60 not. 12). 
Lipsius p. 9. 151 s(j. 188. ea addidit, 
quae losephus bell. lud. II, 8, 8 de Es- 
^enorum opinionibus tradidit, rumores- 



quo per Phoenices, Carthaginienses, 6a- 
aitanos ad Graecos perlatos de terris 
trans oceanum sitis, cf. Diodor. V, 16. 
Pseudo-Aristotel. Mirab. auscult p. 84. 
equidem nunc addo Plutarchum (de 
def. orac. 24 sq.) plures mundos sta- 
tuentem, cf. Guil. MoUer, Geschichte 
der Kosmologie in der griech. Kiiche 
bis auf Origenes, Hal. I860, p. 59 sq. 
XX. 1. dnigavTog dvd-Qoinoig I 
(cf. Clem. AL, Origen., Dionys. Alex.) 
et Bryen., dvoig (av^gwnoig) anegar' 
tog A et priores, dv^pdnoig dnipa- 
tog conieceruntIun.,Fell.,ediditLightf. 
2. tayaZg A. I, Laur., Lightf., Gebh., 
Bryen., dnixayaZg yel diaxayaVg con- 
iecit lun., dnixayalg Fell. , Siatetyalg 
Orig., Bois., Hgi. 3. fietonwoivol I, 
lun. et plerique edd. , Laur., laghtf., 
Gebh., Bryen., /ns&onfogivoi A, H^^. 
— /istanagadiSoaoiv A et omnes eoo., 
fASxaSiSoaaiv I. 4. x€ I et Bryen., 
om, A et priores edd. — Xeitovgysuiv 
A. 5. diwaoi I, lun. et pleriqne edd., 
aevaoi A, Wott., Gall., lac, Hef., Dress., 
Hgi., Laur., Lightf., C^bh. 6. iyl- 
eiav I, Inn. et plerique edd., vysiav 
A, Hgi., Lightf., Gebh. 7. 5<»^v I, 
lun. et seqq. edd., Hg*., Bryen., ^mtfgAf 
Wott. et seqq. edd., qui contulerunt 
Act. XXVIIl, 34. tovxo y&g ngbg trig 
Misxigag ^wr/g vnigx^^' cf. potius Orac. 
SibvU. IV, 16 xxiofiata ngog ga^i/v. 
8. iv dfiovoLa xai elgip^ A. I. lun., 
Wott., Gall. ' Tischdf., Laur., Lightf., 
Gebh., iv elgi^vy xai o/tovoicc tam- 
quam codicis A lectionem exhibiiit lac, 
quem Hg^. secutus est. 11. ngoo' 
(pevyovxag I et Bryen., Ttgoons^sv- 
yoxag A et priores edd. (ngocne^v- 
yoxag Eussel). — oixxsigfioig A. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 20. 21. 



27 



^itjaov XQiazQVf ^ ij do^a xal ^ iieyaXwavvtj eig %ovg aiwvag twv 

aiitivwv. dfifjv. 

XXI. ^OQaTBf dyanrjfcoly firj al eveQyeaiat avTOv ai nolXai 

yivwvrai elg xQifia naaiv fjfuv, iav fit] a^i(ag avrov TtoXi^Tsvoiie-' 
5 VOL tot naXcL Ttai evaqetna ivdniov avTOv noidifiBv fie^^ ofiovoiag. 

keyei yaq nov Ttveviia xvqiov y^v%vog eqevvtiv tol Tafiuia rijg Prov. xx, 27. 

yaO'CQog^. Xdta^Bv nwg iyyvg iari^ xal oxt ovdiv Xilr^S'Sv avzov 

ttov Bwotuiv fjinaiv ovds rtSp diaXoyiOficor wv rcoioiiie^a. dixaiov 

ovv iati /XT] lemorcticieiv tjinag ajtb tov d^aXrifxavog avrov. fiakkov 
^^ avd-Qcinoig atpQoai wxl avo^toig xal inaiQOfAevoig xal iyxavx(o^ 

ftepoig h aka^oveiijf %ov loyov aixuiv nQoaxotfJw^ev i] zf^ ^€(p. 

TOV xvQiov ^Irjoovvy ov TO aifiia vnig fniwv idothj, ivrgancSfMeVf 

Tovg fiQorjyovfiivovg i^fiwv aldead'tjfisv , Tovg nqaa^vreQovg Tt/Lw/- 



XXI. 4. fic XQi/Jia naaiv rifziv A 
et edd. omnes, elg xQl/iaxa avv ^fdZv 
I. 6 — 12. Xiysi yog nov — ivrganw' 
fji£v, Clemens Alei. Strom. lY, 1, 109 
p. 611 peigit: Xiyeiyag nov fj yga<pij 
nveHfia xvglov Xvxvog ^gBvvwv rh 
rafjisTa tijg yaotgdg xal Saq) rig di' 
X€tiong(»ymv yvwaxixdtsgog yivszau 
ngoaex^ategov rovrqp xb nvevfia to 
<piax€iv6y, o^xwg iyylt^i xoXg dixai- 
oig o xvgiog^ xal ov6iv XilrfO'ev av- 
xbv x(hv iwoi^v xal x<5v SiaXoyi" 
Ofifuv u)y noiovfjLB^a' xbv xvgioviTj- 
oovv kSy(o xbv x<p nccvroxgaxogixip 
d^ikiuiaxiinioxonovx^gxagblag ^fJiSyv, 
oi xb alffa vnhg iipUSv ^idod-Ti, 
6. kiysi ydg nov nvevfAa xvglov Av* 
xvog igBvvwv xa xafiisTa Xfjg yaaxgog 
scribendum est. Clemens Alex., qui 
nvevfia xvglov perperam ^ ad s. scri- 
pturae locum retulit et to nvevfjia xb 
qxoxeivbv interpretatus est, erroris 
omnibus editoribus communis auctor 
fait. to4;a re desperataLaurent. (Zeitschr. 
f. luth. Th. u. K. 1863. p. 420 sq.) e 
Clemente Alexandnno inieliciter con- 
iectavit, Clementem Eomanum, post- 
quam totum c. XXI conscripsit,^ in mar- 

fine addidisse: igevvTjxrig yag iaxiv 
woi(5v xal ivd'Vfi'^aswv. Xiysi yag 
nov Uvevfia xvglov Xvxvog egevvdiv 
xa xafiieia^ xrjg yaoxgSg. ov ^ nvorj 
avxov iv fifitv iaxiv ^ xal dxav &iXy 
dviXei (I) avx^v, librarium autem s. 
scripturae locum false inseruisse. haec 
Laur. ipse in editione sua omisit. omnia 
Sana sunt, modo recte interpungas. Xi- 
yei ydg nov nvevfia xvglov congrua 
sunt Clementis consuetudini (c. 13 p. 16, 



9. c 16_p. 19, 15. c. 22, p. 29, 1). 
ProT. XIX, ^27^LXX cod. AL: <pwg 
xvglov nvori avd'ovunotv ^ Xvxvog 
(^ Xvxvog om. cod. Vat.), ^g igeV' 
v^ xafjueia xoiXlag. nostram quidem 
interpunctionem neque Laur. neque 
Lightf. neque Gebh. neque Bryen. se- 
cuti sunt. 6. Tjiov etiam A, non novv 
(cf. Tischdf.). — XvTvog 1 et edd^, 
Xvxvov A- 7. 8. Umfiev — notoi* 

fie^a. Laurent 1. 1. Clementem Alexan- 
drinnm ita legisse opinatus^ est: xbv 
xvoiov^Iriaovv Xgiaxov, oi xb alpia 
{)nkg ^/idSv iSoB^rj, ivxganwfiev^ ida^- 
fiiVf nwg iyviug iaxtv^ xal dxi aidhv 
XiXiid^sv aixov xwv ivvoi<3v ^fiwv oidh 
xwv diaXoyio/ji<3v cov noio^fieS^a, sed 
Pplycaipi epL^c. IV: xal X^XriS^sv av- 
xbv ovoiv, o^xe Xoyiafidjv, o^xi iv-' 
voiSVf o$x€ Xi x&v xgvnxfov xrjg xag^ 
Slag, ipse Laur. in editione ilia non 
repotiit. 7. boxiv A. 9. ioxiv A. 

— Xeinoxaxxelv I et edd. me priores, 
etiam Bryen., Xtnoxaxxsiv A, Hg^., 
Lightf.. Gebh. 10. 11. iyxavx(ofii' 
voig I et edd., syxavxiJOfisvoiA, i\. iv 
iXa^ovBla A {aXat,ovia) I et edd., ple- 
rique, dxd^ovlif Wott., Gall., Schoenem. 

— ngoaxotpatptev A I et edd., fort. 
ngoaxgqvawfjiev legendum censuit lun. 
12. 'Itjoovv I, Iv Yv i^Ifjaovv Xgiaxov) 
A et edd., etiam Bryen. — idad^rj A. I 
et edd., i^sxvB^rj mallet lun. 13 — p. 
28^, 12. rove ngoriyovfiivovg — dveXeX 
avxTiy. Clemens Al. 1. 1. §. 110 p. 612 
pergit: ivxgantSfjiev ovv xoi?g ngoti" 
yovfjiivovg fjf£c5v xal aidsaB<5fA6v, 
xovg ngsafivxigovg xi/Jija<»fA€v , xovg 
viovg naiSivaw/jiiv x^v naidslccv xaS 



28 



CLEMENTIS ROMANI 



awfiev, Tovg vdovg naidsvawinev z^v naidsiav xov (pofiov xov d'€ot\ 
Tag yvpoixag rjfidiv int %o dyaS'ov diOQd'wacofu&a' to a^iayoTtrj" 
xov %fg ayvelag ijd'og hdei^dadtocaVf to daeQaiov Trjg nQavTrjfcog 
avTwv fiovJirj^a dnodei^aTwaav ^ to STtumeg Tfg yXoiaarjg avTwv 
dta TTjg Oiyijg qjavaqov noirjaaTwaaVf ttiv aydTtrjv ccvtwv fifj xata ^ 
TiQoaxXLaaig , dkka ndat Toig q>ofiov^ivoig tov d-BOV oaiwg larjv 
noQexiTwoav 9 tu Tixva r/fxaiv Trjg iv Xqiaxip naideiag iievaXafA- 
fiavhioaaVf ^ad^exmaav tI Tajceivoffgoavvrj naga ^S-etS iajrvBi^ t/ 
dydntj dyvij naga d'€(p dvvcnaij nwg 6 (po^og avTOv %al6g xal 
fiiyag xal aiottov Ttdvrag Totg iv avTqp oalfog dvtxaTQ€q>ofiivovg iv 10 
yLa&aQq diavoi(jf. igevvrjTrjg ydg ioTiv ivvoiMV xal ivdvfii^aewvy 
ov ij Ttvoi] avTOv iv fjfuv ioTiy xat OTav -d-ikj] dvelel avTr^v. 

XXII. TavTa Si ndvca ^efiaiol rj iv Xqict(S Tciarig* xat ydq 



^€0Vf fiaxagioQ yig^ ^Q &v Siddaxy 
xal noiy rc^ xov xvqLov xaz' a^iav 
fisyaXwpQOvoQ dh iwolag iazlv xal 
^ewgrftixriq tfjg aXij^eiaq. tag vvvat- 
xag ^/Jidiv enl to dyad'ov SiogB-wad}- 
fisd'O, to diiayanijtov ij^oc t^g ayvel- 
a?, fprialv^ ivdsi^da^waar , to dxi- 
gaiov tfjg ngavtijtog avtwv fiovXrma 
anoSsi^dtwaaVftd imsixhg ztjg yXaya- 
aifg avtibv 6ia trjg aiyijg wavegov 
noinodtwaaVf t^v dyanijv aitwv fxfi 
xata ngoaxXlasig^ aXAee naoi totg <po- 
povfjiivoig tdv &€dv dalfog tariv nags* 
xitwaav. td tixva ^ficSv tijg iv Xgi- 
atij^ naiSeiag jnetalafiitotfcav^ ua&i- 
twaav tl tanetvo(pgoavvfj Tcaga S-sqi 
laxvei, tl dydnij ayvij nagd &e<5 dv- 
vat ai, nSyg 6 (po^og tov xvglov xa- 
Xog xal fJL^yag, Oih^wv ndvtag tovg 
iv ait^ dalwg dvaatgs<pofjiivovg iv 
xad^aga xao6ia' igsvvrjtiigyag iv- 
voiwv xal ivd-vfirifidxiav, ov ^ nvoii 
iv fj/jiiv iatl, xal '6tav ^iAjy, dvsXeZ 
avtijv. 13. tovg ngeafivtigovg I (ct 
Clem. AL) et Biyon. , tovg ngeafivtS" 
govg rifjLwv A et odd. priores. 

XXJ. 1. 2. tovgviovg — tov xvglov. 
Polycarp. epi. ad Philipp. c. IV: td 
tixva naidevsiv triv naiSsiav tov (p6- 
pov tov d-sov. 1. vaiovg A. — nai- 
6iav A. 3. ayviag A. — ivSei^da^oi' 
aav A. I et edd. praeter Hg^, ubi per 
errorem ivdsi^dtwaav editum est. 4. 
dnoSei^dtwaav A. I et edd. praeter 
Laur., qui dedit anode i^da&cjoav. 5. 
aiy^g I, Clem. Al. , Hg. (apost. Vftter 
p. 62, not. 13) et in editione, Lightf., 
biyen., (piovrig A et ceteri edd., dlxa 
trig ifOfv^g coniecit M. Schmidt, ad rem 



ipsam cf. 1 Cor. XIV.^34 sq. 1 Tim. II, 
11 sq. 5—7. tijv aydTtrjv — nagexi' 
twaav. Polycarp. ad Philipp. c, IV: 
dyanwaag ndvtag i^ fcrov iv Trcray 
iyxgatsla. 5. 6. fi^i xata ngooxXl" 
asig. Cotelerius contulit 1 Tim. V, 21 
firjdhv noKov xata ngoaxXiaiv, 6. 
ngoaxXriOBigk. L — naaivA. 7. ^/iwv 
Clem. Al., Davis., Lightf., vfidSv A. I et 
odd. fere omnes. 8. laxvi A. — 9. 
&Bd) I et Bryen., t(o S^w (^e^ A et 
odo- priores. 11. Bv&vfjirjaaiwv A. 
12. avsXBi A, Clem. AL, Wott. et seqq. 
edd., dvaigil I et Bryen., dviXoi Iim. 
et seqq. edd. ceterum Wott. dviXei. 

XXIL 13— p. 29, 11. tavta Sh 
ndvta—xvxXwaei, Clem. Al. 1. 1. §.111. 
112: tavta dh ndvta pepaioX rj iv 
Xgiotw nlatig'^ Asvts^ tixva^ 6 xv- 
giog Xsyet, dxovaati fjLOV (popov xv- 
glov diid^w vfiag' tig iativ av&gop- 
nog o d-iXiov t,(o^v, dyantov ^fiigag 
iSsTv aya&dg; six a bpdofiddog xal Sy- 
doddog fdvat^giov yvwattxdv intwi- 
gBi' Ilavaov trjv yXaiaadv aov and 
xaxov xal XB^Xrj aov tov fxlj XaXrjaai 
doXov, sxxAivov and xaxov xal nolrj- 
aov dyaS-ov, iC^i^trjaov sigrjvrjv xal 61- 
a)(ov avt?jv. yvwaiv ydg aivlttetai 
did tovtoiv fxstd tF dnoxvQ xax(5v, 
fjistd te ivegyelag dyad^div, igytp ts 
xal Xdy(p tsXftova&ai 6iddax<ov\ X)- 
(pS-aXfiol xvglov inl Sixaiovgj xal (bta 
avtov Big dirioiv avtd)Vf ngoawnov 
dh xvglov inl noiovvtag xaxd tov 
i^oXoS'gsvaai ix y^c to fivrjfioavvov 
aitdiv ixixga^Bv 6h 6 xvgiog (!) xal 
siai^xovoB xal ix naad}v twv ^Xlipewv 
iggvaato avtov noXXal /Jihv ydg fid- 



AD CORINTHIOS EPI. 1, 21—23. 



29 



avvog dia zoO nvev^axog xov ayiov ovto) TTQoaxalshai fj^ag' 
y^svTS T€xva, dxovaari ftovy (po^ov xvqIov didd^o) v^Sg, xig iaiiv ^ia— 19. 
avd-Qtonog b d'iXcov ^w^v, dyanwv r^fieQag ideXv dya^dg; naidov 
trpf y^fSaadv aov and luxxov, nat %aiXri aov %ov fii] laktjaaL 36- 

5 Xov ixulivov and ycanov nai Ttoirjaov dyad^ov t^rjitiGOv eiQtjvrjv 
xal dicj^ov avTi^v, 6q>d'aXfAoi kvqiov inl dmalovg, nai txna avzot 
TtQog dirfiiv avzwv 7tQ[6oo}nov de] ^vqiov inl noiovvzag YMY,dj 
\tov i^olo]d^Q€vaai ax y^g to fivri(i[6avvov] avxcdv, exexQa^av 6 

' d[ixaioq]j xal 6 ytvQiog alanjycovaav avt[ov xat ex] naacHv tmv d'Xi- 

to tpawv a[vTov aQQv]aaTo ovto v. noXXat ai ^dariyag tov dfiaQTwlov, 
rovg da ikni^ovrag ini tcvqiov alaog xvyclcoaat^, •• 

XXIII. \0 oixTigfAiov ycard ndvca xal svaQyarixbg naTrjQ axai 
anXdyxvct anl (po^ovfiivovg amov, i^nicog ta xai nQoarjvaig rag. 
xdQirag avxov dnodi&oi Tolg nQoaaQ^ofiavocg avT(p dnlfj dtavoiif.. 

15 did fiTj di\pvx(S(xav, fitjda ivdaXXaad-io. fj ipv^rj rjf.icov anl zaXg vnaQ- 
fiaXXovaaig ycal avSo^oig' dwQaaig avxov, noQQW yavaa&o) ay' jjfiwv 
rj ygaqyi^ avzov, oiiov Xayai yTaXainioQoi alaiv oi diipvxoty oi 
diatd^ovrag Ty tpvxjji ol Xayovzag Taika rjxovaa^av xal anl tcov 



eriysQ rdiv kfAaQXo>Xwv ^ xovq dh iX- 
nt^ovxaq inl x^qiov ilsog xvxXdyasi: 

XXn. 1. ovtfog A. ^ 2— 10.^t/$ 
iariv av&Qa}nog—[iQgv]aato avxov 
A, slta I. 4. x^'^i ^^^^"^ LXX, Clem. 
AL, Gall, (in margine Cotel. ot Colom.), 
Liinr., Gebh., p^ftAjy A et Ligbtf. 8. 9. 
ix^xQti^Bv — avr[oi5]. LXX ixixQa^av 
o\ dixaioi', xal 6 xvQiog slarjxovafv 
aitwv, Clemeiis Al. non accnrate red- 
didit. 9. 10. S^Xixpaiwv a[t;rov] A, 
Wott. et seqq. edd., d^XlxpFcov (sine 
avxov) Inn. et seqq. edd. 10. ai fia- 
axiyag A (/uof anyfd), I, Inn et seqq. 
edd.,iMa(JT£yf ^ Wott.jKuas., Gall., Schoe- 
nem., nhv yag fidaxiyeg Clem. Al. 11. 
Tovg 6e fA[7r«?ov]ra$ A,Clem.Al.,etedd. 
priores, xdv 6h iXnllC^ovxa I et Bryen. 
— fXaiog A. — xvxXwosi A. I et edd. 
praeter Lanr., (][ui addidit dfjii^v. 

XXm. 12. oixxeiQ/iwv A. — ^ x[ai 
ev£Q]yextxog A. 13. inl I et plerique 
edd., fbii] A, f[ig] Laur., Gebh. — 
nniwg [xe\ A. 14. avfTot/l A. ^ 15. 
tvSaXXia^w A. I et edd., fvSoiaa^to 
vel potius iXiyyidaS-o} coniecit lun,, 
iv6oiaa^(o Fell, et Colom. , ad oram. 
sed^ nihil mutandum, de verbi signiii- 
catione cf. Hefeliom et Jacobs, ad h. 1., 
menm libnim: apost. Vator p. 63, not. 17, 
Lipsinm 1. 1. p. 123, Laur. ad h. 1., 



Lightf. ad h. 1., Gebh. ad h. 1., Bryen. 
ad h. 1. ^ 17--J). 30, 5. ^ ygaip^ aixov 
— xov ^vXov. haec verba, quae etiam 
altera epistula c. 11 praebet, Wott. et 
Ekkerus 1. 1. p. 63 sq. male e lacob. 
I, 8 et 2 Potr. in, 3. 4 petita esse cen- 
suerunt. iterum ^nxov xi log and xfjg 
^siag ygawrjg ^evl^ov (Phot. Bibl. cpa. 
126), ita Coteler., Grabius (Spicileg, I, 
268), e(]^uidem (apostol. VSter p. 1 02 sq.) 
iudicavimus. etiam hie illius Assum- 
ptionisMosis (cf. quae ad c. 17 p. 22, 11 
notata sunt) vestigium invenisse mihi 
videor. Lightf. suspicatus est librnm 
Eldad et Modad ab Herm. Past. Vis. 
n, 3 p. 11, 23 laudatum. ad rem ipsam 
Coteler. et Wotton. iam contulerunt 
Barn. epi. XIX p. 56, 26. Herm. Past. 
.Vis. -Ill, 4 p. 18, 13 sq. 16. noQ^ea 
yaviaS^Wf A et eM,f^noQQ(o ysyeva"' 
a&o) I, cf. c. 33 ^^* Tjfilv {ys add. A.) 
yevtj&r^vat. 17. avxov If avxnA, avxtj 
Davis.. Prey.. Schoenem., Hex., Dress., 
Hg*., Laur.. (jrebh., Bryen., avrijlun. et 
reliqui edd. — Xiysi to. X^ysxai lun. 
18. ty yjvxv I et Bryen., xrjvjpvxriv A et 
edd. priores, xy xagdlq. Clem. Rom. 
epi. II, 11. — Tavxa A.I et edd., Tavxa 
ndXai Epi. 11, 11. — inl A. I, Wott. 
et seqq. edd., and lun. et seqq. edd. 



30 



ROMANI CLEMENTIS 



nariQWV '^wv^ tccu idov yeyriQccKafiev ^ xai ovdev ^fiiv tovTtov 
avfifiifirjx€v, d avorjTOiy avfA^alecB kavToig ^vi^py kd^ere aiineXov ' 
nqd/tov fiev qwXloQoeif eha pi^OTog yivezac, elva qwlkov, eixa 
av'd'ogy xai fieta tavza ofiq>a^y UTa araqwlrj naQeartjiivia' ogdte 
oVt iv 'AaiQ(if 6liy(p eig nifteigov xccravr^ 6 xaqTiog tov ^vXov^, 5 
in alfjS^eiag Taxv. ycoii i^aiq)vt]g %aXei(ad^exai to povlri/xa aixov, 

Mai. ni, irovventfiag^vQOvarjg nai Trjg ygacptjgf o%l y^axv rjgsi xai ov %qovui, 
Tuxt k^aUpvrjg rj^ei 6 ycvgiog eig tov vabv avTov nat 6 ayiog ov 
vfielg TtgoadoyMTe^, XXIV. xaTavonjOwfiev y uyautjToly nwg 6 
daanoTijg difjveyccig rjfuv emdaUvvot tt^v fieXXovaav dvdaraoiv eae-io 

1 Cor. XV, 20^ a-^at, rjg Ttpf dnagxijv inonjOaTO zbv xvqlov *IrjOovv ix vexgwv 
dvaoTT^aag. Xdoi^evy dyany[Toi^ %i\v xctrd TcaiQOv yvvof^ivrjv dvd" 
CTaatv. fjfitQa Ttal vv^ dvdazaaiv tjimv dijkovat' xoiitiaTac fj mJ^, 
avunaToi f]fiiQ(x, ^ rjfiega aneiai, vv^ iTxegxerau Xd^wfiev rovg 



XXIIL 2. avv^.B^rixsv A. — avfi- 
pdXers A. I, Wott., lac. et seqq., 
aviipdXksts lun. et seqq. edd. 3. 

nQwtov fjiBv ipvXkoQOBi A (cf. Epi. U, 
11) et edd., om. I. — ipvkXogoei A, 
Hg^, Laur.y Lightf., Gebh. g)VM.OQQOsi 
reliqui edd., etiamBiyen. 3. 4. eha ip^X- 
koVf slxa avd-og xal A, I et edd., om. 
Epi. II, 11 A. L 5. neniQOv A, 6. 
iiifpnjg A. 7 — 9. (izi raxv ifSsi— 
TtQoadoieaxB. Habac. U, 3. oxl igx^' 
/liBvog ij^si xal oh u^i XQovlinji, Ma- 
leach. Ill, 1. xal i^aiipvijg ij^si^ slq 
xbv vaov tcbxoi) (Vat. kavxov) xvQtoq 
dv vfieiQ t,fix€lxB, xal 6 ayyBkog xfjQ 
Sia^Xfjg ^v vfiBlq S^iXBXB, Idoi ig- 
XBxai. Hebr. X 37. ixi yag [xixgdv 
oaov daov 6 igxofiBvog ^eixal ov 
XgoviBt. ^ 7. 8. xal oi) xgovuZf xal 
^Sai^Vfjg fj^Bi A (Biaixvtig) I, Wott et 
seqq. edd., om. lun. et seqq. edd. 8. 
6 tiyiog A, I et edd. fere omnes, o iey- 
yBlog (LXX) coniecit Coteler., sed Li- 
psius L 1. p. 101 bene monoit, Clemen- 
tern noluisse Christum angelum appel- 
pellare. 

XXIV. 10. diijvBXwg fjfitv iniiBl- 
xvvai I et Bryen., BnidixvvxaL ditivB- 
;ca>$ tjfiiv A etjpriores edd. 11. Ifj-' 
aovv I, iv x^ ( Irjaoiv Xgiaxbv) A et 
edd. omnes, etiam Bryen. 12. xaigvv 
I et edd. fere omnes, xai[gov^ A, xai- 
[govgl Lightf. 13. 14. riixega — inig- 
XBxau Theophilus ad Autol. 1, 13 (18) 
p. 77 : bI yag fioifkBiy xatavoriaov x^v 
xwv xaigtHv xal ^f/Bgwv xal vvxxwv 



XBkBvxipfy n<3g xal aixa xbXbvxu xal 
dviaxaxai (cf. Otto ad h. 1.). Tertul- 
lian. de resurr. c. 12: Aspice nunc ad 
ipsa quoque exempla divinae potesta- 
tis. dies moritur in noctem et tenebrlB 
usqueqnaque sepelitur. funestatur mundi 
honor, omnis substantia denigratur. 
sordent, silent, stupent cuncta, ubique 
institium est, quies rerum, ita lux 
amissa lugetur. et tamon rursus cum 
suo cultu, cum dote, cum sole eadem 
et Integra et tota universe orbi revi- 
viscit, interficiens mortem suam, no- 
ctem, rescindens sepulturam suam, te- 
nebras, haeres sibimet existens, donee 
et nox reviviscat cum suo et ilia sug- 
gestu. Minuc. Felix Octavian. c. 34. 
Epiphanius Ancorat. c. 83: xal ^ xxl' 
aig ndaa 6iaggrfiriv avxovg iXiyxBiy 
vnoipalvovaa xad-' hxaaxriv ^fjiigav 
dvaaxaOBwg xb BlSog. dvvpt yag ri 
^fjtiga^ xal vBxgojv aivixxofiB^a xbv 
xgonov, xOLfAiOfibv alvixxofjiivrjg' dva- 
xiXXei ^ rjfjiiga ^/mg 6ivnvLt,ovaa xal 
dvaaxaoBwg imodBixvvovaa xb ^on- 
fjLBlov. 13. 6riXpva[Lv\ A. 14. ^ rifAB- 
ga I, Laur., Bryen., ri \W'Bga'\ A (se- 
cundum Tischdi.), fi\jjiig€t\ reliqui edd. 
— auBiaiv A. — vv^ A. I et fere omnes, 
rj vv| solus Laur. — inigxBxai, Xd- 
/foffiBv I et Bryen., BUBglxBxai Xa8<o]- 
fiBv A, inig[}iBxai. ^wjfiBv lun., Wott. 
al., dn^g[xBxai.3Xin(o\fjiBvMiil,,(j2M., 
lac. et seqq. edd. pro ijcigxBxai Co- 
louL coniecit bobiclv. 



AD CORINTIITOS EPI. I, 23—25. 



31 



,_ '.'^' <* \ f / / >«.<*")« f ' Matth.XIir 

naQTCOvg* o tJnoQog Ttwg xav tiva tqotcov yiv^ai; i^tjAxrev o anei- mc. viii, 
Qtov xat efialev eig ttjv yijv Sxa&vov twv anaQfAmtov j ariva ttc- 
advra slg ttjv yrpf ^rjQoi xat yv^va dialveuai.' air* Ac trjg diaXv^ 
aeatg 7] fieyaleiozrjg Tr^g ngovoiag tov daanoxov aviaxtjaiv avtdy 
5 Tcal l)t TOV €v6g Ttkeiova av^si xal iyiqiigsi yLaqnov, 

XXV. l'd(Ofi€v TO mxQadq^ov arjfialovy to yivofievov iv Tolg 



XXrV. 1. nS)<; xal I et Bryen., 
[7t€og xai\ A., [naai d^Xov] lun., [yv- 
fjivog] vel [vsxgdg] Mill., [xoxxov] 
Wott., lac, Hgi. al., [akov] Laur. 
(cf. 1 Cor. XV, 37), [tov altov] Hg. 
(Zeitschr. f. w. Th. 1870. p. 405), [t^Q 
yrjg] Lightf., Gebh, 1. 2. f5^A|>ev 

o ojneipwv A. 2. ^xaarov tmv I et 
Bryen., \Bxaaxo\v xwv A, [xal pXri" 
d^iyhotvixin, et fere omnes edd., [xal 
TCavytcov Gebh. 2. 3. neaovta I et 
Bryen,, ns[aovTa] A, 7ti[7tt(ox€v]lun. 
et seqq. edd. 3. diaki^etai I, Mill., 
Wott., QsH., Schoenem. , lac, Hef., 
Eeithm., Dress., Hg^, Laur., Lightf., 
Gebh., 6i[aXvstai] A, di[aXv6i XQ^^og] 
lun. et seqq. edd. cf. Theophil. Ant. ad 
Autol. I, 13 (18) p. 77: et yag xvxoi 
sinsiv xdxxovQ altov ^ twp koinwv 
anfgfidtwvy inav ^Xtj^v elq ti^v yrjv, 
ngwtov ano^vriaxsi xou Xvstai. 4. 
f£€ya[Xeiot]tjQ A. — [avia]tfiaiv A. 

XXV. 6— p. 33, 2. XdwfiBv to na- 
padoSov — iXffXv&ivai. Tertullianus de 
Tesorr. earn, c 13: ilium dico alitem 
orientis peculiarem, de singularitate fa- 
mosum, de postoritato monstruosum, 
qui semet ipsum libenter funerans re- 
novat natali fine decedens atquo sue- 
cedens, iterum phoenix ubi iam nomo, 
iterum ipse qui non iam, alius idem. 
Origenes c Cels. IV, 98 (Opp. I. 576): 
It I Sh <bc i>7ihQ evaepslftQ t(hv dX6- 
ytov Tl^ioGiv fiaxdfisvog 6 KiXoog na- 
gaXafArPdvsi td Jigafiiov ^cSov, xbv 
fpolvixa^ dia noXXwv itwv hitidrifAOVv 
Alyinxfp xal (pigov ano&avovxa xov 
naxiga xal xag>ivta iv a<palga Ofivg- 
vng xal inixi^ivy dnov xo xov ijXloy 
XBfJLBvoq, xal xovxo iaxogtjxai /liv, 
6v9CLxai diy iav neg y dXij^iq, xal 
aifxd ipvaixov xvvxdvsiv, iniSatpiXev- 
aafiivtiq XfJQ B^siag ngovolag xal iv 
xtflg dtaipogalq xtbv ^wwv nagaaxfj- 
aai x&lq dv&gwTCoig tb noixiXov xrjq 
xwv iv x(p xocfifo xaxaaxevTJg, (p^d- 
vov xal inl xd ^gvea' xal^t,didv xi 
/jiovoyevhg vniaxtjasv, tva xdv xovx(p 
noiT^ay d-avfiaad-rfvai ov x6 ^wov, aX- 
Xd xdv nsTtoifixoxa avxo, Commo- 



diani Carmen apologet. v. 139: sicut 
avis Phoenix meditatur a morte renasci 
Cyrillus Hierosolym. Catech. XVIII, 4 
p. 262 sq. ed. Milles. Oxon. 1703: xovxo 
(x6 ogvsov)^ CDQ ygdtpei KX^ajj^^ xal 
laxogovoi nXslovsgy fiovoyBvsgvndg" 
xov xaxd x^v AlyvnxLwv x^Q^^ «•' 
TcegioSoig nevxaxoalmv ixcSv igxo- 
fisvov Selxvvai xfjv dvdaxaaiv oix 
iv igrifioiq xonoiq^ Yva (i^ dyvoijd'y 
xd iivaxTigiov ytvdfisvov^ dXX* iv fpa- 
vega noXei TtagayevofiBvov^ "va ^fftj- 
Xag)i]S'y xo dmaxovfievov, orjxbv ydg 
kavxfp TfoiTJaav ix Xtpavov xal afjtvg" 
vijg xal XoiTiwv agwuaxwv xal iv x§ 
avfiTtXijgoiaei xwv sx<3v slq xovxov 
aiaeXd-dv xsXevxa (pavsgwg xal ai^ns- 
xai. slta ix x^g yevouivrig aagxog 
xov xeXevxi^qavxog axwXrj^ xic yev- 
vaxai, xal ovtog av^T^d^slg etg Sgveov 

fiog<poUtat, elta 7tx€goq>viiaag 

xal 6 ngoeigriiiivog fpoivi^ xal xiXsiog ^ 
olog Hjv o ngoxegog ^olvii ysvof/isvog' 
dvlnxaxai xoiovxog sig diga, olog 
xalxBxeXfvx^xeif^ oafpeaxdxrjv vexotav 
dvdaxaaiv dv&gojTtoig imSsl^ag. Con- 
stitutt. app. Y, 7 p. 134, 6 sq.: fpaal 
ydg Sgvedv xi /xovoycvhg tndgyeiv, 
nXovalav x^g dvaaxdasQ}g nag^xov 
xrjv dnoSei^iv, 8 Xiyovoiv ^i,vyov 
vndgxBtv xal fidvov iv drjfiiovgyl^ 
(q>oivixa Si avxo ngoaayogsvovoiv), 
8 xal laxogovai xaxd nevxaxoaia 
Iriy Mgxsad'ai eig AXyvnxov inl xbv 
Xeyofjievov ^Xiov pwfioVf (pigovxa 
nXfi^og xiyva/nwfjLOVf xaaolag X€ xal 
^vXopaXadfjLOv xal axdv xaxd dva- 
xoXdg, a)( avxol tpaoiy x(p ^Xlfp 
ngoaev^dfisvov aixofiaxmg q>X€xS'fjvai 
xal ysviaS-ai xoviv, ix 6h t^g ano- 
6ov ox(oXi]xa dva^vrjvai^ xal xovxov 
^sgfiavd^ivxa /loofpw&rjvai elg dgti- 
ysv^ (polvixa xal nxrjvbv ysvdfisvov 
€7r' 'Agafilav atiXXeo&ai, ^Ttsg iaxl 
TtB^aixigo) xov Alyvnxiaxov vofiov, 
Epiphanius Ancorat. c 84 : negl Sh xov 
(polvixog xov 'Aoapixov dgviov ne- 
giaaov (loi xo \iy$tv, ^Sij ydg elg 
dxoriv dfpXxxat noXXwv niaxwv xe xal 
dnlaxwv, ^ Sh xax aixov {>7i6oxaoiq 



32 



fJLEMENTiS KOMANI 



OLvctcoXmoiQ Tonoig, lovciott toiq negi t\v l^QafiUxv. OQveov yccQ 
iariv, o TiQoaovofidteiai cpolvi^' tovto fiovoyeveg vnaQXOv Cfj trrj 
nevraxoaia, yevofievov ds ijdt] nqog dnoXvaiv tov dnod'aveiv aitb 
atjxdv eavT(^ noiel ix Xi^dvov xal afivgvrjg nai tcjv lomwv aqw- 
fAccTwVf elg Sv nltjQW'd'evTog %ov XQ^'^ov slaegxerai xat tsXevxa. 5 
arjno^ivr]g te T^g oaQXog, axwlf]^ rig iyyevvctrai, og ix f^g lycfid- 
dog TOV TelevTi^oavTog ^cuov dvaxqetfo^evog TrxtQOifvet' eiTa yev^ 
vaiog yavofABvog oulqbl tov arjxov iKeivov, onov xd oaxa tov TtQO- 
yeyovoTog iori^ xai Tawa fiaard^wv diavvsi and Trjg It^Qafitnijg 
X^Qccg ewg Ttjg ^lyvnTOv elg ttjv leyoiUvrjv 'HXiovnoXcv xal Tj^ie-^^ 
Qag, fikejcoviiov dndvTMVy sniTtrdg hri tov tov fjliov ficofibv ti- 
^Oiv avTa xai ovTiog €lg Tovniaw dtpoQfd^, oi oiv IsQelg iTtioxe- 



toiaSe ipalvetai' nevzaxooiocrbv ^xoq 
6iateXc5v^ inav yvolrj tdv xaigbv xrjq 
avxoy xsXsvz^Q ivaxavxa^ anxov fjthv 
^Qyu^exai dgtofidxafv xal (pBQtov eg- 
X^^cci elg ndXiv xtbv Alyvnxlcov HXi- 
ovnoXiv ovxo) xaXovfjtivrjv , ^v 6h kg- 
fiTjvsvo/jiivfiv ano x^g Alyvnxiax^g 
diaXixxov xal k^gatdog. xal xagaolg 
Idloig xa axi^^rj xa havxov fiaaxi^ag 
noXXa^ nvg and xov qibfjiaxog avxov 
ngoipsgdfisvog i/xnlngrjai x^jv x>7iO' 
xstfiivrfv vXtjv x(p xonqt, xal ovxwg 
kavxdv dXoxavxoT xal ndaag xdg adg- 
xag avxov aiyp daxioig. ix d-sov dh 
olxovofjtlag v^<pog dnoaxiXXexai xal 
iex^ei xal xaxaapevvioBi x^v x6 aG)- 
fAa xov dgviov xaxaSanavi^aaaav 
vXoya^ vsxgov (ikv ^eJiy ^vxog xov 
ogvBOv xal dTtxrjd-ivxog axgotaxa, 
afieod^slofjg Sh x^g tpXoyog^ Xslxpava 
xrjg aagxdg avxov ^xi oyuct nspiXsl- 
nsxai xal ngog (liav ^fiigav atpavi- 
a^ivxa oxihXrjxa yew a' 6 axciXrj^ 
nxegofpveX veoxxoc yevd/jievog, xy dh 
xglxy rifi^gq aSgvvexai xal aSgvv- 
S-elg xoig x(p xono) i^vnrjgexovfiivoig 
havxov ifi<pavltei xal av^ig dvax^gi- 
Xei elg x^jv ISiav naxglda xal dva- 
navexai. Ambrosius HexaSm. V, 23 
Opp. ed. Colon. Agripp. 1617, p. 40): 
Phoenix quoquo avis m locis Arabiae 
perhibetur degere atque ea usque ad 
annos quingentos longaevitate-- praece- 
dere. quae cum sibl iinem yitae adesse 
adverterit, facit siti thecam de thure 
et myrrha et caeteris odoribus, in quam 
impleto vitae suae tempore intrat et 
moritur. do cuius humore carnis. ver- 
mis exsurgit paulatim(][uo adolescit ac 
processu Statati tempons induit alarum 
remigia atque in superioris avis spe- 



ciem formamque reparatux. doceat igi- 
tur nos haoc avis vol exemplo sui re- 
surrectionem credere, quae et sine exem- 
plo et sine rationis perceptione ipsa 
sibi insignia resurrectionis instaurai 
Enarratio in Ps. CXVIII David. Octon. 
XIX p. 404: Phoenix coitus corporeos 
i^orat, libidinis nescit illecebras, sed 
de suo sur^t rogo sibi avis superstes, 
ipsa et sui haeres corporis et cineris 
sui foetus, de fide riesurr. c. 59 (Opp. 
IV, 156). Photium Bibl. cod. 126 in Qe- 
mentis epistula offendit, dxi oyg nava- 
Xfj^eaxazip xw xccxd xov (poivixa xo 
dgveov nagaoeiyfiaxi xiyg^fxi, cf. 
etiam Physiologi c. IX (in Pitrae Spi- 
rilegii Solesmensis Tom. Ill, p. 345 sq.) 
et Physiologi Syri, ed. 0. G. Tychsen, 
Bostoch. 1795, cap. 16. 

XXV. p. 31, 6. [i6<o]fiev A. p. 32, 
1. xovxeaxiv A. — ogvaiov A. 2^- 
(potvL^ I. — fiovoysvhg I et edd., iao- 
voyevfjg A. 3. 6h I etBryen., xe A 
et edd. priores. — ng6g anoXvatv xov 
aTio^avetv avxo, Bois. le^ere suasit: 
ngbg dnoXvCiv xal xaigov xov dno- 
&aveTv avrd, Davis, xov ano^avelv 
dvxb glossema censuit 6. re I et 
Bryen., 6e A et priores edd. — iyyev- 
vaxai I ot Bryen., yevvaxai A et prio- 
res edd. 7. xeXevxriaavxog I, xeXev- 
xrjxoxog A, xeXeXevxijxoxog omnes edd. 
9. taxiv A. — ^aaxdt^cDv I et edd., 
paaxai^ov A. — Siavvei I, Cler,, Hef., 
Dress., Hg^,Laur.,Lightf.,Gebb., Bryen., 
diavevei A, lun. et seqq. edd. 10. U. 
xal rifxegag A, I et edd., dt' n/ji^gag 
coniecit Clericus. 1 1 . andvxwv 1, nav- 
T(j}v A et edd., etiam Bryen. — int' 
nidg A et edd. omnes, om. I. .' 



AD COKINTHIOS EPI. I, 25—27. 



33 



C / 



> X 



TtTowai Tag avaygacpag twv %qovo)v tlcll evQUTKOvaiv avTov nievra- 
xoaiomov stovg nXtjQoviLiiyov eXrjXvd^evai. XXVL fiiya xal 

S'avfijaaTov ovv vo^ll^of^ev elvciiy ei 6 drjfitovQyog twv aTtdvrwv 
avdaraaiv noirfjexat t(Sv oGiwg avT(^ dovXevadvrcov iv neTioL" 

5 drflBL ntatewg ayadrigy ojtov xat di oqviov deUvvavv fiiilv to • 
fieyaXeiov Tfjg enayyeliag airov; Xiyeh 'yaq nov ^Kal e^avaarrj- 
0€ig (i€, xal i^ofioXoyijaofiai aot^f %aL ^Exoif^ijdTjv xal vnvwaay jmn,\. 
xal i^yigdTjv, Sti av p^tr if^ov eV, ilal TtdXiv ^Icofi liyei . jKatio^>.xa., i 
avaan'fpetg ttjv adgxa (lov Tavtrjv tijv dvavrk'^caaav Tccvta 7iavca^» 

10 XXVn. TccvTf] ovv T7J slTtidv TtQoadedead^coaav ai tpvxat 
'qfiiov Tfp nitnt^ iv taig eTtayyeliatg xat dcxaiip iv Tolg liqifxaavv, 
6 Ttagayyeilag ^fj tpevdead-ai Ttollii) fiSXXov avrog ov ipevaetai^, 
ov6iv yaq advvcccov Ttaga d'e(py ^l f^^ xpevaaod'audva^wnvQrj-ueibi.n.i 
aoLTw ovv fi TcioTig av%ov iv ^fuvy xai vorjaiofiBv otv ndvTa iyyvg 

15 (xv%i^ iaviv, iv koyq) trjg peyaXioavvtjg avvov avvsffTr^aavo Ttccvta, 
Ttat iv loytp SvvaTai avTa naTaGTQSXpai, tig igel avtqi Tl inoltj" ^^-^ ^ 
aceg; xj xig dvtiarfjaevai tc^ xgdteit^g taxvog avTov; ote •d^ehsL 
xal wg d'^kei, Tioirjaet ndvra^ xat ovdiv (ly ncLQiXd"j[j twv dedoy- 



3XV. 2. nXrigovfihov I et Bryen., 
n'eTCXifpwfiBvov A. 

XXVI. d.a7idvza)v A. I, Wott. et 
Beqq. edd., nivtwv lun. et seqq.edd. 
5. OQv,aiov dixvvotv A, 5.6. to /jle- 
yukiov ri^g enayyeXeiag A. 6. 7. xal 
i^avaaT^asiQ fie xal i^ofiokoy^aofiai 



edd., 7tQoaS€xi(^^(oaav I. 11. t^ ni- 
a%<p iv xaXq inayysXlaig xal dixaitp 
iv xoXq xgifiaaiv. cf. c. 60: o nidxoq 
iv Ttaadtq raZq. y^vsatq xal 6 dixaioq 
iv xoXq xglfiaai. 1 loan. I, 9 nioxoq 
iaxiv xal d,txaioq. — ^v A et edd., 
om. I. — xal I et Bryen., xat xw A 



aoi, haec ■ Coteterius frustra repetiit e «t edd. priores. 13. &s^ I, x<o d-w 



Ps. XXVm, 7 LXX {xal dvi^aXev ij 
aaq^ fiov, xal ix d^sXifjfiaxoq piov i^o- 
fioXoyi^apfiai avry), Wotton. rectius 
e Hbro apociyp^o, cf. c. 17 p. 22, 11. 
c 23 p. 29, -7 sq. Psalm. Salom. VI, 
6 iStfvioxT^ is vTCvov xal svXoytjae xb 
dvofjLa xvgiov, 7. 8. ixoi/jn^d-Tjv — fiex* 
ifiov el Ps. ni. 6 LXX: iyoy {dh) 
ixoifiih^v xal vnvwaa' i^iwigd^riv^ 
dxi xvgioq avfiXirjyjsxai fiov. XXIII, 4 
dxi ait yizx ifiov el 8. xal i^riyig- 
^v I et Brven., eSrj[y]eQd'tjv A et edd. 
priores. — [xai] naXiv A. 8. ^, xal 
dvaax^aei^ — xavxa ndvxa. lob. XIX, 
26 LXX cod. Al. dvaax^oei 6i fiov xb 
owfia xb dvavxXovv fiai xavxa, cod. 
Vat. dvadx^aai xb digfxa /lov xb dvav- 
xXovv xavxa. 9. aagxa 1 et edd., aag- 
xav A. — avavxXtfoaaav j^ (cf. LXX) 



et ed d., dyx XijaKaav I. 

XXVil. IQ. TtgoadeSeaB^foaav A et 

HlLl^ENPELD, KOV. TESXAM. EXTXU CANONEM. FASO. I. ED*. H. 



{^€(p) A et edd., etiam Bryen. — yjei5r 
aaad^ai I, xo ipevaaa^ai A et edd., • 
etiam Bryen. cf. Hebr. VI, \^ iv olq 
ddvvaxov ipevaaoS-ai tov S-eov, 15. . 
ndvxa I, xa navxa A dt edd., etiam 
Bryen. 16. 17. xCq igeX ai>x<p — lax^oq 
avxov; Lip^io 1. 1. p. 103 Clemens con- 
fudisse videtur Sap. Sal. XTT, 12 xlq 
yag igel TL inolrjoaq; ^ xlq 'dvxiaxifi- 
oexai x<p xgifiaxL aov; XI, 22 xb ydig 
fieydXwq lox'^^siv ndgeoxl^ aoi ndv- 
loxe, xal xgdtei ^gaxlovoq aov xlq 
dvxiaxi^aexai; 18. Ttoiijaei A (Wott.), * 
Gall., lac, Hef., Dress., Hg^, Laur., 
Lightf. , Gebh., Bryen., noi^aai I, 
iTfpiriaev lun. et seqq. edd. etiam Wott.- 
putavit legendum esse inolrjaev et 
TiagfjXS^e pro nagiXd-jf^ nisi forte &axe 
ante xal ovdhv inserendom, et nageX' 
^etv mutandum sit. 



3' 



34 



CLEMENTIS BOMANI 



fiOT^fievwy in avtov. navta ivwnioy avTOv uaij %ai evdev ke- 
V9,jii,i-9.kr)d'e TTjv fiovXijV avror, ei ,01 ovgavoi dirjyovvrai do^av &eoVj 
noirfiiv 3i x^f^^^ ctvvov avayyMei to OTeQiwfUX' ^ rj(jL6Qa xji 
fjfiiiyf iQevyerai ^ijfictj xal vv^ wxtl avayyillei yvaaiic nat ov% 
eial Xoyoi ovdi lakiaif wv ovxl dxovovrai al qxovat otvtwv^. 5 

XXVni. IlavKav ovv ^kenofiivwv xat axavofiiviov f q>ofifi' 
d'tifiBV avTov Tuci dfioXln&fiev qxxvlwv egywy pkafiBQag imdrfiUxg^ 
tva 7^ ileei avtov axenaadwfiev and vwv fieXXovrwv nQif^dxiav, 
nov yuQ viQ rjfifSv dvvatai qjvyaiv dnb Tijg xi^cetaiag x^i^fog avtov; 
nolog de xoofiog dd^erai Tiva vcSv avzofiolovvTwy dn* avTOv;V^ 
^ ?3J^* ^^6t yiq mov to yQaq)eioy yflov dgyij§(Of xal nov XQvfii^Ofiai dno 



XXVTL 1. etaiv A. 1. 2. keXfj- 
d-ev A. 2. €1 01 At el 1 et Bryen., 
El ol Inn. et seqq. edd., el 01 Lightf., 
Gebh., xal ol maluit Davis., ol (SL II, 
7 A. 01 (ifi pro $1 fih)j et supposita 
SixtOYQUipiq) Hg^, Laxa.f ol etiiun 
Colom. et Cotel., voc. el transposito in 
L 3 ante ii ^(Aega. 3. noiriceiv A. 
— XeiQwv A et edd., om. 1. 3 — 6. 
fl fifjLega ri; fj/jLega egevyerai grj/jia 
xai w^ wxti ttvayyeMiei yvwaiv 
xai ovx eiaiv Xoyoi' ovde XaXiai wv 
ovxi A et edd., etiam Bryen. (eiat), 
xal solom I. 3. 17 rifieoa A et edd., 
el ^ ^fiiga snaseront Colom. et Cotel. 
(cf. quae ad 1. 2 notata snnt), el ^/liga 
Biyen. 4. dvayyiXXettu mendose Hg^., 
Biyen. 4. 5. xai ovx eiciv Xoyoi ov6e 
Xaki€U A et edd., oix elolv XaXial ovdh 
Xoy oi LSX, 5. avxmv A et edd., om. I. 

AJLYJLLL 6. ov¥ A et edd., om. I. 
7. imoXlnwiAev I et Bryen., (xnoXei- 
nwfiev A et priores edd. — fiXafiegag 
I et Bryen. 0Xafiegaq)^ (iiagag A et 
pnores edd. 8. axenaad-fb/iev A. I. 
Wott et seqq. edd., axendawusv {fa. 
oxenaadw/iev) Inn. et seqq. edd., axe- 
Ttamfiev mendose Clerici ed. n. Amst. 
1724. 9. noH A I et edd. pleriqae, 
not (cf. p. 35, 3) malueront Inn., Fell., 
Colom., edidit Hg^ — q>vyeiv A I, 
Wott. et seqq. edd., q>evyeiv Inn. et 
seqq. edd. 11. %b ygaipslov, sine 

cansa nonnnllis snspectnm, antPsalmos 
solos (Coteler.), ant libros hagiogra- 
phos, Veteris Testamenti tertiam par- 
fem, significat. EpiphaninsHaer. XaIX, 
7 de Nazaraeis: nag* (xhxolg yag nag 
6 vofLog xal ol ngo^p^ai xal ra yga- 
<peXa XeyofAeva, iprifd dh xa axixfigd, 
xal al BaoiXeZai xal UagaXeindfieva 
xal *Eo^g xal x&XXa narxa kfigai- 
xibg avayivojaxexai, looneg dfiiXei 



xal naga lovdaloiq, ipse Epiphanins 
de mensnris et ponderibns c. 4 : ovxmq 
ovv aiSyxeivxai al filfiXoi iv nevxa- 
tevxoig xixxagaif xal fUvovaiv SXXai 
Ho ^axegovoait &q elvai xiig ivdw 
d-ixovg fiipXovQ oSxQfQ' Ttivxe fihv 
vofjLixdg'^ riveaiv^lSiodov^ Aevixixov, 
^Agid^fiovg, Jevxegovd/iiov ai^xn 4 
nevxdxevxog xdl ^ vofAO^eala' nivxe 
ydg oxiTjjgeiq' ^ xov 1(6 fi fiiSXoq, 
elxa xd iPaXxi/jQLOv^ Uagoifila SoXo- 
fiGjvxog, ^xxXtjaiaax^iQ, ^Aiofia ^Ofid- 
xwv elxa RXXtj nevxdxevxog' xd xa- 
Xovfieva ygaq>eXa^ nagd xiai dh ayio- 
ygaipa XeyoyLeva, Rxivd iaxiv oSxwq' 
Itjaov xov Ncnjh filfiXog, KoixCbv fie- 
xd x^g jPov^, UitgaXeinofiivwv ngd>- 
T17- fiexd xrjg Sevxigag, BaoiXei&v 
xglxri /lexd xtjcxexdgxtjq. aSxtj tglxw 
nevxdxevxoQ. aXXn nevxdxfvxog' xi 
6(o6exang6^tjxov Haatag, ''legefiiaq, 
^le^exii^Xy/lavii^X, xalaSxfj hnoo^^xi- 
xh nevxdxevxog. ?fjieivav 6h aX).ai Jvo, 
aixivig eloi xov ^adgd, ula xal aSxfi 
Xoyitfifiivn, xal SXXri fiifiXog, tj x^g 
^adi^g xaXetxai. 11 — ^p. 35, 3. nov 
dw^fo) — ixetxdnvevfm aov. LXX.cod. 
Al. not' nogev^fo and xov nvevfiaxog 
aov; xal and xov ngoau>nov aov nov 
<pvyw ; idv avapio elc xov . vgavdv, 
av el ixeZ(YB,t, ixeZ el)' idv xaxaBw 
elq xbv adtjv, ndgei.'Jdv avaXa8o 
xdg nxigvyag (lov xax Sgd-gov (Vat. 
ogd-dv) xal xaxaaxtjvd}aw eig xd 
iaxccxa xijg d^aXdaajjg^ xal yag ixei 
ij Xetg aov ddrjyijaei fie, xal xa^ifei 
fie ij ie^id aov xxX. cnm Clemente Bo- 
mano potins qnam cnm LXX intt. con- 
venit Clemens Al. Strom. IV, 22, 137 
p. 625: yiyganxai yag IIov ipvyw 
xal nov xgv^ihaofitti and ngoatanov 
aov; idv dvapG) elg xdv oigavdv, av 
ixeZ eij idv dniX&w elg xi %axaxa 



AD OORINTHJOS EPI. I, 27—30. 



35 



Tov nQoawTtov aov; iav dvafidi aig rbv ovqavovj av htel er iav 
aniXd'ta eig ta eaxctra Trj^ y^g, ixei ^ de^id aov * eav ytcctaaTQwaw 
eig Tag dfivaaovgy haei %b nvevfia aov, nov ovv Tig dnikdj]^ y 
Tiov Tig dnodqaatj a no tov TtdvTa i(X7iBQii%ovTog^ ; 

6 XXIX. IlQoaeld'iofiev ovv avrip iv baioTTjTi xlwx^jgf ayvag 

xat dfiicLVTovg XBigag aiqovTag Ttqbg avTOv^ dyancivcag tov artui'MJ 
xal avanlayxvov noctiqa fj/icSv, og hckoy^g ixaqog '^fi&g inoif]a€V 
eatrrr^. ovtw ydg yayganTai I'Ora diBfiiqiC^av 6 vtpiarog edyrj^ wg xxxn|V 
diianeigav vlovg Idddfi, i'arrjaav ogia id-vtSv naTcc dqid'^ov dyye~ 

lOkiov d'aov, iyavjj^ fJiaqlg xvgiov kaog ovtov ^IcmcSfiy axoiviafia 

TikrjQOvofiiag avTOv ^laQarjk^. xat iv hciqifi totk^ Xiyai j^Idoi xvQiog ^^"g- ^ 
Xafi^dvai aavTfp i'd'vog ix fiiaov id'vcov, Haneq Xa^i^dvat 5v&q(o^ ^^^' ^^ 
ftog Tfjv dnaQxijv avTov Tijg aXvo' xat i^alavaarai ex tov e^vovg 
ixaivov ayia dyUav^. XXX. ayia ovv fiagrj vTtdqxovrag noir^ 

15 awfiav xa tov dytaafiov jtdvra, q>avyovTag xaTaXal^iag fiiaqag xat 
dvdyvovg avfiTcXoxdg, fiid'ag tb xat vaioTaqiaiiovg xat fidalvxTag 
htidviiLagy fivaagdv Ta fioixaiavy xat fidakvxTrjv vnagrjfpavlav. 



Tfjq d^aXaaotjq, ixeZ ^ de^td aov, iav xa- 
zafid} eigdS vaoovQf ixsZtdTtvsvfid aov. 

XXVni. 1. ixsZ si I et Brjen., n 
exei A et edd. priores. 2. exsi 17 ds- 
Sia aov A et edd., etiam Bryen. (cf. 
LXX), ai> ixet el I. 3. noe I et 
Bryen. (etiam Olericus in ed. II), noi 
A et edd. priores (excepto Clerico in 
ed. n.). 4. nov A. I et edd. fere 
omnes, worHg^, Laur. — ti^ I, Bryen., 
om. A et edd. priores. — ndvta I, 
Ttt navta A et edd., etiam Biyen. 

XXIX. 6. inieixfj I et edd., em- 
sixtjv A. 7. 8. og ixXoyijg fiiqog 
i/iag inoltjasv bavt(S I et Bryen., oq 
sxXoyiK (legoq BnojLTiaev eavtw A et 
edd. plerique, oq miag ixXoyijQ xtk. 
coniecerunt Ian., Fell., Colomes., Co- 
tel., og mi&g (yel za Sd-v^) xxX, Bois., 
Wott, ovg ixkoy^g Davis., Schoenem., 
Lanr. 8. dit/iegil^ev (cf. LXX) A. I, 
Wott. et seqq. edd,, disfiigiaev lun. 
et seqq. edd. 9. diianeigev A. I, 
Wott. et seqq. edd., 6h iansipsv Inn. 
et seqq. edd. 9. 10. xava dgi&fjLOv 
ayyilwv d^sov. ita LXX. cod. Al. (se- 
conda mann) et Vat. verterant ^bd»V 
^ti'^itr "jaa. hanc versionem testantur 
Philo de poster. Caini §. 25 P- 241, de 
plantat. WoS §. 14 p. 338, Clem. Ee- 
CQgn. n, 39. 42, Irenaeus adv. haer. 
£L^ 12, 8, Hieronymns in Mich, n, 6 
(0pp. VI, 500). eandem interpretatio- 



nem (xat a dgid'fiovg vltbv ^lagarjX, cf. 
Clem. Horn. XVni, 4) defendit lusti- 
nus Martyr Dial. c. Tr. lud. c. 131. 
p. 360. cf. quae hac de re iam dis- 
semi (apostol. Yfiter p. 64. not. 9). 
agid-ov A. 11 — 14. ^Idoh — Syia ayl' 
<ov, cf. Dent. IV, 34 LXX: bI insiga- 
aev 6 d'sog slffek^CDv Xccpetv kixvr^ 
^d^vog ix fiiaov Id-vovg iv nsigaafi^ 
xal iv atjfieloig xal iv tigaai xal iv 
noXififf xtL Num. XYUI, 27 LXX. 
cod. Al.: xal XoyiaO'^aetai 'bulv xa 
aipaigifiaxa 'bfilbvayg aXxog d^aXwvog 
xal vogjjbg om. Vat.) afpalgsfia arc 6 Xtj^ 
vov. II Paralip. XXXI, 14 j^ Sodvai 
retc dnag^dg xvglov xal xdL Syia x(bv 
hylcDv, etiam Dan. IX, 24. LXX: si- 
ipgavai Hyiov hylcov. 

XXX. 14. ayia ovv ftigri I et 

Bryen., ayiovv (hylov oiv) fiegig A, 
Ian., Wotfc. (in notis), lac, Laur., 
Lightf., Gebh. al., aylmv fieglg B^K, 
ayiov fiigog conieeit M. Schmidt. 
15. fuagag xal I, fiuxgag xe xai A et 
edd., etiam Bryen. 1 6. dvdyvovg I, Ion. 
(ad Oram) et seqq. edd., Bryen., ayvovg 
A., hxyvovg (cf. Clem. Al. Paedag. II, 
10, 85 p. 222) Colomes., Laur., Hgi., 
Lightf., Gebh. 17. /ivaapdv xe 1 

et Bryen., fivasgav A et pnores edd. 
(etiam /ivaagav). — fwixiav A. — xal 
1 et Bryen.. om. A et priores edd. 

3* 



36 GLEMENTIS ROMANI 

Prar III A4- 

i»o.'iy.'«. ^O d'Bog yaQi g>7jaivy vnaQrjgxxvotg avrtTdaaetaCf Taneivolg di di- 
dcoai xaqiv. xollrjd'Wf4ev ovv inelvoigy oig r] x^Q'^S '^^^ '9'eov de- 
dotal,' •ivdvaoifie&'a ttjv ofiovoiav TaneLvoq>QOvovvTeQf iyxQatsvo- 
fievoi, and navrdg tptdvgia^ov xal xaralaltSg tioqqw eavrovg 

loK II, 2. 8. noLOvvtegy sgyoig dixatovfievoti (ifj koyoig. Xiyei yaQ yO Ta nokXa 5 
kiywv xat avTanovaerai' ^ 6 dialog dverav eivai diwxiog; evlo* 
yrjfiivog yewrjTog yvvai^nog oliyofiiog. fi^ noXvg iv ^^fiaai yivov', 
6 enatvog vfiMv earo) iv T(p ^ei^y Ttal /u?) i^ avTtJV avxanaivi- 
Tovg yccQ fitaei 6 i^edg, fj fiaQTvgia Trjg ngd^ewg vficiv didoa^ta 
V7C allwv, xad-wg idodTj volg ncnqdaLV rificSv %dig dixaioig. -d-gd" 10 
aog xat aiOddeia %al ToXfia zoig naTr/Qafiivoig, imelxsLa xat 
Ta7teivog>Qoavvr] xal TtgaoTrjg naga zoig rjvXoyrjfievoig vtio tov S'eov. 
XXXI. KoXXrj&aiiiBv ovv tjj BvXoyiq avuov nat XdoyfieVj ziveg 
al odoi trjg avXoyiag' dvaTvXi§(Ofi€v zd dn^ dgxr^g yevofieva. xivog 
Gen. xxn. %dgiv TjvXoyrjdT] 6 narrjg Tjfiwv l/i^gaifi ; ov%l dixatoovvrjv xal 15 
dXij&€Lttv did Ttiavewg noiijaag; ^laadx (xeid nenoi-d'rjGewg yivw- 

^* ^mT^ ' oncjv TO neXXov iQdiug ngoarjyeTO dxaia, ^laxdtfi (lerd ta7iaivoq>go- 
avvr^g i^exoigtioe Trjg y^g aitov dv ddsXcpov xai enogevdnrj ngbg 
^afidv xal idovXevae, xal idodrj av%(^ to diodexdaxfjicrgov 

XXX. 1. 2. *0 d^edQ—xdgiv. Prov. plerique edd., etiam Bryen., 9. zij^ 

in, 34. xvgiog {>n€Qtja>dvoig avtitaa- ngaSsfOQ I, trjQ ayadijg nga^Bwq A 

aexaif TcateivoZg 6s oldcuai^ X^Q^^ (^^* ^^ ^d* omnes, etiam Bryen. — ^iawv 

XXIX, 23). lac. IV, 6. 6io keyei X) I, s/^cuv A et omnes edd., etiam Biyen. 

d^BOQ inepri^ttvoig avtitdGaexai^ Ta- 10. idod^fj I et edd., sdsnO^tj A. 11. 

nsivoZg 6h oiScaaiv xdgiv. 1 Petr.Y, xotg xaxtigafjiivoig I et JBiyen., xoig 

5. Sri o ^sog inegriipdvoig avxixio- xccvtjgafiivoig vno xov &v (^eov) A 

aetai, rccneivoZg ih SlSwaiv x&gi.v* et edd. priores, naifd praemittere yo- 

Clemens Alex. Sirom.IV, 17,108. p. 611 lueront Ian. et Bois. 12. ngaotrjg 

(v. supra ad c. 17 p. 22, 5 — 11) d^sdg I, ngavtrig A et edd. omnes, etiam 

yctg vnBori^avoig aviiTaaasrai, xa- Bryen. — ijiXoytifAivoig A I, H^*. et 

nsivoXg 6h 6L6<ooi x^Q^^- 1- '0 df- seqq. edd., eikoyijfiivoig edd. pnores. 
ig I et Bryen., &g (9'sdg) A et priores XXXL 15. tfvXoyii^rj A I, Wott., 

edd. 1. 2. diSwoiv A. 2. xov »bov lac, Hg*. et seqq. edd., evkoy^d^ti cett. 

I et Bryen., ano xov &v (^eov) A et edd. 16. 6ia niaxemg A et omnes 

edd. plerique, vno xov &€of) sua- edd., etiam Bryen., om. I. sed cf. p. 37, 

dente M. Schmidt Hgi. 3. 4. iyxga- 13. 16. 17. nsnoiS'i^plewig yivw]axwv 

xtvofABvoi A. I et edd., xal iyxg, mal- A. 17. fjdiwg ngoar^exo I et Bryen., 

lent lun. et Fell. 5. fi^ I, xai fjLfj A Tids[(og nQOOtjysjxo A, Tj6i[wg iyivs]xo 

et edd., etiam Bryen. 6. rj (?) A et edd. priores. nAS.xan€ivofp^[oavvfig^ 

edd., etiam B^en., slL 6. 7. evXo- s^^exo^gijosv A, IS, x^g y^g aikov 6i 

' " ^^^ " ' ^^ ais?.w6v 1 et Bryen., xtjg yrjg av\xov 

6i aSsXjfov A, lac, Hef, Dress., Hg^, 
Laur., Lightf., Gebh., x^g yrjg av[tov 

_, . q>svy(ov d6€X]^6v lun. et seqq. edd., 

I, fjuwv A et eda. omnes, etiam_ Bryen. etiam Wott. 18. 19. ngog ^afiav] 

— ev raJ ^B<p I et Bryen., bv d-io {^b<S) A., iam ab lunio recte suppletus. 19. 

A et ead., 'ix d^sov maluerunt lun., sdovksvoBv A. — fdo[&jy avxw] A. 
Wott., Gall. — adrcwi' I, Gebh., «t&Tc5v 

I 



yrifiBvog (cf. LXX) A et edd. omnes, 
etiam Bryen., om. I. ' 7. yBvvtjxog A. I 
et plerique edd., yevrjxdg Colom.. Co- 
tel., Russ. — gtjfiaaiv A. 8. vfiwv 



AD COBINTHIOS BPI. I, 30—33. 37 

Tov ^[aqariX. XXXII. o av xig naih^ feV tyLaatov elXinQLvwQ xaTa- 
voTjOfjy iTtiyvwaerat fieyaXela tcov vn avTov dedofiivwv ^dcoQCcSv. 
i^ avTOv yaq oi ieqeig xorl ^evcTai ndweg ol Xevtovqyovvreg x<^ 
SvoiaCTrjQiqf tov d-eov' i§ avvov 6 Kvgiog ^Irjaovg to jca^d erapxa * Rom. ii, < 

5 i§ avTov ^aatletg ycal aQXOvreg xal fjyovfxevoi nata tov ^lovdav. 
Tcc T€ XoiTca (mrptrqa ov% Iv fit^^ Ta^et VTvaQXovGiv, tog irtay- 
y8ikapi€vov d'EOv oTt yBOTai TO ansQfia 6ov (og ol doTSQeg Toi'Gen.xxnj 
ovgavoP. navTsg ovv ido^dodrjaav ycal ifieyalvvdrjaav y oi di 

J* avTwv T^ Tcjv egytov avt(3v ij z^g dvaaLonqctyiag Tfjg aareiQydadvTO, 

10 dkld did TOV d'sXri^aTog avTOv, ycal f^fielg ovv did d'eXrifioutog 
avTOv iv XgiOTi^ ^Irjoov ^Irj&^vTeg ov Sl eavTwv dtxacovfied'a, 
ovdi did TTJg '^^Lerigag aocpiag rj avvsaecog fj evos^eiag r. sgycov 
(OV TtoTeigyaadfied'a iv ooiottjtl ytaQdiag, dXld di.d T^g TtioTBiogy 
dv rig ancLVTag Tovg dit alcSvog 6 rcavToxQdTioQ ^'sog idiytalwaev 

15 ft; €(JT(o ^ do^ct elg TOvg alwvag tcov alcivwv, dfi^jv, 

XXXm. Tl ovv igovfiSVy dyaicrjTol; dgyr^acofisv drtb Trjg 
dyad'OTtoctag, ytaTaliTtcofisv Trjv dydTtrjv; ^rj&afi(Sg tovto idaai 
b deanoTrjg icp^ fj^lv yevtjd'rjvat* dlXd anevdafiBv fzsrd 



XXXL 1. TOV [laX] A. Gebh. 15. ^ cfofa A. I, Wott. et seqq. 

XXXn. 1. d av rig I et Bryen., edd. — rwv aiwvcov A et qM. omnes, 

[o av]Tiq A, [sV]Tig lun. et seqq. edd., om. I, 

etiam Wott., lac, Hg*., Laur., [idv] XXXin. 16. lacobs.: „In codice 

TIC Lightf., Tischdf., Gebh. — iXixgi- quodam bibliothecae Vaticanae, e quo 

vag A. 2. /isyaXetcc I, [fjie]yaXia A, Leontii et loannis sacrarum reram li- 

[td fi€]yoiXsZa Inn. et omnes edd., za brum edidit, Mains huins capitis par- 

fuyaXela etiam Bryen. — 6e6ofie[v<ov] tern exstare testatnr, Scriptt. vett. nov. 

iwQCLUpv A. 3. aixoi) (cf. 1. 4. 5) collect. Tom. VII. p. 84. equidem satis 

emend. Inn., Wott., Hef., Dress., Hg*., mirari non possum, quid causae fuerit, 

Laur.. Lightf. Gebh., Bryen., avttbv A. quare vir ille doctissimus totum non 

I, lac. al. — ol IsgeZg 1 et Bryen., exscripserit nobis locum, praesertim^ 

ifpei[g] A et edd. priores, iSQ€t[g t€] quum lectione a textu Cotelerii nee 

Tischdf., Lightf., Gebh. — Xitovq- non a Damasceni paralL variare fassus 

ylovv'jtig A. 6. zd zs I et Bryen., sit. hunc codicem Bresselius non po- 

ra ds A et priores edd. — axfpixQa I, terat reperire". Ado. Harnack: „Virum 

axrpiZQa avzpv A et edd. omnes, etiam summe severendum Vercellone (+), qui 

Biyen. — za^ei I et Bryen., do^ri A et rogatu Dresselii schedulas An^U Mail 

priores edd. 7. d-sov I, zov Q-v (dtov) summa cum diligentia perquisivit, ni- 

A^et edd. omnes, etiam Bryen. 8. 9. lul de hoc capite invenisse, Bresselius 

di abzthv HgV 10. 11. xai v/isig mecum Romae mens. April, ann. 1874 

ovv dia TOV d-sXijfiazog ccvzov A, om. communicavit". — igovfisvy ayantizol 

I (propter homoeoteleuton). 12. ^fie- 1, noitjawfisv adsk^oiAet edd. omnes, 

zigag I et edd^ VfitQag A. 14. etiam Bryen. {to, noi^aofisv ad oram 

mtayzag rovc^I, nayzag zov A et non- lun.). — igyi^afOfiBv A, coniecit CoteL, 

nuUi edd., nivzag^ zovg lun., Colom^., od. Wotton. et seqq. edd., agy^aofiBvl^ 

Lightf., Bryen., ndvzag zovg mezovg dQydao)fiev{}^a,dQyi^aofi€v)IxaLetaeq(i, 

Laur. (in: ZeitSchr. f. luth. Th. u. K. eda. 17. $eazakmofji€vlf xai syxaza-; 

1863 p. 423) voG. zov glossema esse su- Xsinwfjiev Aet omnes edd., etiam Bryen! 

spicatus ad^ cm' alwvog^ L e. otto zov fir^S^afiiag A I, lac. et seqq. edd., /a^ 

(tiwv^g,navTag 7tovU.Selimddt,EgKt dafiwg edd. priores, 18. ytvtfi^' 



38 



GLBMBNTIS BOHANI 



indeveiag xat Ttgo^filag Ttav ^Qyo> ayad'ov iniTeluv. avtog yaq 6 
dfjfiiovQyog xai deanotr^g twv cmavrwv inl voiig egyoig avrov aydl- 
Xevai,, %(jf yccQ TtafAfieyed-eaTdttp (xvvov xQctrei ovgavovg iati^Qiae 
xal Tj axaraXijTtTip ovtov owiaeL dieycoafitjaev avtovg' yr\v %t 
diBXfoQiaey anb tov neqiixovrog av%rjv vdatog xai rfiqaoav ini 5 
Tov aag>aXfj toS Idlov fiovXi^fiatog S-efiiXiov %a %a iv avvy ^wa 
q>oiT<SvTa xfi kavrov diaTa^si ixiXsvaev eivar -d'dXaaaav xal va ev 
avry ^wa Ttgoeroifidaag i^exXeuje Tjj eavrov dw&fiah. inl ftaoi 
%b i^o%(ji%«cov nai nafiixeyed-imcnov xazcc didvoLaVf avd-Qionov 
%€ug leqaig xai dfuoiLioig xegatv enXaoBy v^g havrov einovog X^Q(^- ^^ 

Gen. I. S6. xxfjQa. ovv(o yaQ q)if)aiv 6 9e6g jllon^adafiev &v%Qianov xor eiwva 
xal %a9^ bfxoUaaiv fif^eriQay' nal inolrjOBv 6 d'evg tov avd'QWTtovj 
aqoBv xai SijXv inoitjaev avvovg'. vavra ovv rcdvxa teXeiwaag 

omi. 1, 2B. inyvaaev avvd xai ijvXoyrjae nai elnev yAv^dvea^e xai TcXrjdv" 



mil I, Schoenem., Lanr., vb ysvfjByi^ai 
A (cl I c. 23 p. 29, Id) et edd. reliqui, 
etiam Biyen. 

XTTXTTT. 1. 69ttevia[(:] A. — 
aytt9[ov] A. 1 — 15. crtftog—nX^ 

d'vveod'e, loannes Damasc. sacr. 
paraJL 1. I. a. §, 8 (0pp. ed. Le 
Qaien, Paris. 1712. 11, 310): Kk^/iBv- 
toQ PdifJt^q' avTogo drifiiovQybg xal 
dBanottjg tlhv hndvxmv inl x^oXq ig- 
yoig abtov dydXktcar r^ yag nafi- 
fieyiCTotq} ah:ov^ xgatu oigavo^g 
icT^QiSev xttl^ ty dxaTakiint<i> a^ov 
awioei diexoa/jitjaBv avtovg {xal x, 
we. a. <r. 6ibx, ceirtovg om. Wotton. 
et lacobs.), yi]P 6h irvaQiOBv and xov 

CSV inl xbv a0<paXn xov Idlov 9sXii' 
fiaxog d-BpiiXiov, inl xovxoiq xbv i^O' 
X^xaxov xal nafifieyiS-fj civ&Q(onov 
xatq iSlttig avxov xal Sificouoig x^Q- 
alv hcXaaev, x^g kavxov eixovog x^- 
gaxx^ga, ovxwg yag fpriaiv^ 6 d-sog 
Uoii/iawfiBV Rvd-QOfTtov xax slxova 
ifjiexigav xal ^xad-* dfioLwaiv xal 
inol^oev 6 d^ebg xbv Avd^gofnov, cig- 
OBv xal d^^Xv inolijoBv ceixovg. xavxa 
oiv navxa xBlBifhaag inoltjosv avxa 
xal fjvXoyfjaB xal Blnsv Aviavsa&B 
xal nXfi^vvBod^B. 2. ^6lsano]xrjg A. 
— Bg\yoig] A. 2. 3. dyakksxai I (cf. 
loan. Dam.) et Bryen., ayaXXiaxai A 
et edd. priores. 3. iax^gioBv A I 
(cf. c. 13 p. 17, 6. c. 18 p. 24, 7), 
Wott., (jtalL, lac, Hef., Dress., Laor., 
Lightf., G^bk, iaxi^oi^Bv loan. Dam., 
Hg^, Biyen. 4. xal x§ A, loan. Dam. 



et edd. priores, xal iv xy I et Bryen. 

— avvBCBi SiBxoafinaBv I (cf. loan. 
Dam.), Mill., Wott., Const., Gall., lac., 
Hef., Dress., Hg^, Laor., Lightf., (^ebh., 
Bryen., av[vBaBi diBxoa]fjirj<JBv A, a[0' 
q>ltf ix6]afitjaBv Ian. et seqq. e^d. 5. 
SiBXfogiOBV (cf. Gen. I, 4. 6. 7. 14. 18) 
Wott. et seqq. edd., [diBX(o]giaBv A, 
[6iBfjLi\giaBV Ion. et seqq. edd., [ixf^]- 
giOBV c. loan. Dam. Coast. — negiB- 
XOv[xog av]x^ A. 5. 6. inl xbv 
I (cf. loan. Dam.^, \Bnt to]vA, Wott. 
et seqq. edd., [cog nvgy]ov Inn. et 
seqq. edd. 6. fiov[Xtjfia]xog A. — 
Bv a[vxtf li](oa A. 7. Bavxov A et 
edd. omnes, kavxeSv L — SiaxaSei I, 
Lightf. . Gebh. , Bryen., [5ia]xa(Bi A, 
[avv]xaisi Ion. (ngoaxalSBi Wott 
et seqq. edd., [avvxdjSBi Tisehdf., 
Laur. — Blvai A. I et edd., ivBtvai 
vel livai coniecerat M. Schmidt. — 
^aXaaaav xal I, Tisehdf., Laor., (}ebh., 
d-aXaalaav x]ai A, d^aXaa[aav xs x]al 
Ian. et pleriqae edd., etiam Bryen. 8. 
ngoBxoifiaaag I, ngodTifii[ovgyii\aag 
A, Ian. et omnes edd.. etiam %ryen. 

— BVBxXioBv A. — [Sv]vauBi A. — 
naaiv A. 9. nafAfiByB^iaxaxov I, 
nafiuByBd'Bg A et edd., etiam Biren. 
10. iBgaXg A I et odd., IdLaig avxov 
loan. Dam. — snlaoBv A. 11. ov- 
XQfg A, Wott. et seqq. edd., odxw (I?) 
Ian. et seqq. edd. 14. in^vBCBv A. 
I et edd., inolr^oBv loan. ^Dam. — 
TivXoyrjasy A. I (niXoyr^oB) et pleriqae 
edd., BvXoyijoBv B'ell. et Colom. 14— p. 
39, 1. avSavBo^ai xai nXti^vsa^i A. 



AD GOBINTHIOS EPI. I, 33. 34. 



39 



veaS'B*. XdfaixBv ori^ iv egyoi^g aya&olg ndvreg hcoofiTJ&tjaav oi 61-- 
xaioi, xai avTog de 6 xvgiog k^yoig dya-d-olg eavrov noofii^aag 
hc^QV^ ^o'f^^S ovv tovTov Tov V7toyQci(ifi6v aoxvijg TtQooiX&wfiev 
Tip ^eXriiionL avzov xcrl i^ oXtjq vijg iajifiog fjfioiv igyctadfted'a 

5 I'qyov dixaioavvrjg. 

XXXIV. ^O dya-d'og iQydrrjg fderd Ttaggrjaiag XafifidyeL vov 
aqfgov TGV kgyov avrov' 6 vw^Qog nai TtoQeif^evog ovk dwogyd'aX" 
fiei Tip i^yoTtaQixTf] ccvtov. diov ovv iarl TiQodvfiovg fjfiSg elvai 
sig dya&OTtoiUxv, i^ avTov ydq ioTi to ndvra. nqoXiyat ydq i^fuv 

^^yldov xvQLog xal 6 ftiad'og avTOv ngb nqoawTtov avzov , a^ro- i^i. xl, i 
dovvai hcdoTtp xard to iQyov avToS^ nqoTQin^ai ovv ijiiag nt" 
(mvovrag i^ oltjg zr^g ycagdlag in avT(p /u^ dqyovg firjdi /rce- 
Qeifiivovg Bivai htl nav egyov dya&ov. to naixrjfjia ^fifSv xal ^ 
ftaQQrjola eatw iv avTtp' vnoraaatified'a Tip d'eXruiari ovtov* 

i^xcczavoi^amfiev to nav nkijd'og tc5v dyyiXwv ovtovj ncSg Tip -^e- 
Xijfim$ avzov kuTovqyovav naqeazwzeg. liyei ydq fj yqccqyij ^Mt;- Dui.yn,: 
Quxi fiVQiddeg TtaqeKTzfjuetaav avzipy xat xlXiai xvXidd^g iXei/zovQ^ 
yovv avz^ xat exeinQayov ^'Ayiog^ ayiogy Syiog xvgtog J^a/?acJd, !«■. ▼!» a 
nXrjQtig rcaaa fi yij zrjg do^g avzov', ycal i^p,€ig ovv iv ofiovolif 

20 int TO avzo avvaxd-ivzeg zfj avvevdi^aeL lig i^ kvog azo/nazog ^orj- 
atofisv TtQog avzov ixTeviog eig to iiezoxovg fjfiSg yevia-d'ai tiSv 
(uydhov nai ivd6§(ov inayyelmv avzov, kiyav ydq y0q)9aX(ibg i Cor. n. 



inrYHT. 1. Xdwfiev A, I et odd. 
priores, stdof^ev conieeemnt Inn., Fell., 
GolonL, ed. Lightf., Gebh., Bryen. — 
Sti iv I, Lightfl, Gebh., Biyen., oti 
TO €v A, o%i rotg coniecerant Inn., 
FelL, Colom., oti re iv Birr., Het^ 
Dress., Jipsios 1. L p. 60, r/ tb diov 
Davis., OTI t6 Xsyofisvov iv M. Schmidt, 
Bg^, — iqyoig I et edd. onmes, sy- 
yoig A. i. 6h I et Bryen. , ovv A et 
priores edd. — dyad^olg I et Biyen., 
om. A et priores edd. 4. xal let 
Bryen. , iam coniecit Bois., non impro- 
bante Wottono, om. A et priores edd. 
— T wg let B ryen., om. A et priores edd. 

JuLAlY. 8. eattv A. 9. eoziv A. 
10. 11. I6oi> — xarot rd tgyov^ avtov. 
les. XL, lO.^LXX. cod. Al.: Idov xvgiog 
(Vat.add.4n;()eoff) fisxa IfJt^vog tgx^'^^h 
xal 6 fiqaxlofv aitov {avzov om. Vat.) 

fieza xvQlaq* iSov 6 /iiad^dq avtov hbx 
cmzoiif xal toigyov ivavzlov avtov, 
LXU, 11: Idov ooi {aoi om. Vat.) 6 
omz^Q naqaylvszai, {nagayiyovev 



Vat.), %x^'*' '^^^ havtoH ftiad^v fiet* 
aiftovt xal to iqyov {aitov add. Vat.) 
n ob ngoadnov avzov, Apocal. loan. 
TuCIT, 12: Idov igxofiai zar6, xal d 
fAia^og lAOv fiet ifiov, anodovvai 
kxaatfpj (bg to Sqyov iotlv avtov, 
cf. etiam Bamab. epi. c. XXL p. 61, 
9. 10. et Clementem Alex. Strom. IV, 
22, 1 37 p. 625. qui Clementem BouLsequi- 
tnr. 10. xvQiog I et Bryen., o xg (ah$- 
qiog) A et edd. priores. 1 1 . nQotgeneze 
A. 11. 12. TTiarf vovra^ I et Bryen., 
om. A et priores edd. 12. in adttp A. 
L et pleriqne edd., deficiente voc. niatsv' 
ovtag conieeemnt in avtb Ian., Fell., 
Oolom., inl tb Davis., in avtb tb M. 
Schmidt, BgK — pitjdh I et Bryen. (iam 
coniecerat Lightf.) , /itize A et priores 
edd. 16. Xizovpyovaiv A. 17. na- 
QBiat^xeioav I et Brjren., nagsat^' 
xeioav A et priores edd. 19. y^ (cf. 
LXX) I, xtiaig A et edd. omnes, etiam 
Bryen. 22. owd^aX/wg A et edd., etiam 
Bryen.| & og>^akfAbg (cf. 1 Cor. II, 9) L 



40 



GLEMENTIS BOMANI 



ovx eldsy TUil ovg ovx ^xovae, xai ini xagdiav dv-d-Qcinov ova 
. dvifirjy oca '^olpaae nvfwg toTq vnonivovGiv avTov^. 

XXXV. ^iig ^anccQca xal d'ovfiaavcc zee dwqa xov 'd^eov, dya- 
TCTjtoL ^wii iv dd-avaoLify lafiTtQOTfjg iv dmaioovvjjy dkTj&Bia iv 
naqqrfiiqy nioTtgipneTtoi-d'i^GBifiyKQdtetiaevafiaafK^' xalvavva 5 
VTiotciTVCBL ndvta vtco Trjv di^dvoiav fjiiiHv, tiva ovv Sga iorl xa 
hoifia^ofievcc toig vnofiivovatv] 6 dr^fiiovg^bg t<3v ait^vfov ^al 
ntnriQ navdyiogy aizog yivciaxei, rijv noGozrfca xai t^v xaAAov^v 
avT(Sv, i]^elg ovv dywviawfied'a tvQed^rjvat iv z(^ dgvd'/^Kp xdiv vno- 
. fievovzwv avTOv, onwg jievakd^wfiev %wv dwQewv %wv eTrrjyyeXf^B- 10 
v(ov. nwg de iatai tovto^ dyanrjfioi; idv ean^Qiyfievq ^ i] didvoia 
fjfidiv niOT&g TtQog tov d-eov, adp in^rjTT^acDfiev tcc dyad-a xai 
svaQeata avxi^ xai evTtgoaSeitTa, sdv incTskeaofiev tcc dvijxovra 
• zf] dii(a^(f fiov'Krjaei avtov ycat d'x.olovd'i^cjfiev xji 6d(^ T^g alt]' 
•d'siagy dnaQQiipavceg dq>^ eartwv naaav ddiTiiav xal novrjQtaVf 16 
nkeov^^lav, ijofiig, xaxorjd^eiag tb nal dolovgy \pL\h)Qia(.iovg re xal 
aazcxlaXidg, d-eoatvyiav, vneqrj(pavlav xe tcccI dlaJ^oveiav, xevodo' 
Eom. 1, 82. ^lav re nat dq>iXo^€viavi, zaika yccQ ol jcgdaaovzeg azvyrizol z^ 



XXXIV. 1 . eiSev A. — ijxovasv A. 
2. ^xolfiaas I^ryen., rixoifiaaevk,^oii. 
et seqq. edd., ixoifiaasv Ian. et seqq. 
edd. — xvQiog I et Bryen., om. A et 
priores edd. — vno/ievovaiv A et edd. 
omnes, etiam Bryen. propter c.35.1. 7. 9. 
10., cf. Martyr. Polyc. g. 2, dyanwaiv 
{et 1 Cor.n, 9) I. Paulum haec et EUae 
Apocalypsi desumpsisse retolitOrigenes 
ad Matth. XXVII, 9 (Opp.ni,9l6), Hie- 
ronymus (Epi. 57 ad Fammachium, 0pp. 
1, 314, ad les. LXIV, 4. 5.0pp. IV, 750 sq.) 
e les. LXrV, 4. ipsum fortem invenisse 
mihi videor in 4 Ezr. X, 35. 38, quae 
'^aece restitui: on ^eldov S^ ovx 

eiVy xal dxovQf & ovx olda, ^ aga 
voig fiov dnaxaxai, xal ^ ^vx^ 
fAOv ivv7ivtdt,€tai, 55. 56 (tSe) 6a'ov 
iyX<oQBl aoi xh ogdasi xiov SfpO^ak- 
uwv ISeXv, xal^fisxd xavxa axovay, 
060V x^Q^^ ^ dxo^ xmv &xwv aov 
dxovsiv. cf. librum meum. Messias lu- 
daeomm, Lips. 1869, p. LXV sq. 

XXXV. 5. syxgaxia A. 6. ifno- 
nlnxei I et Bryen., vnsninxev A et 
priores edd. — boxiv A.- 7. 8. 6 Srj- 
fitovgyog xGov al(hvwv xal nax^g na- 
vdyiog I et Bryen., o drifiiovgyoq xai 
naxrig xwv aiofvwv o navayiog A et 
edd. priores. 10. txvxov (cf. c. 34 p. 40, 
2) A et edd. omnes, etuoa Biyen., om. I, 



10. 11. xwv Swgewv xwv iTtijyysXfLi- 
vwv I, xwv snijyysXfiSVwv dwpaiwv 
A et edd. omnes (owgswv), etiam Bryen. 

11. Tf (i) A et edd., om I. ~ ^ didvoia 
A I, Wott. et seqq. edd., Sidvoia lun. et 
seqq. edd. 12. TCiaxibg I, Hff i., Bryen., 
nioxewg A, Dress., Lipsius 1.1. p. 65, dia 
nlaxswg eoniecerunt lun., Fell., CoteL, 
Colom., Wott. (vel;r/<;rf i),Coust., Schoe- 
nem., Homem., Laur., Lightf., Gebh. — 
ix^fixijawfjiev I etBry^n., ex^^xw/uiev A 
et priores edd. 12. 13. xa dyad^a 
xal sMgedx^t avx(p xal eifngoor 
dsxxa I et Bryen., xa svagsaxa 
xai evngoadexxa avxw A. et priores 
edd. 13. inixekiawuiv A. I et me- 
Hores edd. , " dnoxsXsawfiBV nonnulli 
edd. 15. TtovTjglav I, avofiiav A et 
edd. omnes, etiam Bryen. 16. nkeo- 
ve^iav A et omnes edd. (etiam Bryen.), 
om» I. 17. xaxaXiXiag A. — aXal^O'- 
via A. 17. 18. xevodo^lav (cf. Phi- 
lipp. II, 3, Ignat. ad Magnes. 1., ad 
Pnilad. 1) A. I et edd. plerique, xaivo' 
do^Lav eoniecerunt Birr., Gd,ll. 18. 
d(piXo^6vLav A, Mill, (ad Rom. I, 31), 
Colom. (vel (piXoxsvLav), Cotel. (ut Co- 
lom.), Wott., lac, Lightf., Gebh., Li- 
psius 1. 1. p. 87, Bryen., (piXo^eviav A, 
wiXoxiulav eoniecerunt lun., Fell., q>i' 
kodoSlav Biir., tpiXoxBvLav Homem. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 34—36. 



41 



d-cfp vTtccQXOvaiv* ov (lovov di ol ngdaaovreg avra, alia xal oi 
avv^donovvteg avrolg. kiyei yag 1} yQciq)i^ yT(^ di afiaQTtoli^ elrtev 
6 d'cog ^Ivatl (fv ixdi^rjyfj za dcnaidfiazd (lov nal dvala^pdv€ig29,h,u-^ 
xTjy diadT^ycTjv fjLOv dia (nofiatog aov; av ds ifiiaijoag jtaidelav 
5 xat s^ifialeg rovg loyovg fiov eig ta oniato • ei i&ewgeig xkeTtrrjv, 
avvitgexsg avzqt nat fierce (.loixtiv ttjv fiegida aov erid'eig' to 
atofia aov iTtlsovaae xaniav, y.al rj ylujaad aov neQiinlena (Jo- 
iLOTv^xa* Y.a9rj[iBvog xara rov ddelfpov aov xareldleig zal xata 
Tov vlov z^g fitjZQog aov ezl^eig oxdvdalov, zavza iftolrjaagy nai 

10€aiyr]aa' vTtilafieg, avof^e, ozt eaofiai aoi ofioiogi iliy^ca ae xat 
Ttagaaz^aa xazd Ttgoawitov aov* avvezs dij zavza oi ini.lavd'a- 
vo^evoL zov d'eovy fi^Ttoze dqTcdarj (og letov, xai firj y 6 ^vofiB- 
vog. %vaia alveaeiog do^daet /uc, nat iTcel odog ijv dei^cj avzal z6 
acazi]Qi6v (jiovK XXXVI. avzrj fj odog, dyani^zoiy ev y evgonev 

15 TO acjzriQCOV ijfiMV ^Irjaovv Xqiozov, zov aQXieqea zwv 7tQoaq>ogwv ^f^- ^ 
jj/uc5v, zov TtQoazdzrjv %at ^orjd'ov z^g dad-eveiag fifxtov, dia tov- 
zov dzBvl^ofiev eig za vtprj zcSv ovQovaiv* did zovzov ivOTtzqi^a- 
fied'a ZTjv afiojfiov xai vTtsQzdzrjv oi\>lv avzov' did zovzov i^vecp-^ 
Xxhjaav iJ/Mc5r ol ofpd'alfiol z^g Ttaqdlag' did zovzov fj davvezog 



(in texta), ^ilovsixiav (cf. c. 45) Hg^, 
ipiXoif^ovlav Laiir. 

XXXV. 1» fiovov I et edd., fxov A. 
3. ixdiijyy (cf. LXX. cod. Al.) I et 
Bryen., oirjyij (cf. LXX. cod. Vat.) A 
et edd. prioros. 4. 6ia (cf. LXX) I 
et Bryen., em A et edd. priores. — aov 
I et edd., fiovA {aov perperamTischdf.). 
4 — 13. av Sh iulaijaaq — xal fiij VQvd^ 
fievog A et odd. , xal iv t(5 xsksi I. 

5. iSifiaXsQ (cf. LXX) I, lun. et pie- 
rique edd., e^afiaXksg A, iSiSaXXeq 
Wott, Gall., Eeithm., Laur., Lightf. 

6. avtqi (cf. LXX) A, Gall., Homem., 
lac. et seqq. edd., om. lun., Wott. aL 

7. snXsovaaev A. — negisnXsxEV A. 
7. 8. doXioxrita (cf. LXX) A, Wotton 
et seqq. edd.^ doXLOxrixaq lun. et seqq. 
edd. 8. adsX^ov (cf. LXX) edd., 

, aSsX^ovq A. 10. MvofiB (cf. Clem. Al. 
Strom. IV, 24, 155 p. 634) A {avo/iai\ 
Wott., lac. et seqq. edd., dvofilav (cf. 
LXX et aem. Al. Strom. VI, 14, 144 

£, 798) lun. et seqq. edd.-, avofis etiam 
XX. cod. K*. 11. nagaax^afo (cf. 
LXX) emendavi, nagaaxnaw as A et 
edd. 12. wq Ximv (cf. Ps- Vn, 3) A, 
desunt -apud LXX. 13. ^v (etiam in 
45 codd. LXX) A. I et pleriqne edd.. 



y (cf. LXX et lustin. DiaL c. Tr. 22 
p. 240) Lightf., fortasse recte. 14. fiov 
(cf. lustin. 1. L) I et Bryen., xov ^ 
(xov S^sov) A et edd. priores. 

XXXVL 15. 16. %aovv Xgiaxov, 
xov dgxisgic^ xwv ngoa^og&v ^fjuSv, 
xov ngoaxdxi]v xal fiond^bv x^q aad-e- 
vsiaq ^fjLwv. cf. c. 61 oidi xov agx^f' 
qi(oq xal ngoaxdxov xq)v %pvxofv 
tjfiQfv *I^aov Xgiaxov. c. 64 (58]^ 6ia 
xov dg)nsgi<oq xal ngoaxdxov tjfjuSv 
'lijaov Xgiaxov. Photius Bibl. cod. 
126: aixiaaaixo 6^ oiv xiq ai)xbv (Cle- 
mentem) ^r xavxaiq -^ — xal xolipov^' 
oxi dgx^egia xal ngoaxixi^v xov xv' 
giov TifjL<Bv ^Inaovv Xgiaxov i^ovo^ 
fidl^wv ovSh xaq &€ongsneZq xal vyjtj- 
Xoxigaq d<p^X6 negl avxov qxovdq^ 
16. aa^EViaq A. 17. dxevltfiixBv I, 
lun., Wott., lac, Laur., Gebh., Bryen. 
al , axsviawfievky Bois., Cotel., Const., 
Buss., Hornem., Idghtf, ^xeviaa/isv 
(suadente M. Schmidt), Hg^. 17. 18. 
ivonxgi^ofied^a A, I, Wott. et Eteqq. 
edd., ivonxgiad)fie&a (ta. hvonxgil^O' 
/jisS-a) lun. et seqq. edd. 18— p. 42, 
4. did xovxov 17 davvexoq — yevaaad^ai, 
Clemens Alex. Strom. IV, 17, 112 p. 613: 
d iv xy ngbq Kogiv^lovq inioxoXfj 



42 



GLISMENTIS BOMANI 



iia %ov%ov rjS'iXrjaev 6 deanotrig trjq dd'avdrov yvdiaswg ^fiSg 

fuhi,u^ ^ yevaaaf^ai* og aiv dnavyaofia vijg fiByaXwavvrjg avtovy xoaomff 
lAtLC/tav iaziv dyyiixov, Saiji diaq>OQWTBQi^v nenlrjQovof^rjxev ovofia. 

^•S\ 7.' yiyn^Ttxai yaq ofhiag ,*0 noimv %ovg dyyikovg avtov Ttvtvfiona^ 5 
%a\ Tovg XaiTovqyovg avtov q>X6ya Ttvqog^. inl de Tip vltp avtov 
ovTwg shtev 6 deanovrigy jYiog fiov u avj iyw OT^ptegov yayevvrjxa 

£br.i,6. ^' aiTfjoai nag* ifiov, xat dwaw aoi i'^vtj tijv ytlrjQovofiiav aov 
xal tip^ xaxdaxBoiv aov td niqata vijg yijg^. xal ndXiv keyei, 
ngog avtov ^Kd^av ix de^icSv ^lov^ ^wg av &w tovg ix&QOvg crovlO 

iMi,l^*ii. i^OTtodiov twv nodiov aov^. tiv$g ovv oi ^L^Qoi; o\ ipaZliOi wxi 
avtitaaaofievoi t(p d'aki^i^iati avtov. 

XXXVll. StQatevacifie^a ovvy avdgsg ddalq>ol, fietd ndarjg 
ixteyelag iv totg dfi(a(ioig nQOCtayfiaai^v autov' xatavoijawf4€v 
• tovg atgatsvof^ivovg toig rffovfxivoig fj(JLiaVy ntig evrdxtwg, nwgxn 
kxtixfSgf TtcSg vnotetayfievwg teXovai td diataaaof^eva. ov ndv^ 
teg aialv Snagxoh ovdi x^'XiccQXOh ovdi ixatovtaqxoi^ ovde nevtr^ 
xovtaQXoif ovdi to xa&e^g' dkX* SxaiStog iv t^ Id up tdy/iati 
td initaaaofieva vno tov fincailiwg xat t&v ^yovfxivtov initelei. 



yiyQanzai dia irfaoCXQiaroiJ ^ dai5v' 
exog xttl ioxotiauivtj diopoia fjfimv 
avadiiXXBi elg tyf>€Sg, did tovrov 
^iX^osv d deonot^q r^ff d^apitov 
yvwaswg ^pt&q yevaaa&ai, — «V6«»- 
X^ crgv A e t edd., dvswx^oav L 

XXXYL 1. ioxotfouivtj A. I, 
Wott.,Iac., Lanr., Lightf., Gebh.,Bryen. 
aL, iaxoxiofiivtj Clem. Al., Inn., Hfi^^ 
aL — d-av/juxaxbv q>o5g I (cf. Clem. AT.), 
d'OVfiaoxov avtov fpf»g^^ A et edd. 
omnes,^ptiam Bryen. 4; oa^ I et edd., 
O0W {oamv) A. — xexhjQOvofifixev 
dvofia I et Bryen., ovoua xixkiigovo' 
piipeev A et priores edd. 6. ^Xdya 
nvQoq I, nvQog <pXoya A et edd. omnes, 
etiam Bryen. — x^ vl^ (cf. c. 18 p. 23, 
1) A. I et edd., xov vlov Bois. 9. 
iAai X1JV xaxa]axi(fiv A. — aov A I, 
Wott. et seqq. edd., om. Inn. et seqq. 
edd., ad oram Cotel. et Const. — x[tjg 
ytjq] A. 10. ngog av[xov xaS^ov] A. 
— £(i>c.ay [^c» xovg] A. 11. vno' 
noSiolv X(ov no]6wv aov A. — ovP 
A. I et pleriqne edd., om. Cotel. et 
dericns. — SY^gol I, lac et seqq. 
edd., 6[x^goi] A.,[ix^gol a^ov] Inn. 
et seqq. edd.^ [sx4goi xv], ir^Qol XV' 
olov Wott. ^ 12. dvxixaaaofisvoi x^ 
9^eX4fMXi avxol) I, IdglH,, QMi^ 



Bryen., avxixaaa[oiABvoi\xw d'Skii/uiaxi 
Xfo ^BXrifitt\xi avxov] A., avxixaaali- 
lABvoi xov ^€00] x^ d'eXi^/iaxi xd^^i' 
Xfiiia ^diov\ Inn. et seqq. edd., avxi- 
xdaaovxeQ avxwv xd ^'eXiffiaxa xif 
^eXji/iaxi^xov d'gov coniecit Davis., 
dvxixaaaopiBvoi avx<3v x(p d'sX'^/iaxi 
x^ ^sXiiiaxi rot; d^sov Birr., dvxi' 
xaaalofjL€voi\ x^d^sXi^fittxiJxov] d-tov 
Wott., Ltc, Hef., Dross., Hg*., Lanr. 
XXXyn. 13. av6[Q€Q a6eX]wot A. 
14 iv xoXq I, Ion. et omnes edd., [ev 
TO£cl A., [vnb xolq\ coniecerat Lanr. 
in Zeitschr. f. luth. Th. n. ^E. 1863. 
p. 423. — [avxov] A. 15. ri(if3v I et 
edd., ri[iJLO>v\ A, avxcSv mallent Fell; 
et Colom., sed Lipsins 1. L p. 155 mo- 
nnit, epistnlae auctorem tamqnam ci- 
vem Bomannm locntnm esse. 16. bx" 

xixwg I et Bryen., €vexx . . • {syexxi- 
XiSg corr. in s^elxxofg?) Ar^^evexxh- 
xwq] Inn. et seqq. edd. , evelxxwiQ] 
Inn., FelL, Colom. in marine, Mill., 
lac, Hef., Seithm., Dress., Hg^, Lanr. 
Gebh., £vsixxix[d}Q] Lightf. — xsXovai 
I, enixeX[ov]aiv A et edd., inixeXovai 
etiam Bryen. 19. snixaaao/jcva A et 
edd., etiam Bryen., vnoxaaaofisva L 



AD GORINTBIOS EPI. I, 36—38. 



43 



ol jiByakoi. dlxa rdiv fnnQwv ov dvvavtai elvaij ovdi (A fiixQoi 
di%cL zwv fiByalfov arvyiiQaaig tig Itncv iv Ttaovj xat iv xovvoig 
XqrjoLg, Xdfiw/xev to awfia i^fiwv ij H€g>alri di%a tmv ftodiSv eativ ^^^S^ 
ovddvf oStwq ovdi ol nodeg dlxa vijg ii€g>ak^g' %a ts ikdxi'(S^cc 

5 fiiXf/ zov Oiofiarog ^fitSv dvayxaia nat ^XQV^^^ elaiv oltp t^ ad^ 
luxTi. dhla Tcdvra ovfiTtvet xat vnorayfj fxiq XQV^^^ ^^S ^^ crcj^e- 
6&ai oXov TO (fcSfia, XXXVIII. aw^iadto ovv rjptwv olov to 

atofia iv Xqixsri^y %al vnoTaaaio^io htaarog T(p nXrjaiov ovtov^ 
xaS-wg iridfj iv t^ x^Q^^f^^'^^ avTOv. 6 hsxvQog TtjiieXelTto Tdv 

10 da-d'ep^ J b di da&Bvtjg ivTQSTviad'm tov iaxvQOV 6 nlovaiog i7ti» 
XOQfjyeiTO} Tip nrwx^' o di nrwxdg evxctQitnelTU} t(^ d'etp, oti edoi- 
xsv ovT^y Si ov dvanXrjQ(o&'fj avTov to voTaQtifia^ 6 aoipbg ivdH'% 
xyvad-o} TTjv aoq>lav avTov firj iv loyoigy dll^ egyoig dya^olg' o 
Tan€iv6q>Q(av fitj kavTtp fzagfrvQeiTW , dXi^ iaTto v(p erigov xxvuT'a. 

t^ectvTov (laQTVQeiad'ai' 6 dyvbg iv Tjj golqiu fAtj dXa^oveviad'0f 



XXXVli. 1. ovdh (cf. c. 34 p. 39, 
12 fifidh) Ian. et soqfi, edd., ovte A. I, 
Wotib. et edd. plenque, etiam Biyen. 
2. fcaaiv A. 3. 4. iativ ovShv I, 
ov6bv -eaxiv A et edd. omnes, etiam 
Brven. — xd re Hg^, Laur., Bryen. 
(cL e. 20 p. 26, 7. c. 33 p. 38, 6. c. 40 
p. 45, 6. c. 51), xdt dh A. I et ceteri 
edd. 6. dXXa, iam emendate praece- 
denti 68 L 4, non mutandnm est, a/ia 
ktgendnm esse censuit Davis., xal oix 
iczi axiofia* dXXa Birrius. — crv/te- 
nvet 1 et pleriqae edd., ovvnvei (cf. 
c. 20 p. 27, 8) A, Wott, lac., Hg*. et 
seqq. edd. — j^Qrjtai A et edd., xQ^tai 
I. 7. td awfia A. I., Wott. et seqq. 
edd. , cm. Inn. et seqq. edd. 

XXXyill. 8. Xgiax(p I, yo) Tv 
(Xgiax^ ^Irjaov) A et omnes edd., non 
ezcepto Bryennio. 9. xcc^ayg ixi^fj 
1, xad^a>[Q] xai Bxe^if A et edd. omnes 
^etiam Biyen.), xad-^^ xad^xsi con- 
lecit Boisins, qui in pravo apographo 
l^ebat xa^cDQ xatsxidij. — xtjfiS' 
lelxfo 1 et Bryen., fitj xufieXeixw A, 
uh dftffieXslxw (lun., Wott.), Buss., 
Homem., Hef., Dress., Hg^, Laur., 
Lightf., fjih TtXfjfifjisXslxw vel fi^ dxtj- 
fiekelxw Cotel.. Golom., Schoenem., /u^ 
nX^fifjiekslxw Laur. (Zeitschr. f. luth. 
Th. n. E. 1863 p. 423), fii^ dpieXelxof 
MilL, Gall., Lipsias 1. 1. p. 110. 10. 
ivtQenin^w 1 et Bryen., tvxQemxfo 



9 

A. et priores edd. 12—16. 6 aoq>oc 
— iyxQdxeiav. Clemens Alex. Strom. 
IV, 17, 112 p. 613 e Clemente Bomano 
haec reddidit: 6 oog>dc xolwv ivdei' 
xvva&a) xhv aowlav ccbxov fiij Xoyoi^ 
fjLovoy, dxi iv tgyoiq dyad^otg* oxa^ 
nsivowgmv (iuqxvqbIxw^ u^ iavxw^ 
dXX* iv x(p (L idxoi) {><p* Bxigov ai- 
xhv uttQxvQBXad-aL* 6 ayvoQ xS aagxl 



'yxgatsiav, 

13. dkX* I, aXX ev A et omnes edd., 
etiam Bryen. 14. xanHvof>Qwv 1 (c£ 
Clem. Al.) et Bryen.. x(aieivoq>govwv 
A et priores edd. — idxw A. I et edd., 
iv x^ cum Clem. AL (conigendo) Bos- 
sel. 14. 15. vw ixegov savxov ^[apl- 
xygeiad-ai A (cf. Clem. Al) et ead. 
omnes etiam Biyen., havxov i><p* M" 

gov fiai^xvgsZad^i I. 15. sq. 6 hyvdg 
— iyxgaxFiav.^ Ignatius ad Polycarp. 
c. 5 : et xiq Svvaxai iv hyvsla fiivBiv 
slg xififfv xov xvglov xtf; aagxSgf iv 
axayyrialtf (levixw iav xavx^onxai, 
dnwAsto, 15. fi^ dXal^oveviavw I 
(cf. Clem. Al.), lun., lifill., Colom., 
Wott., Bryen., [. . . .] xai /ifj aXa^o- 
vsvsaS^fo A., [atydrw] xal /ei) dXat^, 
Noltius, [?<rrtt>J xal fih dXat^» Laur. 
(Zeitscfhr. f luth. Th. u. K. 1863. p. 423 
sq. et in ed.), Lu^htf., Gebh. , xai [ov* 
xlq] fiil dXa};. EgK 



44 



CLEMENTIS BOMANI 



yivfiayiwv oti ttSQog iariv o imxoQtjywv avTqi %r]v iynqdzeiav, ava- 
koyiacifie&a ovv, ddeltpoi, ix Ttoiag vlrjg iyBvijd7jf>i€Vf noioi xal ziveg 
elariXd-ofiBv elg xbv KOOf^ov, ix Ttolov taq>ov xocl axotovg 6 nXi- 
Gag '^(iSg xal drjfuovQyi^aag elorjyaysv slg. xbv xoofiov avxovj nqo- 
eroifidaag tag avegyealag amov, nqiv i^fxag yewfj^rjvaL, tavxa 5 
ovv Ttdvra i^ ccvrov ex^^^Q 6q)€iXof^€v xara navta ev%aQiazBiv 
avtfp' (p fj do^a elg rovg alcSvag xc5v aldvwv. dfirjv, 

XXXIX. ^'Aq>QOV€g %ai davverot xai fzwgot xal analdemoi 
xi'Bvd^ovaiv fj^ag xai ^voariQi^ovaiv, kavzovg ^ovXo^evoi inaiqe,' 
ad^i taig diavoiaig avxciv zi ydg dvvatai xhrrjxog; rj zig iox;vg\9 
i^JJ' yrjyevovg; yiyQaftxai ydg yOvx r^v (JLogqirj ttqo 6q)9aX(i6iv (nov, 
dXa rj avqav xai qxovi^v rjxovov. xi ydg; fitj xa&aqog eaxcu. ^qO' 
xbg ivavxlov xvqIov; rj dub xcHv egyiov avxov a^e^nxog avijp; ei 
Tcaxd naidiav avxov ov ntaxevetf xaxd de dyyeXav avxov axoXiov, 
lob. XV . 15. x-t iTievdvaeVf ovqavbg de ov xad^aqbg ivdniov avxov* ia df, oi 15 

IV, 19 — V, o. 

xaxotxovvxeg olxiag nrjlivag, i^ lov xat avxoi ix xov avxov nrj- 
Xov sofiev, snaiaev avxovg arjxbg xgonovj xai dnb nQwtS'ev ewg 
eaTiiqag ovx exi eiai' naqd xb ^rj. dvvaad-at avxovg eavxoig fiorj' 
-d^aai dnwXovxo • iveqwaTjoev avxoXg xa\ itelevxrjOav nagd xb firj 
sxBiv avxovg aotpiav STtixdXeoai de, ii xig gov vnaxov^exaiy ^20 
ei xiva ayiiov ayyeXwv oxpei' xai ydg acpgova dvaigeX ogyrf^ ner 
nXavTjiiivov de d-avaxot ^tjXog. eyw de hogaxa atfgovag ^i^ag /?cfA- 
Xovxagj dXX^ evdvg i^gcid'rj avxcov fj dlaixa. Ttoggo) yfvoivxo oi 



XXXYIIL 1. yivQ)\ax<ov on Bt\B- 
QOQ A. — [avrol rayv eyxgaxiav A. 
1. 2. avaXoyi[owfi\B^a A. 2. [vXrjq] 
A. — Bysvrjdii/dBv A. I, Wott. et seqq. 
edd., iyewi^^Tifiev lun. et seqq. ead. 
fort, recte (cf. 1. 5). 3. slai^X&ofiBv 
I, lun., Wott., lac. al., Bryen., [sijaijk- 
d-afiBv A.. Hg^, Laur., Lightf., Gebh. 
— ix nolov I et Biyen., [ex noi]ov 
A, [6)c ^x t]ov lun. et priores edd. 3. 
4. onXdoaQ I et Bnren., [o 7iXa]aa<; 
A., [o noiii\aaq lun. et priores edd. 4. 
\Biari\yayBv A. 4. 5. [nQo]exoi4iaoaq 
I. 5. [avTJov A. — [ravjra A. 6. [bl- 
ipiXofjLBv A. 6. 7. Bvx(xgiati [av]tw A. 

XXXIX. 8. aipQovsq xai aavvsxoi 
xai [ifOQOi xai anaidBvtoi A et edd. 
omnoSy etiam Bryen., a<pQovBg xai 
dnaiSevxoi xnl fiwQol L 9. fAvxtrigl- 
t,ovaiv I(ubi colon post havxovq) etedd., 
IJLvxxrigi^ovaiv A. 13. ivavxlov (cf, 



LXX cod. Vat.) I et Bryen., evavri A et 
edd. priores. 1 4. naiSwv a vxov (cf .LXX) 
A et edd. omnes, etiam Bryen., naidrnv- 
kavxov I. 15. ia 6h (cf. LXX cod. AL) 
A, I et edd.y om. codd. k etVat 16. iS 
wv cod. Vat, is oi cod. Al. ^17. btcb- 
aev avxovg A. — arixbq xgonov I et 
edd., orixov xgonoq A (cf. Liffhtf.). — 
Swq A. I c. LXX. cod. Al., fJLBxgi cod. 
Vat. 18. Biaiv A. 20. aov (LXX. 
cod. Al.) I et Bryen., aoi (cod. Vat.) 
A et fidd. priores. 21. SxpBi I, lun. 
et seqq. edd., Bryen., oV'jy (LXX) A, 
Wott. et seqq. odd. 22. 23. pdXXov- 
xog (cf. Laa) I, lun. et seqq. edd., 
Bryen., ^aXovxaq^ A, Wott. et seqq. 
edd. 23. dXX* Bvd-vg I et Bryen., aU, 
ev^Bwq (LXX) A, Wott. et plerique 
edd., aXXa ev^imq lun.. Fell., Colo- 
nies. 23— p. 45, 1. i/igw&ij avxwv 
17 dlaixa* noggo) yivoivxo oi viol av- 



AD CORINTHIOS EPI. I, 38—41. 



45 



vloi avtwv anh owzrjQlag' nolaliQi^d'elfjaav inl dvQaig f^aaovwvy 
xat ova earai 6 i^aiQOVfievog' a yccQ inuvoig r]ftoi(JLCia%aiy diycaioi 

XL, TlQodTJXwv ovv fiyjv ovnav tovtcov^ xccl iyii8xvq)6T€g elg 

5 ta fid^ rijg d-eiag yvtSdeiog Ttdvza td^et noieiv otpeiXofiev, oaa 
6 deoTtacrjg iniTekeiv ixelevae nazcc xai^govg T^ayfiivovg. tag re 
nQoaq)oqdg xat XeiTovgylag iniTelsiod^at nal oix elufj fj dzdxtcog 
ixeksvas ylvea&ai^ dkkd (aQUTfievocg xaigolg xal Sgatg' nov ts 
xat di,d tlvoiv s7tiT€XeiGd'a(, d'eXaiy avxbg wQioe tij VTteqvdtri avzov 

iO fiovXrjaei, %v ooliog zd ndvra yivo^eva iv evdoxrjoec avTcgoadeycTa 
hirj Tcdvia t(^ d'elrjfiatc avzov, ol ovv TOig nqoaxayelai xacQatg 
notovvtBg zdg nQoaqxxQag avTwv evnqoade^oL tb xai fiaycaQioi' 
Toig ydg vofil^oig tov deOTtotov d^oXov^'ovvTeg^ov diafzaQvdvovai. 
Tip ydg dqxiBQei I'diai Xeizovgylai d^dofxdvai elaly xat TOig legev^ 

Ihaiv I'diog xonog nqoarevaytTai, xat ^evicai^g Ydiai dtaxovlai iTtl- 
x&tvraL' 6 Xaixog avd'QCOTcog tolg XaCxoig nQoCTdyfiaat dederai. 
XLI. &iaCTog ly/ucSy, ddtXcpol, iv ttS i8l(p TayfAarv evaQeCTeko} 
d'B^y iv dya-d'fj avveidi^aei vTtdqxiaVy fj,r] naQex^alvcav tov wQiofii- 
vov Ttjg XeLTOVQyiag avTov xavova, iv OBiAvovrfCi. ov navzaxovy 

20 d8aXq>oLi nqoGq)eQOvtai dvaiai hSsXexLOfiov rj evxcSv rj nz^t dfiaQ- 



XW9 LXX cod. Vat., 17 dlaixa avTwv 

l^QW&ri' noQQw iy^vovto cod. Al. 

XXXIX. 3. iS^QSZOi A. , 

XL. 3 — 6. 71oo6i^Xq>v — xetayfii- 

povq. Clemens Alex. Strom. FV, 17, 

112 p. 613: ^tjxdteQOv xal zd z^g 

yvibasigy^ Idlmfia ifigxxlvwv (Clemens) 

im^yayev UooSi^Xcdv ovv ovzayv ^f^lv 

zovTwv, xccl sxxexvqxksg elq xh ^dr 

^ rijg d^slag yv<ba €wg ndvza raff* 

noiBtif dg>BlXofjiev , oaa ddeanoxrig 

iniveXstv ixiksvoev xaza xaiQovg 

xtxayfiivovg, 4. iyxexvq>6x€g (cf. 

c. 45 1 Petr. I, 12 nagaxvyfai) A. I et 

edd., ixxBXvq>6xBg Clem. Ai. 5. 

OipikofiBv A. 6. s\xBX]ev[oe\v A. — 

XBxayuivovg, post hoc voc. Laor., 

Lightf., Gebh. at Bryen. recte colon vel 

panctom posuerunt. 6—8. xdg xb 

ngoawogag^-ylvBa^ai, haec Davis, ita 

emenoare volnit: xdg zb ngoatpoQag 

xal XBixovgyLag ovx bIx^ xal dzdxztog 

ixiXBVOBv inixBXBia&ai xal yivBa^ai. 

7. XBixovQyBiag A. 8. dXXa I, aXX 

A et edd., etiam Bryen. 9. inizB' 

^XBio^ai A. I et edd. pleriqne, inifLB- 

Xihg imzBXBla^ai Lightf., sed inizB- 



Xstod'ai sufficit, cf. x. 1 p, 4, 13. c. 20 
p. 26, 5. c. 33 p. 38, 1. (c. 37 p. 42,^16 
A. 1. 19). — wQiCBv A. — tnBQzdtv 
I et fere omnes edd., vnBQxaxfjn A 
(cf. c. 43 p. 47, 4. 5), Gebh. ^ 10. 
xa Ttdvxa emendavi, navza xa A. I, 
Wott. et seqq. edd., etiam Bryen., ndv- 
xa lun. et seqq. edd., Lightf., Gabh. 
— yivofiBva I et Bryen,. ysvofiBva A 
et priores edd. 11. navxa I, om. A 
et omnes edd., etiam Bryen. — nQoa- 
xaystai I, nqoaxBxayfABvoig A et 
omnes edd., etiam Bryen. 13. Sia- 
fAagxavovoiv A. 14. idlai I. — Biaiv 
A. 15. xonog I et Bryen., o xonog A 
et priores edd. — Idlai I. 15. 16. 
BTCtxivxai. I. 16. nQoatayfiaoiv I. — 
dBSBxai A et omnes edd.^ etiam Bryen., 
didoxai I. 

XLI. 17. ifAmv I et Bryen., vfiotv 
A et priores edd. — Bva^BOXBlxw 1 et 
Bryen., Bv^aQiaxBixa) A et priores edd. 

18. avvBiS^OBi I, lun. et omnes edd., 
avvBidrjOiv A. — napaixfiaivvov A. 

19. Xixovgyiag A. 20. bvxwv A et 
omnes edd., etiam Bryen., UQOCBvxGiv 1, 
to, BvxciQiOxtjQiCbv ton. 



46 



BOMANI CLEMBNTI8 



vlag Ttal nkfjfifieXelag^ oik£ ^ iv ^legovaaki^fi' xaml di avx iv 
%avcl %6nfp n(}oag>dQ£Taij akJ! efiTtgoa-S'Sv tov vaov ngdg to ^v- 
aiatnijijiovy fiwfiooxomj&iv to rcQoag>€Q6fievov dia tov aQxiaqiiog 
xai Twv nQoevQTjfiirwv XeitovQyiSv. ol ovv naga to xa&^xov Trig 
povXijg avTOv noiovvzig ti S-dvarov to nqooTiixov exovaiv, ogatey & 
adeXg>oiy oa(p nXaLovog xarti^ioi'^fiev yvwaetaSf Toaovrtp fiSllov 
vnoxBifU^a xivdiwf. 

XLIL Oi anooToXoi^ fiiAiv BVffyyaHadTjaav dnb tov xvgiov 
^Irjaov Xgunovy ^Irjoovg Xgt4JTbg and tov 'S-eov i^a7iiiAq>9ri* o 
XgiOTog oiy dno tov ^eovy xai di dnoatoXoL and tov XqiotoHa^ 
iyivono ovv d(^q>6Tega evToxTiog ix d-eXruiarog &€0v, nagayyt- 
Hag ovv XafiovTsg xai nXrjgoq>OQrj'9'ivTeg due Trjg dvaoTaaetog tov 
xvgiov ^Irjaov XgiOTOv xai niaxw&ivteg iv T(p X6y(p tov S-eov 
fierce nXrigoq>oglag nvavfiatog ayiov i^Xd-ov evayyaXif^ofievoi t^v 
fiaaiXaiav tov -d-eov fiiXXeiv egxead'ai. xata x^Q^S ^^^ ^^^ no^i^ 
Xeig xfigv6aoyteg xa&iatavov tag dnagxdg avttSv doxiftdaavteg 
T(p nvevfioti eig iniaxonovg xai diaxovovg ttav fiaXXovtonv ni^ 
aravetv. xai tovto ov xaiv&g' ix ydg d-q noXXwv xQOVtov iyiygor 
nro nagi anurxonwv xai diaxovcov' ovtw ydg nov Xsyai fi ygag>i^ 
itm. UL^n, jKataatijaw tovg iniaxonovg avTwv iv dixaioavvrjj xai Tovg dia-Vi 
xovovg avTwv iv nlatei'. XLIQ. xai ti ^avfAaoroVy al oi iv 

Xgiat^ niatavd'ivtag naga d'aov agyov toiovto xareatrjoaf 
TOvg ngoaigrjfiivovg, onov xai 6 (xaxdgiog niatbg ^egdnmv 
iv oX(fi tip' dixffi Mcjvaijg ta dtararayfiiva avt<^ ndvta iarj/ieici6ato 



XU. 1. nXfififieXiag A, nXfuifie- 
Xfifjiaxmv I, nktjfifieMa^ edd. omnes, 
etiam Bryen.^— aXX* ^ A I, Wott et 
seqq. eda., dXX* Ian. et seqq. edd. — 
iv ^legovaaXi^fi I, ev iX^ degovaa- 
X^fi) /WV1J A et omnes eda., etiam 
Biyen. 4. Xizovgywv A. 5. fiovXfjq 
L fiovXtjaewg A et omnes edd., etiam 
Bryen. 5 — 7. dgotte — xivS^v^. Cle- 
mens Alex. Strom. IV, 17, 112 p. 613 
e^ nostra epistola haec reddidit: og&tej 
dSeX^ol, ^<j<p nXelovsg (L nXelovoo) 
xar^S^cod^^/iev yvwaswq, roaovzip 
ifnoxelfied^a fi&XXov xivdi^vw, 6. xa- 
tfjStc^fl/iev I et omnes edd., xata- 
^ico^fisv A (c£.^Tischdf.). 

XLn. 8. BvriyyeXia^aav A. I, 
svceyyeXle^hHiav perperam Cknteler,, 
Coustant.y.Homem._ 9.^opv(; Xgi- 
criq I et Bryen., ii o XQ (Ifiaovq 6 
Xgunig) A et edd. priores. post and 



tov d'sov panctam posueront edd. 
quod recte post i^Bmpupdri 1. 3 po- 
sueront Lightl, Gebh. — iSanift^B^ 
o xq ovv ano tov ^eov A et edd. 
omnes, om. I (propter homoeotelenton). 
12. 13. tov xvgiov 1, tov xv (xvgiov) 
fififov A et omnes edd. , etiam 'Ssjea. 

16. xad-latavov Ian. et plerique ^d., 
xa^eatavov A, Wott., €^ll.,Schoenem., 
Iac.y xad^iatav I. 19. ovzwq A. 20. 
21. Kataoti^aaf — iv nlotei. les. LX, 

17. LXX: xai Sweat to^i &gxovtdQ 
aov iv elg^vff^ xai ro^c iniaxdnovg 
GOV iv Sixaioavvo. itafere etiam Ire- 
naeus adv. haer. IV, 26, 5. 

XLIII. 22. Ttiatev^ivteg A. I, 
Wott. et seqq. edd., Tciatsvovtaq {fa. 
matev^ivtsg) Ion. et seqq. edd. 24. 
ta Siatetay/jiiva, ante has voces Co- 
teler., Colomes., Constant- voc. dg in- 
serere volaeront. — acrjfiiwctefo A. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 41-43. 



47 



iv %aig uqaig ^L^Xoiq^ ^ xai i^xolovdTjoav oi hunol nqo^ 
qnjvaif owemfiaQtvQOvvteg toig in avTOv vevoixoQ'efcriixhfOi^. ixet- 
vog yaQj ^riXov ififteaovrog neqi trjg ieQtoavvrjgf xai avaaia^ov^ 
a&y %civ qjvhUvj onoia airtiy dUrj T<p ivd6§ff dvQfiati xenoafitj^ 

5 fi^yrj f htiXBvae tovg dcidena (pvldgxovg Tt^oaeveynceiv avtqi ^» Num. xvi 
fidovg iTtiyeyQaf^fiivag exaariyg g>vl^g xot ovofia' xai Xafiwv avTog 
edrjae xal iaq>Qccyia9v iv toig Saittvlioig twp ^Aft^x^tn; x«i an^- 
S'evo ctvTag slg tifv aytrjviiv tov fioQTVQlov int ttjv VQaTte^av vov 
&€ov' xal nXeiaag Ttp^ anTjviiy iaq>Q<iyuse rag nXBld&g daavrtogf 

lOcog xcrl tag ^dfi&ovgj xal elTtsv avTotg* j'Avdqeg ad€Xg>ol, ^g civ 
qwX^g fj ^dpdog fiXao'ci^Cfj, TavTt^v ixldlsHTai 6 d'^og eig to iega^ 
xevup xai XeiTovgyeiP ttiz^^. TtQuitag de yevofievfjg avvsytdleae 
ftdvra ^laqariXy tag e^axoaiixg x^'Xiadag raiy dvdQwv^ xal ifcidei^e 
toig qwXd^oig Tag atpqayidag xal tjvolSs Tr^v aixrjvijv tov (UXOTv- 

Ibglov xal nQoeiXe tag ^dfidovg' xal evgidi] ^ ^dfidog *Jdaqw oi 
fiovoy fiefiXaarrixvlaj aXXa xal xaqnov ^ovaa. tI doxuTSj dya^ 
TtfjToi; oi nqorjdeL Mwvafjg tovto (liXXeiv laead-ai; fidXiara yder 
dXi^ Hva fitj dxaTaOTaala yivrftat iv t^ ^laqariXy ommg inoitjaeVf 
ware do^aadijvat to ovofia tov dXfjd'ivov xal fiovov xvqiovj <^ ^ 

20 do^a eig Tovg alwvag t&v aloivtov. dinqv. 



XTjTTT, 1. ^xolov^fiaav Ij en^xo- 
X»v^aavAet edd. omnes, etiamBryen. 
4. 5. xsxoaf/njfjiivri I et edd., xsxoa- 
fitl/ASVw (cl c 40 p. 45, 9) A. — sxs- 
Xevcev A. 6. imysyQCcfifiivag, Da- 
vis, mallet iniyeygaufiivrig, — afor* 
dvofux A. I et edd., to Svo/uia coniecit 
Bois. — avtoq I et BiyeD., avrag A et 
prioTes edd. 7. edtjaev A. — BOipQa- 
yiaev iv I, saq>gayiasv A et edd. 
omnes, etiam Biyen. 9. xXiaaq A. — 
sawgayiaev A. 10. ci)$ add. M. 
Sonmidt, Hg^, Laur., Gebh., om.^A. I 
et ceteriedd. 12 — 20. nffwtaq—ifi'^v. 
yeteris latinae interpretationis fra^en- 
tom I. B. Pitra (Spicileg. Soleam. Tom. I. 
p. 203) edidit, haius versionis aacto- 
rem Paoliniim Nolanum opinatus (Pro- 
le^om. p. LYII): „In epistola sancti 
Cfementis adCorinthios: SciebatMoy- 
ses, quod virga Aaron floritura esset, 
sed ideo convocavit popolum, at ho- 
norabilis Aaron inveniretiir, et deus 
gkrificetur a populis, ipse autem ca- 
reret invidia^'. 12. ovvBxaleasv A. 



13. nivxu I, nuvta tov A et edd. 
omnes, etiam Biyen. — avSgiov xal 
inidsiSs I et Bryen., (xv6ow[v xai 
€7C€]6ei4ato A et priores edd. 14. 
[rag awQa]yi6ag A. — tp^oi^sv t^[v 
axfivtiv] A. 15. nQOBtkn tag I et 
Bryen., nQOs[iXev ra^} A, nQOf^vB- 
yxev] tun. et plerique edd., nqoilwe' 
QBv T^?] Li^hn., G^oh. — ^dfiSogi et 
plerique edd., Q\afi6og] A., ^[dSdog 
TOO] liightf., Gebh. 16. ^«/JAa[OTif 
xvia] A. — Soxeixai A. 17. ngoy- 
iei I et Bryen., nQo[vidsi\ A, -t^qo- 
Byvw] lun. et priores edd. — [tire- 
a^ai\ A. 18. ax[axaata]aia A. — o£- 
Ta>c inoli]aev I, lun. et seqq.^edd., 
Bryen., ovra^k enoi\tjasv A, ovtw[g 
ivd]rja6v GoteL, Colomes., Goust. ad 
maiginem, quam coniecturam Pitra 
fragmento latino eonfirmari asseruit. 
19. ayaxi I et Bryen., eig ro A et prio- 
res edd. — t]o oyoj^a A. — xvglov 
I et Bryen., [xv] i e. xvqIov A, [9v\ 
L e. d'Sov Ian. et priores edd. 



48 



CLEMENTIS ROMANI 



XJjIY. Kat oi anotnoXoL '^fitSv eyvioaav dia tov 
xvQiov i^fifSv ^Iijaov Xqiotov, otl Iqiq toxai Tteqi toi} ovofjiazog zij^ 
imOTionfjg. due tavTriv ovv zfjv ahlav nqoyvioatv elltjqtoreg jeXaiav 
yLOtiazK^aav tovg TiQoeiQtjfievovg xat fiera^ eni 3oxi/^y i'dwxavj 

. oxwg, idv uveg xoifitj^oiaij diade^wvrai ^aqot dedoxifiaafxivot civ- ^ 
dgeg Trjv laivovQyiav avTwv, zovg ovv xaraarad'ivtag vn ixeivwv 
1] fi€Ta^ v(p ertQiov iXXoyi(i(ov dvdQwVf awevdoxfjodarjg Trjg ix- 
xhfialag Ttdarjgy xat XBi/covQYxi^avTag d^efimwg T(p noifivlffi tov 
Xqunov fievd Tan€ivoq>Qoavvr]gf fjavxtog xai d^avavawgf (ASfiaq" 

^ TVQTjfiivovg T€ TioXXoig XQovoig vno ndvtav, Tovzovg oi 3ixaicifg\0 



XLIY.l — p. 49, 7. xal ol cbeootoXoi 
— ksixovgylav ttvxwv. fragment! la- 
tin! !ll!u8 (cf. quae ad c.43p.47,12 — 20 
notata sunt) altera pars: ,,Hanc formam 
tenentes apostol! (yel successores e!us) 
quos eligebant com consensu tot!ns ec- 
cies!^ ordinabant propositos^. 1 . xal 
o\ &7i6atoXot ^fxcov iyvwaav. ef. 2 
Petr. ni, 2 ziJQ xtbv anoaxoXotv i>/i<3v 
(text. rec. ij/ic5v) ivxoX^g, yoc. ^fioiv 
yel !n ev fiiv mutandom yel propus 
delendnm Dayis. pntayit. xal o dno- 
axoXog xal tifieXq (!. e. Petros elasqne 
prim! successores , Linus, Cletus, Cle- 
mens) interpretem latinum legisse Pitra 
suspicatur. nihil mutandum est 2. 
xvgiov I, lun. et omnes edd., etiam 
Bryen., xv (i. e. XQiaxov) A. — BQei,<; 
A. — negl I et Bryen., €7ri A et prio- 
res edd. 4. fiexa^v I et omnes edd., 
etiam Bryen., fAixo\v A. — inl Soxi- 
piy edidi, quum yoc.- imSoxifJi^v nus- 
quam repererim, enivofjiijv A, inido- 
fjt^v I, iTtivo/A^iv (ta. anovofiijv) Inn., 
iniX^^v yel eniXoy^v kxegoiq con- 
iecitBoisius, inifiovijv Tumerius (apud 
Usserium de epistolis s. J^natii §. 18), 
Bunsen (Ignatius n. seine Zeit p. 08 sq.), 
L!gh1f., imaxoXhv A. Bitscm (altJfa- 
thol. Ejrche ed. 1. p. 371, reyocatum 
in ed. II. p. 359 sqj, Mxi vofiov Nol- 
tius, iitixgoni^v Hg^ et Lipsius (Aca- 
demy no. 10), inidox^v Bryen., ini- 
vo/Afiv defenderunt Laur. et Gebh. no- 
tionem alicuius Soxifiijg hie reqniri 
decent praecedentia (c. 42 p. 46, 16. 17 
Soxi/idaavxsg x<p nvev/iaxi) et sequen- 
tia (1. 5 ixegoi SsSoxifiaafiivoi). in 
hac epistula, quae nonnulla yoeabula 
inusitata praebet (c. 1 p. 4, 15 oixovg- 
ysZv, c. 20 p. 26, 2 xayaZg, c. 42 j). 46, 
8 siijyysklad^tjaav passiye), possis eti- 
am ini^oxifA^v agnoscere (cf. imSo- 
xiiAaCfW^ insuper exploro). sea haec con- 



iectura audacior esse yidetur. omnes 
yero concedent, lectionem EIIU OKI- 
MEN oriri potuisse ex EnUOKtMHI, 
ut c. 23 p. 29, 18 in codice A TEN 
WYXENex TEPPYXEI (ct cod. I), 
ad c. 35 p. 41, 13 Lightt, qui EN (Jv) 
in EI (1^) mutayit, haecnotayit:%,For 
similar corruptions in the MS. see §. 15 
[p. 19,9] avaoxijaofisv (not) §. 36 [p. 42, 
4] 00(5, §.41 [p. 45, 18] ovveiovoiPt 
U, §. 6 aixfjtakiociav [pro AIXMA' 
ASiSIAIfK si igitur praeferas inl 
doxifi§ corruptum in enidoxifiijv^ scri- 
has primum enidouijVf tum Bnivofitpf 
dedisse, non miraberis. nam saepios* 
syllabae omissae sunt in codice A: c. 30 
p. 35, 4 ayiovv primo pro ayiov ovf 
35, 16 ayvovQ^ro avayvovg^ c. 32 p. 37, • 
12 rj/jifgag pro rjfiexsgag c. 35 p. 40, 18 
(piXoieviav pro a<piXo^eviav^ p. 47» 1 
(Aov pro lAOvov^ c. 45 eitiQiaai^ pro 
eSfigi^toav. Epi. U, 1 noiovv pro 
noiov ovVf c. 9 novvxeg pro noiovnh 
xeg. ypcabulo autem eTtiSoxifftjv ofEeo- 
debantur libjarii sententia sana 
est, apostolos non tantum praodictos 
iUos {xag dnagxag avxiSv c 42] con- 
stituisse e})iscopos, sed etiam demoeps 
sub conditione examinis yel non sine 
probatione contulisse xo ovofjia x^g 
imaxon^g^ ut episcopis mortuis aUi 
probati yiri succedere possent. ApoUos, 
quamyis non episcopus, tamen erat yir 
probatus apud apostolos (c. 47). — 
iSioxav I, lacobs.^ (coniecit) , Bryen., 
eSwxaaiv A9 dsScixaaiv edd. priores. 
5. xiveg I et Bryen., om. A^ et priores 
edd. — xotfitjd^waiv A. — avogeg A 
et edd. omnes, etiam Bryen., om. L' 

7. fiexa^v I et omnes edd., fiexo^vA. 

8. Xixovgyrjaavxag A. 9. a^avavcwg 
A et edd., dfiavdawg I. 9. 10. /iS- 
/jiagxvgrjfjiivovg I et edd., fiLspuxgrvgti' 
fievoig A. 



AD COMNTHIOS EPI. I, 44. 45. 49 

vofxIf^oiiBv anopd'kXea^at T^j'g XeiTov^i&g. afiaQTia yaq ov fiticQa 
rjfiiv iarivy iav Tovg ctfiifiTVtiog xai oaliog TtQoaeveyxovrag ta 
dwQa Tijg aniaxoTt^g aTtofidlwfiev, fianccQioi ol nqoodomoQiqaav^ 
teg ngeafivTegoiy oirivsg eyiMtQnov xai xeXelotv ea%ov tijv dvalvaiv 

5 ov yccQ siXafiovvraif fiij Tig avtovg peraati^afi and tov idqvfievov 
avTolg tStcov. 0Q(j5(iey yccQy otl iviovg vfuZg fietijydyifve xaXcig no^ 
XiTevaafievavg ix tijg dfie^Tcrtog avvoig tenfiijiA^vfjg keiTovQyiag. 
XLY. q>iX6v€ixol kovef dd€lg>oij xat ^tjXwTat TtaQi t(Sv dvtjxovTiov 
elg cwTtjQlav. iyx€xvq>are eig tag legag yQcig)dgy Tag aXrjd-ug^ Tag 

X^dia Tov TiveviAaTog Tov ayiov. irtloTaad'e otl ovSbv adixov ovSi 
TiaQaneTtoLfjfiivov yiyganTac iv avtaig, ovx evQi^aere dtxaiovg 
dno^B^Xrifihovg and 6oi(ov dvdgwv. iSitixd-r^aav dlxaioif dXi^ 
vnb dvofiwv eq>vXaxiad7fiavy dXX^ vno avoaiwv IXi&dad^aav 
vnb nagavofiafv dnhxxdvd^aav vnb tcSv [xiaqov xat adixov ^^- 

15 X'ov dveiXr]q>6T(ov, TavTa Ttdcxovreg etfxXewg ijveyxav, tv yoQ unw^ 
fiev, ddBX(poi;\JavLrjX vnb twp q>ofiovfi€V€ov tov •d'ebv i^rjdT} ct^Dnn. vi.i 
Xdxxov XeovTwv; rj Idvaviag xai td^aglag xat Miaa'^X vnb T€jviyiak,m^9.\ 
'd'QTjCxevovtwv trjv ixByaXonqenij xai evdo^ov d-qfjaxeLav tov vxpi" 
OTOv xaTelqxd^aav eig xdfiivov nvQog] fxi]'9'afi(Sg tovto yivoiTo, 

XUV. 1. mtopdXXsad-ai I, Hg^., Ion. et pleriqne odd., fnoxB e}{>Q^ne 

Qehh.fBxjen^ mtofiaXeadixt A et oe- Yel[no^ e]{>oi^aeTe Lights., Oeim. 12. 

teri ead. — Xitovqyiag A. 2. iatlv anofislpXtifilsvovg A. — and A. I et 

I, eatat A et edd. omnes, etiam Bryen. edd, plerique, vnd Hg*. — [€6ia}]x^ij' 

6. fiBxriydysxB I et edd. pleriqae, jue- aav A. 13. avo\ji(ov\ A. — ifvXa- 

tttyaysTS A, lac. 6. 7. noXirevaa' xiad^aav A I, I&c, et seqq. edd.. iipv 

fiivovQ I, noXitevofis^ovg] A et omnes Xdx^fjoav Inn. et seqq. edd. , ivetpV" 

edd., etiam Bryen. 7. Tsrifiijfiivtig Xaxladijaav Wott. et seqq. edd. — 

A. I et edd., tszijQimSvijg coniecernnt [avo]aiwv A. 13. 14. iii&daB^rjaav 

Ligbtf., Gebh., cf. 1 Thess. V, 23 d/iifi- ino A. I et edd., iXid^aaS^aav , aXX' 

nxfag^XTflQrfi'elri, fort, recte. vnb coniecernnt Inn. et alii. 14. na- 

XLV. 9. ipiXoviit^oi] satai A. — [Qav]ofiwv A. — and xwv fxiaqov I 

faxi, i. e. estote, Lightf., Gebh. — et Bryen, [an]o xwv j^iuqwv Af \Jbn]o 

nsql xwv avmeorxofv I, Lightf., Gebh., x<Sv fiiaQwv Inn. et pleriqne edd., [^]nd 

Bryen., negi [xwv] avr^xovxcjv A, negl xwv fiiaqov Lightf., Gtoon. 15. avei- 

[a*v] dvtjxdvxwv Inn. et ceteri edd. 9. Xnwdxofv I, Mill., Wott., lac. et seqq. 

eyxsxvtpaxs I et Bryen., evlxsxv<pa]z6 eaa., [naQ]iiXij(p6rQ)v Inn. et seqq. edd. 

A, i[yxvnxex]€ Inn. et plerique edd., — svxXanog A. — [xt] yaQ A. 15. 16. 

^i\ximxi\te Lightf. , Geoh. — XeQctg stnwfiev Ixm, et pleriqne edd. , eino' 

I et Bryen., om. A et priores edd. 9. uev A, sinoiuev 1 et Bryen. 17. Hj 

10. xitg 6iii xov 1 et Bryen., [raj dia I, Davis., Gall., Schoenem., lac, Hef., 

tov]. A, l^^aeig] Inn. et pleriqne edd.. Dress., I^g^, Lanr., Lightf., Gebh., M 

[xdg xov] Light!., Gebh. 10. smaxa- A, [xai] MilL, [^1 Wott., om. Inn. et 

o^i [ozi ov6]6v A. 11. naganS' seqq. edd. 19. xaxeiqx^^^^i^ -^ ©* 

[noiTJlfisvov A. — ysyganzai A et edd, omnes, xa9'elQx^fi<i(xv I. — firi- 

edd. omnes, etiam Bryen., yiyganxol. ^a/i<og (cf. 33 p. 37, 17) A. I, lac, 

— OVY sijqjasxs I, Lanr., HgJ. (Zeit- Dress., UgK et seqq. edd., fitfdafiwg 

schr. I. w. Th. 1870. p. 412), ^Bryen., lun, et plerique edd. 
[ovx B]vQi]C6xai A, [ov ydg e]vQiiaete 

HiLOENFELD, XOY. TeSTAJC. EXTRA CANONEH. FASC. I. ED. SI. 4 



60 



OLEMENTIS ROMANI 



Tiveg ovv oi Tccvta dQuaavreg] ol arvyrjtot xal ndofjg %a%Lag nXrj^ 
Q€ig eig voaovto i^qed-iaav dvfjLOVy aiaia Tovg iv baitf %ai dfuofiq) 
nqod'iau dovXevovrag t<^ ^etp eig alxlav naqa^aXAVf (lij eidoveg 
(kb 6 vtpunog vnigfuxxog xai ^TteQaOTtian^g iatc %wv iv nad^a^^ 
avvudijO€L Xai^QevovTtov T<p navagirqt ovoficcfi avtoSf fp fj do^a 5 
eig tovg cddivag twv aitivwv, dfjirjv. ol de vTtOf^ivovTeg iv nertov- 
dn^aei do^av xal ufX'^v ixXrjQovofifjoaVf ini^qdnfjadv tb xal SyyQa- 
q>oi iyevdvTO anb lov %bov iv x^ (ivrjfioavv(p ait&v eig tavg 
aifSvag tcSv aicivwv. afxrjv, 

XLVI. ToiovTOig ovv vftodely^aai xoXkrjdijvai xal tjfjiag dely 10 



XLV. 1. azvyiitol I et edd., axv' 
tjtoi A. 2. tig A et edd. omnes, eti- 
am Bryen., om. I (post praecedens yoc. 
nXi^Qeig), — iSvoBd-iaeiv emend. Hg. 
(Zeitschr. f. w. Tlh. 1870. p. 412), cf. 
2 Cor. IX, 2 o is v/iibv X^Xog ^(^i- 
^laev tovg nXsiovag^ iS^ocaav A. I 
et plerique edd. sed iam editori prin- 
eipi illad Tocabolam suspectum erat. 
i^ixavaav (cf. c.^ 1 p. 4, 3) vel ^f ^^- 

Siy;av^ sc. bavtovg^ con^ecit lun., ii^^- 
rjaccv (idque mallet Bimus), vel iStf 
yoKo^tiaav, vel iSriqlad^aav, vel inkfi- 
abijaav coniecit Boisius, iS^laaav vel 
iSyioav Davis., iSwrjaav Cotel., iSii^- 
^f^qav com Birrio Ligbtf. codicnm le- 
ctionem defenderunt Wott.Jac, Lightf., 
Gebb. sed bene Laur.: ^^iSeQc^stv — 
Passowio auctore nibil est nisi S^iv 
continuare s. in pugna ad finem usqae 
perseverare^ neque erat quod Wottonus 
verteret: ,,in tantum mrorem conten- 
tionis studio incitati sunt", et lacob- 
sonus: „eo furoris contentionis studio 
prorupenmt". nee prodest Hefelii in- 
terpretatio: „eo furore rixati sunt^', 
cum non ^Qig improborum, sed dvudg 
furor 9'eoatvylag h. 1. tractetur**. age- 
QC^laavtsg concitarunt, non ^SeQlcav- 
teg, cf. etiam c. 14 p. 17, 14 o^xiveg 
iSaxovti^ovciv sig algiasig xal azd- 
asig. 3. eig alxlav nagafiaXeZv emend. 
Ligbtf., Hg. (Zeitscbr. f. w. Tb. 1870. 
p. 412)> Gebb., eig xa/iivov i/ifiaketv 
maluerunt lun., Fell. , Colomes. et ita 
interpretati sunt Guil. Burton et Herzog., 
eig alxlav ngopalelv Davis., eig alxl- 
av nvQl neQifiaXelv Birr, et GaJL sed 
cf. c. 55 p. 61, 1 xiv6vv(p havthv na- 
gipaXev. 4. eativ A. 5. navagezy A. 
1, Wott., Euss., Gall., Homem., lac, 
Hef., Reithm.,. Dress., Hg'., Laur., 
Ligbtf., Gebb.. Bryen., [na]vagez<» A, 
dvagiz(p lun. et seqq. edd. 5. 6. <o 



fl Soi[a sig] zovg ait»vag zmv^ai[w^ 
vfov al/iijv A et priores edd., (p ij So- 
Sa eig zovg al(bvag. dfif^v I et Bryen. 
7. 8. fvygatpQi I, Laur. (Zeitscbr. f. 
lutb. Tb. u. E.'p. 424 et in editione), 
Hg^, Ligbtf, G^bb., Bryen. (cf. Herm . 
Past. Vis. I, 3_p. 7, 4 sq. Mand. Vm. 
p. 68, 1. Sim. n, p. 82, 13. Sim.V, 3 
p. 86, 26. 88, 6. LX, 24 p. 137, 10), 
enatpgoi A, iXat^gil^ofiepoi coniecit 
lun., €Xag>gol vel dvina^oi Bois., iXa- 
^gol vel fnavgoi Ootel., Mnagxoi(d. 
c. 37), vel certe Mfpoget, (cf. Dan. Ul, 
30) Birr. , inaid-igioi^ Davis, (qui ita 
restituere voluit: intig^riaav oh xal 
inai^igioi iyivovzo^ and zo1> S'Bov, 
lazw fivti/jLOOvvov avzdiv xzL)^ ina-' 
wgoSiZOi Hef. et Dress. ^ 8. oaio A 
I et edd. fere omnes, hrip Hs^. — av- 
z^v A et priores eddl, avtovi et Bryen. 
XLVL 10. vnoSsiyfiaaiv A. p.51> 
1. 2. yiyoanzai ydg — ayiaa^^aowau 
baec verba in sacra scriptora frustra 
quaesiverunt viri docti. quae enim cos- 
tulerunt (Sirac. YII, 35. 36: ndiaav St^i- 
ytjoiv S^elav d^iXei dxoieiv, xal na^ 
goifjilat, avvioewg fi^ ixg>evyit€»odv 
af. idv ^(^0^ ovvezovy og^gi^e ngbg 
avzovt xal fia^ovg S^vuiSv avzov 
ixzgifiizQi 6 novg aov. \ Cor. VII, 14 
ijylaozai ydg 6 dvtm 6 aniazoig^iv 
zy yvvaixlf xal^ ifylaazai ^ yvvy i 
amazof iv r<^ ddeXq>ip' inel iga xa 
zixva vfjLwv axd^a^a iaxiv^ vvv ih 
ayid iaxiv)f ab boc loco procul sibsunt. 
conferre iuvat Herm. Past. Vis. Ill, 6 
p. 20, 13 finSh xoXXd}fAevoi xoZg ayl" 
oif, Sim. vm, 8 p. 109, 24. 26. xal 
fiij xoXXatfievoi xolg hyloig. sed hu* 
ius efi'ati fons primarius extra canonem 
sanctae scripturae quaerendus est, cf. 
quae ad c. 17 p. 22, 11 c. 23 p. 2d, 12 sq. 
c. 26 p. 33, 6. 7 notata sunt 



AD CORINTHIOS EPI. I, 45. 46. 



51 



Pa.xvni 

90. 27. 



adelq>oL yiyqaTttai yaq ,KolXaa^^s Toig ayioi^, Hti ol noXlci" 
fievoL avTolg &'yiaad'rjaovTaL^, xat Ttdkiv sv higq) Toncp Xiyei 
jMera dv6gog d^tfiov d-9'(poQ iatj xal fieia inXsxTOv iytkeKtog eofj 
Tcal fierce ocq^Xov diaoTQstpeig^, ycollTjd'difisv odv tolg ad-i^oig xat 

5 dixaioig' nai di ovtoi htlsxtol tov &€0v. ivari e^sig xat d-vfiot 
xat SiXQOTaatai xat axtofioray noXafiog te iv vfuv; tj ov%t eva 
&e6v exofxev xat %va Xqiarov xat ^v ftvevfia rijg xdgiTog to 
ixxV'9'ev iiip vfxdtg; xat fila xXrjaig iv Xqixni^. Ufarl iiihxo(xev xat 
diaoTtwfifv Ta fiklt] tov Xgunov xat aToaidJ^ofisv n^qhg to owfia 

10 %p idtov xat elg ToaavTtjv dTtovoiav l^%o^€^or> ware iuiXa^iad'ai 
^liSg Sti fiikt] iofiev dXXriX(ov; fjivijadTjTe Tdiv Xoywv tov xvqlov 
^fiwv ^Itjoov. Ane ydq yOvat Ti^ avd-Qvintp ixBivq)' xaXov tjv avT^ i^TSl 4 
el fiij iyevn^'dT^ 7] eva xtiv ixXexTiSv (xov axavdaXiaai* xqeivtov 



Mt.XXYI, 



XLVI. ^1 . xokXaa^ai A. 1—6. yi- 
YQunxai yog — tov d-eo^, haec Clemens 
Alex. Strom. Y, 8, 53 p. 677 illis, quae 
6 Barnabae em, c. % p. 30, 8 sq. lauda- 
idt, taoite adaidit: yiyqanxai di Msxa 
dvigbq dd-tpov aS^tpog ^oy xal [iBxa 
ixXsxxol) ixXexxog Mao xal fiexa axQe- 
fiXov SiaaxghpeiQ. xoilaa^ai ovv xoZq 
ayloiq ngoa^xei, oxi oi xoXXwfievoi 
nixoig kyiacd^aovxai, Nicon (cf. quae 
ad c. 14. p. 17 y 9 sq. notayimus) ita 
pergit: xoikri^miAsv ovv^xoZg dd-tpoig 
xal dixaloig' slal 6h ovxoi ixXsxxol 
xov d'iov' yiyQcenxai yaq* xoXldiod'ai 
(Jtk^xokX&aBf) xoXg ayloif^ oxi ol xoX- 
Xwfievoi avxotg &yiao9^ijaovx<u, 3. 
xal fJiBxk ixXsxxov ixXsxxbg iay A. 
iusx) I, Wott. (uet') et seqq. edd., om. 
Ian. et seqq. edd. 4. 5. xoXXri^wfisv — 
xov &eov. Nicon (cf. quae ad 1. 1 — 6nota- 
Timus) in excerptis suis ita pergit: xoX- 
k>f^wf4ev otv xolg d^ipoig xal dixaloig, 
5. £iaiv A. 7. 8. xal %v — fAia xXrfiig 
A. I et edd.y pUav xXijaiv yel ovxl xal 
Sv iaxi nvevfia — xal pila ^fA^diC te- 
meie suasit Boisius. 8. StsXxofiev 
A et edd. omnes, 6iiXxw/A€v L 11. 
12. xov xvQiov fifAwv 'jijaov I et Bryen., 
W xov XV iifAtov (inaov xov xvgiov 
iifA&v) A et priores edd. 12. eaiBV A. 

12— p. 52, 3. Oval axavSaXlaai. 

Mattn.XXyi,24: ovalSh xtp avd-Qoinip 
ixelvw y Si ov o vibg tov avB'Qianov 
naQailSoxac xaXdv ^avx^, el ovx 
iyevvfi^ avd-gwnog ixsZvog. XVIII, 
6: dg d* av axavSaXlcy ?va x65v (ii- 
xgdfv xovxiov xc5v niaxsvovxcov slg 
ifii, avpig>igfi avxoi ^va XQSfxaa^i 



fivXog ovixbg elg xov xQax^Xov avxov 
xal xaxanovxiad-y iv x^ nsXaysi xng 
S^aXdaarjc. Marc. IX, 42: xal bg &v 
axavSaXfay iva x(5v uixQoiv^ x<Sv nl- 
axiv iyovxoiv, xaXov iaXiv^avxfp fi&X- 
Xov st nsglxBixai ^fivXog ovixbg tcsqI 
xov xgdx^^ov avxov xalSifiXf^xai 
slg xrpf d^aXaaaav. Luc. XVII, 2 : Xv- 
oixeXsl avxWf el XiB^og /ivXixbg negl- 
xeixai negl xbv XQaynXov avxov xal 
I^QQinxat elg x^v §aXaaaav ^ ?va 
axavdaXlay x<3v [itXQoivxo^xwv ?va, 
etiam Clemens^ Alex. Strom. Ill, 18, 
107. p. 561 :^ ovjxl x(p dv^Q<6n(p ixel- 
v<pi (pfiolv o xvQiog, xaXbv i^v avv(p 
el /i^ iysvvrfiiriy ^ Sva xtSv ixXexxwv 
(lov axavSaXlaai (Mt. XXVI, 24). 
XQBLXxov ffv avx(3 negixs^fjvai pivXov 
xal xaxanovxioi'rfvai elg ^aXaaoav 
fj Sva x(3v ixXexx(uv piov duxaxQitpai 
(Mt. Xyin, 6 sq., Yoc. Siaoxgirpai e 
sqq., p. 52, 3, petito). CSlementem Bo- 
manum in his laudandis etiam non 
multom absimilem esse a TertuUiano 
(ady. Mareion. lY, 35), Origene (Horn, 
in Num. XXV, 1, 0pp. H, 365) et aliis 
monuit Ootelerius. equidem (apost. V&* 
ter p. 106) monui, etiam Marcionem 
Luc. XVII,^ 2 ita legisse: XvaixeXel 
avx(p, el ovx iyewn^ij ^ XlS^og iv- 
Xixbg neglxeixai xxX, ^ 12. ixslvtp A. 
I, Clem. AL et edd., 6i ov xa cxdv* 
daXa %Qxexai ex ev. Matthaei addere 
yoluerunt lunius, Bois,, FeUus.. — 
avxi^ A. I, Clem. Al, et edd., (AaXXov 
temere addere yoluerunt lun., FelL, 
Colomes. 13. /(i^ I, Clem* Al., Bryen., 
ovx A et priores edd. 

4* 



52 



CLEMENTT8 ROMAKI 



r^p avT(p neqiTed^vM fnvkov xat %a%anov%io9rpfai elg Tfjv d'dXaa^ 
aav fj ^va %wv fiixQiSv fiov axavdaliaav^. to axlofia vfiiiv noX^ 
Xovg diioTQeifja, TtokXovg eig advfilav i'fiaXej noXXovg elg dunay^ 
fjiov, zovg Ttavtag vfiSs ^^S XvTttjV' xal iTtlfiovog vfjioiy iartv ij avdaig. 

XLVn* l/tvaXdfieze Tfjv inunoX'qv tov fianaQiav IlmXov 5 
tov anoQToXov. tl TtqcStov vfuv iy dgxfj tov evayyeXlov iyQcnpev; 
in dXtjd'slag TtvsvfxariTuSs iniateiXfv viuv neQl iavrov xal IdnoX- 
1 Cor. 1, 12. Xu) xal KrjqtSf dtd iro xat zoTe TtQoaxXlaBig vfiag TiBftotrp^oti. 
dXH fj fVQ6axXiaig ixeivfj rfl%ova aiittfrlav vfuv iTtijveyxe' Ttqoa- 
exXiSijve y&Q dnoatoXoig fietiaQTVQrjfiivoig xat avSgi dedoxi/ior- 19 
afiiv(p naq atftoig. wvt da xaravo^accre Tlveg ifxag 8iiavQetfjap 
xal TO acfivov tijg neQifioi^ov q>iXa3eXq>iag vfiwv ifieitaaav, aloxQdf 
dyaTVTfvoij xal Xiav aiaxqd xal dvd^ia tijg iv Xqiot^ dydmrig 
dxovead'aiy ttjv pefiaiOTdtrjv xal dqxalav Koqiv^Iwv ixxXfjolav 
di ^V rj dvo TtQoatana araaid^eiv nqbg rovg nQeafivriQavg. xalxb 
avtt] ^ dxo^ ov fiovov elg fjfiSg ixwQtjoev, ^dXXd xal elg jovg he- 
QOxXivelg vnaQXoviag dtp fifxavy ware xal pXaaqnjfxlag inupiqe- 
ad'OL t(p ovofiOTi xvqIov did %iiv vf^eriQav d(pQoavrtf}Vj eawolgze 
xivdvvov ine^egydZead'ai, XLVXEI. i^dqioiiev ovv tovto 

Iv %d%ei xal TtQoaniaufxsv tip deanoTjj xal xXavCwfiev ix«-26 
zevovteg avTOv^ oniag yevofxevog %Xewg iTtixaraXXayfj ifiiv xal 



XLVI. 3. Sisatpeyfsv A. — spa- 
Xbv a. 4. {>/i&Q if fipiaq A et odd. 
omnesy etiam Biyen. 

XLYU. 7* 8. kavtov xal lAnolX<a 
xal Kfftpa: I et Bryen., avxov xs xai 
Krjtpa re (yoc. te om. lun., restituit 
Wott.) xai^tatoXlof A et priores edd. 
8. nQoaxXriaetq A I. 9. nQOQxXiaiQ 
A, TtQooxXtjciq I, ngoaxXiciq ^ invito 
codice Wott, Kuss., Gall., Schoenem. 
— fftxova I, Davis., Hef., Dress., pro- 
bante laeobsono, Hg^, Laur., Gebh., 
Bryen., iitxov A secundum Lightf. qui 
rftxov edidit* — inrpfeyxe I et Biyen., 
ngoarjvSYXBv A et edd. priores. 9. 
10. ngocixXi^tjxt A, nQOcexXtfi^x^ I. 
10. 11. anocxoXoiQ fie/iaQXvgrjfisvoiq 
xaiav6qi6s6oxi/jiaa/jievw nag avxoigA 
et omnes edd., etiam Bryen.,^ oTroaro- 
Xoig dsSoxo/jiaa/iivoiQ^ xal cIvSqI fis- 
fia(fxvQrifiivio nao avxwv I, apoetoli 
/4€fiaQXvprjf4Bvoi oicuntnr, ut c. 17—19 
Abraham, lob, Moses, David, apud 
Ignat. ad Ephes. 12 Paulus, ad Magnes. 
5 prophetae vno ^Itioov Xqicxov fis- 



IxaQXVQfipLivoi, vir autem probatns apud 
apostolos non Timotheus^ at Lanr. opi- 
natuB est, sed ApoUos dieitur. 12. £^a»- 
aav A. 13. dydncffQ (cf. o.49 p. 53, 12) I, 
ayatytiQ A et omnes edd., etiam Bryen. 
14. dxoiSsa^ai A. I et edd. pleriqae, 
axovexai coniecerunt Inn., Bois., FeU., 
Oolom., Dress., Hg^. sed alavodt — xal 
Xiav aiaxod xal dvaSia eodem sensu 
quo alax^ov^xxX, dici docet etiam e.58: 
xal iaxai d/jiexafiiXijxa vfiZv. Bryen- 
nius contulit Herodot. I, 91 xtpf ttc- 
ngwuivtjv fAoXgav dSvvaxa eaxiv one- 
tpvyieiv xal d^€(p. ES, 2 /aA^Tra elvai 
TceQiylvsaS^ai xal Snaaiv avd-Qmnoiai, 
Thucyd. 1, 125 ddvvaxa itpalvsxo elvai 
noXe/jLslv. Eurip. Hec. 1241. Med. 384. 
385. 17. rj/iwv A et omnes edd., eti- 
am Bryen., vfiwv I. 18. xs 1 et 
BryeiL, de A et priores edd. 

XLYUI. 21. yavofiBvoQ %Xb(o<; I^ 
iXBwq yBvofiBvoq^ A et omnes edd. 
etiam !Bryen. — vfiXv I et Bryen., rifjtiv 
A ot priores edd. 



AD CORIKTHIOS EPI. I, 46—49. 



53 



inl tiiv cefiyrjv Tijg q>iXadelg)iag vfi(Sv ayvtjv dyioyijv anoxavaarr^ 
vfiSg, TtvXf] yaq dixaioavyfjg eig ^(orjv avBtpyvia ioriv a^Tfj^ Tca&wg 
yiyqaTttai^ l^voi^ati ixoi nvXag dLxaioavvqg^ dael&wv h ceviatg^^^^' 
i^OfioXoy^cofiM T^ xvQiip. (xv%ri f^ TtvXrj %ov yvqIov dlxaioc eias^ 

5 Xevaovtat iv avvy. TtoXXtSv ovv TtvXcSv dv€(pyviwvy ij iv dixaioavvfi 
avTrj ictlv ^ iv Xqiatf^j iv y fxaxAqjiOi navtsg oi aiaeXd'ovTeg xa\ 
xazev'^vpovteg %rpf Ttoqelav avxtiv iv oaioTtjti xai dLnaioaivrjy axct- 
qaxtog ndvra ^TtitsXovvteg. ijVoi Tig ntarogf rjz^ dwarbg yvwaiv i^ei- 
nuvy 7]T(o (fotpog iv diaxQiaei XoycoVf Jjnof yoqybg iv eqYotgy fjftcn ayvog. 

VS%OQo{ftif y&Q fiSXXov Ta7t€ivoq>QOvsiv 6g>€lXeif oO(p doxei fxaXXov piei" 
C(oV elvaif xai ^rjTeiv to 7C0iv€oq>eXsg Ttaaij xal (irj to eavrov, XLIX. 
o ^(ov oly&nr^v iv Xqioti^ noiTjauTW tcc tov Xqiotov TtaQayyiXiiara, 



^ XLVmi— 11. inlTni^ji6/iviiV''Xal 
fAri to iavto^. ^emens Alex. Strom. IV, 
18, 113 p. 613. ri aeuvp ovv^t^q tpiXav- 
d-ownlaj: tj/nSv xal ^v^ aywy^ xa%a 
tov KX^ivza to xoivto^eXhg \ritiL I, 
7,38 p. 338. 339. ^Avoi^axe ovv, ^nalvfi 
yg€tq>n, nvXag Sueaioavvtjgf 2va iv av- 
taig elosk&ibviSouoXoyiiowfiaitfji xv- 
pltp, dXX* al fihv eig 6ixaioavv^v dSol, 
nokvt^onwg acitovxog tovd'eov — dytc- 
9'ig yoQ — , noiXalxe xal noix&ai 
xal ipiqovoai^ elg xrpf^ xvqIc^v SSpv re 
xal TV&Xiiv, iav dh t^ fiaaiXix^v ze 
xal avd'evTix^ etaodov ^v^f?, axoi^- 
ac' ACttj ^ TfiXfj toy xvglov, 6lxaioi 
Hoskevaovxai iv avrf. nolXwv tol- 
pvv dveq^Yfiivwv nvXwv iv Sixaio^ 
avvHf aStrj ffv iv Xgiaxi!^, iv ji /laxa- 
Qioi ndvxeg ol elaekd^ovxeg xal xa- 
x€v9;^vovxeg Xf{v nopslav ahxiov iv 
ooi&tfixi yvwaxixf. avxlxa o KX^fitjg 
iv x§ ngbg KoQiv^lovg inipxoX^ xaxk 
Xiiiv ^al xdg diatpogag ixxi&e/isvog 
xwv xaxa x^v^ ixxXrialav Soxi/Af»v 
'Hxto xig niaxogf ijxcj dvvaxSg xig 
yvwaiv iSnnetv, Ijxw aotphg iv dia^ 
xgiaei Xdywv, ijx<o yopydg iv Hgyoig, 
Vl, 8, 64 p. 772.^ iSfiyovfisvogJh xd 
^tixov xo^ nQOiptiZov (Ps. CXVm, 19. 
20) Baovafiag (error memoriae) ini-^ 

?)igii uokXwv nvXwv avs(pyvi(bVf ^ 
V Stxaioavvy aUti/ iaxlv i^ iv Xqi' 
oxfp, iv h lAaxoLQiOi ndvxeg ol eloeX^ 
d-ovxeg. S. 65. p. 772 sq. : faxw xolwv 
nioxbg o xoiodtog^ Scxat dvvaxog 
yvwaiv iiemeZVf Ijxw ootpdg iv dia- 
xglaei Xdymvy Vjxot yoQvbg iv igyoig, 
Ijxfo ayvog, xooovxqt yag fi&XXov xa- 
neivofpooveZv cfpelXei, Za<p^ doxeZfi&X' 
Xov fAell^Qfv elvai^ 6 KXiifjLtjg iv xy 
ngvg KoQiv&lovg tpriaL Maximus lo- 



coriim communium serm. 49: KX^fiev- 
xog* Toaovxov rcc /ji&XXov StpelXei xa- 
7teivo<pqoveXv ^ Zaov Soxei (xaXXov 
elvai. Antonii Melissae Part IL Serm. 
73: KJJifAevxog* . . . xoaovxov xig fiaX^ 
Xov 6<pelXei xaneiVog>goveTv, ooov do- 
xsI/ioXXov elvai. 1. ifiwv I etBryen., 
9ijtea>y A,Wott.etseqq. edd., om. Ian. — 
a'^vipf A. I, lun. et seqq. edd. , lac., 
Li^htf., xal dyvipf ex Clem. Al. Ck>t^, 
Colom., Wott., Hef., Dress., Hg^, Laur., 
Gebh. sed ayvtiv dyafyrfv una notione 
coniongere licet, Clem.Al.yero non yerbo 
tenns reddidit quae legit. 2. t>/iag I et 
Bryen., fiftag A et priores edd. — elg ^c»^ 
ave<pyvXdiaxiv avxri let Bryen., aveo)' 
yvia eig taftiv avxn A et priores edd. 
3. elasX&&v A. I (cf. LXX) lun. et fere 
omnes edd., etiam Bryen., 2va elaeX- 
d-iov Clem. Al., Hg^. 4. iiouoXoy^- 
aoftai I, lun. et plerique edd., etiam 
Bryen.y eSofAoXoyrjawfAai A, Clem. AL, 
Wott., Russ., Hgi. (praemisso voc. ^Iva) 
Lightf., G^bh. ^ 7. 8. dxagdxofg A. I et 
edd., xal dxagarofg Bois. 9. Siaxgioei 
I, Clem. AL, Wott. et seqq. edd., dia^ 
xQiaxQioei A (secundum \iischdfl, d^a- 
xQiOiv secundum Wott.), Sixalqxglaet, 
lun. et seqq. edd. cf. 1 Cor. XII, 10. 
XIV, 29 Rom. XIV, 1. — ^to> yoo- 
yog iv fyyoig^ljxm ityvog Clem. Al. 
(bis), lun. (coniecit), Cotel. (coniecit), 
Potter (ad Clem. Al. p. 772), Grabius 
(Spicileg. L 263), Hgi., Lightf.,' §ra» 
ayvog sv tgyoig A. I et ceteri edd., 
etiam Bryen. \(i.ydQk, Clem. AL, 
Wott. et seqq. edd., om. I, lun. et seqq. 
add., etiam Biyen. 1 0. 1 1 . fiel^iav A. I, 
Clem. Al. et edd., om. Maximus et 
Anton. 11. naaiv A. 

XLIX. 12. noiTiadxio A (secundum 



\ 



54 



CLEMENTIS ROMANI 



tov de6ti6v T^^ aydnfjs fov d'sov tig divcnai i^yi^aaad'at^; %6 fieyar 
leiov trjg xallavijg av%ov tig aQKCtog i^eiueiv; to vxpog^ elg o 
dvdysL fj ayarn^j avexdiijyrjtov iativ, aydftti koXI^ i^fiSg x(fi d'etpf 
iFiSfcr.iy,a dydnr] xalvTtTet TtXrj&og df^a^uSvy aydntj ndvxa dvi%Btai^ ndvra 
* ' lnaxQO^vfiei' ovdiv fidvavaov ^ dydnr], ojudiv vTteQtjgxwov' dyajtrj > 
axlofxoc ovx e)(€iy dydnrj ov araauiZu, dydntj ndvta noisi iv ofio- 
voitjc' iv ry dyanjj he^uidTjaav ndvteg ol ixlextot tov &eov 
dixa dydTCfjg ovdiv evdgectov icti t^ ^£ci. iv dydntj nqooeXd^eio 
Ijuag 6 deanotrig. did trjv dydntjVj rjv eaxB TtQog fifiSgj tb alfia 
avtov did(ox€v ^Itjaovg Xgiatbg vniq ^fiwv 6 xvQiog 'qfiwv iv S-e- 10 
Xi^fxmi d-eov xai tfiv adgxa vniq trig ^^^bg ijfiwv kuu t^v tfw- 
Xfjv vni0 t'^g tpvxf^g f]f4wv, L. oqatej dyoTtrjtoly nwg fiiya xcd 
d'avjiaotov iativ dydnrjf xai tfjg teXeiotijcog avf^g ovx eativ i^r^ 
yrjoig, tig Ixavog iv avty evQed^vai^ ei fit] oSg Sv nataiKoof] 6 
^eog; deofne^a ovv xcri aitovfxad^a and tov ikiovg avtov y Xvalh 
iv dydnii evged^w/dsv dixa nQOOTcXiaewg dvd'Qwnivrjg afifofxjoi^ 



Tischdf.), I, Laur., Ligthf., Gebh., riy- 
gijaatw Ion. et ceteri edd., etiamBiyen. 
XLIX. 1. r6v Ssafidv—^^rjyiiaa- 
aS^ai. Hieronymus ad Eph. IV, 1 (0pp. 
YII, 606): cuiu8 rei et Clemens ad Co- 
rinthios testis est scribens: Yinculrun 
charitatis dei quis potent enarrare? 
2 — 15. TO vtpog — xataSt<ba^ 6 d^soQ, 
Clemens Alex. Strom. IV, 18,^113. p.613: 
avttj iaxlv ^ iyanii' x6 dyanav tov 
^eov xal t6v nXtjalov, aZxij elq to 
dvBxSi^rixov iVo^ avdyei^ dyijtrj 
xaXvnxsi nk^d-OQ a/iagxiwv^ aydnrj 
xoXka ^fA&q x(p ^i<p, ndvxa noiBl iv 
ofjLovol(f iv xy ay any ixsXeiwd^ijaav 
Ttdvxsg 06 ixksxxol xov &SOV' Slxa 
dywing ovdhv siagsax^ov X(^ ^€(f' xr^Q 
xeXeioxrjxoQ avx^g ovx %axiv €{ijy*7- 
aiqy iptjaL xIq Ixavoq iv avxy evQt" 
^r^vai, el firj ovq av avxog xaxa^iwao 
o d'sSg; 2. xlq dgxexog i^einsZv A 
(secundum Tischdf.) I (om. agxsxdg)^ 
Laur., Lightf., Gebh., Biyen., xlg dgxel 
wg eSei siTieZv; lun. et seqq. edd. omnes, 
eSsi in del mutare voluit M. Schmidt. 
4. dyoTttj xaXvnxsi A I, Inn. et seqq. 
edd.y lac. et seqq. edd., n dydjtij xa- 
XvTCVei (tamquam ex A), fortasse 
MiUii nomine capti Const., Wott., Gall. 
8. Eoxtv, 9. fa^fvA. — rjfiag A et 
omnes edd., viiag I. 9 — 12. dia xtfv 
dydntiv — vn^Q xfjg tpvx^g rjfAwv, Ire- 
naeus adv. haer. V, 1, 1 (graece apud 
Theodoretum Dial. III. p. 155. II. p.^87) : 
X(^i6i(p oiv aY/iatikvtQt»aa/jiivov ^ag 



xov xvqIov md ddvxog. trj[v ^n>xffif 
vnjbQ xwv ijfjiBxigwv ^%pvx<3v xal xi^v 
adQxa xtjv havxov dvxl x<3v WBti' 
qwv aaQxwv* ^10. 6i6a>xev iijaovg 
j[giaxog_vnhQ ^fidav I, sSwxsv vtibq 
tj/jL<av 7^ X^ ( ifj^ovg Xoiaxog) A- Wott. 
et seqq. edd., etiam JBiyen., sSonxsv 
vnhQ ^fidiv 6 Xgiaxdg lun. et seqq. 
edd. 12. xijg tffvxfjg 1, twv yfvxf»v 
A et omnes edd., etiam Bryen. 

L. 13. dydntj I, tj ayanti A et 
omnes edd., etiam Bryen. — avxtjg A 
et omnes edd., avtov I. 13. 14. cfi^- 
yjjasig A. 14. svg[sd^vai] A. — av 
xaxaSi<o0T} A (secundum Tischdf.), 
Clem. AL, lun. et omnes edd., avxa- 
xaSitoSv I» av ana^iwatj codicis A. 
lectio secundum Wott., unde Laur. 
(Zeitschr. £. luth. TheoL u. E. 1863 p. 
424) suasit: ovx dnaSiibay. 14^ 15. 
o ^sogj^Seofjis^a ovv xal alxovfiad^a 

I, [o S-g 6sw/i6\d'a ovv xai aixa^/iefa 
A, Lightf., Gebh. et Bryen., [6 ^sog' 
tixdif^B^a oiv xal alxtofAS^a lun. et 
ceteri edd. 15. dstb xov iXiovg av- 
xov I, MiU., Wott. (sine rov), (3alL, 
lac, Hef., Boithm., Hg^., Tischdl, 
Laur., Lightf., (jebh., anlo xov sX^]- 
ovg avxov A, [slvai d^Qovg lun. et 
seqq. edd., aixcifie^a ayiaofiovg Da- 
16. stged'dffiiev I et Bryen., [ev- 



Vlfl. 



g£&<o/iev] A, [l^wfisv] lun. et priores 
edd. omnes. — nQoaxXiasmg A et edd., 
nQoaxX^OBwg I. — avd-Qfolnivrjgl A. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 49. 50/ 



55 



oi iv ayantj ze^eKod-ivteg xcna %r)v xov ^sov x^Q''^ ^ovai xwqov 
evaeficjv oV qtaveQcad^aovtai iv xy iniaxoTtij x^g fiaaiXeiag 
xov Xqioxov. yiyQccTtxai ydq fileiXd-ex^ eig xc xa/Aieia fxvKqov oaov ieB.xxYi,! 
5 oaov, S(og ov naqikdin fi oQy^ xal o dvfiog (xov nal firrjad^iao'' xxxvii* 
fiat ^fiiqccg ayad-rjgy xal OLvaaxrpu) vfxSg ex xaiv dTjxtSv vfjiwv^. 
fiaxaQioi, "qfievy dyaTtTjtoif ei x& Ttgoaxdyfiaxa xov d-eov inoiov^ev 
iv ofiovoiif dydnrjgj eig x6 dqtedijvai fj/uv 8l dydTtfjg xag afiaqxiag. • • 



L. 1 — 4. at ysvBal naaat — xov 
d-eov. demens Alex. Strom. IV, ^18, 
114 p. 614: al yevBal 61 naaai and 

&0V' aXX* ol iv ay any tsXsicod'ivzsQ 
xaxa tTpf xov S^eov %dQiv %xoviii x(ji>gav 
svaeficSVf o*i q>av6q(od^aovrai iv ry 
iniaxony xrjq fiaauilaQ xov XqiotoZ, 

1. inb *A6afi I, Clem. M., Cotel., Frey, 
lAc.f Hefl, Beithm., Dress., Hg^, Laur., 
Gebli., Biyen., \ano aSafj] A, om. lun., 
Wott.et 8eqq.ead.,Lightf. — riJQ tiJutigaQ 
XfjaSs I, XTjaSs ijfitQag A, Inn. et edd. 
pleriome, etiam Lightf., x^ads xtjg ^fii- 
QttQ Clem. Al., Hgi.,Lanr., Gebh.,BrVexi. 

2. d-eov A I, Inn. (in margine), Wott. et 
seqq. edd., Xqiozov Ian« fin textn) et 
seqq. edd. — x^Q^"^ A. I, Wott. et 
seqq. edd., x^Q^^ Clem. Al., Iim. et 
seq^. edd. , of. Enoch. XX, 1 sq. ver- 
sionis Dillmann.: „TJnd er zeigte mir 
im Westen ein grosses hohes Gebirge, 
harte Felsen und vier schone Pldtze, 

Diese schonen PlcUze sind dazu 

bestimmt^ dass auf ihnen die Geister, 
die Seelen der Todten, sich sammeln; 
fi!ir sie sind dieselben geschaffen, um 
hier alle Seelen der Menscbenkinder 
zvL yersammeln*^. Irenae. ady. haer. 
y, 31, 2 (graece in loannis Damasc. 
parallelis)^: al tffi^xal an^g^ovxai elq 
. . . xdv xonov xbv oxQiOfiivov 
aixoXq dno xov d-sov, xaxeX fiixQ^ 
xi^q avaaxdcewq g>oiz5}ai negifiivov- 
aai xijv dvaoxaaiv tneixa dvala-, 
fiovaai xa atofiaxa xal oloxX^Qotq 
avacxaaai^ xovziazi aw/iarixcjq, xa- 
^a>c xal 6 xigioq dviazrj, odxmq 
ikeioovxai eiq zrjv ^\piv zov d'sov, 3. 
01 (ot) A (cf. Clem. AL) et omnes 
edd., etiam Bryen., ol 6h L — (pa- 
v€QQ>S^aovxai I, Clem. Al., lun. et 
aUi, Hg^, Laur., Gebb., tpavsgloD" 
dijaov]xai A, q>aveQ[ovv]zai Wott., 
Boss., Schoenem., lac, Hef.. Beithm., 
Dregs., q)aveg[oi iaov]xai Ligbtf. — 



PaaiX[siaq] A. 4. xov x^ {Xgiaxov^ 
A (secundum Tiscbdf.) et priores edd.(c£ 
Clem. AL) zov S-eov I et Bryen. 4—6. 
ElaiX&ezs^—B^xcjv vficov. Ies.XXVI, 19. 
20. LXX. cod. Al.: civaaxiiaovxai yoQ 
(yag om. Vat.) ol vexgol, xal iyeg- 
l^rjoovxai ol iv xotq lAvt^fieloiq, xal 

€i>q>gav&^ovxai ol iv xB y§ . 

pdScl^s 6 (6 om. Vat.)^ Xaoq fioy^ eta^ 
Sid's ^sl^ xa xafiisZd (xofieid Vat.) 
aovy anoxXeiaov zrjv S-iigav aov, dno- 
xgvfirjB'i fjiixgov daov daov, Stoq ctv 
nagiXd'n ^ bgyh xvglov. Ezecb. 
XXXVII, 12. 13.^LXX.^cod.^Al.: l6ov 
iyof dvolyo) i/A(av xa /jLvi^/faza {xa 
lAVTifAaza VjuaivVat.) xal dvqL^m tfiaq 
ix xd5v ptvijfjidziov vfimv xal elad^o^ 
^fiaq elq xi^v yr(v xov ^logaiiXy xal 
yvmasa^B dzi iym slfjLi xvgioq, iv xfp 
dvotSccl fis xovq xdg>ovq t>fi<Sv xov 
dvayayeZv /is vfiaq {t/iaq om. Vat.) 
ix xwv xdgxov i)fiwv {'b/i<5v om. Vat.), 
xov Xaov fAov. conferre iuvat, quam- 
yis Clementi nostro nondum notum, 4. 
librum Esr. 11, 16: et resuscitabo mor- 
tuos de locis suis et de monumentis 
educam iUos, quoniam cognovi nomen 
metm in illis (in Israel vulg.). 4. sic- 
iXB'Szs I et Bryen., siasX[d^szs] A, 
s1!asX[ds] lun. et priores edd. — za- 
fAisla I, Clem. AL, Wott., Buss., Grail., 
Bryen., za/iia A, xafisZa Inn. et ceteri 
edd. 4. 5. daov Zaov (cf. Hebr. X, 
37. Aristoph. Vesp. 213) A I, lun., Co- 
teL, lac, Hef., Dress., Hg^., Laur., 
Gebb., Ligbtf.,. :&yen,,^?(JoM Wott., 
Buss., Gall. 5. 6 S-v/ioq 1 et Bryen., 
d[v/jioq[ A et priores edd. 6. [sx] A. 
— dtjxdiv A. I, Wott., lac. et seqq. 
edd., arjxQiv lun. et seqq. edd. 7. 
^/jisv 1 et Bryen. , sq/isv A et priores 
edd. — ra A. I, Wott. et seqq. edd., 
om. lun. et seqq. edd. — [ngoa]zay- 
fiaza A. 8. [sv o]iAOvoia^ A. — a<ps- 
dri[vai\ A. 8. zaq dfiagtlaq A 

(secundum Wott., Tiscbdf., Ligbtf.) I, 



58 



CLEMBNTIS ROMANI 



^rav^'^ ovf Tccvra yQdg)0f4€v, Mwvaitog yag avafiavtog Biq to ogognainocrj' 

. aavtog reaaaQcmoyra ^fiigag xccl zeaaaQaycovta vvTctag iv vniateitf 

SxJiSta, >^«i ^«^*^»'^**> ehteTtQog ccvtov 6 d'sog' yMowa^y Mawa^f 'Kona- 

^ ^' ^rid'i to zaxog ivrev&evy mi ^vAfiVjoev 6 Xaog aov , ovg i^yayeg 

hi yf/g AlyvTvuov TtaQefifjaav totxv ix vijg bdov rjg ivevEtlfo 5 

ctvzdigj iftoifiacLV eavtoig xiov^ficczaK Ttcci elrte xvQiog nghg ccvrov 

AeXaXrina nqbg as ana^ xat dig Xiyoiv yEdgaxa tov laov tov' 



LIU. 1. ygdupojiiBv I et Biyon., 

[ei.aptxai\ i. e. iXdfiszE Mill., [la- 
Pitai] Wott, [el!pijTa]i Hg»., [yi- 
yganta\i Hg. (ZeitscHr. f. w. Th. 
1870. p. 413), ei^lrpixai] Laur. (Zeit- 
schr. f. lath. Th. u. £. 1S63 p. 425), 
[oyctyf Tf ] Laur. in ed., [(J^;cf a^Fj Lightf. 
Orel UXexxai), Gebh. 1— p. 59, 2. 
mwvai(og—^x8lpXov tcivtcjv, Ex. 
XXXI, 18. LXX. cod. AI.: xal %6<ox£ 
Mfovajt ^vlxa xazinavae XaX(hv ngog 
aifzhv (flfir^ Vat.) ^v z^ Sgsi Z(p Si- 
va, race Svo nXdxag zov [lagzvQiov, 
*nXaxag Xi^lvaq ysyqofi/ijvaQ z<f da- 
xzvk<p zov d^sov. XXXIV, 28 : xal tIjv 
.ixst Mwvoijg Mvavzi (ivavztov Vat.) 
xvQiov zeoasQoxovza {zeaaagaxovta 
Vat.) vvxzag, Ugzov ovx Mg>aYS xal 

vSofg o^x Mms xal SygatpBv inl zmv 
dvo {Svo om. Vat.) nXaxwv rce d^/iaza 
xavxa znQjiadi^xTjg, zovg dixa Xo- 
yovg, XXXn, 7. 8: xal iXaXijas xv^ 
(Moc Ttgbg MoDvc^ Xiywv Bddi^^s, xa- 
zafi^d^i zb zaxoQ (zd zdxog xazapijB^i 
Vat.) ivz£v^€v\ ^vS/iTjae yag o Xaog 
upVf ovg (8v Vat.) i^^yaysg ix yrjg 
AlyvTtzov. Tfagifirjoav zaxv ix zr^g 
o6ov fig ivszslXo} avzoTg* inoiijaav 
havzotg fioayov xal ngooxsxvvi^xaoiv 
avzfp xal unav, Deut. IX, 12—14: 
xal sine xvgiog itgog jis U.vdazTj$^t 
xal (xal om. Vat.) xaza^tj^i zax^ ix 
zng ddov hg ivezelXw avrotg^ (xal 
add. Vat.) snoirjaav kavzoig x^^vsvzd 
(xo^vsvfia Vat.), xal sine xT^giog ngdg 
/li (XiyoDV add. Vat.) AeXdXrjxa ngdg 
ah Sna^ xal dig Xiycav ^Ewgaxa zov 
Xabv zovzov, xal l6ov Xabg axXri- 
gozgdxfjXog iaziv. (xal vvv add. Vat.) 
iaaov fAB iSoXsQ-gBvaat avrovg, xal 
i^aXelxpw zd ovo/ia avzdiv vnoxdzof- 
^€v zov ovgavov xal noiipw ob Big 
M&vog [liya xal noXv xal lavvgov xal 
noXv fjiaXXov ij zovzo, Ex. XXXI, 31. 
32: iniazgstpBV (i>ni0zgB%\>B Vat.) 61 
MmvoTJg ngbg xvgiov xal Bins Jlio- 
(jiaiy xi^giB* fifAcigz^xBv 6 Aa^c oizog 



hfiagzlav^ fieydhjv xal inohaav iav- 
zoTg d^BOvg xgvf^ovg* xal vvv, Bl^fiev 
aweXg aitolg zrpf hfiagzlav j^avzwv 
add. Vat), &wBg' bI is /ij, iSdXBifpov 
xd/ih (lie Vat.) ix zr^g fiffiXov aov ^g 
Mygatffag. etiam Bamabae epi. lY, p. 
10, 6 — 8: XiyBi yag^ ovzQ>g^ xvgiog 
Mwija^. ModvotL xazafifjO^i zb^zdrog, 
oxi ^vopirjaev o Xaog aov, ovg IS^- 
yayeg ix y^g Alyvnzov. XTV, p. 46, 
17 — 19: xal BlnBv xvgiog ngbg Mwv- 
anv* Mwvan, Mwvaij, xazdSr^&i zd 
zaxog, dzi o Xaog ^aov ov eSnyaysg 
ix yijg Alyvnzov fjvofiriaBv. Bania- 
bam autem Clementem Komannm, qui 
totnm iUmn ambitam composnit, s&- 
catnm esse non dubito, etisun Clemens 
Alex. Strom. IV, 19, 120^ p. 617 (de-^ 
mentem Eom. secntus: avzlxa ovx o 
Mopva^g fiovog axovaag naga zov 
d'Bov AsXp^Tjxa ngbg^ ah Sna^ xal 
dig Xiymv ''Efogaxa zov Xabv zovzov^ 
xal iSov iaziaxXrjgozgdxrjXog, Mctaov 
fiB B^oXo^gBvaai avzoig xal i^aXsi* 
rpo} z6 ovo/ia avzwy hioxaz<o^Bv 
xov ovgavov xal non^aw ob elg l(^ 
vog fiiya xal ^avfiaaxbv xal npXv 
/jiaXXov i^xovxo' astoxglvBzai SboiaB" 
vog fi^ xb iavxov axontSv, aXXaz^ 
xoiv^v awxT^glav' MrjSafjiwg^ xvgiB, 




ava8ai[vovxog Bi]g xo ogog A (se- 
cundum Tischdf. et Lightf.), lun., Wott., 
Laur., Lightf., Gebh. al. 1. 2. n'oitj^ 
aav[xog XBaaag]axovxa A. 2. xbo- 
[aagaxovx]a A. 3. [xai xaneiv'UoaBi 
A. — Binev A. — b d^Bbg Mata^' 
M(oa^ I, Wott., Buss., Jightf., Biyen. 
(Mcovaf}, MwvoTJ),^ [o ^g fAwv]ai] fimv- 
ai] A, [S'Bbg, *Avdaxrjd]i Mtovati lun. 
et fieqq. .edd., bcvgiog' ^AvaaxiAay 
Mill., [6 xvgiog Mo}v\ari, Ma>vaij lae., 
Hef., Dress. , Hg^ , Laur. , Gebh. 4. 

xo xaxog] A. — [o Xaog a]ov A. 5. 

aiyvnxo\v A. — [xi^^ oJolv A. 6. 

Bnotriaa\v A. — {xai BinB]v A. 7. 
XBXaXii[xa ngog] ob A. — [BOigaxa] A. 



AD CORINTHIOS EPI. I, 53—55. 



59 



Tov, %ai Idov ioTi axXrjQ0tQdxn^^9' ^^^ov fie i^olo&Qevaai avzovQf 
xai i^aleitfHo to ovofxa aitwv vnoxaTw^sv tov ovqccvov xal Ttoi- 
'qato ae eig sSyog fxiya xal d'OVfiaovoVf xat Ttoi^v fiakXov rj voiko, 
xal elne Mwvarjg yMtid-cqicigy xvQie' aq)€g ttjv afiaQriav x^ Xa^Ez.xxxu,: 

5 %ov%(fy rj xa^e i^aleitpov ix fiifiXov ^(ovttavK c3 fisydlrjg ayaTtrjgj 
tS TskeiatfjTog awTteQfiltjzov, na^Qfjaid^svai d-Bqduwv nqog xvQioVf 
aitehcLi atp^aiv %(p TtXri&u rj xal eavtov e^akBiffdf^ai fi&c avrwv 
d^ioL LIV. Tig ovv h vfuv yewaiog; Tig &ianXayxvog; Tig ne- 
mlfjQoepoQtjfiivog dydjtrjg; eindtv^ El di ifxe ard^ig xal igig xai 

10 exioiiiaTaf i^xiOQuif aTteifiiy ov eav fievkfjad^e^ xort noiw rd nqoa^ 
%aaa6fi€va vno tov nXri^ovg' (xovov to noifiviov tov Xqkjtov 
eiQijveviTfo fierce tcSv Ka&eaTafiivwv TtgeafivTeQWv. tovto 6 noLrj- 
aag eavrtp fiiya xkeog iv XQianli neQutoci^aeTai, Ttai nag Tonog 
di^CTai, cevTov tov ydg kvqIov rj y^ xai to nli^^aifia avT^g. TavTa bb. xxiv, 

15 ol nokiTevofievoi 7^y dfierafiiXrjrov tov -^eov TtoXvcelav inoirjoav 



LUr. 1. iati It Clem. AL, FeU.« 
Bryen., [sati] A, [kaig] Ian., Wott. 
^tamquam in codice servatum), lac. 
(eodem modo), H^^. (eodem modo), 
Lanr.y Lightf., Gebh. — fie sSoXo- 
&gewrai I, lun., Bryen., [fis ££oA]€- 
d-pevaai A, Wott. et seqq. edd. 2. 
iialkeiVfa^ t]o ovo/ia A. — vnoxa- 
fToK^ev] A. 3. [ae eig e]&vog A. — 

i»€u. nQl]v A. 4. xal erne Movang 
I et Bryen., \xai einsv fi]wvaijg A, 
[iJne Sh M]afva^Q lun. et omnes prio- 
res edd. — l^d^afjilhg A I, Wott., lac, 
Het, Dress., Hg*., Laur., Lightf., Gebh., 
MfiSafidfg (cf. Clem. Al.) lun. --Jaygc 

av ix]fjiaQtiav A. 5. xa/ih (LXX. cod. 
.), A I. Clem. AL, Wott., lac., Hg*., 
Laur., Lightf., GebL al.. xal fie Ion. 
et seqq. edd. 5 — 8.. oi fieyikriQ — 
a^ioh^ Clemens Al. 1. L pergit: oari 
tekeiitfig xo^ avvanod'areZv i^eX^- 
aavTog zip Xa^ ^ aw^eaS'ai fiovog. 
5. (b A et omnes edd., etiam Bryen., 
onou L 6. ^eQcatGiv A et edd. priores, 
SeaTf^TTfg 1 et Bryen. 

LIV. 8—12. tig ovv ivbfiXv yev- 
vatog — xtt&eatafiivwv ngeafivti^av, 
haec laudantor in Msto Syriaco seculi 
VUL vel IX,, quod W. Wright cum 
Lightf. commumoayit. Add. 14, 533, 
foL 172, in sectione, quae inscripta 
est, Charges broi^tby the followers 
of Paul [of Beth-Ukkamg, patriarch of 
Antioch.), with replies to them, and 
chapters against them'' fol. 176b. (larans- 
lated in Cowper's Syriac. MisceU. p. 56) : 



„Docet enim sanctus Clemens episco- 
pus Komae et discipulus apostolorum 
in epistola ad Corinthios sic: Quis 
i^tur inter vos potens (nobilis)? iquis 
misericors et plenus earitate? dicat: 
Si propter me est Us et controversia 
et schisma, abibo ego, proficiscar, quo 
vos Yultis, et f&ciam ego quaecunque 
praecipiuntur a multitudine, tantum- 
modo grex Christ! pacem habeat cum 
presbyteris qui ei praestant'S 8. v^v 
A et omnes edd., etiam Brven., tifiTv 
I. 8. 9. nenX'HQo<poQfifilvog A I, 
Wott. et seqq. edd. , nenXtjQoffiivog 
mallent lun. , jbois.. Fell. , Colom. 1 — 
12. ixxoffftb — TiQeafivtiQiov* Epipha- 
nius Haer. XXVII, 6: Xiyei yhg (Cle- 
mens Bom.) iv fiiq, t(ov imctoXdiv 
avrov ^Avaxf»Q(b, Sineifii, evctad^eltw 

Xabg tov d^eov, tial tovto avfiBov- 
Xevatv' evQOfiev yap fv ticiv vnO' 
fivrjfuttiauoZg tovto iyxelfievov, Chry- 
sostomus Hom. XI ad Ephes. (0pp. XI, 
89 ed. Bened.) : il fihv ovv ne^l ^fiwv 
tavta hcontevete^ Stoifiot naQax(tJ^ 
gijaai an oqxv^^ Sr^j neo av fiov' 
Xoiod^e' fiovov sxxXijola fatw fila, 
10. fiovXtja^ai A. 13. xXaidg A. — 
Xgiatw A (fm secundum Tischdf. et 
Lightf.) I, Lightfj Gebh., Bryen., xv- 
Qlio (tamquam xm in A) lun. et seqq. 
edd., etiam Laur. — tonog I et edd., 
t07ta>g A. 15. tov ^eov noXiteiav 

1 et Bryen., noXiteiav tov ^v A et 
priores edd. 



66 



CT^EMENTIS ROBiANI 



Indith 
VUIiq. 



Ttai Ttoii^aovaiy, LV. tva di xat vnodsiyf^ctTa e^wv iviyxa/jiBv 
noXXot fiaaiXetg Kgii fjyovi^evoij Xoifiixov %iv6g ivatdvrog xaiQoVy 
X(if]0/Aod(yi:f]'9'iw€g naQiduxav kavtovg sig ^dvaroVy %va (jva&vTai 
dUt xov €cevz(3v aXfxawog Tovg nolitag' noXlol i^exd^aav idiwv 
noXeioVf tva fifj ataam^woiv im nXuoy. inundfie^a TtolXovg h 5 
ijliiv 7taQaded(ax6Tag kavtovg ilg deofid, STtwg higovg Ivrgdaov' 
tar TtoXXol eavtovg i^idwxav elg dovXelav xal Xa^ovreg rag tifmg 
avTwy higovg ixptofxiaav, noXXcti yvvatxeg ivdwafKod^eiaai dia 
tfjg xdgi'Tog %ov d'Bov iTtereXiaano ftoXXa dvdgeia. ^ItwdiS- tj fia' 
xagia, iv avyxXeiafifp ovarjg %ffi noXecog, yri^aaro naqd vtSv nQ£'\9 
a^vtiqiAV iad-rjvai av%r)v i^eX&eiv slg xrpf nagefifioXiiy rtiv aXXo* 
(fwXwv. naqadovaa ovv eavtijv tffi xiv&uvq} i^X&a di dydntjv tijg 
Ttargldog xal tov Xaov tov ovrog iv avyxXeuffKpy xat Ttagidance 
xvqiog ^OXoipiQVijv kv x^^Q'' ^Xeiag. ovx ^ttovi xal ff teXela xata 



^LV. 1 — 8, Iva Sh xal — kxigovq 
itpci/iiaav. Ongenes in loan. Tom. VI, 
36 (0pp. JV, 153] : fisfia^tiQtjtai di 
xal naga xoXq t^taiv, ori noXkoi 
tivsg, XoifAtxwv dvaxritpdvtafv iv xalq 
kavtwv naxglaiv vo<Ttffidxwv^ kavxovQ 
a^ayia vnhg xov xoivov nagadsSei- 
xaai. xal nqgadirBxai xav^^ ovxwg 
yeyovivai pvx dX&ywc maxswiag xaX<; 
laxoglaiq o maxog K^/jifjgf ino Uav' 
Xcrv uagxvQOVfievog. Tom, XXVni, 
14 (0pp. IV, 393): negl 6h xov noX- 
Xdxig sntxgaxovvxiov xivwr ;(aA£7rc^y 
iv x^ xciv dvd^gcJnwv yivsi, olov 
XoifiiSv if imfiXapiav vrivsfiiwv 1j Ai- 
fiiSv Xvea^ai xa xoiavxa, olovil xor 
xagyov/jiivov xov ivsgyovvxoc avxo 
novtjgov nvevfiatog oia x6 havxSv 
xiva vnhg xov xoivov SiSovai noXXat 
wigovxai ^^ElXtjywv xal Bag^agfov 
ioxoglai. in epi. ad Bom. lib. lY, 11 
(0pp. IV, 541) : adhibnimns et ea quae 
in saecolaribus historiis fernntnr, qnod 
otiam apnd ipsos nonnnlli pestUentias 
vol turbines aliaqne his similia ^er- 
hibentur morti so obiiciendo repulisse 
et patriam vel ^'cntem snam imminen- 
tis cladis excidio liberasse c. Gels. I, 
31 (0pp. I, 349): avaXoyov xoZgdnO' 
d-avovaiv vnhg naxglSwv inl x<^ afii- 
aai^ Xoi/iixa xgax^aavxa xaxacx^fxtxxa 

^ ag>ogiag ^ dvcnXolag. ■ Xsyi' 

xwaav ovv ol fio^XSfievoi an^axeZv 
x<p ^IrfOovv {>nhg avS-gtonofv anoxS' 
S^vTjxivai xgonqi axavgov^ noxegov 
oidh xag hJiX^vixig Ttagadi^ovxai xal 



fiagSagix&g itoXXag laxoqlag negl ro0 
xivag inhg xov xoivov xed-vtixivai 
xad^atgsxuewg xwv^ nooxaxaXafiovxmv 
x&g TtoXeig xal xa fdvTj xax&v, 1. 
vnodeiyfiaxa A et edd. omnes, etiam 
Bryen., vnofiv^piaxa L 6. 7. Xvxgii* 
aovxai A. I et edd. fere omnes, Xvxod^ 
atovxai Schoenem.y Bry^. 7. ^£io«- 
xavl et Bryen., naoeitoxavA et priores 
edd. — elg dovXeiav xal A I et edd., 
elg dovXelav, Hva kxigovgiXevd-egci' 
atooi noXXol snwXrjoav xa ^nagvov- 
xa] xal couiecit Boisios. 8. avxwv 
BgK 8. inexeXioavxo A I et edd. 
fere^omnes, inixeXiaavxo lac. 9— 
14. *IovSlSf—^tjXelag. Clemens Alex. 
Strom. IV, 19, 120. p. 617: dXXii xal 
'lov6l& ^ iv yvvai& xeXsim^elaa, iv 
avyxXBicfi^ xi^g noXswg ysvouivtH^ 
dsrf^elaa xSv ngsafivxigatv elg fikv 
x^v Tfage/jLfioXijv x<3v dXXotpvXwv i^ig- 
XBxai xov navxigxaxaipgovrfiaaaxiv^ 
d'vvov t)nhg x^g naxgldog, kavx^v^intr 
^oCkra xoTg noXBfiloig iv nlaxsi d-eov' 
Xa/ipdv6i svd'vg xcaelxBiga xtjg nlr 
ax6(og dgioxsvaaaa yvvi} xaxd xov 
noXBfilov xijg nlaxemg, xvgla xijg 'OXo- 
g>egvov yevo/iivTj xnpaXijg. 9. £ov- 
isid^ A. 10. avyxXiCfjiw A. 12. 
fS^XB^sv A. ^13. nageSwxBv. 14. 
^i{XBlag, oixrrtxovi I, lac. ed. 11 et 
sqq., Hef. ed. Ill et sqq., I^ithm., Dress., 
Hg'., Laur., Lightt, Gebh., Bryen., ^»- 
XBlag. ovx^ fitxov ai Inn. et seqq. edd., 
S-fjXlag abx iftxov si .Wott et seqq. 
edd. 



AD CX)BINTHIOS EPI. I, 55. 56. 



61 



nUniv ^Ea&rjQ xivdvvip eavtijv ntcQ^ifialsv, %va to dmd&iaq>vXov ^'^m^ 
ToS ^loQcn^Xf liiXlov aTtoXia^aiy ^arftar dia yaq Trjg Ptjareiag 
xat Taneiydaeiog avT^g ri^Uooa top navranoTttriv d'ebv TtSv aJoi- Bi(b. iv. i' 
vftw, Sg idtav to Tanuvov T^g tpvxijs cevTijg iggiaaTo tov laov wv 

5 X V*^ ixivdvvevae. 

LVI. Kat ^iiaig ovv ivrvxfofiev Ttegl tcSv IV Tivi TtaQanrio-' 
liccTi vnaQx6vT(0Vf ontog do9fi ecvTolg imeUeia xat %an^ivoq>QO'- 
ifvvfjy eig to el^ai avTovg firi fiiiivj aXXa Tip d'eli^fian tov d-eov' 
oStio yoQ ^arai avToig eynagnog nai TsXela ^ nigbg d'sov tuu 

V^Tovg ayiovg fisr oiycTiQ/jiaiv ixveLa, dvaXdfiwfxep ^aidslavy i(p fj 
ovdetg o^elXei dyavaxreiVj otyaTtrjftoi. ^ vovd^htjoig rjv noiovfie^a 
Big akXi^Xovg xaXtj iari xat VTteQayav (iq>iXif4og' xoXX^ yag '^fiSg 
Tffi d'sXijfiaTi TOV d-eov. ovT(o ydg q>fjaiv 6 ayiog Xoyog fllaidevdJvP^^^^*^ 
inaldevai fie o xvQiog xat T(p &avaTtfi ov naqedrnxi fie. Sy y&g Hebr. xii, i 

15 dyan^ xvgiog nai^eveij fiaariyot di Tidvra vlov ov TtoQadixBTai^. 
^Ilaiievaei fie ydq^j q>rjaiy jdlxaiog iv iXiei xat iXiy^et /ue, eXaiov pa. cxu, < 
di afiaQT(oXov firj XmavaTW t^v xe<paXrjv fiov^, xat ndXtv Xiyer 
yMaxdqiog avd-QtOTtog ov ^Xey^ev 6 xvQLog<, vovd'htjfia d^ Trawo- lob.v.n— » 
TLQOTOQog fit] dnavalvov avTog ydq dXyetv ftoiet xat ndXiv dno^ 

20xa'9'loTrjaiv' enaioe, xat al x^iQeg ovtov idaavro' e^dxig i^ dvay^ 
xtSv i^eXeiTai ae^ iv ds T(p efidofKp ov firj axfrrpcal aov xaxov. iv 
Xifiip ^vaeral oe ix d-avatovj iv noXifKp de ix x^^Q^g CiSrjqov 



LV. 3. tansivciaewg I, Ttjg ta- 
nsivnaemq A et edd. omnes, etiam 
Brven. — ^^iwaev A. — navrsnontnv 
(cL c. 64) I A I, Wott. et seqq. edd,, 
navxonoirfthv (tamquam navxenxori- 
Xffv in cod. A. ezstaret) Ion. , Mill. — 

B^ebv I, dBonoxffv ¥v (fiebv) A et onmes 
edd., etiom Biyen. 4. iggvaaxo I, lun. 
et plerique eda.,Bryen.,£^v<raro A^Hgi. 
et seqq. edd. 5. sxivSyvevasv A. 

LvI. 6. 7. naQanx<ifAaxi (cf. GaL 
VI, 1) A I, Wott. et seqq. ead., fo. 
ntoinx(of$azi in margine Inn. , Fell., 
Golomes. 7. enBixia A. 9. ovxwq 
A. — ^eov I. xov 9y {&e6v) A et 
edd. omnes, etiam Bryen. 10 sqq. 
ctxteiQ/imv fiviak. — naidiav A. 11. 
dwelXsi A {ofpiXeC) 1, Wott. et seqq. 
ead., iiplXei (ad marginem dq>tilei) 
luB. et seqq. edd, — vov^sxrjaBig A. 
12. saxivk* 13. ovxmg A. 14. enat- 



dsvaev A. — nagBSwxev A. 15. nai- 
d€V€i A. I et edd. (cf. LXX cod. Al., 
Clem. Al. Paeda^. I, 9, 78 p. 145 al.), 
iX^yxei LXX cod. Yat. 16. (pnoiv A. 
— dixaiog (cf. LXX) A et edd. prio- 
res, XV01OQ I et Bryen. — iXaiov (cf. 
LXX) I, lun., Wott. (in notis), lac, 
Hgi., Laur., Gebh.. Bi^en. al.. eXaiog 
A, EgK, iXeoQ Lign^. 17. a/iagxat^ 
}fOV (cf. LXX) I et Bryen., a/iaQXw- 
iwv A et priores edd. 18. ov (8v) 
A et omnes edd., etiam Bryen., ^v Sv 
I. 20. inaiceiGt LXX cod. Vat. na- 
xdSsi cod. Al.) I et Bryen., enaiasv A 
et fere omnes edd. , ^ &ra<££v Cleriei 
utraque editio. — lioavxo (cf. LXX 
cod. Vat., Idcovxai cod. Al.) A I et 
edd. ^1. ^pv piii Utpnxai (cf. LXX cod. 
Vat, ovx ayftixai cod. AL) I et Bryen., 
ovxoyfexai A, ovx cnpfxai lun. et 
priores edd., ovx Syfexai Mill. 



62 



OLEMEMTI BOMANI 



' Ivcei ae* xat and fiaatiyog yXwcatjg as ytqvtpBiy xal av}ifj q>ofifj^ 
-dTJat] TcccKWP ineQXOfiiviov adixwv xal dvofiwv xaTayeXaOfif and 
de ^qUov ayQi(ov av q>o(ffj^]af]* diJQeg yaq ayqioi eiqerivevcovai 
aoi. elza yvwof] ori tXf^evaei, aov 6 oixog^ ij Sk diaita t^ qxTf- 
vijg aov ov fit) afiuqiy yvoiaj] di on noXv xb aniq^ia aov, %a di 6 
tixva aov Saneq to nafx^6tavov %ov otygov, ikevafj di iv Taqxp 
Saneq alvog wQifxog. xaia xaiqbv d'SQi^ofuvog, t] wansg ^fjfuavua 
aXiovog xa^ oigav avyxoiAuad'tlaa^. ^Isjibub^ dyantjToiy noaog vtebq' 
aaniafAog iau Toig naidevofiivoig vTtb tov dsanoTov nccttjQ yag 
dya&bg wv navdevet aig %b iX&rjdijvai, fjf^Sg iut "njg baUxg\^ 
Ttaideiag avtov. 

LVn. ^Yfieig ovv ol ti^v xaTafioXijV tijg ataaewg n;oii^aayrBg 
vTtoTdyfjre rolg nQeafivrigoig xat naidev'^rjts eig fiBcdvoiav xafi- 
tpccvceg Tcc yovara tijg xaqdiag vfuSv. fxd%^€%e VTioTdaaead'ai ano- 
'^i^evoi Ttjy dla^ova xai v7t€Qi!]q>avov z^g ylciaarig vfuav avd^d-ii 
deiav' (ifxeivov ydq eativ vfilv iv %(S noifiviq) tov XQiOzov 
fitxqovg xat ilkoyifiovg vfiSg evQsdijvaLy tj xa^ VTt^oxqv doxovv^ 
tag hcQt^^vai ix Ttjg iXnidog avxov. ovvw ydq Xiyu fj navagerog 
Prov.1,23— 88.2'oqp/a* ^Idov TiQoi^o^ai vfuv efiijg Ttvorjg ^fjaiv, didd^oi devfiag 
tov ifibv Xoyov, ineidij ixdXovv xai ovx vnrixoiaatey xal i^i%Bi'% 
vov loyovg xat ov nQoasixerSf dXXd dxvqovg iTtoieiTe Tag ifidg 



LVI. 3. oif q>opTj&n^y (cf. LXX 
cod. Al.) I et Bryen., ov /irj q>oprj^i]g 
(cf. LXX cod. Vat.) A et priores edd. 

— 6i^i]vsvaovaiv A. 4. 5. trjQ axij- 
vtjg oov (cf> LXX) A et edd. omnes, 
non excepto Bryen., tfjq axTjv^g I. 5. 
[to cnsQua aov] A. 6. to naup^ 
xttvov I» [to 7ta/ffio]TCivov A etedd.. — 
ile^asi oh iv xwpip I et Biyen., eksvatj 
[Ss ev ta]<pfo A et edd. priores. 7. 
aiQiiAo[q xaxa xai\QOv A. — wa[nsQ 
^rifAw]via A. 8. pv[vxoiii]a9^eiaa A. 

— Ayanr^oi^ noaog I et Bryen., 
ayanij[toi noaog] A, ayanTjltol, dti] 
ead. priores. 9. eariv T\oig nai- 
Ssv]ofisvoig A. ^ 9. 10. i>no tov ds- 
anoxov* nttx^g y&g Ayad'O^ wv nai' 
Ssvsi elg xo iXsijS^^ai ruiag I et 
Bryen., vno nov 6sanolxov naxtfQ 
yao] uyad^og (ov naid€[v€i^ sig x\p 
elsjtjd'rivai fi/accg A, vno tov Ssano- 
[tov xal yk^] dya^og wv^naidlsv' 
xi^g S^iXei vovd'6x[ti^fjvai rifiag inn. 
et seqq. edd., vnb tov dsandxov'd^s- 
be yoLQ dya^bg &v naiSsvei, dlk^ fig 
TO vovd'sxtj^^at ^/Jiiig coniecit Davis., 



probavit Clericus, vno xov [Scans' 
TOV xal yttQ] dya^bg wv naidi^vsi 
o S^ebg] eig x[b vovS^ex]ijB^nvai huag 
Wott., Gall., Schoenem., Iac., fief., 
Eeithm., Dress., Hg^, eadem, sine voce. 
o d^ebg^ dedemnt Tischdf, Laur., Ghsbh., 
sine articalo o Ligfatfl 1 ] . n[ai]diag A. 
LVn. 12. \xijg] A. 15. ykmaat^g 
A et omnes edd., etiam Bryen., yXcn- 
xrig L 16. [bv] A. 17. ^fiag I et 
Bryen., om. A et priores edd. — *«!>' 
vnegox^p A I et edd., xa^nsQixeiv 
mallent Ion., Fell., Oolomes. IS. ix 
xtjg iXniSog A. I, lun. (in texta), Ck>- 
tel., Wott, lac. Dress., Hg^, Laur., 
Lightf., Gebh., iXnldog Hef. ed. UL 
IY.,lf CO xng xiyxXlSog yel potius inav- 
Xldog (ita Colomes.) Inn. legendnm esse 
censoit. — ovtoi^ A. 19. notfiaofiia[i 
VfAi\v A. — 6i6a^w A et omnes edd., 
etiam Bryen., SiSd^si L — [ds vfia]g 
A. 20. en[8i6fi exaXovv] A. 20. 21. 
vnTjxovaa[x$ xai sSsxeijvov A. 21- 
[npoasixsxs] A. — dXXa I, aXX A et 
omnes edd., etiam Bryen. , 21— p. 63, 
1 . inoieixe xag i/aag povXdg I, Tischdf., 



AD CORTNTHIOS EPI. I, 57. 58. 63 

fiovldgy toig di ifiotg iliyxoi'S '^TteidTJaare' toiyaQovv i^dyfi rfj 
vfAss€Q(f aTtwlelif irayeldao/^ai' xaraxccQOVfiai di ^vUa av eQXV 

. Tai vfiiv oXa^QOQj xal waav oiipUrftai vfuv afpvta dvQfvfiogf fj di 
TutvaCTQoqnj ofiola nataiyidv n^ccgijf t^ ovav egxrjTM v^iv d-Xhf^ig xai 

5 ftoXwQxicc. iatat ya^ oiav imnalearja^e (xSy iycj di ovtc eicaxov" 
aof^ai, vfiiSvj ^rjvi^aovoi |u« xaxoi xal ovx svQTjaovaiv. ifiiarfiav 
yag aoiplaVf tbv di g>6fiov xvqiov ov nQoeUavzOf ov8i tjd-eXov 
ifxaig nqoaixeiv fiovXaig' efivxti^QL^ov di ifiovg iliyxovg. %OLyaq^ 
w» idovtat %r\g eavzwv ^dov Tovg xaQnovg xat Trjg eavroiv dae" 

topeiag nhfjadrjOovtai. avd^ wv yciQ ^dUow vtjniovg q>ovavd7JoovTaif 
xat i^eraofxog aasfielg oXer 6 di ifiov dxovcov oaxraaxfjvciaei, iii 
iXnidt^ ycat ^evxdoei. dg>6^(og aTio Ttavrog xaxov^, LVIII, vncc- 
xavCiofiev ovv m^ navayiifi xal ivdo^tp 6v6fjLa%L avxov qtvyovreg 
Tag TiQosiQtjfiivag diet v^g oo<piag Tolg djceid'ovaiv aTteiXagy iva 

Vb %acaaxYivwaio(iev Tttnoid-otag ini %b ooiiozaiov tJfg fieyaXtoavvrjg 



Bryen., enoi[6iTS rag Sfjiag] fiovXag A, 1, 7fXrj9^tjaov[Tcit] A, ubi nunc desunt se- 

inoilsZze ifiag ^vXaqY'luji, et ceteri quentiap.6340 — c. 63 p. 67, 21. Luiobso- 

edd. (BTioiBixai ik cod. A. Lightf.). ninshaec feronotavit: „Iunius, cui forte 

IiVn. 1. Bf/^oig sX€yxoiq]A. — codicem conferre contigit prius qnam a 

nTteid^aazs A I et edd., ita LXX cod. bibliopego Anglico praescissus fuerat 

Vi^.. ov TtgoaelrsTS cod. Al. — zoi- et in corio compactus, diserte statidt 

yaQiovv xayto\ A. 2. anwksia ini- folium integrum hoc loco excidisse. hor 

yekaao/iai 1, Wott. et seqq. edd./aTrco- die cod. ms. post nXijd'tjaov teste la- 

X€i[asniY€Xaao]fiai A, anoXeiiaini' cobsonio ad calcem paginae exhibet 

y€Xdao]/iai lun. et seqq, edd. 4'. ;r[a- undecim aut duodecim , ut Bunsenio 

raiyiSi na]gti A. — iixav edd., St av (Ignatius und seine Zeit p. 101) visum 

I, otao A. — vfihv S-Ximq] A. 4. 5. ^^* quindecim literarum spatium". Li- 

xai noXiOQxia (cf. liXX) A et edd. psius 1. 1. p. 14 statuit, paginas cir- 

priores, xal azevoxioola xal noXiOQ- cf^er tres (hbrorum impressorum?) de- 

xlaleiBTSQn,,xalSzaviQxnxaii>iilv sideran. contra Boisius ex asteriscis 

SXe^Qog LXX codd. Al. et Vat ad- m apographo quo utebatur lacunam 

dnnt, quae in bebraeo textu desunt. ^aud maiorem statuit quam ita sup- 

5. %azai y^Q 8r' otv imxaXSaria&e fxe pletam: (pofiega za ^fifmza zavza, 

I et edd., sazai y{aQ ozav sntlxaXe- «H ^ novtjgwv av^Qionmv inonztig 

Cfio^ai fie A. 5. 6. [ovx €iaa]xov' ^^og xzX. Wottonus rectissime Cle- 

ooiAai A. 6. l;rjz[tiaov<Jiv]A. — svotj- mentem sequentia e Proverbiis dedisse 

[aovaiv] A. 7. aoiplav A I et edd., censuit dvd^ wv ydg ^Slxovv vipilovg 

ita LXX cod. Vatt. naidelav cod. Al. fpovsv&^aovzai^ xal i^ezaofidg doB- 

— zov Sh q>6pov A {\zov df <po]pov) ^eXg dXei, equidem iam in priore edj- 
I et edd. i1^ textus hebr. et^LXX. cod. tione ad p. 62, 3 notavi, unum codicis 
O (hebr. rescr.), zov 61 Xoyov LXX folium deperditum esse, hano opinionem 

— xvqIov (of. LXX cod. d!) I et Brjen., confirmavit Const. Tischendorf in Pio-^ 
xot>ja;(xi;(>/ov)Aet priores edd. — ngo- legem, p. XIV sq., qui codicis A bi- 
BiXa[vzo ovd^jlun., Wott, lac, HgK, buope^um Londinensem omni culpa 
Jiightf., Gebh., ngoelXovzo ovdh I et absolvit et lacunae spatium accurate 
Bryen., ;r(>0££Aa[tTDovdf] A (cf. Lightf.), definivit: „Fuit enim, media ut puto 
non nQoatXa\vzo ovde], ut Tischdf. re- aetate, qui singula folia numero nota- 
tulit 8. nQoaBx[£iv BovXag] A. -^ ret signis arabicis adhibitis. horum 
ffxov[g BXtyxovg\k, 9. |f avroif] A. — signorum exteiiore margine etiamnum 
[xai zijg €avz(ov\A. 10. nXtj^^ovzai plura cemnnt\ir. — quum igitur hi fo- 



64 



GLEMENTIROMAia 



ai%av opofia. di^a^a tfjv avfipovXipf ^fitSvj xai Smai cifieraiiiXriva 
vfiiv. ^^ yaQ & d^eog, xal ^y 6 xvgiog ^Itjaovg Xqictoq nal to nvevfia 
TO ayioVf ij t€ nlang %al ^ iXnig %&v ixlexrcSv oxi 6 noiijoag 
iv zan€ivoq>Qoavvf] tie% hcrevovg inieixelag dfinai^ei^yrfogtavno 
Tot; d'€ov dedofiiva dmauofxata nai nqootayiAata^ ovxog iv%9tay- & 
liiivog nal iXX6yi(iog latai elg tdv aQid'fdbv vSv aw^ofiivwv 6ia 
^Irfiov XQiatoVj dt ov iatlv avtt^ ?; do^a ug Tovg aUavag twv 
auivwv. dfiTjV, % 

Nun. Y, 31. UX. ^Eap de Tiveg dftetdnjaoHJi rotg v% avTOv di ^fidiv elfrj- 
/divoigy yivtaaxhioaav Sxi nagafmiiaei xat xivdvvtp ov fiixQ^\9 
iavtovg ivdi^aovOiv, fjiieig di dd'tpoi iaSfxs&a OTto vavrf/g tijg 
afiaQTiag xat ahtjoofis&aj ixtev^ tijv dirjaiv xat Ixeauxy noiov- 
fievoif Sntog tov agiS'fidv tov xartiQid'firjfiivov x&v ixXextwv aitov 
iv olip t(p x6ain(f diaipvXd^ a&QucvaTov 6 drukiovqybg t(Sv anav' 
%iov dia TOV rjyaTirjfi^vov naidhg avTOv ^Ir^aov Xqiotov, Si 'ot;15 
ixdXeaev fjfiSg dno oxoTOvg eig qxSgy dnb dyvwaiag Ag inlyvioaiv 
d6§v]g ovofjianog avrovj iXnlQeiv int to a^iyopov 7idar}g xziaews 
opofid aov, avol^ov tovg oq>d'aX}iovg trig xaqdlag fnidv tig to yi- 
vdcxeip as tov fiovov vtpiatov iv vtfdatoigf Syiov iv ayloig dva- 



lioram ntuneri ponebantnr, plnribas 
certe abhinc gaecolis, mt€T foL 9 (pagg. 
47 et 48) [in nostra editione c. 51 p. 57, 
2 usque aa c.57 p. 63, 10 xXtj^naov . . .] 
134, fol. vero 10 (pag. 49. 50) yel fol. 130, 
[in nostra editione c. 64 p. 67, 22 . . ^ 
nov xtX,] folium numero 136 notatum 
erat; hoc unum periit; nee enim caussa 
est cur codicem tunc quum numeris 
arabicis signabatur ipso eo loco non 
integrum putemus fuisse^'. codicis A 
unum folium periit, yel duae paginae, 
yel quatuor columnae, idem lere yer- 
borum ambitus, qui in nostra editione 
e. 1 p. 3, 1 usque ad c. 7 p. 10, 7 trjq 
expletur. haec codice I integro prorsus 
eonfirmantur. 

LYin. 1. dfierafiiXtfttt cf. quae 
ad c. 47 p. 52, 14 sq. notata sunt. 2. 
?f' S^^^? ^ d^sdg — tb nvevfia xh 
dytov Basilius M. de spir. sancto c. 29 
(0pp. Ill, p. 61 A ed. Bened.): oAAa 
xal KX'^fJLffQ doxaaewTSQOV (c. mstis, 
ed.^ prima Basil, et Gallandio, dgx^'^^ 
xiitegoQ ceteri edd.) Zy, ^rjalVf 6 
^sbq xal 6 xvQioq Itjaovg Xqicxoq 
xirZ xb nvsvfjia xb ayiov. haec Wotto- 
nu3 hie excidisse putayit. Freyius etiam 



monuit, locutionem ipsam peropportune 
huic loco conyenire et acconmiodari 
posse in epistula ad finem yergente^ 
cf. c. 46 p. 51, 6 sq. post me etiam 
LightL hoc fragmentum inseruity A. 
Hiunack. yero non ausus est inserere, 
quum multa spuria sub Clementis no- 
mine a patribus allegata esse constet. 
LIa. ^ 15. ^6ia XQv ^anffuivrnf 
naiSbg avxov ^Itjaov Xqioxov^ Bryen. 
contulit Eph. I, 6 iv x<p ^yantifiev^^ 
Act. m, 13. 26. IV, 27. 30. equidem 
confero Martyr. Polyc. 14 Irjaov Xfi* 
axo€ xov ayanrjxov aov naiSog, 16. 
ix&Xeasv ^fiaq dnb axoxovg ilg q^wg 
(cf. c. 36 p. 42, 1 sq.). Bryen. contu- 
lit 1 Petr. n, 9 xov ix axoxovg vfA&g 
xaXiaavxog slg xb ^avfiaaxbv avxo^ 
q>(3g» 17. iXntC^Biv, Bryen. praemit- 
tere yoluit: 66g, Sianoxa, yei similia 
sed punctum ante iXnltsiv delendum 
est. etiam A. Hamack (TheoL Litera- 
turzeitung 1876, no. 4 p. 101) sine causa 
hie nonniula desiderayit. 18. &voi(op 
emendayi,^ dvol^ag I et Biren. — xovg 
dip^aXfAOvg x^g xagdlag^ cf. c. 36 p. 41, 
19, etiam c. 19 p. 24, 24 xoZg dfi/iaai 
x^ ipvz^^ 



AD CORINTHIOS EPI. I, 58—60. 65 

navofjievoVf xov Tctnewovvxa v^qlv vTtsQtjfpdvwv^ xov ^eaAvovra iw-liVn, i 

Ids xm 1 
koyiof^ovg i^vwv, rbv noiovvza taTtkwovq elg vifjog xal %ovg vxptj^ ps.' xxxii 

kovg TOTtetvovvta, zbv nkovrl^ovra ycat mioxl^ovra, zov aTtoycTei-^^^^^ 

\*-«».*. f -if f ^Q.^ Dent. XXX 

vovza %ai yriv notovvraf fiovov evegyerriv nvevfiaTwv xat xreov 39. 

^/ / ^ y a'\ f 5 *'>n'_ ^ 2 ' Num. XXT 

5 naarjg aaqnogy tov STtipleTCOvra iv xaig apvaaoig, tov eTiOTtzrjv le. 
dvd-Q(07clvwv IqyioVy xbv xuiv nivdwevovrcov fiorjd-ovj rbv twv arnqh- 
nioftevmv OcotiJQay xbv navcbg nvevfiaxog UTtinrjv xai ima^OTCoVf 
zbv nXrjdvvovTa i'dyr] btcI yijg xal Ix Ttdvriov ixle^dfievov rovg 
dyancStrrdg ae dia ^Irjaov Xqiotov tov rjyaTrtjfiivov 7catd6g aovj 

\^di ov 'qfiag iTtaidevoagy {jylaaag, srifirjoag, d^tovfiiv ae, SeanQta^ 
^or]^bv yevsad-ai xai ccvrilTJTtvoQa ijfiuiv. zovg iv d'Htpei fjfiwv aw^ 
aov, zovg zansivovg elsi^aov, zovg nejtzw^otag iystQOV^ xclig deo- 
fiivptg i7ttq)dvr]'d'i , zovg dae^elg laaai, zovg nXavcofiivovg tov 
Xaov GOV eniazQSipov , x^Q^^^ov zovg Tteivwvzag , IvzQwaat zovg 

15 Seapiiovg ijfiwv, i^avdazrjGov zovg dod-evovvzag^ Ttagaycdi^eaov zovg 
oliyoxpvxioiffzag. yvoizwaav ajtavza za S'9'vr], ozl av el 6 d-ebg 
fiovog, nal ^Irjoovg XQiazbg naig gov, -/.at fjfielg laog gov nat Lxm, li 
nQofiaza z^ vofiijg gov. LX. at z^v devvaov zov noofiov av- 
GzttGiv dia zwv iveQyovfievwv ig)aveQon:olrjGag. av, xvQiey zijv 

20 olxovfihrjv IxziGagy 6 mazbg iv ndaaig zatg yeveaig, dUaiog iv 
zolg xQLfiaaiy d'avfiaazbg iv laxvi y^cct fieyakonqeTieiijc, 6 GO(pbg iv 
z(^ nzi^etv Tcal avvezbg iv zip za yevofieva edgdaac, 6 dyad-bg iv 
xolg iqcafiivoig xal mazbg iv zolg nenotd'oaiv ini ae, ilerjfiov 
xal ol^zlQfiov, aq)Bg rjiuv zag dvofiiag rjficjv nat zicg ddiyclag xat 

26 T* TtoQajtzcSfiaza nat TtXrjfifieleiag, iirj loylajj ndaav afiaqzlav 
dovhov aov xat TtaidcaKWv, dXla xad-aqelg rjiiag zbv ycad'aQia^bv 
xfjg aijg dkfjd'elag xat xazevd-vvov za dta^i]fiaza rjficSv iv Sato- 
zrjZL yMQdiag Ttoqevead'ai y.al tvoihv za xaAa xai eidgeaza ivci" 
Ttiov aov xat ivwiviov zwv dgxovtwv fjficav. val, deanoza, 67rtgpa- 

ZOvov zb 7ig6ao)7i6v aov i(p fjiiag elg dyad-d iv elgrjvji, elg zb axe- 
Ttaad^voL rjfiag zfj xeigi aov zfj xgazat^ xal ^vad"^vac dnb nd- 
atjg dfiagziag z(p ^gaxlovl aov zcp vtprjlcii, xai gvaai i^fiag dnb zcov 

^ LIX. 8. xov inipXinovta iv xaXq contuKt Salom. Sap. VIE, 17 aiaxaaiv 

dfivoooiQy cf. Matth. YI , 6 ^ pXinwv xoa/jiov, 23. igw/iivoig emendavi (cf. 

iv tip xQvnxcp, 18 d BXinav iv xtp c. 8 p. 12, 13 xovq dyanijxovg avxov\ 

xgv<pai<jf, 9. ae adoidi, om. I et ogwfiivoig I et Bryen. ^7. xal xa- 

Bryen. xevd-vvov xa diafy/iaxa immv Bry«n. 

LX. 18- divvaov 1, divaov Bryen. contulit Ps. CXIX (CXVIII), 133 xdt 

18. 19. xov xoa/iov avaxaaiv Bryen. diafi^fiaxa /xov xaxsv^vov, 

HiLGENFELD, NQY. TeSTAM. EXTRA CAMONEM. FA8C. I. ED n. 5 



66 



CLEMENTIS ROMANI 



pLiaovvxiav ^fiSg adUwg. dog o^ovoiav xat tlqrjvrjv ijiiiv %b yun 
naai Toig xcctolxovoi, zf^v yijvj xaS-dtg i'dioxag Toig Tttnqaoiv fjfiviVf 
('^fiwv) iTtiTcaXovfiivwv ae iv niatei xal aXr^d'sitfy aircSv vnr^xo&v 
yivofiivwv T(^ TtawonQcciOQLx^ nal navaQhTff ovoficeii aov. 

LXI. Toig de aQ%ovai %al '^yovfiivoig ^iacSv iftt xrfi y^g ai/^ 5 
dioTtoTa, edfOTcag %r}v i^ovaiav 'gfjg fiaaileiag avzotg 6ut vov /ufi- 
yakojtQBTtovg yuxi dv&idLrjyiJTOv ugaTOvg aovy elg to yivwanoviag 
fjfiSg Ttjv vnb oov avtoig dedofiivriv do^av xai zifiijv VTtoraoae- 
a&ai avToTgy f^rjdev ivawtovfievovg t(fi d^eXrjfiaTl aov olg dog, xv- 
Qi€f vyUiav, elgijvrjv, ofiovovav, evaTdd-eiaVy eigto dUfteiv avtavg\9 
T^v vTtb aov dedo^ivTjv avzolg riysfioviay dnqoanoTCfag. av ydg, 
dianoraj inovqavu fiaailev twv aidviavj didtog toig vloTg %&v 
dvd'QWTiwv 36^av xai Tifitjv nat i^vaiav tcHv anl %rjg yrjg vna^ 
XovTcov' avy xvQi€y dievdvvov ttjv fiovX^v avTdSv xava to xaXbv 
xal evaQeoTOv ivcontov aovj ontag diinovxeg av elQtpnj xai ngav" 15 
Ti^£' evGe^cig xr^v vnb aov avtoXg SedofievTjv i^ovaiav Ykeo} aov 
Tvyxdvwavv. 6 fiovog dvvazbg noiijaai^ xama xai Tte^ujaoxeQa 
dyad-d f^sd^ '^fiwv, aoi i^o^oloyovfied'a did tov dgxieqewg xai 
TtQoaxdTov xwv tpvxcSv rjiiiov ^Itjoov Xqujtovj di ov aoi tj do^a 
xai ^ fieyaXwavirtj xai vvv xai elg yevadg ysvecSv xai elg vovg^ 
alcSvag twv alwvwv, d^rjv. 

LXn. lleqi fiiv twv dvrjxovrcov xy -S-Qrjaxeiif fjfiiiv twv wipe' 
idfiWTotcwv elg ivagsTOv ^Lov xoXg d'iXovaiv evaefiwg xai dixaUag 
dievdvveiv (....) ixavaig STteareiXafiev vfuvy avdqeg ddelq>oi, Tteqi 
ydq TtUnewg xai fietavoiag xai yvtjaiag dydTttjg xai eyxgareiag xai^ 



LX. 2. {^fid)v) inixaXovfjiivQtv ae 
iv nlarsi xai dkrjS'slaf aixeiv vnrj- 
x6(ov yivofiivQfv T(5 ' — — ovofiatl 
aov emendavi, inixaXovfjiivatv ae av- 
tc5v iv nlazBi xai dXij^sla^ {>7tijx6ovg 

yivofjiivovQ Tip ovofxaxL aov I 

et Biyen. (qui ante vTiijxoovg omissa 
esse pntavit: xai awaov ij/iag vel si- 
milia). propter repetiticnem primo voc. 
^/iwv omissum, tnm seqnenna sensim 
conmpta esse suspicor. voc. avtmv re- 
ctum locum non obtinere apertum est 
4. navToxgatOQix^ emendavi (cf. c. 8 
p. 13, 14), navTOxgatoqi I et Bryen. 
— navagittp ovofiaxi, ci. c.45, p. 50, 5. 

LXI. 5. 6h emendavi (cf. c.25 p. 32, 
3. 6), relet Bryen. 6. post dianoxa com- 
ma posui. 18. 19. oia tov d^x^^Q^^Q 



xai iiQOOxdxov xCbv tiwywv fifiCbv ^Irf- 
aov Xgiaxov. cf. quae ad c. 36 p. 41, 15 
sq. not&ta sunt. 20. 2 1. el g ytve^ 
ysvediv (cf. les. U, 8. LVm, 12. LX , 
15. loel 11, 2. Ill, 20. Sirac. XXXIX, 
12) emendavi, elg ysvsav yevewv I et 
Biyen. 

LXn. 24. post Siev^veiv Bryen. 
recte desideravit xijv fiovXi^v aixwv 
(cf. 1. 14) vel similia, fortasse x^v no- 
geiav avx(5v (cf. c. 48 p. 53, 7). in 
codice nulla lacuna. — IxavChQ Bryen. 
contulit Irenaei adv. haer. m, 3, 3: 
inl xovxov xov KX^iievxog axdaeoBi; 
ovx ^Uyijg xoXg iv KoQlvd'qt yfvofii' 
vrig adsl^oZg, iniaxsiXev ^ iv Plapiy 
ixxlrjaia IxavomdxTjv ygafp^v xolQ 
KoQiv^ioi^ xxk. 



AD CORINTraOS EPI. I, 60—64. 



67 



a€aq>Qoavvrjg nat vTtofiovrjg navxa totcov iifnjkatpi^aafieVj vnofii-- 
fivyaxovteg 3siv vfiSg iv diTtaioavvf] xat altjd'eltjc xal fiaycQodvidla 
Tip navTOXQazoQi ^fi<jJ oauog evaQsatelv ofiovoovvtag afivijoiTid^ 
TMOg iv aycLTtrj mai eiQi^v]] ^eta sKTevovg emetxelagy nad-cag xat 61 

5 TtQodedrjliofievoL Ttaxiqeg fjfitjv evrjiieaTrjaotv tan€ivoq)QOvovvTsg tu 
TtQog tov Ttoetiqa xal d'aov xat Tcvlinriv xat narcag avd-gcinovg' 
xat Tama Toaovtfp rjdvov vTtBfivriGaiievj i^Bidri Gaq)cSg rjSei^BV 
yQdq>eiv ^f^ag avSqdoi nLoroig xat illoytfiorudroig xat epcexv-- 
q>6oiv elg xa Xoyia xijg naidelag tov 9reov. LXIH. d'efdizbv 

\0ovv iart Toig xoiovzoLg xat xoaovToig vTtodelyfiaav TiQoaeX&ovrag 
vnod'sivav tov zqaxriXov xat tov tt^ VTvaxc^g totiov dvaTtJLTjQwoaif 
07t€og fjOvxaoavTsg Trjg [uxTaiag ardaeayg iftt tov ngoxslfisvov fj^lv 
iv dlij'S'slijc GxoTtov dlxa TtavTog fiwfiov xaravTfjacofxev. x<XQdv y&Q 
Tcat dyalXlaatv fjiiiv naQB^erej lav vnipioov yevofievoL Toig vq> 

X^'^ficav yeyQa/ifiivoig dia tov ayiov nvevfiaTog ixxoipr^TS ttjv d^i- 
fiitov TOV ^tjlovg vfiiSv ogyrjv xardr Trjv svrev^iv, ^V i7roirjadfie&a 
TtBql elqrjVfig xat bfxovolag iv TfjSe xy iniGToXy, enefixpafiev di 
avSqag marovg xat otitpQOvag^ dTcb veoTtjTog dvaoxQaq)evxag €(og 
yi^Qovg dfiifiTiTwg iv ^(UVf olkiveg fiaQTvgeg laovTav fiera^v vfiwv 

20 xcu rjfim' TovTo di iTtoii^aafiev^ Xva eiS^TS oxi naoa '^fiiv q)Q0VTtg 
xat yiyove xat eOTiv elg to iv Taxsi' vfiag elgr^vevaat. 

LXIV. ytotrtbv 6 navr^Ttonxrjg Q^eog xat dsOTCoxrjg twv nvsv- 
fiaTCDv xat xvQiog ndarjg aagxog, 6 ixXe^dfievog tov xvqiov ^Irj- 
aovv Xqlgxov xat i^fiSg Sl avTov elg Xaov tieqiovgiov, d(prj ndof] 

25 V'^XS i^t'^S'^XrjjLievrj to (.leyaXoTiQeneg xat ay tov ovofia avTOv ni- 
OTiVy q)6poVf elgi^vrjVy vjtofiovrjv xat f4,axQodvfiiav ^ iyxgaxeiav, 
ayveiav^ aa)q>Qoavvrjv elg evaQiaxrjacv T(p ovofiaTi avTov did tov 
dgx^-^Qifog xat nQOGToxov fjfiwv ^Itjgov XqigtoVj di ov^vT(p do^a, -^^'-yJ^; 
fisyalwGvvrjy xqdxog xat xifi^ xat vvv^xat elg ndvxag xovg alcSvag 

Zozwv alcivwv. dfiyv. 



LXU. 3. siaQsaxelv (cf. 1. 5 et c. 
41 p. 45, 17) emendavi, f^xa^iarfCv I 
et firyen. 




[V. 22. kombv I, c. Vansittart 
Lightf.y Gebh., [AotJTtov A, ...rjtov 
lun. et seqq. edd., [fZjTrov vel [^Xi]nov 
Wott. — [xai] A. 23. [na]aTjg A. — 
[to]v A. 24. ijfiaQ A et omnes edd., 
etiam Bryen., ^fji€ig L — [sl]q A. 26. 
xal I et Biyen., om. A et priores edd. 



27. ayviav A. — a(D(pQoavv7ivl^ xal aoH 
(pgoavvjjv Aet edd. priores, etiam Bryen. 
27. 28. dLOL^tov aqx^sgiioq xal ngoatd- 
Tov Tj/jiaiv ^IriaovXgiazov, cf.quae ad c. 
36 p. 41, 15 sq. et ad c. 61 p. 66, 18. 19 
notata sunt. 29. fji€yaX(oavvij I 

et Biyen., xai fisyaXcoavvn A et prio- 
res edd. 29. xal xifi^ 1 et Bryen., 
ZifiTj A et priores edd. 



68 



CLEBIENTIS ROMANI AD CORINTHIOS BPI. I, 65. 



LXV. Toig di aTrearcdfievovg acp rifxiov Klavdiov *lS(prjfiov 
Tcal Ovaligtov Bhiova avv nal OaQTavvaTip iv ^Igr^vy fiera X^Q^S 
iv Toxei avojii^tpaTB ngog ^(iSg^ OTtcog •S'Swov ttjv svycToiav xal 
STtiTtodrjTOv fjfuv slqi^vrjv xat ofiovoiav dnoYyeiXiooiv ^ eig to ra- 
Xtov Tiat fjiiSg xaqrjpfav Ttegt t^g evazad'elag vf^dSv. 5 

*H" x^Q^S ^^ TtvQlov fjudiv ^Itjaov Xqlotov (led^ vfiwv xort 
^fira navaav nawaxfj tc3i/ xeTiXfjfiivcDv vno tov Q-sov di ccvzovy 
di ov avT(p do^a^ ^'i^^; xgdrog xai fieyaXwavvrj, d-govog aifjinog 
and TiSv aioivwv nat elg Tovg alwvag twv aicSviov, dfii^v. 



. LXV. 1. 2. KXavdiov'^ipripov xal 
OhaXiQiov Bltwva avv xal rip ^oq- 
tovvdtip WaMuB, Wott., Frey., Schoe- 
nem., lac, Hef., Beithm., Dress., Hgi., 
Laur., Lightf., Gebh., Bryen., KXav- 
Siov *E<pfjpov' xal OvaX^Qiov Blt(ova 
avv xal t<p ^OQTOVvoTip I, KXocvdioVy 
*E<pijpov xal OvaXigiov^ Bltwva avv 
^OQ%ovvax(p lun. al. ties tantum lega- 
tes foisse, non quinque, interiectum xal 
docet. 2. avv xal ^oQxvvazfp A. 

1, Wott. et seqq. edd., avv Fatf^ 9o^ 
TvvaT(p Dayis. emendare Toluit. sed 
Laurent. (Zeitschr. f. luth. Th. a. E. 
1863. p. 425) bene contulit Philip. IV, 
3 fjiBxa xal KXi^fievtoQ, Enseb. H£. I, 
1 avv xal totg — — x^ovoi?. equi- 
dem addo assomptionem Mosis apnd 
Clem. Al. Strom. VI, 15, 132 p. 806 
ai^v xal X(p XaXip, Hegesippum apud 
Enseb. HE. II, 23, 12 fjieza xal tmv 



i^div, lustin. Dial. c. 14 p. 213 E. 

. Clem. AL Protrept. I. 2 p. 3 avv xal 

Tip diXX(p SaifxSvQtv xog(p, IV, 53 p. 47 

aw xal xy Isosla, Strom. Vl, 11, 88 

^784 aifv xal tip eiayysXlqfy Enseb. 
1. II, 15, 1. 25, 2, Epiphan. Haer. 

. Vin, 8 fisza xal vov vofAOV, 2. ova- 
niiA^axe I et edd., avene/jitpaxs A (cf. 
Wott. et seqq. edd.). 3. inm6^hjxov 
1, Bois., Hg^., Bryen. al., enmod'nxipf 
(cf. Bamab. epi. I, p. 1, 10) Wott., lac., 
Laur., Lightf., Gebh. — aJiayyelXmaiv 
1 et Bryen. , anayyeXXwaiv (corr. ex 
aTtayyeXaaiv) A, Wott. et seqq. edd., 
anayiXwolv Inn. aL 3. 4. xaxBio A. 
4. evaxad'iag A. 6. di avxov I et 

■ Bryen., xai di avxov A et priores edd. 
7. xal I et Bryen., om. A et priores 
edd. 8. dfi^v, in codice A subscri- 
pta sunt KXrjfievxoQ ngog KoqivS'iovq 
a. haec Wott. et seqq. edd. reddidemnt 



KAHMENTOS 



nP02 K0PIN@I0Y2 B\ 



I. * ui6eXq)oly ovtio del rj^ag (fQQveiv tteqI ^Irjaov Xqiaxov 
(bg Tteql d-sovy tag neql ^qltov I^wvtcov xac vexQoiv' xcre ov del 
5 f|f^Sg fiiKQa (pqoveiv neql Trjg acjrrjqlag rjfiwv. iv T(p yaq q>qoveiv 
^fiSg fiinqa Tteql avxov fiixqa xal iXni^ofiev anoXapelv ycal oX 
axovovTsg wg neqi fiiycqwv afiaqzavofiSVy ovx sidozeg nod'tv i-Kkrp 
x^^rjfiCVy Ttal VTib zivog, Y.ai ug ov xonov, xai ooa vTiifxeivav ^If]^ 



1. 2. KAHMENT02 HPOS KO- 
PINSIOYS B* I et Bryen., nihil su- 
perest in A, \nPO^ KOPINOIOYS 

B] Hg*. (cf. epi. I. titulum), Lightf., 
Gebh., KAHMENTOS EUI^TOAH 

B Wott., lac, Laur. al* 

1. 3. 'A6sX(poL^—'(pQoveiv, prima co- 
dicis A linea uteris miniatis exhibetur. 
— ovxtoq A. 3 — 9. jideXtpoi, — naS-elv 
Svsxa ?J/tea>v.SeverusAntiochenus against 
the wicked Orammaticus (apud Cure- 
ton. Corpus Ignatian. Berlin 1840. 
p. 246): Of Clement the third Bishop 
of Kome after the Apostles, from the 
second Epistle to the Corinthians: My 
brethren, thus is it right for us to 
think concerning lesns Christ as con- 
cerning God, as concerning the ludge 
of the living and the dead, and it is 
not right for us to think small thinks 
concerning our salvation: for if we 
think, small things concerning it, we 
hope also to receive small things. And 
when we hear as concerning small 
things, we sin, because we do not know 
from whence we are called, and by 
whom, and to what place, and how 
much lesus Christ- endured to suffer 
for us. — Timotheus Alexandrinus 
contra concilium Chalcedonense (ibid, 
p. 244): of the same (Clement) from 
the beginning of the third Epistle: My 
brethren, thus it behovet lis to think 
concerning lesu Christ as concerning 
God, as concerning the ludge of the 



living and the dead. And it is not 
right for us to think small things con- 
cerning our salvation; for by our thin- 
king small things concarning it, we 
also exspect to receive small things. 
And when we hear as concerning small 
things, we sin, in that we do not know 
from whence we are called, and by 
whom, and to what place, and all those 
things which lesus Christ endured to 
suffer for our sakes. Monophysitarum 
oxcerpta e Patribus syriace in „libris 
demonstrationum" e codicibus inde a- 
yn vel VIII. seculo usque ad X. se- 
culum conscriptis huius epistulae ini- 
tium dederunt. v. cl. Wright apud Lightf. 
edidit e libro msto seculi YII, ut vide- 
tur, Add. 17, 214, foL 77a: „Ex epistula 
II. ad Corinthios (Severus) — cuius ini- 
tium: Fratres mei, sic oportet nos sen- 
tire de lesu Christo ut do Deo et ut 
de iudice vivorum et mortuorum*'. 3. 
Tjfiag (cf. Sever., Timoth.) A et omnes 
edd., etiam Bryen., v/xat I. 4. w^ 
nsql ^€ov. Photius Bibl. cod. 126: 
^ dh devTiqa (dementis epistula) xal 
avx^ yovd-ealav xal naqaiveaiv xgslt" 
tovog sladyei plov xal iv igxi ^^^v 
xbv Xqiaxov xrjqvaasL 5. ijfjiag A 
et edd., vfjiag I. 6. dnokapeZv I, ^a- 
psiv A et omnes edd., etiam Bryen. 
6. 7. ol dxovovxsQ (ct c. 10 p. 78, 6. c. 
15 p. 82, 6) a)$ nsql fiixqSv I, Sever, 
et Timoth. (quos Lightf. .quidem arti- 
culum ol non testan opinatur), Hg^., 
Lightf., -Gebh., Bryen., xcei oi axov* 



70 



CLEMENTIS ROMANI 



IM. LIT, 1. 
Oal. lY, 97. 



aovg XQiGTog ^cad-slv evey^u tjjuwv. Tiva ovv tj^ielg avtq) dioao^ev 
dwi^iad-lav] i^ viva y^agrtov a^iov ov fjfilv avtog edioxs] noaa 
avT(p 6q>eiXouev oaia. to qxSg yag fjfuv ixccQiaarOy wg noccriq 
vlovg Tj^cig TtQoorjyoQevaev, dnollvfievovg rjficig eatoae, Ttolov ovv 
alvov dtoaofiev avT(p i] fitad-ov avrifiiad-lag wv ild^ofiev; TttjQol 5 
ovreg Tjj diavoiif, nQooKwovvzeg liS'ovg xat ^vla, XQ^^ov nal 
dqyvQOv xat xaXoiOVy egya avd^qtantov — xat 6 ^iog fj^iov oXog ovdsv 
Silo rjv si firj d'dvavogy — dfiavQwaiv ovv nsQiKCifievoi Kat toi- 
avTTjg dxlvog yifiovteg ev ttj ogdaet dve^lhpafiBv ^ drco^eiievoi 
ixeivo o 7i€Qi€7i£ifj,ed'a vi^>ogy Ttj d-elijosi avzov, '^lirjae yccg ^^agio 
xat onlayxviad-eig eacaaSf d-aaad/^evog iv fjfilv nollrjv nldvtjv xat 
aTCioletav, xal fdijdefiiav ilnlSa exovrag awzrjQiag, ei firj zijv naq 
avtov, eKdlsae yaq rifioig ovx ovrag nai ^d-ilrjaev ex, tov fj,rj ov- 
Tog uvai ^ficig. 

II. yEvq)Qdv&r]Ti, areiQa rj ov Ttuzovaa, ^rj^ov xai porjoov tjih 
ovx (idivovaa, otv nolla to. rexva Trjg SQi^f^ioVf ^allov r^ z^g 
exovarjg %ov avSga*' S eirtav yEvq>Qdvdif]fCi arelQa rj ov Tixzovoa^^ 
fif.iSg 6t7t€' OTEiQa yaQ tjv ?; eKulrjaia ^fitSv nQo tov do^rjvai avtrj 
zixva. o di eiTta jBotjOov ij ovx wdlvovaa^y tovto l^yer rag TtQoa- 
evxdg ^fiwv anldog dvaq)€QSiv TCQog zov d'sov^ firi wg ai (aSivovaavim 
e}LX,aycwfi€v, o 8e eircev ^'Oxv nolla tcc Tsxva vijg 6(frjfiov, (xallov 



ovxBQ wansQ fxix^atv A, Ian., Wott., 
lac.. Laur. al., xaltoi dxovovrsg o>g 
Ttegl fjiixQibv coniecenint lun., Colom., 
Scnoenem., xal si axovofisv xoiv negl 
Xgiaxov &ansg ixixQtov Bois^ xal 
ijfjisTg oi axovovTSQ xovxodv udotisq 
/iixgcSv Wott., Frey., xal ol naga- 
xovovxsg S)ansQ^fiixQc5v Birr., Hef. 
in Yorsione, xal (bv dxovovxsQ wansg 
fxixQ(5v Noltius, xal fo^f dxovovxsg 
(jog nsgl [xixq(5v Lightf. 

I. 1. na^sXv A, I et edd., naO'Oiy 
mallet Birrius. 2. sdcoxsv A. — no- 
oa I, noaa 6s A et omnes edd., etiam 
Bryen. 3. owiXofjisv A. — data, cf. 
les. LV, 3 xal dia^fiaofiai vfuv dia- 
d^i^xfjv aloDViov, xa oaia /J avid xol m- 
axd (2 Paralip. VI, 42). Act. Xm, 34. 
Deut. XXIX, 19 (Xivfov "Oaid ixoi yi- 
votxo)^ etiam Constitt. app. II, 24. p. 47, 
20. 4. samasv A. — noTov ovv I, 
lun. (coniectura), Wott. (coniectura), 
lac, Lanr., Lightf., Bryen. al., noiovv 
A (cf. epi. I, 30 p. 35, 14), noZov Hgi. 
5f Stjaofisv avtff X, avxw Swawf/tsv 



A, Wott., Lightf., Gebh., avx<p dwao' 
fjLSv lun., lac, Hgi., Laur., Bryen. al. — 
fiiaS-dv^ avxifiiad-lag A I et edd., fii- 
ad-ibv dvxifiiad'lav coniecit lunius. — 
ntjQoi A et edd. omnes, etiam Bryen., 
novrj^ol I, nijQol ixvyxdvofisv mal- 
let Birr. 6. XQ^^ov I et Ryen., xai 
XQvaov A et priores edd. 7. 8. ov^sv 
aXko I et Bryen., aXko ov6sv A et 

Sriores odd. 10. nsQisxeifAsd'a emen- 
avi, TtsQixsifisd'a A, I et edd. — t^ 
^ski^ast a^roCletBrven., xrj avxov d'S- 
Xijasi A et priores ead. — fiXsrjasv A. 
11. sacjosv A. 12. /m^ dh filav L — 
ikTtlSa ^x^^^^^ aoDxtwlag I, lun. (con- 
iectura), Wott. (eodem modo) lac, 
Hgi., Laur., Ligh^, Gebh., Bryen., sX- 
mSav Bxovxsg awxfjQiag A, iXnlda 
atoxriQiaq Ixa^/uev coniecit Bois. 13. 
sxaXsasv A. — xqv I et Bryen., om. A 
et edd. priores. 

n. 17. 18. axslQa L 18. 19. 
sinsv A. 21. ixxaxdtfisv I, CoteL, 
Hef., I^ess. al., Bryen., syxaxmfjifv A^ 
Juu. et reli^ul edd. 



AD CORINTHIOS EPI. H, 1-3. 



71 



V ^5 ixovoTjg Tov avdga^' iTtel eQtjfiog idoxsv elvai aTto 9sov o 
Xaog rifiiovj wvi 8e nLorevaavreg nleioveg iyevofied^a twv 3o- 
xovvTufv ex^iv d-eov. nal heiqa ygaq)?] leyei I'Chi ovx rjl'9'ov xa- JJ^c.^*, 32 
kiaai dvKaiovg, aXXd afiiaQTiolovg^, tovto kiyei otl Set zovg anoX- 

5 kvfiivovg Gci^siVy iKslvo ydg iarc (liya xal d-avfiaorov ov %a 
ha%(aza aTrjQl^eiv, alia %a Ttirwovca, ovxto nal 6 nvQiog i^'9'iXrjae 
awaat za dnoXlvfisva xal eawae noXXovg iXd'cov xal TtaXiaag 
fi^ag rjdf] d^ollvfisvovg, 

III. ToaovTov ovv eleog noirjaavrog avtov eig fjfiagy (. . .) 

10 nQWTov /Liev ore rfiaig o\ t<ujyt^g xoig vexgotg '^eotg ov dvofiev ytai 
ov TtqoGxvvovfjLev avTolgy dlX^ eyvwfiev d^ avvov 'tov TtarsQa Ttjg 
dXrj&slag. Tig fj yvwacg i;fjg aXrjd-eiagy ij to fit] aQvetad'at avvov, Sl 
ov eyvwfiev avTov; Xeyei de xal avTog jTov ofioXoyfjaavrd f/€Mt. x, 32. 
hnintov Twv dvd'QcSncav ofioXoyijaa) evcmiov tov noTQog ixov\ 

l5ovtog ovv ioTiv 6 ^cad'og ijfjicivi idv ofioXoyi^GWfiev dt ov iod" 
dTjfiBv. iv Tivi de avTov ofioXoyovfiev; ev Tip noieiv a Xeyev xat 
fit] fiovov xsLXeaLv aixov TLfi^v, dXX^ e^ oXrjg, xagdiag xat e^ oXijg 
diavoiag. Xeyec di xal iv zq) "^Hoattjc /O Xaog ovTog tolg x^/Xccr/ ieB.xxEL,i 
f4£ Tifi^, 7} d^ xaqdia avTov tcoqqw aTteortv an ifiov^. 



n. 1. tdv ^vdqakj I et odd., tovto 
Xiysi addere volnit Bois. — dnb A, I 
et edd., Slvbv coniecit lun. — ^sov I, 
TOV d-v (J^sov) A et edd. oinnes, etiam 
^^en. 3. hx^ga I, etsga 6e A et 
onmes edd., etiam Bryen. __ 5. sariv A. 
6. ovTcoc A. — xvgiog I, x^ (Xgiatdg) 
A et omnes edd., etiam Bryen. — jy^f- 
Xf^asv A. 7. eaatasv A. 

m. 9. eXaiOQ A. ^. 10. (....) 
^v^coTov fihv edidi, ngwrov /Jihv A, I 
et edd. (sine nlla lacuna), no 6 ndv- 
twv svxccgiOTWfjisv (sequentibus oti 
xtX.) coniecit Boisius. anacolutha in 
hac epistnla iam Photios notavit Bibl. 
eod. 126: &U.(og re xal rh, iv avtalg 
(dementis Bom. epistulis) vo^iiaxa 
BgQifJtiva Tuoq xal ov ovvexfj x^v 
dxoXov^lav 'bn^px^ <pvXdxxovxa, sed 
hio sententia necessaria deest. saspi- 
cor propter homoeoteleuton excidisso: 
6el BiyxciQifJxelv ^imq, Bryen. inter* 
pretator: ngmxov dya^bv rnjuv ioxiv, 
10. 11. xai ov ngoaxwovfiev avxoiq 
A et omnes, om. I. '11. oAA' I et 
Bryen., aXXu A et edd. priores. — tbv 
Ttatiga trig aXfjO'elag, cf. c. 20 Ttaxgl 
T^ aXfi^sLag, c. 19 t^i^ ^sbv t^g aXfj- 
^fiag, 12. yvwasig A. — x^g dXtj- 



d-eiag I et Bryen., rj ngog avtov k et 
priores edd., tov naxgbg avrov con- 
iecit Bois., TOV Tcaxgbg rijg aXri^slag 
coniecit Bryen. — avT^v I, xbv Bryen., 
om. A (post 17 ngog avxov) et priores 
edd. 13. 14. Xiysi 6h xal ai)x6g — tov 
Tcatgog fiov. Nicon. (cf. quae ad epi.I, c. 
14 p.l7,9sq.c.46p.51,l— Onotata sunt) 
etiam haec e Glemente excerpsit: xal 
6 xvgiog Xiyei Tbv dfioXoyt)aavxd (ab 

Tofi naxgbg fiov, iv xlvi 6\ 

. , . . tmv ivxoXwv, 14. dfioXoyi^oof 
I et Bryen., ofioXoyriaw avxov A et 
priores edd. , 15. iav I et Bryen., eav 
ovv A et plerique edd., iav fjchv vel 
iav avxov coniecerunt Wott, Colomes., 
iav avvofxoXoyoifisv Davis., iav 
avxov vel iav aixbv Hef. ed. II— IV. 
Dress., Laur., iav vvv Hg^ 17. aXX' 
I et Bryen., aXXa A et edd. priores. 

18. diavoiag I et Bryen., Tiy^ dia^ 
voiag A et priores edd. 18. 19. 
'0 Xabg — cm' ifiov. cf. epi; I, c. 15 
p. 18, 11. 12. 18. 6 Xaog A (ubi 6 
secundum Tischdf., o, i. e. ^v secun- 
dum Lightf.) I et-edd. — x^iAfff/rA. 

19. avTov I et Bryen., avxwv (cf. LXX) 
A et priores eda. — ansaxiv A et 
edd., aniax^ I. 



72 



CLEMENTIS KOMANI 



IV. Mij fiovov aiTOp 'Kakwfiev hvqlov ov yccQ tovto adaei 
Mi vu, 21. {jfiSg. Xsyei yaq yOv nag 6 liyiov fioi KvqUj xvQi€y oio&rjaeTaif 

akX^ 6 notcjv xrjv dinaioavvrjv^, aiare ovv^ ad€lq)olj iv Tolg SQyoig 
avtbv. ofiolopjacofievj iv rq) ayanav eavrovQy iv t^7 /u^ fioix^-^ 
od-acy ^iTjds Tcceralalslv allrjXiov^ firjde l^rjlovv^ alk^ eyxQcerelg 5 
elvat^ ilei^fiovag, ayaS'ovg' xat avfjLnda%Biv aXXriXoig oipeiXofiev 
xat fir] g)tlaQyvQ€iv, iv TovTOig xolg sgyoig bf4.oXoyio(xev ccvtov, xai 
(i^ iv Totg ivavTioig, xal ov del ^ficcg cpof^alad'at rovg dvd'Qwnovg 
(lalXoVj alia rov d^eov. 3ia tovto zavTa fifxiov 7iQaao6vT(oVy elnev 
6 TiVQiog jEdv Tjfce (lex iiiov avvrjyfLevoi iv xiT) xoAtt^ fiov nai fiijio 
Ttoirjte tag ivroXdg fiov , dnopalw vfiag xal igd) vfitv ^Yndyeti 
an ifdovj ovx olda vfiag nod-ev iare, igydtai avopiLag^. 

V. "O&eVy ddekq)Oiy xazaleixpavteg ttjv naQOixiav tov KOOfiov 
Tovtov noiT^acDfiev to d'ikrjfia tov xaksaavTog '^fiag xat firj q>o^7}' 

Mi X, 16. %(afiBv i^eld-slv «x tov %6afiov tovtov. Uyec yaq 6 ycvQiog ^Eae- 15 
0'9'€ (og dgvia iv fi€a(p Ivnwv. dnoxQt&elg di 6 TlerQog avT(^ 
Xiyei *Eav ovv diaanaQd^ioavv oi Ivycoi tcc aqvia; amev 6 ^[rjaovg 
T(T) IleTQifi Mi] (po^eiad^waav tcc aqvia Tovg Xvv.ovg fiezd to dno- 

Mi X, 26. ^avelv avTd • xoft vfislg fit] (po^eiGd-a TOvg dno-mevvovTag vfnag 
Tcai fiTjdev vfiiv dvvafiivoig noistv dXld q)0^6ia&B tov fiera to 20 



IV. 1. (Jiovov I, fiovov ovv A et 
omnes edd., nan excepto Bryennio. 3. 
dkX^ I et Bryen.y alka A et priores 
edd. 4. avtbv I et edd., avtwv A. 
— ofiokoyi^awfisy I, Ofioloywfisv A 
ot edd. omnes, etiam Bryen. — kav- 
Tovg A I, lac. et seqq. edd., avrovg 
lun. et seqq. edd., aizov coniecerunt, 
lun., Colom., Wott. 5. ^^ 6h (bis) 
I. 6. owiXo[ftsv^ A. 7. iv tovzoig 
toZg 1 etBryon., sv t[ovTOig] toig A, Vv 
TS dyad^oZg xoXq lun. et seqa. edd., 
iv t[ov]to4c Wott. et ^seqq. edd., iv 
x[ov\TOi,q yel iv T\piov\xoiq lac. (qui 
iam coniecit: iv xovtoiq xoLq)^ iv T[oi- 
ovhoiq Hg^, Laur., Tischdf,, Ligntf., 
Gebh. — avxov I, Hef. cd. II — IV, 
Tischdf., Lightf., Gebh., [avrov] A, xo[v 
^ebv] lun., Wott. et seqq. edd., etiam Hgi. 
9. fiaXXov aXk^ A. I et edd., fxaXXov 
delendum aut iiaXkov rj legendum esse 
censuerunt Boisius et m)ttonus. — 
dlia] A. — ^fi<3v I, Cot., GaU., Hgi., 
Laur., Bryen., vficov A, lun., Wott., 
Tischdf., Lightf., Gebh. — ngaaaov- 
[tojv] A. 11 — 13. iav ^x€ — B oya tai 
dvofilaq. haec frustra e Matth. VII, 23 
{dnoxofQBlxs dn ifiov oi igya^ofis-' 



VOL r^v dvofjiiav). les. XL, 11. ler. 
XXn, 24 derivare studuit Pellus., hu- 
ins epistulae scriptor, ut iam Photius 
BibL cod. 126 vidit, ^r^xa xiva wg 
dnb x^q ^siaq yQa^ijq f f Wgovra wa- 
Qsiadysi, etiam Cotelerius, Coustan- 
tius, Wottonus haec ex apocrypho ali- 
quo scripto laudari cognoverunt, de quo 
cf. librum meum: die apostoL V&ter 
p. 233 not. 2, et quae disserui In hu- 
ms operis fascic. iV, p. 44, 8. 9 — 11. 
de evangelio secundum Aegyptios. 

V. 16—73, 2. yaea^e wq aQvia— 
yeiwav nvQoq, etiam haec ex apo- 
crypho evangelio, de quo disserui in 
fasciculo IV p. 45, 3 — 7, hausta sunt, 
cf. librum meum : die apost. V&ter L 1. 
17. xa dgvla. Boisius addere voluit: 
XL kiysiq; aut tale aHquid. 19. ^0- 
Bsiad-ai A. — aTtoxxewovrag A, 
Hgi., Lightf., Gebh., Bryen., dnoxxi- 
vovxaq 1, Wott. al., caioxxelvovxaq 
lun. et seqq. edd. 20. fxijdev A I (fi^ 
6hv) et eda., nXiov lun. addere voluit. 
— Svvafiivovq A I et edd., nXiov vel 
/jiexa xovxo Bois. addere voluit. — 
(po^eiad-ai A. 



AD CORINTHIOS EPI. II, 4—6. 



73 



ccTto&aveiv vjiag^ exovra i^ovaiav ipvx^Q ytal ocoficaog zov ^alelv 
elg yeewav TtvQog^ nai yivc6ayi€fV€j a6aX(poij o%i rj intdrjfdla ij iv 
%(^ xoGficp %QVT(fi Trig (yccQ^oQ ravTTjg fiinQcc iati not oliyoxQoviog, 
^ di STtayyeXia vov Xqiotov fieydXt] xai d^av^aairj iati xat fj 

5 dvccTtttvaig Ttjg fielXovarjg fiaaileiag nal ^wrjg alwviov, %L ovv eazt 
TtOLTjOavcag envcvxelv avtcjVy si firj to oalwg xai dixaiwg dva^ 
aTQeq>BoduL xat zd xoa[iiY.d zauza cog dllozQia ijyelad-ai xat /tt^ 
STtv-dvfieiv avzwv ; . sv z^ ydq inid'v^elv ijfxag xzTJaaad'ac avzd 
ccTtoniTtzofiev zfjg bSov zrjg Sixaiag. VI. keyei 8i 6 xvgiog 

to /Jvd elg olxhrjg dvvazai dval xvQiOig dovleveiv^, idv '^fielg ^e Aw- Mt yi, 24 
fj,€v xat ^€(S dovXaveiv xal fAafuov^, davfiq)OQOv rjfuv iazL zl ydq Mt. xVi, 2 
z6 otpeXoCy idv zig zov xoofiov xegdi^Qfj, zrjv de tpvxijv ^r^fitw&fj; 
eazi 3i ovzog o aicjv xat 6 fiilXcov dvo bx&qoL ovzog keyei fioi- 
xdav xat q>d^0Qdv xal q)ikaQyvqlav xal aTtdzrjv, exeivog de zov- 

15zoig dnozdaaezai, ov dwdfisd-a ovv zwv dvo tpiXoi aivav del de 
fjfjLag zovzi^ aTiota^a^evovg exeivtj) x^rja^at. oloined-a bzv piXttov 
eazt zd Iv&ade fiiarjaai, on fiixgd xat oXiyoxQOvia xat q)d'aQZ(i, 
ixeiva di dyau^aai zd dya&d zd aq>d'aQza. Tcoiovvzeg zo d'eXfj^a 
zov Xqiozov eigrjaofiev dvdnavGiv el 5a fitj ye, ovdiv i^fiag ^t;- 

20 aatav ix zrjg altaviov xoXdaacogj idv naQaxovawfiav zdlv avzoXcSv 

avzov, Xayat da xal f] yQ(xcpfi av z(p ^la^axLrjX ozi ,idv dvaazfj Nwa *^4/20. 
xal ^Idt^ xal JaviriXy ov ^vaovzai xd zaxva avzwv av zfj aixf-ia^ 



V. 1. ^aXsTv A I et edd., avta 
addere voluit Boisius. 2. 17 ^v A (cf. 
TisGhdf.) I, Lightf., Gebh., Bryen., iv 
Ion., Wott., lac. et seqq. edd., etiam 
Laur. 3. saziv A.- 4.^ snayvsXeia 
A. — sativ A. — xal ij I et Bryen., 
xai A et priores edd. 5. alwviov A 
I et edd., aluyviog coniecit Davis., ad 
Oram Prey, et Eeithm. — sattv A. ^ 6. 
zd oalwg A I et plerique edd., t(p oal- 
wg maluit Davis., to d-slwg perperam 
lunius, Coteler., Constant. 8. sv t<3 
yag (cf. g. 1 p. 69, 5) I et Bryen., sv 
yag tw A et priores edd. — inif^V' 
fisXv (sec.) I et edd., sni^vfisi A. — avza 
I et Bryen., xavza A et priores edd. 
9. anoninzofJL[sv] A. 

VI. 10. diovllsvsLV A. 11. fia- 
fjLwva A I, Wott. et seqq. edd., (laix- 
(jLwva lun. et seqq. eda. — saziv A. 
12. zbv xdafiov I, zov xoafiov olov 
A, Tischdf., Lightf., Gebh., zbv ZXov 
xdafjLov ceteri edd., non excepto Biyen- 
nio. — fyiiJLLw^y (ut iam Millius vidit. 



Davisius coniecit) A, I, Gall., Schoenem., 
Hefel., lac. et seqq. edd., l^ijfjiiuyay lu- 
nius et seqq. edd. 13. Mazi I, sativ 
A et edd., ecalv mallent lun., Colora., 

Schoenem. 16. XQV*^^^*^ I> ^^^' ®^ 
seqq. edd., Bryen., xgaa&ai A, Wott., 
lac, Laur.. Lightf., Gebh., xfxglaaa&ai 
Hg^, — owfjts^a A I, lun. et plerique 
edd., olwfisd'a Euss., Gall-, Hef., lac, 
Eeithm., Dress, in textu, Cotel., Co- 
lom., Frey, Schoenem. ad orara, old- 
fisS-a 6s coniecit Bryen. 17. saziv A. 
18. dyaS-d A I et edd., fisydXa conie- 
cit Davis. — zd K^^agza I et Bryen., 
xai a<pB'agza A et priores edd. — noi" 
ovvzsg I, noiovvzsg yag A et priores 
edd. 21, "islCjBxihX A 1, lun., Wott., 
lac, Laur., Lightf., Gebh., Bnren. al., 
"E^sxi^k Hffi. — dvaazi ,A I , Wott. 
et seqq. edd., ar^orrw priores edd. 22. 
dvaovzai A I et edd., ^vaszai men- 
dose etiam Hg^. 22— p. 74, \. alx- 
(laXwala I et edd., a^xf^ccXwaia A. 



74 



CLEMENTI8 BOMANt 



Xwaiif^. el di nat ol toiovroi dinaioc zaig eavrdiv dmaioavvaig 
ov dvvavrai tcc texva ^aaa&aiy rjfieig iav fitj zrigrjowfjiev to /9o>- 
TtTiafia ayvbv xal d/niavroVf noitjc nBTtoidrflBi eiasXevaofied'a eig 
TO fiaalXeiov xov d'sov; rj tig ripitjv noQa'KXrjfcog eataiy eav jui} 
svQe&wfiep sQya sxot^eg oaia ycal dlxaia; 5 

VII. iiaie ovv, adeXfpol fxovj aymvtaiofie&a eldoreg ozt iv 
X€Qalv 6 ayoivy xal oxt hig tovg ipd-aQxovg dywvag KaranXdovai^ 
1 Cor. IX, 21, TCoXXoly dXX^ OV TtavtBg GTBq>avovvTai ' ei (irj 6i noXXct xoTtiaaaiH 
xeg xat naXwg aywviadpiBvoi, i^f^eig ovv dywviawfxsd-a, %va Ttdvtsg 
aTeq>ava)S'c5fi€v. oiave x^wfiev xtjv oSov xrjv ev&eiap, dywva tov\^ 
€cq^aQxo>, xal noXXoi tig amov xaranXevoayfiev xal dywviaciiLied'a, 
%va xal azeipavwd'cSfiev, xal ei fitj dwa^isd'a ndvxeg arsipaycodijvai, 
xav syyvg tov arsqxivov yeviofis^a. eidivat de '^fiag del otl tov 
q)%aQTbv dywva 6 dycavi^ofievog iav evQSx^fj q)&€iQa)Vy inaoriyw' 
xtelg alQerai xal e^w ^dXXezai rev axadiov, tL doxehe; 6 tovM 
rrfi dipd^aQoiag dywva (p-S-eiQCov zl nelaerai; tcov ydg fi'^ Ttjgrj^ 



VL 1./2. raZg kavtmv dueaioav- 
vaig ov dvvavnat ta tixva ^vaaa&ai 
I et Bryen., ov Svvavxai taig savttov 
(avzmv edd.anto Tischdf., etiamLightf.) 
dixaioavvaiQ Qvoaod-ai xa rexva av- 
xwv A et priores edd. 2. 3. to fia- 
atXsiov A 1 et edd. (cf. c. 17). (lacob- 
soD. coDtulit Oaium presbyterum apud 
Eu&eb. HE. HE, 28, 2: iniysiov slvai 
TO paalksLOv xov XQKJXoi)^ x^v pa- 
aiXeiav maluit Birrius* 

VII. 6. ovvAetedd., om.L — fiovk 
et edd., om.L — aywrioibfisd-a I. 7. 
dyo}v I, coniecerunt Fell., Cot., Col., 
Coust., ediderunt Schoenem., Hef.,^^, 
Ligbtf . , Gebh. .aiwvAet seqq.edd-, etmm 
lac., Laur. — xaxanXiovai A {xaxa- 
nXeovaiv) I et edd., xaxanalalovaiv 
(ot 1. 5 xaTanaXaiihatofjisv) susmcatus 
est Wotton., nihil mutans. sed JBoisio, 
Freyio, Birrio, quos lacobs. laudat, non 
mode commoda, sed et elegans vide- 
batur si^nificatio nayigationis ad situm 
Corinthi, ubi ludi Isthmici ingenti con- 
cursu celebrabantur et propter portuum 
Corinthiomm commoditatem navibus 
adibantur. 8. si I et edd., ^l (non 
01, ut alii retidemnt) A (cf. TiscMf.). 
10. Q-wfABv A I, lun. (Xa. xgixw/jisv), 
Wott. (qui legendum putavit &ax€ ^(5- 
(lev T^v odbv XT]v tod-slav slq iywva 
xrA.), GalL, He£, laci. Dress., Laur., 
Bryen., d^iwfjiev CoteL, Colom., Fell, 
Ittjg., Coust., Frey. (in margine), Hg*., 



Li^htf., Gebh., fiwfisv coniecit Boisius' 
sed cf. c. 19 axonhv naai xoXg vioiQ 
di^aofisv. — dy<5va A I et edd., elq 
dywva mallent lun., Wott., Bois., sIq 
vel ngog dymva Frev. 11. avxdv A 
I, Wott. et seqq. edi, kavxdv lun. ot 
seqq. edd. H — 13. xal aycovioih- 
fisd-a—ysvwfjisd^a. Dorotheua (sec. YL 
exeunte) Doctrina 23 (Biblioth. vett 
patrum seu scriptorum ecclesiasticomm 
Tom. I. graecolatin. , Paris. 1624 p. 
865): (bq Xiyei xal 6 ayioq KMifjonq 
Kav fA^ axeg>avwTal Xiq, dXXa onov- 
daajf fi^ ^axQCLV evQS^yai xwv oxs- 
(pavovfiivwv, 12. Tcdvxsq A (cf. 

Tischdf.) I, Lightf., Gebh.. anavxeq 
(tamquam ex A.) lun. et ceteri edd., 
etiam Bryen. 13. axs<pdvov. iUis, 
quae de hac corona iam notavi (apo- 
stol. Vater p. 113. not. 6), etiam addo 
Herm. Past. Sim. VIII, 2. 3 p. 102, 8 
sq. 104, 17 sq. 13—15. ildivai ^fjt&q 
dsL—BfiXXsxai xov axadlov. Epipha- 
nius Haer. LX, 7: nagatpd-elQaq yoQ 
dywva d d^Xtjx^q fiaaxix^slq ix^dX^ 
Xerai xov dywvoq. 1 3. d^ I et Bryen., 
om. A et priores edd. 13. 14. xov 
<p^aQxbv aywva 6 dy(ovi^6/isvoq I, o 
xov (p^agxov aywva aycuvil^ofievoq A 
et edd., etiam Bryen. 15. doxeixai 
A. 16. (p^elgwv xl nelaexai. I et 
Bryen., (p&eigaq xi na^sizat A et edd. 
pnores {u^siasxai? Hg^). 



AD COMNTHIOS BPI. U, 6—9. 



75 



advTwv, qnplj ttjV aq)Qayida jO CTnilr]^ avTwv ov Tslevzijaec, Kai ie8.Lxvi,24. 
TO TivQ ov afisod^aevaij 7^1 ^covraL ^Ig ogaaiv Ttdarj aaQui^. 

Vlil. ^i2g ovv iaiih ini y^g, fievavoijaiojiiev. nijldg yag iofiev 
slg tijv xiiqa tov Texvivov • ov tqotvov ydq 6 xegafievg euv noi/fiorj 

5 axsvog zoOg j(€Qatv avTov, xat diaoTQatpy rj avvzQLpy, 7tdi.1v avvo 
dvanXdcon, iav di nQoq>^duf] elg zijv xaficvov tov nvQog avzo 
fiaXeivj ovxJ^i potjd'eZ aitqi • ovtw nai fjfJieigj Swg iafxev iv zovxffi 
T(p xofffKp, iv Ty aagut a inQci^afiev Ttovrjqd^ fieravo^aw^ev i^ 
olfjg TLaqdlagy %va awd'oifiev vnb tov xvqioVj cog ¥t^ xatgov ^ofiffv. 

iO ftiera ydg to i^eXd-aiv fi^ag eye tov xoafiov ovychi dvvdfied'a hm 
e^ofiokoyrjaaad-ac ij (xenavoeiv m. oiars^ ddBkq)oL^ TtoirjaavTeg to 
d^ilfjfia TOV TtccTQog nat ttjv aaQyca ayvijv TTjQT^aavreg xal Tag iv^ 
Tolicg TOV xvQLOv g)vld§avTeg Irjxpofied'a ^corjv cddvcov, Xeyei yap irti6.iia,io. 
6 T/Lvqiog iv T(p evayyelltj) yEi to fiiicgdv ovx h^jQijaarey to fiiya Mt xv, 21. 

16 Tig vfuv dcoaei.; Xeyco yaq vfilv otv 6 niGTog iv ilaxiprcp xcfi iv 
7tokX(^ TtiGTog iaviv^. aqa ovv tovto Xeyav TrjQtjoaTs t^ adgyta 
ayvijv xat Ttjv Gq)QaylSa aanhkov^ %va Tr}v, alcovcov ^coijv anokd" 
firjTe. IX. xat (irj Xeyhio Tig vficSv on avTt] fj aaq^ ov xQive- 



Vn. 1. frjaiv A. 1. 2. ax(oXfi^ 
— ndav aaoxL les. LXVI, 24 etiam 
c. 17 laadatar. 2, xb nvQ I, to nvg 
avxi ov A et edd., etiam Brven. 

Yin. 3. IbQ A. I et edd. plerique, 
iwQ (cf. 1. 7. 9) Nolt., Hef. ed. IV., 
Hg*., Laur. 4 — 6. 8v tgditov — dva- 
nkdaasi. haec cl. Otto contulit adTheo- 
pM. Ant. ad Autol. II, 26 (36) p. 103: 
xa^catCQ axsvog ti, inav nXaa^hv 
ah lav tivd <fxij dvax<ovevBTai ij 
dvanXdaosxai dq xb ysvia^ai xai- 
vdv xal oXoxXtjqov, similia legun- 
tur etia m ap ud Origenem Horn, in 
lerem. XVIU. 1 (0pp. Ill, 241): dia 
TOVto Zaov iofthv svdade olovel iv 
X^^qI xov xeqafiiotg^ Svtsq, xctv 6ia^- 
niay xb axevog dnb x(bv xsig(bv av- 
xoVf imdix^xai d-eoansiav xal xb 
dvaxxiad-TJvai. Methoa.de resurrectione 
I, 25 p. 77 ed. lahn. alios. 4. nolr^ay 
If notri A et edd. onmes, etiam Bryen. 
5. xaXq ;(£(>a2v avzov, xal I, xai sv 
raig x^QO^'^ avxov A et edd. omnes, 
{iv xi /jbiqI maUet lun.), non ezcento 
Bryennio. — jy (?) A et omnes ead., 
etiam Biyen., om. I. 7. paXstv A I 
et edd., pdXXeiv Colomes. — por^d-sX 
1 et Biyen., fiotj^asi A et pnores edd. 
— ovxofQ A. 8. S A I et edd., 61 
S legere volnit Davis. -^ nov^gfi A I 



et edd., fnai^aousv xal vel iv xij aaoxl 
fiio^aoiiev xal addidit Boisiim. hie 
pnnctnm posuenmt I et Bryen. 9. 
oXriq xaQolag I et Brven., oXfjg xng xaQ- 
6iag A et priores ead. — cbc txi xai- 
gbv ?;j^o/Mey I et Bryen., swq sxo/Jiev 
xaiQOv fisxavoiag A et priores edd. 
12. aaQxav A. 15. ^ A I, Wott. et 
seqq. edd., om. lun. et seqq. edd. 15 s 
— 17. El xb fJLixgbv — niaxog iaxiv^ 
etiam Irenaeus adv. haer. n, 34, 3: „et 
ideo dominus dieehat ingratis in eum 
ezietentibas: Si in medico fideles non 
Mstis, quod magnnm est ^uis dabit 
vobis?" Clementem qui dicitur etiam 
hie evangelio non canonico usum esse 
monui (apostol. Vater p. 123). 17. 
aga ovv (of. c. 14 p. 81, 21. 23. Bam. epi. 
IX, p. 28, 18. X, p.30,12. 13) (A) I, Hgi., 
Laur., Liffhtf., Gehh., Bryen., aga oiv 
priores ead. — haec non ex evangelils 
nausta esse T Wott., Dress.), sed interpre- 
tationem aadere monui (apost. Vater 
p. 122. not. 3), probante lacobsonio. 
17. 18. dnoXdfifjxs I, coniecerunt lun. 
(quem plerique edd. secuti sunt), Wott. 
at, ediait Bryen., anoXafic^f^sv A, Nol- 
tius (cf. Bom. vn, 4), Hef., ^gK, Laur., 
liightf., Gebh. 

IX. 18— 'p. 76, 6. Liber demonstra- 
tionum syr. (c£ quae ad c, 1 p. 69, 3—9 



76 



ROMANI CLEMENTIS 



tai ovdi^viataTai. yvcStef iv tIvl iaci^tj^e, ev tIvi ave^lixfJaTBj 
SI, fit] iv xfi oaQTil zavtrj ovzsg; del ovv fificcg (bg vabv d'BOv gpt- 
Idaaeiv zijv adgxa, ov tqotcov yag iv ttj oaq-u I'^'krprjfCBy xai 
iv Tfj oaQxt iXevaeaS'e, eig XQiazog 6 ^vQtog 6 ociaag fjii&g 
iov fiiv TO ^CQtiJTOv nvev^a iysvero odg^y ytat ovrwg fliiag ex^Ae- 6 
aev ovzw nai rjiieig iv zavTrj zfj aagyl dnolrjtpofie&a zbv fj,i€^6v^ 
dyaTcdifiev dXl^lovg, ontag eld-cofiev navxeg elg zfjv fiaailslav 
Tov d-eov. log exofiBv ^aiQov tov lad^vaij intdwfjLBv kavrovg zq) 
d^eganevovzL d'etp, avzifiiO'S'iav avz(p didovzeg. noiav; z6 fteza- 
vorjaac i^ elXixgivovg TtaQdiag. nQoyvwazrjg yccQ iazi zwv TtdvzwviO 
nal eldwg fnAwv za iyxagdia. dwfiev ovv avztS alvov, fiij dnh 
azofiazog piovovj dkXa i^ai and naQdlag, %va fj^ag TTQoade^rjzai 
Mi XII* 80. c^^ viovg. xai yag amev 6 ycvQtog jL^dfiAgpo/ fiov ovzoi elaiv ol 
noiovvxeg zb d^iltjf^a zov nazQog {lov^. 

X. ^'SiazSj dSeXq)oly noirjacD^uv zb d^eXi^fia zov nazgbg zov lb 
xaXiaat'Zog rjiiiag %va Crjawftsv xal Suo^iofiev jtiaXXov zrjv dgezvi^, 
zfiv de xax/ofv TiazaXeiilJcof.iBv wg nQoodoiTtoQOv zwv afLtagzTjfidzojv 



notata snnt): et ne dicat qaisquam e 
Tobis, hauc camem non iudicari neqae 
rcsurrecturam. cognoscite,per quern sal- 
vati estis, et per quern visum recepistis, 
nisi in hac carne existentes? decet ergo 
Yos sicut templum dei custodire carnem. 
nam quemadmodum in came existen- 
tes Yocati estis, ita etiam in came ve- 
nietis. si Gbristus dominus noster qui 
nos salvavit, qui ab initio spiritus erat, 
caro factus est et sic vocavit vos: 
ita etiam nos in hac ipsa came acci- 
piemus mercedem*'. 

IX. 1. ovds A et edd. priores, oijxs 
I ct Bryen. 1.2. yvCbte — ovzeg, ce- 
teri edd. ita fere interpunxerunt: yvwze 
iv xlvL iaw^ijTS, iv rlvi uvepXiwars, 
2. el fi^ iv tj aagxl ravty ovtsg. 
— ^fjiaq A I et edd., tfiagfrsigm, syr. 
4. sXevaeaS^e A. 4 — 6. sIq Xgiazoq 
— ixdkfasv, Timotheus Alexandrinus 
apud Curetonum 1. 1. p. 244: there is 
one Christ our Lord, who saved us, 
who was first spirit, became then in 
the flesh, and thus called us. 4. elq 
A I, Timoth. Alex., Wott. (q^ui praee- 
unte MiUio veram codicis lectionem de- 
dit), Frey., Russ., Gall., Schoenem.. 
lac, Reithm., Hg*., Laur., Bryen., o 
^Irjoovg (^uasi o Ta scriptum esset) lun., 
wg Mill., Davis., Prey., Schoenem., He- 
fel., Dress., e^c. ftagm. syr. Lightf., 
Gebh. 5. nva {nve^(ia) A> Timoth. 



Alex., Pragm. Syr. et edd., non excepto 
Bryennio, koyog I. 6. ovxwg xai tjfiiig 
A et^ edd. (ovtw Bryen.), xal ovtw 
xal rifielg I. — anoXrppofjiai^a A. 7. 
dyanwfjisv I, ayanuifiiv ovv A et 
omnes edd., etiam Bryen. 8. a)$ (cf. 
Gal. VI, 10) A I, Wott., Russ., Hef., 
lac, Dress., Hg^,Laur., Lightf., GebL, 
Bryen., iwghm. et seqq. edd. 10. lU- 
XQivovgk, -— eativA 11. iyxagSial, 
coniecit lun., Laur., Bryen., ev xagdia 
A, ivxAg6id'EgKy(j^\>\i.^ iv xagSic^ Inn. 
et ceteri edd., etiam Lightf. — alvov (cf. 
c 1 p. 70,5) I,Fell.,Colom.,Ittig.,Cotel., 
Wott., Const., Prey., Schoenem., Hef., 
Dress., Hg*., Laur., Brj'cn., attoviov A, 
lun. et seqq. edd., alvov alfoviov Birr., 
Lightf, Gebh., alvov vel So^nv aiwviov 
coniecit lunius. 13. v^o^^AI, Wott. 
et seqq. edd. , ^sov vloi>g lun. et seqq. 
edd. 13. 14. jidf Xtpol fiov — itaxgoq 
uov. haec propius ad Ebionaeorum 
evangelium (secundum Epiphan. Haer. 
XXa, H: olxol eiifiv ol ddeX^ol 
fiov xal ^ fJi^ttiQ, xal ddsX^ol ol noi- 
ovvxeg xa d^sXi^fiata (xov naxgog fiov) 
quam ad Matth. XII, 50 accedere mo- 
nui (apost. Vater p. 122. not. 5). 14. 
noiovvxsgl et edd., novvxsg A (Wott.). 
X. 15. dSeXfol I, adeXipoL fiovA 
et omnes edd., etiam Bryen. 17. ngo- 
oSolnogov multi edd., etiam Hg*., 
Lightf., Gebh. — x(bv &(i(xgxfiftdxwv 



AD CORINTHIOS EPI. H, 9. 10. 



77 



^(lkSv Tcal q)vya)fi€v ttjv dai^eiav, firj fjfiag nataldfiij xaxd, iav ' 
ynq OTtovddacofiev dyad^onoieiv , dici^evai, '^f^clQ sIq^^vt], dia zav- 

Tfjv de tr^v alxiav ovx ecriv evqaXv oivd'Qwnov 

*^0 Tc5v TtaQOvrmv aladTjviyidg avvlijaiv wg ovtb a koyi^ovrai 

5 T^yfig elvai. zequvdj i^eva xai fxayiqdv iatv twv dneX'9'iSVf dlkd xai 

TckovTog nolXdnig fiaXXov Ttsviag ed-htp€, nai vyUva nXeov TJviaaa 

voGOv, Ttal Ttad'olov xoiv XvTttjQwv Ttai q)svyn(xiv ndvxwv vnod-hoig 

ytai vXrj ^ ZfSv danaatajv xat xaz svyjjv neqi^^ok^ yivBvai . . . 

T^g TtaQOvoijg ycaTaardaeiog to relog iativ ^ dice tov Ttvqbg 

10 xQiaig T(Sv daepMVy xa&d q)ctaiv ai yqaqiai 7tQoq>r]t(3v re nal dito- 

OTokwVf eri di ycai Trjg ^c^vllrjg * 

.... oXziveg Ttaqdyovai (po^ovg dvd-Qtonivovgf TtQoaLQOVfisvot f4,aX' 



I, xa)v afiaQtiwv Aetomnes edd., etiam 
Bryen., ti/ji(O0io5v maluerunt lun., Co- 
lom.,^CoteL, Fell., Ittig., Const, Frey., 
r^ djicoXslag Bois. 

X. 1. xaxa A (secundum Mill.) I, 
Wott., lac, Hgi., Laur., Lightf., Gebh., 
Bryen. al. , xa xaxa lun. et seqq. 
edd. 3. dh I et Bryen., yap A et 

priores edd. — stgeZv A I et edd., 
etgi^vijv evQstv, suadente Lightf., 
Gebn. — avov (avB^atnov) A, civov I, 
ivd-QOfTtov lun., Wott., lac, Laur., 
Lightf., Gebh., Bryen., av d-eov conie- 
cit Wott. (insert© voc «vrorcpost taxiv)^ 
t'rey., Schoenem., ovqavov Davis., a^- 
x^y (sc elg^vriv) Nolt. et Hef. (qui 
etiam avd'Qwnov addidit), ivwd^sv (ut 
illud areeiv Clem. Hom. II, 15, quam- 
vis non sequentibus Dresselio et La- 
gardio emendaYi)Hg. (Glossolalie p. 108, 
apest. Vater p. 1 14, not. 9), alvov (cf. 
C. 1 p. 70^, 5. c 9 p. 76, 4) BgK, did 
xavxt^v ycLQ x^v atxlav ovx %axiv eh' 
QSlv Sivd-Qotnov iv slg^vy dvxw o?- 
Xivsg y&Q l;foi;(T£ g>opovg avd-gofnl- 
vovg xxX. legit Boisius. non codicibus 
quidem, sed re ipsa lacuna manifesta- 
tur, qoam loannes Damascenus confir- 
mavit. folium fere iam ante nostros co- 
dices ezcidisse vel propter Sibyllam ex- 
sectum esse videtur. 4 — 8. loannes Da- 
mascenus in sacris parallelis (IE, p. 787) : 
xov aylov KX^/isvxoQ ix xrjg ngog 
Kogiv^lovg ^ xmv naQ6vxQ>v xxX, 
6. iylBia (cf. epi. I, 20 p. 26, 6) edidi, 
i>y€la loan. Dam. 9 — 11. Pseudo-lu- 
stin. Quaest. ad Orthod. respons. 74, 
praemisso toc e^, additisque: xad-oyg 
wnCiv 6 ficcxdgiog KX^firig iv xij ngdg 
Kogivd'lovg iniaxoXi. haec Colome- 
sias, H^. (apost. V&ter p. 74, not. 33, 
et in ed. I), Lipsius 1. 1. p. 12., Lightf., 



priori epistulae vindicaverunt. rectius 
tlsserius (Diss, de Clementis et Ignatii 
epistolis c. X), Guil. Burton, lacobso- 
nius, A. Hamack ad alteram epistu- ' 
lam retulerunt. ^10. al ygaipal ^o- 
<pijxibv xf xal dnoatoXojv. A. Kar- 
nack: „Hic terminus ostendit, frag- 
mentum e priore Clem, epist excer- 
ptum non esse, namque auctor ad scri- 
pta Vet. et Novi Test, provocat, cf. U 
Petr. 3, 2. Fragm. Murat. w. 78—80*;. 
cf. epi. n, 15 to; fii^Xla xal ol ino- 
axoXoi, per ignem mipios iudicatum . 
iri libri sacri aut docuerunt aut do- 
cuisse videbantur, cf. les. LXVI, 15. 
MaL IV, 1. Dan. Vn, 9. 10. Enoch. I, 
6. 9. X, 6. 13. 14. XC, 24 sq. XCI, 9. 
XCVm, 3. C, 9. cm, 8. 4 Ezr. (VI), 
1. Matth. m, 10— 12. 1 Cor.in,13.15. 
2 Petr. Ill, 7: ol dh vvv ovgavol xal 
^ yv '^^ avxov Xay(p ^xs^oavgiofjci' 
V09 slalv, nvgl Xfjgov/jievoi slg T^t^i- 
gav xglaswg xal anatXelag xcSv ace- 
p<ov dv9-g(6n<ov. 11. Iri 6h xalx^Q 
SifiyXXng. cf. Orac. Sibyll. Prooem. apud 
Theophil. Ajit. adAutolycum 11,36(52). 
Fragm. H, 43. 44. 1. Ill (v. 54 sq. 85 
sq.), V. 286 sq., 672 sq.. 689 sq., Si- 
byUam etiam Hermas vis. H, 4 p. 11, 
18 et Petri Paulique praedicatio (apud 
Clem. Al. Strom. VI, 6, 43 p. 76 in 
huius operis fascic IV. p. 60, 61) me- 
moraverunt, Peratici Pnuosophum V, 16 
p. 131. Clementis alteri epistulae 
auctori Sibyllae testimonium aptissi- 
mum est. 12. nagdyovcfi A 1, Wott. 
et seqq. edd. (cf. Irenae.^adv. haer. I. 
praef., §. 1 nagdyovai xov vovv drcsi' 
goxig<ov),yhg ^ov<7i lun. et seq(][.edd.) 
nageiadyovai Hg*. — Tcgoaigov/isvoi 
Bryen., ngorjgijfievoi A et priores edd., 
TtgoaigovfisB'a I. 



78 



0LEMENTT8 ROMAN! 



lov Ttiv iv^de avciTtavaiv t/ ttjv fiiXXovaav irtayyeXiav, dyvoovai 
yccQ f^kintrjv ^si fidaavo> t] iv-S-dde dvciTtavoigj xai otav tQvq)rjv 
^ei f} fiilXovaa enayyaXla. xal ei fiiv ctvTot fiovoi %av%a ertQaa- 
oovj dvenTov ^v vi)v di inifiivovai xakodidaanaXovPTsg Tag avai- 
ziovg tl/vxdgy ovx eldotsg fhi diaafjv y§ovai tfjv xQlaiVy ctvxoL te 5 
Tcal oi dxovovteg avTcSv. XL i^fieig ovv }.v xa-S-agq: xagdiif 

dovXevatofxev Ttp d'etpy nal iaofxed'a dixatoi' iav di fit) dovXevaw" 
HBv diet TO iirj niGTeieiv rjfxag Ty irtayyeXicf tov S^eovj taXai-- 
nwQOL iaofie-S-a, Xiyu yaq xat 6 nQoqyrjrixbg Xoyog ,TaXaitcioQol 
elaiv ol ditfwxoi, 01 dvaTd^ovTBg ty xagdiif, oi Xeyovrsg Tama\o 
TtdXai, Tjxovaafiev xal int twv nateqiav fjfiwvy fifxeig de i^fiegav 
i^ TjfiiQag rcQOGdexofievoi ovdev tovtcov kcDQaxafiev. dv&ijTOi, avfi' 
pdXeze €avt:ovg ^vX(p, Xdfiere ccfiTiaXov tiqwzov ^ev cpvXXoQQoeif 
elra pXaarbg ylvevaiy elza [qruXXoVj eixa av&og xai] fierce zavta 
• ofMq>a^, elza aragwXrj naqaaTr^xvla. ovtw xai b Xaog fAOv oxora-is 
araaiag xai d^Xixfjetg taxsv, BTtetxa dTtoXrjXp&cca za dya^d^. Sate, 
d8eXq>ol [lovy firj dixfwxcjfjievy aXU iXnlaavrsg vrcofxeLviofievy tva 



X. 1. dvoTtavaivI (cf.c.5 p. 73,4.5. 
1} dh inayysXla — xal n ecpa7tcn)aiq\ 
anoXavaivA et omnes edd., etiam Bryen. 

— enayysXsiav A. — ayvoovoiv A. 
2. tjkfjxrjv A. — dvdnavaiq I, anoXav' 
aiq A et omnes edd., etiam Bryen. 3. 
enayyeXsia A. 4. enifisvovoiv A. 

— xaxodiSaaxaXovvtsg. cf. Ignat. ad 
Philad. c. 2. 4. 5. dvairlovq ywx^^ 
A {avsTiovg) I et omnes edd. praeter 
Colomes. et Wottonum (ubi dvaitlovq 
ad oram ^yositnm est), dvoijtovQ tpv- 
X&q coniecit Dayisius. 5. e^ovai^ A. 

XI. 8. dice to I et Bryen., iam lun. 
et Bois. maluerant, dia tov A et edd. 
priores — [ri;] A. 8. 9. zaXaino)* 
[goi] A. ^ 9. ia6/i€&a A I et plerique 
edd., iamfji€&a mendose Golom., Cle- 
ric, Buss. — xal A I, Wott. et seqq. 
edd., om. lun. et seqq. edd. ^ 9—16. 
TaXaLnwQol slaiv—ta dyaOd, cf. epi. 
I, 23 p. 29, 17 sq. et ibi notata. 10. 
oi A I, Wott. et seqq.^ edd., ol dh lun. 
et seqq. edd. 11. naXai I et Biyen., 
7ro[>layj A, 7ta[vTa] Inn. et priores edd., 
om. epL I, 23 p. 29, 18. — ^Tti A I et 
edd. , dno mallent ion. et Colomes. — 
^fisZq 6h ^fiiQav Alet edd. ante Wotto- 
num, Davis., Schoenem., lacobs., Hefel. 
ed. lY, Dress, et seqq., ^fieZg 6h viol tjfii- 
gov in codice legi assemit Wotton., 
quem secnti sunt Buss., Gall., Hefel. 
(in prioribus edd.). legi qaidem in co* 



dice YOI (non YIOl) concessit laoob- 
sonius, set ita nt nihil nisi impresdo- 
nem babeamus vocis TOY atriamento 
adhuc humido factam e pagina seqnenti, 
quae iam pridem periit. 12. ^api 
xa/jisv A 1, Dans,, Schoenem., lac., 
Hefel. ed. IV, Dress., Hg*., Lanr., 
Lightf., Gebh., Bryen., fr« e codice ad- 
dere Toluit Wottonus. legi qnidem to- 
cem interlinearem on aut si Wotto- 
num audias Iri concessit lacobsonioB. 
sed idem monuit, banc ultimam pa^- 
nam praebere in universum novem in- 
terlineationes magis minus perspicuas. 
quonam iure duae tantum retinendae 
smt? Wottoiium etiam hie secnti snnt 
Russ., GalL, Hefel. ^in prioribus edd.). 
12. 13. avfifiaXste A I, lun., lacobs., 
Hefel., Dress., Hg*., Laur., Gebh.,Bryen., 
ovfi^Xeze Wotton., avfi^aXXets Con- 
stant, et Scboenem. 13. ipvXXoQQOBl 
I, Hef., Dress., Hg*., Laur. al., tpvXoq^ 
Qoei A (lacobs.), <pvXXoQOBl (Wott., 
Tischdf.), Lightf., Gebh. 14. sha 
[wvXXov, eha &v&og, xal] fierd tavta 
0fig>aS supplevi ex epi. I, 23 p. 30, 3. 
4, sha d(i<pa^ I, fieta ravta ofMupa^ 
A. libraries potius quam ipsum aucto- 
rem ilia omisisse puto. 15. aT€tq>vXfi 
A et omnes edd., etiam Bryen., pXa- 
<jt6g^ I.^ — ovTwg A. 16. STtixec A. 
17. dXX' I et Bryen.. aXXa A et prio- 
res edd. 



AD CORINTHIOS EPI. n, 10—12. 



79 



xat ^6v iMoi^ov xofxiaiiftsx^a. niaxog yaq sotiv 6 iftayyaildf^uvog 
Tag dvrifiia&iag anodtSovai kudfnat %(ov egycov avTov. idv ovv 
7C0i7JQ(0fj.ev T^v dixaioavvfjv ivavrlov tov ^€9v, Blari%ofiev aig Trjv 
paaiXeiav aixov nai kijxpofied-a %dg inayysliagj ag yOvg ovx tjxov- xmv* 

5 aev, ovdi 6g>Q^aXpi6g elSeVj ov3i int xaQdlav dvd'QWTtov dvi^Tq^. 

Xn. ^Endexoiiie&a ovv xad' wgav ttjv fiaailsiav zov d'eov 

iv dydnrj xai di^TcawovvTjj en:al ov% oHdafiev Trjv {jfiSQav Tfjg kTti- 

q>av€iag %ov ^eov. eQtoTrjd^etg yaq amog 6 xvgcog imo rivog^ note 

7J^€v avTov Tj paoilela, emev jthav earai vet 5vo hf^ %al to I§w 

10 log to ciJcD, xttt TO aQ6€v fierce Tf^g -STjleiag^ ovta aqasv (wt€ d'^lv^. 
Td de 3vo ?v ioTtv^ oTav XaXwiiav eavroig dhqd-eiavy xai iv dvat 
awfiaoiv dwnoKQiTwg eYf] fila xpvx^. yKcct to ۤ(o wg to eaco^ tovto 
ley St' TTjv tf/vxfjv leysi to iaco, to di €^(o to acifia leyei. ovtqo- 
nov ovv aov to otSfia cpaiv^aty ovt(jo xat fj tpvx>} oov Sijlf] eOTO) 



XL 4. ovQ I, Inn., imcis inclusa 
pleriqne edd., sine uncis Bryen., om. A. 
5. ovdh owd-aXudg elSsv A {idsv) I et 
plerique edd. {tdsv lun., Wott., lac. al., 
eUsv BgK, Lightf., Gebh., Bryen.), om. 
Bryen. 

XIL 7. insl I et Bryen., sneiSjj 
A et priores edd. 7. 8. enapaviag A. 
8 — 10. iQ(ozijS-slQ yag — ovre Sqcsv 
ovTS ^ijlv. haec ex Aeffyptiorum evan- 

felio hausta esse docet Clemens Alex, 
trom. in, 13, 92. 93. p. 553: Sia tovto 
toi 6 Kaaotavoq g>ijoi Hvvd'avofiivijg 
t^g JSaXwfiijg Udte yvata^^astai rd 
TtBgl ihv ^QstOf ?<pij 6 xvQiog ^Otav 
td trig alarvvijg tvdvfja nat^arjt€y 
xnl Stav yevfjtai ra 6vo Fv, xal td 
SioQBV fi€ta trig ^rikelag, oyte agQSV 
ovts ^Xv» TCQwtqv (ihv ovv iv toTg 
TtaQccStoofjiivoic Tjfitv tittagoiV ei5- 
ayyeXioig pvx bxo/jisv to ^ijtovj alK^ 
iv tip xat Alyvntlovg, Orac. Sibyll. 
n, 163. 164: , ^ , ^ 

Ni^nioi ovdh voovvteg od' , ip^lxa 

flpvAa yyvaix(3v 
M9i ilxtwaiVf Mgrv to d-Sgog /iS' 

gonwv dvd-g<h7i(ov, 
etiam Naasseni, qni evangelio secnn- 
dnm Aegyptios ntebantur (Philos. V, 
7 p. 98), doce^nt (ib. p. 99): dnexonn 
yag, (prioLv, o *Attig, tovtiativ ano 
tiSv xo'ixwv tfjg xtlasog xdtwd-ev fis- 
Dwv^ xal inl t^v almviav Svo» [ASts- 
MiXv^ev oMaVf onov, (prialv, pvx 
iotLV ovte d^Xv ovts^^gaeVf aXla 
xaivii xtloig^ xaivdg oivd'gwTCog^ og 
iativ dgasvoOijXvg. Psendo-Linus de 
passione Petri et PauH p. 70 B: „und0 



dominns in mysterio dixerat: si non 
feceritis dexteram sicnt sinistram et 
sinistram sicut dexteram et quae sui^ 
sum sicut quae deorsum et quae ante 
sicut quae retro, non cognoscetis reg- 
num aei*^ liaec K. A. Lipsius (Die 
Quellen der rom. Petrussage, Euon. 
1872 p. 123) bene revocavit ad evan- 
golium secundum Aegyptios. 8. igoh- 
tTi&slg I, BTCsganri^sig A et omnes edd., 
etiam Bryen. 9. ot &v I. 9. 10. to 
e^Q) (ug to soQf A et edd. omnes, eti- 
am Bryen., ta ^$ai (bg ta lofco I. 10. 
9-riXiag A. W. td Sh di5o iv iativ 
xtX. de hac epistula Photius Bibl. cod. 
126: xal hg/iTivslag 6h ^rftrnv tivdiv 
dXXoxotovg ?/«/. — ta Sh dvo I et , 
Bryen., ta dvo de A et priores edd. 
— havtoZg I, coniecit Mill., ediderant 
Li^htf., Gebh., Bryen., avtoig A et ce- 
teri edd. (attotg em. Hg^.), ^XXoig vel 
aXXi^Xoig coniecit lun. — dvai Aet onmes 
edd., etiam Bryen., Svo I. 1 3. t^v ipvy^v 
Xiyei to Maw^ tb 6h Sf a> to adj/iaXi- 
yei, Clemens Alex. S&om. UJ, 9, 64. 
p. 540: Sv&gmnov 6h xaXet tj ygaip^ 
6 1x^5 g, '^ov te (paivofiBvov xal t^v 
rpvx^v. — to soQf to 6s slSoA A et 
omnes edd., etiam Bryen., to ?|ce>, t^ 
6h %aai I. 14. ovtwg A. — cJjjAj/ 1, 
Bois., Hef., Dress., Laur., Bryen., Sri- 
Xog k, lun. {ta, ngodijXog, ut etiam 
Colom), Wott., lac. (qui adiectiyi sim- 
plicis genus commune confirmatum as- 
seruit Euripidis Med. 11, 1194 ed. Pop- 
son.), Lighn., Gebh. — fatw A I, lun., 
Wott., lac. et seqq. edd,, ^atai Bois., 
Hef., Dress. 



80 



CLEMENTIS ROMANI 



iv Tolg nakolg igyoig, jKal to agaev fuiu tt/q d'rjXeiagj ovve agoey 
ovT€ dijkv^y TovTO Xeysi' %va adeXtpog idwv adeXqrqv ovdev g>QOvrj 
7reQi avTTJg d'ljkvxovy firjde q>Qov^ ti tzbqI avTOv aQoevmov, zavta 
vficov noiovvi(jDVy q>rjoiv, iXevoBzai ij fiaaikeia tov nccTQog ^v. 

XTTT. ^u4deXq)oi ^ov, ijdr] note ^evavoi'iau^BVy vrixpfaiiev ini 6 
TO aya&ov, fieatoi yuQ ia/A€v noXlijg avoiag nat novn^Qlag. l^a- 
kelipiofisv a(p fjf^div ta TtQotCQa afiaQTtjiiaTa xai ^eravoi^avTeg 
ix xj)v%rjg ocod^dSfiev nal fiij yivci^e&a dpd^QWTidQeaxoi , firjde ^e- 
Xwnev fiovov eavTolg aqeaxBiVj aXXa nal Toig e^(o ccvd^QciTioiQ i/il 
ty dixaioavvfjy %va id ovofxa dt iificig fir^ filaag)f]/ArJTai. Xeyev yaQ 10 
lee. Lii, 6. 6 xvQiog y^ict TtavTog %o ovofxa jLiov ^kaatprjf^elTai iv tcSov toIs 
i&v€Oi^y xai ,Ji6 fiXaag)rjf.ieiTai to ovofid fxov^. iv tivi fiXaagyrj' 
(XBhaLy iv Ti^ ^f] Ttoiuv vfiag o ^ovXo/Aai. la td-vrj yag dxov^ 
ovra in Tov OTOfiaTog ^fiaiv tcc Xoyia tov d'eov wg xaka xat /iS" 
ydXa d'av/.id^ei' InetTa TcaTafiad'otna tcc egya ^/awv otl ovtc €aTiv\b 
a^Lu Tiov ^rjfiariov tov kiyofievy ivd'av elg pXaaq)rjfiiav TQBfiovrai 
XtyovTBg eivai f^Mov Tiva xai nkdvrjv. ozav ydq axovatooi nag 
Lnc.vi,328q. ?;^wv oVt Af/fit 6 ^fiog yOv x^Q^'Q vf.uv y sl dyaTtaTB Tovg dyO' 
nuJvTag vf^ag, dkka x^Qig vfuvj ei dyaiiaxE Toig ixO'QOvg xat TOvg 



Xn. 1. t[otg\ A. 1. 2. xal to 
agosv fjierdL tijg d'tjXslag, ovxe Sgoev 
ovT€ ^kAv. Hieronymas adv. loyinian. 
I, 12 (Opp, n, 297 sq.): ad hos (ennu- 
chos) et Olemens successor apostoli Pe- 
tri, cuius Paulus apostolus meminit 
(Phil. rV", 3), scribit epistolas omnem- 
que pene sermonem suum de virginita- 
tis puritate contexit. Epiphanius Haer. 
XXX, 15: avrog KX^firjg avtoifg (Ebi- 
onaeos) xata ndvxa iX^yxsi dq>* thv 
iygatpsv iniaxoXwv iyxvxXlwv tcjv 
iv taXq aylaiq ixxk^alaig dvayivto- 
axo(iivwVf dzi &X).ov^ ^x^*- X^^^^^W^ 
^ avvov nlaxtg xal 6 kdyog naga rd 
vnb rovzfov elg ovofia avxov iv raig 
IlEgMoig vevo^evfiiva, avtbg yap 
nag^evlav SiSaoxei, xal avzol ov Si' 
Xovtai^ quae etiam huic epistidae plane 
conveniunt. Clemens Alex. Strom. HE, 
13, 93 p. 553 ita pergit: ^nsita 6h 
dyvoitv lAOi SoxsX (Cassianus), on ^v- 
(Aov (lev Sggsva ogfii^v, ^JiXsiav 6h x^v 
ini^fdav alvLxxBxai, olg ivegy^aaai 
(isxavoia Snexai xal aloxvvtj, oxav 
oiv fi^xs xig ^v(A<p fjim* intd-vfila ^a- 
giadfiBvogy & 6h xal iS ^d-ovg xal 
xgo^^g xccxijg ai^ijoavxa imaxid^ei 



xal iyxaXihcxei xbv XoyiCfidv, ^dXX 
dnexovadfisvog x^v ix xovtmv dxXhv 
ix (AExavolag xaxaiaxvvd'Slg nvsv/ia 
xal tpvx^v kvfbaei xaxa x^v xov Ao- 
yov VTiaxo^v, xoxs, wg xal 6 IlaCXdg 
(priaiv^ Ovx ivi iv i>iiXv oix SggBV, 
oi ^r^Xv (GaL III, 28). dnoaxaaa yhg 
xovds xov ax'fii^axog, (p Siaxglvexai 
xb 8gosv xal xb 9^Av, tjwx^ fiexaxl- 
d-exai slg Svo}aiv oid-' it € gov oiaa. 
2. xovx[o] ultimum vocabulnm in A. — 
^govo emend. Bryen., <pgov£l L 

aTTT. 5. (lov emendayi, ovv I et 
Bryen. 10. iifiag emend. Bryen., 'bfjiag 
I. 11. 12. dia navxbg —fyveaif cf. 
les. LII, 5. LXX. xdSe Xivsi xvgiog 
Jt v(iag 6ta navxbg xb ovofid fiov 
BXaaqitjfisZxai iv xoXg i^veci. Bom. 
JI, 24. ^ 12. xal Alb pXaoffifisTxai 
xb ovofid fiov, haec Bryenmus libe- 
rius reddita esse censuit ex les. LII, 
5. Ezech. XXXVI, 20—23, fortasse eti- 
am ex 2 Begg.Xn, 14 (secundum recen- 
tiores Hebraei textus interpretes). miM 
quidem ex apocrypho libro hausta esse 
videntur. 14. fjfidiv emend. Bryen , 
•bfiSjvL \&. fjiv^ovxiv&I. 17.07* 
av I. 



AS) CORINTHIOS EPI. H, 12—14. 



81 



ftiaovvrag' vfiSg^y Tavrcc ozav ccnovoojoi, d'av^idtovoL tyjv vtcbq^o- 
Xrpf t^ aya%6vrp[og' orccv di cdwaiv art ov (.lovov tovq ^laovvxag 
ovx dyaftwfieVf dkk^ ovi ovdi tovg ayajtiivtaqj ncerayehSaLv ^fxwv, 
xat fiX9iag>t]fi€hac to ovofia, 

5 XIV. "S26ve, d3elq>0if noiovvceq to d'iXrjiia tov natqog ij^tjv 

&eov iaofiBd'a ix, t^g inxkrjaiag t^g TtQWTtjg tijg nvevg^atiK^gy ti^ 
TiQo fjklov Kal aeXfjvr^g eKVcofievrjg' iav de iii] noti^awfisv to d«- 
Xrjfia xvqIov , iaofisd-a ix tijg yQaq)fjg trfi Xsyovarjg ^Eyevrid^r) S JJt xxV, Is! 
olxeg /dov onrjXaiov Xrjatwv^. Sate ovv aiQetiacifisd'a anb trig 

\^hi,%X'naLag trfi %o>fig elvaLy %va owd^dSfiev. ovx oYofxai de vfiSg 
ayvoeivy oti ixxXijoia ^ciaa acS/nd iatt XQiatov, Xeyei ydq ii yQccrp^ 
fEnolrjOBv o S-ebg tov avd-giOTtov agaev xal d^tjXv^, to cigaev iatlv Gen. i. 27. 
6 XfiCftogf to d-fjXv fj ixxXfjoia. xat oti tct fiifiXia xat 01 avto^ 
GtoXoi t^v ixxXfjaiav ov vvv elvai, aXXa avio&ey (. >. . .). ^v yuQ 

ti ftvev^atix^y (bg xat 6 ^Itjoovg tj^wv^ e(p(xv€Q0)3^ di en ioxitwv 
tiSv ^/legcSvy %va ^fiag aviay, i] ixxXrjala de nvsv^atixi] ovaa 
iq>ave(((i^ hf ty aaQxl Xgiatovy drjXovoa ^fuv, oti iav tig ^ftdiv 
trjQjjat] avti]v kv tfj aagxl xal nf] (pd^eiQUy aTtoX^xpetai avtriv iv 
t(^ nvevfiatc t(p dyiip, rj yccQ gccq^ avttj dvxitvnog iotL tov nvev- 

20fiatog, ovdeig ovv to avtitvnov (pd'etQag to avd'evttxbv aTVoXi^- 
y^etai. aqa ovv tovto Xiyevy ddeXtpoi' ttjQi^oate trjv qaqxay %va 
tov ftvevfiatog g^tetaXdfirjte, el 3e Xeyofiev elvai trjv oaQxa tijv 
ixxX'ijoiav xal tb nvevfia Xgiatov, aqa ovv 6 vfiqlaag tijv adgxa 
vfiQioe tr^v ixxXrjaiav. b tovovtog ovv ov fieraXrixpetaL tov Ttvev- 

25 /icerog, iativ 6 Xgiatog, toaavttjv dvvatai rj oag^ avttj /leta^ 
Xafiilv ^(oijv xal dq)9^aQaiaVy xoXXtjd'Bvtog avzfj toi; nvevfiatog tov 
ayiov. ovte i^eiTieiv tig dvvatai ovte XaXrjaai a fjtoifiaaev 6 xv- 



Xm. t. or &v L 2. at &v 1. 

XLV. §. 7. ix T^ ixxXijatag tijq 
ngtox^q tfjq nvsvfiatixtjg, xtiq nqb ^AZ- 
OV ual aeXiivriq iittiCfjiivfjg. cf. Hebr. 
XII9 23 iicxkfiala ngatTOtixtov dno- 
yeyQoiAiAiviov iv ovQavoiQ. 8. 9. 
^vev^i^^^l^tSjfV. cf.Ier.Vn, 1 1 LXX 
ufl an^MtiOv kfi0T(hv 6 oIxoq ptov xzk, 
Matth. XXI, 13 ifistg 6h avxov (xlv 
olxdv fjiov) noietre an^Xaiov Xyatwv, 
i\,ixxXtjpla ^waa albfid iatiXgiqtov. 
cL CoL L 18 xal avtdq iativ /q xe- 
waXii rev aii/Jtarag^ tijg ^xxXi^aidq. 
Eph. I, 22. 23 T^ ixxXriisiti^ miq iatlv 
TO ampoL avT09, Y, 23 xil X(^i9tbg 



xsfpaX^ trJQ ixxXrjalagy avtog awthg 
tov aihfAtttoq. 1 2. 1 3. to Sgaev iativ 
6 XgiatSQt to ^wXv ^ ixxXtjalec, cf. 
Eph. V, 23^ oti avi^Q iattv x6<paX^ 
t^q yvvaixog, tog xal o Xgiatog xe- 
<paXi^ trig ixxXijalag, etiam y. 32. 14. 
(....) deesse videntur fere: g>aalv oZ- 
Sats. Bryennias e sententiarum oexo 
intellegi censnit g>aaly SiSdaxovai vel 
similia. sine nlla textus lacuna. 15. 
wg xal 6 *ltjaovg tuiSv^ cf. c 9 p. 76, 
4. 19. avtltvnog, cf. LXX Hebr. IX, 
24. 1 Petr. 111,21. 20. 21. dnoX^- 
tpetai 1 (prius), jistaXjtpstai I (corr.) 
et Bryen. 27. ovt^ i^^i^etv tig Sf- 



HiLGENFELD, KOV. TESTAM. EXTRA CANONEM. FASC. I. ED. H. 



82 



CLEMENTIS BOMAHI 



Qiog to7g iy^Xextolg ovtqv. XV. Ovx oYofiai dij Sti, fiixgiv 

oi'idfiovXiav inoitjad/ir^r neql iyKQCCT€iagf rjv noir/aag tug oi fie-- 
taroijaeif dlka xal eawov adaei xdfii Tor avfiPovlevacn^a. fOr 
ad^og yaq ovx tati fiix^og filarwfiiytjp ^XV^ ^^ anoJUivfiinjV 
dnooTQetpai eig to au^vai, tavrrjP ydg ¥zofi€v xijp dvt^aad'iav & 
anodovvai t^ ^£(p Ttp xtiaavri t^^y ^^^ ^ iU/eof xal axovtay 
fieta niozewg xal aydnrjg xal Xdyg xal axavf], ifi^eipwficv ovv 
iq>* oig iTriarevoafiev dlxaioi xal bocoif &a fieta nccggt/aiag alt^ 

B.LYiu,9. fiev %ov d'BOv TOP Uyovia ^'Eti kaXovvrog aov iQiS ^Idov TKOQetfuK 
Tovxo yoLQ %b ^^/da fieydkiijg iazir inayyeliag arjfieioy ewoifioti^lt 
Qov yccQ iavxhv Xiyei 6 xvQiog eig to didovai %ov anovwog, t<h 
aavTTjg ovv XQrfitoxrjtog fieraka/dfiayorteg ^rj g>&ovija(afiey ectvtoig 
xvxelv ToaovTtov dya&wp. ootjv yag ijdoyriv l^^t zd ^rjfiara %av%a 
Tolg noifjoaaiv avtdy rooavTrjv xcerdxgujiy ex€i toig nagitxavaa'' 
OLv. XVL aiarey ddeXq>oty mpoq^ir^v Xa^ovtBg oi fiixgdp eig td^^ 
(ieravoTjaaii xaiqbv exovieg iniOTQetpwiiev enl %bv xaXidawa 
ijliidg %e6v^ etjg etc exofAiv %6v nagadexo^Bvoy ^fiag. iar yag 
talg fidvna&eiaig xavxaig dnora^difu^a xal tijv fln-xijy fjluSv y*- 
xijoiOfiev €p xu) fMri Ttouly Tag Im&vfilag avzijg %dg Ttoyfjgdg^ 
fAetaXr^iflofied'a xov iXiovg ^Irjaov. yivtoaxete diy in, egxerai iyf^20 

i^etiiliM.^ W^Q^ ^^S x^/Wfiig fig xXi(kxvog xaio^erog, xal zaxi^oyrai Tiveg 

tdfv ovgavwvy xal naaa fj yfj tog ^oXifidog inl Twgl vfpcofiepbgy 

' xal tore q)avtJa€Tai. rd xgvq>ia xal q>avegd egya TtSv- avd-gfOTUav, 

fh.jihQ.9, xaXev ovv eXei^fioavvrj y u»g fxexdvoia dfiagriag, xgeiaa€ov vrjovela 

?eti.iY,B. ngoaevxrjgf iXerj^ioavvij di dfAfporigwv* dydjoj di xaXimei ^A^25 



vaxcfl oijte kaX^ai xtX. cf. 1 Cor. n, 
9 et supra c 11 p. 79, 4. 5. 

XV. 3—5. fiiad^o^yag — aci&ijrai.^ 
Bryen. contulit lac. Y, 19. 20. 6. o 
Kiyatv xal dxovwv. et c. 1 p. 69, 6. 
c. 10 p. 78, 5. 6.^ 9. it I XaXo vvzog 
aov igof *I6oi> nageifii. cf. les. LYJJJL, 
9. Barnab. epi. c. 3 p. 6, 29. 30. 

XVI. 26—22. yivwaxete Si—inl 
nv^l Tijxofisvog, pryen. contulit MaL 
IV, 1 Siovi l6ov ^fjLiga (Al. add. xv^ 
qLov) SQVBxai xaio/jiivTj ibg xXlfiavog, 
2 Petr. III,^ 7 oi 6h vvv ovgavol xal 
tj yij t(p avTOv koytp TEd^aavgiafAi" 
voi eiaiv, nvgl tr^Qov/Agvoi tig ^i- 
gav xplofwg xal oTtwXslag zwv aae- 
^wv av&gciTuoy, 10 ^|£i dh ^/liga xi>- 



?lov u)$ xXinxrig, iv y ol ovgavol 
oi^flSov nagsXsvaortaL, xal yij xal 
xd iv avxy l^gya xaxaxm^asvau 12 
XfiQ xov d'iov mLigaQy 6i ^ ovgavol 
nvgovfievoi XvS^covxai xal axoixeta 
xavaovfisva xijxtxai. 24. 25. xakiv 
oiv iX€Tjfioav^--^^oxigatp. Btj&l 
contulit Tob. Xll, 8. 9 ayad'Ov ngoa- 
svx^i f*sxa vnaxsiag xal iXeiffioavvrig 
xal dixaioowfjg. dyad'bv rd dXlyot 
fjisxa Sixaioavvrig ^ 7ioXi>. fierd aitr 
xlagj xaXov noirfiai iXefUAOCwnpf ij 
noiijaai xgvolov, iXetifioavv^ ydgix 
^avaxov ^vextu, xal aStif ctnoxa^- 
gist n&aav cL/uigxlav. 25-^ 83, 1. 
ay anil ^h iioiinxtijtXffiQg ofMngxiviy. 



AD C0RINTHI08 EPL H, 14—17. 83 

&og afiaQTiiSvy tvqoosvxt] di ix ycal^g avvei^drjaewg in ^avaxov 
^vexai. fiaxccQiog nag 6 evged'stg hf vovTOcg nliJQtjg, iXeri/iO'' 
avvtj yaq xattpiafia' afza^iag ylvevai. ' 

XVn. Metavoi^awfisv ovv i§ oli)g xaQdiagy IVa f^TJ Tig '^f^wv . 

5 7ia^a7t6h]Tm. ei yaq ivrokag €%ofi€v xai Toy to 7iQaaG0fASVy and 
Twv eldfoidfiv anoanav ycat KaTrjxdVy naa(p (la'kXov xfwx^v ^dri 
yivtioxovaav tov d-aov ov Set anoX'kvG&av; avXXa§tonBv odv eav- , 
Tolg xal iovg aadisvovvTog avdyeiv TtegiTd aya%6vy onwg acod-io^ 
fiev anavTsg, Tcat ijciOTqiilxafxev aXXrikovg nal vovd-STT^acofiev, xat 

10^^ /idvov aQTi doxwfAsv niOTeveiv xai nqoaexeiv iv t(S vov&e- 
Teia&ai rjinccg vnb twv nQ€afivT€Q(0Vy aXXa xai brav eig oixoy 
a7iaXXay(3fiev, fivrjfiovevwfxsv tcSv tov kvqIov ivTakf^aTiov nat fi^ 
avTinaqeXx(a(iBd:a drto tcSv Tcoafiiawv ifti-dv^icSvy dkXa TtvKPoteQOV 
TtQoaeQxofiSvoi netQiofied^a nQononTecv iv Toilg evroXalg tov xv- 

lHqiov, ivci Ttdvreg to ovto q^qovovvreg Gvvtjy^hov wfiev inl Ttjv 

^yp, etna yaq 6 xvqiog I'Eqxoptai avvayayelv ndvia xa ed'vrj^ ies.Livi,i8. 
ffvXag Hal yXeSeaag^. tovto di Xeyei Ttjv riiuqav Trig ^^^(p^^^iccg 
itvTOVy OTS iX^cjv XvTqciaeraL rjfiag ^xaOTOv xotcc tcc iqya avTOv^, 
xal o%f}ovTay Trjv do^av cvTdt; xai to Tcqarog oi aniaroi xai ^evi- 

fOod'ijaovTai Idovreg to §aaiXaiov tov x6a/.iov iv Tip ^Itjaov Xiyov- 
Teg Ovai rjfuvy Stl av tjgy xai ovx ijdeiiiav xai ovx kmOTBuo/dav 
xal ovx iTieid'Ofied'a Toig nqsa^vTiqoig Toig dvayyiXiovaiv rjfuv . 
naqi Trfg owztjqiag fjlxijv. xai ,6 axciXtj^ avTviv ov TsXevTijaeiy i6a.Lxvi,24. 
xai TO nvq avTcSv ov ofiead^aaraiy xai eaovTac alg oqaCiv naay 

25 oaqxh. Ttjv ^/leqav ixelvfjv Xiyei TVjg xqiaewgy OTav oxpovTat Tovg 
iv vfuv daefii^oavTag ^ai naqaXoyiaafxevovg Tag ivToXag ^Irfiov 
XqiOTov. oi de dixatot svnqayi^aavTeg xai vnofxelvavreg Tag fia- 
advovg xai /dioi^aavTsg Tag '^dvnad'elag Tijg yjvxrjg otav %eda(ov- 
Tai Tovg doTOX^cavTag xai aqvYjaafiivovg did tcov Xoywv rj did 

aOToly eqywv xbv ^IrjOovVy omog xoXd^ovrai deivalg fiaadvocg nvqi 



Bryen. contulit 1 Petr. IV, 8 Zxi iyd- ritur les. LXVI, 18. 17. 18. r>)v ^/wc- 

nri xalvntsi itX^og a/iaqxifSv, qav xtjg innpavslag avtov. cf. 2 Thes. 

XVL I. 2. nqoasvx^—ix ^avaxov 11, 8. I Tim. IV, 1. 18. ox dtv I. — 

dvixai. ci Tob. XII, 9. ^xaaxov xaxct xa ipya avtov, cf. Pa. 

XVn. 11. or' avt 15. x6 avxd LXU ,(LXI), 13 kxaaxi^ xaxa xa I(h 
wQovovvxgQ, cf. 2 €or. XIII, 11. Ronh » ^ t. — tt « « m..„ txt .« 

Xn, 16. XV, 5. PhiL H, 2. Ill, 16 
(vulg.). IV, 2. 17. ^vlag non repe- 



ya avxov, Rom. II, 6. 2 Tim. IV, 14. 
25. or' &v I. 26. {>fttv I, rj/jiTv Bryen. 



84 



CT^EMBNTIS ROMANI 



aafi60T(p, eaortai do^av dovreg tqi d^et^ aizcov Xeyovreg ori iaiav 
ilnlg zq) dedovXevKoti d'€(^ i^ olfjg Tcagdlag, 

XVni. Kat rjfiBig ovv yevd^ed-a in zwv eixaQunoivzfaVy 
Ttav dsdovkevKotdJv T(p d^etp xal fiij in Ttiv xifivofiivioy dtfB^wv. 
xal yaq avTog navd'Ct^aqxiaXog lov xai pLrirna tpevymv %bv net'- 5 
Qaafiovy aXV Iki lov h /dicoig zoig ogydvoig tov ducfiolov anov- 
ddCo) rrjv dmacocvvrjv diiiiucVy omag laxpoio xav iyyvg ccvrijg y£- 
viad-aLy qfo^ovfievog trjv ycgiaiv tt^v /liXkovaav. XIX. Sore, 

adeXqiol xal adeXq>ai, fiexfi tov d'eov Trjg aXtj&elag dvayivdaxo) 
vfiiv evrev^iv eig to TtQoasxeiv volg yByQa^fiivoigj %va xcel «cn;-to 
Tovg GciarjTS nal tov dvayivcianovra iv vfuv. fiia&bv yaq alt(S 
vfiag TO ^svavo^aai^ i^ oXrig naQdiag aajtrjqiav eavrotg xai ^wijv 
didovcag, tovTO yag Ttoifjoavreg anonov naac Toig vdoig d'l^o/Jiev 
%dig ^ovkoixivoig nsql ttjv evae^eiav xat rijv xQrjarotrjta tov S-eov 
(piloaofpelv. xofl ^^ drjdwg ^(Ufiev xai dyavaTcuHfisv ol aa(Hpoi,\h 
otav Tig ^fiag vovd'erfj xai iTriOTgiipf] and r^g ddixlag elg rjjy 
dLTtacoovvvjv, evia yaQ novriQa TtqdaaovxBg ov yivtiano/isv dice Tfjv 
dixfwxlccv xal OLTttOTiav Trjv ivovoav Iv ToXg OTi^d-eaiv fj^civ xai 
ionoTiafxed'a ttjv didvoiav vnb twv iTtidvfiicSv t&v ftaraiiov. 
ngd^wfiev ovv ttjv dvHacoavvtjVy %va elg TeXog 6(X}&€S(iev. /iaxo^toc 20 
ol TovTOig vnaxovovTeg Tolg TtQoatdyfxaaiy xav oXiyov xqovov 
TcaxoTtad-i^watv iv T(p xoa^Kp TOvT(p' tov di dd'dvarov Trjg dva- 
GTaaeiog xagnov TQvyi^aovai. f^rj ovv XvTtBiad-ta 6 evasfirjgj iccv 
ini Tolg vvv XQ^'^oig TaXamcoQy. fzaxaQiog clvtov dva^ivsi %q6' 
vog ixeivog. avo) (i€td tvjv nareQwv dvafiidaag evq^qavd-rjaeraiT^ 
elg TOV dXvuijrov aldiva. XX. dXXa firjdi ixelvo Ttjv didvoiav 



XVlli.7. TTiv dixaioavvijv Stdxeiv, 
Bryen. contuUt 1 Tim. VI, 11. 2. Tim. 
n, 22. 

XIX. 13. axoTtdv emendayi, x6nov 
I et Bryen. 15. (piXoaoipsTv I (prius), 
ipikonoistv 1 (corr.), g>iXo7ioveTv Bryen. 
sedcf.sequens VOG. o(To^o/. 16. or avi. 
20 — 24. fiaxcLQioi ol xoiovtoiQ vna- 
xotovzeg Totg Ttgoazdy/i/aoi' xav dXl- 
yov /(xJ^'ov xaxona^i^owaiv iv T(p 
x6afi(p Tovroi, rov dh d-dvatov xtk, 
ihterpunxit JBryen. 22. a&dvaTOv 
emendavi, d'dvatov I et Biyen. 24. 
25. xQoyog ixstvog &v(o Bryen. 

XX. 26— p. 85, 8. dUa /irjdh 
ix€ivo—t6 xegSakiov Simxovxiq. lo- 



annes Damasc. sacr. Parall. (Tom. IL 
p. 783 ed. Lequien):^ rol; aylov KX^ 
fiBVTOQ inioxdnov *'P(o(iriQ ix xfjq p 
ngbq Kogivd^ovg ' Mn TttQaaairw r^v 
xagStav ^fi(ov Btt pxinofxev tovg aSl- 
xovg nXovTOvvxag xal ctBvox<»QOth 
fiivovg Tovg tov d-sov dovXovg. cv- 
Selg yaQ 6ixala>v rayvv (Hg*. raxp) 
xagnov iXa^ev, dXk' exSixetai odftov. 
el yaQ rov fnad-ov tiSv ductxlatv 6 
d-eog ev&iwg dne6l6ov, ifmoglav 
•^axovfiBVy xal ovx svaifieifv. i^ih 
xovfisv yag elvai Slxaio^ ov 6ia to 
Bvospig, dXXa t& xsgdaXiov dioheov- 
teg. 26. fif^ 6h 1, 



AD CORINTHIOS EPI. II, 18—20. FRAGMENT A. 



85 



vfidHv ragaaaeriOf o%i fiXeTtofiev Tovg adUovq nlovTovvrag xat 
OT€voxcoQOV(i€vovg Tovg Tov ^eov dovkovg. TtiOTevofiev ovv, ddel^ 
g)oi ycal ddsXtpai, (otc) d^eov t^wvxog nelqav a&lovf^sv xal yvf.tv(x^ 
t6^€&a Til) vvv fiicp, %va XiT) /.iUXovtl GTKpavwd^iofihv, ovdetg zwv 

5 di^naliov Taxvv xagrtov €%afievy dkV ixdex^cci avzoVi el yaq tov 
fitad^bv TfSv dixaicov 6 d^eog ovvtofKog dnedidov, evd^iiog ifiTco- 
(/Lav '^axovfiev xori ov d-eoai^eiav idoxovfiev yaQ eivai diycaioi, 
ov TO Bvaefieg^ dXXa to negdaleov diajnovTsg. xat dice %ovto d^ela 
KQioig e^latpe 7tvevf.i(Xy ^rj ov dUaiov, xal efidgwe Ssofiovg. 

10 T(i} ^ovfi) '9-€(pf doQaz^f Ttargl Trjg dXrj&eiag, rq) E^anooTel- 

kavTC fipiiv TOV awTT^Qcc nat dgx^jyov x^g dipd^aqaiagy dv ov xai 
€q)aveQWO€V "^fiiv zr^v dl'^d^eiav nal zrjV iTtovgdviov t^iorjv^ avT(p ^ 
do^a elg zovg aiwvag iwv alcovtov, dixrjv. 

Clementis Romani nonae epistulae fragmentum. 

15 Leontii presbyteri et loannis ^secrarum remm ' {ttov leqidv) 
lib. II. in A. Mai Scriptorum veterum novae coUectionis Tom. 
I; 76 (ad calcem) VII, 84: 

Tov aylov KXtjfisvtog "^Pcifirig ex r^g &' emGTo'krjg' 
^'iva xal yevci/.ied'a ftovXr]d-€VTog avzovy ovz ovieg 7cqlv yeve- 
20(j^cef, xai yevo^evoi, dnoXavaiofxev tcov 3i^ rjf^iag yevoixevtov. dice 



XX. 2. niavevofiev I, matsv(Ofi€v 
Bryen. 3. {ori) addendum esse vi- 
detur, om. I. 8. xsgdaksov I. 9. 
dsofxovg edidi (vel dsafAov)^ dsofioq 
I et BrySn. sed cf. LXX, 3(1). Eegg. XII, 
1^0 d nax^Q oov iBagwe xbv xkoidv 
^fi<3v. 14 {fiov — vfimv), 2 Chron. X, 
10. 14 ipdgvvs tov }^vy6v. les. XLVII, 
6 ifidgvvaq toy ?vyov. Thren. Ill, 7 
dfiagvvB yaXxov fiov, ^Hab. II, 6 fia- 
QvvcDv xov xXoidv avTov ozipaQwg. 
Sir. XXX. 37 fiagvvov tag nidaq. 1 
Mace. VIII, 31 i^dgwag tov ^vyov 
aov. 13. dfiiiv. I add. atlxoi x\ QV 
zd xi. Bryennius, quum in Nicepliori 
Constantinopolitani stichometria recen- 
seantur KX^^Bvtog a. §1 , atlxoi fix 
[MMDC], cod. I vero ceterorum libro- 
rum versus non recenseat, coniecit, re- 
stituendum esse \fi\x [MMDC]. sod 
atlxoi DC et ^rfta (loci scripturae sa- 
crae) XXY alteri Clementis epistulae 
quae dicitur soli bene conveniunt. 

Fra^. 19. ix trjg ^' iniatoXrjg, 
Noltins naec ad Clementis Eomani Ho- 
milias revocare voluit, Hg^: ,,fortass6 



simili errore, quo Timotheus Alexan- 
drinus alteram Clementis epistulam 
(c. 1. p. 69, 3 sq.) tamquam tertiam 
laudavit**. Lightf. p. 2 1 sqq. coniecit: ix 
T^? 6 imatokijg et haec ad epistulae 
II. finem referre voluit. vir cl. suspi- 
catus est hunc Clementis epistularum 
ordinem: 1. Clementis epi. adiacobum 
(Homiliis praemissam), 2. 3. epistolas 
ad virpnes, quae syriace supersunt, 4. 
5. epistulam Cormthiis mscriptam 
utramque. etiam alteram coniecturam 
Lightf. p. 213 sq., quamvisnon con- 
ficfens, proposuit: haec revocanda esse 
ad epL I, c. 38 p. 45, 14 sq. 0. de 
Gebhardt et A.Harnack (p. LXXIII sq.) 
etiam haec in iis epistulae partibus 
exstitisse putaverunt, quae ante Bryen- 
nium desiderabantur. agnoscamus opor- 
tet etiam plures sub Clementis Eomani 
nomine traditas epistulas. 20. 21. 
ovx ovteg nglv yevea^ai, cf. epi. I, 
38 p. 44, 4. 5: ngoetoijidaag tag 
svsgyealag aitov, nglv rifxag yBvvri- 
S^rjvai, 



84 



CLEMBNTIS ROMANI 



da^iarq), eaortai do^av dovreg tni d'et^ avTiov Xeyovrag ore eatai 
ikntg zfp deSovXsvKOti &s(^ i^ oltjg nagdiag, 

XVni. Kai ri(j,eig ovv yevw^s&a in tcov evxaQtarovvrfaVy 
Twv dedovkevnotwv Tip d'€(^ xoi firj ex %&v xQLVOfiiviov aiSsfim, 
%ai yccQ avTog navd'a^aQTiaXog lov ytal /ii^nto q>evy(ov tov net-- 5 
qaa^iov, aXX* ^i tov iv fiicoig %oig ogyccvoig tov ducfiolov anov^ 
daCw TTjv dLxaioCvvTjv diwiuiVy omag ioxvoo) xav iyyvg avTijg ys- 
via&ai, q>ofiovfjiBvog xrjv xqioiv Tr^v fiilkovaav, XIX. SaiSj 

adeXq)oi xal adeXtpai, ftera tov d'eov Ttjg alri^&elag drayiviooxw 
vfuv evTBv^iv eig to TtQoaixeiv Toig yeyQa/Afiivoigj 7va xal €(n;-lo 
Tovg aciarjTe xal tov dvayivaiaxovTa iv vfuv. fiiad'bv yaq ahtS 
vfjLcig TO fiBTavo^aai, i^ oltjg xagdiag owTrj^iav iavTolg xai ^wijv 
Sidovrag, tovto yccQ Ttoi^aavTeg axonov nuoi Toig veoig ^tjaofiev 
Toig fiovXoi-ievoLg ntqi tyjv evaifieiav xal Tr^v xQ'^OTOTtjTa tov d'eov 
q^iXoaotpeiv. xal fit] drjSwg ex^f^ev xal ayavaxrcofxev ol aao(poi,\h 
OTav Tig ^fxag vovd'eTrj xal eTriOTgiipf] and Tijg ddixlag elg t^v 
dtxaioavvtiv. evia yaq TtovrjQa nqdaGovTeg ov yivdaxofxev ica ttjv 
diipvxiav xal aTttaTiav ttjv ivovaav iv ToXg OTrj&eaiv fjfiiiv xal 
iaxoTiafied'a Ttjv didvoiav vno tojv iTtidv^iwv tcSv ^araiwv, 
Ttgd^co^ev ovv ttjv dixaioavvfjVy IW eig TeXog 0(Dd^(S(iep. juaxaQioi^ 
01 TovTOig vTtaxovovTeg Tolg Ttgoardyfiaaiy xav oXlyov xQovov 
xaxoTta&^awaiv iv T(p x6a(i(p TOvT(p' tov 3i dd'dvazov Trjg dva- 
GTaaewg xaqnov TQvyi^aovai. f^ij ovv XvTtelad^a) 6 evoe^rjg^ iicv 
enl Tolg vvv XQ^^^^Q TaXaimoQy, fiaxdgiog avTov dva/iBvei XQO^ 
vog exelvog, av(o net a twv nareQwv dvafiicoaag evq>QavS7]a8Tai2h 
eig TOV dkvur]tov alcava. XX. dXla firjde ixeivo Ttjv didvoiav 



XVni.7. TTiv SixceiQavvijv dtdxeiv, 
Bryen. contulit 1 Tim. VI, 11. 2. Tim. 
n, 22. 

XIX. 13. axonbv emendayi, xdnov 
I et Bryen. 15. (piXoaoipeZv I (prius), 
(piXonoiBtv I (corr.), (pilonovBlv Bryen. 
sedcf.sequens VOG. aao^ot. 16. or* avl, 
20 — 24. fiaxagioi ol toiottoig vna- 
xovovxeqxoXqnQOOxdyixaai' xav dkl- 
yoy xq6vov xaxona^i^owoiv iv r<p 
x6a/ji(p Tovroi, tov dh d-dvcctoy xtX* 
interpunxit JBryen. 22. d&avatov 
emendavi, d'dvatov 1 et Biyen. 24. 
25. XQoyo^ ixslvog &vw Bryen. 

XX. 26— p. 85, 8. ccUa fitjdh 
ixsivo—To xegdakiov dicixovteg. lo- 



annes Damasc. sacr. Parall. ^Tom. n. 
p. 783 ed. Lequien):^ toI; ayiov KX^ 
fiBvxoQ imaxonov ^^Poifitjg ix xijq p 
ttgdq Kogivd^ovQ' Mv xaQaca 4twx^ 
xagStav i(i(3v Sxi pXsnofiev vovg afl- 
xovg nkovxovvxag xal cxbvoxo»Qov* 
fiivovg^ xovg xov d-sov Sovkovg. ov- 
6 eig y^ag 6ixal<av xarvv (HgK xaxy) 
xa^ov iXafisv, dXk* ixdixsxai cdfxov^ 
el yccQ xov fiiad'dv xiSv duealatv d 
d-eog ev&i(og cbieSldov, ifotoglav 
.^axov/jisvy xal ovx evaifieifv, s^ih 
xovfisv yaq elvai Slxaioi ov 9id xo 
evaefiig, aXXa x6 xsQdaXiov dicSxov- 
xeg, 26. /jtfj 6h I. 



AD CORINTfflOS EPI. II, 18—20. FRAGMENTA. 



85 



vfifSv tagaaaitiOf on ^XinofXBv zovg adUovg TcXovrovvrccg xal 
atevoxcoQOVfiivovg xovg tov ^eov Sovlovg, 7iiGTevof.iBv ovvy acJfiA- 
q>ol xat adeXcpaiy {^%i) d-eov l^cjvTog neiqav d&kovfiev y.at yvf.Lva^ 
tonB&a TtT) vvv pi(pj %va Tip /.lelXovTL aTeq>av(od^cSfiBK ovdeig zcav 

5 dctcaiMV Toxvv xagrtov €%afi€Vy akV iycdexsi^ai avvov. el yccQ tov 
fuo&ov %(jiv dixaicov 6 d-eog awtofiiog ajtedidovy evd^ewg e^Tto* 
Qiav ^axovfiev nal ov d^Eoae^siav idoxovfiev yccQ eIvcxl dUaioiy 
ov TO evaefiig^ dXXa to negdakiov diwuovTeg. xal dice tovro d'ela 
xgiaig e^latpe rtvevfia, (lij ov dixaiov, xal e^aqwe deafxovg. 

10 T(5> Ii6v(i} '9-e(pj CLOQaTiii naTql Trjg dlr]%eiag, t(it i^aTtooTci- 

Aai^i iJ/M4v TOV awtrJQa xal dgx^yov x^g dq>&ccQOiagy dc^ ov xal 
itpavBQwaev f^iuv tt^v dXfjd-ecav xal ttjv BTtovQaviov ^lorjv, avTfp ^ 
do^a elg Tovg aiwvag tmv ahovwv. d^rjv, 

dementis Romani nonae epistulae fragmentum. 

15 Leontii presbyteri et loannis ^secrarum remin ' {tmv leqwv) 
lib. II. in A. Mai Seriptorum veterum novae coUectionis Tom. 
I, 76 (ad calcem) VII, 84: 

Tov ayiov KXr^/nevtog ^P(6i.ir]g ex Trjg d^ iniOToX^g' 
^'Iva xal yevdi/Aed-a ftovlrjd-ivrog avTOVy ovx ovteg 7cqlv yevi- 
^^od-aiy xal yevofiBvoi dnoXavaiofxev tcov dt' ijfiag yevofxivtov. dia 



XX. 2. niOTEvofiev I, mavevcDfiev 
Bryen. 3. (oti) addendum esse vi- 
detur, om. I. 8. xegddkeov I. 9. 
dsofjiovg edidi (vol SeofAOv), Ssofiog 
I et BrySn. sed cf. LXX, 3(1). Eegg. XII, 
1^0 d nax^Q aov iSagvvs tdv xloidv 
ijfxiSv. 14 (jiov — vfimv), 2 Chron. X, 
10. 14 ifidgwe tov ^sVySv. les. XL VII, 
6 ipigwaq xoy ?vyov. Thren. Ill, 7 
dfiagvve yaXxov (xov, ^Hab. II, 6 /9a- 
gvvwv tov xXoidv avrov axifiaQdiQ. 
Sir. XXX. 37 ^dgwov tag nidaq, 1 
Mace. Vni, 31 ipdcQwag tov ^vyov 
aov. 13. dfii^v. I add. atlxoi %, ^ri' 
xd xL Bryennius, quum in Nicepliori 
Constantinopolitani stichometria recen- 
seantur Kkiiiitvtoq a. §1 , otlxoi Px 
[MMDC], cod. I vero ceterorum litiro- 
rum versus non recenseat, coniecit, re- 
stituendum esse \BW [MMDC]. sed 
atlxoi DC et ^lyra (loci scripturae sa- 
ciae) XXY alter! dementis epistulae 
quae dicitur soli bene conveniunt. 

Fra^. 19. ix trjg ^' iniatoXrjq, 
Noltins naec ad Clementis Eomani Ho- 
milias revocare voluit, Hg^: „fortasse 



simili errore, quo Timotheus Alexan- 
drinus alteram Clementis epistulam 
(c. 1. p. 69, 3 sq.) tamquam tertiam 
laudavit**. Lightf. p. 21 sqq. coniecit: ix 
tnq e iniatoXijg et haec ad epistulae 
II. finem referre voluit. vir cl. suspi- 
catus est hunc Clementis epistularum 
ordinem: 1. Clementis epi. adiacobum 
(Homiliis praemissam), 2. 3. epistolas 
ad virtues, quae syriace supersunt, 4. 
5. epistulam Cormthiis mscriptam 
utramque. etiam alteram coniecturam 
Lightf. p. 213 sq., quamvisnon con- 
fidcns, proposuit: haec revocanda esse 
ad epi. I, c. 38 p. 45, 14 sq. 0. de 
Gebhardt et A.Harnack (p. LXXIII sq.) 
etiam haec in iis epistulae partibus 
exstitisse putaverunt, quae ante Bryen- 
nium desiaerabantur. agnoscamus opor- 
tet etiam plures sub Clementis Eomani 
nomine traditas epistulas. 20. 21. 
ovx ovteg uqIv yevea^ai, cf. epi. I, 
38 p. 44, 4. 5: 7tQO€toifidaag tag 
svsQyealag avrov, tiqIv fifxag ysvvfj^ 



V 



86 CLEMENTIS ROMAN! 

Tovto eofisv civx^QWTVOL xal (pgovrjOiv exofiev xai koyovy naq avTOv 
lafiovieg. 

reliqua quae feruntur Clemcniis Romani fragmenta omnia 
6unt incerta vel aliunde hausta. 

1. Maximus Serm. VIII. ed. Combefis. p. 556 et coUectio 
sententiarum ex patribus aliisque scriptoribus cod. 143. Barocc. 
foL 29. p- 1 (cf. Grabii spicilcg. Patr. et baeret. ed. 11. Tom. I, 
270. 289): KXijfievtog ^Poi^ijg' ov dUatov ecxij, tov dedtoi^otog 
iyycazaXeitpx^evTogy dod^evxa naQafxevuv %oig dynoidoCiVj moneo, 
Maximum etiam alibi (Serm. LIII. de anima p. 656) viros doctos, 
Potterum in Clementis Alex. 0pp. 11, 1020, H. E. F. Guerikium 
(de Bchola quae Alexandriao floruit catechetica, part. IL Hal. 
2825. p. 161), fefellisse, Clementis dictum referentem, quod hi 
Alexandrine tribuerunt, Romano (Hon?. XVII, 10. XI, 11) tri- 
buendum. ita equidem hie confero Clem. Recogn. IV, 12. varias- 
que huius libri recensiones ex8titi^Be moneo. 

2. loannes Damascenus Eclog. I, 49 (0pp. II, 752 ed. Le- 
quien): Tov ayiov KXT^(ievTog iniay.6nov *^PwfAi]g' ^vTccQyitjg elg 
acoTfjQiav fj elg d^eov dv^Qcinov dyccTtrj. evyvco/^ioavvrjg ydg iau 
TO TiQog TOV TOV BLvai fj^g ouTiov aTtoGio^eiv axoqyrpfy vq>^ rjg 
xac elg devtegov xal dyi^go) aUSvd dia<j(o^6fie&a, haec Noltius 
(Kritische Miscellen in: Tubing, theol. Quartalschrift 1859 p. 
277) et Lightfoot 216 recte ad Clem. Hom. III^ 7, 8 revoca- 
verunt, Hg^ ad Clem. Rom. epi, I, 57 p. 63, 10. 

3. loannes Dp,mascenus 1. 1. pergit: t^ov avxov' ^ETtelgaaev 
6 'd^eog xov L4^QadfXy ovx dyvocSv tig i^Vj dkX^ tva Tolg^fiexa xavna 
dei^ xal firj xQvxpr] xov xolovxov xal dieyelgy elg gxl/irjaiv x^g 
exelvov Ttlaxewg xal vnofiovijg xal neiar] xal xixvav axoQYtjg dfie- 
Xeiv TtQog ixTtXrigiaaiv d-elov TtQoaxdyfiaxog' o&ev eyyQaq>ov neql 
avxov laxoglav yevea&ac (pxovofirjaev. etiam haec non ad Clem, 
epi. I, 57 (ut Hg. in ed. I opinatus est), sed ad Clem. Hom. Ill, 
10. 36. 43 revocanda sunt, cf. Noltii 1. 1. et Lightf. 1. 1. 

4. lacobsoni fragmentum VI (apud Lightf. p. 217 sq.), e 
Maximi Serm. LXII. p. 673 et collectione sententiarum ex patri- 
bus alliisque scriptoribus decerptarum in cod. 243 Barocc. biblio- 
thecae Bodleianae editum est a Grabio (spicileg. I, 289). sed 
haec ad Clwnentis Hom. IV, 11. 18 recte retulerunt A. P. de 



FRAGMENTA. 87 

Lagarde (Reliquiae iuris ecclesiastici antiquissimae, Lips. 1856. 
p. XLI) et Noltius 1. 1. 

5. illud fragmentum (X), quod lacobsonius e codice char- 
taceo bibliothecaeCaeaareo-Vindobonensis edidit(Lightfoot p. 217), 
iara Noltius 1. 1. bene revocavit ad dementis Romani epi. ad 
lacobuni; Homiliis praemissam c. 2. 6 (cf. Coteler. ad h. 1.) et 
Epitomen Coteler. c. 145. 146. addo Epitomen Dresselianam c. 
145. 146. 

6. ad dementis Romani epistulas etiam illud fragmentum 
(lacobsoni VIII), quod Cotelerius ad dem. Recogn. I, 24 edidit 
(eig TO ayiov '/tvevf4a)y non referendum esse videtiir, cf. etiam 
Lightfoot L 1. p. 219 sq. 

7. Lightfoot (p. 218 sq.) primus e Bibl. Bodl. Mss. Canon. 
Gr. 56. fol. 187 edidit fragmentum KXrifxevtog, quod ipse ad dem. 
Horn. X, 3. 4 revocavit. 



ADNOTATIONES 

ad Clementis Komani epistulam priorem. 

Inscr. *H ixxXfjola^ xov &eQv ^ nagoixoHaa *^Pa}fiijv ty ixxXfi<riq tov 
&SOV ty Tcagoixovoy KoQtv^ov, cf. 1 Po^. U, 1 1 a)( nagoixovQ xal nageni- 
S^fiOVQ. Poiycarpi epi. ad. Philipp. inscr. ty ixxXijolff tov d'tov ty naQoi- 
xovay 4>iXlnnovg, ^rolyctapi martyr, inscr. {ct Euseb. HE. IV, 15, 3): */f ix- 
xXijai<x TOV ^eod 17 naooixovca Sfivi^gvyv xy ixxXrialq^ zed ^eov xo napoi- 
xotay iv ^ikiTinoig. DioAysius Corinthias secundum Euseb HE. iV, 23, 5 
litteras inscripsit xal xf ixxXriaCa xy nagoixovay Fo^xwav 8puz xalQ ioinmlq 
xaxa Kg^xr^v na^oixlaiq. Lightioot contulit etiam epistulae ecclesianim Lug- 
don, et Viennensis inscriptionom apud Euseb. HE. v, 1, 3: ol iv Biivvy xal 
Aovydoi^vq) Xfjg FaXXLaq naQoixovvxeq dovXoi Xgiaxov. Clem. Bom. epi. 
n, 5 xaxaXeitpavxeg x^v nagoixiav xov xoajjiov xovxov. epi. ad Diognet. 5 
(Christiani) : naxQiSaq^olxovaiv ISlaq, aXk* mq itdQoixoi^ fiexixovoi ndvvwv 
lOQ TCoXtxai xal ndv^' vnofiivovoiv oyq iivoi, 

I. p. 3, 7. 8. 61CI xag ai<pvidlovq xal inaXX^Xovq yevofjiivaq xa9-' hfi&v 
ayiiipoQaq xal nsQioxdoeiq, Domitiani aetatem iam ab Hegesippo (apud 
Euseb. HE. Ill, 16) indigitatam post illos viros doctos^ quos inubro de patri- 
bus apostolicis conscripto (p. 84. not. 14) recensui, et ipse defendi. idem cen- 
suerunt E. Gundert (der erste Brief des Clefhens Bomanus. Zeitschrift f&r 
luther. Theologie 1853. IV. p. 688 sq.), Ecco Ekker (Disquisitio critica et 
historica de Clementis Bomani priore ad Corintbios e^istola, Traiecti ad Bhen. 
1854. p. 94 sq.), B. A. Lipsius (de Clementis Bomani epistola ad Corintbios 
priore disquisitio, Lips. 1855. p. 136 sq.), lacobsonius, Laurentius, Ligbtfoot, 
A. Harnack alii, sed Volkmarus (fiber Clemens von Bom und die n&cbste 
Folgezeit, tbeol. Jabrb. 185&. p. 296) banc epistulam Adriani temporibos vin- 
dicare voluit: „Warum passt das alles nicbt gerade so gut auf die Verfolgung 
unter und nach Trajan, wo auch andauemd (in^ dXX^Xmv) und Schlag auf 
Schlag Benunciationen wogen der betaeria illicita und der cbristlicben Bespect- 
widrigkeit gegen das numen imperatoris erfolgten , nebst den zugehorigen sup- 
pliciis? Was una Plinius (Epp. X, 97. 98) im J. 104 u. Z. aus Asien schreibt, 
kann nicbt bloss auf die eine provincia sicb bescbrankt baben.** sed quis tan- 
dem Adriano imperante, decimo fere anno post illud Traiani rescriptum (a. 112), 
quo ordinaria Cnristianos puniendi ratio confirmata erat, subitas improvisasque 
bas calamitates appellaverit? „repentinae^' calamitates illos refeUunt, qui banc 
epistulam post Traiani rescriptum emissam opinantur (etiam Baurium, Lehrb. 
der cbristL Dogmengeschichte ed. II. Tubing. 1858. p. 82. Vorlesunyen liber 
Neutestamentl. Theologie, ed. F. F. Baur, Lips. 1864. p. 42, A. Hausrath, 
NTlicbe Zeitgeschichte, part. Ill, Heidelb. 1874. p. 99, n. 5). quod autem 
crebro iteratae*) dicuntur, illos refutat, qui iam Kerone imperante banc epi- 

*) de 
notam ad 

inaXX^Xovf eia<pogovvxsg. 11, m (.up^. 1, oyi; oia xf}v avvByfi xai snoJU^ 
Xov xrjg devvdov ntjyfjg ixeivrjc, (pogdv. Clem. Al. Paed. Il7 10, 88 p. 223 
inaXX^Xwv avvovaidjv, Euseb. HE. I, 8, 4 raZ^ xaxcL xbv olxov inaXXiiXoig 
riixcdgioae avfi<pogatg. II, 6, 8 xaxSv inaXXriXoi firixavai, IV, 2, 1 xa 6h 
trjg lovdalwv ovfiipogag xaxoXg inaXXi^Xoig ^xfia^sv^ 




•ADNOTATIONES AD CLEMENTIS ROMANI EPT. I. 89 

stulam eonscriptam esse putaverunt (cf. librum meiim : die apostoL Vater. p. 
84. not. 15). ita ۥ Wieselerus (Eine Untersuchung liber den Mebraerbrief etc. 
pfuiic. I. p. 4 £q.) concessit qaidem , Neronis p6rsecutionem uon solam esse 
mtelligendam^ sea voc. indXXtiXog finistra tenta?it. non tantum contra anti- 
ques ^stes Paulum post Petrum martyrio omatum esse asseruit, sed etiam 
pergit: „Wir haben nm diese Zeit also schon zwei auf einander folgende bla-^ 
tige Veifolgongen rdmischer Christen, den fiirchtbaren Brand Eoms, wodurch 
der grdsste Theil der Bewohner Boms, also gewiss anch die romischen Christen 
schwer betroffen warden, die sich daran scmiessenden Grelderpressungen Nero's 
far den Neubau (Tacit. Ann. XV. 45), die Verschworung des Piso im April 65 
(Tacit. Ann. XV, 48—73. Sueton. Ner. 36), nach deren Entdeokang Schuldige 
und Unschuldige bestraft wurden, und an welcher die Pratorianor betheiligt 
waren, anter ^nen sich, wie wir aus Phil. 1, 13. 4, 22 wissen, Christen be- 

fanden, welche an sich schon ein Gegonstand des Verdachts waren , end- 

lich im Herbst 65 eine furchtbare Pest, welche nach Sueton (Ner. 38) und 
Orosius (Hist. VII, 7) 30,000 Menschen wegraffte." quae omnia undique cor- 
rasa praeter ipsam Neronis persecutionem ne unam quidem calamitatem Chri- 
stianis propriam, quails hie quaoritur, ostendunt. optime Lipsius I. 1.: „hae 
vexationes autem nequaquam ad Neronis tempora referri queunt, propterea 
quod appellantur inaXXtjXoi i.. e. crebro iteratae (cf. Lobeck Paralip. p. 471). 
nam quae a Nerone instituta est Christianorum persecutio subita quidem ot 
inopinata fuit {ai^vlSiog), sed neque diutius perduravit neque saepius itcrata 
est. hoc autem optime convenit cum Domitiani temporibus. nam Ensebius 
licet non plures Cmristianorum insectationes diserte commemoret, tamen multos 
Christianos maxime ex nobilium numero interfoctos, permultos alios in exilium 
misses et re famiHari privates esse narrat (HE. Ill, 17)." Sueton. Domitian. 
c. 12r praeter coheres iudaicus fiscus acerbissime actus est, ad quem defere- 
bantur, qui vel improfessi iudaicam viverent vitam, vel dissimulata origino 
imposita genti tributa non pcpendissent. Dio Cassius ex epitome Xiphilini 
LXVII, 14: tdv ^Xd^iov KXi^evta vnaxevovxa (consul orat a. 95), xatneQ 
dvsrpidv Bvxa xal yvvahca xal aift^v avyyBvij kixvtod ^Xa^iav JotiixLXXay 
exovva, xatia^aSsv 6 Jofiiziavdg' inijvix^ij dh dLfi<poXv "^yxhfifia d^ednitegf 
W ^C xal.UXXoi ii ta x(bv ^lovdalwv ^^jj MSoxskXovxeg noXkol xavedi- 
xdad'tiaav^ ol 6h yovv xCbv ovoiibv iaxeqi^^tiaav. Eusebius HE. UI, 17: noX- 
X^v ye fi^v sIq noXXovq iniSeiiafJiBvoq o Aofiexiavbq o)(i6xTjxa, ovx dXlyov 
x€ xGdv inl *^P(bfjitjQ sifnaxptSCbv xe xal sio^fiwv dvdQCjv nX^B^og oi ^ex' 
€iX6yov x^lOBQtQ xxelvag^ fivglovq xe &XXovg ini^avetg^ avSgaq xtf^q vnsQ 
T^v ivoQlav l^ij/^iwoaq (pvyalq xal xalq xCbv ovaiwv ano^oXalq avaixlfOQy 
xsXsvxwv xijg Ni^oovog d'SOSX^Q^ccg xe xal S-eo/iaxlag Siddoxov kavxdv xa- 
xecx^aaxo. deT^xegog S^&a xbv xaS'* ^fn3v avexivee Siwyfidv, xalneg xov 
naxgbg avx(p (var. 1. ai^xov) Oi^eanaaiavov firidsv xaS^' ^fiwv axonov iiu- 
vo^aavtog, Hegesippus Hypomnematum 1. V (apud Euseb. HE. III. 20, 5) 
Domitianum retulit tandem xaxanaHaai xov xaxa x^g ixxXrjalag ditoyfxdv. 
Martyr. Ignat. c. 1 1 rwv noXXdiv iiil dofiexiavov diwyfjidjv, 

p. 3, 9. sq. Tiegl xmv iniCjixovfiiva}v — cxdoeiog, conferenti mihi c. 47 
p. 52, 16 sq. {xal ayxij fj axo^ oi) jibvov elg ijfjtdg ix<Ji>p^oev, dXXa xal elg 
xoi)g kxeQoxXiveZg vnaQxovxag wp* ^/jkSv) turbae Corinthiae Eomanis per 
famam innotuisse videbantur (apostol. Vater p. 54. not. 2), etiam Ekkero (1. 1. 
p. 2. iK)t. 2), Laurentio (qui bene monuit 1. 9 scripta esse ndg^ v/itv, non 
nag^ vfi(5v\ Hamackio, Bryennio. vulgatam autem sententiam, quae Roma- 
norum ecclesiam a Corinthiis rogatam^ esse statuit, ut seditionem componeret, 
praetulit Lipsius (in Gersdorfi repertorio 1854. Ill, 2. p. 68 et in libro saer 
pins laudato p. 7). ^ ^ ^ 

p. 4, JO — 12. vno%aac6fJi€voi xoXg ijyovfjiivoig xal xifx^v x^v xad-^xov- 
aav anovi/iovxeg xoXg nag^ vfiTv TtQeofivxigoig' vioig xe fiixgia xal aeiiva 
voetv inexginexe* yvvaiStv xe xxX, plane idem ordo esso^ videbatur c. 21 p. 
27, 13 sq., ubi post Christum primi memorantur ol ngoijyovfievoi, non episcopi 
auidem soli, sed omnes, qui ecclesiae gubernandae praesunt (cf. librum meum: 
aie apostol. Vater p. 75. not. 2, Lipsii 1. 1. p. 28), tum ipsa plebs Christiana 
diyiditur in seniores, iuniores, mulieres. ita etiam 1 Petr. V, 1 sq. ngeopv- 
xegoi ecclesiae monentur, tum y. 5 ofiolcog vecDxegoi vnoxayrfce ngea^vxi- 
QOig. 1 loan, n, 13 Ttaxigec, reavlaxoi. 1 Tim. V, 1. 2^: ftpea^vxigq) (i^ 
ininX^i^g^ dXX& nagoixdXei cog naxiga, vewxigovg i)g aSeXtpovgi ngeafiv- 



90 ADNOTATIONES 

tiqaQ wg fJirixiQaq, vfmx^Qaq iiq dSsXq>ag iv nday ayveia. Philo legat. ad 
Caium %, 39. p. 579 : &ig td^eig di K^ diEvsfx^^fiaav nQ^ajivTwv, viwVy nal- 
Swv^ ndXiv iv lAEQSi n^eaflvtlSwv^ yvvaixtor zwv iv ^Xixlti, nag^iviov, 
orones fere intcrprctes apud Clem. Rom. xolc ^yovfiiivoiq Cifiwv) ad ecclesiae 
j)raosidos retalerant (cf. Hebr. XIII, 7. 17. 24). Clemens Bom. vero non me- 
moravit rci>g Ttgo^ovfiivovg t,fjiwv (cf. Herm. Past. Vis. U, 2. HI, 9), aed 
tovQ ftyovfAivovQy qnos Bcmiper principos civiles intellexit,^ cf. c; 5* p. 10. c 
32 p. 37, 5. c. 37 p. 42, 15 xoXq Tjyovfiivoig fjf^cSv, 1^ ind rov fiaaiXimq 
xal xmv riyovfiiviov, c. 51 p. 57, 3 xal ndvxeg ol ijyov/jisvoi Alvyntov. 
c. 55 p. 60, 2 noXXol fiaaiXeig xal rjyovjiBvoij c. 61 p. 66, 5 toXq 6k apj^ovm 
(cf. c. 60 p. 65, 29) xal ^ovfiivoig ^fiwv, Clemens Bom. etiam civilimn 
principum anctoritatem ut del rainistroram diligentor commendat. 

II. p. 5, 3. ijSiov didovzeg ^ kafipdvovtsg. haec non lam ex Act. XX, 
35 hausta esse post mo (apostol. V&ter p. 103) otiam Zelleros (Apostel- 
goschichto, Stuttgart. 1854. p. 9) et Ekkerus 1. 1. p. 59 a^ovemnt. fortasse 
non Ryqctq>ov dictum habemus, sed in evangelic antiquion, quo eiiam Lucas 
usus ost, traditam. 

p. 5, 3. 4 tolq i(po8toiq tov Xgiaiov dpxovfjievoi. haee equid^m et ipse, 
legens tov d^eov, cum aliis viris doctis de externae vitae viatico interpretatus 
sum (apostol. Hater p. 55), eodem modo Lightf., Hamack. sed iam ui ed. L 
monui, spirituale viaticum intellegendum esse, quae notio eiiam sequentibus 
xal Tt^paSxovtsg, tovg Xoyovg avtov xtX., recte qnidem interpnnclds, con- 
firmatur. 

p. 5, sq. xal ta na^fiata avxoH ^v ngb iip^aXixtov ^fxtov. cf. GaL III, 1. 

p. 6, 6 ^fxSgag xs xal vvxt6g» etiam c. 20 p. 25, 3. 24. p. 30, 13 sq. eodem 
ordino, non iudaico, dies et nox ponuntur. 

p. 6. 7 vnhQ ndarig rijg dvfpfonoxijxog, 1 Petr. 11, 17 ti^v ddBk^o- 
rnra tifi&xe. Y, 9 xy iv xy xocfjKp vfiwv d6BX<p6xrixu Polycarp. epi ad 
Philipp. 10. ^ 

ni. p. 7, 9. ol veoi inl tovg nQsapvtiQovg. cf. c. 47 p. 52, 15. 16: 
Koi^ivd-liov ixxXrjalav 6i' ^V ^ Svo ngoawna axaaid^eiv TtQog tov^ nQsafiV' 
tigovg. ^ c , , 

IV. p. 8, 14. o Ttar^g mnov laxdfi, per fidem, non secundum carnem 
(ut Adamus cL c. 6 p. 10, 10), cf. c. 30^ p. 36, 10 xolg ^axgdaiv ^fiwv rolg 
dixaioig^ c. 31 p. 36, lib 6 nathg rjfidiv 'Afigadfi. c. 60 p.^ 66, 2' rolg 
naxgdaiv ^ficSv, c.^ 62 p. 67, 4. 5 ol ngodeSriXmfiivoi natigsg ^fiwv, 

-p, 8, 20. jiagoiv xal Maoidfi, parum accurate, nam Maria, nen Aaron, 
castns exclnsa esse narratur Num. XII, 5. 

V. p. 9, 2. 3. iyyiata — x^g ysveag ijfjLwv. c£ quae hac de re mo- 
nui (apostoL Y&ter p. 83) consentientibus Ekkero 1. 1. p. 95 sq. Lipsio 1. L p. 
139 sq. aJiis. 

p. 9f 4. oxvXoi. cf. Gal. n, 9 et ea quae in libro meo (der Galater- 
brief etc. p. 137. not. 7) contuli, Euseb. HE. V, 1, 14. VI, 41, 12. 

p.^ 9, 7. 8. xal odxto fxagxvQijaag inogei^rj elg xdv o^eiXofisvov xonov 
xfjg ooSfjg^ martyrii mortem intellegendam esse lam Polycarpi epi ad Philipp. 
C. 9 docet, quae notio ipso contextu (p. 10, 1. 2) confirmatur. cf. Dionys. Corinth, 
epi. ad Bom. apud Euseb. HE. 11. 25, 8^ (Petrus et Paulus)^ ofiolag 6h xal elg 
x^v *IxaXlav ofioas Sidd^avxeg ifiagxvgijaav xaxdi xov avxbv xatqov. Lightf. 
et Hamack. contulerunt Euseb. HE. V, 2, 2 oix Srca^ Qddh 6lg^ dJXd noXldxig 
fiagxvg^oavxsg. Euseb. II, 23, 18 (ex Hegesippo). II, 25, 8 (e Dionysio AL). 
ni, 32, 3 (ex Hegesippo). Mart^. Polyc* 17. Iren. adv. haer. HI, 3, 3. 

p. 9,9. 10. knxdxig dso/i/d ^ogiaag^<pvyadev&slg, Xid-aad'slg. cf. 2 Cor. XI, 
24. 25. {>n6 ^lovSalwv nevxaxig xsaaagdxovxa nagd filav yXafiov, xglg 
igapSlaB^tjv^ SnaS iXid'do&ijv , xglg ivavdytjoa xxX. Boms^norum epistula 
narrat, quae Acta apostolorum non suppeoitaverunt. cf. meum librum de 
patribus apostol. p. 108, Zelleri 1. 1., Bkkeri L 1. p. 64, Lipsii 1. 1. p. 128. for- 
tasse epistulae scriptpr illis quinque captivitatibus, quae Paulus ipse memoravit, 
addidit Caesariensem et Bomanam, vel potius ipsis Pauli actis a Luca con- 
scriptis usus est, ct librum^ meum: Einl. in d. N. T. p. 607 sq. 

p. 9, 12. dXov xdv xocfiov, hyperbole, cf. librum meum: die apostoL 
Vater p. 109. not. 14. 

p. 9, 12 sq. inl xb xigfjux x^g Sva twg, permulti viri docti, Crednerus, Blee- 
kius, Olshausenins, Neander, 1 Chr. C. ab Hofmann Erlangehsis, aL {ct 



AD CLEMENTIS KOMANI EPI. I. 91 

librUm meum: Einl. in d. N. T. p. 349. not. 1) Hispaniam intellexerunt. 
frafirmentnm quod dicoot Mnratorianam L 34—39: „Acta autem omnium app- 
stoloium sub uno libro sc]ibta sunt lucas obtime theofilo conprindit quia sub 

Sraesentia eius singula gerebanter sicuti et semote passiong petri evidenter 
eclarat Bed et pro&ctione pauli ab urbe ad^ spania proficescentis.'^ quae ita 
fri^ce restitui (Einl. in d. K T. p. 97): ngd^eig 6h ndvtwv twv chtootoXcov 
tp* kvdg fiifiXlov iyodgitjaav, ^ Aovxaq t(^ xQottOTfp 6eo<pLXip avvsxa^axo, 
dvi inl tijg napovolaQ avtov Sxaata in^dacsxo, xa^cb^ xal dnox^oQiaaq 
TO UixQOv nd^oq aa<p<5q ifjKpavll^Bi^ dXXtt xal x^v IlavXov nogelav and xi^q 
noXefoq siq STfaviav noosvofiivov, ita iam seculo II. oxeunte iter hispani- 
cum, quod Paulus Bom. XYI^ 24. 25 sibi proposuorat, narrabatur. sed cum 
Baurio (Paulus p. 229 sq.), Wieselero (Chronologie der apostol. Zeit p. 521 sq.), 
aliis et ipse (apostol. Vater p. 109. not. 15. Einl. in d. N. T. p. 348 sq.) con- 
tendi, Glementem eadem sensisse, quae Dionysius Corinthias Bomanis ita 
scripsit: xavxa xal v/jietq did xnq xoaavxriq vov^eataq x^v and IlixQoy xal 
JlavXov wvxelav yevnO^eZaav ^^Pwuaiwv xs, xal Ko^iv&icDv avvsxeQaaaxe, 
xal yoQ afJupoD xal elq xrjv ^fisxegav KoQiv^oy <pvxevaavxsq fifxaq Ofiolwq 
idlSa^av* offolmq Sh xal elq xhv 'Ixaklav o/ioas Sidd^ccvxeq ifiaQXv^ijaav 
xaxh, xov avxbv xaiQov (apud Euseb. HE. 11, 25, ^S). profecto Dionysius Co- 
rinthius Bomanorum epistulae ad Corinthios, quam bone novit, optimus est 
inter pros, etiam Lipsius 1. 1.^ p. 129 monuit: „quae statim subsequuntur verba 
xtil lAaQXVQfiOaq inl x(ov nyovfxivojv , ovxopq dnrjXXdyrj xov xoofiov arctis- 
sime cum antecedentibus conaerere, itaque xigfia xr^q Svae<oq non ad alium 
locum referendum esse nisi ad hunc ipsunl, in quo quaestione coram magistral 
tibus instituta apostolus mortuus esse narratuf.^* urbs Boma intelligenda est, 
quam xiofia xijq dvasioq Schenkelius (theol. Stud, und Krit. 1841. p. 71) et 
fiaurius (Paulus p. 231) interpretati sunt, terminum' ipsi Paulo in occidente 
constitutum, Schraderus (Paulus I, 227) et equidem (apostoL VSter 1. 1.) occi-. 
dentis finem orientalem, Mattbies (Pastoralbriefe p. 186) metaift vol centrum 
orientis. e<][uidem et ipse (Einl. in d. N. T. 1. 1.) metam occidentis inteipretatus 
sum, oppositam metae orientis, undo Paulus profectus est. nam in circo Bo- 
mano erunt duae metae. lapsius, qui oratoriam quamdam verborum exorna* 
tionem et ampUficationem animadvertit, longissime a vero discessisse iudicavit 
Wieselerum (Gbronoloffie des apostol. Zeitalters, p. 532), qui inb xo x^Qfxa 
xfjq dvaswq legere voiuit et interpretatus est: ad summum qui terras occi- 
dentales gubemabat ma^istratum, quae coniectura et interpretatio nemini 
praeter Scnaffium (Geschichte der apostol. Kirche p. 347 sq.) placuisse videtur. 
de tota quaestione cf. quae disserui in: Zeitsohrift f. wiss. Theol. 1672. IIL p. 
349 sq. et clarissimo Zellero respondens ibid. 1876, I. p. 56 sq. 

p. 10, 1. ^nl xwv fjyovfiivmv, cf. quae modo ad c. 1 p. 4, 10 — 12. notavi. 
Bomanorum summi magistratus in universum intellegendi sunt, non imperator 
Nero et Helius (cf. Dio Cass. LXIII, 12), neque Helius et Polycletus, neque 

fraefecti praetorio anni 67 Tigellinus et Nymphidius Sabinus, cf. Wieselerum 
1. p. 526 sq., quamvis et ipsum argutius rem explicantem. ceterum iam 
post Burri mortem duos praeiectos praetorio a Nerone creates esse Tacitus 
Ann. XrV, 51 retuUt. 

VI. ^p. 10, 6.^ iv tifiXv i. e. inter Bomanos Christianos, cf. c. 1 p. 3, 7. 
9 {xad^ fifAwv — vfiXv), c. 7 p. 10, 13 sq., non inter Christianos omnino (cf. Luc. 
I, 1). intellegendi sunt Christiani, qui in Neronis persecutione Bomae ma>rtyrium 
passi sunt. cf. ^v ^fitv c. 55^ p. 60, 5. ^6 c. 63 p. 67, 19. 20, ubi Bomani op- 
ponuntur Corinthiis, fisxaSv vfi<3v xal mi(3v, . 

p. 10, 6. 7. davatdeq xal Aigxai. haec lunius et Wottonns imperitia li- ' 
braru e margine in textum irrepsisse putaverunt. Boisius coniecit siSaefieXq 
xal ntaxaly Cotelerius et Colomesius Javdrj re xal Jlpxrj^ quasi illustres 
feminae in prima persecutione a Nerone excitata martyrio coronatae intel- 
legendae essent. Dayisius coniecit dyval xe xal dlxaiai^ Clericus (Art. critic. 
IU> 3, 5. §. 14. 15) hvev aldovq xal dixrjq etc. Hefelius: „neminem latet, 
temporibus persecutionum multos martyres ad spectisicula, ad cruentos ludos, 
ad bestias esse damnatos, e. gr. S. Ignat. Antioch. quid mirum, si in ludis 
scenicis complures feminae christianae personam Dirces induere coactae et sic 
morti crudehssimae traditae sunt? Dircen autem ab Amphione et fratre eius 
Zetho eomibus tauri rabidi alligatam fuisse fabulae tradunt. aliae yirgines 
seu mulieres Christianorum for&sse antequam . necabantur Danaidarum sup- 



92 ADSOTATIOXES 

Sliria ad crudele plebis ^peitacnluia subire Tutanqoe poenas nprmeaeiit«Te 
eb«buit, et de ante Dec«iii ipsam diutius et mnltifarie mciabaBtar. «as- 
modi mmrtjTeB Doniine Danaidamm et Dircea torn a fidelibos tiun a pa^anis 
iorignitaa esse dabitare *ii posanmuj." mifai qnidem snffidt, qaod cbnstianas 
uartjTM Danaidaram et Dircae craciatns repraesentare TidebantDr. 

pw 10, II. 12. t^Jte *al fqie xoliig /uyaltti xniaxaipt. Wiesdenu 
{UDtemDehiuig Bber den HebrSerbncf I, p. 6) etiam anut eiHStnlam ante Hisoso- 
IjDia deletA eoDMriptam esse opinatur, quia haee nrba nan diaertu veifau nw* 
moratsr. profeeto unbeeillam argomcntuni I 

TIL p. tl, 6. Ndit ixiJQvSt fifjaroiav. (ct c. 9 p. 13, 3. < Nae 
niarig tvptBEl^ iw t^ tuxovftylq aiiov -xaliYyirfala* xovpt^ Ix^go^tv). 

rie iam in libro meo: die apostuL T&tcr p. Wl. not. 6 notaTi, a Dnsaelib 
ite deseripta, etiam augeri jtofsunL ea quidem qoae Geo^ns S^rocellxB 
(Chronogr. p. 261 e priino Enochi libro retalit, non Noae, Bed ipsiiu dei verba 
esse Ti£ntur (cf. litrum meum: Die jitdische Apokalfptit p. 107. not \.\ sed 
JoMphuB Ant. I, 3, 1 : noXXol yao ay^tlot Otov yryaiil^av/ifuyiwTCi vfifii- 
atet iylrr^aaf xaUat xal narro; vntfoxtet »a)Jtv Sia xijv inl zSg Svri-^ 
/in ntJiolSiiaiv' otioia yuQ xoli vxo yiyartrnf ttTol/ii,a&tti ItyofUroii vf' 
'^IX^wp Mat ohzoi 6fSaat naeaildortai. Jiatoi di toti npairtouiroi^ 
vk' atitSv Staxcpaivmrxal Tot( ^vXcvftaair dtjiwt ^i"', htfi9tr Cxi to 
xflliTOv avtove Tgv iiiroiar Mai ta( TtfaScii; fitxaifii/uv, ofiaq i' ovx 
iriiSonas, dll' laxvgiSg^vTio t^( t,Soy^ xiav xaxmv xtxgniyiivavt.^Set- 
aag (It) xal ifoveiinaair at-ioi', /ttza yvraucoi xal zixvav xai ifSr tovroig 
evvoixovadiv ISfviopijat t^ y^^t. ^TheophiluB ad Antol. Ill, c. 19 (18) p. 13S: 
loi IVoif xazayytiJ.aiy zalf zozf ay9pumoic fiiUifiv xazaxXva/iiv E<ica9ai 
npoig/^tvofv avzoZg llymr Aidxt , xalii v/xSg o 9iOQ tie /utctwoittv, iti 
olxtiiBi /levxaXitov ixXtj^t}. Orac. SibylL I, 150 sq. Noam catacljsmo ad- 
Buntiato popolis haec locutum eBse tradidenmt: 

150 ^ArSetg KJwnoxoifoi luyaXip fit^ol^ftivoi oToigp, 
pv i^ii Stbyiia' iKgdiaxf- nana yao olitv 
\i9avmoi amz^g, Ttavrnlaxonoq, oc fi* ixllfvatr 
'AyyfXXeiv r/iiy, iva fifl giQiolv i£anoKijo9e 
P/mjiazt, za^ xtixiae ajiox6aazf,^^ie^taiutt 

155 'AiX^Xoii jiapvaaSf, iiittufovov ifzog ty^oTtzfi, 
AljiaaiT avSoofiioiz noi^^v yalav aQteiovzfQ. 
AlfiaBiftt, p^oxol, tor vKtqiityi&n xai atftaxav 
Oigaviov xtlaxijv, &tov aiphixov. Sc noXov otxtl, 
Kai xovxov Jtatrtfi hzofiiaaii, iQr,oiii vTza^xf 

160 Tovxov foiep £«»^ noi.nuf, xoofioin zi nartot, 

TexptmoSmv, nx^iBr tf, 'iv' 'ilfaiq ttnifS' Snaaiv. 
TEouKtt* ynp_ 'iie xoauoi; oJ.o^ onrofiVio; ivigSv, 
"Ydaeiv dXXv/itvot, ifofliQaf oloXiSfi' aotJij'i'. 
*Eozai S' i^<riiivtiQ di/Q dxazaazazog Jiiii* , 

165 Kal xoXos ovparo&iy /iiyalot 9foi" ij^ii if>'^ vftSg. 
Eaxai i mQtxitoq. W 4^ nvSi^iinoii ngoiiifti 
SmtriQ a&avaxac, ov itlf Hfi'if 'i>.air,ai(, 
Kal tiftavoiav l^tyt' axp vvv xal Mljf^" /"l^'f*", 
AvaxoXov ^'e ^xaxov x' a9efUozaxov aXXot in' aXXqi 

no /JpaTTjf, ttXX' oaig> ^toxif Tifqivlay/iivos ft^. 

in Apocaljpai Paoli (cf. Tiscliendorfii : Apocaljpaea apocrfphas, Lips. 1866. 
e. 50 p. 6S) Noa ipse inquit: xal ovx ijiavaa/i^v zolg avS(iainoig xi/pviKteiv 
Mtzarotlzf idov yAf xazaxXva/iot tpyfzat. xal ovStlg avv^tv_, AXXA 
itdvxts iieftvm^pil^ay fit, fil] aeiSoficvoi xiav dvofiidiv a^wv, Sag oi i)X9^tv 
th Ciai^ tov xaxaxXvoftovxal dnioktaf ndvxat. de Nannaco Phrygiae rage 
Siiidas; Nuwaxoq- naXaiot dvijp npo AtvxtiXI<aiO(. xovxor qiaai fiaaiXlit 
ytyia9ai^7tf6^ xov devxaXimvoz- og npoctStoq xoy /tiXXoyxa xaxaieXvaftSt, 
avyayaytaf izdvxas ttq xo Itiftm, fitxh 6axQva>r txixevof. 

p. llj 14— p. 12, 3. Mexttfoijaaxi — Xaov aylov. apocrfpho ElechieliB 
libro, coins fragmenta collet I. A. Fabricias (cod. psendepigr. V. T. I. ^. 
117 B^.}, bniDB epistnia acriptoiem aenm esse, etiau e cap. 17 p. 21, IS oomi- 



AD CLEMBNTT9 ROMANI EPI. I. 93 

cere lieet. plane cognata sunt,, quae Lucifer Calaritanus ex Ezechiele (apo- 
crypho) retoUt: ,4n quacunque hora ingemuerit peccator, salvuB erit.^' 

IX. p. 13. 3c 4. N^B maxbq svQsB^slg iv t§ Xenovpyia avtov na- 
Xiyyevealetv xoofjiw ixTJov^ev. rerum novus ordo post diluvium inceptus in- 
teflegendus est. ci. Enoch. XGin, 4, ubi Enochus de Noa haec praedixit: ,,nnd 
nach xnir in del* zweiten Woche wird grosse Bosheit aufkommen, und Betrug 
sprosst auf; und in ihr wird das erste Ende sein, und in ihr wird ein Mann 
gerettet werden; und nachdem er Tollendet ist, wird die Ungerechtigkeit wach- 
sen,~^ and er wird ein Gesetz machen den Slindem.*' iam lunius contulit Mattii. 
XIX, 28. Apocal. XXI, 5. 

XI. p. 14, 17. 18. &axB ysviad-ai alrhv at^Xijv aXog ^(og trjq ^fii^ag rcriJ- 
T17C. cf. loseph. Ant. XI, 1, 4. Irenae. adv. haer. IV, 31, 2. 33, 9. 

Xin. ]j. 17, 1 — 6. EXBSLTe — ;f()w(iTfv^j}afTai ^fitv. haec ex evan- 
geliis canonicis hausta esse etiam nunc dubito. Matth. YE, 14. i&v yag aw^te 
xolg dvS-gwnoiQ xa naqanxwfAaxa ahxmv^ a(prfi£i xal vfJcXv 6 nax^g vfiaiy 
d oiQaviog. VIE, ^12. navxa ovv daa ctv d^iXtjxe l.va noi(boiv vfitv ol &vd'Q(0' 
noi^ odxatg xal y/isig noisixs aixoig, YII, 2. iv S yag xglfiaxi xglvsxs xqi^ 
di&aia^e, xal iv ip fAixQ(p /xsxgsXxe, fiexgr^d-^exaivfjiZv, Luc.yi,31. xalxa&(aq 
&eXexe 7va noiwaiv ^/xtv 01 Rvd^gwnoi, xal vfislg noiiZxs aixotg d/jioitog, 37. 
xal fih xgivsxB xal oi /i^ xoi^^b' xal [a^ xaxadixdl^sxs xal oi pi^ xaxa- 
dixaa^nte, 38. didoxB xal ood^i^aexai vfiTv /xixgov xakov nenisafiivov ae- 
aaXevfjiivov vnegixxvvvofiivov 6d>aovaiv slg^xbv xoXnov vfimv' x<p yoig 
avxw fAixg(p ^ piexgeXxe avxifiexgrj^aexai ifiXv* etiam Ekkoro 1. 1. p. 50 
hie locus minime e Luca yel Mattnaeo petitus esse videbatur, „quia totam, 
quae ibi e'xstat, sententiam non sails plene reddidit, atque Christi dictum 
mdllime traditione ad auctoris cognitionem pervenire potuit, quod igitur ex 
memoria et libere ad peculiare suum consilium fa. 1. exhibet." Zellerus (Apo- 
stelgeschiehte p. 8): ,„Diese Worte haben mit Luc. 6, 36—38 nur eioe ganz 
allgemeine Aennlichkeit des Gedankens, dagegen weichen sie in der nabem 
Ausf&hrang und im Ausdruck yon alien unsern evangelischen Parallelstellen 
so weit ab, dass schon diese eine Stelle hinreicht, urn den Gebrauch eines un- 
kanonischen Evangeliums fur den Yerfasser des Briefs zu beweisen.'' ita etiam 
Straussius (Leben Jesu ftir das deutsche Yolk. Lips. 1864. p. 56) iudicavit. 
contra Yolkmarus (Der Ursprung unserer Evangelien etc., Tunc. 1866. p. 137 sq.) 
haec ex evangelio Lucae, qui multos praecesspres ipse memoravit, hausta esse 
asseruit.. 

XY. p. 81, 11 — 12. 6 Xabg oixog — dnixet dn^ ifiov, haec secundum 
cod. A. Yolkmarus 1. L p. 138 ex Marci eyangelio (YEI, 6) hausta esse consult. 

XYIL p. 21, 15. xal ^Is^exi^iX. etiam hunc prophetam in caprinis yel 
ovinis peUibus Christum adyenturum praedicasse canonicus Ezcchielis Uber 
nOn narrayit. procul dubio ex apocrypho Ezechielis libro (cf. quae ad c. 7 p. 
11, 14 sq. notata sunt) Bomanorum epistnla haec hausit. 

p. 22, 11. ^Ey(u ok bI/jii dxfilg and xi^gag. yerba Mosis, procul dubio 
e Mosis Assumptione desumpta. 

XiX. p. 24, 19. inavadodfiwfiBv, cf. lustin. de monarch. 6 p. 109C. in- 
avaSgafjiBtv inl x^v^ x^g avtvylag xoivwviav. Herm. Past Sim. IX , 20 p. 
13 et 14 vvv dvaSgafioDCtv iv xatg fjfiigaig. 

p. 24, 24. xolg dfifiaat xrjg tpvxrjg. cf. 36. ol d^pd-aXfiol xijg xagdlag, 
c. 57. xd yovaxa x^g xagSlag. Clem. Hom. Ill, 1 3. anslgip ipvxfjg o^d'aXfiip, 
Ofigen. c. Cels. HI, 14 (0pp. I, 456) xolg 'ixovav dg)^aXfjtovg tpvx^g d^vdsg- 
xeaxdxovg, Eusebius BE, I, 2, 6 xad^agolg dtavolag Sfifiaau 

XX. p. 25, 15 sq. (oxsavbg dvS^gdinoig aniqavxog xal ol fiex* avxov 
xoofioi, iis quae de hoc loco iam notayi (apostol. Y&ter p* 60. not. 12) Li- 
psius 1. 1. p. 9 ea addidit, quae losephus h, i. II, 8, 8. 11 de Essenorum opi- 
nionibus tradidit. idem yir doctissimus L 1. p. 151 sq. prima fabulae initia 
ea censuit, quae iam apud Homerum de insulis beatorum in finlbus terrae 
trans Oceanum sitis traduntur. „ac Homero quidem (Od. lY. 563) Ehadaman- 
thum, Hesiodo autem (0pp. et dies 169) Saturnum, coeli imperio per filium 
orbatum, illarum insularum regnum^tenere persuasum est. utr;usque narra- 
tionem in unam conflayit Pindarus 01. n, i23, qui Ehadamanthum sub Saturno 
in insulis beatorum regnare tradit. atque Hesiodi sententiae yestigia etiam 



94 ADNOTATIONES 

apud Diodoram (V, 66) et Ciceronem (de n. d. in, 17) reperiantur. uterque 
enim viBtustae alieoias traditionis mentionem facit, qua t^ae ad solis occa- 
8um yergentes Satorni imperio subiectae esse fnrebantur. beatorom antem in- 
solas trans colomnas Herculis sitas esse, una videtur et consentiens fuisse 
veterum scrintorain opinio (cf. Starabo I^ 6. Casaub. IH, 150). iam quae Theo^ 
pompus apua Aelianum (v. h. in, 18) SUenum narravisse fingit, ea arctissime 

cum antiquis illis de insulis beatorum traditionibns cohaerent. neque 

alitor videtnr statuendum esse de Platonis ilia narratione, quam in Timaeo p^ 
21 — 25 ^ iterum in Critone p. 108 — 121 de Atlantide insula extra colomnas 

Herculis in mari atlantico site proposuit. quod autem Theopompos sta- 

tuit Europam, Asiam, Africam insulas esse ab oceano circumfusas. terram 
autem trans oceanum sitand unam esse continentem, id rorsus com iis cohae- 
rere videtur j quae de continente occident&li Satumi imperio sobiecto Diodo- 
rum et Ciceronem narrare notavimus. atque eodem pemnet [Pseodo-JAiisto- 
telis sententia (de mundo c. 3), qui omnem banc terram haoitatam putarit 
unam insulam esse mari atlantico circumdatam; probabUe autem esse, moltas 
alias insulas, quasdam bac nostra maiores, quasdam minores, buic obyersas 
ultra frctum {ayriTtoQ^fiov^) procul in oceano iacere." quod eqnidem AL Hum- 
boldtio duce (Eritiscne TJntersucbungen ftber die historische Entwickelung Hber 
die geograpbischen Kenntnisse vou der neuen Welt etc. Berol. 1835. voL L 
p. Ill sq.) - globosam terrae formam etiam AristoteH tribui, Lipsios ^[liidem 
aliam sententiam defendit, sed Zellerus quoque in libro celeberrimo:' Die Pbi- 
losophie der Griecben in ihrer gescbichtUcben Entwicklung Part. U, 2. ed. IL 
Tubing. 1862. p. 341 sq. globosam terrae formam apud-Aristotelem invenit 
eeterum Lipsius ipse mibi concessit, iUam sententiam, qua terra globosa esse 
putabatur, omhino nulUus momenti esse ad epistulae ilium, de quo agimos, 
locum explicandum. auctorem enim a communi Veterum opinione, qua oni* 
versam terram oceano circumdatam esse putabant, lion discessisse. maioiem 
vim Lipsio alia res babere videtur, quam me silentio transmisisse miratur. 
,,etenim antiquissima Ula quae ab ipsa Graecorum religione originem doxit, 
de terris trans oceanum sitis tzaditio nonnibil confirmata est rumoribos qui- 
busdam per Pboenices, Cartbaginienses necnon Gaditanos ad Graecos peilatis. 
testes sunt Diodor. Y, 16. Pseudo-Aristot. mirab. auscult 84. qui qoidem 
rumores si quid video orti sunt ex narrationibus nautarum, qui in itineribos 
ultra fretum Gaditanum susceptis ad insulam aHquam in oceano sitfun, tot- 
tasse ad Maderam insulam appulerant. atque eiusdem rei fama fortasse iam 
Platonis temporibus quasi per caliginem et nebulam ad Graecos manaverat, 
qnamc^uam illud sine dubio ab ipso Platone fictum est, quod Solonem banc 
traditionem ab Aegyptiacis sacerdotibos accepisse narrat. sed tantom abest, 
at Graeci aliqoid certi de insula oltra fretom Gaditanum sita acceperint, ut 
ea omnia quae apud Diodorum et Pseudo-Aristotelem de bac re legontor, com 
priscis de insulis beatorum deque Satumia aetate faboUd mirom in modom 
confusa ac tamquam in unum confiata sinf ita banc traditionem a Graecis 
ad Bomanos transisse, atque sic etiam Clementem rei notitiam accepisse Li- 
p»us consult, equidem ilus quae vir doctissimus exposuit addo, plures, vel 
plurimos mundos docuisse philosophos Atomistas (cf. Zelleri 1. 1. I, 607 ed. 
ll.), Epicureos (cf. Zelleri 1. 1. HI, 1, 378 sq^.)^ etiam Plutarchum (de defeoto 
oracc. c. 24 sq.), unum mundum imprimis Stoicos (cf. Zelleri 1. 1. III. 1, 155 sq.). 
cf. Luciani Icaromen. 13. repeto autem praeter Essenos, quos Lipsius. memo- 
ravit, 4 Ezr. VI, 42 graece a me reddita: xal ry tqItv rifilga ^goaitaiaq 
xoXq ^daai avvax^vvai iv r<p kpd6u(p fiigsi xnq. yijQ- ?{ 6h fii^ij iS^Qavag 
xal avvst^Qriaag^ iva ix xoitmv waiv ivoyniov aov Scaxovoitisva aneiQd^ 
fiBvd %s xal ysoiQyovfisva. lat.: „et tertia die imperasti aquis congregari in 
septima parte terrae, sex vefo partes siccasti et conservasti, nt ex bis sint 
coram te ministrantia, seminata a deo et (1. adeo et) culta,*^ syr.: et tertio die im- 
perasti aquis con^egari in unam ex VII partibus terrae, VI vero' partes sic- 
casti et conservasti, ut ex bis sint coram te ministrantes et colerentor et semi- 
narentur. aetb: „et iterum tertio die imperasti aquas congre^ri in septima 
parte terrae; sex vero partes terrae relinquebantur siccae, ut in iis ararent et 
seminarent et viverent coram te." VII, 26 xal inidsixO-jastai ^ vf}v dwavfiq 
yfl, lat.: „et ostendetur quae nunc subducitur terra", aetb.: „et apparebit terra 
quae nunc absconditur." ita fere etiam Clemens qui dicitnr trans oceanom, 
qui terrae cognitae ^rbem circiimfluit (c. 33 p. 38, 4. 5), alios mondos statoit 



AD CLEMENTIS ROMANI EPI. T. 95 

(cf. c. -28 p. 33, 2). Irenaeus quidem adv. haer. 11, 28, 2: „quid autem pos- 
snmus exponere de Oceani accessu et recessu, qaum constet esse certain cau- 
sam? quidve de his quae ulixa eum sunt enuntiare qualia sint?^^ Alexanr 
drinis autem theologis, Clementi et Origeni, quamyis'philosophospotius Graecos 
quam yulgarem sententiam de terrae sup'erficie secutis, Clemehtn locus valde 
placuit. etiam Oommodianus in carm. apologet. v. 134: Quis P^^^ scire, ouid 
sit trans Oceani finem? — p. 26, 4. avifiwv zs axad^fJLol^ cf.*Iob. aXYIH, 15. LXX. 

XXlll. p. 29, 15—30,9. 6i6 fi^ 6i%pvxwfiev — npoa6oxS.tB, iam nonnulU 
dubitabant de Christo mox reventuro. tales autem dubitationes Domitiani po- 
tins temporibus conveniunt quam Neronis, quo iam mortuo loannes apostolus 
in Apocalypsi (anno 69 ineunte) Christum mox reventurum certissime praedizit. 
Barnabae epistula, quam paulo post banc conscriptam esse censeo, iam accu- 
ratius Anticbristi statim post eversos tres imperat6res venturi et Christi eum 
secuturi tempera definivit (IV. p. 8, 13—25. XV. p. 50, 8 sq.), diem iudicii 
proximo exspectandum praedicavit (XXI. p. 62, 8 — 10). Clemens q^ui dicitur 
Christi reditum subitum tantummodo docuit^ ceterum templum dei ad Haba- 
cuco nominatum christianam ecclesiam intellexit, cf. Barnabae epi. IV. p. 
10, 24. VI. p. 18, 28 sq. XVI. p. 54, 2 sq. 1 Cor. Ill, 16 sq. 2 Cor. VI, 16. 
Hebr. IE, 6. 

XXV. p. 31, 6 — 33, 2. fSwfisv to nagado^ov — iXrjlvd'ivai. phoenicis 
fabula Clemens qui dicitur usus est ad demonstrandam resurrectionem. praei- 
vit Mosis Assumptio infra edenda. de avis illius symbolo disseruit Bic. Le- 
psius (Die Chronologie der Aegypter. part. I. Berol. 1849. p. 180 sq.): phoe- 
nicis nomen quidem ad Phoenices vicinos aut ad {^almam (cf. lob. XXIX, 18. 
LXX cod. Al.: ilnov *^HXix{a fiov yrjgdaei &anfg aziXexog (polvikor;^ nokvv 
dh xQ^vov piuicw) respicere, sed apud Aegyptios animam iam purgatam post 
migiationem et annorum certum spatium significare. HorapoUon I, 34: %pV' 
jC^ 6h ivradd'a noXvv xQ^^ov ^Kxrolfiovaav fiovXdfisvoi ygcnpat, g>olvtxa 
TO Sgvsov; ^wvQcc^ofJoiv. 35. xal tov xQ<^^i^Q ^^ »^^ 1^^^ imdrifiovvta 
dtiXovvtsgy TtaXiv ipolvika xb Sqvbov ^otyga^ovaiv. II, 57. OTCOxatdatadtv 
si 7ioXvxQ6vtov aovX6(isvoi arjfirjvai, tpolvixa xb Sqvsov ^ioygawovoiv. 
„Dass der sterbenae Phonix wieder in das Ei zurUckkehrt. weist auf die alte 
Sgyptische Vorstellung hin, dass die Welt aus einem Ei hervorgegangen sei. 
I&s aber c^er Vogel aus dem Orient, Arabien oder Indien kommt, von wo die 
Sonne tfiglich heraufstei^, und dass or sich in das Heiligthum der Sonne in 
HeUopolis begiebt, bewdst deutlich, dass man sich die Periode in enger Ver- 
bindung mit der Sonne selbst dachte. — Von den Priestem zu Heliopolis war 
ohne Zweifel die ganze Einkleidung der Erzahlung ausgegangen. Si^ hatteA 
in ihrem Sonnentempel ein besonderes Heiligthum des Pn5nix." 

de hoc phoenice primus inter Graecos Hesiodus (fragm. L apud Plu- 
tarchum de orac. defectu T. 11. p. 415 C, Ausonium Id. XYlH, Phnium K. 
p. Vn, 48): 

ivvia rot ^thsi ysvsdig Xaxiov^ii xoQ&vru 
avdQibv fi^ibvxwv "^Xa^foq de xs xsxQaxoQwvog' 
r^Zg 6* iXdwovg 6 xogaS y^rigdaxsxai' aifxdtQ d <poivi^ 
ivvia xoi>g xogaxag' Sixa S' rifiBlg xovg tpolvixag 
v^fAqtai iv7fX6xa/jioi, xovgat Aibg aiytbxoio, 

■ 

tom Herodotus U, 73j Maxi dh xal aXXog Spvig Ig^dg, r^ xovvofia tpol- 
vi^, iyw (liv (iiv odx slSov^^el fi^ daov ygaw^* xal yoig dif xal andviog 
iniq>oixy a^i, 6i& iximv^ wg ^HXtovnoXXxai Xiyovai, nsvxaxoalwv, <poix&v 
dh tSre (pact, ine&v ol ano^dvy 6 nax^g, taxi Si, il xy yQa<py nagd- 
fioiog^ xoidaSs xal xoibaSe' xa (ikv avxov xQvaSxofjia x&v nxsgibv, %& Sh 
igvd'gd' ig xa ftdXiaxa alsxtp nsgi'^yriatv dfioiSxaxog xal xb fjiiya^og, xov- 
xov Sh Xiypvai fjtfncavaod'ai xdSe,Jiuol fihv ov maxa Xiyovxeg' iS 'Agar 
filtjg ogfitwfjisvov eg xb Igbv xov "^HXlov xofAit^siv xbv naxiga iv,o(Avgvig 
ifinXdaavta xal d-anxeiv iv xov ^HXlov x(5'lgm, xoiil^eiv 6h pvror* ngtaxov 
T^C Ofivgvtjg a}bv nXdaoetv, daov xe Svvaxog eaxi (pigeiv, fiexaSh neigaa^ai 
avxb ipogeovxa^ insav Sh anonsigrj^^.^ovxoi S^ xoiX^vavta xb dibv xbv 
naxiga iv avx<p ivxid'ivaij Ofiigvy Sh aXXy ifinXdaceiv tovxo. xax^ h xi 
xov u}ov ixxoiXi^vag ivi&iixe vbv naxiga^ iaxetfiivov Sh xov naxgbg ylvea^ai 



96 ADNOTATIONES 

Tiavxb fidgog, i/jinXdac(vra 6h xofil^eiv fttv in' Alyihtrov ig xov ^HXlov td 
Iqov. ravta uhv xovxov zdv Sqviv Xiyovai noiisiv, 

Bomanis Ovidius Metamorph. XY, 392 sq. haec de phoenice cecinit: 

Una egti quae reparet seqae ipsa resemindt ales. 

ABsyrii phoenica yocant. non frnge nee herbis, 

sed tons lacrimis et suco yivit amomi. 
395 haec aibi qoinque suae complevit secala vitae, 

illcis in ramis tremulaeye cacumine palmae 

unguibns et doro nidam sibi constrait ore. 

qao simul ac casias et nardi lenis aristas 

quassaqne oum folva substravit cinnama myrrha, 
400 se superimponit finitque in odoribus aoyam. 

inde ferunt, totidem qui yivere debeat annos, 

corpore de patrio parynm phoenica renasei. 

cum dedit huic aetas vires onerique ferondo est^ 

ponderibus nidi ramos levat arboris altae 
405 fertque pius cunasque suas patriumque sepulohrum 

perque leves auras Hyperionis urbe potitus 

ante fores sacras Hyperionis aede reponit< 

etiam Amor. U, 6, 54: vivax phoenix, unica semper avis. 

tamquam arabicam avem phoenicem descripsit Pomponius Mela ,de sitn 
orbis nl, 8, 80: „de volucribas praecipue referenda phoenix, semper unica. 
hon enim coitu concipitur partuve generatur, sed ubi quingentoram annorum 
aevo perpetua duravit, super exaggeratam variis odoribus s^uem sibi ipsa in- 
cubat solviturque. deinde putrescentium membrorum tabe concrescens ipsa se 
concipit atque ex se rursus enascitur. quura adolevit, ossa pristini corporis 
inclusa mj^rrha Aegyptum exportat atque m urbe quam Solis appellant fragran- 
tibus archio (vulg. nardo) bustis inferens memorando funere consecrat.'' ' 

Seneca epi. mor. V, I (epi. 42): nam ille alter fortasse tamquam pboeiaix 
semel anno quingentesimo nascitur. 

Piinius Hist. nat. X,'2: ,^ethiopes atque Indi discolores maxime et 
inenarrabiles ferunt aves, et ante omnes nobilem Arabia phoenicem, hand seio 
an fabulose, unum in toto orbe nee visum magnopere. aquilae narrator ma^nir 
tudine, auri fulgore circa coUa, cetero purpureus, caeruleam xoseis caudam 
pennis distin^uentibiis, cristis fauces, caputque plumae apice honestante.^ pri? 
mus atque dSigentissimus togatorum de eo prodidit Maniiius senator ille nuud- 
mis nobilis dodainis.doctore nullo: neminem exstitisse qui viderit vescentem, 
sacrum in Arabia 8oli esse, vivere annis DIX, senescentem casiae thurisque 
surculis construere hidum, replere odoribus et superemori. ex ossibas deinde 
et medullis eius nasci primo ceu vermiculum, inde fieri pullam principioqae 
iusta funera priori reddere et totum deferre nidum prope Panchaiam in Solis 
urbem, et in ara ibi deponere. oum huius alitis vita magni conversionem 
anni fieri prodidit idem jM[anilius iterumque significationes tempestatum et 
siderum easdem reVerti. hoc autem circa meridiem incipere, quo die dgnum 
arietis Sol intraverit, et fuisse eius eonversionis annum prodente se, F. Li- 
cinio, On. Oornelio considibus (a. u. 657, ante Ohr. n. 97) ducentesimum quin- 
tum decimum. Cornelius Valerianus phoenicem devolavisse in Aegyptum tra- 
didit Q. Plautio, Sex. Pt^inio coss. (a. u. 789, p. Chr. 36). allatus est et 
urbem Claudii principis censura anno urbis DCCC (post Chr. 47) et in co- 
mitio propositus^ quod actis testatum est, sed quern falsnm ess4 nemo duM- 
taret*'* addo etiam Taciti Ann. 'Vl, 28: „Paullo Pabio, L. ViteUio cobs. (a. u. 
786, p. Chr. 34) post longum saeculorum ambitum avis phoenix in Aegyptum 
venit praebaitque materiam doetissimis indigenarum et Graecorum mnlta suj^r 
eo iniraculo disserendi. de ^uibus congruunt, et plura ambigua, sed co|^ta 
non absurda promere libet sacrum Soli id animal et ore ac distinctn pinna- 
rum a ceteris avibus diversum, consentiunt, aui fbrmam eius definiere. de 
numero annorum varia traduntur. maxime vulgatum quingentorum. «patiam. 
sunt qui adseverent, mille quadringentos sexaginta unum interiici, prioresque 
alites Sesostride primum, post Amaside dominantibus , dein -Ptolemaeo, qui 
ex Macedonibus tertius regnavit, in civitatem, cui Helioj^olis nomen, advola- 
visse, multo eeterarumr velucrom comitatu, novam^ tsLciem mirantinm. sed 



AD CLEMENTIS ROMANI EPI. I. 97 

antiqnitas qnidem obscura. inter Rolemaeuin ac Tiberium minus ducenti 
gninquaginta aimi fuerunt. onde nonnulli falsom hunc phoenicem, neqae 
Arabum e terns credidere, nihilque nsorpavisse ex bis quae TotuB memoria 
firmavit. confecto quijjpe annorum numero, ubi mors propinquet, suis in 
terris struere nidum eique vim genitalem adfondere. ex qua ibetum oriri, 
et primam adulto curam sepeliendi patris, ne^ue id temere, sed sublato 
myrrbae pondere tentatoque per longum iter, ubi par oneri, par meatui sit, 
subire natrium corpus inque Solis aram perferre atque adolere. baec incerta 
et fabulosis aucta. ceterum adspici aliquando in Aegypto earn Yolucrem non 
ambigitur." 

baec omnia docent, etiam ad Cbristianos Bomanos phoenicis fabulosi 
notitiam pervenire potuisse. Ovidium et Plinium in describendo pboenice se- 
quitur Clemens Eomanus. Clementem autem in hoc resurrectionis futurae 
symbolo*) plurimi secuti sunt scriptores christiani, cf. P. Piperi librum: 
Mytbologie der christl. Kunst von der 3,ltesten Zeit bis ins 16. Jabrbundert, 
Vol. I. Vimar. 1 846. p. 446 s(j., de pboenice in universum R. I. F. Henricb- 
senii commentationis de phoenicis faoula apud Graecos, Bomanos et populos 
orientales partic. I. U. Hafniae 1825. 1827, etiam M. TJhlemanni Hanobuch 
-der ^esammten &gyptischen Alterthumskunde vol. m. (Lips. 1858) p. 39 sq., 
vol fy. p. 226 sq., de phoenicis fama primorum imperatorum Eomanorum tem- 
poribas saepius sparsa Lehmanni librum: Claudius und seine Zeit. Gotbae 
1858. I. p. 280. 

XXvII. p. 33, 11 tip 7ii<n(p iv ratg inayyeXlaig xal Sixai(p iv xolq 
xgl/J iaaiv, cf. 1 Joan. I, 9 niatdQ iativ xal Slxaiog. 

XXIX. p. 35, 7—11. og ixXoy^g fiigog fjuag inolrjasv kavr^ — ayia 
ayloDv, uterque dei populus, vetus et novus, describitur, cf. quae nac de re 
iam disserui (Zeitscbr. f. wiss. Theologie 1858- p. 585). primi electi sunt lu- 
daei (cf. Rom. IX, 11. XI, 7^ 28). tum gentiles electi sunt (cf. 1 Thess. 1,4). 
illi tamquam Xadg d'Sov opponuntur gentibus. cf. Deut. XXXII, 43 LXX: 
sifwgdvd^Tjxe M^vfj ftetcL xov Xaov attov (Rom. XV,^ 10). Tob. XIV, 17; xal 
eikoyfiaovot ndvxa xa ^d'vrj xi&qiov ^xal 6 Xab^ avxov iSofioXoyi^osxai xdS- 
d^€<j), xal vtpcDafi xi^giog xdv Xa6v avxov. Sap. X, 15: aSxrj (sapientia) Xadv 
daiov xal CTiig/jia HfJLefinxov iggiaaxo iS l^vovc ^XipSvxwv (VIII, 14). bos, 
qui e gentilibus crediderunt. Clemens non i^ iO-vCov Xadv (Act. XV, 24), sed 
i^og (cf. Mattb. XXI, 43) bx [aboov i&vCbv assumptos dixit, ita^ue Clemens 
veterem dei populum non negavit, sed novum adoitum per Chnstum, xoi>g 
ixXeXsyfiivovg vnb xov d^eov 6ia ^Irjaov Xqicxov xov xvqIov fjfjiCbv (c. 50 
p. 56, 4. 5, cf. c. 64 p. 67, 23. 24) docuit , cf. Bamabae epi. HI. p. 8, 3. 4. V. 
p. 12, 32 sq. Xin. p. 44, 22. p. 46, 2 sq. XVL p. 52, 13. 14. Herm. Past Vis. 
In, 5 p. 19, 14. lustin. Dial, c Tr. c. 53 p. 143. quae hie exnosui multos offen- 
derunt, sed a nemine refutata sunt, si non Cbristianos e luoaeis et e gentibus 
ortos , certe veterem et novum dei coetum Clemens discrevit. ceterum c. 59 
p. 65, 13. 14. {xov XaoH aov — xal fifisTg Xadg aov et c. 64 p. 67, 23. 24. d ixXs- 
xdfjisvog — fifiag — dg Xadv negiOT^aiov) etiam Christianorum coetum dei 
populum appellavit. 

XXX. p. 36, 10. xoZg naxQdaiv ijfjitbv xoXg Sixalog^ cf. quae ad c. 4 p. 
8, 14 notata. sunt. 

XXXI. p. 36, 15. 16. dixaioavvtiv xal dX^O^iav Sia nlaxBwg noii/jaag, 

*) Gundertus (Zeitscbr. f. luther. Theolo^e 1864. p. 453) e Tacito, qui 
a. 34 p. Chr. phoenicem in Aegypto apparuisse tradidit, Christi e mortuis 
resuscitati obscuram imaginem assequi studuit. iam mutatam esse totam 
fabulae formam, quippe quae mortuum phoenicem quodam modo renatum 
esse statuerit: „In dieser neuen Form ist die Idee der Auferstebung der 
tiefere Sinn des My thus, und es durfte wohl nicht zu gewagt sein, an einen 
Zusammenhang mit der eben um diese Zeit (auf ein paar Jabre vorwarts 
kommt es bier nicht an) erfolgten Auferstebung Christi zu denken, indem 
das Wort von der dvdaxaaig ex vexgibv auch nach Aegypten drang unp 
sich dort mit den alten mythologischen Gebilden vermischte." sed iam Ovi- 
dius docuit, „corpore de patrio parvum phoenica renasci." equidem moneo, 
iam fere a. 44 p. Chr. Assumptionem Mosis buius exitum ad pnoenicis instar 
descripsisse. 

HlLQENFELD, NOV. TeSTAM/ EXTRA CANONEM. FA8C. I. ED. H. 7 



98 ADNOTATIONES . 

iostitute additur Veritas, cf. Num. IX, 33 dti aX^siav inoi^auq. les. XXYI, 
10 iXf^^Biav oi) fi^ noniao (Yat. noiijasi). Too. in, 6 noi^ai ivihniop 
ainod aXijd'Biav (c. I, 3. IlX 5). saepissime ita epistulae et ev. loann. (in, 
21 aL). Clementem, qui Paalum (GaL III, 6 sq.) et Hebr. XI, 8 sq. 17 se- 
aaitor, etiam lacobi epistulam (II, 21—23), qoae operibos Abraamom iusti- 
ncatnin esse docnit, secatum esse, Lipsins Li. p. 62 contendit, cid non ad- 
stdpulatas snm (Zeitschr. ffir wiss. Theologie 1858. lY. p. 572 sq.)V 

p. 36, 16. 17. 'laaiue — &vala, Isaacum libenter sacrilicio se praeboisse 
etiam losephus Ant. I, 13, 4 retulit. Li^htfoot et Hamack contolemnt etiam 
Melitonis Sard, fragmentum in cl. Ottoms Corp. Apologett. IX, 417. 

p. 36, 19. dofdsxdaxijnzQOV. ef^ c 55 p. 61, 1 6w6€xdgn)Xov. eodem 
sensn quo wvlh etiam axtjntgov dici apud LXX. 1 Be«g. (Sam.) IX, 21. 
3 (1) l&gf. Ym, 16. XI, 13. 31, apud Sjmmachum Ps. T.XXTTT, 3, In Testam. 
XIL jPamar ch. Dan. ], Naphth. 5, lacobsonias monuit. 

XX XII . p. 37, 4. is aifzov d xi&gnog ^IrjaovQ td xata adoxa. recte 
mihi monuisse yideor, lesum hie non regiae ludae, sed sacerdotali LotI tribni 
accenseri (apostoL Y&ter p. 64. not. 21. p. 103). cetemm minime tiegayi, 
lesum secundum Clementem etiam e Davidis stirpe natum esse, quam ^^hi&I- 
Incitationem" Hamackius sine nlla causa impugnavit. lesns post Levitas me- 
moratur. in hoc contextu non dogmatico tantum sensn summns sacer- 
dos innuitur. utramque stirpem Lucas quoque in lesu' generatione con- 
iunxit (I, 27. 33. m. 23; I, 36). Clemens autem sacerdotale potins qnam 
regium lesu genus aestumavit itaque vituperandus non eram a Lipsio (L L 
p. 150. not. 2T et lacobsonio ad h. 1. i§ avtov Ekkerus L L p. 12 perporam 
ad deum retulit. — htiius capitis initium et c. 40 sq. Gundefto (Zeitschr. f&r 
.luther. TheoIogiQ 1853. lY, 651 sq.) scriptorem e ludaeis ortum reaolere viden- 
. tor. sedhaec sententia nullo fundamento nititur, cf. Lipsium L L p. 150. 

x^xiiT. p. 38, 9. 10. avd-gatnov — inXaaev, cf. quae hac de re monui 
(apostoL Yftter p. 66. not. 22). 

p. 39, 2. 3. xal ceirdg 6h d xvgioi toyoiQ dya&oZq iavtiv xoofi^aai 
ixdfti' errasse me, praeeunte Bitschelio (aluathol. Eirche p. 289 ed. I.), naec 
ad lesum, non ad deum referentem, iam concessi Lipsio 1. 1. n. 78 not. 2. 

XXXYn. p. 42, 15. xoi>Q otQarevofjiivovQ tolg ^avfjiivoig hfiibv. ct 
quae ad c. 5 p; 10, 1 notata sunt, hoc l6co additum yoc. iiffibv Lipsio L 1. 
p. 155 probare videtur, scriptorem ex Bomanorum numero fuisse. banc scri- 
ptoris originem non nego, qnam vis omnes fere gentes Bomanorum imperio 
subditos raisse Bamabae epi. XYL p. 52, 14 memoret. equidem quaesiyerim, 
num Flayius Clemens, ip^us imperatoris cognatus, etiam vir copsnlaris, ita 
se ipsum e tlbv ^yovfiivotv numero exclusisset. 

aL. p. 45, 11 — 13. ol oiv xolQ ngontexayfiivois xaiQoZf noiovvxe^ rc^ 
ngoa^ogag ^aitvjy tbnQoaSexTol re xal fiaxdoior xoV; yao vofilfioig vov 
deanoxov axoXov&ovvxeq oi dia/jiagtdpovai, nac in re Pauli asseclae Bo- 
mani iam discesserunt ab ipsorum antiquissima consuetudine zov xgivfivna- 
aav ^(ligav et %ov ptij wqovbIv t^v ^uioav (Bom. XTY, 5. 6), etiam ab ipsius 
apostoli sententia, qui ChristianoS noluit ^p,ioaQ nagatfiQSla^ai xal fiipfag 
xal xaigovg xal ivtavzovg (Gal. lY, 10, cf. librum meum: der Paschastreit 
der alten Xirche. Hal. 1860. p. 167 sq.). Teteris cultus et disciplinae leges iam 
in Christianorum coetum transferebantur. ceterum ipse Paulus talem trans- 
lationem quodam modo concessit in epi. ad. Bom. XlY, 5. 6. 

p. 45, 14 — 16. z^ yag agxieget Idiai Xeizovgylai dsdofiivai etalv, xal 
zoZg legsvoiv Vdtoc zdnog ngoozizaxzai, xal Asvlzaig Xdiai dtaxovlai 
inlxeivzar o Xaixog &v&g(onog zoXg kaixoTg ngoazdyfiaoi Sidszcu, bene 
Lipsius 1. L p. 40: „summus epicopus estChristus, sacerdotes presbyteri sunt, 
Levitae diaconi, Mci reliqua Christianorum multitude.*^ idem iam refutayit 
Gundertum, qui presbyterorum nomine .etj)resby teres strictiori sensu Sic dictos 
sive episcopos ef diaponos comprehendi opmatus est (Zeitschr. f&r luther. Theo- 
logie 1854. I. p. 57 sq.), quam sententiam modo non repetiit Knddelius (Histo- 
rische Analekten aus dem ersten Briefe des Clemens Bom. an die' Coriiither, 
theoL Stud, und Knt. 1862. lY. p. 777 sq.). recte Lipsius etiam singula 
Chnsti, presbyterorum, diaconorum, Mcorum officia distinxit: „Christi munus 
cemitur m eo quod dicitur dgyisgtbg zCbv ngoatpogtov ^fiwv c. XZXYL est 
igitur Christ us precum et oblationum, quas in coena siacra fEusiunt fideles, 
interpres coram deo ae deprecator efficitque, ut preces iUae ratae fiant, dona 



AD CLEMENTIS ROMANI EPI. I. 99 

antem oblata ad animomm salutem promoyendam valeant caveas enim, ne 
hac in re de morte expiatoria quam passns est Ohristus cogites." „presbyte- 
roram yel episcoporam XsixovQyla non differt a munere sacerdotnm; presby- 
teronim igitur erat dona et sacriflcia Deo offerre. ipsa igitur saeramenti ad- 
ministratio sensn strictissimo dicta, neqne ad diaconos neque ad laScos,^ sed 
ad nnos presbyteros pertinebat. presbyteris enim eertus jqoidam locns (xonoq) 
prope aram sacrificam assignata)8 eraf banc voc. xonoq interpretationem 
e<]^uideni non respno, sed etiam latiorem sensum defendo, quo c. 44 p. 49, 6.. 6 
dicitor anb ro^ l6Q\>fA^vov airtoXq tonov, quo iam Pauliis 1 Gor. JLIY, 16 
dixit 6 dvankfjQc5v xbv xonov xov iSicoxoVj quo etiam apud Ignatium epi. 
ad Polyc. c 1, ad Smyrn. c. 6 et Polycarpum epi. ad Philipp. c. 11 ipsum 
officium ecclesiasticum significatur (cf. librum meum: die apostol. Y&ter p. 
69. not. 25, nbi addidi martyrum Lu^dunensium epi. apud Euseb. HE. Y, 4, 2, 
et Ekke4 1* l*,p. 17. not. 1). Lipsius pergit: „aiaconorum officia oonvenie- 
bant cum officiis Leyitarum: non ipsi sacra fecerunt, sed ministerio suo (6ia- 
xovlcf) presbyteros adiuyabant. cemebatur autem boc ministerium, ut aliunde 
scimus, in eo, quod diaconi turn dona a Christianis comportata colligerent 
coUectaque presbyteris, qui ad aram stabant, porrigerent (Gonstitutt. app. YIII> 
12 p. 248, 15. 16), tum panem et yinum post consecrationem factam singulis 
singulatiin mandacandum bibendumque oistribuerent (lustin. Apol. I. 65. p. 
97)." yoc. Xa'CxoQ etiam in Glementis Eom. epi. ad l&coh, (Homiliis prae- 
posita) c. 5 et in tractatu illo conlara Artemonem apud Euseb. EEE. Y, 28, 12 
reperitur. 

XLI. p . 45, 1 9 — 46, 4. oi navxaxov nQoag>igovxai ^voiai ivSsXexKffiov 
(■Tttin Exod. XXrX, 41. Ezr. m, 5. Num. 10, 34. 3 Ezr. Y, 75. loseph. Ant. 
Ill, 16 yel 9, quae omnia lacobson. contulit) if bIx^'^ (P^^V. ^^* ^^- ^^ *^ 
vel 6) ^ tcbqI aiiagxlaq (n«ttrt Ley. lY, 3 sq. et saepius) ^ nXijfifjiBXeiaQ 
(o»'» Ley. Y, 15 sq. et saepius), oAA* ij iv ^legovaaX'^fJi' xdxeZ 6h olx iv 
navxi xontp ngo^wigsxaij dXk iiinQoa^Bv xov vdpvTcghq xd ^ataaxT^giav, 
HWfAoaxoitrfihv xo nQOcipBgopLBvov dia xov igx^^Q^^^ (rectius: per sacer- 
dotes inferiores) xctl xwv ngoBiQrifiivwv iBnovgydSv, baec etiam post tem- 
plum a Eomanis deletum scripta esse posse demonstrayi (apostol. Yater p. 
84 sq.}, consentientibus Ekkero 1. 1. p. 95 et Lipsio L 1. p. 144 sq« b&nc inter- 
pretationem licere ipse Wieselerus (fiber den Hebrfierbrief I. p. 6) confessus 
est de yictimarum inspectione iam lunius contulit Philon. de agricultura 
§. 29 (Opp.^i, 320 ed. Mangey.), Clement. Alex. Strom. lY, 18, 119 p. 697: 
i^cav 6h xdv xatg xwv ^vaiwv ngoaayioyatQ naga x(5 v6fzq> olx<Sv iBgBlmv 
/Aiofjioaxonoi xxX» lacobsonius contulit Polycarp. ad Philipp. lY. ndvxa (lio- 
fAoaxoTtBlxau quo modo etiam a Ghnstianis sacrificetur, decent Gonstitutt. 
app. n, 25. p. 54, 1 sq.: al x6xb dvaiai vvv tbyal xal 6s^0Btq xal B(>x(xgi' 
ijxiai, al xoxB dnagxxd xal SBxdxai xal dtpaigsiiaxa xal Swga vvv ngoa- 
g>ogal^ al Si& xSv oaiwv imaxoncav ngooipBgofiBvai xvgltp x(p d-B^ diet 
^Iijaov Xgtaxov xov ynlg ai)xwv dno^avovxoQ, c. 27. p. 56, 12^sq.: ngoa- 
i^xBi oiv xal vfz&g, adBk^ol^ xdg ^alac "bficSv ^oi ngoatpogdq x^- ini- 
axdnqf ngoawigBiv ioq dqxiBgBif if Ji* iavxcSv^ 5j Sta x(3v Staxovwv , ^oi 
(A^v Sh dXka xal xdg anagxdg xal xdg dBxdtag xal xd kxovaia avxip 
ngoadyBXB, 

p. 46, 5 ngoaxifio'v. cf. lustin. or. ad Gr. 2 xd (laxBlag ngdaxifiov. 

XLU. p. 46, 8. BirjyyBklod^ijaav passiyo sensu dictum esse monui (apost. 
Yater p. 60. not. 26), probantibus Ekkero 1. 1. p. 17. not 3, Lipsio 1. 1. p. 119, 
lacobsonio, Laurentio, Ligbtf. yertendum est: tamquam boni nuntii missi 
sunt. Bryen. yero yertit: Apostoli nobis iussu domini I. Ghr. evangelizayerunt. 

XLIU. p. 47, 2 sq. ixstvog ydg xtX. Glementem in hac narratione non- 
nulla ad Num. XVII. addere et ex parte convenire cumPhilone (vitaMos. III. 
§. 21. p. 162, cf. Augustini sermon. 3. de tempore, serm. 245 append. Tom. Y. 
ed. Bened^, iam Gotelerius monuit. 

XLIYC p. 48, 2. 3. TtBgl xov ovofiaxog x^g intaxon^g, cf. c 1 p. 4, 4 
dvofia Vfiwv, Ignat. ad Ephes. c. 1 et quae notayi (apostoL Y&ter p. 70. not. 
29, p. 259. not. 16). 

p. 48, 4. fABxa^h. cf. L 7 Act. Xm, 42. Bamabae c. Xin, p. 44, 22. 
Lightfoot addidit Theopb. Ant. ad Autol. I, 9, m, 21. 23, Hamack. Euseb. 
HE. p. 16, 18 (Anonym, contra Montanistas). 

7* • 



100 ADNOTATIONBS 

inl doxiuy emendafL nam voc. inivofi^v hie doIIo modo convenit. ^<vo/u^ 
apad Plutarcn. yit. Alex. |. 35 de ignis, apud Aelian. Hist, an* XII, 92 do yenem 
depastione usurpatur, apud Galennm de fiasciarum oircomvolntione, cf. lacobson. 
hoc loco variae occaimnt interpretationes. Bothius (An^nge der christL Kirche 
1, 874 sq.) Hesyohio (inlvopioq* stltiQovofiOQ) fnltas r^didit: „testamenta- 
risehe Ve^fOgan^'^ quasi apostoli vi testamenti ordinassent, ^9is defonctis, ^<h 
rum munos presbyteros et diaconos eligendi ad alios probates viros tranaire de- 
bere (lacobsoni verbis usos sum), red recte Baurius (Urspr. des Episkopats p. 
63 sq.) obloeutas est, hie non de apostolonun, sad de episcoponun et diacono- 
nim manere conserrando agL voc. autem imvofih Baurio idem valare yide- 
batur quod inivofUq^ praeceptum quod additur ad priorem legem (ZoMts zu 
einem Gesetz), quam interpretationem Baurius (Die ignatianiscnen Briefe und 
ihr neuester Kritiker, Tubing. 1848. p. 8 sq.) etiam contra Bunsenittm ^Ina« 
tins von Antiochien und seine Zeit, Hamb. 1847. p. 96 sq.) defendit, qm^^i- 
fiovfiv lejgere yoluit, quasi episcopi et diaconi per totum vitae propriae tempng 
eonstituli essent. muneris ecclesiastici potius quam eorum, qui eo fongemm- 
tur, diutuma conservatio quaerebatur. Bauri sententiam ego ipse (apostoL 
Yfiter p. 70 sq.) et Lipsius (L L p. 21) defendimus, et nobis accessit A. Bitr 
schelius (altkathol. Eirche ed. n. p. 359 sq. , in priori editione inifnoXffV 
proponebatur). etiam Hagemannus (die romische Eirehe und ihr Einfluss anf 
Disciplin una Dogma in den drei ersten Jahrhh. Friburg. Bris. 1864. p. 684) 
interpretatus est ^^Verordnun^'S s^ ipse huius interpretationis diffiemti^em 
confessus est: ^Jeder Zweifel tiber die Auslegung dieses Hchwierigen Wortu 
wtbrde schwinden, wenn man statt inivofiiiv an dieser SteUe lesen dtbfte 
imvofilv^ d. h. wenn diese Form des Accusativs yon imvo/jilg nachgewiesen 
werden kdnnte.^^ quae forma nusquam reperitur. oquidem in ed. I. yoc. ini- 
vofiriv e mend are studoi et edidi iniXQon^v^ cf. c. 1 p. 4,^12 inexginstB^ 
2 Mace. Vlll, 14 6o^Q 6h t^v iTtitgon^v t<p xxiaxfi xov xoa/iov. £^iphan. 
Haer. XXX, 18 i^ inixgonfiq drj^ov xwv nag^ avxoZg diSaaxa^wv. Poljb. 
XY, 8 p. 793,^21 Bekker. xr^v inixQonnv (plenam pot^tatem) vft6g diSovat 
ubqX agxSv avxdtv xal xng naxqldog, XYUI, 22 {>. 885, 22. iiSovai xp avy* 
xy^Xip xijv imxQoniv. Laurentius yoc. imvofirjv inten>retatus est: aosigna- 
tionem muneris episcopalis. A. Hamack.: ,,Sensu8 haua dubius est «* ,di8po- 
sitio, praeeeptumS comparato codiee I {inidofi^v) Biyennius edidit ^td^jfjw 
tdioxav et mterpretatus est: xa ubqI diadox^g wgioav. equidem dedi inl 
doxiuy iSwxav. apostoli xaMaxavov x&q dnaQX^Q, axfxwv SoxifAaoavxeq x^ 
Ttvevfiaxi elg imaxonovg xal diaxovovq x<Sv (ibIXovxwv maxeveiv (c. 42 p. 
46, 16 sq.). faturam litem nsgl xov ovofiaxog xrjg iniaxon^ praeseientes 
xaxiaxijaav xovg ngoeigrifiivovg xal [lexaj^v (iam conditis ecclesiis) inl do- 
xtfiy Sdwxav (x6 dvoua x^g initrxon^g), on<ag (hac ratione inducta), idp xi- 
vtg xoifjti^^wai, SiaSe^wvxai SxsQot dsdoxifiaofiivoi Sv&geg xrjv Xsirovgylav 
ftvxwv, lam ecelesiarum al catagxal spiritu probati episcoporum et diacono- 
rum munera susceperunt, post eos sola probationis ratione episcopi consti- 
tuti sunt. 



p. 49, 2. 3. nQoasvsyxovxag xa Swga, cf. c. 4 p. 45, 20 nooag)igovxai 
^vaCai, Gotelerius contulit Ignat. ad Smyrn. 7, ubi eucharistia oicitur n dtu- 




Yin, 5. p. /J», ly. zu.; CI. eciam Liipsium L i. p. m sq. equidem aado uiem. Jiom. 
epi. I, c. 4 p. 8, 4, 5. (Gen. FV, 4. 5), ubi xoZg Svogoig et xaZg B^valaig idem yalent. 

XLV. p. 49, 8. 9. nsgl x<Sv dvtjxovxmv^ elg acjxfigiav. cf. e. 35 p. 40, 
13. 14, ra avi^xovta xy dfjiwfiq) fiovXi^asi avxov. c. 62 p. =66, 22. 23. negl 
fzhv ovv xd>v dvtjxovxwv xy vnriQsaLa rjuiSv, Barnab. epi. AVIL p. 54, 22. 23 
xwv^dvTjxSvxwv elg acoxnglav. Harm. Fast Sim. V, 2 ^. 85, 3 nagafioXj^v 
— dv^xovaav xy vfioxeia, Ignat. ad Smyrn. 8: xwv anjxdvxtov eig riyv 
ixxXrj<fiav, 

XLVI. p.^49, 5—7. Hj olxl Sva fsov Syofiev xal ha Xgiaxov xal ^v 
nvtvfia xfig xagixog xb ixTuS-hv ig>' ^fJiag; Cotelerius contulit, quae e Cle- 
mente retulit BasiMus M. de spiritu sancto c. 29, iam codiee I. e. 58 p. 64, 
1. 2 seryata. 

XLVn. p. 50. 10. nsgl kavxov xal Kriq>a xal ^AnoXXd}, cur illi, qui 
Ohristi nomen prae se ferebant, praetermissi slnt, iam exposui (apostoL. Y&ter 
p. 107). 



AD CLEMENTIS ROMANI EPI. L 101 



p. 52, 7, iv agjxi rov eiayysklov, Philipp. IV, 15. 

p. 52, 19. 20. favtoTg re xcvdvvov ins^spydlsBad'ai, periculum mihi qui- 
dem (apostoL Y&ter p. 72) a gentilibus Christianoram tumultum panitoris im- 
minere, >£kkero 1. 1. p. 19 aa salntem amittendam respicere videbatar. hoc 
Bensu didtnr e. 14 p. 17, 13. c. 41 p. 46, 6.. 7 toa<r6ttfi fiaXkov vnoxelfze^a 
xiv6ibv<py illo c. 55 p. 60, 12 nagaSovaa ovv kotvtfjv x<f xivSiuvm, p. 61, 1 
^a^g xtvd-6v(p katrchv nagi^aXsv. ita etiam Biyennias intarpretatus est. 

li. p. 55, 3. 4. iv ty imaxonv trjg fiaoiXslag rov Xoiaxov. cf. Poly- 
cratem Ephesiom apnd Eusebium HE. Y, 24, 5: MsXltofva i^v sivovxov, rov 
iv aylijjk nv£{>(iaxi ndvxa noXixsvadusvov^ dq xetxou iv SagSsai nsgifiivwv 
x^v &3ib xGiv ovQav(bv iniaxom^v, iv j/ ix vsxQibv dvaaxi^aexat, 

LL p. 56, 7. 8. Saa oiv nsQaniaafjiev xal inoi^oaiiev did xivog x&v xov 
ivxtxetpivov. cf. epi. n, 18 p. 84, 6. ?n wv iv /liaoiq xoZg dgydvoig xov dux- 
fioXov. 

p. 56, 11. alxlaig n€Qinlnx£iv. cf. Test. XU. Patr. Dan. 4. iav dh ^rjfilqi 
^ iinatXeia nvl negrtnioijxs. los. 1^ xav nsQinioo ^S-6v4p, 

LV. p. 60, 3 — 8. iniaxdfii^a 7ioXXoi}g iv ^fiXv TtaQaSsdwxdxag kav- 
xoi>g elg osiffid, dntog hxigovg XyxQihaovxar noXXol €avxoi}g i^idcDxav clg 
SovXelav, xal Xa^ovxeg xag xifiag avxCbv kxi^ovg itpdy/uioav. bene Gundertns 
(Zeitsehr. f&r lutner. Theologie 1853. p. 650): „Siclier ist hier ein charakteri- 
stischer Zng ans dem rdmischen Leben zu erkennen. So viele freie Familien 
kamen ja dnrch die Prascriptionen der Bnrgerkrie^ und die willktirlichen 
Schenkui^n der Oasaren in die iiusserste Armath, indem die Giinstlinge der 
Grossen inr© Gilter erhielten. Da mochte wohl nicht selten der Fall vorkom- 
men, dass solche Ungllickliche, am Andre zu emahren, mit denen sie durch 
Bande des Bints oder der Frenndschaft verbunden waren, jenes yerzweifelte 
Anskunfksmittel ergriffen. Aus dem christlichen Leben ist dieses Beispiel 
scbwerlich vorgekommen*^ banc sententiam probavit Lipsius 1. 1. p. 155. cete- 
rum cf. Prolegomena c. m. 

p. 60, 9 sqq. ^lovdlS- ^ fiaxaQla xxX, huins epistolae scriptor iam novit 
librum Inditbae. sed valde erraverant, qui ludithae librum seriori tempori, 
Adriani imperatoris primis temporibus vindicare voluemnt. Hitzigias (ZorKri- 
tik der apokrjphischen Bticher der Alten Test., Zeitsehr. for wiss. Theologie 
1860. m. p. 240 sq.) et Volkmarus (liber Clemens von Rom tt. s. w., theoL 
Jabrb. 1856. p. 362 sq., nber die Composition des Buch Judith, ibid. 1857. p. 
441 sq., Handbuch der Einleitung in die Apokryphen, partis I. partic. 1; lu- 
dith, Tubing. 1860) contenderunt quidem, hunc librum anno 117 exeunte vela. 
118 ineunte post Christum natum conscriptum esse, quam sententiam Baurius 
(in libris iam aupra ad p. 3, 7. 8 laudatis), H. Graetz (Geschichte der Juden vom 
Untergang des rtid. Staates bis zum Abschluss des Talmud, ed. II. Lips. 1866. 
p. 132 sq.), A. Hausrath (NTIiche Zeitgeschichte DI. p. 335 sq.) al. secuti sunt. 
ego vero (Volkmar's chronologisGhe Entdeckungen etc., Zeitsehr. ftir wiss, Theo- 
logie 1858. II. p. 247 sq., Die Bucher Judith, Tobit und Baruch etc., ibid. 1861. 
Iv. p. 335 sq.) non solum cum Lipsio (das Buch Judith und sein neuester DqU- 
metscher, ib. 1859. I. p. 39—121) iUorum virorum aigumenta, quamvis ex parte 
speciosa, refotasse, sed etiam veram ludithae libri originem ostendisse mihi 
videor. hie liber scriptus est, postquam lonathan et Simon Maccabaei loppen 
(147 — 145 ante Chr.) expugnaverunt et in ludaeorum ditionem redegerunt (1 
Mace. X, 74. 76. XII, 33. XIV, 5. 34), quae urbs ludith. 11, 28 iam omittitur 
inter urbes maritimas gentilium Uolopherni parentium, sed antequam lamnia 
ibi memorata a Simone Maccabaeo a. 142 ante Chr. expugnata est (cf. loseph. 
Ant. Xin, 6. 7). argumenta mea Graetzius et alii ne verbo quidem refntare 
valuerunt, 

p. 61, 3. 4. ^^Icoas xov navxeTtonxijv S^sdv xt3v altbvwv. cf. c. 51 p. 56, 
8 d^KJoawfjisv afps^fjvai fifxtv, c. 53 p. 59, 7. 8 kavtov i^aX€ig}9^^vai iisx^ avxibv 
a^ioX, c. 59 p. 65, 10 d^iovfiiv as, Sionoxa, Constitutt. app. 11, 16. p. 30, 
13. 14: xal yag vrchg xwv ^fiaQxrjxoxcov 6 acoxijO ^^lov xdv naxiga, 

LVI. p. 61, 9. 10. ^ TiQdg xdv S^bov xal xovg ayiovg fivsla. sanctos, 
catholicis interpretibus valde placentes, equidem (apost. Vater p. 90. not. 5) 
ad ipsam ecclesiam retuli: „Die Ftirbitte um die Wideraufiiahme der Gefalle- 
nen wird noch an Gott und die Heiligen, also an die Gemeinde gerichtet". 
banc interpretationem secutus est Gundert (Zeitsehr. flir luther. Theologie 1854 
p. 479), etiam lacobsonius ad h. 1. non vidit, quid vetet, xovg hyiovg eodem 



102 ADNOTATIOOTS 

sensu hie poni quo 1 Cor. YI, 1. XVI, 1. eadem est interpretatio Lanrdntii et 
liffhtfooti. sed Lipsios 1. L p. 44 obiecit, ecclesiam semet ipsam implorare non 
potuisse, et coUato c. 46 p. 51, 1 contendit, sanctos iam appellari eos, qui ob 
nomen domini, quod constanter confitebantor, craciatn ac morte affecti sunt. 
GlementiB sententia Lipsio prope accedere videbatur ad ea, quae in Apocalypsi 
loannea de summis Sanetorum honoribus praedicantur. 6tiam illos sanctos, ^ui 
in extremo iudicio iudicum vice fungjentur (1 Cor. YI, 2. Apoc. XX, 4), ita in- 
terpretatus e Pbilone (de exseeiationibus §. 9, 0pp. II, 436) conclusit,.ian] Cle- 
mentem Bomanum talem sanctorum invocationem docuisse, quamvis dubitans, 
sintne yerba xal rovg aylovg interpolatori adscribenda. sed naec ^enuina esse 
non est dubium. neque sanctos martyres Clemens invocandos docuit, quamvis 
etiam Bryennio haec asserente. sanctos illos nunc yideo esse angelos superio- 
res. cf. lob. Y, 1 inixdXeoai Sh it ziq aov ciaaxovastat (Yat. aoi ^nocxov- 

Zachar. ilV, 5 : xal tjSh xi^otog 6 ^€oq (aov^ xal ndvrsQ ol Svioi yiet airtov. 
Sir. XLY, 2 w/jiolwaev ainov Sd^p aylwv. Tob. YUL 15: xal eiXoyelxioadv 
ae ol Syiol aov, XI» 13: xal slkoyij/jiivoi ndvrsg oi Hyiol aov Syyekoi. 1 
Thess. in, 13 iv xy nagovalc^ xov xvqIov tifAwv itjaot xal ndvxmv xm ayl- 
mv odxov, de ipsis precibus ecclesiae cf, Constitutt. app. II, 16. p. 20, 13. c. 
18. p. 34, 10. banc interpretationem A. Harnack etiam magis confirmavit lo- 
cis, ubi Christiani primi vel secundi seculi fidei contestationem precumque 
oblationem ad angelos retulerunt, cf. 1 Tim. Y, 21. Luc. XII, 8 sq. XY, 10. 
ApocaL I, 4. m, 5. V, 8. Yin, 4. lustin. Apol. I, 6 p. 56^: dlk' ixcZvov xe 
(d^um) xal xbv na^^ avxov vlov iX^ovxa xal diSd^avxa ruiaq xavxa xal xdv 
xwv aXktov ino/iiva>v xal iSof*oiovfiiv(ov ayyikofv axQaxbv nvevf^a xe xb 
%Qoq>fnixov asfiofj^ed'a xal ngooxwovfisv. lam loseph. bell. iud. II, 16, 4: 
(laQxvQOfiai f iycD fjihv tfidov xd Syia xal xoifg Ugoi>Q wyiXovg xov ^eoif, 

Lvn. p. 62, 18. 19. ^ navaQBxog Sofia non ipse Cnristus dicitur, uti 
Lipsius 1. 1. p. 102 censuit, sed Uber Proverbiorum, quern ita appellaverunt He- 
gesippus,. Irenaeus xal 6 nag xwv dgx^xl^ov x^^^Qf teste Eusebio HE. lY, 22, 
9, etiam Clemens Alex. Strom. II, 22, 136. p. 501 et alii, quos recensuit Cote- 
lerius. Methodius in Symposio I, 3. II, 7 ita laudavit Sapientiam Salomonis. 

LYin. p. 64, 2 sq. ^o ydg 6 ^sdg xxL Aeliue Puplius lulius apud Euseb. H. 
E. Y, 19, 3 ^f 6 d'tog o iv xoig^ oigavolg, oxi £wxag 6 ^axdgiog 6 iv 
liyxidX^ ^eXfjai xbv daliiova xbv UQioxlXkrig ixfiaKitv, xal ol tnoxQixai 
oi)X diprfitav. 

p. 64, 6. 7. sig xbv aQi^fibv x(3v awl^ofjtivwv did 'lijaov ^Qi<no^, cf. quae 
ad c. 2p. 6, 7. 8 sub tmu notata sunt. 

TiTX. p. 64, 12. alxijadue^a^ ixxsvrj rtpf Sirjoiv xal Ixsalav notofoiAtvoi 
xtL Adolphus Harnack (Theol. Literaturzeitung 1876, No. 4 p. 103): „Nach 
dem Citat aus ProTerb., und nach emeuten Ermahnungen zu Frieden and Ge- 
horsam geht das Schreiben (bald nach Ajifang des 59. Cap. bis Cap. 61) in ein 
langes, umfassendes Gebet ftber, welches mit dem «igentlichen Zweck des Brie- 
fes . nicht oder doch nur lose zusammenhlin^. Wir werden nicht irren bei der 
Annahme, dass wir in diesem Abschnitt im wesentlichen eine treue Bepro- 
duction-des romischen Eirchengebetes erhalten haben. Der litumsche Cha- 
rakter dieses Gebetes, das der verf. unmogUch erst fur diesen Brief ausge- 
arbeitet haben kann, ist unverkennbar. Es ist erhaben und gross'^ 

p. 64, 13. 14. xbv Agi^fibv xbv xaxTjQid^fJirj/jiivov xwv ixXsxxwv aixov iv 
oX^ x(p x6ofji(p. cf. quae ad c. 2 p. 6,^7. 8 sub textu notata^ sunt. 

p. 65, 11 — 16. xovg iv ^Xl\psi ^fjtwv awaov—na^axdXsaov xohg dXi- 
yotpvxovvxag, haec Bomanorum Christianorum a Domitiano imperatore affli- 
ctorum conditionem reddunt. 1. 13. 14 xov Xaov aov Christianos (cf. L 17) sigiii- 
ficant, non ludaeos. 

LX. p. 65, 29. ivwTtiov xwv aQxbvxwv ijfjiwv^ i. e. principum et magi- 
.stratuum civiluum, quorum auctoritatem Clemens Bom. saepius commendayit, 
Cf. c. 61 p. 66, 5 sq. 

p. j65, 32 sq. xal ^yaai rjiidg dnb xwv ftiaovvxwv ^/Jt&g dSlxwg^ a per- 
secutonbus nommis Christiani. 

p. 66, 2. xad-iog tdwxag xotg naxgdaiv ^/Jiwvj cf. quae ad c. 4 p. 8, 14 
notaia sunt. 

LXI^ p. 66, 5. xotg Sh Sqx^'^^*^ ^^^ tfyovfiivoig rifiwv inl y^g xtX, haec 
Bomanam ecclesiam Pauli- epistulae XIIT, 1 sq. bene memorem fuisse decent. 



AB CLEMENTIS BOBfANI EPI. I. 



103 



cf. Bom. XITT, 1 ot^ydQ iativ iSovata si fff^ vnd B^eov xtX. 8 ol yag Sp- 
Xoweg o^x elalv wo^oq x0 ayaS-^ ^QTH^^ a^^A '^^ ^^^^ ^^» 

p. 66, 18. 19. oioi xov aQXisgiioq xal ngoaxdzov tcjv ^x^^ ^(jlwv ^Itjaoff 
XQiaxov, <!. c. 36 p. 41, 15 sq. c. 64 p. 67, 27. 28. ^ 

LXn. p 66, 22. neql fjthv t<Sv avrixdvxmv zj ^griaxela r^iiwv, cf quae 
ad c. 45 p. 48, 4. 5 motata sunt. 

p. 67, 4. 5. oi ngoSsStiXcDfiivoi Ttavigsq ^fjidiv. cf. quae ad c. 4 p. 8, 14 
notata sunt. 

p. 67j 9. elg t& Xdyia xriq naiSslag xov d'eov, cf. Fragm. Murator. 1. 62. 
63 in ordinatione ecclesiastice desoepline scificate sunt (epistulae ad Titum et 
Timotheum), quae graeee reddidi: iv xy xr^q dxxXijotaaxixtlq naiSilaq 6taxd- 
5^* ( ▼gt Tc EggQ iiyidad^naav, 

T«Xmi. p. 67, 11. vnoB-stvai xov ^ivyov, cf. Sirac. LI, 26 xov xgaxf/Xov 
•b/iiSv {>n6S'ex6 vnd gvyov. 

p. 67, 17. 18. inifAxpaiisv Sh SvSgaq Ttiaxphq xal a(bg)gpvaq^ ano vsdxijxaq 
avuaxgaipkvxaq Scjq yi^govq ifAkfinxwq iv rjfjiZv, horum virorum nomina recen- 
sentur c. 65 p. 68, 1. 2. quod inde a inventute usque ad senectutem sine ma- 
cula conTorsati esse dicuntur inter Bomanos, Domftiani ultimis ainnis ben e con - 
yenit. nam post Paulum Bomam transportatum (a. 61 — 62) iam fere XXXIV 
anni praetenerunt. 

LXIY. p. 68, 27. 28. Sidi xoi) clgx^^Q^^^ ^^^ ngoaxdxov ^fjidSv ^I-qao^ Xgi- 
axov. cf. c. 36. p. 41, 5 sq. c. 61 p. 66, 18. 19. 

LXV. p. 68, 1 . 2. KXaCdtov TEqtijfiov xal OiaXigiov Blxmva aiv xal ^o^- 
xovvdxw, yir cl. Lightfoot^erdocte monuit, Claudium et Yalerium foitasse u- 
bertos fuisse Tib, Claudii Caesaris eiusque uxoris Yaleriae Messalinae. iam apud 
Paulum PhiL 17, 22. ol ix xfjq Kalaagoq olxlaq salutem nuntiaverunt. „Ephe- 
bus'* et „Bito** cognomina reperiuntur. Corinthium, non Bomanum Fort una- 
turn quemdam iam Paulus 1 Cor. XVl, 17 memorayit. 



ADNOTATIONES 

ad alteram Clementia epistulam.. 

p. 69, 1. 2. KX^fisvtog nQoq Kopiv&lovQ imoxoXii fif. ita inscriptum esse 
banc libellam iam ante Ffaotium (Bibl. cod. 113. 126) index librorum codici 
Alexandrino praepositus docet, quern Ha^emannas (Ueber den zw^ten Brief 
des Clemens Yon Bom« tbeol. Quartalscbrirt; 1861. lY. p. 516) praetermisit. ipse 
libellus c. 7 p. 68, 26 sq.) ad ludos Istbmicos prope Oorintbum celebrates 
respicit. 

I. p. 69, 3. U.6eXg)oi. ct quae notavi in libro: apostol. Yater p. 111. not. 2. 
quae sequiintur (c. 1. 2 p. 69, 3 — 70, 4) ad iadaizantes Obristianos vel potios 
ad Monarchianos res^iciunt, Christum deam negantes vel /jmega q>QOvovvxaq 
nBQl avTOv (id quod antea ipse negaTi, apostol. Yater p. 118. not. 7). Ease- 
bius HE. ni, 27, 1: *Efii(uvaiovg rovrovq olxslw^ i7fcg>ii/jiiZov ol ngwtoi, 
ntcoxdig xal tansivwg ta negl rov Xqioxov So^ai^ovtaq, Epiphanius Haer. 
XXX, 17: ^filcjv yag ^x^i^ano h^ga'Cxriq slq hXXada (patv^fV t^v hQtitivslav 
nxwyoq. ntwypq yag wg dXij^iog xal ty Siavolq. xal ty iXnlii xal r^ ^(h 
y(p Xgiaxbv av^gcjnov tpiXdv vofjilaag, xal ovxwg iv nxofxsia niaxsotg rjr 
iXnlSa negl abxoii xexxtjfiivog. 

p. 70, 4. 5. notov ovv alvov aix(p dtiaofiev. of. Acta Pauli et Theclae c. 38 
p. 58 ed. Tischdf. : ^;f ai hvl axdfiaxi dniScjxav alvov x(p ^6a>. 

p. 65, 8—11. dfjiavg(ooiv—xi aixov ^eXijaei, Pseudo-Clemens iudaizans 
Eecogn. I, 15. 16 docuerat: „primum error, deinde contemtus, turn infidelitas 
et malitia, avaritia quoque ct vana iactantia aliaque Ms simUia mala yelut fa- 
mus quidam immensus universam domum huius mundi replevit et babitanti- 
bus intrinsecus intuendi conditorem suum aspectum liberum non dedit, ncque 

quae ei essent placita pervidendi. hunc ergo, qui ad auxilium domus, 

caUgine ignorantiae et vitiorum fumo repletae perquiritur, ilium esse dicimus, 
qui appeflatuj verus propheta". Horn. I, 18: ^ xov d^soy povX^ iv dSi^Xw 
yiyovey xaxa noXXovg xgdnovc. xa fihv ngmxa^ elaaywyri xax^,^ avvxgoq)ia 
TtovTjQa, avvTJd'Sia dsivri^ ofjiiXca oh xaX^, TtQoXrjtpig ovx d()djj. diet xavxa 
nXdvTj, elxa dipo^la^^ amoxia, nogvsla, (piXapyvQla, xsvo6o^la xal aXXa roi- 
avxa iivgla xaxa, waneg xanvov nXijd^g, wg kva olxov olxovvxa xbv xo- 
afiovyxwv ^vdo^ev olxoiSvxwv dv6g(5v iniB-oXwaavxa xag ogdaeig, oix ffa- 
asv dvafiX^tpavxag ix xrjg diaygafpfig xov dfi/jtiovgyi^aavxa vorfiat d-sov xal 

{■■ to xovxq) Soxovv yvwgiaai, 

*■ , n. p. 71, 2. 3. xdty doxovvxwv h^eiv ^fdv, i. e. ludaeorum. cf. Petri 

• praedicationem apud Clementem Alex. Strom. Yl, 5, 41 p. 760 (in buius ope- 

" ris fascic. lY. p. 58, 32 sq.):^ fir^dh xaxa ^lovdaiovg oifieoS^s' xal ydg ixeX- 

vol, fiovoi olofisvoi xbv hebv yiyciaxsiv, ohx iniaxavxai, Xaxgevovxsg ay- 

y^Xoig xal agxayy^Xoig xtX. Epi. ad Diognetum c. 3: *Iov6aToi — tog d'sbv 

h'va xaiv ndvxiov oSfieiv xal dsonoxriv d^iovai (pgovslv, 

in. lY. p. 71, 9 — 72, 12. Clemens qui dicitur iam ad alteram partem tran- 
sit, praecipue Gnosticorum, qui martyrium. christianum parvi aestumabant (cf. 
librum meum: die apostol. Yater p. 118. not. 5) et vitae sanctitatem negligebant 
(cf. 1. 1. p. 117. not. 4). et morte et vita dominum confiteamur oportet. 

Y. YL p. 72, 13—74, 5. Clemens qui dicitur cohortatur, ut mundus con- 
temnatur et opera iusta peragantur. eadem fere aetate Dionysius in epistula 
ad Ponticas ecclesias TtoXXa negl yafjtov xal ayvelag monuit (cf. Euseb. HE. 
lY, 23, 6) et in epistula Gnossiis inscripta Pinytum episcopum hortatus suasit, 



ADNOTATIONES AD CLEM. T60M. EPT. II. 105 

fAij fiagi) (poqrlov iTtdvayxsQ to tcbqI ayvslag xoZq idBlwotQ" inixi^ivai^ tjJc 
6s TQ)v nolXwv xaTaathx<xi,€(yS^ai aod^svBlaq (ib. §.7). Eusebius §.8 p€ffgit: 
itQoq r^v (iTCKnoXffv) o lUvvrdQ dvxiyQd<pwv d'avfid^si fjthv xal dnoS^x^tai 
rov /liowaiov, dvvinagixxaXst dh ateQpozipaa ifStj note fiexaStSovai tgo* 
^fjgy reXsioxiQOiq ygdfjifjiaaip siaavd'iQ xov vtt* aiftfp Xaov ino^ghpavxa, mq 
fjL^ SioxiXovQ toXq yaXaxxtodeaiv ivdtaxglfiovxeq Xdyoiq ry vrinim6$i dytoyy 
Xa&oisv xaxayijQdaavxsQ, ubique fere de morum christianoram disciplina 
quaerebatur. 

•"Vn. Vni. p. 74, 6 — 75, 18. eadem fere cohortatio etiam martyrii coro- 
nam proponit et ad poenitentiam reyocat. 

p. 75, 1. xifv 0(poaylda (cf. c. 8 p. 75, 5) i. e. baptismnm (c. 6 p. 74, 2 
3), cf. Hem. Past. Sim. VllI, 6 p. 107, 21. IX, 16 p. 130, 13 sq. c. 17 p. 131, 
32 sq.^ Suiceri Thesaurum s. v. a(pQaylq et lacobson. ad b. 1., qui etiam addi- 
dit Clem. Al. Quis div. salv. §. 39 p. 037. Strom. 11, 3, 11 p. 434. etiam plura 
contulit A. Harnack. 

IX. ^ p. 75, 18 sq. xal firj Xsyixof xiq vfjLtSv, oxi aSxtj ij aa^S ol xqIvb- 
xai otSh avicxaxou, Gnosticorum doctrina, qui carnis resurrectionem negaverunt 
(cf. libros meos: Das Evang. und die Briefe Job. etc. p. 317 sq., die apostol. 
Vater p. 116. not. 1), reprobatur. Herm. Past. V, 7 p. 91, 10 pX^ns (li^noxe 
dva^y inl x^v xagSiav aov, x^v adgxa oov xaifxr^v (pBiXQX^v slvau 

p. 76, 5. oiv /ihv xb ngibxov nvevfia iyivexo odg^. cf. quae iam no- 
tavi (apostol. V&ter p. 122, not. 8). 

X. p. 77, 10. €ti ygafpal x(3v TtgotpiixSv xb xal.dnoaxoXwVy sxi 6h xal x^q 
SifivXXTjq, propbetarum et apostolorum libris adduntur Sibyllae carmina, sa- 
crae scripturae appendix quaedam. per ignem dei indicium exercebitur secun- 
dum Orac. Sibyll. Prooem. vet. v. 81. Ill, 287. 290. IV, 172 sq. 

p. 77, 12 sq. Gnostici doctores praecipue intellegendi esse videntur, qui 
hommum timore a martyrii pretio deterrebant. 

XI. p. 78, 8 sq. dubii confirmantur de bonis iustitiae promissis. 

Xn. p. 79; 6 sq. dies Christi semper exspectandus est. ille autem dies 
xtjq initpavBlaq xov d'Bov appellatur (cf. c. 1 p. 69, 4). 

XIV. p. 81, 6. 7. ix xrjq ixxXijalaq x^q Trpajr^c xfjq TtvBV/uaxiXTJq x^q ngb 
TlXlov xal asX^vtjq ixxiafiivjjq, praeter Hebr. XII, 23 cf. Herm. Past. Vis. II, 
4 p. H , 19 sq. : H ixxXtjala , (prialv, elnov ovv aixip Aih xl oiv ngBofiv- 
xiga'/'Ox^i^ wtjalv^ Ttdvxcov ngwxr] txxiaxai* did xovxo ngBa^vxiga^ xal did 
xaijxijv 6 xoofioq xaxrigxiad^tj, Clem. Al. Protrept. c. 9, §. 82 p. 69 avxrj yog 
i) ngcjxdxoxoq ixxXrjaia, Strom. IV, 8, 68 p. 598 bIxwv 6h x^q oifgavlov ix- 
xXijalaq i} inlyBioq, VI, 13, 107 p. 793 insl xal al ivzavd^a xaxd x^v ix- 
xXrjalav ngoxonal imaxoncDv, ngsapvxsgwv, diaxovwv fAifiififiaxa^ ol/uai, ay- 
yBhxfjq 66^Tjq xdieBivriq xfjq oixovofilaq tvyxdvovaiv, fjv dvafjiivBiv <paolv al 
yga<pal lotq xax' txvoq xCbv dnoaxoXiov iv xbXbiwcbi Sixaioovvrjq xaxd xd 
BvayysXiov psfiiafxoxaq, 

XIV. p. 81, 13. 14. xdfii^Xla xal ol dndaxoXoi. auctor, ut Melito Sardensis 
(apud Euseb. HE. IV, 26, 13. 14), sola xd x^q naXaiaq Sia^xriq fii^Xla yel 
xd TtaXaid fiifiXia novit, etiam apostolorum scripta a Bibliis distinxit. 

p. 81, 24. 25. xov nvevfiaxoq, 8 iaxiv 6 Xgiaxdq, cf. 2 Cor. HI, 17 6 61 
xvgioq xb nvsvfjid iaxiv. 

p. 81, 27—82; 1. ovzB iSBinBlv-^otq ixXBxxoTq ai>xov. cf. 1 Cor. 11, 9 et 
supra €. 11 p. 79, 4. 5. 

XV. p. 82, 21. Ttsgl iyxgaxBlaq, cf. quae ad V. VI. p. 72, 13—74, 5 no- 
tavimus. Clemens Alex. Ubrum de continontia conscripsit, de quo ipse Paer 
dag. II, 10, 94 p. 226 baec retulit: xaS-dXov pihv oiv ^ ya/xrixiov ^ ydfiov 
Biq xb navxBXhq xad'agsvxiov ^x^"^^^ Y^Q ^fjXTjOBwq. xal xovxo iv xef nsgl 
iyxgaxBlaq^ ^luv 6B6riX(oxai. cf. II, 6, 52 p. 199 6iBiXri<pafiBv 61 fiaS-vxig<p 
X6y<p, ioq aga ovxb iv xoXq dv&fxaaiv 0^6^ fx^v iv xoXq avvovaiaaxixoTq fjio- 
gioiq xal xy xaxd ydfiov avpmXox^, xa&' (bv xBcxai xd dvofiaxa xd uBgl 
x^fV avviijd^Biav oi) xBxgifxfxiva^ fj xov dvxwq ata/gov ngoarjyogla xdxxBxai. 
cf. Strom. Ill, I, 4 p. 51 K 6, 48 p. p33. 

XVI. p. 82, 21. 22. ox I ^gxBxai Vj6ri ij Tjfiiga xrjq xgloBwq (hq xXifiavoq 
xaiofjLBvoq, diem iudicii auctor quam celerrime venturum esse putayit, cf. c. 17 
p. 83, 17 sq. 

p. 82, 21. xal xaxifjoovxai xiveq xChv ovgavtbv. procul dubio etiam hie 
scriptor VII coelos statuit, cf 2 Cor. XII, 2 et quae disserui in libro : die cle- 



106 ADNOTATIONES AD CLEM. BOM; EPI. O. 

mentin. Becognutioneii a. Homilien, len. 1848, p. 88, Otto (Corp. Apologett. 
IX, p. 363). 

p. 82, 24 sq. xaXiv ovv iksfifioavptj (oq fiezivoia hfia^rlaQ, xgelooatv 
vtlinsia nooaevxiJQ^ iXtr^fioaibvfi oh dfig)OTi^(ov, ecce tria ilia bona opera lu- 
daeoram et yetemm Ghrutianomm, quae ipse leans Matth. YI, 1 — 18 illnstra- 
▼it: iXermoai&vfi {el Dan. IV, 24. Sir. m, 2S. XXIX, 12. Tob. IV, 10 sq. XII, 
8. 9. XIV, 10. 11, npoasvxt, (cf. Dan. VI, 11. 14. Ps-LV, 18 Orac. Sibjll. m, 
591 &qJ),vtjatsia, cf. Dan.^ I, 7. sq.^X. 2 sq. 

XVIL p. 83, 5. 6. el yap ivroXig Mxofiev xal tovtv ngdaao/av, and t&v 
elSwXofv anoanav xal xaxrixsXv. haec Gatecheta scripsisse videtur. cf. Clem. 
Horn, in, 71 'axoXoi^w^ ovv xifidtxe TtQsafivrigovg, xaxru^rftdq^ SiaxSvovq 
XQfjoifiovg xxX, Alexandrihorani catechetaram erat, gentiles in Ofaristianoram 
cioctrinam introducere. 

p. 83, 9—12. xal /u^ (lovov &qxi Soxwfjisv maxi^iiv xal nQoaixetv ip x^ 
vov4exetad^ai ^ag {>n6 x(5v nQsafivxigmv, aXXa xal oxav tig olxov vataXXa- 
yS/ifv, fAvrifAOV£^o)(Aiv xwv xov xvqIov ivxaX/jidxtov, Biyennius: ^x xoHwv 
xaxddijXop ylvexai oxi ofiiXla iaxlv aCxtj iv xqi xdn(p xng cvvaSecag xwv 
nicxwv XeyofiivTj tno xod nQoeaxibxog xijg ixxXrjatag, homiliam cognoscimos. 
Bed non a praeside ecclesiae ipso, sed a catecheta qaodam vel ana^oste l^bitam. 

p. 83, 19 sq. xal Sy>ovxai xijv do^av cdfxtov xal xi xgatoq oX iniaxoi 
xal itPia&ijaovxai ISSvxeg xo fiaalXetov xov xdofiov iv x^ ^ItfCOv xxX. cf. 
Bamab. epi. VII, p. 24, 5 sq. 

p.^ 83, 22. 23. xotg ngsa^xigotg xoXq dvayyiXXovaiv ^litv nsgl xfjg awxri- 
glag i^fAdiv, Ohristianoram principes presbyten appellantor, non episcopL 

XVin. p. 84, 8. (pafioifABVog x^v xqIoiv x^v fiiXXovaav, mdicii meta 
auetor continetor, non poro Tirtatis amore. cf. quae de bac controversia disseroi 
(apostoL V&ter p. 259 sq.). aliam sententiam professns est Ignatius ^ad Ephes. 11 
saxaxoi xaigol* Xoinov alaxvvd'Wfiev ^ xijv ivsaxSaav x^Qt-v ayan^awfiBv. 
iv x(5v Svo' fJLOvov iv Xgiaxfp ^Irjaov eiifs^fjvai slg x6 dXtjB^ivdv g^. 

XIX. p. 84, 9. d6€Xg>ol xal dSeX^aL in concione sacra et feminae ad- 
erant. cf. c. 20 p. 85, 2. 3. . 

^ p. 84, 9.. fjLgxd xdv ^eov x^ dXijMag, Bryennius: xovxiaxi fiexa xipf 
ivdyvwoiv x^v \^tQd}V yQaq)c5v, iv alg d'iSg iaxiv .6 XaXwv, 

p. 84, 9. 10. avccyivwaxw hfAtv Svxev^iv, Bryennius: Kdvxevd^iv dtjXoy yl' 
vsxai dutXiav elvai xal nagalvsaiv xb ngoxBltiBvov j fjv o xtjg ixxXijalag 
ngoBCXiog (rectius: catecbeta vel^ anagnostes) nghq xovq nagovxag inoielxo 
fiBxd xrjv xwv d'elwv ygatpiav dvdyvwoiv, baec oratio praelecta est, non e 
memoria vel ex tempore recitata. 

p. 84, \i. axonbv naai xotg vioig ^aofisv. etiam haec Catecbetae optime 
conveniunt. 

p. 84, 14. 15. xoZg fiovXofiivoig negl xr^v sioi8siavxal x^v XQV<ff^oxtixa xov 
d-eov g>iXoaog>€tv, Alexandrinus fere Catecheta naec scripsisse yideretar, nisi 
etdam alii doctores cbristiani religionis doctrinam philosophiam appeUassent. 
praeter lustinum pbilosopbum memoro Melitonem Sardensem et alios, cfl cl. 
Ottonis Corp. Apologett. IX. p. XXXIV. 367. 411. 434 not. 6. 

p. 84, 20. %va etq xiXoQ aa^wfiev. cf. quae de sensu voce, tlq xiXog col- 
legi (Einl. in d. N. T. p. 243, not. 2). 

p. 84, 25. 26. ivfo fiBxd xwv naxigwv avapidioag €ig>gavd'^06xai elg xov 
dXiSnijxov alwva, patres eodem sensu intellegendi sunt, quo in priore ej^istula, 
cf. quae ad c. 4 p. 8, 14 notata sunt, futura resurrectio docetur, sed iam in 
altiores regiones {Slvw) elevatur. 

. ^ XX. p. 85, 8. 9. dia xovxo &ela xglaiq MfiXa^e nvsvfia fin ov Slxatov xal 
ifiagvvB osofAoiq, Cbristiani non omni ex parte iusti persecutionem gentilium 
patiebantur» 



MOSIS ASSUMPTIONIS 



QUAE 8UPERSUNT 



EDITA ET ILLUSTRATA. 



Michaelem archangelum et diabolum de Mosis mortui cor- 
pore certasse ludae epi. v. 9 retulit quam narrationem iam Ori- 
genes et Didymus Alexandrinus ex Assumptione Mosis haustam 
esse tradiderunt. ^) neque his patribus ecclesiae fides deneganda 
est; quum eadem epistula v. 14. 15 etiam Enochi librum lauda- 
verit. sed quae L A. Fabricius Assumptionis Mosaicae fragmenta 
collegit,^) tarn pauca erant, ut Lueckius^) ne id quidem diiudi- 
care valuerit, utrum Christianus aniudaeus ilium librum scripserit. 
eo magis gaudeamus oportet accuratiore et pleniore Assumptionis 
Mosaicae notitia, quam doetis Italis debemus. 

„Monumenta sacra et profana ex codicibus praesertim biblio- 
thecae Ambrosianae, opera collegii doctorum eiusdem Tom. I. 
fasc. L ed. Saci Obi. Antonius Maria Ceriani," Mediolani 1861: 
p. 55 — 62 etiam ^^Fragmenta Assumptionis Moysis'^ continent, 
priorem certe huius libri partem^ quamvis in latinae yersionis et 
indoctae tran&scriptionis plena barbaric, particulam iam Amedeus 
Peyron*) ediderat; librum ipsum^ ad quem pertinebat, ignorans. 
Ceriani quae legere potuit edidit, lacunas notavit; quae non tuto 
deprehendere sibi videbatur, „charactere cursive'' dare voluit. 
textum autem restituere ausus non est, et hoc est difficillimum. 

his igitur fragmentis usus iam de toto libro iudicium tulit 
Henr. Ewaldus, ^) ex parte corrigendum, nam neque primitus 
hebraice scriptus, tum graece, denique latine hie liber versus 
est, sed primitus graece scriptus. ^) neque iam paulo post Hero- 



1) cf. Assamptionis Mosaicae fragmenta IV. Y. 

2) Cod. pseudepigr. Vet. Test. I. p. 838 sq. 

3) Versuch einer yollsttodigen Einleitung in die Offenbarang Johannis. 
ed. 11. (1852). Vol. L p. 235. 

4) Ciceronis oratt etc. ^tuttgard. et Tubing. 1824: p. 134. 

5) Gottinger gelehrte Anzeigeii 1862, StUck 1 p. 3 sq. 

6) Ewaldas asserait: ,,Die altlateinische Uebersetzang dieses Buchs war 
gewiss, wie alle jener Zeit, ana dem Griechi^clien genommen, aber die st&rk- 
sten, ja die grellsten Hebraismen, woven die Vorscniiffc strotzen muBste, zeigen 



110 MOSIS 

dem M. mortuum, ludaeam in provinciam redactam (a. 6 aer. 
Dionys.), ludae Gaulonitae rebelliouem deyictam, ut Ewaldus 
censuit; hie liber conscriptus est^ sed mortao Herode Agrippa I. 
(a. 44); Claudio imperante. banc libri aetatem equidem coguovi, 
consultis viris clarissimis, Alfredo de Gutscbmid; cui plurimum 
debeO; et R. A. Lipsio, cui et ipsi gratias ago. itaque hie liber, 
qui in oeeidente^ Romae^ ut videtur, eonseriptus est, Enoehiani 
libri; quo seriptor iam ubub est; ^} etiam Ezrae prophetiae (4 Ezr.) 
antiquitatem maiorem eomprobat. ^) idem Novo Testamento lucem 
improvisam praebet; quippe cuius notitiam et usum iam ludae 
epistula antiquiores Novi Testamenti libri ostendant. 

Assumptio Moais, quamvis iudaica; iam propter hune scri- 
ptorum saerorum usum ad Novum Testamentum extra canonem 
receptum quodam modo pertinet summo autem iiure dementis 
Bomani epistulis addenda esse videtur. non tantum alteram, sed 
etiam priorem epistulam ^r/ca Twa c5g ano Trjg d'elag yQcctpijg 
^aviZovva naQeiaayeiv iam Photius animadvertit (Bibl. cod. 126). 
ita Ezechielis libri apocryphi usum invenimus e. 8 p. 11; 14 sq. 

c. 17 p. 21, 15. quum autem inquirerem; unde tandem illud 

I 

sich noch in dieser After-Uebersetzung. Die Urschrift war also sicher hebraisch.^' 
Maoricius Sofamidt et Adelbertas Men (cf. p. 112. not. 1), quos secuti sant T. 
Colani rrAsBumption de Moise Bevue de tbeologie. HL^^ serie YoL VI. 2 Hyi. 
Mars— Avril. Strasb. et Paris 1868. p. 89 sq.) et A. Carri^re (Notice sur le 
Tax6 de rAssomption de Moise 1. 1. p. 94 aqX graeca ad aramaenm sermohem 
proYoeayeraDt. sed omnia primitas graeca raisse cognoscimus e I, 1 p. 115, 4 

{trolectionis fynicis, noQsiaq ipolvixoq. 3. p. 116, 6 qnemadmodum sine quaerel- 
am est, xa^wq oifASfintov iotiv. p. 116, 8. 9 et non coepit earn in- 




dub alienis et ponent idola obscena servientes illis, xal d-ioaoyai xh %ixva 

m, 8 p. 117, 16 (cf. T, 16 p. 119, 20. VI, 19 p. 120, ^13) coloniam, xoA<»v/ai». 
UI, 8 p. 117, 17 et sancta nasa omnia toilet, xal xa Syia oxevn navxa aQ€i, 
„eine hebrfiisch unm5gliche Wortstellnng" (Men et M. Schmidt). IV, 12 p. 1 18, 23. 
24 allophyloram, rcbv dXko^vXwv. V, 16 p. 119, 17. 18. qui enim ma^istri sunt, 
doctores illomm, ol dh diddaxaXoi Svxeq, ol xad-tiytirat aixcbv, ubi yobabnlo 
,magistri^ suffixnm deesset (cf. Men et M. Schmidt). VI, 19 p. 120, 10 ece- 
dentes sibi, nagdXXTjXoi, JX, 24 p. 122, 11. 12 cuius nomen erit tazo, oi to Svoua 
7^/ (^^ certe graeca numerorum signa sunt). XI, 31 p. 124, 8 de qua lo- 
cutus es Yoce acerba, usqI hq iXdXriadg g>wv^ niXQ&q, XII, 38 p. 126, 16. 17 
lamina caeli, fiimamenta orois, ol ^mot^Qeg xov oiQavov, xd axoixBla xov 
xoafjiov, cf. Sap. Sal. XTTT, 2 ^wat^gag ovgavov, TCQvxdvetg xoefiov, 

1) cf. II, 6. 7. p. 117, 5. 10. 11. VU, 20 p. 120, 14 sq. 

2) etiam Ezrae prophetiam (4 Ezr.) seriptor iam noyit, cf. I. 3 p. 116, 7. 8. 
IV, 12 p. 118, 17 sq. IV, 14. p. 1 19. 8. 9. Vm, 22 p. 124, 18 sq. X, 27 p. 123, 14. 15. 
X, 28 p. 123, 17. 18. omnino Ezrae assumptio (4 Ezr. XIV) cum hac Mosis com- 
paraibt; simplidof est et antiquio'r. 



ASSUBIPTIO. Ill 

Mosis dictum: iyco de elfii aTfiig dno ycvd^gag (c^ 17 p. 22, 11) 
baustum sit, etiam Mosaicae Assumptionia firagmenta contoli et 
iam in inscriptione simillimam phoenicis commemorationem inveni . 
(cf. Clem. I, c. 25 p. 32, 1 sq.). quae si Clemens qui dicitur legit, 
— ita conieci — etiam ilia verba quae apud Olementem c. 26 
p.- 33, 6, 7. leguntur: xai iSavaacijaetg /le xai i^o^oloyi^aofiqi 
aoi ad Mosem moribundum pertinebunt^ quern ad phoenicis instar 
mortalia terrae reddidisse, immortalia ad angelos sustulisse As- 
sumptio ti*adidit. nonne illud quoque prophetice dictum , quod 
utraque dementia epistula laudavit (I. c. 23 p. 29, 17 sq. 11. ell ' 
p. 78, 9 sq.)) 4>ene congruit Mosis moribundi adhortationibua? 
congruere videbantur etiam ilia quae epi« I, c. 46 p. 51; 2. 3. 
leguntur, sive Clemens Alexandrinus (Strom. V, 8, 53 p. 677X 
quem Mosis Assumptione usum esse constat^ e Clemente Ro- 
mano, sive ex Assumptione. ea bauserit. dolendum quidem est, 
Modis Assumptionem neque graece neque totam nobis conserva- 
tam esse, sed. inquiramus oportet, unde tandem ilia ^evl^ovia 
desumpta videantur. neque veri similia contemnenda sunt, ubi 
certa desunt. ^) 

itaque Clementis Bomani epistulis Assumptionis Mosaicae 
quae supersunt addere non dubitavi, quamvis latina fragmenta* 
vix ubique sanari possint. quae ipse restitui iam cum duumviris 
illis tunc Kilonensibus, nunc lenensibus commuidcayi, quibus 
sponte accessit BernarduB Weiss (cf. XI, 32 p. 121, 1. 2. XII, 38 
p. 126, 17). etiam lenenses duumviros Mauricium Schmidt et 
Adelbertum Merx, nunc iam Heidelbergensem, consului. com- 
munibus igitur laboribus restitutam Mosis Assumptionem etiam 
aliis yiris doctis emendandam et diiudicandam tradidi. 

Mosis Assumptionem post me ediderunt Gustavua Volkmar ^\ 



1) LadoYicus Diestel (Geschichte des Alton Test, in d* christL Kirche, 
lenae 1869, p. 10) Clementem Bomanum epL I, 17 p. 22, 11 e Mosis Assamptione 
hansisso concessit. 

2) Handbueh zu den Anocryphen. Dritter Band. Mosis pronhetia et as- 
sumptio. Der Codex, niit Uebersetzang, Commentar and ZeittefeL etiam hoc 
titulo: Mose Prophetie und Himroelfahrt. Eine Quelle ftir das Neue Testament, 
zum ersten Male deutsch herausge^eben , im Zusammenhang der Apokrypha 
und der Christologie liberhaant. Hierbei der Codex nach nener Collation nebst 
Facsimile und die ZeittafeL Lips. 1B67. d quae de hoc libro diaserui in com- 
mentatione: YoUcmar and Pseudo-Moses, in: Zeitschrift f. viss. TheoL 1867. 
II. p. 217 sq. 



112 MOSIS 

MauriciuB Schmidt et Adelbertus Merx ^) , Otto Fridolinus 
Fiitzsche.^) veterem latinam versionem etiam Mauricius Haupt^) 
et HermannuB Roensch^) emendayerunt. equidem iam graeca 
restituere conatos sum^). 

Libri originem Car. Wieseler^) iam ante Chr. n.^ paulo post 
Vari bellum^ ad annum 752 u. c. vel 2 Unte Chr. n. retulit, Henr. 
Ewaldus, quern fere secutus est Aemiliua Schuerer^); paulo post 
a. 6 p. Chr. n. equidem annum 44 vel 45 defendi. Alfredus de 
Gutschmid, a cuius sententia ipse profectus sum, usque ad 
Neronis imperatoris initia (a. 54) progressus est^ M. Schmidt et 
Adelb. Merx usque ad annos 54 — 64, O. F. Fritzsche (1. 1. p. 
XXXVI) hunc librum sexto fere seculi primi decennio con- 
scriptum esse censuit et caute professus est; ultra Hierosoly- 
morum ruinam progredi non licere. quem finem supergressus 
est A. Hausrath^); Mosis assumptionem Flayiis imperantibus 
compositam esse opinatus. Gustavus Volkmar, cui non solus Co- 
lanius; sed etiam Theodorus Keim ^) adstipulatus est^ eam anno de- 
mum 137 post Chr.; yel post Barcochebae rebellionem et R. Aki- 
bae martyrium conscriptam esse contendit 

Mosis Assumptione iam Paulus apostolus usus esse videtur. 
nam GaL HI, 19^Mosem legis jdeokfjv appellayit; secutus Mos. 
ass. I, 3 p. 116, 12. in, 11 p. 118, 12 (arbiter := (leatiTjg). etiam 
loannes apostolus Mosis assumptionem secutus est. nam quum 
anno fere 69 ineunte Apocalypsin conscriberet, quatuor illis horis, 



1) Die Assumptio Mosis mit Einleitun^ und erklarenden Anmerkutigen, in 
Adelberti Merx: Ajrchiv far wissenschaftlicne Erforschung des Alten Test. &8c. 
n. Hal. 1868. p. 117—152. 

2) Libri apociyphi Veteris Testamenti graece. accedunt libri Veteris Te- 
staDienti pseudepigraphi selecti. Lips. 1871. p. XXXII sq. 700 sq. 

3) Bemerkungen zu der editio princeps der HimmeKahrt des Moses in: 
Zeitschrift f. wiss. Theologie 1867. IV. p. 448. 

4) Sprachliche Parallelen aus dem Bereiche der Itala und Vorscblage zu 
Mosis Prophetia et Assumptio in: Zeitschrift 1 wiss. Theologie 1868. I. p. 
89-»-108. Cbronologiffches und Kritisches zur Assumptio Mosis, ibid. 1874. IV; 
p. 542-562. 

5) Messias ludaeorum, libris eorum paulo ante et paulo post Christum 
natum conscriptis illustratus. Lips. 1869. p. LXX sq. 435 sq. 

6) Die jtingst aufgefundene Aufnahme Mose's nach Ursprung und Inhalt 
untersuoht, in: Jahrbb. f. deutsche Theologie 1868. IV. p. 624 sq. 

7) Lebrbucb der NTlichen Zeitgeschichte. Lips. 1874. p. 540 sq. 

8) Neutestamentliche Zeitgeschichte, Tom. III. Heidelb. 1874. p. 280 sq. 
^) Geschichte Jesu yon Nazara. Turici 1871. p. 591. GFeschichte Jesn. 

Dritte Bearbeitung, ed. 11. Turici 1875. p. 390. 



AB8UKPTI0. 113 

quae inMosis ass. VII; 20 p. 120, 15 quatoor imperatores: Augustum, 
Tiberium, Caium^ Claudiam significant; loan. Apocal. XVII; lOiam 
quintum addidit Neronem (pi nevve ensaav). et Mosis ass. IX; 
24 p. 122, 12, ubi nomen n^'ti^rt graeco numero TSF'. redditum 
esse videtur, secutus loannes Apocal. XIII, 18 nomen Ne- 
ronis CaesaHs (nop 11^3) graeco numero /fe' indigitavit. Evan- 
gelium secundum Matthaeum XVU; 3 sq. Eliae in caelos re- 
cepto iam addidit Mosem. dementis Romani epistula (I, 17 p. 
22; 11) Mosis verba iycb di ufxi azfitg ano wu^qag vix ex alio 
libro recepit quam e Mosis assumptione. phoenicem, quern Clemens 
Bomanus epi. I^ c. 25 p. 31, 6 sq. celebravit, iam Moses ille in libelli 
inscripdone (p. 115,4) memoravit. in Actis apostolorum (VII, 36) 
Roenschius invenit Mosaicae Assumptionis (UI; 11 p. 118; 11 sq.) 
vestigium, quae ludae epistula v. 9 de Michaele archangelo et 
diabolo propter Mosjs mortui corpus litigantibus retulit^ patres ad 
Mosis Assumptionem revocaverunt. etiam Clemens Alexandrinus 
(Adumbratt. in epi. lud. p. 1008): ;bic confirmat assumptionem 
Moysis^ Pseudo-Clemens Romanus Hom. Ill, 47 tjjy Mcavaiwg 
dvdXrjtpiv memoravit et Aegyptii caedem (Exod. II, 12), cuius 
diabolus Mosem in ; Assumptione* accusavit, Horn. 11, 52 negavit 
Clementem ea, quae Strom. VI, 15; 132 p. 806 sq, de Mose as- 
sumpto retulit; e Mosis assumptione hausissC; inter viros doctos 
constat. Origenes (de princ. IIT; 2, 1 p. 138) scripsit: ;in Ascen- 
sione Moysi; cuius libelli meminit in epistula sua apostolus lu- 
das^ eundem librum indigitavit Origenes in losu. Hom. II, 1 
(0pp. n, 400 sq.): in libello quodam, licet in canone non habea- 
tur, mysterii tamen huius figura describitur. Didymus Alex, in 
epi. lud. (Oalland. Bibl. VI, 407) etiam Moyseos assumptionem 
memoravit. Apollinarius (Laodicensis) in Scholio (in Nicephori 
Catena ed. Lips. 1792. T. I. p. 1313) hunc librum inter alios in- 
digitavit, iam apocryphos, qui Mosis temporibus exstiterint. Epi; 
phanius (Haer. IX, 4. p. 28 Petav.) Mosis assumptione usus. esse' 
videtur. Augustinus (in ev. loannis tract. CXXIV) Mosis as- 
sumptionem quodam modo tetigit. Euodius episcopus Uzalensis 
(cf. Augustini epist. 158) Augustino scripsit: ,in apocryphis et in 
secretis ipsius Moysi, quae scriptura caret auctoritate'. Gelasius 
Cyzicenus in Actis Synodi Nic. 11, 18. 20 nonnuUa retulit, (og 

HiLOENFELD, NOY. TeSTAM. EXTBA CANONEM. V/lBO, I. ED U. 8 



114 X0SI8 A88U1CPTI0. 

Xi^€iog Manjaiog. etUm Oecumenio et Scholiastae ignoto ad 
lad. y. 9 Asaumptio Mosis not* esse yidetur. Anastasii Sinaitae 
Qnaestionibas et Responsionibtis in codice Parisiensi additos in- 
dex libronun sacromm inter Veteris Testamenti apocrypha re- 
censuit VIL JiadTpai Mtaaitag^. VIII. ^H ajfalfjtffig Mioaiwg. 
Athanasii qui dicitor synopsis scr. sacrae ') enndein librom inter 
Veteris Testamenti apocrypha qointo loco recensoit C^vdltjtfHg 
Miovoeiog). Nicephori stichometria ^) eodem loco: ^Avakrj^pig 
Mtavaiwg atixoi av (MCCCCX nnde coniicere licet, quanta fere 
libri pars conservata, quanta deperdita sit nam idem yersuum 
numerus loannis Apocalypsi tribuitur. Mosaicae assnmptionis fim- 
damentom etiam in rabbinicis Ubris de morte Mosis conspidtur. ') 



1) £ codice Parisieiisi mom indiccm primus edidit Cotdeiias (P»tr. app. 
I, 196), turn fi. de Mont£aacoii (bibliotiieca Coialiniana, olim SegaieriaDSy Paris. 
1715, p. 149X e codice Barocciaiio H. Hody fde BibL text or^g. Oxon. 1705, 
foL 649), e codicibos Yaticanis I. B. Pitra (luiis eecle8ia8tifiiGrae<^nuii hi- 
storia et TDoniunenta. Tom. I. Bomae 1864. d. 100). 

2) De hoc libro c£ I. A. Fabricinm (coo. psendeingr. Y. T. L p. 847). 
Mosis testamentnro secondam Mcephori stichometriam MC yersus continebat. 
etiam hone Mosi snppositom libmm (Jto^coy fiwnaemw Mcfvoimq) Gelasii 
Cp. Acta synodi Nicamae n, 1 S p. 28 memorayeront. itaqae Constitatt ap^. 
YX 16 p. 176, 18 sq.: xal iv toTq naXatoZg Si ripeg awiygcnpav fiifiXla dxo- 
M$v^a Mwaiaq xal ^Evdy ink. 

3) in Credneri libro: Zor Gescbichte des Eanons, Hal 1847. p. 145. 

4) ibid. p. 121. 

5) cf quae ad fragm. in — Y. p. 135 notata sunt. 



ASSTJMPTIO MOSIS. 

• 

I. ^[Assumptio Moysis; quae facta est anno vitae eius Cmo et 
XXmo], qui est bis millesimus et quingentesimus annus a trenr 
tura orbis terrae — nam secus qui in oriente sunt numeros 
pifM]mu8 et [CC]mu8 et {XXXXX]mus profectionis fynicis — 
cum exivit plebs post profectionem quae fiebat per Moysen usque 
Amman trans lordanem^ ^profetia quae facta est a Moyse in libro 
Deuteronomio ; qui vocavit ad se lesum filium Nave hominem ^•^*- ^^^i» 



Inscr. Assumptio Mosis, Moyseos 
assnmpiicmi Didjmas Alex, in epi. lud., 
in Ascensione Mioysi Origenefi (de princ. 
Ill, 2, 1), in Apociypnis et secretis 
ipsius Moysi Evodius (in Augustini 
epistolis 158). in codice nihil exstat. 

I. 1. 2. ui codice desiderantur pri- 
mae tres lineae, singulae XV fere lit- 
terarum, quae supplere studui, [liber 
profetiae Moysis, quem scripsit ano 
aetatis centesimo vicesimol Yolkm., [et 
factum est anno aetatis Mosi centesi- 
mo et vigesimo] M. S. et Merx» [Assum- 
ptio Moyseos. anno Moyseos centesimo 
et Yigesimo] Fr., [liber receptionis Mo- 
ysi, factae anno vitae eius Cmo et 
XXmo] Roensch [Z. f, w. Th. 1874. 
p. 556). 3. 4. nam — fynicis spuria 
esse consult Yolkm. 3. 4. nam — 

gXXXXlmus spuria esse putayerunt 
. S. et Merx, sed add. quadragesimo. 
3. nam «» di, cf. II, 6 p. 117, 6 nam 
descendent. n, 7 p. 11 7, 8. 9 nam X. tri- 
bus. Ylil, 22 p. 122, 2 nam negantea. 
Vm, 23 p. 122.5 nam iUi. X,29p.l23,21 
nam tu. Xl, 31 p. 124, 13. 14 nam tua se- 
pnltura. XU, 38 p. 126,19 nam peceanti- 
Dus. cf . quae ad 4 JBzr.iy,34 notavi Herm. 
Past. lat. Vis. lU, 5 p. 20, 8 meae edi- 
tionis : nam si consummata fuerit stru- 
ctura {ioLV 6h teXeod'y if olxodofifi), 
lY, 3 p. 34, 6 nam si tos volueritis 
{ihv 6% vfisZg d^B^otite). Mand. Y, 1 
p. 44, 15 nam iracundia inutilis est 
(^ dh d^vxoUa xrA.). Mand. Y, 2 p. 46, 



6 nam iracundia (rd^ d^vxoXia), Mand. 
YII p. 50, 14 nam ki quo (#v & 6h}, 
jp. 50, 16 nam qui yirtutem non nabet 
(6 6h fi^ %xo>v 6'6vafjLiv), Mand. IX 
p. 54, 12 nam qui pleni sunt in fide 
[el d% dhfvoleZg dvrsg iv ry ntdrii), 
Mand. XII, 2 p. 64, 14 nam quicunqod 
subiecti fuerint (Baoi dh av xaraxv- 
Qisv&waiv), Mand. XII, 5 p. 67, 17 
nam quicunque {oaoi dh). Sim. I p. 70, 
20 nam (at vulg.): Sim. lY p. 75, 5 
nam exterae gentes (tci dk Md-vt^), Sim. 
Y, 4 p. 82, 6 nam si sine te ea yide- 
rem {eidi axBQ aov Mfikenov), cf. eti- 
am quae EoenscMus mihi de hac re 
scripsit (Mess. lud. p. 437 sq.). — se- 
cus cod., secundum agK — numeros 
Hg. (gr.), Eoensch I. L, numerus cod. 
Hgi., Fr. al., numeratur Wieseler 1. I. 
p. 630. 4. [MMJmus et [CCJmus et 
PLKXXX]mus supplevi, [. . . .]mus et 
[XXJmus et [CCCJmus Ceriani, [MMJ- 
mus et [DCCLJmus et [CCLYjmus 
Eoensch 1. L — fynicis cod., phoenicis 
Hgi., Phoenices Koensch 1. 1. 5. mo- 
sysen cod. 6. 7. prof etia— deuterono- 
mio, omnia eiecerunt M. S. et Meix. 
7. profetia quae facta est emenda?!, 
)rofe1dae quae facta est cod., Eoensch 
.1., profetiae factae suntPr. — moy- 
sen cod. '^— P- ^16, 12, 5[ui vocavit 
— ^testamenti iUius. Gelasii Cyziceni 
Acta Syn. Nicaen. U, 18 p. 28: fiiX- 
Xqpv 6 nQO^ijt^i Mwa^^ eitivnci zed 
fiiov, (bq yiyQanxai iv pipktj) kva- 

8* 



i! 



116 



MOSIS 



probatam domino , ut sit Bucceasor plebi et scenae testimonii 
>eiit. XXXI, eum omnibus Sanctis illius, ut et inducat plebem in terram da- 
tam patribus eorum^ ut detur illis per testamentum et per iuaiu- 
randum quod locutus est in scena dare de leaum, dicendo ad 
lesum yerbum hoc: ^^^En promitte secus industriam tuam^ omnia 5 
quae mandata sunt ut facias, quemadmodum sine quaerellam est 
ideo haec dicit dominus orbis terranim. creavit enim orbem ter- 
rarum propter plebem suam, et non coepit earn inceptionem 
creaturae et ab initio orbis terrarum palam facere, ut in ea gen- 
tea arguantur et humiliter inter se disputationibus arguant se. 10 
itaque excogitavit et invenit me, qui ab initio orbia terrarum 
praeparatus sum, ut sim arbiter testamenti illius. ^et nunc palam 
facio tibi, quia consummatum est tempus annorum vitae meae^ et 
transio in dormitionem patrum meorum. et pellam omnem plebem; 
[tu] autem percipe scribturam banc ad recognoscendam tutatio-l5 
nem librorum; quos tibi tradam^ quos ordinabis et chedriabis et 
repones in vasis fictilibus in loco quem fecit ab initio creaturae 
orbis terraruni; ut invocetur nomen illius usque in diem paeni- 
tentiae^ in respectu quo respicit illoa dominus in consummatione 
exitus dierum. 11. ^[illi] intrabunt per te in terram quam de-20 
crevit et promisit dare patribus eorum; in qua tu benedices et 



XiftpewQ M(oaSa)g, TtQoaxaXsadfisvog 
^iTjaovv vldv^Navh ' xal diaXsydfisvog 
ngoQ ah^ov s<pri Kal nQoe^edaaxd fie 
d ^edg ngb xaxapoXi^q xoofiov^ elval 
fis TTJg dia^xrjg aifxov /isalri^v, p. 
1 1 5, 7 ,qiu' tamquam sparium reiecerunt 
M. S. et Merx. 

I. 1. successor. M. S. et A. Merx. 
add.: sibi et antecessor. — scene cod. 3. 
patribus emend. M.S. et A.M., Hg\ (gr.), 
Ft., ex tribus cod.,Xn tribubus Hg'. — 
illis M. S. et A. M add.: ut deus illis 
4. quod aut delere voluerunt aut mu- 
tare in: quondam M. S. et A. M. — in 
scena emendavi, in scenae {Sv t§ axij- 
vy) cod. — de lesum (= 6ia inaov, 
cf. V, 15 p. 119, II) cod., Roensch(Z. 
f. w. Th. 1873 p. 456. 1874 p. 556 sq.), 
qui contulit Luc. XI, 24 cod. Corbei. 
no. 195; perambulat de loca quae non 
habent aquam (d<' dvvdQwv x6inov\ 
per lesum (cf. II, 5 p. 116, 20) Hgi. 
al., tamquam spuria reiecerunt M. S. 
et A. M. 5. En emendavi, et 



cod., ait Hg. (gr.), ecce Fr., del. fi[g^ 
— secus cod., secundum Hg^. 6. 
sine quaerellam cod. cf. Herm. Yis. 
IV, 2 p. 33, 3 Sim. V, 6 p. 85, 6 sine 
querela (ifiifintwQ). 8. 9. niliil mu- 
tondum esfc, et non cepit eam inceptio- 
nem creatura. et ab initio orbis terra- 
rum palam fecit Hg^, et inoepit eam 
inceptionem etc. Boensch (Z. f. w. Th. 
1874 p. 557 sq.). 8. inceptionem, i. e. 

anaQxn"*^' 9* ®^™ ^^^ ^^- humiliter 
cod. et edd. , similiter Hg. (gr.). 1 2. nunc 
Hg^,Fr.al.,tunc cod. 14. transio cod., 
transeo Hg^ — et pellam {inaXXd^m) 
omnem plebem Hg. (gr.), et palam omnem 
plebem cod. et edd. 16. chedriabis {xb- 
d(>cJafic)cod., cedrabis M. S.,Hgi. 17. 
repones emendavi, reponis cod. — crea- 
turae cod., creator Boensch (Z. £ w.Th. 
1874 p. 558). 

II. 20. [illi] supplevi, [et nunc] 
Hg. (gr.), Fr., [nunc autem] Hg*.< fecce 
nunc] M. S. et A. M. 21. beneoices 
emendavi, benedicis cod. 



ASSUMPTIONIS C. I — m. 



117 



dafais unicuique et stabilibis eis sortem in ea et coBfitabilibis eis 
regnum et magisteria locorum dimities illis, secus quod placebit 
domino eoram in iudicio et iustitia. ^[illi] autem postquam intra- 
bunt in terram suam annos [V] et postea, dominabantur a princi* 

5 pibuB et tyrannis per annos XVIII, et XVHII annos abrumpeji- 
tur tribus X. nam descendent tribus duae et transferent scenam 
testimonii. tunc deus caelestis faciet aulam scenae suae et fanum 
sanctuarii sui. ''et ponentur duae tribus sanctitatis — nam X 
tribus stabilient sibi secus ordinationes suas regna — et adferent 

loyictimas per annos XX, et VII circumvallabunt muros, et cir- 
cumibo Vim. et adcedent ad testamentum domini et finem pol- 
luent^ quern fecit dominus cum eiS; et immolabunt natos suos 
diis alienis et ponent idola obsoena servientes illis. et in domo 
domini facient sceleste et sculpent omnium animalium idola multa. 

15 . ni. ^ Illis temporibus veniet illis ab oriente rex et teget 
equitatu terram eorum et incendet coloniam eorum igne cum aede 
sancta domini et sancta vasa omnia toilet et omnem plebem 
eiciet et ducet illos in terram patriae suae et duas tribus ducet 
secum. ^tunc inyocabunt duae tribus X tribus et ducent se ut 

20liena in campis pulyeratis, esurientes et sitientes cum infan- 
tibus nostris, et clamabunt: ^Justus et sanctus dominus, quia 



II. 1. in ea emendavi, in me cod., 
in earn Eoensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 
558). 2. dimittes cod., dimetieris M. S. 
et A. M. — secus cod., secundum Hg^ 
3. [illi] Hgi.,Fr.,Eoensch., [dat]Volkm., 
ffiet] M. S. et A. M. 4. annos [VJ cf. 
los. XIV, 10, loseph. Act. X, 19) Hg»., 
Ft., anno sfeptimoTM. S. et A. M., anno 
8[exto] Eoensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 
547). ^-o et cod. et edd., ea Eoensch 
(Z.. f. w. Th. 1874 p. 547). — donii- 
nabitor cod., Hg'., Volkm., Fr., domi- 
nabuntur M. S. et A. M., Hg. (gr.). 6. 
annos XVIII • et • X Villi • annos cod. et 
edd. , annos XXXXI et XXXXII Eoensch. 
(Z. f. w. Th. 1874 p. 548). 5. 6. an- 
nos abrumpentur emendavi, annos ab- 
mmpens cod., annos abnunpent Hg^., 
Volkm., Fr., annos abrumpentes M. S. 
et A. M., anno se abrumpent Eoensch 
1. L 6. tribus edd., tib. cod. — trans- 
ferent emendayi, transferunt cod. 6. 
7. scenam testimonii emend. Lipsius, et 
edd., scenae testimonium cod. et Eoensch 
(Z. f. w. Th. 1874 p. 549). 7. faciet 



aulam (cf. Lev. Vni, 31. 2 Chron. XX, 
5 al ) Hg. (gr.), fecit palam cod., figet 
palum Eoensch (Z. f. w. Th. 1869 p. 
549), faciet palum Fr., faciet palam 
[portam] M. Haupt, faciet palam [lo- 
cum] Volfcm. — fanum (vadv) emen- 
davi, ferrum cod., Fr., Eoensch, forem 
M. Haupt, forum Hg. (gr.), terram 
Volkm. 9. secus cod., secundum Hg^ 
10. XX- et- VII -cod., XXX-et-Vn 
Eoensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 550). 11 
finem, i. e. dgiaixdv H^^, oqov Hg, 
(gr.). 13. obscena {fxttxQa) emend 
Eoensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 558), sce- 
nae cod. " 14. omnium £[g., Volkm., 
Fr., omnem cod. 

III. 16. equitatu emend. Merx., 
Hg*., equitatus cod., Fr. — coloniam 
edd., colonia cod. 18. dulcet emen>-. 
davi, ducit cod. 19. ducent se ut cod., 
Fr., ducent sicut (ef. VH, 21 p. 124, 7) 
Hg. (gr.). 20. liena cod., leaena ^*., 
hienae Volkm. — pulveratis emend. 
Volkm., Hg. (gr.), Fr., pulyerati cod. 
et Hg*., cm. M. S. et A. H. 



118 



MOSIS 



enim vos peccastis; et nos pariter abducti sumus vobiscttm^^ 
^<^tanc plorabont X tribus audientes inproperia yerborum tribaum 
daaram et dicent: ^yQoid fecimas vobis, fratres? nonne in omnem 
domam Istrahel advenit tlibsis haec?^^ ^^et omnes tribas plo- 
rabunt olamantes in caelum et dicentes : y,Deus Abraham et deus & 
Isaac et deus lacob^ reminiscere testamentum tuum^ quod facta- 
sti cum eiBy et iusiurandum quod iurasti eis per te, ne umquam 
deficiat semen eorum a terra, quam dedisti ilHs''. tunc reminis- 
centur me die illo dicentes tribus ad tribum et homo de proximo 
suo: ,;Nonne hoc est, quod testabatur nobis tum Moyses in pro- to 
fetiis, qui multa passus est in Aegypto et in mari rubro et.in 
^^^^28 Ii^i'Qiuo annis XL? testatus et invocabat nobis testes caelum et 
^^^^* terram, ne praeteriremus mandata illius; in quibus arbiter fuit 
nobis, vae advenerunt nobis de isto secus verba ipsius et secus 
adfirmationem ipsius ; quo modo testatus est nobis temporibusl5 
illis, et vae convenerunt usque nos duel captives in partem 
orientis". 

IV, ^2 Qui et servient circa annos LXXVII. tunc intrabit 
unuSj qui supra eos est; et expandet manus et ponet genua sua 
et orabit pro eis dicens: ,;Domine orbis, rex in alta sede, qui 20 
dominaris saeculo, qui voluisti plebem banc esse tibi plebem 
(banc; exceptam; tunc voluisti invocari eorum deus secus testa- 
mentum; quod fecisti cum patribus eorum. et ierunt captivi in 
terram alienam cum uxoribus et natis suis et circa ostium alio- 
filorum, et ubi est maiestas magna, respice et miserere eorum;25 
domine caelestis". ^^tunc reminiscetur deus eorum propter testa- 



III. 1. abdncti emend. Fr., ad- 
ducti cod. 2. tribunm emend. Hg^, Fr. 
aL, tribnm cod. 3. fecimus emend. 
Hg. (p'), faciemus cod. et edd. 4. 
thlibsis Hg*., M. S. et A. M., Fr., clib- 
sis cod. et Yolkm. {^xXeiyfi^), 9. me 
ood., Hgi., Volkm., Fr., mei M. S. et 
A. M. 9. 10. de proximo suo cod. 
Volkm., Roensch (Z. f. w. Th. 1868 
p. 95), ad proximnm snum Hg*., pro- 
ximp suo Ft. 10. nobis cum cod., fo., 
Yolkm., nobis tum M. S. et A. M., Fr. 
10. 11. profetiis emend. Hg*. al., pro- 
fetis cod. 13. arbiter, i. e, fiealTTfq, 
cf. I, 3 p. 116, 12. 14. vae emend. M, 
S. et A. M., Hg. {gr,\ quae cod. et ce- 
teri edd. — secus cod. (ois), secundum^ 



Hg^, 16. yae emend. M. S. et A. M., 
Hg. (gr.), quae cod. et ceteri edd. 

IV. 18. Qui, i. e. 01 dh. — intrabit 
emendayi, intrauit cod. 19. expandet 
emendavi, expandit cod. — ponet emen- 
davi, ponit cod. 20. orabit emendavi, 
orauit cod. — orbis emendayi^omnis cod.,. 
M. S. et A. M., Hg. (gr.), Fr., omni- 
potens Hg^ 22. banc cod.-, Hg^., 
Volkm., deL M. S. et A. M., Fr. — tunc 
cod., Mp S. et A. M., Hg. (gr.), Fr., 
tune Hg*., Volkm. — secus cod., se- 
cundum Hg^ 24. 25. iJlofilorum cod., 
allophjlorum Hg^ 25. maiestas cod., 
maestitia emend. Merx., Hg^, maiestas 
tua Volkm., molestia Fr. 26. remi- 
niscetur emendavi, reminiscitur cod. 



ASSUMPTIONIS C. m— V. 



119 



mentuni; quod fecit cum patribus illoruiU; et palam faciei miseri- 
cordiam suam et temporibus illis et mittet in animam regis, ut 
misereatur eoruni; et dimittet illos in terram eorum et regionem. 
^*tunc ascendent aliquae partes tribuum et venient.in locum con- 

5 stitutum suum et circumvallabunt locum renovantes. duae autem 
tribus permanebunt in praeposita fide, sed tristes et gementes; 
quia non poterint referre immolationes domino patrum suorum. 
et X tribus crescent et devenient apud natos in tempore tri- 
buum. 

10 V. ^^Et tum adpropiabunt tempora arguendi, et vindicta 
surget de reges participes scelerum et punienfes eos, et ipsi di- 
videntur ad veritatem propter quod factum fuit: ,,devitabunt iu- 
stitiam et accedent ad iniquitatem et contaminabunt inquinatio- 
nibus domum servitutis suae", et quia fornicabunt post deos alie- xxxi^*i( 

l5nos. non enim sequentur veritatem dei, sed quidam altarium in- 
quinabunt de [ipsis] muneribus, quae inponent domino qui non 
sunt sacerdotes, sed servi de servis nati. ^^^^ enim magistri 
sunt doctores eorum illis temporibus, erunt mirantes personas 
cupiditatum et acceptiones munerum et peryendent iustitias acci- 

20piendo poenas. et ideo implebitur colonia et finis habitationis 
eorum sceleribus et iniquitatibus. adeo ius qui faciunt erunt impii 
indices, ii erunt in campo iudicare quomodo quisque volet. 



IV. 2. et temporibus illis cod., 
Volkm., Fr,, temporibus illis Hg*., M. S. 
et A. M. — et mittet cod. Hg^, M. S. et 
A.M., Fr., emittit Volkm . 3. misereatur 
emendavi, misereator cod. — dimittet 
emendavi, dimittit cod. 6. sed emend. 
VoLtm., M. S. et A. M., Fr., %ua cod. 
Hg. 7. poterint cod., Volkm., Fr., 
poterunt Hi^, M. S. et A. M. — pa- 
trum emendayi, patruum cod. 8. 9. 
tribum cod., tribulationis Hg^, tribuum 
Volkm., Fr., turbarum M. 8. et A. M. 

V. 10. tum Volkm., Hg. (gr.), cum 
cod. et ceteri edd. 11. surget omen 
davi, surgit cod. — de i. e. 6ih (cf. I, 
2 p. 116, 5) cod. et Boensch (Z. f. w. 
Th. 1868 p. 95), ad Hg*., in Fr. U. 
12. dividentur cod., Hg., M. S. et A. M., 
Fr., diiudicantur Volkm. 12. propter 
cod., Hg. al , propter yerbum H. o. et 
A. M. — factum cod. H^^ al., dictum 
Volkm., feitum M. S. et A. M. 13. 14. 
inquinationibus H^^, Volkm., Fr., in- 
genationibus cod., in ge(ntibu8) vel po- 



tius : in nationibus M. S. et A.M. 16. de 
[ipsis] emend., Boensch (Z. f. w.Th. 1874 

p. 557), de cod., de [iis] Hg*^ de 

[omnibus] Volkm., de [donis et] M. S . et 
A. M., de[decorM] Fr. 17. enim -= 6k 
(cf. juae ad 4 Ezr. VI, 8 notavi). — 
magistri cod., ^.al., deL M.S. et A.M. 
18. doctores cod., Hg. al., [et] doctores 
Fr. 19. cupiditatum cod., Hg^, Volkm., 
[cupidi] cupitatum M. S. et A. M., no- 
bilitatum Fr. — acceptiones cod., Hg^. 
al., acceptionis M. S. et A. M. — per- 
vendent cod. Hg^ al., pervertent Wie- 
seler (Jabrbb. 1 d. fheol. 1868 p. 641), 
Fr. 20. poenas, secundum Volkm., 
Fr. noiva(i^ H^. xifi&^, — finis cod., 
fines Fr. — habitationis emendavi, ha- 
bitationes cod. 21. 22. adeo ius qui 
faciant erunt impii indices, ii erunt in 
camj)o Ete. (gr.), a deo ut qui facit erunt 
impii iu^ces erunt in eam post fines 
habitationis sceleribus et iniquitatibus 
a domino qui faciunt erunt impii in- 
dices 'inerunt in campo cod. (ubi ea- 



120 



M0SI8 



VI. ^^Tunc exurgent illis reges imperanteSy et qui sacerdotes 
summi dei vocabuntur facient impietatem ab sancto sanctitatis. 
^^et succedet illis rex petulans; qui non erit de genere sacerdo- 
tum, homo temerarius et improbus, et iudicabit illis^ quomodo 
digni erunt. qui elidet principales eorum gladio et locis ignotis & 
sepeliet corpora illorum, ut nemo sciat ubi sint corpora illorum. 
occidet maiorea natu et iuvenes et non parcet. tunc timor erit 
illius acerbus in eis in terra eorum et faciet in eis indicia, quo- 
modo fecerunt in illis Aegyptii, per XXX et lY annos et puniet 
eos. ^^et producet natos^ qui ecedentes sibi breviora tempera 10 
dominarent. in partes eorum fortes venient et occidentis rex po- 
tens, qui expugnabit eos et ducet captivos et partem aedis ipso- 
rum igni incendet^ aliquos crucifiget circa coloniam eorum. 

Vn. 2 ©Ex quo facto finientur tempoi'a memento, [finijetur 
cursus a[eyi], horae liil venient, coguntur secus [8eptim]as [Vn]l5 
poB[tuma8] initiis tribus ad exitus. Villi propter initium^ tres 
septimae secunda; tria in tertia, duae ^[o]r[ae qujartae. ^^et regna- 



dem fere repetuntnr et post ,,fine8ha- 
bitationes sceleribus et iniquitatibas'* 
altera textns forma additar), a domino 
^ui faciunt emnt impii indices, ii emnt 
in campo Hgi., a aoraino. [quae] qui 
faciunt erunt impii indices et erunt in 
campo Volkm., a deo, ut, qui facta- 
runt. impie, indices emnt in ea in post 
M. S. et A. M.y a domino qui deficiunt 
erunt impii indices, et erunt in campo 
*Fr. 22. quisquae cod. 

VI. j. qui emend. Pr., in cod. et 
ceteri edd. 2. facient emend. Fr., fa- 
cient faeientes cod. , facientes Hg^, 
Yolkm.j in faciem facientes M. S et 
A. M. 3. succedet emend., succedit 
cod. 5. eKdet emendavi, elidit cod. 
6. sepeliet emendavi, sin^li et cod., 
singulis sepeliet Volkm., lugulabit M. 
S. et A. M., stran^labit Fr., stinguet 
(1. e. exstinguet) Koensch (Z. f. w. Th. 
\ 868 p. 58 sq.). 7. occidet emendavi, 
occidit cod. 8. acerbus emendavi, 
acemus cod. — in eis cod., del. M. S. 
et A. M. — terra Hg*., Pr., terram 
cod.. Volkm., M. S. et A. M. 9. Ae- 
gyptii Hgi. al., aegypti cod., sed du- 
bia vestigia correctionis ,aegyptii* te- 
status est Ceriani. — puniunt cod., 
pnnibit Hg*., Volkm,, Pr., puniet vel 
poenabit 11. S. et A. M. 19. produ- 
cet Hgi., Volkm., M. S. et A. M., Pr., 



. rodt«cit cod. ' — qui ecedentes sibi (di 
na^dXXijkoi) Hg. (gr.)^ . . . ecedentes 
sibi cod., succedentes illi Hg^, M. S. et 
A. M., [qi d]ecedentes sibi Volkm., [qui 
sujccedentes sibi Pr. — breviora cod., 
Hgi. al., duriora. Volkm., et pilnientes 
eos breviora M. S. et A. M. H. do- 
minarent Hg. (gr.) ,Pr., donarent cod., 
Volkm., donee Hg*., donee repente M. 
S. et A. M. -^ partes emend. A. de 
Gutschmid, Hg'. al., pares cod. — for-, 
tea Hg. (gr.), mortis cod., hostes A. de 
Gutscnm., Hgi., cohortes (cortes) M. S., 
Volkm., Pr., martiales {ol jigetoi) 
Roensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 111). — 
occidentis Hg*. al., occidentes cod. 12. 
qui Hg*. aL, quia cod. — ducet Hg*. 
al., ducent cod. 13. igni cod. aL, igne 
Hff*. — incendet Hg*. al, incendit 
cod. — crucifiget Hg*. al., crucifigit 
cod. 

VII. 14. facto cod.,Hg*. al., del. M. 
S. et A. M. 14 — 1 7. ftnietur — duae quar- 
tae Hg. (gr., om. horae), .... etur cur- 
sus a . . . . horae • Ull * tieniant cogontur 
secun a« . . . . fos ini- 
tiis tribus ad exitus • VIlI/ propter ini^ 
tium tres septimae secunda tria in ter^ 
tia duae hyr. . actae cod., [fini]etnr cur- 
sus a[nnortim], horae IHI venient, cogen- 
tur seculp septimlae [septem] posftre- 
mae ab]initiis trioulationis aa exitus. 



ASSUMPTI0NI8 C. VI— Vin. 



121 



bunt de his homines pestilentiosi et impii; dicentes se esse iustos. et 
hi suscitabunt iram animorum suorum. qui erunt homines dolosi, 
sibi placentes^ ficti in omnibus suis et omni hora diei amantes 
conyiyia^ devoratores gulae s[ervie]t][te8] ca nus 

5 diis . omnis u . . 

... ... • roe .... [d\dente8y [paupe]rum bonorum comestores, 
dicentes se fuiec facere propter misericordiam. qu\are] sicut exter- 
minatores quaeru[nt]; fallaces; celantes se^ ne possent cognosci; 
impii, in scelere pleni et iniquitate^ ab oriente usque ad oeciden- 

10 tern dicentes : ;;Habebimus discubitiones et luxuriam edentes et 
bibentes et potabimus nos tamquam frincipe& erimus'5. et manus 
eorum et dentes inmundA tractantes, et os eorum loquetur ingen- 
tia et «uper dicen^: .,,No2/ [tu me] ^angere, ne «nquin6^ me loco in 
quo [ver]6[or] .... is d su ud in . 

15 ........ re ... . ram .... in plebem quae ^er]v[it] illis. 

VnL '^'^Et [ci]to [ad]veniet in eos ultio et ira, quae talis non 
fuit in illis a saeculo usque ad ilium tempus, in quo suscitabit 



VTTTT pro^e initium, tres septimae se- 
cunda, tna in tertia, duo h[o]ra [e 
IV]tae Hgi., (ex quo- facto finientur 
tempora. momento) [:fiiii]etur cursus, 
q[ando] horae • IIII • ueniunt * coguntur 
8ecnn[aa, medi]a, e[t sic] pos[tuma in] 
initiis tribus ad exitus. YlII propter 
initium. tres {?a)q) septimae, secunda 
laria , in tertia duae [pjeractae Volkm., 
[sequejtur cursus . alfter] ; horae •IIII- 
uenient. cogentar secan[do septimanjae 
yinZ postjumae ab]iniUis tribulationis 
ad exitus. Villi propter (fort, tempora) 
initium, tres septLm[an]ae secunda, tria 
[in del.] tertia, duae. eractae M. S. et 
A. M. . Colanii et Wieseleri lectiones 
ad graecam meam versionem notavi. 
Fritzschius fere desperavit. Roensch 
(Z. f. w. Th. 1874 p. 552 sq.) haec propo- 
suit: £x QUO facto finientur tempora, 
momento nnietur cursus annorum. ho- 
rae nU variant [«» naQaXXaxzovtaL^ 
haben ungleiche Lfinge], coguntur [— 
sie werden ins Kurze gezogen] secus 
mensuram temporum [oder mensuram 
suppositam ?] inde ab initiis tribus ad 
exitus. Vint propter initium [^yyxx; 
tfjq agx^i]- 1'7* regnabunt emend. A. 
de Gutschmid, Hg^. al., regnarunt cod. 
VII. 1 . de his cod. et merique edd., 
debinc Hgi. ^— dicentes Hg^ al., do- 



centes cod. 2. animorum cod. et edd., 
amicorum emend. Roensch. (Z. f. w. Th. 
1874 p. 559). -6. [djelwites Volkm., 
Hg. (gr.). — [paupejrum Volkm., Hff. 
(gr.), Fr. — comestores cod. et edd., 
comesores coniecit Fr. 7. qu[are] si- 
cut (cf. m, 9 p. 117, 19) Hg. (gr.), 
qu . * ,8e et cod., eorum* si et volkm., 
eorum j sed et Fr. 8. quaeru[nt] Hg. 
(gr.)i qnenili et Fr. — possent cod. «t 
merique edd , possint Fr. 11. et po- 
tabimus nos Hg. (gr.)^ Fr., et putniur 
mus nos cod., si mutavimus nos Volkm., 
perpotabimus , mox !^ensch (Z. f. w. 
Th. 1874 p. 559). — erimus « iad- 
(levoL, cf. Vn,.20 p. 120, 15 coguntur 
■« avvayofievot, 12. dentes Hg. (gr.), 
Fr., mentes cod. et ceteri edd. — ^ tra- 
etabunt Fr. 13. superdicent (cf. 4 Ezr. 
VII, 23) Hg. (gr.), Fr., swper dicent 
cod. et ceteri edd. — Noli [tu me] tan- 
gere Volkm., Hg. (gr.), Fr., noli .... 
tenge cod. 14. |ver]s[or] Hg. (gr.). 
15, s[eT]i*jit] H^. (gr.), 8 . ,a . cod. se- 
cundum Oerianium. 

VIII. 16. et [Qi]ta [adjveniet Hg»., 
Volkm., et [al|te[raj ueniet M. S. et A. 
M., [ecce tanta] veniet Fr. , et , .ta , » 
ueniet cod. 17. iUum (cf. Boenseh 
Itala u. Valg. p. 276) cod., illud edd. 
— suscitabit ngK al., snscitauit cod. 



122 



M0SI8 



illifl regem regum terrae et potentantem a potentia magna^ qui 
confitentes circumcisionem in cruce suspendet. nam negantes tor- 
quebit et tradet duci vinctos in custodiam. et uxores eorom dis- 
donabuntnr gentibus; et filii eorom pari secabuntur a medicis, 
pueri inducere acrobistiam illis. ^^nam illi in eis punientur in 5 
tormentis et igne et ferro et cogentur palam baiulare idola eoram, 
inquinata quomodo aunt pariter continentibus ea; et a torquenti- 
buB iUos pariter cogentur intrare in abditum locum eorom et co- 
gentur stimulis blasfemare verbum contomeliose, novissime post 
faaec et leges quot haberent supra altariom soom. 10 

IX. ^^Tonc illo docente homo de tribo Levi; coins nomen 
erit TaxO; qui babens VII filios dicet ad eos rogans: ^^Videte, 
filii; ecce ultio facta est in piebe altera crudelis inmunda et tra- 
doctio sine misericordia et eminens principatum. quae enim gens 
aut quae regie ^ aut quis populus impiorum in dominum^ qui 15 
multa scelesta fecerunty tanta mala passi sunt; quanta nobis con- 
tigerunt? nunc ergO; filii, audite me. ^^yidete enim et scite, quia 
numquam temptarunt deum nee parentes nee proavi eorumi; ut 
praetereant mandata illius. scitis enim quia hae sunt vires nobis, 
et hoc faciamus: ieiunemus triduO; et quarto die intremus in spe-20 
lunca; quae in agro est, et moriamur potius quam praetereamus 



VIII. 1. potentantem emend. 
Roensch. (Z. f. w. Th. 1868 p. 92 sd.), 

S>testatem cod. et edd. 2. suspendet 
g^ al., suspendit cod. — nam (= Si, 
cf. I, 1 p. 115, 3) cod., et non M. S. et 
A. M. — negantes Hg^. al., necantes 
cod. 3. tradet Hg^, M. S. et A. M., 
Fx., tradidit eod. 3. 4. disdonabantar 
emend. M. Hanpt, Hg. (gr.), Fr., diis 
donabuntur cod., diris donabuntur Hg^, 
dominis donabuntur in M. S. et A. M. 
4. purl emend. Roensch (Z. f. w. Th. 
1874 p. 559), pueri cod., Hg. (gr., naX- 
6eg)f Volkm., M. S. et A. M., Fr., pnbe 
Hg^ — secabuntur BgK aL, secaoan- 
tur cod. 5. pueri cod., Volkm., pubis 
M. S , £^^') et yezabuntur M. S. et A. 
M., deL Fr., inpuris? Roensch 1.1. — 
inducere cod. et edd. plerique, indu- 
cent M. S., Hg^ — acrobystlam Hg^ 
al., aerosisam cod. — nam illi «» oi 
6L 7. pariter cod., del. Volkm. 10. 
leges quod cod., H^^., legis quod Hg. 
(fin".)f leges et quod Fr. 



IX. 11. ducente {^yovfiivov) Hg. 
(gr.), dicente cod., edicente fecce] 
volkm., Fr. , die erit M. S. et A. M. 
— leuui cod. 12. dicet H^*. aL, di- 
cens cod. 13. inmunda cod. Hg^. aL, 
in mundo M. S. et A. M., Fr. 13. 14. 
traductio = IXeyx^Q' 14. eminens 
principatum (vnegixofv xriv d^x^) 
emeniRoensch (Z.f. w.Th. 1868 p. 100),^ 
Hg. (gr), eminent principatum cod.," 
eminet principatum Volkm., emerens 
principatum {inatxdfv r^j> o^XV^) 
Roensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 560), 
dementia principatuum M. B. et A. M., 
Fr. 15. dominum Hg^ al., domum 
cod. 16. 17. contigerunt Hg^. aL, eon- 
t^erunt cod. lb, temptarunt Hg^, 
temptans cod., temptan[te]s VoUnn., 
temptavimus M. S. et A. M., Hg. (gr.), 
Fr. — parentes cod., parentes [nostnj 
M. 8. et A. M., Fr. 19. hae Hg. (gr.), 
haec cod., Hg^ al. 20. faciamus Hg. 
(gr.), faciemus cod. et edd. 20. 21. 
spelunea cod., speluncain Hg^ aL 



ASSUBiPTIONIS C. vm— X. 



123 



mandata domini dominoruni; dei parentum nostrorum. hoc enim 
si faciemus et moriemur/ sanguis noster vindicabitur coram do* 



mino*'. 



X. ^^Et tunc parebit regnum illius in omni creatura illius* 
5 et tunc zabulus finem habebit, et tristitia cum eo abducetur. tunc 
implebuntur manus nuntii; qui est in summo constitutus, qui pro- 
tinus vindicabit illos ab inimicis eorum. ^''[exur]get enim caele* 
stis a sede regni sui et exiet de habitatione sancta sua cum in- ebocIl. i, 
dignatione et ira propter fiUos sues, et tremebit terra, usque ad 
10 fines suas concutietur. et alti montes humiliabuntur et concutien- Eiio«h. i, 

loel. m, 

tur, et convalles cadent, sol non dabit lumen, et in tenebris con- ^P,v^ 
yertent se cornua lunae et confringentur, et tota convertet se in 
sanguine, et orbis stellarum conturbabitur, et mare usque ad 
abyssum decedet, at fontes aquarum deficient, ef flumina exare-4B2r.Yi, 

15 scent quia eXurget summus deus aeternus solus et palam venietySaoek-xc 
ut vindicet gentes/ et perdet omnia idola eorum. ^^tunc felix eris 
tUy Istrabel, et ascendes supra cervices et alas aquilae, et inple-4£zr.xi,s 
buntur; et altabit te deus et faciet te haerere caelo stellarum 
loco habitationis eorum et conspicies a summo et vides inimi- 

20 cos tuos in terra et cognosces illos et gaudebis et ages gratias 
et confiteberis creatori tuo. ^^nam tu, lesu Nave, custodi verba 
haec et hunc librum. erunt enim a morte mea usque ad ad- 
ventum illius tempera CCL, quae fient. et hie cursus [est] horum 



UL. 2. vindicabitur Hg^ al., uin- 
dicanitur cod. 

X. 5. zabulus, i. e. did^oXcq, cf. 
Lactant. de mort. persec. 16. — tristi- 
tia Hg^. al., tristitiam cod. -r- abdu- 
cetur Hg^, Volkm., Fr., adducetur cod., 
cLeducetur M. S. et A. M. 7. vindi- 
cabit Hgi. al., uindicauit cod. 8. 9. 
cum incugnationem et iram cod. 10. 
concutieto: et cod., haec et alia del. 
M. S. et A. M., ut bymnus quidam «f- 
:fiberetur. 11. tenebris cod., tenebras 
Fr. 12. et cod., del. M. S. et A. M., 
Fr. — convertet Hg^ aL, convertit cod. 
13. sanguine cod., sanguinem Hg^ aL 
— conturuauitur cod. 14. decedet 
Hg^ al., decedit cod. — at emend. 
Boenscb (Z. f. w. Th. 1868 p. 101), ad 
cod., et Hg^ al. 14. 15. exarescent 
emend. M. Haupt, Hg^, expavescent 



cod., Volkm., M. S. et A. M., Roensch 
(Z. f. w. Th. 1874 p. 560). 15. exur- 
^et Hg^ al., exnrgit cod. 17. 18. et 
inplebuntur [dies tuil Fr. 18. altabit 
Hg^. aL, altauit coa. — herere cod., 
haerere e M. S. et A. M. 19. eorum 
(7tt>v &<!XQ<»v) cod., eonum (alCuvmv) 
suasitBoensch (Z. f. w. Th.l874 p. 590). 

— conspicies Hg^ al., conspires coa. 

— uides cod. (cf. Eoensch m Z. f. 
w. Th. 1868 p. 85), videbis Hgi. al. 
20. terra Hg^ aL, ierram cod. — ages 
Hg^ al., agis cod. 2 1 . nam (»» Sh) cod., 
iam Hg^ ^al. 22. a morte mea Hg. 
(gr.), a morte receptionem cod. , a mea 
receptione Hg^, a morte et receptione 
mea Volkm., Fr., a receptione mea M. 
S. et A. M. 23. fient Hg., fiunt 
cod. et ceteri edd. — [est] Hg»., [eritj 
Volkm, Fr. 



124 M08IS 

quern conyeniunt, donee conBummentur. ego antem ad dormitio- 
nem patrum meorum earn, itaque tu, lesu Nave, firma. te elegit 
dens, esse mibi successorem eiusdem teBtamenti'^ 

XI. ^^Et cum audisset lesus verba Moysi, tarn scripta in 
sua scriptura, omnia quae praedixerat; scidit sibi vestimenta et 5 
procidit ad pedes Moysis, et hortatus est eum Moyses et ploravit 
cum eo. . ^^et respondit illi et dixit lesus: i^Quid me Solaris, do- 
mine Moyse, «t quo genere solabor de qua locutus es voce acerba, 
quae exivit de ore tuo, quae est plena lacrimis et gemitibus, quia 
tu discedis de plebe isi[a modo]? quis locus recipiet [iam] te? ant 10 
quod erit monumentum sepulturae? aut quis audebit corpus tuum 
transferre inde, ut humum de loco in locum ? omnibus enim mo- 
rientibus secus aetatem sepulturae suae sunt in terris. nam tua 
sepultura ab orlente sole usque ad occidentem; et ab austro usque 
ad fines aquilonis, omnis orbis terrarum sepulcrum est tuum.l5 
^^domine abis. et quis nutriet plebem istam? aut quis est- qui 
miserebitur illis? et quis eis dux erit in via? aut quis orabit pro 
eis nee pati^n^ ne uno quidem diC; ut inducam illos in terram 
Amorreorum? quomodo ego potero (....) plebem haac tamquam 

X. 1. conveniunt cod., Hg*. al., cedes Fr. — i8t[a modol Hg. (gr.); i8t[a 

(pud-odei^ovaiv Boensch Z. f. w. Th. multa] Yolkm., ist[a. Et iam] M. S. et 

1874 p. 560), confident Fr. 2. earn A. M., ist[a? verum] Fr. — recipiet 

Hg^. al., eram cod. -r- tu cod., Volkm., [iam] emend. Fr., Boensch (Z. f. w. Th. 

M. S. et A. M., Hg. (gr.),.Fr., te Hgi. 1874 p. 560), recipiet .... cod., reci- 

— firma Hg. (gr.), forma cod., formate piet [nunc] M. S. et A. M., recipiendi 
Hg^, firma te A. deGutschmid, Volkm., Hg. (gr.). II. audebit Hg*. at, au- 
(confortare et) firma te, (nam te) M. S. deuit cod. 12. transferre cod. — inde,. 
et A. M., confortare Fr. ut emend. A. de Gutschm., Hg*. al., in 

XL 4. tam, i. e. ovtiog. 5. quae ent cod. — humum (xoov) emendavi, 

cod., [quam] quae M. S. et A. M., Fr. homo cod. et plerique .^dd., hominis 

— praedixerat Hg*. al., praedixerant Hg*. 13. secus cod., secundum Hg*. 
cod. 6. Mojsis Hg*., Yolkm., meos 16. abis emend. M. S. et A. IL, Hff. 
cod., Mosc M. S. et A. M., Moyseos Fr. (gr.), ab his cod., abMnc Hg*., abibm 

— hortatus est eum Boensch (Z. f. if. Fr. — nutriet B^g*., M. S. et A. M., 
Th. 1868 p. 102 sq.), M. S. et A. M., nutrit cod., nutribit Volkm., Fr. 18. 
Hg. (gr.), Fr., hortatus est cum cod., nations cod, Hg*., patien[te]s Volkm., 
precatus est cum Hg*., luctatus est mtiscens M. S. et A. M., intermittens 
cum Volkm. — Moyses Fr., mouse cod., Volkm. — uno cod., Hg >.aL, unumFr. — 
Moyse Hg*., Moses M. S. et A. M. 7. die Hg*. aL, diem cod., Fr. 19. Amor- 
cum cod. Hg*. al.. coram Volkm. 7— reorum (cf. p. 125, 9) emend. H. Ewald 
Solaris emend. M. S. et A. M., Hg. (gr.), (Geschichte Ohristus' u. s. Zeit ed. lU. 
celares cod., Fr., zelaris Volkm. 8. Gdtting. 1867 p. 81), M. S. et A. M., 
Moyse Hg*. al., mouse cod. — solabor Hg. (gr.), Fr., arabomm cod., Hg*., 
emend. M. S. et A. M., celabor cod., Volkm., proavorum Boensch (Z. f. w. 
celabo Fr., zelabor Volkm. — qua cod., Th. 1874 p. 560 sq.). — ego emend. 
Hg., quo Volkm., M. S. et A. M., Fr. M. S., Hg*., ergo cod. et ceteri add. — 

— es Hg. al., est cod. — acerba Hg*. potero f ] M. S. et A. M., po- 

al;, acerua cod. 9. quae Hg*. aL, gue tero cod., Hg*. al., potero [ducere] Fr. 
cod. 10. discedis cod., Hg* 



K &u, que 
. al., dis- 



ASSUMPTIONIS C. X. XI. 



125 



pater unicum filiam, aut tamquam filiam dominam yirginem; qaa^e 
paratur tali viro, quae timebat, corpus custodiens eius a sole et 
ne (sint) excalciati pedes eius ad currendum supra terrain? 
^^[quid] ad voluntatem eorum praestabo illis ciborum et potus 

6 secus voluntatem voluptatis eorum? [viri] enim illorum erant DC^odxHtS?. 
millia. nam isti in tantum inereverunt in tuis orationibus, do* 
mine Mojse. et quae est mibi sapientia aut intellectus in domo 
[domini] verbis aut iudicare aut respondere? ^^sed et reges 
Amorreorum cum audierint expugnare nos, credentes iam non 

10 esse (Mosis) sacrum spiritum dignum domino, multiplicem et in- 
compraebensibilem ; dominum verbi fidelem in omnia, divinum 
per orbc^m terrarum profetem, consummatum in saccule doctorem 
iam non esse in eis dicent: ,,Eamus ad eos. si inimici impie 
fecerunt semel adbuc in dominum suum, non est defensor illis,. 

15 qui ferat pro eis praeces domino, quombdo Moyses erat magnus 
nuntius, qui singulis horis, diebus et noctibus habebat genua sua 
infixa in terra orans et intuens omnipotentem orbis terrarum 
cum misericordia et iustitia, reminiscens testamentum parentum 
et iureiurando placando doimnum/^ dicent enim: „Non est ille 



XI. 1. filiam dominam (^vyariga 
xvQlav) cod., Hg^. al., filia dominam 
M. S. et A. M., filiam domina Fr. 
2. tali viro cod., H^. al., nnptiali Tiro 
Yblkm., thalamo viri M. S. et A. M., 
tradi viro Roensch (Z. f. w. Th. 1868 
p. 105 sq. 1869 p. 228), Fr. quae 
timebat (svXa8n) cod. Hg^. al., quae 
timebat viam Volkm., cui timebat M. 
S. et A. M., quem timebit Boensch 
(Z. f. w. Th. 1. 1.), quae timebit Fr. 
2 Cor. XI, 2 contulit B. Weiss. 3. 
(sint) M. S. et A. M., Fr., om. cod. et 
ceteri edd. — excalceati Hgi. al., scal- 
ciati cod., discalciati Yolkm., Fr. 

4. fqnid] I^. (gr.), cod., [et qui] 

Volkm., M. S. et A. M., Fr. — ad vo- 
luntatem RgK al.,de uoluntatem cod., de 
aolontateFr. — ciborum et potus emend. 
Volkm., Fr., ciborum et potui cod., ci- 
bum et potum HgK, ciborum et poti M. 

5. et A. M., cib. et potuis Boenscn (Z. f. 
w.Th.l868. p. 106). 5. secus cod., se- 
cundum Hgi. — voluptatis Hff 1. al., uo- 



Itintatis cod. — [vinl (cf. Exod. XII, 
37), BgK, Fr., [copiaj Volkm. , [nume- 
rus] li. S. et A. M., [acies] Ebensch 



(Z. f. w. Th. 1874 p.'561). — erant cod., 
Hg. al., erunt Fr. — DC Hg». al., -C- 
cod. 6. inereverunt Hg >., qui creuerunt 
cod., quidem creverunt Fr., quid {slg 
Toaovxov xi) creverunt Eoensch (Z. f. 
w. Th. 1874 p. 561). 7. Moyse Hgi. 
al., mouse cod. 8. [domini] Volkm., 
M. S. et A. M., Hg. (gr.), Fr., .... 
cod. 9. expugnare cod., Volkm., M. 
S. et A. M., Hg. (gr.), Fr., expugna- 
bunt Hg^ 10. Mosis emendavi, se- 
met cod., Hg*., Volkm., [in eis] semen 
M. S. et A. M., secus Fr., semel Wie- 
seler 1. 1. p. 645, semideum vel senem 
Roensch (Z. f. w. Th. 1874 p. 561). 
Mosen intellegendum esse decent L 
11 sq. — multiplicem, i. e. itoXvfJisgfj 
(cf. Sal. Sap. VII, 22) Eoensch (Z. f. 
w. Th. 1874. p. 561). 13. dicent 

Hg^ aL, dicens cod. 15. Moyses 

Hg^ al. , monse cod. 17. omnipo- 
tentem Hgi., Volkm. al., homini po- 
tentem cod., omnipotentem [visitarej 
Fr. — orbis BgK, orbem cod. 19. 
placando cod., Hg., Fr., placans M. S. 
et A. M. 



126 



M08I8 



cum eifl. eamns itaque et confiindamaB eos a &cie terrae,'' quod 
ergo fiet plebi i^, domine Moyse?^' 

XTT. ^^Et postqnam finivit verba lesus, iterum procidit ad 
pedes Moysi. et Moyses prendit manum ipsius et erexit ilium 
in cathedra ante se. et respondit et dixit illi: ^^^Jesu, te ne 5 
contemnaBy sed piiaebe te securum et adtende verbis meis. omnes 
gentes quae sunt in orbe terrarum deus creavit ut nos, praevidit 
illos et nos ab initio creaturae orbis terrarum usque ad exitum 
saeculi. et nihil est ab eo neglectum usque ad pusillum, sed 
omnia praevidit et pronovit cunctis. [ecce] dominus omnia quae 10 
futura essent in hoc orbe terrarum providit, et ecce affertur. 
^''[itaque dominu]s me consti^utis pro eis; ut pro peccatis eorum 
[orarem] et in [pI]orare[m] pro eis. non enim propter meam vir- 
tutem aut firmitatem, sed temporatim misericordiae ipsius et 
patientia contigerunt mihi. dico enim tibi, lesU; non propter pie- 19- 
^^^ tatem plebis huius exterminabis gentes. ^^lumina ca6&*, firma- 
menta or^ /acta et probata a deo et sub anulo dexterae illius 
sunt facientes itaque et consummantes mandata dei crescunt 
et bonam viam exigunt. nam peccantibus et negkgentibus man- 
data carent bona quae praedicta sunt; et punientt^r a ^entibus20 



XI. 1. cdnfandamus {avyxi<o/isv) 
cod., Hg^ al., contundamns Fr. — 
fiiciae cod. — quod cod., M. S. et 
A. M., Pr., quid Hg*. 2. Moyse Hg^ 
aL, moose cod. 

Xn. 4. Moysi. et Moyses Hg*. aL, 
monsi et mouse cod. 5. lesu, HgS 
M. S. et A. M., Fr., iesus cod.. Morses 
Yolkm. 6. te Hg^, Fr., et cod., Volkm,. 
M. S. et A. M. 7. orbe BgK al., 
ore cod. — ut nos, praeuidit Boensch 
(Z. f. w. Th. 1868 p. 107), Fr., et nos 
praeuidit cod., Hg^ 8. usque EgK 
(coniecit Eoensch 1. 1.), Fr., ut cod., 
et A. de Gutschm. al. — 10. pronovit 
emend. Volkm., Hg. (gr.), Fr., prouo- 
iiit cod., Hg*. — cum eis cod., Hgi., Fr., 
cunctis M, S. et A. M. , Hg. (gr.). — 
[ecce] dominus emendavi, .... dns cod., 
mamj dominus I^*. , ^ [deus] dominus 
Volkm., Hg. (gr.), fut] dominus Fr. 
11. affertur Hg*. (adfertur), Volkm., 
aufertur cod., M. S. et A. M., Fr. — 

[itaque dominu]s Hg. (gr.), s 

cod. ([itaque dfils), [i3tissimu]s Hg*., 
[sic ds dmn]s Volkm. 12. ut emend. 
Volkm., Hg. (gr.), Fr,, et cod., Hg*. 
al. 13. [(Mrarem] et in lpl]orare[m] 



Eoensch 1. 1. , et in . . ccsLie. 

cod. (litteras omissas Geriani to vel 
lo legit). 14. firmitatem emendayi, 
infirmitatem cod., Hg*. al., in fixmitate 
mea M. S. et A. M. — temporatim {ngog 
xaigdv) emendavi, temperantius cod., 
temperantia Hg*. 15. contigerunt 
Hg*., contegerunt cod. 16. lumina 
ca^i (cf. Salom. Sap. XTTT, 2 ipminff- 
Qaq ovQovoVf Test. Levi 14 ol ipmax^ 
Qeq xov ovoavoi)) Hg. (gr.), omnia 
cadi cod., Fr. 16. 17. fimamenta 
cod., Hg*. aL, firmamenta [et] Volkm., 
enim fundamenta M. S. et A. M., fir- 
mamenta [et fundamenta] Fr. 17. 
et probata Volkm., Hg. ^.)» ^r., ut 

rouata cod. — annulo (cf. lerem. 

~n, 24. Agg. n, 24. Sir.XLIX.ll) 



A A. 



vel anulo emend. A. de Gutschmid et 
B. Weiss, E^*., Volkm., Fr., nullo cod., 
umbra M. s! et A. M. 18. crescunt 
cod., Hg*., Volkm., crescent M. S. et 
A. M., Fr. 19. exigunt cod., Hg*., 
Volkm., exigent M. S. et A. M.j Fr. — 
nam — 6L — carent Volkm., Hg. 
(gr.), carere cod., carebunt Hg*., Fr. 
— bona Hg*., M. S. et A. M., Fr., 
bonam cod., bona ea Volkm. 



ABSUMPTIOiaS C. XI. xn. FBAGHENTA. 127 

multis tormentis. nam [ut] in totum exterminet et relinqoat eos 
fieri non potest, exibit enim deus, qni praevidit omnia in 
saecnlo; et stabilitum est testamentum illius. et iureiurando 
quod 

Fragments. 

I. ^Eyij di el^i atfiig and xv%Qag. 

haec Mosis verba Clemens Rom. epi. I; 17 p. 22; 11 ser- 
vavit. 

II. Mosis exitum secundum Mosis assumptionem descripsit 
Clemens Alexandrinus Strom. VI, 15, 132 p. 806 sq.: ^MXioq aga 
xat Tov Mwvaia dvaXa^ficcv6fj,€vov dcixov eldev ^Itjaovg 6 xov Navtj, 
xai TOV ^iv fi€T* ayyiliavy tov di ini ta oqtj tibqI %aq q>aqctjf'' 
yag xijdeiag a^iovfievov. eldev de ^iTjOovg ttjv d'iav tavTtjv xdtto 
nvevfiOTi inaqd'etg avv xai r^ XaXi^y akV oix o^oiwg aidq)a> 
d'ewvTaij aXl^ 6 ^iv xat d'&tzov xarrjX&sv, noXv no figld'ov 
inayo^evog, 6 di inixateXd-wv vategov rijv do^av difjyeiTO tjv 
id'caiOy dia^qijaai dvvrjd'etg fx&XXov d'azigov, Sts xai xaS-agci- 
Tagog yevopiavogi dtjlovor]gy olfxatj T^g lorogiagf iiij nav%&v elvai 
Tfjv yvcSaiv inet ol fiiv to ouifia twv ygaqnaVy Tag ki^eig xat tcc 
ovofiaTa, xad-dnsg to awf^a to Mwvaewg ngoa^Xinovatv ^ oi di 
Tag diavoiag xat tcc vno twv ovofioiTtDV drjXovfXBvaj tov ^ieri 
dyyiXwv Mwvaia TtoXvngayfiovovvTBg. 

Origenes in los. Horn. VI, 1 (0pp. II, 400 sq.), quem con- 
tulit Roenscb (Z. f. w. Tb. 1869. p. 217): Denique et in libello 
quodam, licet incanone non habeatur, mysterii tamen huius 
figura describitur. refertur enim, quia duo Moses videbantur: 
imus vivus in spiritu, alius mortuus in corpore. 

Catena in Pentateucbum a Franc. Zephyrino edita (apud 
Fabric. Cod. psendepigr. V. T. II. p. 121 sq., H. Roenscb, Das 
Bucb der JubilHen oder die kleine Genesis, Lips. 1874. p. 481): 
Est quidem in apocrypho mjsticoque codice legere, ubi de crea- 
tis rebus subtilius agitur, nubem lucidam, quo tempore mortuus 
est Moses, locum sepulcbri complexam oculos circumstantium 

XII. 1. nam [at] Yolkm., M. S. et cod., Hgi. 3. saecolo emendayi, sae- 
A. M., Fr., nam cod., Hg^ 2. exibit cnla cod. et edd. 
Yolkm., M. S. et A. M., Fr., exinit 



128 MOBia A88UMPTIONIS FRAaMEHTA. 

perstrinzisse ita, ut nullus* neque morientem legislatorem neque 
locum videre potuerit, ubi cadaver conderetur. 

Evodius in epi. ad Augastinam (inter AugustinianaB CCUX): 
;,qnamquam et in apocryphiB et in secretis ipsius Moysi, quae 
scriptora caret auctoritatC; tunc quum ascenderet in montem ut 
moreretur, vi corporis efEcitur, ut aliud esset quod terrae man- 
daretur, aliud quod angelo comitanti sociaretur/^ 

III. E Scholio ad ludae epi. v. 9, quod edidit C. F. Mattbaei 
(ss. Apostolorum VH epistolae catbolicae. Rigae 1782. p. 238 sq.); 
cui addidi Catenam in epistolas catbolicas, ed. L A. Cramer^ 
Oxon. 1840 p. 160 sq.) v. cl. Roenscb (Z. f. w. Tb. 1869. p. 218 sq.) 
bausit boc fragmentum: 

TeXevTi/jaawog iv t(^ oq€i Mtovaecog 6 dgxayye^og MvxoLtj'k 
aTtoaviXketat ^erad^acov to aSfia. 6 ovv di^dfioXog avfteixs S-i- 
l(ov dnaTfjaaty leycov oti ifiol (edd. ifibv) %o otjfia wg T^g vltig 
deano^ovTi. iJTOi did to naTa^ai tov uiiyvrcriov pXaacpr^ptovvrog 
xara tov dylov xai q)ovia dvayoQevaavTog, (lij ivayxcjv Trjv xora 
tov ayiov ^Xaaq)ri(.uav 6 ayyekog ^EniTifirjaai aoi 6 d'eog, nqbg 
TOif did^oXov €q)rj. 

Clem. Hom. 11; 52: ov Mcovaijg q>ovevg tjv xal Ttagd leQewg 
eldcjXcov xQiveiv i^idv&avsv, 

Micbaelis et diaboli litem de corpore Mosis narravit Oecu- 
menius in epi. ludae p. 348: i^ di neql tov Mwvaiwg ad/iotog 
xQiaig iorlv avttj' Xiyetai tov MixcctjX tbv dQxdyyeXov tfj tov 
Mwvoiwg tag)fj d€dLf]xovr;x€vai. tov yccg di^afioXov tovto fiij 
xatadexonivovy dXX^ iniq>iQovtog syTcXtjfia did tov tov uilyvTVciov 
q)6poVf wg ahlov (edd. avtov) ovrog tov Mofvoiwgy xai did tovto 
(.tr^ avyxioQelad'ai avtqi tvx^iv t^g kvvofjiov ta(pijg, 

IV. ludae epi. y. Q: 6 di MixcctiX 6 dqxdyyeXog, ote t(p 

« 

diafioXip dtaxQivo^evog disXiyero neqi tov Mwvaitog adfiaiogj 
ovx itoXfirjoav xgiaiv inaveyxeiv fiXaoq)f]f^lagf dXXd eljisv ^Eniti" 
fiT^aei aoi xv^iog. 

Clemens Alex, adumbratt. in epi. ludae p. 1008 ad v. 9 no- 
tavit: bic confirmat assumptionem Moysis. 

Didymus Alex, in epi. ludae (T. IV. BibliotL Patrum p. 
327): ;;licet adversarii buius contemplationis praescribunt prae- 
senti epistolae et Moyseos assumptioni propter eum locum , ubi 



MOSIS ASSUMPTIONIS FRAGMENTA. 129 

significatur verbum archangeli de corpore Moysis ad diabolum 
factum." 

ApoUinarii Scholion in Nicephori Catena^ et Lips. 1792. T. I. 
p. 1313: arjfietioreovy oti xal iv toIs XQ^^olq Miovaiwg rjoav xai 
ukXac pi^Xoiy a^i vvv elalv ctTtonQvcpoty wg drjldl xat i; tov 'Iov6a 
intOTolrjj OTtov dcddaxei nat Ttegl tov Mo)v0e(og awfioecog^ xal evd'a 
fxefxvrjTai (og in naXaiSg yQ(xq>^g ^Idov xvgtog ij^et xat tcc e^rjg 
(v. 14. 15). 

V. Qelasii Cyziceni Acta Synodi Nic. 11, 20. p. 33. ^Ev 
fiipiicp^ de IdvaXri^pawg Mwvaewg Mixc^fjX 6 agx^yy^^og diaXeyo- 
lievog T^ diafiolip Xiyer Idno yaq Ttvevf^ceiog ayiov aviov ttolv- 
veg iYfcia^fXBv. xat ndliv Xiyu IdTto TtgoaiiTtov tov &^ov 
e^fjld'e TO Ttvevfia avtov^ xal 6 xoofiog iyivero. philosophus re- 
spondet: tcsqI di Ttjg ^rjd'slarjg ^AvaXrjXpaijyg Miovaewgy nsQl ^g 
aqTuag alqrjTtaTey ov8e axrixoa none el (xij vvvj Sd'sv alTcH vfj,Sg 
aag)€aTBQav fioi t(3v lex^ivtwv TiaQaQTrjoat Ttjv avcraoiv. 

Origenes de princ. Ill, 2, 1 (0pp. I, 138): et prime quidem 
in Qenesi serpens Eram seduxisse describitur, de quo in Ascen- 
sione Moysi, cuius libelli meminit in epistula sua apostolus lu- 
das, Michael archangelus cum diabolo disputans de corpore Moysi, 
ait, a diabolo inspiratum serpentem causam exstitisse praevari- 
cationis Adae et Evae. 

VI. Epiphanius Haer. IX, 4 p. 28 Petav. (cf. Eoensch, Z. 
f. w. Th. 1871. I, p. 91): Bvexaq)iaaav ol (xyytXoiy cSg ly Ǥ riiiag 
ikd'ovaa naqadoaig sx^i, to acSfia tov Mcovoewg tov ay tov xal 
OV7C ikovoavTO, dlX* ovdi ixotvcidijaav ol Syyelot uTtq tov aylov 
acofiaTog, 



HlLGKNFELD, NOV. TeSTAM. EXTBA CANONEM. FA8C. I. ED. II. 9 



ADNOTATIONES 

ad Mosis Assumptionem. 



I, 1. p. 115, 2. 3. qui est hia mUlesimua et quingenteaimua annus a crea- 
tura orbts terrae, Clemens Alexandrinus Strom. I, 21, 141 p. 404 Eupolemum 
ludaeum computasse retolit &nb 'AS&fi SxQ^ tov nifMxov itovg ^nfifijQiov 
Baoikimq, UtoXe/icclov td^SfoSixatov (SevxeQov?) ^aoiXsvovrog AlyvKxoy 
5149 annoSi dap ov 6\ xqovov i^i^ayt Mmvati^ tovg *IovSalovq iS Alyv- 
mov inl ti^ nQOstgrifisviiv nQayiMnslav annos 2580 (1. 1580). itaqae Eupo- 
lemuB amio mnndi conditi 2569 Israelitas ex Aegrpto emigrasse, Mosen* autem 
a. m. c. 2609 mortuum esse statoit. ceterum cl L Freodentnal, Alexander 
Polyhistor. YratisL 1875. p. 212 sq. labilaeorum liber a. parva Genesis anno 
2450 post mnndom conditum, yel 50 iubilaeis praeterlapsis, Mosem mortuum 
esse tradidit, cf. Dillmannum in Ewaldi Jahrbb. d. bibL Wissenschaft IIL p. 
76 sq. H. Boiensch, Das Bach der Jubil&en oder die kleine Genesis, lips. 1874. 
p. 247. losephns (Ant VIU, 3, 1) ab Adamo us^ue ad templnm Salomonis 
aedificatnm 3104 annos computavit. subtractis igitor 552 annis, ante ^uos 
Moses mortuns ponitur, efficiuntur 2552 anni post mundnm eonditom. mde 
a Mose assumpto usque ad dei ipsius iudicaturi adventum Pseudo-Moses Ass. 
X, 29 p. 123, 22. 23. tempera CcL eomputavit, septennia, ni fidlor, yel 1750 
annos. itaque totum saeculum annis 2500 et 1750 constat. Ezra propheta 
computasse videtur annos 4116 (cf. 4 Ezr. X, 46. XIV, 11. 12.), duodecies 
septena iubilaea, Pseudo-Moses XYII phoenicis periodos, quae singulae 250 
annis constant, cf. Taciti annales YI, 28 K Lipsu Chronologie der Aegypter, 
Berolin. 1849 p. 188 sq. y. cL H. Boensch (Z. t w. Th. 1874. p. 544) quidem 
post Mosem assumptum iterum 250 decennia yel 2500 annos statuit, totum 
seculum mtur 5000 annos complere censuii 

p. 115,3.4. nam secus qui in oHentesunt numeros \MM\mu^ et\CC\mus 
et \xXXXX]mu8 profectionis fynicis. haec decent, librum in occidente, et Bomae 
quidem, si coniicere licet, conscriptum esse, cf. Clem. Bom. epi I, 25 p. 30, 2 s^. 
iv xotq dvatoXixotg ronoig. /sea neque numerum neque pboenicem ayem plen- 
que yiri docti probayerunt. A. do Gutschmid ita restituere non dubitayit: „nam 
secus yd in oriente sunt numeros CCCCmus et YUmus et XXXmus piro- 
fectionis Phoenices, cum exiyit plebs.^' „annum'' e praecedentibus facile in- 
tellegi. , J>ie profectio Phoenices, ^ inl ^oivlxtjg Tcopf/a, ist die Wanderung 
Abranams nacn Eanaan (cf. Exod. XII, 40 LXX. Gal. Ill, 17. loseph. Ant YI, 
14, 2). Der Yf. beruft sich also auf die Zahlungsweiso der im Osten lebenden 
Juden, welche die Zahl yielleicht durch eine Ausdeutung yon Num. XIII, 23 
(xal XsSocDv knta Iksaiv (pxado/jL^d^j nod xov Tavlv Afyvnzov) begrun- 
deten. bie den LXX und Josephus fremdo Uebersotzui^ yon fanaan mit ^oi- 
vbtri findet sich in dem namlichen Zusammenhange bei Eupolemos (apud Euseb. 
praepar. ey. IX, 17, 2: xovxov 6'k 6ia xa nQoaxdyfiaxa xov Q-eov alg ^oi' 
vlxrjv iXd-Svxa)". Abrahami profectionem in Phoenicen (Canaan) etiam 0. F. 
Fritzsche interpretatus est. sed Yolkmaro et Boenschio placuit profectio Phoe- 
nices (Canaan, 1. e. Israelitarum) in Aegyptum, quae eyenit lacobo duce. Boen- 
scMus (Z. f. w. Th. 1874. p. 553) graece reddidit: ixdij/iia x^g ^oivlxijg et 
ultimam yocabuli ,fynicis* syUabam defendit comparato Onomastico sacro ed. 
La^d. L p. 136: „Libanus mens Phoenicis altissimus". sed neutri interpre- 
tation! annorum numeri ipsi conyeniunt. quis tandem hunc ordinem seque- 



ADNOTATIONES AD MOSIS ASSUMPTIONEM. 131 

tur: „CCCCmus et Vllmus et CCCmus", vel: „MMmin ct DCCLmus et 
CCLVmus"? quod vero 1. 5 additur, cum exivit plebs".. minime mihi videtur 
referendum esse ad Israelitas in Aegyptum profectos, sad ad Israelitas iam 
lordanem fluvium traiectoros. omnia sana sunt, si pboenidg ^rofectionem re- 
tinemus, quam avem fabulosam etiam "Wieselerus nic agnorit. nam prinia 
noQsla (poLvixoq statuebatur anno 250 mnndi conditi. neq[ae obstat voc. no- 
peia. iam in Orpbico illo bymno, quern Aristobulus reddidit apud Euseb.-prae- 
par. ev. XIH, 12, 5, legimus v. 24: tdpig yhg Mrjv Aavpoio nogslijg, Fsalm. 
Salom. XVm, 12. o SiatdSccg iv nqgslq: (pfoaxnoaq, 4 Ezr. IV, 13 ixnoQevo- 
fisvoi i^STtOQ^vdijoav ai vXai xwv 6h6Q(ovi Clem. Hom. n, 23 t§c aeX^vrig^ 
iiQ ri itOQsla xzX. phoenicis avis igitur mira profectio additur, cuius similitur 
dinem Mosis exitus praebere videbatur. Moses tamquam phoenix assumitur. 
cf. etiam quae ad X. 29 p. 123, 22. 23. notanda^ et supra p. 85 notata sunt, 
quod autem Pseudo-Moses tovg iv xp avaxoXj dgiQ^gAovq aadidit, eum in oc- 
cidente, Eomae, ut videtur, et paufo post annum 34 p. Chr. n., quo novus 
phoenix apparuit, scripsisse docet. etiam fiEilsos phoenices a. 36 et 47 appa- 
ruisse iam monui p. 96 sq. 

p. 115, 6. Amman, Roenschius (Z. f. w. Th. 1874 p. 556) contulit Hiero- 
njroi de situ et nominibus locorum hebraicorum librum (in Lagardii Onoma- 
sticis sacris. Getting. 1870. I. p. 88): Amman, quae nunc Fuadelfia, urbs 
Arabiae nobilis etc. p. 92. 

I, 2. p. 115, 6. 7. profetia quae facta est a Moyse in libro Deuteronomio, 
Mosis odae et benedictioni Deut. XXXTI. XXXflT additur haec prophetia. 

I, 3. p. 116, 7. 8. creavit enim orbem terrarum propter pleoem suam. cf. 
4 Ezr. YI, 55. 56. VII, 11. XIV, 31. 

^ p. 116, 11. 12 j[cf. Ill, 3 p. 118, 5). graece: xal nposS-sdoazo /us o d^s&g 
TCQO xarapoXrjg ^oofioVf slval fls tfjg Sidcd^i^xijg avzov /isclrrjv,. Paulus in 
epistula ad Galatas, ^uam exeunte fere a 55 conscripsit, III, 19. 20 Mosem 
Tov uealtijv appellavit. 

I, 4. p. 116, 16, 17. librorum quos tibitradam, quos ordinabis et chedrid' 
his et repones in vasis fictUibus, cf. Plinii HN. XIII, 13: libri cedirati. 

p. 116, 17 — 19. in looo quern fecit ab initio, orbis terrarum, ut invoeetur 
nomen Ulim usque in diem paenitentiae, templi locus sanctus habetur usque 
ad diem iudioii (cf. X, 27 p. 123, 7 sq.), quae ^ost templum a Bomanis de- 
letum scripta esse nequeunt. porro excluoitur ilia aetas, quum ludaeis ab 
Adriano imperatore interdictum erat, ne Aeliam CamtoUnam Hierosolymorum 
loco eonditam ingrederentur, cf. Ariston. Pell, apud Euseb. HE. IV, 6, 3, Ter- 
tuUian. adv. lud. 13 al. quae Volkmarus 1. 1. p. 68 diruti templi. vestigia in- 
yenisse sibi visus est, nulla sunt. 

II, 6. p. 117, 3 — 6. dominabuntur a prindpibus et turawnis per annos 
XVniy et XVIin annos abrurnpentur trtbus X. bene A. de Gutschmid: „Den 
Schltissel giebt das Buch Henoch, ifo Stunden und Herrscherzeiten rfeich- 
gesetzt werden. Die 18 Jahre sind die Herrscherzeiten des Josua> der 12 
Kichter, Eli, Samuel, Saul, David, Salomo, zusammen 18 Herrscher. Die 19 
Jahre des Abfalls der 10 Stamme sind die Zeiten der 19 Ednige von Israel 
von Jerobeam bis auf Hosea." cf. VII, 20 p. 120, 15: horae TTTT . Roen- 
schius (Z. f. If. Th. 1874. p. 547 sq.) hos annos mutato textu ad septennia 
rodigere studuit. 

II, 7. p. 117, 9. 10. et ddfermi victimas per annos XX. haec ad lu- 
daeorum regies, inter quos etiam Athalia riegina numerari poterat, spectafe bene 
monuit Lipsius. etiam haec Boenschius (Z. f. w. Th. 1874. p. 549 sq.) textu 
mutato ad septennia redegit. 

p. 117, 20. et Vll circumvallabunt muros, — i. e. res ludaeorum 
augeount septem ilU reges: Behabeamus, Abia, Assa, losaphatus, loramus. 
Abasia et Athalia regina — et cireumibo Villi, i. e. tuebor novem reges se- 
quentes: loasum (quamvis a Syris devictum)^ Amaziam, Usiam, lothamum, 
Ahasum, Hiskiam, Manassen, Amonum, losiam. reliqui r^es ultimi: loahasus, 
loiakimus, loachinus, Zedekia iam subditi erant Aegyptiis et ChiJdaeis. 

p. 117, 14. et sculpent omnium dnimalium iaola multa. cf. Ezech. 
Vin, 10. 

III, 8. p. 117, 15. ah oriente rex, i. e. Nebucadnezarus. 

IV, 12. p. 118, 17. Qui et servient circa annos LXXVIL huius servitutis 
annos consulte L^!VIl, no^ LXX designari monuit A. de Gutschmid. nam 

9* 



132 ADNOTATIONES 

huius libri scriptor illis LXX annis, quos iam Daniel IX, 24 sq. annorum heb- 
domades interpretatus oat, in novissimis temporibus addidit Vll bebdomades 
(YII, 20. p. 120, 15. 15). ceterum idem numerus iam Genes. IV, 24 invenitur, 
of. Mattn. XYin, 22 et lesu ^enealogiam apud Luc, HI, 26 sq. Roenschius 
(Z. t w. Tb. 1874. p. 550 sq.) nos LaXVU annos tamquam septennia inde ab 
anno 516 ante Cbr. n. usque ad a. 23 post Chr. n. computavit. 

p. 118, 17. 18. tunc intrabit unus, qui super eoa est etc. cf. orationesDa- 
nielis (IX, 4—19) et Ezrae (4 Ezr. VIIl, 20—36). 

IV, 14. p. 119, 8. 9. et X. tribus crescent et devenient apud natos in 
tempore tribuum. cf. 4 Ezr. XIII, 39—47, quam propbetiam, me quidem 
iudice, bic scriptor iam novit. 

y, 15. p. 119, 12 — 14. „devUabunt iustitiam et accedent ad iniquitatem et 
conlaminabufU inquinationibus damum servitutis suae/* }iaec e Iioro aliquo 
apocrypho bausta esse videntur. 

p. 119, 16. 17. qui non sunt sacerdotes, sed servi de servis fvaM, cf. quae 
losepbus Ant. XTTT, 10, 5 de Eleazaro Pbarisaeo narravit, qui loannem Hyr- 
canum cobortatus est, ^ut pontificatum deponeret, Sri, <p^aLv^ dxovofjisv ^nuQU 
t<3v 7iQ€afivtiao»v ^ aixfMtkioxov aov yeyovivai ttjv /ititi^a fiaaiXevovtog 
Avximrov Tov^Eniq>avovg. 

ylj 17. jp. 120, 1. 2. tunc exurgent illis reges imperantes, et qui sacer- 
dotes summt dei vocabuntur facient impietatem ab sancto sanctitatis: Macca- 
baei reges simul et sacerdotes, Aristobulus I et successores. 

YI, 18. p. 102, 3 sq. et succedet iUis rex 2)etulans etc. iamEwaldus 1. 1. p. 3 sq. 
bene vidit, bic Herodem M. describi, cui plane convoniunt 34 anni (I. 9). 
nam rex quidem creatus est Herodes iam a. u. 714 (40 a. Cbr.), sed non ante 
quam C. Sosius a. u. 717 (37 a. Cbr.), Hierosolyma expugnavit, regnum vere 
assccutus est, quod usque ad mortem (a. 750 u. c.,^4 a. Cbr.) obtinuit. lose- 
pbus^ bell, iud. X 33, 8: (Herodes) xeXevxa^BaaiXsvaaq^ ag>* oi fjihv anoxxEl'^ 
vqg ^Avxlyovov ixodzijas twv ngayfjidtwv Bttj^ tiaaaga xal XQidxov Ta^ i(p^ 
ov dh vnd ^PiOfiaiOiv iSsh^tj fiaoiXevq, km a xal zgidxovxa.^ Ant. JLVJLLl, 
8 (10), 1. Herodem per XXXTY annos regnasse etiam lulius AMcanus (Cbron. 
in Routbii reliqq. sacr. T. II. p. 293 ed. II) tradidit. 

VI, 19. p. 120, 10. 11. producet natos qui ecedentes sibi breviora tempora, 
dominarent etc. Herodis filii et successores erant Arcbelaus, Herofles Antipas et 
Philippus. A. de Gutscbmid haec ita restituere voluit: „et punivit deus He- 
rodem, ut nato succedenti sibi breviora tempora donaret'% sive scriptor ipse 
Mosis personam oblitus sit, sive interpres glossema margini adscrij^tum in tex- 
tum receperit. „breviora tempora*' yix probant Ewaldi et Wieseleri sententias, 
iUius statim post ludae Cralilaei rebeUionem baec scripta esse opinati, buius 
yix mortuo Uerode M. librum conscriptum esse censentis. nam parallelae 
ArcbelaL Herodis Antipae, Pbilippi dominationis tempora breyiora erant. Hero- 
dis M. nlii „ecedentes sibi" vix per decennium regnaverunt. 

p. 120, 11 — 13. in partes eorum fortes venient et occidentis rex po- 
tens, qui expugndbit eos et ducet captivos et partem aedis ipsorum igne 
incendet, aliquos crucifiget circa coloniam eorum. Ewaldus L X occidentis 
regem potentem Augustum inteUegere voluit et paullo post ludae Gaulonaei 
rebeUionem a. 6. p. Cbr. bunc librum scriptum esse censuit. illam sententiam 

Srobavit, banc repudiavit A. de Gutscbmid. hoc loco me docuit accurate 
escribi ludaeorum rebeUionem a Varo Syriae praeside devictam. nam primo 
post Herodem mortuum anno exarsit iUud beUum, quod Dt'^i hv dijo^is 
ludaei appellaverunt (cf. H. GrStz, Gescbicbte der Juden vom Tode Juda 
Makkabi^s bis zum Untergange des jud. Staats, Lips. 1863. p. 199 sq. 433 sq.). 
Varus expuenatis Hierosolymis Sabinum ibi reUquit, contra quem ludaeos 
iterum rebdlasse losepbus belL iud. II, 3, 1 sq. Ant. XVII> 10, 1 sq. nar- 
ravit. in quo tumultu ipsi tempH portions (pars aedis ipsorum) a Eomanis 
incendio deleti, tempU thesaurus direptus est. Varus autem cum exercitu 
subvenit, cuius fiUus GaUlaeam domans 2in(pwQiv hkiov xcbg fihv olxiixogaq 
ijydQanoSlaaxo (et ducet captives), t^v 6h noXiv ivingrjaev (losepb. Ant. 
ivn, 10, 10. beU. iud. H, 5, 1). ipse Varus legionem Hierosolymis ODsessam 
Uberavit et seditionis auctores e vicina regione conquisivit: iyivovxo dh 61 
dia xavxTjv xr^v alxlav axavgmd'ivxeg Siaxl^ioi (aUquos circumfiget circa co- 
loniam eorum.) 

Vn, 20. p. 120, 14—17. ex quo facto finientur tempora momento. [fini\etur 



AD MOSIS ASSUMPTIONEM 133 

cursus a\evi]y horae IIII venient, coguntur seciis sepHmas [VII] pos[tmnas] 
initiis tribus ad exUus, Villi propter initium, tres septimae secunda, tria in 
tertia, duae horae quartae. totum hunc locum iam desperayeram. sed sagacissime 
subvenit A. de Gutschmid, qui ita restituit: „Et quo facto finientur temporal 
inomento qui dicetur (rov Xex^rjoofjiivov) cursus a[evi. cum] horae IIII venient, 
coguntur (indyovxaC) seculi [septimjao pos[tremae, ab] initiis thlibsis ad exi- 
tus, VTIIT prope initium. tres septimae secunda, tiria in tertia, duae h[o]r[ae 
quarjtae*'. qua viri doctissimi emendatione usus etiam magis codicem seqoi 
Yolui et nonnuUa mutavi. graeca ita restitui: i^ ov ysvofiivov xeXsa^r^aovxai 
ol xaiQoL' naQaxgrifJict ^[xsXsod^laezai 6 dgSfioq tot[xQ^vov], &gai tiaaa- 
Qeg iXsvaovxai avvayousvai xatc: [rc:g hnrci hpSo/jidoag rag] eax[drag] do* 
XaXg xQialv elg tiXog' svvia oybSSv ^ agx4^ t^sZg bfiSofidSeg ^ devzsga, xqIu 
€v ty Tglxy* Svo [r^s TstdQjTTig fSpac]. etiam interpretationis fundamentum 
iecit A. de Gutschmid, inde a ludaea in provinciam Bomanam redacta pro- 

fressus. quem terminum et ipse recepi, tribulationis quidem, non septem neb- 
omadum ultimarum, quarum initium Vari bellum (a. 4 ante Chr.) censeo. 
„Vini propter initium'* vir clarissimus optime interpretatus est: ^Augustus 
nach der Yerwandlung Judaa's in eine romische Provmz 6 n. Chr. bis an sei- 
nen Tod, der 14. Sept. 14 n. Chr. erfofete, also im 9. Jahre nachher". haec 
erit rj dgx^- n^res septimae secunda*'. naec bene vidit A. de Gutschmid Tibe- 
rio imperatori (a. 14 — 37 p. Chr.) convenire, qui mortuus est, axfiyv a^rd^ r^y 
dgx^v r^fiigag tgeZg xal nivrs fiflvag ngog iviavrCbv dvo xal eheoaiv (lo- 
seph. Ant. XVIII, 6, 10, sex menses bell. iud. 11, 9, 5). itaque Tiberius im- 
perator tres annorum hebdomades paululum superavit, neque opus esse censeo, 
ut cum A. de Gutschmidio ita distinguamus: „tres septimae secunda (3x7 
+ 2 == 23). tria in (anni?) tertia''''. Caium CaUgulam imperatorem (a, 38—41) 
acerrimum ludaeorum hostem, recte inteUexit vir clarissimus, tres annos, decem 
menses, novem dies imperantem, vel secundum losephum bell. iud. 11, 11, 1 It^ 
xgla xal fjLfjyag dxru) (cf. Ant. XIX, 2, 5). „duae horae guartae'* hie discedo a 
viro doctissimo, ^ui yoc. „duae'' ita interpretatus est: „duae hebdomades, XIV 
fere anni, Claudii imperantis a. 41 — 54, annos XIII, menses VIII, dies XX 
(cf. loseph. beU. iud. II, 12, 8. Ant. XX, 8, 1). equidem interpretor: „duo anni 
[interpres numerum ^ male vertit] horae (][uartao, Claudii, quart! Eomanorum 
imperatoris". . si recte interpretatus sum, hic liber conscriptus est ineunte Clau- 
dii imperio, paulo post Caii ludaeis infestum imperium, cuius vexationes Philo 
(in Flaecum, logat. ad Caium) et losephus (bell. iud. II, 10. Ant. XVIII, 8) 
tradiderunt. quum Claudius vix per duo annos (42. 43) imperasset (6vo trig 
TszdgTijg). — annum 41 etiam fiusebius in Chrbn. Caio tribuit — ,Herodes 
Agrippa I, ludaeorum rex, mortuus est a. 44 p. Chr., quem per tres annos sub 
Clauaio regnasse retulit losephus (Ant. XVIII, 8,2 cf. bell. iud. II, 11, 6). 
itaque ludaoa iterum in provinciam redacta est. sed Cuspius Fadus procurator 
ludaeos ducibus Tholomaeo, Eleazaro, Theuda aHis rebellantes devmcere coa- 
ctus erat (cf. loseph. Ant. XX, 1, 1 sq.). in his turbulentis temporibus, recenti 
adhuc Caianae persecutionis memoria ludaeo alicui Romano septem annorum 
hebdomades, quarum initio Varus ludaeos debeUaverat, iam ad finem vergere, 
ot quarta Bomanae' tyrannidis bora to tiXog advenisse videbatur. Clauaium 
omnes ludaeos Boma expulisse narrant Acta app. XVIQ, 2. Sueton. Claud. 25: 
ludaeos impulsore Chresto assidue tumultuantes Boma expulit. Dio Cassius 
LX, 6: tovg te *Iov6alovg nXeovdoavxag avS-ig, Uioxs x<xX€n(bg &v oivsv ra- 
Qf^XVQ ^^^ ''^ov dx^ov C(p(bv xTig noXewg elgx^V^^^* ^^^ i^^Xaae fiivy r^J^ 
d?) Tcatglip pio) ^gcofiivovg dxeXsvae /jltj avvad-QoLt^ea^ai, Tacitus Ann. aII, 
52: de mathematicis Italia pellendis factum Senatus consultum atrox et irri- 
tum. Ewaldi et Wieseleri al. sententios recensui in libro: Messias ludaeo- 
rum p. 464. 

Vn, 21 p. 120, 1$ sq. et repnabunt de his homines pestUentiosi et impii 
etc. reges vel principes Uerodiani sub Bomanorum imperio. 

Vin, 22 p. 121, 16. 17. Et [ctlto [adjvetiiet in eos ultio et ira, quae talis 
non fuit in iUis a saecido usque ad iUum tempus. cf. Matth. XXIV, 21 ^atai 
yaotoxe d-XZmg /xeyakrjf o?a oi yiyovsv an' aQj^rjg xtlaeotg i'og tov vvv 
oio ov firi yevrjtai. atrocissima ludaismi.persecutio praedicitur, quam iube- 
bit „rex regum terrae" (p. 122, 1) i. e. imperator Bomanus, cf. 4 Ezr. IX, 3 et 
quae adnomvi. 

IX, 24 p. 122, 11 sq. homo de tribu Levi, cuius-nomen erittaxo (interpres 



134 ADNDTATTONES 

numeri rf y* vim non intellexit) , qui hahens VIL fUios etc. comparandus est 
Isai com VU filiis, inter quos David rex unctus est, cf. 1 Regg. (Sam.) XYI, 
10. 1 Ghron. n, 13 — 15. oon iam regius Mossias e Davidis gento (cf. Ps. Sal. 
XYU, 23. 4 Ezr. XII^ 32), sod sacerdotalis e tribu Levi exspcctatar. nomen 
,,taxo*' non accurate mterpres roddidisse videtnr, qnia non intellexit. g^aecos 
numeros esse snspicor t (CGC) et ^ (LX), quibus fortasse addamus oportet /, 
itaque conieci TSf (CCCLXin), qui numerus hebraico vocabulo mwon effici- 
tor, singulis litteris tamquam numerorum signis computatis. eadcm ratione 
loan. Apocal. XIII, 18 numero ;(|g' Neronem Caesaircm significavit. ad nume- 
nun T^g' (365, cf. Gen. Y, 24) JBasilidianorom nomen mystoriorum dpoaaiS^ 
ippcc^ag roducitur. alias sententias iam rocensni (Mess. Ind. p. 466 sq.). ad- 
dendus est A. Hausrath (NTIicIie Zeitgeschichte lU. p. 279): „DerNamoTaxo 
lost sich nach meiner Meinnng ana 1 Mos. 49, 10: ^Ticht weicbt der Fuhrer- 
stab von luda, bis n^*^ kottimt. Untor dem n^^v wurdo violfach der Messias 
vorstanden (vgL Bd. I, 176). YermOge der Metbodc Atbascb vortauschte nun 
der Yerfassor die Bucbstaben von nV<« immer mit dem im Alphabet folgenden 
und gowann so itosn ^ das « verweohselt der Uobersetzer mit D und kam so zu 
dem Namen Taxo". 

IX, 25 p. 122, 20. 21. ieiunetnna triduo et qxMHo die hvtremua in speltin- 
cam,quae in ctgro est, etc., cf. 1 Mace. 11, 29 — 38. 2 Mti.cc. YI, 11 sq. 

iC 26 p. 123, 5. 6. tunc implebutUur manus nnntii, qui est in summo const i- ■ 
tut lis, of. I)an. XU, 1. ipse Moses magnus nuntius appellatur XI, 34 p. 125, 
15. 16. summus angelus tamquam sacerdos inaugurabitur, cf. Exod. XXYIU, 41 
(37). XXIX, 9. Lev. XXI, 10. Nimi. Ill, 3. lufic. XYH, 5. 3 (1) Regg. XIII, 
33. Tostam. XII Patriarch. Levi 8. 

X, 27 p. 123, 7. 8. [exur]get enim caelestis a sede regni sui et exiet de 
habitatione sancta sua, cf. Enoch. I, 3. 

p. 123, 9. propter filios suos, i. e. ludaeos, cf. Ps. Sal. XYIII, 4. 

p. 123, 11 — 13. sol non dahit lumen, et in tenehris convertent se corniia 
lunae et confringentur, et tota convertet se in sanguine, et orbis stellarum ceii- 
turbabitur, cf. les. XlTI, 10. Ezech.^II, 7. loel III, 3 sq. Matth. XXIY, 29: 
tvd^iatg dh^ /jiita triv B-XTtpiv x(bv ^fifQiov ixslvatv q ijXiog oxotio&ijosrai^ 
7ta\ ^ osXtJvtj ov Swaei x6 (piyyog avxriq, xal ol aatigsg neaovvxai and 
toy oifQavoi), xal tj Svvdfisig twv oifQavdiv oaXsvS-iiaovtai. 

p. 123, 14. 15. et fiumina exarescent. cf. 4 Ezr. YI, 24 xal al XQtjvai xwv 
nr/ymv ota&^oovrai xal oi xataSQa/jiovvrai &Qag XQetg. Tostam. XII Pa- 
triarch. Levi 4 xal twv iddvwv ^tigaivofAkviov. 

X, 28 p. 123, 17. 18. supra services et alas aquilae et implebuntur. cf 4 Ezr. 
XI. XIY, 18. Pseudo-Moses Ezrae prophetae tricipem aquifam novit, quamvis 
negante Wiesolero.. 

p. 123, 18. et f octet te haerere coelo stellarum. cf. Orac. Sibyll. Y, 251: 
(ludaei) \>\i)6a^ dslgovxai &XQ^ ^^^ ve<pSQ>v igepsw^v, 

p. 123, 22. 33. erunt enim a morte mea usque ad adventum iUius tem- 
pora CCL, quae fient, hebdomades annorum etiam hie inteUego, i. e. 1750 an- 
nos a Mose assumpto usque ad annum 45 p. Ohr. computatos. etiam losephus 
(Ant. IX, 14, 1) a Palaestina duce losua occupata usque ad Samariam ab As- 
syriis e]q>ugnatam (722 a. Chr.) annos 947 computavit, itaque ab iUo tempore 
usque ad annum 45 aer. Dion., quem Mosis Assumptio ultimum huius seculi 
statuit, 1714 annos. Mosaica Assumptio autem etiam ita sibi constat, ut ad- 
ditis 2500 annis, quum Moses assumptus esse dicitur, usque ad annum extremum 
45 p. Chr. effici velit 4250 annos mundi, qui sunt XYIl phoenicis profectiones. 
Roenschius (Z. f. w. Th. 1874 p. 544) .,tempora CCL*' decennia interpretatus est. 

XI, 32 p. 125, 2. 3. tamquam filiam dominam virginem, quae paratur tali 
viro, quae timebut. B. Weissius optime contulit 2 Cor. XI, 2 fiQfioadfiriv yag 
vfjiag ^vl avSgl nagB-ivov ayvtjv nagaavjjaai z^ Xgiotip, 

Pn^m. Ill — Y, p. 128 sq. ad ludae epi. v. 9 (p. 109) conferre iuvat Origenis 
Horn. XXXY in Luc. 0pp. Ill, 973): „legimus (si tamen cui placet huiuscemodi 
scripturam recipere), lustitiae et iniquitatis angelos super Abrahae salute et 
interitu disceptantes, dum utraeque turmae suo eum volunt coetui vendicare". 
ita fere apud Persas deorum et daemonum certamina de mortuorum animabus 
nftrrantur (Yendidad YII, 132 — 136). etiiam Mauichaeos talia certamina docuisse 
doeet liber Fihrist appellatus, cf. Flfigelii librum: Mani, seine Lehren und 



I . 



AD MOSIS ASSUMPTIOKEM. 13& 

seine Schrifton, ein Beitrag zor GeschiGhte des Manichftiimns aus dem Fihrist 
etc. Lips. 1862 p. 100 s^. 

ad ea quae ludae epistnla-, Origenes, Didymus, Oecnmenius da MichaeliB 
et diaboH certamine e liosis assumptione readiderimt> coniiBirre li<>et rabbini- 
cam Mmvaiioq aviXrm>iv (rtvna ^o m'^tsB) sea utnunque libram „de morte Mo- 
sis'' editam a Gilberto Gaulmino (cum praeifiatioiie I. A. Fabricii, Hamburgi 
1714; Prophetae veteres pseudepigraphi ed. A. F. Gfroerer, Stattgardiae 1840 
p. 317 sg.). nam ibi Samael daemonam principi Mosis animam appetenti ob- 
stat Micnael Israelitanim tutela (in libvo priori p. 74 sq. ed. Ganlmin, in altero 
p. 146 sq.). ille Mosem occisums fdgatnr (in priori libro p. 82 sq., in altero 
p. 161 sq.). non diabolus, sed deus ipse Mosi exprobrat illins Aegyptii caedem, 
quam etiam Oecumenius memoravit, (in libello priori p. 50). libram ^o n-nt9fi 
mn9 iam lellinek edidit (Beth-ha-Midrasch, YoL I. Lips. 1853 p. 115 sq.). 



jr ,, 



i 

M 



• 



ADDENDA ET CORRIGENDA: 

dementia Rom J epi, I, in textu: p. 3, 6 nkti^vv^uy^ 1. nXrjQvvd'El^. — c. 7 
p. 11, 2 Tcp ^sqi navQl avroi;, L tqp nargt aiftov rep ^sS. — c. 12 p. 
15, 7 vnoSeixvvovaa, L inoSeucrvovoa, — c. 14 p. 17, 18 tj/jiag^ 1. ifi&Q. 

— c. 16 p. 20, 11 post Id^fiiAtv punctnin, post inXav^d^fiev comma po- 
nendnm est. — c 24 p. 30, 14 avlaxatai vf^igci^ L avlotarai ^ ^fiigcu 

— c. 28 p. 36, 3 aov, L aov'. — p. 35, 4 ifinegiixovrog' , L iiAiteQii" 
Xovrog, — c. 30 p. 86, 3 dfiovolav, 1. Sfidvoiav. — c. 45 p. 50, 4 "^nsgaani- 

jji ox^g, 1. {fnsgaaniar^Q. — c. 56 p. 61, 5 xgiv, 1. x^Q^^- — <5. 57 p. 63, 9 

^Jov, L dSoif. — c. 59 p. 64, 9 ad marginem, Num. Y, 31 'ponendnm 
ad 1. 11. — c. 60 p. 65, 25 t, L tdt. 
in notis: c. 1 p. 4, 10 Iv zoXq vofioiq I, Laor., add.: Bryon. — c. 4 p. 8, 1 
om. A., L om. I. — c. 6 p. 10, 11 ooraiwv A, add. dotwv I. — c. 7 p. 
11, 2 nccTQl — ^pleriqne edd., 1. x^ jioxqI avxov rep ^et^ I, xm d-w [naxQi] 
avxov A, Bleek apud lacobs.. Dress., Hg^, Tischdf., Laur., Bryen., r^ 
d-sfp [xal naxQl] avxov Lightf.^ Gebh., t^ d^etp [alfia] airxov Ion. et ple- 
rique edd. — c. 8 p. 11, 12 (lexk I et Bryen., fieB' A et priores edd., L 
fAixa I et Bryen., (le^^ priores edd., — p. 11, 14 vfimv A et edd. omnes, 
etiam Bryen., xov Xaoli fiov (gL L 15) I. — c. 14 p. 17, 10 add.: vfiag I 
ct BryoD., tj/iag A et odd* priojes. — c. 14 p. 17, 10. 11 yeysveod^ai xm 
d'W {^€(p) A et priores edd., L yevsod'cci xm ^dJ {fi€(f) A et priores edd. 

— c. 15 p. 9—12, 1. 3. p. 16, 8 iq., L p. 17, 9 sq. — p. 19, 9 a€»xijQl(p— 
plerique edd., 1. iv owxfjglfp {cL LXX) Clem. Al., Hg^, Bryen., ev OfoxrjQia 
(awxtjglq) A, Ion. et plerique edd., om. L — c. 20 p. 26, 4 Xeixovgysiav 
A, L xigp Xeixovgysiav A et edd. (XixovQylav), xal xi^v Xsixovpylav I. — 
c. 23 p. 29, 16 TtoQQOf yeyevio&w I, L noQQm ye ysvia^w I. — c. 36 
p. 42, 4 oaw (non cow) etiam A, of. Tischdf. 

Clementia Rom. epL II, in textu: c. 5 p. 73, 2 yeiwav^ 1. yievvav. — c. 13 
p. 80, 13 8, 1. 8. — c. 17 p. 83, 18 alxov', L cAxod. 

in notis: c. 17 p. 84, 1 Sovxeg I et Bryen., fort. SiSovxeg. — c. 18 p. 84, 6 
e^aQiaxajSvx€»v I et Bryen., fort. edaQSOxo'dvxwv, cf. epi. I, c. 41 p. 45, 
17. c. 62 p. 67, 3. 

Adnotationes ad Clementis Rom. epi. L c. 2 p. 5, 3. 4. cf. etiam dementis Alex. 
Eclog. ex prophet. §. 12 p. 992 : xh, Sh i<p66ia xl^g xvQUue^g dSoU ol fia- 
xaQiCfAol xov xvqIov. — c. 59 p. 64, 12. add.: L L. lacohi (die beiden 
Briefe des Clemens yon Bom, theol. Stud. u. Erit. 1876. lY. p. 710 sq.) 
contendit, banc orationem postea Corinthi, ubi epistula publico legebatur, 
insertam esse. 



LIPSIAE: IMPBKSSERUNT HUNDBBTSTUND A PRIES. 









r 



■•* 



*k- 



^ 



-■« 



4l 



* . 



d 



i