(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Biodiversity Heritage Library | Children's Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Collection des anciens alchimistes grecs"

Digitized by the Internet Archive 

in 2009 with funding from 

University of Ottawa 



http://www.archive.org/details/collectiondesanc23bert 






COLLECTION 



DES ANCIENS 



ALCHIMISTES GRECS 

PUBLIÉE 
SOUS LES AUSPICES DU MINISTERE DE l'iNSTRUCTION PUBLIQUE 

Par m. BERTHELOT 

Sénateur» .Mesibre de l'Institut, Professeur au Collège de France 

Avec la collaboration de Ch.-Em. RUELLE 

Conservateur adjoint a la Bibliothèque Sainte-Geneviève 



SECONDE LIVRAISON 

comprenant : 

LES ŒUVRES DE ZOSIME 

TEXTE GREC ET TRADUCTION FRANÇAISE 

AVEC variantes, NOTES ET COMMENTAIRES 




PARIS 
GEORGES STEINHEIL, ÉDITEUR 

2, Rl'E CASIMIR-DELAVIGNE, 2 

1888 



> (U. 



III. 


XVI. 


III. 


XVII. 


III. 


XVIII 


III. 


XIX. 


III. 


XX. 



TABLE DES MATIÈRES 

DE L.\ Ih LIVRAISON 

(TEXTE GREC ET TRADUCTION) 



Text« Traduction 
Troisième partie. — Les Œuvres de Zosime. 

III. I. Le Divin Zosime. Sur la Vertu. Leçon 1 107 117 

III. II. La Chaux. Zosime dit au sujet de la Chaux ii3 121 

III. m. Agathodémon ii5 124 

III. IV. Hermès ii5 124 

III. V. Zosime. Leçon II ii3 125 

III. vbis. Ouvrage du même Zosime. Leçon III 117 127 

III. VI. Le Divin Zosime. Sur la Vertu et l'Interprétation. .. . 118 127 

III. VII. Sur l'Évaporation de l'Eau divine (qui fixe le mercure). i38 141 

III. VIII. Sur la même Eau divine 141 [43 

III. IX. Zosime de Panopolis.^Iémoires authentiques sur l'Eau 

divine 143 146 

III. X. Conseils et recommandations pour ceux qui pratiquent 

l'art 144 147 

III. XI. Zosime de Panopolis. Écrit authentique sur l'art sacré 

et divin de la fabrication de l'or et de l'argent. 

Abrégé sommaire 143 148 

III. XII. Sur les substances qui servent de support et sur les 

quatre corps métalliques, d'après Démocrite 14S i5o 

III. XIII. Sur la diversité du Cuivre brûlé i53 i54 

III. XIV. Sur ce point qu'ils donnent le nom d'Eau divine à tous 

les liquides et que c'est une substance complexe et 

non simple 1 34 1 55 

III. XV. Sur cette question : Doit-on en n'importe quel moment 

entreprendre l'œuvre ? 1 56 1 56 

Sur l'exposé détaillé de l'œuvre. Discours à Philarète. iSy i58 
Sur cette question : Qu'est-ce que la substance suivant 

l'art et qu'est-ce que la non-substance? 167 167 

Sur ce que l'art a parlé de tous les corps, en traitant 

d'une teinture unique 169 16S 

Les quatre corps sont l'aliment des teintures 170 169 

Il faut employer l'alun rond. Discours contradictoire. 171 170 



TABLE DES MATIERES 



III. 


XXI. 


III. 


XXII. 


III. 


XXIII. 


III. 


XXIV. 


III. 


XXV. 


III. 


XXVI. 


III. 


xxvii. 


III. 


XXVIU. 


III. 


XXIX. 


III. 


XXX. 


III. 


XXXI. 


III. 


XXXII. 


III. 


xxxni. 


III. 


XXXI ν . 


III. 


XXXV. 


III. 


XXXVI. 


m. 


XXXVII. 


III. 


XXXVIII 


III. 


XXXIX. 


III. 


XL. 


III. 


XLI. 


III. 


XLII. 


III. 


XLIII. 


III. 


XLIV. 


III. 


XLV. 


III. 


XI.VI. 


III. 


XLVII. 


III. 


XLVIII. 


III. 


XLIX. 


III. 


L. 


III. 


LI. 


III. 


LU. 


III. 


LUI. 


III. 


LIV. 


III. 


LV. 


III. 


LVI. 



Texte Traduction 

Sur les soufres 172 '73 

Sur les mesures 1 77 '76 

Comment on brûle les corps 179 177 

Sur la mesure du jaunissement 181 179 

Sur l'Eau divine 184 181 

Sur la préparation de l'ocre 186 i83• 

Sur le traitement du corps métallique de la magne'sie. 188 184 

Sur le corps delà magnésie et sur son traitement. .. . 191 188 

Sur la pierre philosophale 198 194 

Sur ia composition des matières premières 204 199 

Sur la poudre sèche (de projection) 2o5 199 

Surl'ios 2o5 200 

Sur les causes 206 200 

Enchaînement de la Vierge 206 201 

Les hommes métalliques 207 201 

Lavage de la cadmie 207 201 

Sur la teinture 207 202 

Sur le jaunissement 20S 202 

L'Eau aérienne 209 2o3 

Sur le blanchiment 211 204 

Livre véritable de Sophé l'Egyptien, etc. Livre Mys- 
tique de Zosime le Thébain 211 2o5 

Livre véritable de Sophé TÉgyptien, etc 2i3 20b 

Chapitres de Zosime à Théodore 2 1 5 208 

Sur les divisions de l'art chimique. 219 211 

Fabrication du mercure 220 2i3 

Sur la diversité du cuivre brûlé 222 2 1 5 

Zosime. Sur les appareils et les fourneaux 224 216 

Fabrication de l'argent avec la tutie 227 220 

Du même Zosime. Sur les appareils et les fourneaux. 

Commentaires authentiques sur la lettre Ω 22S 22 1 

Sur le tribicos et sur le tube 236 228 

Le premier livre du compte final de Zosime le Thébain. 239 23 1 
Interprétations sur toutes choses en général et (notam- 
ment) sur les feux 247 237 

La céruse 248 238 

Sur le blanchiment 249 239 

Interprétation sur les feux 249 240 

Sur les vapeurs 25o 240 



COLLECTION 



ALCHIMISTES GRECS 



TEXTE GREC 



SECONDE LIVRAISON 



14 



^v 



\οΊ 



TROISIEME PARTIE 



ZOSIME 



HT. I. — ΖΩΣΙΜΟΓ ΤΟΥ (-3EI0Ï ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΗΣ 

<^ΠΡΑΞΙΣ α)- 

Transcrit sur M, f. qz ν. — Collationné (le § i, seul existanti sur M, f. ii5 r. 
(= M') ; — sur A, f. 85 r. ; — sur K, f. i r. ; — sur Le, page 265. — Nous 
noterons ici, une fois pour toutes, que les leçons de M différentes de celles de A Κ 
ont été reproduites, dans le manuscrit K, soit en marge, soit sur la ligne par une 
main élégante (Kmg.l, contemporaine du ms. Il en est de même des leçons de M. 
omises dans le texte de A K. 



1] θέσις υδάτων, καΐ κίνησις, καΐ αυςησις, και άποίτωμάτωσ-ις, 
και έ~ισωαάτωσις, και ά-οσπασίλος "νεύριατος άζό σώα-ατος, καΐ 
σύνδεσαος -νευρι.ατος αετά σ-ώαατος, ου ξένων ή έζεισάκτων ουσεων, 
δ αλλ ' αυτή και ι^όνη εις έαυτήν f. 93 Γ.) ή [Λονοειοής ουσις 
κέκτηται τά τε στερεόστρακα των αετάλλων καΐ τά ύγρόορυα των 
βοτάνων ' και έν τούτω τω υ,ονοειδη και -ολυ•/ρώαω σχήαατι 
σώζεται ή των ττάντων ττολύλεκτος και -τιαα-οίκιλος ζήτησις ' 
δθεν καΐ σεληνιαζοι^ένης της φύσεως τω [/.έτρω τω γρο^η'λώ ύπο- 



1. Titre dans ΑΚ : ΖωιίμοΜ άρε-η; πΗοΊ 
συν6εσίω; υοάτων α'. — Dans Μ- ΐΖωαίμ,ου 
άοίτη; omis) : περ; συνΟεσίως ύοάτων. — 4. 
μετά] έ-\ AKLc. — οϋ ξε'νων — φύσεων] 
Réd. de Le : οΰ ξένον ij Ι-ε•'σα/.τον -ράγμά 
εστί των φύσεων. — φύσεως Μ-. — 5. μόνη] 
μο'νον Μ^. — 6. τά στερε'α οστριχα Μ- ΑΚ 
Le. — 7. τω] τώ et au-dessus : /.α\ Κ. — 
■/.λ: -ολυγρ]. τώ πολκ/ρ. Μ- Α. — σ/ηματ; 



σώζεται] σ/ηματ•'ζετα; Μ* Α; σ/τ,ματ•."» Γετα; 
Κ; -ολυ/ρ. ;:ράγμχτ! σ/ηματίζεται Le. f. 
mel. — 8. ή τών,-άντων — τήν ληξ•ν] Réd. 
de M* A : ή τοΰ-αντό; -ολυτύλικτο; (-ολυ- 
τύληχτο; Μ-) -αμ-θ'.χιλ''α /.α; ζη'τησις • δΟεν... 
υποβάλλε: τήν λήξιν. Réd. de Κ : ή του 
παντός -ολυτύλ'.ζτος (en marge : -ολυλεκτός) 
παμπο'.-/.'.λ:α λλ: ζητ. • οΟεν κ. τ. λ. (comme 
dans M). 



io8 



ZOSIME 



βάλλεται, και τήν ληξιν και τήν αύ'ξησιν δι 'ής ύπο(ρευγει ή φύσις. 
2] Και ταΟτα λαλών άπεκοιμήθην, και βρω ίερουργόν τίνα 
έστώτα ε[/.προσΟέν [-Λου επάνω βωαοΟ φιαλοειοοΰς. Ένθα όεκα-έντε 
κλίαακας ζρος άνάβασιν είχεν δ αύτος βωμός. Ένθα ο ιερεύς 
5 ίστατο, και φωνής άνωθεν ήκουσα λεγουσης [λοι ' « ΠεπλήpoJκα του 
κατιέναι [^.ε ταύτας τάς δεκαπέντε σκοτοφεγγεΓς κλίμακας, και 
άνιέναι με τάς φωτολαμπεΓς κλίμακας. Και εστίν και ο ιερουργών 
καινουργών με, άποβαλλόμενος τήν τοΟ σώματος παχύτητα, και 
έξ ανάγκης ίερατευόμενος πνεύμα τελοΰρ.αι. Και άκουσας της 

10 φωνής αύτου έν τω φιαλοβωμω έστώτος, ήρώτων βουλόμενος 
μαθειν παρ 'αύτου τίς υπάρχει. Ό δε Ίσχνοφώνως άπεκρίνατό μοι 
λέγων * « Έγώ είμι ό "Ι ω ν δ ιερεύς των άδυτων, και βίαν 
άΐ^όρΎΐΊον υπομένω. ΉλΟεν γάρ τις περί τον ορ^ρον δρομαίως, και 
έγειρώσατό με μα-/αίρη οιελών με, και όιασπάσας κατά σύστασιν 

15 άρίΑονίας. Και άποδερματώσας τήν κεφαλήν μου τω ξίφει τω ύπ ' 
αύτου κρατουμένω, τά δστέα ταΓς σαρξΐ συνέπλεξεν, και τω πυρ ι 
τω διαχείρως κατέκαιεν, εως αν εμαθον μετασωματούμενος πνεύμα 
γενέσθαι. Και αύτη μου έστιν ή αφόρητος βία. » Και ώς ετι 
ταυτά μοι οιελέγετο, και έ^εβιαζόμην αύτον εις το λέγειν, ώσπερ 

20 αίμα γεγόνασιν οί οφθαλμοί αύτοΟ. Και ήμεσεν πάσας τάς σάρκας 
αύτου. Και (f. 93 ν.) εϊδον αύτον ώς τουναντίον άνθρωπάριον xo)^o- 
βόν ■ και τοΓς οοοΟσιν έαυτοΟ εαυτόν μασσώμενον, και συμπίπτοντα. 



1. Οί ' ή; ύποφεύγει ή ούσι;] Leçon de 
M" ALc ; δ'ις ίπεύει η φ. Μ. — 3. [χου] του 
AKLc. — οιαλ.] τοΰ φιαλ. Le. — δεζα- 
πε'ντε] αϊ ΑΚ ; τά; Le. — 5. άνωθεν ήχ. λεγ. 
μθ[] ί|ζ. λεγ. μοι όίνωΟεν Le. — πεπληρώ- 
χαχα•. Α ; πε::ληρ(ύ-/.ατε Κ. — 8. κα\ ζα;- 
νουργών Le. — άποβαλλομενος] ος αποβάλλει 
Le. — Après παχύτητα] άπ ' έμ,οϋ add. 
Le, f. mal. — 9. χαΊ ίζ ανάγκης — αχούσα;] 
Réd. de Le : έγώ Se Ιξ άν. !ερατεύορ.αι κα\ 
πνευματοτελειοΰμαι • εγώ δε ακούσα;. — τε- 
λούμαι] τελειοΰμενοι ΑΚ (biffé dans Κ) et 
Kmg. : τελοϋμα•.. — 10. αϋτοϋ του Lc. — 



Ιστώτί ΜΚ. — ήροηοΰν Μ ; ήρώτονμα•. 
μαΟεϊν Λ ; ήρώτουν με μαΟείν Κ (με SOUS- 
pointillé). — Ajouté ^οίΑό^ιενις d'après 
Le. — Π. ό δε — άπεκρίν.] ουτο; ό !σ-/νο- 
φωνο; • αυτό; δέ άπεκριν Le. ■ — !σ/νο•^οίνο; 
Α ; !σ/νο'»ωνο; Κ. — 12. ό "Ιων] ο;ων Α; 
ό ων Le. — 13. ajouté καΊ d'après Lc. — 
15. Avant τήν κεφαλήν] πάσαν add. Α. — 
19. δ'.ελε'γετο] 'έλεγε Le. — ώσπερ] F. \. 
οπω;. — 20. γεγο'νασιν οι οφΟ. αυτού ώσπερ 
αίμα Le. — 21. αϋτοϋ] F. L αΰτοΰ. — -τουναν- 
τίον om. Le, 'f. meh — 22. iau-oD] αϋτοϋ 
Le : om. A. — μασσώντα Le. 



SUR LA VERTU I O9 

3] ΚαΙ οοζ-φύς διυ-νίσΟην y.y.\ ΙνίΟυαήθην ; « Μή οΰτοος άρα 
έστ'.ν ή των υδάτων Οέσις ; » Έόοζα ττείΟειν έαυτον νενο•/;κένα'. καλώς. 
ΚαΙ πάλιν άπεκο'.υ.ήΟ•/;ν. ΚαΙ είοον τον αΰτον φιαλοβωίΑον, και έ-άνω 
ΰοωρ καχλάζον, και -ολύν λαον εις αΰτον άττειρον οντά. Και ούκ ήν 
5 τις Γνα ερωτήσω αυτόν εξω τοΟ βωαοΟ. Και àvlpyouiai έττι το ίόέσ- 
Οαι τήν Οεαν εις τον βωαόν. Και ορώ πε-ολιωίΛένον ξηρουργον άνΟρω- 
τΛζ',ον λέγοντα [χοι. « Τί σκοπεΓς. » Ά-εκρινάιχην αϋτω οτι θαυμάζ(ο 
τοίί ύδατος τον βοασαον και των άνθρώ-ων ουγκαιοαένων και ζώντων. 
Και άττεκρίνατο ijloi λέγων. « Αΰτη ή θέα ήν δρας είσοδος έστι και 

10 έ'ςοδος και μεταβολή. Έ-ηρώτησα ουν αυτόν -άλιν. « Ποία ι^ετα- 
βολή ; » Και ά-εκρίνατο λέγων. « Τό-ος ασκήσεως της λεγοιχένης 
ταρι-/είας. Οί γαρ θέλοντες άνθρωττοι αρετής τυ^εΓν ώδε εισέρχονται, 
και γίνονται ττνεναατα, ουγόντες το σώμα. « Ελεγον ούν αύτώ. 
« Και συ πνεΟαα ει ; » Και ά-εκρίνατο λέγων. « Και -νεΟαα και 

15 ουλαζ -νευαάτων. » Και έν τώ όιχιλείν ή,^ιας ταΟτα, και ~ροσ- 
τιθεαένου τοΟ ΒοασαοΟ και τοΟ }.αου ολολύζοντος, εϊοον ά'νΟρω-ον 

i Γι ι -3-7 1 

χαλκοΰν δέλτον [Λολυβοίνην 'a'xzv/ οί-.% έν τή /ειρί αϋτοΟ. Και έςειζεν 
τη οωνή βλέπων τήν δέλτον. « ΤοΓς έν ταίς κολάσεσι πάσιν έ-ιτρέ-ω 
καθευθηναι και εκαστον έν τή /ειρι αΰτοΟ λαβείν οζΚ'ζον αολυβοίνην, και 
20χ_ειρί γράφειν, και τάς όψεις ^ε-/ειν^ άνω καΐ τά στόΐλατα Οαών άνεωγ- 
[λένα, έως αν αΟΗήση ή σταφυλή ύαών. Και τω λόγω το έργον ήκολου- 



1. ο;υ;τ•/ίσΟι-,ν] οε ΰ:Γ•;;'σΟΐ',ν ΜΑΚ. — 4. 
χο/λάζον ΜΑΚ ici et plus loin ip. suiv., 
1. 8). — 5. Le place εξω το3 βω|χο3 
aussitôt après τ•.;. — άνε'ρ/ομαι lr:'i τό 
ίδεσθαι] άνερ-/ ο'(ΐενο; έ~'.ττ,οεΰεσΟαι ΑΚ; άνερ- 
yôijLîvo; Si ~pô; τό έ/ΐιτηδεύεσθαι Le. — 
6. εις τον βω[ΛΟν] τοϋ βω|χο3 Κ. — ΚχΊ 
ιδού όρώ Le. — ξηρουργόν] u au-dessus 
de η dans M. — • 7. λε'γον-ά uoi] καΐ λε'γε: 
μο! AKLc. — Ka\ ά-ε/.ριν. ALc. — 8. /.α- 
τών άνΟρ. συγχ. /.α\ ζ.] /.α'ι του; ανθρώπου; 
χαι Γώντα; (τους ζ. Le) συγκαιοιχε'νου; AKLc. 
— 10. μεταβολή Μ. — κα; έτΐηρ. αυτόν 



-άλιν Le. — -οία με'ταβολτ; Μ. — Π. μο: 
^ε'γων AKLc. — τυ'-ο;] F. 1. -.'^ό-Λ^. — 
το'πος άσζ. ούτο; τη; λεγ. ταρ. έ^τι'ν Le. — 
14. μο: λίγων AKLc. — 17. αύτοΰ] F. 1. 
αΰτοϊ. — • Réd. de Le : κα\ έςεΐ;:ε μο•. τί] 
οων^ ■ ορα ταύττ) τή δεΤ,τΐι) εν τα!; κ. -. 
ε-•.τρ. καθεσΟηνα;, κελεύω δέ εκαστον. • — 18. 
έ-'.τρεπων Α Κ. — 19. καΟευΟηνα;] ΑΚ. F. 
1. καθαρΟηναι, avoir été purifié (αρ diffère 
peu de ευ dans les mss. du X= siècle). 

— 20. Réd. de Le : ...γράφειν εω; αν αΰς. 
f, σταο. αυτών και τά στο'μ. αυτών ανεωγ. κα- 
τά; οψ. ανω ε'/ειν. Ajouté ε/ειν d'après Le. 



IIO 



ZOSIME 



Οει, και λέγει jj.oi Ό οικοδεσπότης. « Έθεώρητας ' έξέτεινας τον αύ-/ένα 
σου άνω, καΐ εΐοες το τ.ροι.-/βίν ; » ΚαΙ ει-ον οτι είοον, και λέγει [αοι 
δτι « ΤοΟτον όν ειοες χαλ-(Γ. 94 r.) κάνθρωπον, οδτός έστιν ό 
ιερουργών και ίερουργούυιενος, και τάς ιδίας σάρκας έξείΛουντα. Και 

5 αύτώ έοόοη ή εξουσία τοΟ ύδατος τούτου και των τΐ[Λωρου[Λένων. 

4] Και ταΟτα έαφαντασΟεις διυπνίσΟην -άλιν. Και είττον τ.ρος 

εαυτόν ' « Τις ή αιτία της οπτασίας ταύτης; Μή άρα τούτο έστιν 

το ΰδωο το λευκόν τε και ξανΟον το καχ_λάζον, το θείον; » Και 

ηδοον οτι αάλλον καλώς ένόησα. Και εΐπον οτι καλόν τό λέγειν, 

10 και καλόν τό άκούειν, και καλόν τό διδόναι, και καλόν τό λαμβά- 
νειν, και καλόν τό ττενητεύειν, και καλόν τό πλουτεΐν. Και πώς ή 
φύσις [Λανθάνει διδόναι και λαμβάνειν ; Δίοωσιν ο -/αλκάνθρωπος, και 
λαμβάνει Ό ύγρόλιθος ' δίδωσι τό μέταλλον, και λαμβάνει ή βοτάνη ' 
δίδουσιν οι αστέρες, και λαμβάνει τά άνθη ' δίδωσιν ό ουρανός, και 

15 λααβάνει ή γη * δίδουσιν αί βρονται του νλ'.ρογίζο^τος πυρός. Και 
συαπλέκονται τα πάντα, και άποπλέκονται τα πάντα, και μίσγονται 
τα πάντα, και συντίθενται τά πάντα, και κίρναται τα πάντα, και 
άποκίρναται τά πάντα, και βρέξει τά πάντα, και άποβρέξει τα πάντα, 
καΐ άνΟεΓ τά πάντα, και έξανθεί τά πάντα έν τω φιαλοβωμώ. Έκασ- 

20 τον γαρ μεΟόοω και σηκώματι και ούγγιασμώ τετραστοίχω, ή τών 



3. Le place les mots y.x\ τά; '.2ιας ιάρ/,α; 
ές'.οΟντα (sic) après -/αλζάνΟοοι-ον, ce qui 
vaut mieux. — 4. έξεμοΰντα] έςιο3ν-α AK. 

— 5. τούτου — τ[μωρου[Λενων] τούτου κα\ 
εστίν ό τ!|χωρούμενος Le, f. meL — 6. 
Réd. de Le : Kat ταϋτα έοαντάσΟΛ,ν /.α'ι 
;τάλιν ο:υ-νίσΟην. — 7. Ιαυτόν] Ιμιαϋτόν Le. 

— Après ταύτη;] τ; το^ίτο είναι ΑΚ (sous- 
pointillé dans Κ); τί τοϋτο' έστι ; Le. 

— 14. λααβάνουσ'.ν ΑΚ. — 15. ε/.τρο/_ι'ζον- 
το;] iy. τοϋ τρο/ίζοντο; AKLe (εκ sous- 
pointillé dans Κ). F. 1. έ/.τρο/άζοντο;. — 
16. και ριίσγοντα; — ο;αλοβω|χω] Réd. de 
Le : και συντίθενται τά ;τ. . κα; μιγνύοντα•. τ. 

"., κα• κυβερνάται τ. ~. 



και άπο6ρε'•/ονται τά πάντα, κ. τ. λ. — 17. 
κίρναται Μ, κυβερνάτε Α; κυβερνάται Κ Le. — 
18. |ΐρε'/ει Α, f. mal. — ά;;οβρε/ονται Le. 

— 19. εκαστον — Και τά -άντα] Réd. de 
ΑΚ : εκκο~ον άριστον [χεθοδω κα'ι συγκο'ματι 
κα'ι συνζεράσματι τετραστρ/ω, ή (ε'ι Α) τών 
ολ. συ|Λ:τλ. έστιν κα'ι φυση';Λατι κα'ι τά; τάξει; 
ττ,ροϋσα τη; [ΛεΟ. αϊξ. κα'ι όλιγοϋσα, κα'ι πάντα. 

— Réd. de Le ; άρίστω [ΐεθο'οω κα'ι συγ- 
κΟΊ'ΐατι και οΰγγιασμω, και συγκεράσριατι 
-ετραστο'^ω ■ ή οέ τών ολ. πραγματεία 
συμπλ. έστι κα'ιάποπλ. κα; ό π. σ. ουκ ά. [ΐεΟ. 
γίν • f, [χε'θ. φυσ. ε. και ουσ. κ. έκφυσ. κ. τά; 
τ. τηρ. της μεΟ., αυξάνουσα κα'ι έλαττοϋσα. 
κ. τά πάντα... 



SUR LA VERTU 



I I I 



δλων συα-λοκή, καΐ άτϊο-λοκή, καΐ, ο ζας σύνόεσυ.οί άνευ αε- 
θόδου ού γίνεται. Ή μέθοδος φυσική έστιν, και φυσώσα καΐ έκφυ- 
σώτα, καΐ τάς τάςεις τηρούσα της [χεΟόοου, αύ'^ουσα και λήγουσα. 
ΚαΙ τα ττάντα ώς έν συντόμω σΰιχφωνα τη διαιρέσει καΐ τη ενώσει, 
5 της μεθόδου jJLηδέv ΰ-ολειφθείσης, έκστρέφει την φύσιν. Ή γαρ φΰσις 
στρεφο[Αένη εις έαυτήν στρέφεται ' καΐ αΰτη έστιν ή του -αντος κόσαου 
της αρετής φύσις και σύνοεσμος. 

5] Και Γνα μη δια το^^λών σοι γράφω, φίλτατε, κτίσαι ναον 
μονέλιθον ψιμυθοειδη, ά -^f. 94 V.) λαβαστροειδη, -ροκοννήσιον, μήτε 

10 αρχήν έχοντα, μήτε τέλος έν τη οικοοομή " "ηγήν δε εσωΟεν ε•/ουσαν 
ύδατος καΟαρωτάτου, και φως έΗαστράττον ήλιακόν. Περιέργασαι 
δε πόθεν ή εΓσοδος τοΰ ναοΟ, και λάβε έπΙ χ_εΓράς σου ζί(&ος, και ούτως 
ζήτει τήν dao8ov. Στενόστομος γάρ έστιν 6 τόττος όθεν έστιν ή άνοιξις 
της εισόδου ' και ορί'/.ων — αράκειται τη είσόδω, φυλάττων τον ναόν. 

15 Και τοΟτον χειρωσάμενος, -ρώτον θυσον ' και ά-οδερματώσας αυτόν, 
και λαβών τάς σάρκας αύτου μετά των όστέων, οιέλης μέλη [μέλη], και 
συνθεις μέλος [μέλος] μετά των οστέων ττρός το στόμιον του ναοΟ 
τ.oί:Γ^(JQ■^ έαυτω βάσιν, και άνάβηθι, και είσελθε, καΐ εΰρήσεις έκεΓ 
τό ζητούμενον -/ρήμα. Τόν γαρ ιερέα τον -/αλκάνθρωπον ον οράς έν τη 

20 ~ηγή καθήμενον και το -/ρήμα συνάγοντα ' εκείνον δέ οΟχ ώς -/αλκάν- 



1. και ά-οπλο/.}; restitué en marge de 

M et de K. — 3. τηροΟσα] στηροϋια M. — 
4. Iv συντό,αω] (Γϋντοαω; Le. — Après ivt.j- 
σει] Réd. de Le : "οιοΐσατίί μ.;0ό2ω μηοενός 
6-οληοθε'ντος • ή γάρ [Λό'θοδος Ικστρε'φεί τ^,ν 
ούσ'.ν, και ή φύσ;; στρεο. κ. τ. λ. — 7. Α mg. : 
ση. — 8. "Ινα 8έ [αι{ σοι ο. -. γρ. ώ φιλτ. 
κτίσον ν. μ. ψιμαυΟ. κ. τ. λ. Le. — γράφω] 
λε'γω f) γρ. ΑΚ. . — 9. Προικονντίσιον Le. 

— 11. κα• -εριεργάζου ποΰ έστιν f, ε'ι'σ. Le. 

— 12. λαβών AKLe. — 13. στενυ'στοαο; 
γάρ] στενός γάρ (ΐοι ΑΚ ; στενός γάρ Le. — 
δθενΐ ένθα ΑΚ ; οπού Le. — 14. κα• οράζων] 
ϊράκων οε' τις Le. — Le mg. : Ligne ver- 
ticale, en guise de guillemets jusqu'à 



la fin du paragraphe. — lô. ά-οοερμά- 
τωσον AKLc. — αυτόν om. AKLe. — 
16-18. και λαβών τάς σάρκας αύτου — καΐ 
άνάβηθι] Réd. de Le: και λαβών τ. σ. αϋτοΰ, 
δίελε εις τά μεΤ-η αΰτοΰ και σύνθες πάντα τά 
μεΤ,η τοίς μέλεσι μ. τ. όστε'ων • και τ.οίτ^αον 
σεαυτω βάσιν προς τό στ. και άνάβηθι. — μέλη 
μέλη] F. 1. με'λη μεληοόν. — 17. μεΤ-ος 
με'λο;] F. 1. μίλος μεΤ,ει. — 19. τόν γάρ 
ΐερε'α τόν γαλκ.] ό γάρ ιερεύς ό ών -/αλκάν- 
iodirzoi Le. — Rapprocher de ce passage 
le morceau ΙΠ, xxxv. — 20. τά /ρήμα] 
F. 1. τό -/ρώμα (M. Β.). — oCiy όρας ΑΚ 
qui omettent ώς. — Réd. de Le : Ούχ 
opS; οέ αυτόν είναι '/αλκ. 



112 



ZOSIME 



θρω-ον • υι,ετέοη γαρ του /_ρώ[Λατος της φύσεως, καί γέγονεν άργυράν- 
θρω-ος, ό'ν [χετ 'ολίγον εάν Οελήσης έξεις χρυσάνθρωττον. 

6] ΤοΟτο το τΐροοίαιόν έστιν είτοοος του άνοίγεσΟαί σοι τα παρακάτω 
άνθη λόγoJV, καΐ ζητήσεις αρετών, και σοφίας, και φρονήσεως, και νου 

5 δόγα.ατα, και αέΟοδοι δραστικά!, καί ά-οκαλύψεις κεκρυμυιένων ρήσεων 

εις οανερον γινοαένων ' και το -αν ό της αρετής μεθοοεύει ό χρόνος. 

7] Και τί έστιν « νικώσα φύσις τάς φύσεις, » καΐ « ά— οτελεΓ- 

ται και γίνεται ίλιγγιώσα, » και « έκΟλιοοαένη τ.ρος την ζήτησιν, 

κοινον Ίζρόσωπον το5 παντός της εργασίας όρωαένης, άναλαι^βάνει 

10 καί την οικείαν υλην του είδους κατεσΟίει » ; Καί « είΟ' ούτως πεσουσα 
του προτέρου σχήυιατος θνήσκειν οιεται » ; Καί « δταν βαρβαρίζουσα 
[Λίμείται οΐον ίουοαϊκήν έχοντος, τότε οιεκόικήσασα έαυτήν ή τάλαινα 
κουφοτέοα έαυτης γίνεται, [λίξιν έχουσα των ΐοίων |^f. 95 Γ.) υιελών » ; 
Καί « το ύγρόν άίχα πυρί καί τελεσφορείται »; 

Ιό 8] Έν τούτοις τοΓς νοήαασι του νου σαφώς έκστρέψας την 
φύσιν έπίστηΟι, καί την τ.ολύυ'λον ώς μονόϋλον "λογιζοΌ, [Αηδενί 
σαφώς καταλέγων τήν τοιαύτην άρετήν, άλλ ' αύτος έαυτώ άρκέσ- 
Οητι, ρ.ή πως καί λέγων έαυτον άνέλης. Ή γαρ σιωπή οιοάσκει 
τήν άρετήν. Καλόν ίδειν των τεσσάρων μετάλλων τάς [J^.εταβoλàς, 

20 |Λθλύβδου, -/αλκοΟ, άσήμιου, αργύρου, κασσιτέρου εις το γενέσθαι 



1. [Α£τϊ'θη τά τοΰ -/ρώ^αατος Α ; μετε'/θη γαρ 
(ajouté) τά τ. yp. Κ ; ιχεταβάλλε-αι Ι/, τοϋ 
/ρ. Le. — 2. εςε::] εύρήσε•.; AKLc. — 
3-6. τοΰτο — γ'.νοι^ε'νων] Red.de Le: Κα'; 
"οϋτο εστοι σο; το ~ρ. 'Ανοίγονται δε' σοι μετε'- 
-είτα τά άνθη των λογ. και αί ζητ. τη; άρετης 
/.. τ. σ. κ. της φύσεως, κ. της cpp. και τά ο. 
τοΰ VO-J και αΐ μεθ. αι 3ρ. και αΐ άπ, τώνκεκρ. 
ρ. φανερών γενομε'νων. — 6. και τά ;:άντα 
της άρ. ΑΚ. — Réd. de Le : τά δε ττάντα 
τ. άρ. μεΟνδεύσει σοι -/ρο'νος • και η ούσις ή 
νικ. τάς ο., άτιοτ. τελεία φύσις. — 9. κοινόν 
προ'σωπον...] κοινοΰ προσώπου τ. π. τ. Ι. 
όράται Le. — 10. κα'ι την οικ.] και om. 
ΑΚ. — Réd. de Le : /.χ: άναλα^β. τήν 



Ο'.κ. ΰλην και τον ιόν κατεστίει ■ εϊΟ ' οΐιτως... 
— Τοΰ Ίοϋ δέ /.ατεσΟίον ΑΚ. — Π. Ονησκειν 
οΊ'εται] Ονησκει Le. — ό'τ: βαρβαρίζειν ΑΚ ; 
η κα'ι οτε βαρδαρίζει Le. — 12. έ/.δικησαντα 
ΑΚ. — Réd. de Le : μιμείται τόν τήν Ίουδ. 
γλώσσαν λαλοΰντα, -οτέ δέ έκδικη'σαντα. — 
15. Έν τούτοις ουν Lc. — 19. κάλλιστον δέ 
εστίν ίδείν Le. — 20. μολύβδου...] ή'γουν τοΰ 
μολ., τοΰ ■/., τοΰ κασσ., του άργ., ίνα γε'νωντοι 
τε'λειος -/ρυσο'ς Le ; même leçon dans ΑΚ 
jusqu'à άργ., moins le mot ήγουν, — Les 
mots άσημου et αργύρου sont la tradue- 
lion du signe lunaire; l'un des deux 
est de trop. Le écrit àpjjpo-j en toutes 
lettres. 



SUR LA CHAUX I I 3 

τέλειον νρυσόν. Λαβών άλας νοτισον το θείον τό "J.y'Aoi'Zc)'/ το κηςο- 
(Λ,ελές ■ δήσον όποτέρων τήν ΐσχύν, καΙ -/άλκανΟον αεσίτευε, καΐ 
ζοίησον οΗος έ^ αυτών -ρωτοζύαιον αργούς καΐ -/αλκάνΟου ' κατά 
βαΟαον ύέ καΐ έν τούτοις τον λευκοειΟη δα[χάσε'.ς χ_αλκον ανάγκη, 
5 καΐ εύρήσεις μ«.ετά -έατττην ιχέΟοοον ύπο τάς γ αίΟάλας, έξης γίνεται 
ό λεγόαενος γρυσός. 'Ιδού και την ύλην άτιέ/εις οααάζων το αονόει- 
δον ώς -ολύειοον. 



III. II. — ΖΩΣΙΜΟΣ ΛΕΓΕΙ ΙΙΕΡΙ ΤΗΣ ΑΣΒΕΣΤΟΥ 

Transcrit || ι et 2) sur Μ, (. Ç)5 t., et (§ 3) sur A, f. 8 v. — ColLitionné la copie de^Jl 

sur A, f. 8 r. 

11 Δήλα ύαιν -οιοΟααι ' γινώσκεταΓ γαρ οτι Ό λίθος ό άλαβασ- 
10 τρίτης εγκέφαλος κέκληται οιά το νΛτογον αυτόν είναι -άσης ίαφης 
φευκτης. Λαβών ούν τον άλαβάστρινον λίΟον, ο-τα νυ•/Οή[^.ερον, και 
ενε άσβεστον, και λάβε οξος δριυ,ύτατον και κατάτβεσον ' και Οαυρ,ά- 
σεις ' θείαν γαρ ποίησιν την έπιφάνειαν λευκοτάτην -οιεΓ. Και εα κα- 
ταστήναι, και επίβαλλε αύτω ο^ους όριριυτάτου ουκ iixovuo άλλ* 
15 ά-ώίΛω, ί'να τήν έπιτρέχουσαν αίΟάλην καθ' έκάστην i~oάpτ^ζ " ετι 
λαβών οΗος δριΐλύ δι' επτά ήυιερών τήν αίθάλην έπαίρης, ούτως ποίει 
αν ρις αν ή αιθάλη αή άναπέ[Λπηται. Και εασον ήι^έρας τεσσα- 
ράκοντα έν ήλίω καί δρόσω τη έμπροθέσμφ, γλύκανον ΰοατι ύετίω. 
Και ςηράνας έν ήλίω ε•/ε το αυστή- (f. 95 V.1 ριον άαετάδοτον, δ 



1. νο'τ'.ΐον] -ο'τΓ,ιον ΑΚ ; ^ότισον Le. 

— Le π et le ν diffère peu dans la 
cursive du !\"= au vii^ siècle. — 2. δησον 
oTt τήν t. ε/ ων /.α'ι /αλ/. . ΑΚ ; και δηίον 
οτι τήν !. ε/ε•., και [χεσ. -/αλκ. I^C. F. 
1. νόησον. — 3. αυτών] αύτοϋ Le. — -οω- 
τοζώ(Αΐον AKLe. — άργοίϊ; Le. — και/^αλ- 
κάνθου •] Réd. de Le : τόν 31 χάλκανΟον 
ποιεί κ. β. , και έν τούτοι;. — -/άλκανΟον ΑΚ, 

— καταβαθιχόν Μ ; καταόαΟ,υιών ΑΚ. — 4. 
άνάγκτ,] άνάγαγε ΑΚ ; και άνάγαγε αυτόν και 



εΰο. Le. — 5. αί'Οοοον, Οπό ΐέ τά; τ|;εΐ; αιθ. 
Le. — 6. Ίοού και] ει 3έ ζα'ι AKLe. — 
οάααζε Le. - — τό αον. ώ; πολ.] τό μον. το 
έκ πολλών ειοών ΑΚ ; τά μον. ώς πολ., 
ή'γουν τό εκ πολλών ειδών κατασκευαζο'μενον 
Le, qui poursuit avec la πράξις β'. — 8. 
Titre dans A : Ό Ζώσ. εοη περΊ τή; άσβ. — 
9. γινώσκεται] F. 1. γινώσκετε. — • 14. αυτώ] 
αϋστιώ (ρ au-dessus de ι) Α. — 10. ούτω;] 
zojio Α, f. mel. — 17. αί α'ιΟάλαι αή άναπε'μ- 
πονται \sic) Α. — 18. γλύκασον Μ. 

Ιό 



114 



ZOSIME 



ούδεις των ■:ίρογί\'ζΰ)ν έτόλμησεν μυσταγωγησαι τώ ^^γω, αλλά 
Μ,όνον τοΓς voTj[Jioaiv αυτών έμυσταγώγουν. ΤοΟτο γαρ το κεφάλαιον 
έκάλεσαν έν ταΐς 7.ο?αις γραφαΐς λίΟον τον ού λίΟον, τον ά'γνωττον 
καΐ τΛαι γvcoστov, τον άτιμον και ττολΰτιαον, τον aiSoipriiov καΐ 
5 θεοδώρητον. Κάγώ οέ αυτόν έγκωριιάσω τον άδώρητον και Οεοδώρη- 
τον, τον μιόνον έν ταΓς ήρ.ών έργασίαις κρείττω τοΟ ύλαίου. ΤοΟτο 
γάρ έστι το φάρμακον το τήν δύνα[Λΐν εχ_ον, το αιθριακον μυστήριον. 
2] Το γαρ πνεΟμα τοΟ πυρός ένουται τω λίθω, καΐ γίνεται πνεύμα 
μονογενές. Τάς δε εργασίας τοΟ λίθου ερμηνεύσω ύμίν. Κώμαρι συμ- 

10 μεμιγμένω μαργάρους άποτελεΓ " έπεί τοι γε αΟτον χρυσόλιΟον έκάλε- 
σαν ■ πάντα δε πνεύμα σεύει τή ουνάμει τοΟ ç'f]pio'j. Κάγώ κώμαριν 
μέλλω έρμηνεύειν ύμϊν, ο ούοεις έτόλμησεν μυσταγωγησαι ' άλλα 
και αύτοι τοΓς νοήυ.οσι παρέδωκαν. 'Λπέ^εται τήν Οηλυκήν δύναμιν 
προτιμωτέραν αυτήν. Αΰτη γαρ και μόνη ή λευκο3σις σεβάσμια γέγονε 

15 παντός ιζρογτιτο^ . Ερμηνεύσω ύμίν και του μαργάρου τήν δύναμιν. 
Έργασίαν έχει τω έλαίω έψόμενον ο έστιν θηλυκή δύναμις. Λαβών 
μαργάρου το άσιτικώ έψη έλαίω ουκ ύποφίμω άλλ' άπώμω έπι ώρας 
τρεΓς, μέσοις φωσίν ' και λαβών ράκος ipiou, εκθλίβε έν τω μαργάρω, 
ίνα άποβάλη το ελαιον, και ε/ ε εις τάς γριίοίς των καταβαφών " ή γαρ 

20 τελειωσις του ύλαίου διά του μαργάρου εστίν. 

3] "Αρσις δέ ερμηνεύεται Ό κουφισμός ' άνθ ' ων αίρεται και κου- 
φίζεται ή του ύδατος έπίχυσις, έκ της του σώματος συμπλοκής άν- 
εμποδίστως το μολύβδου πήσηται υ~6^ονος τούτω ποιήσαι. Άρκεσ- 



2. vorJjjLosLv] νεύμασιν mss. Corr. conj. 
Même variante et même correction, 
ci-après ligne i3. — αΰ-ων] αΰστιώ (ρ au- 
dessus de t) .Α.. F. 1. αϋ-Ο!. — Τούτο — oj 
λίΟον] Réd. de A : Τοϋτον ol Ι/.άλ. λίΟον ού 
λίθον. — 6. τον [ΐο'νον — μυσττίριον] Réd. 
de Α : τον μο'νον Ιν ταΐς η[Λετέραις έργ, -/.ρύπτον, 
τοϋτο γάρ Ιστι τό μ'.θρ. ριυστ. — Après ces 
mots, A se sépare de M jusqu'à la fin 
de notre § 2 et continue ainsi : Στέφα- 
νο; οε'οησιν -Λάβε έκτων τεσσάρων σ-θ!-/ε!ων 



άρσεν'.ζοϋ κ. τ. λ. jusqu'à μή άποκαλΰψαι και 
οημοσιεϋσαί (voir ci-après IV, χχ). — 11. 
σεύει] σε'ίη Μ. Corr. conj. — 15. M mg : 
ώ; ήιχάρτηζε. (Main du XV" siècle, peut- 
être celle de Bessarion.) — 17. ασιτικϋΐ 
(sans esprit) M. F. I. τοϋ ασιατικού. — 21. 
ανθών ms. Corr. conj. — 23. Ι[Αί:οδ;στω; 
τό signe du soufre et πε'σηται biffés dans 
le ms. ; Οπο'ιι,ονος τούτο ποίησαι seulement 
à sa marge, après plusieurs mots biffés. 



SECONDE LEÇON 



I ID 



τωαεν τη Ουεια και τω οοιουκι ε—ι των ουο οα^ων ε-ι οε του 
•/^αλ/,οΰ, έπεί ττερί 'zo'j-o'j Ζώσιαος καΐ ύ-ο ττλήθους ϋοάτων στ,-ό- 
[Αενον διά της τοΟ àscoç ύγρότητος τε κχι Οεοαότητος αύςανίαενον 
άνθη φορεΓ κατά τολύ γλυκύτητα, καΐ τη -ο'.ότητι της οΰσεως 
5 καρτιοοοοεΓ : 

ι ι ι 



111. ι„. _ ΑΓΑΘΟΑΑΙΜΟΧΟΣ 

Ti\7nscrit sur M, f. ο5 ν., aiusi que l'jrticle suivant. 

Μετά την τοΟ -/αλκοΟ έξίωσιν κχΐ αέλανσιν καΐ ες -j^zipc 
λεύκωσιν, τίτε εσται βεβαία ξάνΟωσις. 



ΤΙΤ. IV 



ΕΡΜΟΥ 



10 



Έάν ar τα σώαατα άίτωματώσης καΐ τά ασώματα σωματώ- 



σης, o-joi 



/-r. —'■.r.^r.r. 



οσοοκοοαενον εσ^ται. 



ΠΙ. ν. _ ΖΩΣΠΙΟΪ ΙΙΡΑΞΙΣ Β 

Transcrit sur A, f. 87 ν. — Collationné sur Κ, f. 2 ν.— sur Le, p. 289. 

1] Μόλις -οτέ εις έ-ιΟυαίαν έλθών τοΰ άναβηναι τάς έ-τά κλί- 

15 αακας καΙ θεάσασθαι τάς έ-τά κολάτεις, καΐ οή ώς ν/ν. έν [Λία των 

Γ,αεοών, -Γνυσα την οοον τοΟ άναβηναι. ΑιελΟών οέ τλ/ΟΑ/λζ y.vr'hSiov 

ε-ειτα εις τήν όοίν. ΚαΙ οή έν τω έ-ανέρ-/ε:7θαί με ά-έτυχον ζάσης 

όοοΟ, και έν άΟυμία ττολλη γενόαενον, αή ίίόντος αου -όθεν ά-ελΟεΓν, 



4. çopâ Α. — F. 1. /.ατά "ολΑΓ,ν γλυ/.ύ- 
ττ,τα. — 7. Cette phrase est dans Ste- 
phanus, praxis 2, p. 204, éd. Ideler. — 
10. Cp. Olympiodore, § 40 ; ci-dessus, 
p. 93, 1. 14. — 12. Titre dans Le : To3 
αΰτοΰ Ζω^ιαου ~ρα;:ς οευΤΞοα. — 16. οΐΞΛθών 
Si T.. άν.] ν.Λ•. ΐ'.ϊλθών -. ΐνοδι'α. άντ,λθον Lc. 



— 17. /.a• δή έν ΤΜ 1-.'\ /.λ: δι έν Α ; /.. δ:ϊν 

Κ; Ιν δέ -Μ έ-. Le. Corr. conj. — 18. 
γενο'μενον] γέγονα Le. — μη ΐδόντος ,ϋου — 
ήμοιεσ[Λένον (ρ. suiv., L 2)] Réd. de Lc : 
U.7J ε'.δίό; τ.ο^ ά-ΐλΟεΤν δυνηθώ, Ιν τούτοις οε 
<5ν, -/.a; σφοδρά άΟυμών έτράτιην ε•.; ΰ;τνθν, /.«•. 
ό'ίω κατ ' οναρ τι άνβρ. ξυρ. ήΐ*?• 



ii6 



ZOSIME 



έτράζην εις û-vov. ΚαΙ θεωρώ κατά τον ίίπνον μου ςυρουργόν τίνα 
άνθρω-άριον ήαφιετίΛένον στολήν έρυΟράν, καΙ βασιλικήν έσθητα, κα 
ίστάαενον l^oj των κολάσεων, καΐ λέγει ρ.οι ' « Τί -οιεΓς, άνθρωπε; » 
'Εγώ οέ προς αύτον εφην " « °ΐ!ττα[Ααι ώδε οτι πάσης οοοΟ άστο'/ήσας 
5 ϋ-κίργω πλαvώ[J^.εvoς. » "Ο δε λέγει [λοι * « 'Ακολουθεί [λοι. » Εγώ δε 
έξελθών ήκολούθουν αύτω ' πλησίον οέ γενοαένων των κολάσεων, 
θεωρώ τον όδηγοΟντα [^ε, εκείνον ^^jpo'jp^fov άνθρωπάριον ' καΐ ιδού 
ένεβλήθη εν τη κολάσει, και ό'λον αυτού το σώυια έάαπανήθη 6πο 
τοΟ πυρός. 

10 2] Ίδών εγώ έξέστην και έτρό[^.αξα άπα του ^όβου, και διυπνίσ- 
Οην, και λέγω εν έαυτώ ' « Άρα τί έστι το ορώμινον; » και πάλιν διε- 
σάφησα τον λόγον, και οιακρίνων δτι ό ^^jpoup-^^'oç εκείνος οίνΟρωποζ Ό 
χ_αλκάνθρωπός έστιν, [έ^ων] έσθητα ίρυ^ράν ένδεουυιένος, καΐ ιΐτζον ' 
« Καλώς έπενόησα, ούτος έστιν ό -/αλκάνθρωπος ' δεΓ δέ πρώτον έαβά- 

15 λεΓν αύτον εις τάς κολάσεις. » Πάλιν έπεθυιχησεν ή ψυ/ή (χου τοΟ 
άναβηναι και την τρίτην κλΐ[Λακα. Και πάλιν μόνος την όδον έπο- 
ρευόμην, και ώς έγενόαην τών κολάσεων πλησίον, πάλιν έπλα- (f. 88 
Γ.) νήθην, μη είδώς την όδον, ιστάμενος, απονενοημένος. 

3] Και πάλιν τω όμοίω τρόπω θεωρώ πεπολιωμένον γηραιόν 

20 λευκόν πάνυ, ώστε έκ της πολλής λευκότητος αύτου οί οφθαλμοί 
άπεμαυρώθησαν. Το δέ όνομα αΟτοΟ έκαλεΓτο Αγαθοδαίμων . 
Και στραφείς Ό πεπολιωμένος εκείνος θεωρεί με επί πλείστην ώραν. 
'Εγώ δέ τοΟτον έπεμελούμην ' « Δείξόν μοι εύθεΓαν όδόν. » Ό δε προς 



4. πρό; αυτόν] αύτώ Le. — δ. ό 2έ] έζεΐνο 
δΐ Le. — Έγώ οέ έξελθών] ό δέ έξήλΟον ΑΚ. 
Réd. de Le : έγώ δέ έξηλΟον χαΐ riy.oXo-JÎO-JV 
αύτω. — 6. γενόμενος Le, f. mel. — θεωρώ 
— άνθρωπάριον] Réd. de Le : "Ορω τό 
όδηγοίν με εκείνο τό ξ. άνΟρ. — 8. έν τή 
χολάσε;] ε!ς τ!]ν χολασιν Le. — ύπό τοΰ 
πυρά; έδαπ. Le. — έοαπανίΐΟην Α ; έδα7:α- 
νη'Οην Κ. — 10. Ίδών] ΤοΟ'το ίοών Lc, f. 
mel. — έτρόμαξα] F. L έτρόμιήσα . — 11. 
έμαυτώ Le. — 12. 8ί.αζρ;νων| εύρον Le. — 



ξυρουργοΰντος ΑΚ. — Le mg. ; barre 
verticale se rapportant aux lignes 12 
et i3. — ό ξυρ. — άνθρωπο;] τό ξυρουργόν 
εκείνο άνθρωπάριον Le. — 13. Après έστιν] 
ό έσΟ. έρ. ένδ. Le. — καΐ είπον ΐν έμαυτω 
Le. — 14. δει δέ] άλλα δεί Le. — 15. κ»! 
πάλιν Le. — 17. πλησίον τών κολ. Le. — 
18. Après όδόν] καΙ πάλιν έστάΟην απονενοη- 
μένος. Le. — 20. όίΟαλμο• en signe ΑΚ. 
— 23. έπεμελούμην] έπιμ. ΑΚ ; παρεκάλουν 
Le, mel. — δείξαι Le. 



TROISIEME LEÇON 



117 



αέ ούκ άνεστράφη, άλλ' ήνυσεν τήν όοον αύτου σ-ουοαίω, • καΐ 
διεινόΐΑενος οέ ενΟεν κάκεΐΟεν ήνυον σ-ουοαίως τον βωαόν. "Ως ουν 
ήνυσα άνω έττΐ τοΟ βωμού, θεωρώ τον -ετολιωμένον -,τ,ραιον, καΐ 
ένεβλήθη έν τη κολάσει. Ώ ουρανίων φύσεων ΟΥίαιουργοΙ, ευθύς 

5 δλος ύ-ο της φλογός πυρίφλεκτος γέγονεν " βν καΐ το oirpf/jaa, 
άοελοοι, ορ'.κτόν ' έκ γαρ της -ολλης βίας της κολασεως οί 
οφθαλίΑοΙ αύτοΟ πλήρεις αίματος γεγόνασιν. ' Ε-ηρώτησα οέ λέγων 
αυτόν ' « Τί ένταΟθα κατάκεισαι ; »Ό οέ μόλις άνοίξας το στόμα αύτοΟ 
ζοτι αοι ■ « 'Erco είαι ό αολυβοάνθρωττος καΐ βίαν ύποαένω άοόοητον. » 

10 ΚαΙ ούτως έκ τοΟ πολλού φόβου 5ιυπνίσ0ην, και έν έμοι τήν αίτίαν 
ήρεΰνων τοΟ πράγματος. Και πάλιν διέκρινα καθ' εαυτόν καΐ είπον ' 
« Καλώς έπενόησα δτι οΰτως οή έκβαλεΓν τόν μόλυβδον, καΐ αληθώς 



το δραμά έστιν περί της συνθέσεως των υγρών. 



111. ν'"\ — ΠΟΙΗΜΑ ΤΟΥ ΑΥΤΟΥ ΖΩΣΙΜΟΥ. ΓΙΡΑΞΙΣ Γ 

15 Και πάλιν κατενόησα τον θείον και ιερόν φιαλοβωμόν, καΐ ^ 
ειδόν τίνα ιεροπρεπή λευκοποδήρην ένδε- (f. 88 ν.] ODii.zMO'j ίερουρ- 
γοΟντα τά φοβερά έκεΓνα μυστήρια, και ειπον ' « Άρα τίς έστιν ου-.ος ; » 
και αποκριθείς είπε μοι ' « Ουτός εστίν ό ιερεύς των άοΰτων. Ούτος 
βούλεται αίματώσαι τά σoJματα, καΐ όμματώσαι τά όμματα, και 

20 τα νενεκοωαένα άνασττ,σαι. Και ούτω πάλιν πεσών έκοιαήθην άλλον 
ολίγον, καΐ αυτό δή έν τω έπανέρχεσθαί με έπΙ τήν τετάρτη ν κλι- 



1. Tjvuicv] τ,νί'.ΰί'/ Α ; τΐνϋσεν Κ — /.αϊ] 
εγώ 8έ Le. — αΰτοϋ] αΰτοϋ mss. ici et 
dans tout le morceau. — 2. ή'νυον] ήνϊ'Όυν 

AK. — 3. fÎvjîa] f^v. κα; ÙTTT^pyov Lc ; 
ή'νε'.σα A; — έχεϊνον γηραιόν Le. — καΙ] F. 
1. ώ; (ou 3ς ?). — 4. ώ φΰσίΐ; ούρ. Le. — 
εύθΰς γάρ Le. — 5. 07] ου Lc, f. mel. — 7. 
α'αάτων mss. Corr. conj. — έ-Γ,ρώττ,σ» οέ 
A, αυτόν] ε•.τχ i~T^p. αυτόν, λΐ'γοιν Le, f. mel. 
— 10. odSojJ ϋ::νου sous-pointillé, puis 



οο'βου Lc. — έν Ëtjio';] έν έααυ-ώ Le. — 
11. /.ατ ' έμαυτόν Le. — 12. δή] δϊΐ Lc, 
f. mel. — 14. Titre dans Le : τοΰ αύτοϋ 
Ζωσ. -οίζ:ς τρίτη • — Ιδ. Κα\ -άλιν κατΕν.] 
πάλιν δέ κατανόησα; Le. F. 1. κατηνυσα, je 
gagnai. — 17. τά φοβΐρά] τά Usa Κ et mg. : 
φοβερά; τά ιερά καΐ cpoS. Le. — 20. άλλο 
Le. — 21. κα! αυτό δή] κα\ εν τω έ-. Lc. 
F. 1. καΐ οϋτω vel και αυτός. 



ii8 



ZOSIME 



ΐΛακα, tloov κατ' ανατολάς έρ-/όρ.εν&ν, κατέχοντα εν τη y/ipî αύτοΟ 
αά-/_αιραν. ΚαΙ άλλος οπίσω αύτοΰ φέρων περιηκονισαένον τινά λευ- 
κοφόρον καΐ ώραΓον τήν όψιν, οδ το ovo[J.a [αύτοΟ] έκαλεΓτο ρι,εσουρά- 
νισ[Λα ηλίου, καΐ ώς πλησίον ήλθον των κολάσεων, λέγων οτι 
5 [χάχαιραν κρατών, « Περιέτεμε αύτοΟ τήν κεφαλήν, και τά κρέατα 
αυτοΟ Οήσων άνά [λέρος, και τάς σάρκας αΰτοΟ άνά υιέρος, όπως αί 
σάρκες αυτοΟ πρώτον έψηΟώσιν οργανικώς, και τότε τή κολάσει παρα- 
πορευθώσιν. » Και οΰτως πάλιν έξυπνος γενό[Λενος εϊπον ' « Καλώς έπε- 
νόησα και οτι περί ταΟτά έστιν τα υγρά της ιχεταλλικής. » Και πάλιν 
10 δ βαστάζων τήν αάχαιραν έφη " « Πεπληρώκατε τήν κάτω επτά κλί- 
μακας. Ό οέ έτερος έ'φη ά[Λα τω έκβαλεΓν τους κρουνούς δι ' υγρών 
πάντων ' « Ή xiyyf\ πεπλήρωται. » 



ΙΠ.νι.-ΖΩΣΙΜΟΪ ΤΟΤΘΕΙΟΤ ΠΕΡΙ ΑΡΕΤΗΣ ΚΑΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ 

Transcrit sur A, f. 1 58 ν. — Collationné sur Κ, f. 47 ν. ; — sur une copie de 
Laur., f. 2 53 r. (seulement depuis la ligne 3 rf« § 4 jusqu'à la ligne 3 du % 17 ; 
— sur E, première feuille de garde ; — sur Le, (copie de Ε ?) p. 3oi . 

1] Προσπαθείας <(ένεκα)> και [χεθερμηνείας τοΟ ένυπνιάζεσθαι 
15 αυτόν φησιν. ΚαΙ ίοού βωμός φιαλοειοής και πνεΟαα πύρινον έστώς 



1. κατ ' άνατολά;] ζζ ανατολών Le. — 
ερχ^ο'μενον ανΟροιπον Le. — 2. άλλος οπίσω] 
άλλον όπισθεν Le, f. meL — φε'ρων] οε'ροντα 
Le. — 3. αύτοϋ om.' Le, mel. — 4. ήλιου] 
signe commun au soleil et au cinabre 
AK ; κινναβάρεω; (en toutes lettres) Le. 

— λε'γων o-i...] λέγει |jloi û τψ μα-/^. κρ. 
Le, mel. — 6. Οτίσων] θέ; Le. F. 1. 
θύσοιν. — οποις] οπο^ mss. Corr. conj. — 
7. ΙψηΟτΙτωσαν Le. — παραπορευΟΓ^τωσαν Le. 

— 9. ό'τι] ό'ΑΚ (om. Le). Corr. conj. 

— της μετ. τε'χνης Le— 10. τήν κατιό έ. κλ.] 
F. 1. τήν <τε'/ νην> κατά Ι. κλ. — Ιπτά κλίιχακα 
Α; Ιπτά κλίματα Κ ; Ιπτακληματα Le. Corr. 
conj. — il. y.poJwjç] /ρονους Α. — 13. 



Titre dans Ε Le : Άνεπιγράοου φιλοσο'φου 
εις τό περί άρ. καΐ έρμ. τοϋ θείου Ζ(οσ. τοϊί 
Πανοπολίτου (ή Θηβαίου add. Ε). — 14. 
Ajouté ένεκα d'après une conjecture 
confirmée par Ε Le. — Rédaction de 

Ε Le : Ό θείος Ζοίσιμο'ς φησιν ότι, έ'νεκα 
προσπάθειας και μεΟερμηνείας, τούτον τόν 
τρο'πον ένυπνιάσΟη. Έδο'κουν γάρ, φησ'ι, και 
'iSou βωμός φιαλοειοής ΰπηρ/ε, κα'ι πνεΰμα 
πύρινον ί'στατο επάν^) τοϋ βωμοϋ, κα'ι οιηκόνει 
τοις του πυρός βρασμοίς και καχλασμοΐς (ζ. 
κα•/λ. om. Ε), κα'ι καύσεσι των ανθρώπων 
άνερ/ομε'νων. Κα'ι ήροίτησα τούτων τίνα τίς αν 
ε?η ούτος ό βρασμός και ό κα-/_λασμός, και 
(page 3ο3) πώς κ. τ. λ. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



119 



έ-Ι του βωίΑου, καΐ ο'.ηκόνουν τους του -υρος βρασαοΰς /.αΙ κα- 
χλασιχούς [χαΐ] καυσώοεις των άνΟρώ-ων άνερ•/ουιένων, καΐ ήρώττ,σα, 
φησίν, καΐ εΐττον έτ:1 τον έστώτα λαόν. θαυυι.άζοα.α'. γάρ τον τοΟ 
ύδατος β^^ίσαον καΙ κ^ίγλαταόν, καΐ ττώ; οί άνΟοω-οι κα'.όαενοι '^ώσι. 

'lit /* t ' - Ι ι - 

5 ΚαΙ αποκριθείς λέγε', αοι " « Ούτος δν όρας ορατι^-ος τό-ος έστΙν 
ασκήσεως της λεγομένης ταρ'."/είας ' οί γαρ βουλοαενοι. άνΟρωττοι άοε- 
της τυχεΓν ώόε εισέρχονται καΐ αποβάλλονται [οία το είναι] σώμιατα 
-νεύ[Λατα γίνονται. Και γαρ πάλιν ά'σκησις ένθεν έρίΑηνεύεται έκ τοΟ 
άσκησαι ' οίον γαρ άποβαλλόαενα την παχύτητα τοΟ σώαατος πνεύ- 



10 [Λατα γίνονται. 



2] Καί τι τοιούτον Ληαόκρ'.τίς οησιν " « Οίκονόαίΐ έως γένηται 
ιος Ηανθος ώς στίγαα νουσοΟν οιά του ίου το πνεύμα συυ,βαΓνον ». Καί 
γάε ό ιός οιά του άσωαάτου κατά τον ociv έοαηνεύεται πνευυ.α, και 
διά το τέλειον του νοουαατος ΗχνΟον ώς στΓ'αα νρυσουν ποοσαγο- 

15 ρεύεται. Καί οϋ'τω οιά οωνης προς οωνήν συνάπτοντες τήν εννοιαν, 
ύπεοοαίνουσιν ταύτην, όθεν και όι ' όυιοειοοϋς πάλιν ήΗεώς οησιν ' 
« ΌΐκονόΐΑει οέ έως o'j όεΰσαι όυνηθή, ρεύσεις οέ οιά όύτεως, άντι του 
είπεΓν διά ρεύσεως ' τρέπουσι γάρ το Σ στοι•/εΐον εις ϊ ' -/ρησάυίενος 
(f. 169 r.j τη λέΗει, φησιν ρεύσ-ης, ρεύστ,ς οέ οιά ρεύσεως, δ έρ[^(-η- 

20 νευεται οιά ρεύσεοος, ώς είποαεν. Τούτω οέ δ λέγει ' « Οικονομεί δέ 



Ξως <^ουρ ρευσαι ουνηθη. » υαως οιο 



ν εστίν 



>υ.οςεευσττσαι πεοκει- 



μενον . 



δ. ό δρ. ο^τό; εστί τούτος της άσκ. Ε Le. 
(Cp. m. Ι, 3. p. 109, 1. 1 ι). — 6. Οί γά? 
άνθρ. €ου7.. ELc. — 7. ά-ο5άλλουσ•. ELc. 
— δια τό ί:να; om. ELc, mel. — τά σώ- 
μ,ατα, κα\ γ\ν. r•/. ELc. — 8. Κα; γάρ — 
γίνον-α•. (L ιο)]. Réd. de ELc : Λίό /.α; 
ούτος ό τόπος as/., ipjiriv. ότι τά σ<ό[χ. ά-οοάλ- 
λουσι την 7:αχ^. Ιαυτών 7.a\ γ;'ν. Γν. — 11. 
χα•' τι] 7.α; τοι (: au-dessus de τοι) Κ. — 
Corr. de l"••^ main. — Réd. de ELc : Διά 
τούτο ο. ό Δηρι.. — 12. 6 ιό; ELc. — ώς στίγ- 
μα] F. 1. ώς τηγμα (ici et 1. 14). — 5τ•. διά 
του '.οΰ τό -ν. συαξαίνϊί ELc. — 13. Le. 



mg., p. 3o3 du ms. : renvoi à la fig. de 
la p. 221. (Ci-après, III, xi. Cp. Intro- 
duction de M. Berthelot, p. iSa, fig. 1 1, 
n" I.) Réciproquement, p. 221 du ms. : 
renvoi à la p. 3o3. — 14. /.ρώμ. "ροσαγ. ξ. 
ώς στ. -/ρυσοϋ ELc. — 16. ήξϊως] ήξέσω Κ ; 
om. ELc. F. 1. εςεως. — 17. ρεύσεις δε — 
έτησ'.ος λίθος (ρ. suiv., 1. 3) om. ELc. — 
18, 19, 20. δ'.αρ-ύσεως ΑΚ « Il y a ici un 
jeu de mots opposant ρυτο'ς. ρύτ;;, όύτειος, 
3ρε3;;•.ς, ρευσεως. Voir le morceau III, vu, 
5. »;(M. B.) — 20. τούτω] F. 1. -a'^'^o. — 21 . 
εως <ου>] ώ; ΑΚ. — όμως] F. 1. ομοίως. 



120 



ZOSIME 



3] Και νυν 5ε Γΐάλιν δια του λέγειν σιοηρίτην, δν καΐ σιδηρίτην 
καλοΰσιν οί κάτω ένσημιαινό(Λενοι ' οιαγινώσκεται, άναφερόμενον ώς 
ελεγεν ' -/αλκος αίλυβοος ετήσιος λίθος. Ό γαρ πυριτης ôià περιου- 
σίαν νοί,όυιατος, ήτοι το περισσον έκκαιόμενον , ήτοι πυρούμενον, τον 
5 ^αλκον ϋπαινίττεται " και όαοίως το άργυρίτης τήν έξυδραργυ- 
ρωσιν ■ έξυδραργυρούμενος γαρ ό χαλκός άργυρίτης γίνεται, κατ' 
έναντίαν τοΟ ετησίου, ήτις έστιν υδράργυρος, κατ' έτυμολογίαν του 
όλου, ήτις ποιεΓ τήν μέλλουσαν άναφαίνεσθαι χρύσοπτα προσυπα- 
κουειν, λέγων « σιδηρίτης » δια τήν εκ μολύβδου σύγκρασιν. Συγ- 

10 κρινόμεναι γαρ αί ούσίαι σιδηρίτην ποιοΰσιν. 

4J 'Ομοίως τί του σιόήρου καρόίαν ; οτε οί μάλιστα μάζα κλασΟή 
ώς έκ της ρεύσείος ταύτης, ρησιν ποιοΟντες προς τάς αναλογίας 
[όήσεις], εύρίσκομεν σαφή τήν Οεωρίαν, ώς κατά το κρυπτον τούτο 
υπεμφαίνει. Και εν άλλοις Ό Δημόκριτος λέγει ' « Οικονομεί δε 

15 άλμη, ή οξάλμη, ή ούρω άλμης, ή έπ' άμφω ' τον σύΧΚο^ον επάγω, 
φάσκει, ή ώς έπινοεΓς εν τη γραφή, ή ώς επινοείται ή γραφή δυνάμενα 
και διασκευαζόμενα έξ ετέρων υγρών, έπείπερ ουδέν τούτων δια- 
μένει, αλλ' άπόχυται πλύνον τήν σύνΟεσιν (f. 109 ν.) κατ ' αύτοΰ. » 
5] Ένεκεν εκείνων Ό αρχαιότατος Ό στάνη ς ώς εν τοίς έαυτοΰ 

20 καταπαραδείγμασιν ' "Έ-ζιρος περί τίνος Σωφάρ, κατά τήν Περσίδα 



3. Ό γαρ. T.-jÇi.^ -υρ''ττ)ς οε λέγεται ELc. 

— 4. ή'το! — τήν έξυδραργΰροισιν] Réd. de 
ELc : ή'γουν διά τό περισσώς, εκ/αίεσθαι ζαΊ 
πυροΰσΟαι τόν χαλ/.όν (α Nota bene hic » 
ajouté par Ε.) Ό|χθ''ω; Si /.α; ό άργ. λε'γεται 
δια τήν εξυδραργύρωσιν. — τό] F. 1. τον. — 
6. χατ' έναντίαν — - λε'γιον (1. g) om. ELc. 

— 9. λε'γων] F. 1. λεγϊ!. — σιδεριτης jus- 
qu'à ποιοΰσιν] Réd. de ELc : σιδερίτης δέ 
λέγεται δια τήν τοϋ σίδηρου /.α'ιμολ. μελανσιν • 
τοιούτος γάρ γίνεται. — 11. ELc omettent 
tout notre § 4. — οτε δέ] F. 1. οτε οή. — 
•/.λαστή ΑΚ. — 13. Avec le mot εΰρίσ/.ο,αεν 
commence la copie du ms. Laur. (fol. 
2 53, r"), rapportée de Florence par 



M. André Berthelot, ms. dont nous 
donnons ici les principales variantes. — 
σαοη] leçon de Laur. ; σαοήν AK. — 15. 
οϋρω άλμης] F. 1. οΰ'ροο ά'λαη . — 1β, !ράσ- 
ζ.ειν Laur. — 18. -λύνον] πλύνοντα; Α ; πλυ- 
νομε'νουσα [sic] Laur. — 19. ενε/.εν — αετός 
/αλκοΰς (ρ. suiv., 1. 2)] Réd. de ELc : Ό 
δέ άρ•/. Όστ. έν τοις αύτοΰ συγγράμμασιν 
ε'φηκεν ό'τι ΰπηρ•/εν έν Περσία τις [χΐγας οιλο'- 
σoφo;zαλoύlJ^εvoςioφάp, όστις εγραψεν ότι εστί 
τις αετό; /. — Fin de la collation de Ε. 
manuscrit de tout point semblable à 
Le. — ώς om. Laur. — 20. ζαταπαραδείγ- 
ιχασιν] κατάπαραδ. AK; παραδείγαασιν Laur. 
F. 1. ζάτω παοαδ. 



SUR LA ΛΈΚΤυ ET L INTERPRETATION 



121 

-οοαναοανέντος <.σ-ορζΐ " λέγε•, ουτο; ί Getoc Σ co :> ά s • >< 'Ecy-ri 
αέν ουν εν κίον» àcTsc ναλκους, κατεονόαενος εν τττ^'γ, καΟαεα 
καΐ λουόαενο; καθ ' r^aipoL'^, έντεΟθεν άνανεοΰμενος, έζεί-ερ ^Γι^'-'•' ' 
ό αετός έτυαολογούαενος καθ ' ήμέραν λοόεσΟα». θέλει. )ΐ Ως ούν καί. 
ό οι ' έτερων το αΟτο αίν.ττόαενος τήν καθ ' ήαέραν ά-όλου^ιν καΙ 
ά-5-λυσιν ά-οβάλλει • χρή γαρ άκρ'.βώς έττΐ τον τη; -αροΰ^Γ,ς 
εργασίας... ' άυ.οιβαλλό[χενος οϋν δια οι7νοσοφίας, οι' ο7.ων των τρια- 
κοσίων έΗήκοντα ττέντε ήαερών λούειν τον χάλκεον αετον και 
άνανεοΟν, ώς οεΓ και έξης οι 'ό'λης αύτοΟ της 7:ραγυ.ατείας. Ο'ϋτος 

10 γαρ b Όστάνης φησίν ' « 'Α-οθλιψον τήν σταουλήν, ΰ-ογράφει, 
ήγουν ή της ρευσεως 7:λυσις έστι του αυστηρίου τούτου ' τον tôv 
δεϊ νοεΓν. » Και νΟν έαοανέστατα έ-άγει λέγων ' « Αζελθε ~ζίζ 
τα όεύαατα τοΟ Νείλου και εΰρήσεις ένταΟΟα λίθον έχοντα ττνεΟαα. 
ΤοΟτον λαβών διχοτό[Αησον, και βάλλων τήν /εΓρά σου εις τά 

15 έντος αύτοΟ, [και] έξάγαγε τήν καρδίαν αΰτου " ή γαρ ψυχή αϋτου 
έν τη καρδία αύτοΟ έστιν» . Δια το λέγειν " « Πορεΰου εις τα όεΰ- 
ίχατα του Νείλου και εΰ;ήσεις έκει λίΟον ε•/οντα ζνεΰαα, » σαοώς 
δείκνυσι τον τοΓς ρευίΛασι ζλυνόυ.ενον κατά τήν ταριχείαν του ημετέρου 



1. λέγίΐ] λέγων Laur., f. mel. — λΗγ£ΐ 
οΖ-οζ — ατζοΖΆ.Χε•. (1. 6)] Passage repro- 
duit dans le morceau III, xxix, ig, 
avec quelques variantes : ΦησΙν ό θείο; 
Σ ο ο α ρ • εϊδον άϊτόν /αλκόν {/ λΧ/λίοί Lb, 
ρ. 339) κατϊρ /otjLîvov έν ;;. κ. κα; λουομενον 
καθ ' î),u. και εντ. άναπεμ— ο'μενον (αναδεβώ- 
μενος Α-, f. Q Γ.) τ ' Οπερ ούσε; (ύ-•ρ çjoiv 
Lb ; lire comme ici έ::ε;';ιερ οτ,σΐν) ό γάρ 
αετό; Itj;j.. καθ ' ή"-, λ. 0. ώςκαιδή εως (δι 
lajTOj Lb) καΙ δ; ' ετ. κ. t. λ. — Les 
variantes de A- (f. 9 r.) sont pour la 
plupart conformes au texte que nous 
adoptons. — 2. ζα-:ες-/(<'μ.=νο; — 5: ' όλων 
(1. 7l] Réd. de Le : Ό; κατερ/ετα•. ε'.; 
τόν κιο'να. Puis : Αεί ούν δ; ' όλων κ. τ. λ. 
— έν κ;Όν'. — /αλκοΰ;] Réd. de Laur. : 
έν κιονίω κα"; φησίν οτ•. loo'j άετόν /αλκοΐν. — 
3. έντεϋΟεν] ένταύθου Laur. F. 1. ένταϋΟα 



— άνανευο',αενο; ΑΚ ; άνανεβώμενο; Laur. 
(comme A- dans III, xxix, 19. Corr. 
Conj. — 6. F. 1. -/ρή γάρ άκρ•.6ώς ε!-εΐν 
έπΙ τΐί; τ:, έ. — 7. εργααίας άφ'.κο'αενο; ούν 
Laur ; ά•57,λο5[Λενο; (αα pour βα au-dessus 
de φη) Α; ά^ιξαλλοαενο; Κ. Corr. conj. 

— 9. άνανεοΰν] άνανεον Α ; άνανεών Κ 
Laur. — καΙ εξε•.; αυτόν ο: ' ελ. Lc, mel. 

— ουτο; γάρ ό Ό(τ:. <ρησ;ν] κα; ::άλιν ό Όστ. 
ο. Le. — 10. ΰ-ογράρε; om. Lc, f. mel. 

— 11. ήγουν — ο-ελΟε] Réd. de Lc : ί|γουν 
::λύνε τόν ιόν πολλά/.;; δ'.ά -ης ρεύσεω;, κα! 
τοΰτο' έστ! τό αυστ/ίρ'.ον • καΐ r.iXrj ό αυτό; 
Ό3Τ. οησιν • ά-ελΟε... — 14. βαλών Lc. 

— Ιδ. κα• om. Le. mel. — Après καρ- 
δίαν] αΰτοϋ om. Laur. — 17. εκεί λίβον 
om. -Λ-Κ. — δεικνυσ; σαοώ; Le. — 1S. τόν] 
των ΑΚ Laur. — τοΰ om. Le, qui lit : 
Γ,αε'τερον λ:'θον comme Laur. (f. mel.). 

16 



122 



ZOSIME 



λίθου, άνΟ ' ών και πας Ό χαλκάς λίθος έστΙ κατά τήν σήν μετάλλων 

γένησιν, καΐ πας Ό μολυβοόλιΟος. ΤοΟτον ουν τον λίΟον εύρήσεις, φησίν, 
(f. 170 r.) έχοντα πνεύμα, ό'ς ίστι {τρόπος^ της έξυδραργυρώσεως. 
β] 'Επειδή και ό Δημόκριτος έκεΓνος ό έμοΊ άγαθώτατος έδια- 
5 κοίΟη καθ ' έαυτοΟ φησιν " « Δέξαι λίθον τον ου λίθον, τον άτιμον 
και πολυτιαον, τον πολύμορφον και άμορφον, τον άγνωστον και πα.σι 
γνωστόν, τον πολυώνυμον, και άνώνυμον, τον άφροσέληνον λέγω. 
Οδτος γαρ ό λίθος [ώστε γαρ] ουκ εστί λίθος, καΐ πολύτιμος ών, 
ούδενος πιπράσκεται, μίαν έχει φύσιν και εν όνομα, και έν πολλοίς 
10 ονόμασι κέκληται, ούχ απλώς λέγω, άλλ ' ώς έχει φύσεως, ώστε έάν 
τις είποι πυρίφευκτον, και αίθάλην λευκήν ^ή^ λευκον χαλκον, ού 
ψεύδεται. Πάντα έπι νεφέλην λέγει, επειδή παρά πάντα τα άλλα 
φεύγει το πυρ, καί ή αιθάλη έστιν της κινναβάρεως, και αυτή μόνη 
λευκαίνει τον ναλκόν. Καυσον οΟν αυτόν πραέως και σβεσον έν 
15 γάλακτι όνείω ή αίγείω. ' A.πoζίL•\J τοίνυν και έπισυγγενάμενος οτι 
παρά πάντα τά άλλα φεύγει τό πυρ, καί ή αιθάλη έστι της κιννα- 
βάρεως, και αύτη μόνη λευκαίνει τον -/αλκόν. 



1. /αλχός λίΟοζ] F. 1. χαλχόλιΟο; (Μ. Β.). 
— σήν om. Le, f. mel. — ■ 2. [χολιιβίο; 
Λ''Οος Laur ; (Αολυβοο-^αλ/.ος Le. — 3. 
-vô-j(jLaTa Laur. — δς] ώ; A ; δ Laur., f. 



mel. — 4. επειδή και ό Δη;^. 



ϊ- 



άλακτι 



όνείω ή αιγείω (1. 1 5)]. Passage reproduit 
dans le texte III, xxix, 21, d'après le 
ms. A, f. iSg r. (texte que nous dési- 
gnons par un astérisque) avec quel- 
ques variantes rapportées ici. 'Επειδή ό 
Δημ. Ix. ό Ι. άγαΟώς λε'γει • Δε'ξαι λίβον τόν 
οϋ λ... τόν όμοίνυμον (comme les mss. de 
Zosime), τ. ά. λέγω (λε'γ;ι Lb, p. 339, 

A') ώς γαρ έκ πάν (f. 1. έπάν ?) 

πάντα έ. ν.λε'γω /.. τ. λ. Dans le texte III. 
XXIX, les bonnes variantes de A', de 
A' et de Lb sont généralement con- 
formes au texte de Zosime. — Ιπείδή ζαΊ 
ό Δημ. — λίθον] Réd. de Laur. : i -ά oï 
xa't ό Δημ. εκείνος oï μο: άγαΟδτητος και φησ'ιν 



δε'ξε λίθον. — • Réd. de Le : ΚαΊ ό Δημ. δε' 
<ρησι • Δε'ξαι λίθον. — Ι5[αχρίΟην ΑΚ Laur. 

— 5. F. 1. καθ ' εαυτόν. — Δεξα•. λίθον] 
Cp. Stephanus, éd. Ideler, p. 217,1. 20- 
23. — 6. Après πολύτιμον] και τά έξης Le, 
qui om. τόν πολύμορφον jusqu'à α'ιγείο) 
(1. Ι 5). — πασιν γνωστόν Laur. — 7. âvoivu- 
μον] όμώνυμον mss. Corr. conj. — 8. ώστε 
γάρ] γαρ om. Laur. — πολυτίμιτος (pour 
πολυτίμητος) Laur. — 9. έπιπράσκεται ΑΚ 
Laur. F. 1. έμπιπράσκετα•.. — έ'/^ων * dans 
Lb (p. 339)• — 10. εάν γάρ τις εΐ'πη * Lb. 

— ώς γάρ ΑΚ Laur. — If. και om * 
(dans Lb). ή restitué ici d'après *. — 
12. λέγει] λέγων Laur; λέγω * dans Lb. 

— 14. καΰσον — τόν /αλκόν (1. Ij) Om. 
Laur; hab. K. — πραέως om. * (Lb). 

— 15. άποοίδου — ή αιθάλη] Réd. de 
Le : άποδίδωσι δέ μετά ταΰτα ό φιλοσοΰος 
δτι ή α'ιΟ. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



123 



/] Και τ.ώς οι ο'.λότοοο•. σαοώς — αραοίοουσιν τήν εννοιαν, ό'τι τον 
έξυοραργυρωθέντα πυρίτην λίΟον καλεί ; Ούτος ούν ό άγαΟώτατος φιλό- 
σοφος ■ « Τίς οΰκ ο'.θί\/ οτι ή αιθάλη της κινναβάρεως, [ήγουν] υδράο- 
γυρός έστιν, οι ' ής καΐ συντίθεται ; Διό και εϊ τις έλλείωσας αυτήν 
5 τήν κιννάβαριν νιτρελαΐω, άναφυράσας και -ερικλείσας εν άγγε- 
(f. 170 Λ''.) σιν οι-λοΓς, ύ-οκαύσας φωσίν άλήκτοις ζασαν αίΟάλην λή- 
ψεται, έγκεκαυμένην εις τα σώυ.ατα. ΟΟκοΟν Ό λίθος ών οι 'ου ε•/ει 
σύ[ΐ.πηξιν έν τω σώματι της ααγνησίας, ουκ εστί λίθος ' διό ε/ει 
φύσεις της ρεύσεως. ^Αρα ούκ άκούεις αΰτοΰ του Αηαοκρίτου τί 

10 άνώτερον λέγει ; α Λαβών υόράρ-'^'υρον, πήΗον το σώυ.α της μιαγνησίας 
[ήτιςί τω [/.εμιγυιένω, κατά [χίαν του σώρ,ατος οΰσίαν, έν τω μολυβ- 
δοχάλκω. » Άρα οΰ'/Ι τοΰτό έστι το άφροσέληνον ; — άντες γαρ ϊσασιν 
δτ-. κατ ' άναοοοάν τήν Άοροοίττ.ν καΐ •^zKryr.y εκ των δυο ονου.ά- 
των σύνθετον ονοαα ήαιν μεθερμηνευόμενον άφροσέληνον ' -άντες γαρ 

15 ισασιν οτι κατ ' άναφοράν της 'Αφροδίτης ν.σ':ρολό^ον τον -/αλκόν 
ανατίθεται. Οί αέν τανύτεοον τήν ύδοάργυοον λέγουσιν, εΐ δέ -νεύ- 
αατικώτερον τήν •jozip^jpo-^, έπείττερ έν σελήνη ένρωηκά ά-ορία 
έστΙν του φωτός, καί αΰτη ή ρευσίς έστιν της οικείας φύσεως ένοι- 
καίως των άλλων ττάντων των άστρων • ό Ζευς μόνος προσ•/]γο- 

20 ρεύεται —ρώτον ήλεκτρον, κατ ' άναοοράν \ήν^ ε•/ει έκ τριών το ελά- 
χιστον -αντος ήλεκτρου συντιθεμένου. 



1. -/.α• -ώ; — οϋ/. Ο'.οεν (1. 31] om. Lc. — 
παραΐ:'ίωσ; ΑΚ Laur. — 2. άγαΟο'τητο; ΑΚ 
Laur. ici et partout. Corr. conj. — 3. ή 
αιθάλη — κατάίύσίν (p. suiv., I. γ\]. Barre 
verticale en marge de Lc. — κινναβ. h-\v ή 
■ϋδράργ. Lc. — rjo-jv om. Laur, f. mel. — ό 

υοράργ. αύτο; È-j-tv Laur. — 4. έλειώια; ΑΚ 
Laur; ελειωσεν Lc, f. mel. — 6. κα; j-o- 
καύσα; Lc. — a'.O. ληψετα-.] τήν α•0. Ώ.αβεν Le. 
— 7. Après σ(ό[Λα•:α] Lc. continue ainsi : 
Άφροσέληνον 8έ λέγεται οτι ό λίθος γίνεται έ/. 
της 'Αφροδίτης η έστιν ii^oipfjpoi, κα\ Ικ της 
σελήνης ή έστιν ίργύ^,ος • ώσ-ερ γάρ τό οώς της 
σελτ[νηςζ. τ. λ. (ρ. suiv. 1. 4)• — 13. F. 1. 



της 'Αφροδίτης και σελτ[νης. — Ιδ. αστρολό- 
γων Laur. — F. 1. τη 'Αφροδίτη <')'.> αστρο- 
λόγοι τόν y. ανατίθενται. — 16. F. 1. "α/ύτερον 
Cp. la fin du § Ι. {C. Ε . R.) si tï] F.l.o•. δέ 
(M. B). — τόν ύδράργ. Laur. ici et partout. 

— 17. ένροϊκα Κ. — ά;:ορία ΑΚ Laur., ici 
et partout. F. 1. ένροή καΊ ά-όρροια. On 
connaît ένρε'ω et ροη (C. Ε. R.) ά-ορία, 
c'est le déclin de la lune exprimé comme 
le mercure par le croissant retourné. 
{M.B.). Cp. p. 12 5, note sur la ligne 10, 
réd. de Lc (C. E. R.). — 18. ένδικαίω;] 
ειοη και ως Laur. — 20. πρώτον μίν Laur. 

— κατ ' mxo. — ■rXi/r.'.ryj om. Laur. 



124 



ZOSIME 



8] ΟΰκοΟν οιά τήν άπλην της τ^ροστι^ορίοίς ^by ρ.έν άργυρος κατ 

άναοοράν της σελήνης, ώς εντεύθεν ό άγαθώτατος φιλόσοφος, οίκείοις 

τοίς ονόματι κε-/ρηυ.ένος, έν τοΓς των δύο προς αργυρίων ώς εφρασεν, 

το άοροσέληνον έκάλεσεν. Και έ-εί-ερ το (f. 171 Υ.) φως άντΐ της σ€Κτ^- 

5 ντς τ:νευυι.ατικώς όοαται (κατά γάο το σώαα γίνεται και ά-ονινεται\ 

ούτω και αυτή κατά το σώαα της υ.αγνησίας γίνεται και ά-ογίνεται ' 

και -νεΟϋΐά έστιν κατά φύσιν. ΆνΟ ' ων και -άλιν ώς διαιρούμενης 

ερωτώμεν έν τη κατ ' ένέργειαν περί άρετης πραγματεία οιά Ζώσιμο ν, 

ώς δι ' αΟτου ερωτώντες ' « Και σύ άρα πνεΟμα εΓ; » Ό δε αποκρίνεται 

10 καιφησί ' «Και πνεύμα ε'ιμι, και φύλαξ πνευμάτων, πνεΟμα ούσα κατά 

πνευματικήν [τοΟ έρωτώντος] έν τη σελήνη ούσίαν, αναλαμβάνει τό 

σώμα τα^ν συγκραΟέντων στερεών, και ποιεί αύτω πνεΟμα λογ-/ευόμε- 

νον, ώς εν βάΟει έαυτης, ο έχει ψυχ_ήν έκ της καρδίας και ε'ις όρυγμα 

έν στομάχω, κατά τό ύέλιον του κινουντος την ούναμιν έλκυούσασα 

15 προς έαυτήν προς άλειωτικήν, έςαλλοιουσα τοΰτο εις αίμα κατάγει τον 

χυμον, καί κατά τήν Οελκτικήν και άποκριτικήν, τα άλλα φυσικώς 

κατεργαζομένη . "Η ^(τ,ρ oùài τοΟτο ήκουσας, ώς φησιν, τήν πολυθρύλ- 

'kr,'zm Φωνήν άνακοάΐ^οντες. « Περιαάνου ■/y'kvsjv, aryrj'j ΰδοάονυοον. 



1. άπλήν mss. F. 1. a;;).oV,v. — 3. /.ε/ρη- 
μίνοι; ΑΚ Laur. Corr. conj. — έν τοις] 
iy. τοΤ; ΑΚ Laur. F. 1. έκ τη; τ. S. ::ροσαργ. 
<[Α;';εω;> ? — - ώ; î'ypxisv] κατά |Λ;αν άναοοράν 
εφρ. Laur. — 4 . Και i~i'.T.if\ ωσπερ-^ίρ Le. 
■ — άντ'ι Om. Le. f. mel. — 6. αϋτη] αυτοί; 
Laur. — τό σώ;Αα αύτη; Le. — οΰτω — 
χατά το σώμα] Réd. de Le : οΰτω καΙ τό 
ζητοΰιχίνον ήαών πνεΰαα κατά τ. σ. — 7. 
Après κατά ούσιν] Réd . de Le : Λ•ό κα\ 
6 Ζ(03!;χο; ήριότΓ,ιε τόν Ιττώτα έν τ<]> φιαλο- 
6ωμω, ούτω λέγων • και σύ (L g). — 8. ~ράγ- 
ματι Α Laur.; :;pάγ;JLασ•. Κ. Corr. eonj. — 
9. F. 1. ώ; δη αΰτοΰ έρίοτώντο;. — κα• συ] 
χαΐ λέγ. και σύ Laur. — ά-ΐζρίνατο Le. — 
χα'ι οησ; om. Le. — 10. πνεϋιι.α ούσα — 
αναλαμβάνει] Réd. de Le : τό πν. γάρ τό ον 
χατά τήν πν. του αργύρου ούσιαν αναλ. — 12. 



αυτό Le, f. mel. — λο/ευο'ΐΑΕνον Le, f. 
mel. — 13. έαυτοΰ, και έχει Lc. — ε'ι; om. 
Le. — 14. κατά τό ύε'λιον] Il y a eu pro- 
bablement dans un ms. oneial KATA- 
ΤΟΤΗΛΙΟΥ (κατά τοϋ ηλίου). Réd. de 
Lc : κατά τόν ήλιον τόν κινοΰντα τ. δ. έλκει 
πρό; Ιαυτό άλλοιωτιζήν δύνααιν ζαΊ αύτη εϊ; 
aifia κ. τ. λ. — 15. F. 1. προσαλλοιωτικήν. 

— έξαλλείουσα τούτω ΑΚ Laur. Corr. eonj . 

— 16. και χατά τήν θελκτικήν (θελητικήν Α ; 
θερητικήν Laur.) jusqu'à κατεργαζομένη] 
Réd. de Le : και έστι θελκτική και άποκριτική 
άτταντα ουσ. κατεργ. ■ — • 17. κατεργαζομένην 
ΑΚ Laur. — ή γάρ — άνα/.ράζοντε;] Réd. 
de Le : Λιό ϊ>ησ\ν ό οιλο'σο^ο; • -εριμ. /., 
περιμά/ου ύδρ... (Cp. Stephanus, leçon 4, 
p. 217 éd. Ideler). — 18. F. 1. άνα/.ρά- 
ζοντο;. — F. 1. πυρΊ μά•/_ου. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



125 



καΐ άσωαά-τωσον τίλείω; il: oOocav τήν -.iyy^j, και ώ; oùch έ-Ι 
τούτου κέ/οηται, -λήν της ύοραργυρου καΐ ττ,ς [Λαγνητίας, και είσΐν 
άαφω οια τήν σύα-ηξιν. « Λαοών, φτ,τΐ, τήν ΰοράρ^;υρο^^ \καΙ)> το 
της ααγνητίας σώαα, και -νεΟ[Αα έχει οιά τήν έςυοραργυρωσιν » * κα'ι 
5 « ευρίσκεται, οητιν, -ράς του Νείλου τα ρεύ[Λατ-/, άνΟ' ών καΐ οιά ρεύ- 
σεως όμορρευστησαι, ώς -ρογέγραπται • » και, ώς φησιν, « Ούοέν ύπολέ- 
λει-ται, ουοεν ύστερεΓ f. 171 ν.), ζλήν της νεφέλης• ήτοι \θΐά); 
τοΰ οιορατικοΰ καΐ τοΟ οιανοητικου ουνάαενος οιοοαν και οιανοεΓτΟαι 
— ρός τα —ροσοωνουΐΑενα. 
10 9] Τί γαρ ό Ερμής και αύθις -ροστάττων οιαλέ-'ίται το y-.i 
της σεληνιακής ά-ορίας έκ-ί-τον , ττοΰ ευρίσκεται, καΐ -ου οίκονο- 
μεΓται, και -ώς άκαυστον Ι'^ει τήν οΰσιν, -αρ ' έμοί εύοήσεις και 



ΆγαΟοοαίαονο; ' οιά γά: 

1 t - Il 



τοΰ λέγειν α-οριας -αλιν τής όίυσης 



άνά-τησον, και καταοηλότερον γίνεται οιά τό έ-αγχγεΓν το άτ:ο ττ c 
15 σεληνιακής ά-ορίας έκ'::ί•Γ:τ"|Τΐ κατά τήν τής σελήνης οϋσίαν. Κατε-/ό- 
μενον γάρ το σώαα έκ-ίττη οιά τής ά-ορίας, και γάρ σεληνιάζεται 
ή φύσις τής μαγνησίας σεληνοειοής δλη γινομένη, και κατά καιοον 
τής άτΐορίας έκφυσάται ' ώς ϊον έκ-ί-ΰτει τής απορίας καί έκστρο^ήν 
ΰ-ομένοντος ών (?) τοΰ σώματος. Και νυν άνάστρε'^ον -zi: τάς ά-ο- 
20 ρίας κα'ι οιορατικον και οιαολητικόν οι άζορίας έεύυ.ατος καί όεύσεως 



1. τί; TE/vr, Le, qui continue ainsi : 
■/.al γάο τό τ^ς ααγ•/ησ!'α; σώαα (ci-après, 
1. 4). — oùoiv] F. 1. ουδενΊ. — 3. A mg. 
σί). — 4. /.3c• î'jç(t/.i-.x: — ::ρογεγρα7τται om. 
Le. — 6. ώ; T.Goyi\-p.] ώ; om. Laur., f. 
meL — ■ ώ; φησ:ν om. Laur. — /.λ: 7:i\iv 
OT,îiv Le. — 7. Après νεϊε),η:] Réd. de Le : 
κα\ "ου ΰδατος η αρϊ'.ς, ήγουν "λήν TOJ οιορα- 
τ'./.οΰ y.a'i διανοητικού ' διορώμεν γάρ τό σώαα 
ττ;; α.αγντ,σ''α;, δίανοουαΐν δέ τήν ούναα'.ν 
αότης ώ; ~ρό; τά -ροσφωνοΰμενα. — 10. Le 
rédige ainsi le début de notre | ο ■ '<J 
2έ Έρμί,; οΐΊ''-, "ό Λ~ό τή; σελ. ά-ορροία; 
Ικπίπτον, ήγουν ώσπερ τό της σελη'νη; οώ; 
αΰξαίνει /a\ αείοϋτα;, οϋτω ζϊ• ό ηαε'τερος 



άργυρο; αείοΟτα: 'χεν οία της ασοίαατίύσεω;, 
άντιττρο^ω; τη; σελήνη;. Ή δέ απόρροια χαι 
ή είσρο'.α δ'.ά [χακρα; και μετρίας ε/.~υρώσεω; 
όϊε0.ε• (sur δεΤ, gratté) γενέσθαι, Γνα (page 
319) 9ΐ»λα-/θη τό —νεύμα κ. τ. λ. — Τ; γάρ 
ό Έρμη;] ή γάρ Έρμη; Laur. — τό άπά 

σελ. — τήν φύσιν] Cette phrase se retrouve 
dans Stephanus, p. 2o3. — 11. ά-ορία;] 
άπορροί'α; Ideler. — 13. F. \. ΆγαΟοδα;- 
μον•.. — F. 1. ρευστής. — 14. F. 1. άνά-- 
τυτον. — 15. F. 1. ε•/.-ι'-τε'., ici et plus 
loin. — 16. κα\γάρ — τής μαγνησίας om. 
Le. — 18. '.όν] οίων Laur. — 20. διορατι- 
κής Laur. — δ'.αβλυτ'./.όν δ•.α-ορ;'α; mss 
Corr. conj . 



126 



ZOSIME 



κατά τήν κριτικήν της ρεύσεως φύσιν Λαμβάνει τήν κατεργασθεί- 
σαν οια της φιλοσοφίας μαγνησίαν καίουν ή οια πυρός ή οια της 
έαυτοΟ έκπυρώσεως, άλλα οια της απορίας, ί'να φυλαχΟή το πνεύμα, 
και μη έκπνευση τη βία της έκπυρώσεως. 
5 10] Ούτω νόησον, ως φησιν Ό στάνης, βάλλων τήν "/εΓρά σου 
εις τά εντός του λίθου, και εκβαλε τήν καρδίαν αύτοΰ, ό'τι ή ψ'-ΐ'/ή 
αύτοΰ έν τη καρδία εστίν. ΟύκοΟν δια της τοιαύτης απορίας, πάντα 
τα εντός αποβάλλει if. 172, Γ.) ό τοιοΟτος λίθος και έξερευγεται 
τα βάθη της καροίας, καθώς εστί το πνεύμα, ό'ς έστιν ό Ίος ξανθός 

10 ώς στίγμα χρυσοΟν δογματιζόμενον ' περί τούτων γαρ συναπτόμενα 
\ά/ πάλιν Δημόκριτος φησιν, « πυρίτην οικονομεί εως ξανθός γέ- 
νηται ώς στίγμα χρυσοΟν, και άοκίμαζε ει γέγονεν άσκιον. Έάν 
μή γέγονεν άσκιον, τον χαλκον μή μέμψαι, άλλα σαυτον μέμψαι, 
έπει μή καλώς ώκονόμησας. Οικονομεί ούν εως ξανθός ά'σκιος Ό 

15 χαλκάς γενόμενος πάν σώμα βάπτη, χρυσός γίνεται ώς στίγμα -/ρυ- 
σουν. » Ιναι χρή εντεύθεν έπιθεωρεΓν και διασκοπεΐν ει γέγονεν άσ- 
κιον ςανθόν ώς στίγμα χρυσοΟν " ει γαρ μή γέγονεν άσκιον, ού'τε 
βάπτειν ςανθόν ώς στίγμα γρυσουν δύναται. Έάν γαρ μή εστί 
γ^ρυσοΟν AOizii. ποιότητα " επειδή ποιαί αί ποιότητες ποιουσιν ξαν- 

20 θόν ■ και γάρ ποιότης άπό του ποιεΓν έτυμολογείται [ποιεΓν.] Ποιεί 
βάψιν κατά ποιότητα χρυσήν ' φανερον γάρ ό'τι χαί^ τών ποιοτήτων ένέρ- 
γειαι ώς άσωματοί εϊσιν ' ό'θεν και ή κατενέργεια -/ρυσοΟν ' έπει 



1. F. 1. λάμόαν:. — 2. F. 1. /.α', ούκ (?). 
— η δ'.άτάς mss. — 5. Réd. de Le : Ούτω 
δε φησι κα\ όκαιων. Όστ., βάλΐ. — 7. άπορ- 
(5θίας Le, f. mel. — 8. ό τοιούτος ό λίθος] ό'τι 
ούτος ό λ. Laur., f. meL — 10. ώς στίγμα 
χρυιοΰν] F. 1. ώς τηγμα χρυσοΰν vel χρυσοϋ 
(ici et plus loin). Cp. p. iig, I. 12. — 
οογμα-ιζομενο; Le, f. mal., puis : Διό xa'i 
ô Δημ• — τούτων] τούτον AK. — 12. làv 8; 
μή Le. — ασζιος Laur. Le, iei et lig. 

suiv. — 1.3. σεαυτόν Le. — μίμψαι om. 
Laur.; ajouté sur la ligne dans A. — 



14. έως αν ξ. και ασ/.. γε'νηται Le, puis : 
τότε γαρ παν σ. βάπτει εις ypuaov και γίνε- 
ται... — 16. ασκιος και ξανθός Le. — 17. 
■/ρυσοΰ Lc, f. mel. — γαρ] δέ Laur. Le. — 
οίτε] f. 1. ουδέ. — 18. βάπτει ΑΚ Laur. — 
19. -οιοΊ] ποι'ηαι Α; ποίει"' Κ. Réd. de 
Laur.: κατά πιοτιταν.επιδείπερ -οίαια'ι πιοτι- 
τες. Après ποιοτΓ,τα] Réd. de Le.: ΙΙώς δύνα- 
ται βάψαι εις -/ρυσον ; ποίυαι γάρ α'ι ένε'ργειαί 
ε'ισιν ασώματοι ποιότητες • ό'Οεν και... (1. 22). 
— 20. ποι?1 Κ. — 22. Réd. de Le : ή κατ ' 
ε'νε'ργειαν ποιο'τηςτοΰ'/ρυσοΰ όταν μή κατά π. λ. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



127 



IclV 



(λή [κατά] ποιότητα λευκήν κατ' οΟσίαν έχει το γζώ[χοί ού'τε -οιε 
δύναται, ού'τε βάπτειν χρυσόν. Ό δε ή[χέτερος χρυσές, έπει κατά 
ποιότητα έστιν, ποιείν και βάπτειν ούναται, β καΐ ριυστήριον τοΟτο 
αέγα έστΙν, δτι ποιότης γίνεται χρυσός, και τότε ποιεΓ τον χρυσόν. 

5 11J Αιό και Στέφανος των φιλοσόφων φησιν ό'τι ποιότης μέν δια- 
βάσει έποίησε το ζητούαενον, και πειθοαένας και όιερωταν αυτόν 
επάγει * καί φησιν " « Ποία (f. 172 ν.) έστιν ποίοτης; » ή συγκρινό- 
αενος καί δίδωσιν λέγειν ' « ή ποιότης του ςηρίου κατά ποιότητας 
γρυσας έστιν. Και ή ρ.έν ου κατά ποιότητα γίνεται χρυσην, το χρώμια 

10 τέλειον χρυσός έχων, ού δύναται ποιείν χ_ρυσόν. Οΰκουν, ώς φησιν, 
δοκίΐΛαζε ει γέγονεν άσκιον ξανΟον, ο έστιν άσώμιατον, ίός ξανθός γινο- 
[Αενος ώς στίγαα χρυσοΟν " δ τοίνυν δοκιααστέον ούν ει γέγονεν άσ- 
κιον ξανΟόν ώς στίγαα γρυσοΟ)/ βλεπό[χενον. 

12] Ούτω μέν ούν αίτούμενον έπικοπτόμενοι την του λόγου εντα- 

15 ξιν, και μέλη ποιείν, καί ει περί της ύλης και της κατ ' αύτης οικονο- 
μίας αποδόσεις, ώς οεΓ ΰπερτίθεσθαι τον τρόπον της οοκιμης καί 
άναστρέφειν ό'θεν παρεξελεάσαμεν. Και λογικώτερον οείκνυται, οτι καΐ 
λευκός γενόμενος ξανθός έστιν εις άκραν προσφαινόμενον. Διασκοπητέον 
τοίνυν και σ-ημειωτέον, διό αυτόν φασι, μετά τήν του χαλκού έςίω- 

20 σιν και μελάνωσιν, ές ΰσ'ζιρον λεύκωσιν, τότε εσται βεβαία ςάνΟωσις ' 



1. ε/ει] εχοι Laur.; r/rj Le. — ού'τε ποιείν, 
ή πο'.οΰν δύνατΛΐ, ούτε βά~τε[ν χ^ρυσοΰν Le. 
— 2. έ-ει] έ::ειοτ) Lc. — 3. πο'.εΐν κα\ [ϋτ.- 
τείν] — ο!ο; γρυσό; δύνατα; καί ποιοΰν καΙ βάπ- 
τειν Le. — 4. -/ρυσό;] F. 1 "ΛΡ"'^• — 5• 
Στε'οανος των οιλοσο'ϊων] ό Στέφανος ό ο.λο'- 
σοφος Le. — ποιο'της jusqu'à ή ποιο'τη;] 
(Ι. 8) Réd. de Le : ή -οιο'της οιαβάσα 
Ιποίησε τόν ypuïàv, r^youv τό ζητ. Puis : κα\ 
πάλιν ό αυτό; ■ ή πο'.ο'τη;... — 6. — ειΟοια.ένας] 
F. 1. -ε!θο[Λε'νους. — 7. ή συγκρινόμενο;] F. 
1. και αποκρινο'μενο;. — 9. και ή μέν] ε! μεν γαρ 
Le, meL — X.pu'^i''] signe de l'or A ; 
χρυσοϊν Κ; /ρυσό; Le. Corr. eonj. — 10. 
yp'jaô;] ypu^oj Le. — o*j/.ojv ώ; οτ,σι] Λιό 
φ. Le. — 11. όίϊκιο; ;ανΟό; δ έστιν ασώματος 



Le. — γενόμενο; Lc. — 12. S τοίνυν — παρε- 
ξελεάσαμεν (L Ι") om. Le. — 14. ί -'.y.or.- 
το'μενον Κ. F. L έπισκεπτο'μενοι — 15. με'λη] 
μέρη Laur. — ε'ι περΊ] Leçon de Laur. ; 
ΰπερΊ A; υπέρ Κ. F. 1. αϊ -.îp\. — 16. απο- 
δώσει; A ; ά-οδοΐΐς Κ. — 17. F. 1. παρεξη- 
λάσαμεν vel παρεξελεύσομεν. — 18. προς το 
οαινο'μενον Le. — διασκοπ. τ. κ. σημ. om. 
Le. — 19. Διό κα'ι οασ'ι πάντες μετόι... Le. 
— Μετά τήν τ. /_. jusqu'à ξάνΟωσις]. Cette 
phrase est dansStephanus, p. 204, éd. 
Ideler. — έξίωσιν jusqu'à το'τε] Réd. de 
Lc : έξίσ/νωσιν και μελάνωσιν κα'ι λεύκωσιν 
κα'ι έξιωσιν, τότε... — 20. λεύκωσιν] λεύκοσης 
Α; λευ/.ώση; Laur. ; λεΰ/.ωσις corrigé en 
λεύκωσης Κ. Corrigé d'après Stephanus. 



128 



ZOSIME 



ώς κάντεΟΟεν τρέπος του οοκιΐλάσαι ει γεγονεν άσκιον ςανθον ά-ο- 
οέοεικται ' τοιούτον γάρ έστιν, 6 λέγειν αετά τήνοε τήν ιωσιν 
συσταΟηναι το σύστημα, ή'γουν το συνΟ•/]|Λα, καΐ ταύτα έκπλυνθηναι 
καΐ έξισννωσθηναι το σώμια, και λίαν λεπτοτατον και άεοώοες γενέσ- 
Γ) θαι, καΐ πασαν ίΛελάνωσιν άττοστησαι, και ύστερον του ταύτα άποτε- 
λεσθηναι, τότε βεβαία ξάνθωσις έ'σται, ή έν βάθει καθαιρουαένη και 
ένκεκρυμμένη ' άαα γαρ, ώς φησιν Όστάνης, έλεύκανας, έζάν- 
Οωσα; (f. 173 r.) και πολύ εσται δια[χαρτυρούαενον και δια Ζωσί- 
αου ■ « Βλέπε (χή άκηοιάσης έν τω καιρώ της λευκώσεως, » άνΟ ' ων 

10 αίτιον τοΟ ταύτην ταΟτα τήν ξάνΟωσιν γίνεσΟαι, ή λεύκωσίς έστιν. 
Και εί [λέν πρώ'ζον λευκώσεις, τελεία γενήσεται ξάνΟωσις " τελεία και 
βεβαία, και ακριβής ουκ έσται, και [^ή οιαγινώσκειν ό'τι προς τα μίτροτ. 
της λευκώσεως, ή ξάνΟωσις γίνεται, καθά εκλείπει ή λεύκωσις, 
εκλείπει και ή ξάνΟωσις. 

ΐϋ 13] Και -/ρεία εσται παρατηρεΓσΟαι και οιασκοπεΓν προς τήν λεύ- 
κίοσιν, και ταύτην έπιτείνειν ' ώσπερ γαρ και Ό Έρυ.ης άπα [χηνος 
μζγάρ συνάγει ρ.ήνας πλύνειν εξ ' και Όστάνης οια τοΟ κατά τον 
άετον παραδείγματος τέλειον ένιαυτον διαγράφει. Προς οέ τούτοις και 
οί οικουμενικοί φιλόσοφοι και νέοι πάνσοφοι, και έξηγηται του Πλά- 

20 τωνος και 'Αριστοτέλους τήν έναρίΟμησιν των αναλύσεων καί 



1. ω; y.avTcOO^v τρ. του οοκ.] /.α\ ojto; εστίν 
ό τρ. τοΰ δοζ. Le. — ί(σ/.;ο; ξανθό; Le. — 
2. ά-:ιδεο£ΐχται jusqu'à Όστάνη; (1. 7)] 
Réd. de Le : ή γάρ μέλανχς έστιν αιτιατής 
λευχιύσεως, ή δε λεύ/.ωσι; τί^ς ξανΟώσεω: της εν 
βάΟει ίγκεκρυιιμιε'νης ζαΊ έγζαΟαιρομε'νη;. Λιό 
ζαΊ ό Όστ. φησ'ιν. — 4. έξί/νωσΟηναι ΑΚ 
Laur. Corr. conj. — 7. Όσχάνης A ; ό 
'ϋστ. Laur. Κ Le. — έξανΟοίσας jusqu'à 
βλε'-ε] Réd. de Lc : έξανΟώσας. ΚαΙ ό Ζώ- 
σιαος ■ ΥΆέ-.ζ. — 8. F. 1. κα'ι <το3το> πολύ. 
— πολύ] πολλή Α Laur. Κ. — δια] λίαν Α 
Laur. Κ. Corrigé d'après un passage 
préeédent (§ 7) : δια Zoîoiijlov. — 9. άνΟ ' 
rùv jusqu'à γίνεται (1. i3)] om. Le. — 10. 
ταύτην] ταύτης A Laur. K. — 11. Κ'α'ι εϊ ;j.:v] 



και ε'ι μή Laur.; avee eette leçon, il fau- 
drait lire <ού> τέλεια γενήσεται. — 12. où/.] 
F. 1. oJv. — μή] μήν Laur. F. 1. 3εΤ. — 
13. xaOà έ/.λ. jusqu'à ξάνΟωσις] Réd. de 
Lc : έ/.λειπούσης γάρ τη; λευ/.ώσεως, έκλ. κ. 
ή ξ. — 15. Κα'ι 7ρεια ί. παρ. κ. διασ•/.] Réd. 
de Le : /ρή τοίνυν παρ. •/. διασκ. καλώς. — 
16. έπιτείνειν] έπ'ι τίνην Α ; έπε'ι τοίνυν Κ ; 
έστι τίμον Laur. Corr. conj. — κα'ι ταύ- 
την jusqu'à Όστάνης] Réd. de Lc : ΠερΊ 
δε τοϋ -/ρόνου, ό μ. Έ. λέγει • μήνας ε| δει 
πλύνειν τό σύνθημα, άπό μ. με•/_ΊΡι 'ίγο'-ΐ'' ï''-*- 
ρουαρίοϋ, εικοστή πέμπτη, με'/ρι μεσωρΊ, ήγουν 
αύγούστου εικοστή πέμπτη. Ό δέ Όστ. /.. τ. 
λ. — 19. πανσιίφοισται Laur. — 20. άναλΰ- 
σεοίν] πλύνσεων Le. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



129 



καύσεων σ-υντει^νοντες oxj'.v ' έκατονταοες olç όκτω, καΙ τοεΓ; τοείς 
καΐ ΰεκάοες καΐ τέσσαρες, οηλοΟντες ότι εκίεκάκι; εκατόν άνακάα-- 
τετα'. και αναλύεται το σύνθηαα, τ.ροζ τελείαν λεύκωσιν γίνεσΟαι 
καΐ συντελεσΟΓ,να•. κατά τήν τελείαν καΐ βεβαίαν ΗάνΟωσιν. ΚαΙ 

5 έκοαντικώτερον Ζώσι αος ελεγεν ' « Μή φοβεΓσΟε τήν -ολλήν καΰσιν 
καΐ έςυοάτωσ'.ν των σωαάτων, οτι αί a-jp'.y.i καΰσε'.ς του -/αλκοΰ 
βα-τικώτεοον αύτον -οιοΟσιν χαλκόν. » Ό οέ καλών ιόν τήν -ροσ-Α;γο- 
ρίαν τήν δλην σύνΟεσιν, οιά το κατ ' αυτήν -πλεονάζε'.ν τήν συτταΟ- 
[/.ίαν ' "ρος τέσσαοα γαρ τοΟ -/αλκοΰ εν αολυβόου όιοόντες εϋκοα- 

10 f. 173 ν.^ εστάτην τήν ξάνΟωσιν ττοιοΟσ'.ν. Αιο κχ• έκστρεοοαένη ή 
ούσ'.ς τελεία ξάνθωσις γίνεται ώς στίγι^α ypυσo•JV, καΐ τοΟτό οτ,σιν ' 
« Εκστρεψον, [φησι,] τήν φυσιν, και εΰρήσεις το ζητούαενον " ή γαρ 
φύσις ενόον κέκρυ-ται. Έκστρεφοαένης τοίνυν τής φύσεως, οΟκέτι 
λευκον όραται κατά τήν τρο^ανηΟείσαν έξυδραργύρωσιν, άλλα ξανθον 

15 κατά τήν έ-η-(η'ελαένην τοΟ ιοΟ ξάνΟωσιν. » 

14] Και ΟαυίΛασαι -ροσ-ήκει κατά τήν των -οιοτήτων συνδροαήν ' 
τούτων γάρ ασώματοι ένέργειαι συνορααοΟσαι ά-ετέλεσαν τήν Οαυ- 
ΐλαστήν ταύττ^ν χρυσοποιιαν κατά υ^ίαν οΟσίωσιν, τουτέστιν ή Οε:αό- 



της 



υγροτης 



υοατος, τ, ψυχροτης 



του αεοο; 



20 τούτων γάο καΟ'ένος ποιότητες συνοοαυ,ουσαι, ώς yr. το στεοεόν 
και σώαα τής ααγνησίας εις αεταβολήν καΊ άλλοίωσιν ιιετελΟείν 
έξεβιάσατο. ΠοΟ —οτέ εΐσιν οί λέγοντες άούνατον αεταβάλλεσΟαι ούσιν; 



1. Ικατοντάοας S. ό. κ. τρις τρεί; οί/.άοι; 
και τέσσαρα Le. F. 1. τρεις τρ;σκα•.θϊ/.άοα;. 
Cp. Stephanus, p. 227. — 2. l/.ov/.i/.::] 
Ικκα'-ΐεκάκ•.; Lc. — 3. -ρό; τό Τίλ^ίαν Lc. 

— γΞνε'σΟα; Le. — 4. κα• ί/.Ό. Zoj5.] έ/.3. SI 
ό Ζώσ. Le. — 7. χαλκόν om. dans Lc, 
qui eontinue ainsi : Ότε oà καλοϊσ! τού- 
τον ιόν, τήν προσ. της όλης συνθέσεως λξ- 
γουσι δ;ά το (L 8). — καλών] καλόν Α 
Laur. Κ. Corr. eonj. — ϊον] οίον Ίόν 
Laur. — 8. κατ ' αυτήν] κατ * αυτόν Laur. 

— 9. ~ρό;] εις Le. — τοΰ /αλκοΰ] τόν 
■/αλζόν Le. — έν ijLoÀJôooj Α Laur. Κ ; 



Ιν ΐΑολΰβοω Le. Corr. eonj. ■ — οιοοντες 
Ο'.α-.ροΰντες Le. — εΰκραε'στατον Α Κ Le. 

— 10. Ικστρεοομε'νη; της ουσειος Le. — Η. 
■/ρυσοΰν] ypjîoî Lc. — κα"; το3το] κα\ οίά 
τοϋ-ο Le, f. mel. — 12. οησι om. Le. — 
13. έκστρεφοα-'νης jusqu'à ξάνΟωσιν]οηι. Le. 

— 15. έ7:ηγγελ!ΐ3νην jusqu'à -ροσηκεί] Otn. 
Laur. — 17. αίάσώαατο•. Le. — 18. τουτέστιν 
ή] ή γαρ Le. — 19. ή ύγρο'της] και ή ύγρ. 
Le. — ή ψυ/ρο'της jusqu'à Γίοιότητες] Réd. 
de Le : και ή ψ. τ. ά. αύτα'ι καθ ' Ιαυτά; 
αί "οιοτητες. — 21. κα'ι σώ;χα] ζα'ι om. Le. 

— 22. έςεβιάσαντο Le. 

17 



1 3ο 



ZOSIME 



ioo'j ^fOLp [Λεταβάλλεται ή ούσις των στερεών γινομένη, καΐ κατά 
ποιότητα -/ρυσήν ' και ώα-περ ώδε [Λετέβαλλεν ό [Λολυβοόγαλκος εις 
ζγρυσο'/)' κατά ποιότητα χρυσή ν, και εις αέλαν κατασπασθήσεται, 
οΰτω [Μεταβάλλει εις τήν κατενέργειαν χρυσοΟ ο κοινός άργυρος. 
5 15] 'Αλλ' έ— ισκεψώμεθα καΐ ίοωμιεν, ώς φιλόίίοφοι έσμέν, ~ρος 
τήν έγκεκρυ[Λμένην ρησιν ταύτην, τί [Μ.οίλλον οριζόμενοι ποιησαι. Ώς 
άρα ούν απολείπει τι των ποιοτήτων, ει " ^" ' 



ούοεν γίνεται το 



προσδοκώμενο ν. Καΐ πρότερον μεν οϋν, εάν μή ή σύγκρασις των 
στερεών άποτελεσθή, εις κενόν και μάταιον πας πόνος και κάαατος 

10 λογισΟήσεται ήμΓν. Διό καΐ καθ 'εαυτών ή σύγκρασις οικονομηΟείσα, 
ώς (f. 174, V.) εί'ρηται, έν τή άπορίοί της ρεύσεως άχρηστος γίνεται, 
και εις κενόν μεταβάλλει, μετά δε της συμμετρίας τοΟ ύγροΰ κε- 
ρασΟεΙς εις άκρα tojv ξανθών έπανάγει. Και ή αιτία φανερά, ό'τι 
του πυρίτου κατά πολύ σ'ζιριοΟ οντος, και προς τό ξανθόν ρέπον- 

15 τος, τό καταλληλον χαΟνον και εις ù^fpov άποσυροντος εΰκρασίαν 
έποίησεν. Και ένταΟθα όιαδείκνυται γαρ τέλειον τό χρώμα. Ει δέ 
ούν άρα και πλεονάσει τό ύγρόν, και νικήσει κατά τοΟ στέρεου, 
ποιεΓς το ςηρόν συνκαιόμενον, μεταβάλλει εις μέλι. Οΰτω γαρ τό 
των καθ'ήμας φιλοσόφων [μεν] μυστήριον ' συμμετρίω μεν θερμαι- 



1. γίνο'χε'νη και κατά ~.] κα; γίνΐται ypuari; 
βάπτων κατά -. και Le. — 2. Réd. de Le : 
ό rj.r)X. κατά ποιότ. ε'ι; ypjarjv κα; ε'ι; [χέλαν- 
σιν, και λεύκωσιν κα\ ξάνΟωσιν κατΓ£σ::ά'3θη. 
— 4. εις τήν κατ ' ένε'ργειαν -/ρυσοϋ οΰιίαν 
ό κ. άργυρο; Le. — 5. Nos |§ Ι 5 à 24 
et dernier constituent la partie com- 
prise entre les §§ conventionnels i à 9, 
dans le traité sur l'Art divin, de Jean 
l'Archiprètre. Cette reproduction sera 
supprimée dans le texte de Jean (ci- 
aprés, IV, m). Nous en donnons ici les 
principales variantes, relevées dans A 
(A *) et surtout dans Le (l'astérisque 
seul). — ώς] il Le. — 5-16. Réd. de 
Le : πρό; τό ακριβέ; ifj; ργ[σεω; τι [Λαλλον 



όριζθ[^εΟα -οιείν ένταΰθα. — G. όις άρα ούν] 
ε! γάρ Le. — 9. καλώ; άποτελεσθή Le. 
— 10. Διό καθ ' εαυτήν Lc. — 11. Réd. de 
Le : ώς εί'ρηται α/ρηστος γ;ν. έν τί] ά;;ορρθ''α 
Le. — 12. κερασθεϊσα Le. — 13. εις ακρα- 
τον ξανΟόν Le. — 15. και om. Le. — 16. 
κα'ι ενταύθα — τό /ρώ^χα] om. Κ Le. — Le, 
par contre, ajoute : ει τοίνυν -λεονάσοι τό 
ςηρόν, ώ; ει'πο[Λεν, ούοΐν ποιήσεις. — • γάρ] οε 
Laur. — Réd. de Lc : ε! δε πλεονάσειε τό 
ύγρόν. — 18. ποιείς] ποδίσεις Le. — κα'ι 
[χεταβάλλει Le. — ε'ι; [χέλι ici et plus bas] 
F. 1. εις [χε'λαν. — οϋτω γάρ έστι τό των 
φιλ. [χυστ. Lc. — 19. συμμετρίω] μετρίως 
Laur. et *. F. 1. συμμε-ρως. Réd. de Le : 

συμμετρίο) μεν γαρ πυρΊ Οερμ. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



i3i 



vsu.£vov κατά τήν ά-λίτητα του τυρίτου υιενει έρυΟραΐον αίμα • -ε- 
ρ'.σ^ώς συγκαιόυιενον, τη τοΰ ϋ^ροΟ συνουσία, μεταβάλλει εις ξανθον 
επιπλέον οέ κατά πολύ συνκαιόμενον ^εΟσαι εις μέλι ποιεΓ, ά ποιεΓ" 
το παν όπερ καΐ οαίμονα oÎvdptùr.o'^ ή μέλαινα ποιεΓ. 
δ 16] Διανοητέον οϋν καΐ περιφυλακτέον τήν αίτιολογίαν, ί'να και 
ήμεΓς όαίμονα παραοοθείημεν της θείας δίκης, έπΙ πάντας έφορώσ-ης " 
κατά ποιότητα αϊ μελετήσωμεν, ίνα μηδέν διαφυγή. 'Εάν γάο αή 
ή ϋγρότης της έξυδραργυρώσεως περιελθουσα κατά τήν γεώδη ■('ούσίαν) 
τοΟ στερεοΟ σώματος, και το ^■/]ρίο•ν οιαλυση και έξυδατώση κατά τήν 

10 ούσιώοη ΤΓ^ς έξυδραργυρώσεως ποιότητα, εις ουδέν έσται το ποοσ- 
δοκώμενον. Έάν μή καΐ διαλυθή και έΗυδατωθή μέν και θεραανΟή. 
εις ουδέν εσται το προσόοκώμενον. Έάν δέ και μή διαλυθή και θερ- 
(f. 174 ν.) μανΟή, περιψυχθή οέ, εις ουδέν έσται το προσδοκώιχε- 
νον. Έάν δέ καΐ μή διαλυθή πάντα κατά τήν τάςιν και όαοΰ κατά 

15 άκολουθίαν γένηται, έλπίζης της έκοάσεως, σύν τη θεία ποονοία, 
τυχειν. 

17] Ούκοΰν έπαινετέον και τον οιλόσοφον, ώς ένθεν οϋσιώσεις 
και έν έκστάσει γινόμενον, και έν μεγάλ(ο θαύαατι άναοοήσαντα ' Ώ 
ούσεις ούράνιαι, ούσεων οημιουργοί ! Ουράνιαι \δέ^ ούσεις αύται άνα- 

20 καλούνται αί ασώματοι ποιότητες. Αύται γαρ ασώματοι ουσαι, ασω- 
μάτων ένέργειαν δημιουργοΟσιν • \"/.αι^ τάς έπι ■^'ής φύσεις των στερεών 



1. Iç'jOpoy Le. — Πίΐισϊω; δέ Le; περισ- 
σά; ΑΚ ; ;:ερ'.σό; Laur. — 3. α ποιεί — 
εοορώση; (1. 6)] Om. Le. — 4. ΐα•.μονά 
Κ; δα-.αονάν Laur. Réd. de': ποιεί ώ; ποιεί 
τό πϊν, ώσπερ ζα'ι 5α•.αονάν ανΟρωπον τ; με'ΐ.αινα 
χολή ποιεί. — 5. F. 1. παραφυλαζτεΌν. — 
Réd. de * : Γνα [ΐή χαΊ ήμεί; δαιαονϊν ~χ- 
ραδοθ. — 6. έφορώση;] έφορ:'<7η; mss. Corr. 
d'après •. — 7. κατά ποιότητα κ. τ. λ.] 
Réd. de Le: ημείς Sa κατά ποιότητα αελετ. 
Γνα μηδέν διαούγη (dernier mot). A la 
ligne au-dessous : ΤεΤ-ο;. — 8. οΰσι'αν 
ajouté d'après *. — 15. άκολουθίαν] ακο- 
λούθως A Laur. Κ ; όαοΰκαικατα/.ολοΰθως*. 



Corr. conj. — έλπιΤεις Laur.; έλπ:ς έστι 
της έκβ. '. — 17. των οιλοσο'οων mSS. Corr. 
d'après '. — • ώ; έ'νθεν ουσιώσει;] ε. οϋσ. κα"ι 
om. '. F. 1. ο)ς έν ενθουσίασε:. — 18. άνα- 
βοησας mss. Corr. daprés *. — ώ οΰσεις 

κ. τ. λ.] Même phrase dans Stephanus, 
p. 21 5. — Réd. de Laur. : ώ βύσεις (pour 
φύσις) ουράνιων ούσεων δημιουργός. Puis 
(note intercalée dans le texte) : Ά/ρις 
δέ τούτου έντος άλλαχοϋ (lire έν τω άλλω ?) 
τόν λο'γον ό Ζώσιμος έ'φη περΊ της άσίε'στου 
(Titre du moreeau III, ιι, dans A, f.8 r.). 
Fin du texte dans Laur. (f. 259 v.) — 
19. δέ ajouté d'après *. — 21. και add. *. 



l32 



ZOSIME 



καΐ ττο'.ουσ'.ν -άλιν άσωαάτων ποιότητα, ά/.ωλύτως ένεογοΰσι κατά το 
ζνευυ-ατικον άποτέλεσαα της χρυσο-οιίίας. Ά^ωΐΛατου τινά ποιότητα 
ή έΗυοραργύρωσις κατά το ποιοΰν αυτής κανονίζεται " άσ-ωυ,άτων 
-οιότης, ή του αέρος -ερίψυξις ήτις ιχετά την Οερ[Λασίαν έγγινοαέ- 
δ νην οια ψυ•/ης και τα άπο του πυρός έγκαύσ-εως. Διό και νοητέ 



ον 



του Οερριοΰ και ψυχρού τάς άσωαάτους ενεργείας [ποιοΟσιν,] τι 
ποιοΟσι και πότην ούνανται, και Οετέον αεγάλην Οεωρίαν. Ai 
τοιαΟται [και] οραστικαι ποιότητες οιορίζονται, ώς κατ ' αΰτάς 
αυξήσεις καΐ συντηρήσεις των τοιούτων γίνεται • θεριχότητες γαρ 

10 και ψυχρότητες ώδε αύτίκα συντηρούνται, αϊ οέ άλλαι ποιότητες παθη- 
τικαι ποιότητες ανακαλούνται " άνθ ' ών το ύγρόν και \τό^ ξηρόν πάσ- 
νειν έοίκασι παρά τινι συνΟέυ.ατι. ΚαΙ ώς γάρ αν το σώ[Λα των 
στεοεών εις ξηεόν έπανάγον, το λεγόαενον ασώαατον ΟεΓον οια του 
ύγροΰ εις /αυνον και ολισΟη- f. 175 Γ.) ρόν αποτρέπει ' συνελΟόν- 

ΐδ των τοίνυν επαΟον " και το αέν στερεον οιελύΟη, το οέ ύγρον συνε- 
πάγη ' αϊ γουν δραστικαι ποιότητες κατά μεν το θερμον έζώωσαν, 
κατά οέ το '^υγρο'^ έψύyωσαv ' και έντεΟΟεν ζώον ευ.ψυ-/ον λέγεται 
τώ Οεωοητικωτάτω Έραή. 

18] Το παρόν σύνΟηΐΛα κινουαενον από μο'^άοος και [χέ/ρι τριάοος 

20 της έξυδραργυρώσεως εστηκεν ' και αονάς συστάσεως έπι τριάδα 
άδιάστατόν <^έστι)> ' καί ετι πάλιν τριάς συνιστααένη έπι τριάδα διαι- 
ρουιχένην, κόσ[Λον συνίστησι πρόνοια του πρωτοποιητικου αιτίου και 
δηρουργου της κτίσεως, ενΟεν και Τρισαέγιστος καλείται, ώς τρια- 
δικώς έπιΟεωοήσας τό πεποιη[α.ένον και το ποιούν. Και ποιούμενος 

25 αέν έστιν ο ναλκός αόλυβοος ετήσιος λίθος ' ποιούν οέ Οιρυ,ον, 



1. 7.x: άζολουΟω; *. f. mel. — 2. άσώ- 
•ιχ~ον τ. ". *. — 3. ά-7(ύαατο; δέ "οιοτης 
*. — 4. ίγγίνετ»! *. — 5. κα\ τά] F. 1. /.αι 
-τ^ς. — 6. [-o:o-jS!v] om. * mel. — 7. -ό- 
σον δύναντα•. *. — 8. [ζα•] om. *. — 9. 
γ:'νοντα! Lc *. — 10. ποιο'τητϊ;] r.o-.'kr^; 
Α; -οιο'ται Κ. Corrigé d'après *. — 11. 
ποιο•:ητ3;] τζοιόττ;; Α ; -Ο'.ο'τοί; Κ. Corr. 



d'après*. — τό add. *. — τ.ίι/ίΐ mss. 
Corr. d'après '. — 13. s -ανάγων mss. 
Corr. d'après *. — 14. F. 1. συνελΟο'ντ». 
— 15. συνε-άγί! mss. Corr. d'après*. — - 
19. A mg. : Une main, d'une écriture 
plus récente. — 21. k'ïn add. *■ — ojv.a- 
ταιχενης. Corr. d'après *. — 22. /.όσμον ouv. 
::povo'.av TOj-p. αΐ'τιον mss. Corr. d'après '. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



i33 



•j/'jycôv y.oà ρευστόν, τρ'.άς [Λία άοιαίρετος, ώς υ,ονάς οευτέρα ίιαι- 



:ουαεν•Γ. 



19] Άλλ ' έ•ϊ:αναληψώ[ΑεΟα των κατ'ένέργειαν Οεωρηο-άτων, έ-Ι 
τοΟ φυσιολογικού και -ΰρακτικοΟ ^της^ κατ'έπίβασιν θεωρίας. Έ-ιλε- 

5 λυαένως οέ κατέστη τάς άνακαύσεις και αναλύσεις ' και ετι έ-ανα- 
λααβανόίΑενος Ζώσιαός φησι " « Καύσατε τον -/αλκον έν τω λευ- 
κώ συνΟέαατι τω καίοντι τα σώαατα, καΐ πάλιν ίοΟντι, όμοΟ [οέ] 
καΐ λευκαίνοντι. Οί έρ'/ό^υ.ενοι γαρ οια τούτων των φιλοσοφικών θεω- 
ρηιχάτων, άνεπιλαμβανόμενοι κατ ' αυτών \της)> μυστικής θεωρίας ' 

10 (f. 175 ν.) ίτ.ζίτ.ιρ ή τούτων άνοια σκοτασμος και -άσης ά-οτυχίας 
-εόΗενος ένένετο. Αιά γοΟν τών ένταΟθα λέγει ' « Καύσατε τον 
yαλκôv έν τω λευκώ συνθέματι, » Γνα ά-αγάγγ] υμάς ά-ο -άσης 
άλλης καύσεως ' Διελέγχεσθαι οέ τους οιά θείου, ή αρσενικού, ή 
σανδαρά-/ης καίοντας, ώς οϋοέν κατ ' αΰτάς ' οΰοέν γάρ λευκόν 

15 γίνεται έν τούτοις καιόμενος ο -υρίτης, άλλα μέλας, μηοέν το 
λευκαίνεσθαι έτι ουνάμενος, ^έν δε τω λευκώ συνθέματί καιούμενος^ 
ά-ολευκαίνεται, και έΗιοΰται ιτλυνόμενος, ώσ-ερ γέγρα-ται. 

201 Αοιτον έλευκάνθη και έξανθώθη, ώς είτεν Όστάνης. « "Αμα 
γάρ, φησίν, έλεύκανας, έξάνΟωσας. » Και Ζώσιμος λέγει ' « Βλέτιε 

20 μη άκηδιάσης έν τω καιρώ της λευκώσεως " δύο γαρ άμα κατ ' αύτον 
γίνονται, λεύκωσις και ξάνθωσις ' ουδέν γάρ -ρώτον λευκαίνεται και 
ξανθουται υστεοον, άλλ' άμα λευκαίνεται καΐ ξανθοΟται άοιαστάτως 
κατά αίαν αονάδα της τρισυπόστατου ταύτης συνθέσεως. Και νΟν 
δέ ιστάμενης της τριαδικής έπιδιαιρέσεοϋς " και γάρ κατά μεν τήν 



1. άο'.αρετΓ, Α. Corr. d'après*. — 4. 
Ιτ.υ.-ϋανιως mss. Corr. d'après '. — 5. κατά 
τα; άνα/.. *. — » ε~αναλααβάνων *. — 7. δ: 
om.* — 8. 9-'-0305(.jv mss. Corr. d'après *. 
— 9. av:-'.).a|j.Çavo;jiôvot] ava~'.;j~AaaîvO'. 
A*; άνα-ι'μ-λαντα'- '. — Tf,; add.*. — ■ 10. 
άνοια; A. άγνοια *. — 12. ύ|ΐϊς] ήΐ-ΐά; *, t. 
mel. — 13. Οίελέγξτ, *. — θείον η άρσενιζον 
mss. Corr. d'après *. — 14. /.ατ ' αυτά '. — 



οϋοίν γάρ λευκόν] où2i γάρ λευ /.fj; (ούοέν cor- 
rigé en ούοέ) *. — 16. <iv θέτω λ. σ. κα'.ού[Α.> 
restitué d'après'. — 17. ώς-ρογογρα-ται*. 

— 20. κατ ' αυτόν corrigé en κατ ' αυτό*. 

— 23. Après συνΟε'σεω;] Réd. de * : ήτ•.; 
καΐ τριαδική εκιδιαίρεσις λε'γετα; • κα'ι γαρ. . . 

— 24. κα\ γάρ κάτω mss. Corr. d'après * 
qui donne : /.. γ. κατά αιαν /.3J/.. και κατά 
α. 'J.. 7. 



1 34 



ZOSIME 



λεύκωσιν, κατά μίαν μονάοα συστάσεως, τά τρία λευκαίνονται καΐ 
ξανθοΟνται, κατά δέ την διαφουμένην τριάδα διίστανται και άπο- 
-/έονται. Οΰτω γαρ ελεγεν το κατά Δημοκρίτου " « Οικονομεί δέ 
άλμη, ή όξάλμη, ή ώς έττινοεΓς. » Και ~ρωτο\ υποφωνών δτι ό χαλκός 
5 ού βά-τει, καΐ ό'τι ό (f. 176 r.) χαλκάς νιτρελαίω άνακαυΟεις, και 
τοΟτο πολλάκις παθών, χρυσοΟ καλλίων γίνεται, και δπερ ό χαλ- 
κός ού βά-τει κατ Όύσίαν άπλήν έκ του μένειν, άλλα βάπτεσΟαι 
κατά συνΟεσιν γινόμενος ' πώς ή άνευ της συνθέσεως ταύτης, 
και προ τοΟ βαφηναι τον χαλκον διά της έν πυρι συνεργείας 
10 πυρόντας βάπτειν; 'Αλλ' εκείνος μεν άρκεΓ προς ελεγχον, και την 
πρώτη ν έγχείρησιν αποτυχία. 

211 Ημείς δέ καν έντεΟΟεν σημειωσόμεθα δτι ή διά νιτρελαίου 
άνάκαυσις τω φιλοσοφώ κατ ' αντίθεσιν και άπόθεσιν και ύπέμφασιν 
"Ωσπερ γάρ Ό έν κατόπτρω οιαβλεπόμενος, οΰ σκιάς βλέπει. 



ει 



ρηται 

15 άλλ' ύπεμφάσεις, διά τοϋ φαινομένου ψευδούς το αληθές κατανοών, 
δτι \τω^ διά τοΟ νιτρελαίου καθ' ύπέμφασιν κε/ρημένος υποτίθεται 
νοεΐν το αληθές ' άντΙ γάρ του « οξει νίτρου » , το « νιτρελαίω » 
παοαλαμβάνεσΟαι προσηγορίαν. Καίεται τοίνυν έν τω λευκώ συνθέματι 
και έξιοΟται και λευκαίνεται, οΕει νίζροΐί πλυνόμενον, και άμα έν 

20 τούτω ξανθοΰται, έξωθεν μεν λευκαινόμενον, έσωθεν οέ ςανθούμενον. 

22] Ούκουν δεΓ καήναι έως μόνον θερμανθή, και άσφαλίζεσθαι 

προσήκει, ι'να μή καπνισθή " έάν γάρ καπνισθη, ήφανίσθη. Ούτως 

γάρ «.(fdovoc και άγαθώτατος ό Δημόκριτος προς μεν έκάστην 



2. ΐ'.ίσταται /.α: ά-ο/υτα; mss. CoiT. 
d'après *, qui donne ensuite : ojtoj γάρ 
φη3ΐ και ό Δημ.ον.ρ'.τος. — • 3. ο'./.ονόαΟ'. msS. 
Corr. d'après * — 4. κα\ οτι] ij otl *. — 
6. ζαλλίων] /άλ'.ον mss. Corr. d'après *. 
— Οπερ] sXr.zp *. — 7. Réd. de * : i/. του 
μένειν άδιαστάτως, αλλά βάπτετα'. -/.ατά σΰνΟ. 
ό-τώμενο;. — 8. γινο'ΐΑενο;] F.' 1. δυνά- 
μενος. — η] οί '. F. 1. 7.α\. — 10. πυρο'ντα;] 
πεφώντα! *, f. mel. — ε/.εΐνο;] έχείνο'.ς *. F. 
1. έζεΐνο. ■ — 11. àr.'iTj/'.x] F. 1. ά-οτεχ/ε;, 



effectue (verbe supposé). — 12. κάν εντεύ- 
θεν] -/.où εντεύθεν *. — 15. A mg. σί,. — 
έμφάσεις *. — 16. οτι] ούτω; κα• ό o;i τοϋ 
νιτρελαίου *. — 18. περιλαμβάνεται '. F. 1. 
παραλαμβάνεται. — 22. καπνισθή] καπτισΟή 
ΑΚΑ'. Corr. d'après *. — 23. άφΟώνος Α ; 
άφΟο'νωςΚ. Corr. conj. Réd. de ' : Οίτωγάρ 
ό Δημ. αφθονώ; και άγαΟώ; πρό; έκάστην άποτ- 
τε'λλων φύσιν. τον σάλον περΊ τοΰ -/αλκοϋ προ- 
λε'γ§ι και συνίστησι • βλε'πε ϊνα μή σοόδρα καύ- 
ση;... — Α mg. ση. — άγαΟο'τητο; msS. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRÉTATION 

έ-ιστέλλων φησί τον σ-άλλον ι?^ περί του γαλκου ' « Μν 



ι35 



ίη σφοόρα 

καυσγ]ς, ώ φίλε, ίνα (^ή το τούτου ^f. 176 ν.) κάλλος ά-ολέ- 
στ^ς, <^καΙ^ εις φλόγα -υρος [Ληοέττοτε τούτο θήσης, ου συίΛφέρει 
γαρ, άλλα φεύγει " άλλ ' εΐσάγαγε τω -υρΐ ώς εν ήλίω σ(^ούρώ, καΐ 
5 σώσον αΰτου -αταν τήν αίθάλην, και ττοιήα-ον ώς λεκιΟον ώου. » 
Ένση[Αειώμι.εθα \θέ^ δτι όιά του λέγειν « αή σφόδρα καύσ7]ς, καΐ ει; 
φλόγα πυρός [χηδέποτε Θήσ7]ς, » ώς έξέβαλλεν άπο της πνοής ταύτης 
πασαν έκπύρωσιν καΐ πατάν έκφλόγωσιν. Τούτου ένεκεν κατασο- 
φ'.ζόαενοι του πυρός καΐ του πνεύιχατος, αήποτε γένηται λελυ- 
10 θώτον έκπύρωσις, ττηλω ώς λίαν πυρΐ[Αά•/ω και τετριμυιένω, πεοι- 
δεύουσιν έςωΟεν τα όργανα εκ δευτέρου και τρίτου, ίνα τήν ιχέν 
πύρωσιν έκστρέψωνται, τήν οέ θερμασίαν έπισπάσωνται " οΟ αόνον \δέ 
τ•^)> περιπηλώσει ταύτη κέχρηται, άλλα καΐ διαστάσεις και -/ώρας, 



κατά τα oc'ava επιττ,οευει. 



ΟΙι 



ον 



Τ' 



αρ ο 



ιημιιουργος 



ϊερεω[Λα 



15 εξ ύγροΟ ποιήσας διαχωρίζει το ύδωρ ύποκάτω τοΟ στερεώματος, 
οιάστασιν έπιτηοεύει, ίνα κατά τά όργανα μή έκπυρωΟή το σύνθεαα 
καΐ έςαφανισθή ' ΚαΙ έπείπερ πάλιν τον ήλιον διατρένειν και 
άναβαίνειν πάντα τα τρυφερά χχαιΝ διακαίειν ώς τά των έα- 
ψύχων σωμάτων, και μυελούς και τά έπιπολάζοντα σώαατα, 

20 έκπίνειν καΐ οιαπνεΓν τον αέρα οιετάςατο, Γνα οιαψυνούμενα οια- 
σώζηται της ένκαύσεως ' καΐ οΰ'τως ο δημιουργός νοΟς διανοηθείς 
έν μέσω του υπερκειμένου συνθέματος ή του υποκειμένου πυρός 



1. σάλλον Κ. — δ. -Χ13.'/ αυτήν τήν αίΟ.* 

— λίκυνθον mss. Corr. d'après *. — 6. έν- 
arius'.oj^eâamss. Corr. conj. — 8έ add. *. 

— C'.i τό λέγειν *, f. mel. — 7. θτ;; '. — 8. 
•/.ϊτασοο'.ζομίνο;] F. 1. /.ϊταιυαλ'.ζο'αενο•.. — 9. 
λίλύΟωτον A; λίλυθοτων Κ ; λελτ,Οοτίος *. f. 
mel. — 10. τΞτ;;[μμιε'νω] τετου/οαένω '. F. 1. 
τετρι/ωμε'νω. — 12. ε/.στ^ε'ψονταί, puis Ε~'.σ- 
πάσον -aimss. Corr. d'après *. — οέτϊ) add. 
*. — 13. -/.ε'/ρηντα'., et l.suiv. έπιτηδεύουσίν 
*. — .A.mg. : Une main. — 14. ώσ-ερ γάρ ό 
Ar(i.'. — • 15. .A.près ^τερεοΐματο;] Red. 



de * : O'jtoj καΐ ουτοί οιάττασιν ε~ΐτηδεύουσίν 
ίνα... — 17. Και έπείπερ — διακαίειν] Réd. 
de * : ώσπερ δέ πάλιν ό Ληα'.ουργό; τόν ήλιον 
διετάξατο προς τό διατρε/ϋν κ. άναβ. και π. 
τά τρυο. οιακαίε'.ν. — 19. κα'ι τά επιπολ.] 
Réd. de * : καΐ τόν έπιπολ. τοΐ; σώαασιν άε'ρα 
έκπίνειν δε και διεκπνείν, ίνα διαψ. διασοίζωντα'. 
έκ τή; εγκαΰσείος. — 21. και ουτο; mss. 
Corr. d'après A*. Re'd. de* : οΐίτω κα'ι i 
ανθρώπινος νοΟς έκ τούτων διανοΓ,θεΊς ... — 
22. ...πυρός•/, μεταλαμβάνει] πυρός διετά?ατο 
χώρας ώστε μεταλαμβάνειν *. 



i36 



ZOSIME 



χώρα μεταλαριβάνει, ευκρασίας τα υπερκείμενα ' έκατοντάοες δις 
o-(f. Ί77 1'.) κτώ, και τρεις τρεϊς δεκάδες καΐ τέσσαρες, -άλιν την 
άνάοτησιν του πυρός ποιοΟσιν. Δια τοΟτο πολλής οεΐται της ευκρα- 
σίας, ίνα [χή καή, καΐ το παν ύγρον έξαναλωθή. Φησιν γάρ ' «παν 
5 ύγοον τη βία της έκπυρώσεως έξανάλωται. » 

23] Σωζοαένης τοίνυν πάσης της αιθάλης της κατά το σύνΟε|χα, 
καΐ ώς λέκυνθον γινόαενον, έπΙ τήν μιεγάλην και δευτέραν ταρι- 
•/είαν αετερ/ώαεθα ' τότε γαρ έκστρέφει τήν φύσιν και τήν ένκε- 
κρυΐΛαένην έντεριώνην αποκαλύπτει. Προς τον τόπον γαρ τοΰτον 

10 διασυνάπτει και δ λέγει Στέφανος, « ζρος φιλοσοφίας εστίν κατά- 
λυσις σώματος, και χωρισμός ψυχής από σώματος. » Άπο τούτων 
τοίνυν άγε <(και^ τον Δημόκριτον [οζΐ] λέγοντα • « Ουδέν ύπολέλειπ- 
ται, ουδέν υστερεί, πλην της νεφέλης και του ύδατος ή άρσις. « Και 
Στέφανος πάλιν λέγει ' « Ούοέν δεΓ γαρ αυτήν άφείην (?) ίνυ^ρον, 

15 ίνα μή άποφρενωθή και ούνη άφ' ημών. Άλλα αίροΟμεν άπ ' αυτής 
τα έπιπολάζοντα ΰοατα, ίνα ι'όωμεν αυτής το κάλλος, ίνα θεασώ- 
μεθα τήν εύμορφίαν του άρρητου κάλλους, τήν χ_ρυσόΟρονον χάριν. 
Τί ουν έχει ποιήσαι ; πώς άρσιν ποιήσομεν του ύδατος ; « Ει γαρ τό 
πυρ εναντίον εστίν τη οικονομία τών είοών ' ώς άλλος οή, φησΐν, 

20 και <(εί)> χ_ωρ1ς πυρός où καίεται, τί ποιήσομεν ; αττυρον τό πράγμα 



1. -χ ό::£ρ-/.ε;'μ£να ανάρτησιν (1. 3). Réd. 
de * : τά δ; ΰπερ/.. τοϋ συνΟή,αατος Ικ. ε!σ\, 
31; όζτώ /.α'• τρις τρϊΐς δε/.άοΕς και τέσσαρα, α 
σϋναρ'.0;Λθύμενα τήν άνάρτησιν κ. τ. λ. — 2. /.λ\ 
τρεις και τρεις ζα\ οεκάοες Α*. F. 1. τρεις τρισ- 
δεκάδες. Cp. ci-dessus, p. 129» 1• Ι- — 3. 
δίά τούτο τοίνυν *. — ■ 5. έξαναλούται Α (ει 
au-dessus de ου, d'une encre plus pâle); 
Ιξαναλε'.οϋντα•. Κ ; εςαναλοϊται A* et*. Corr. 
COnj. — 7. ώ; λε'κυΟο; γινΟ[α.ε'νης *. F. 1. 
ώς λεκίθου γινομένου. Cp. p. précédente, 1. 5. 



i. τότε γάρ] έν ή 



9. ~ρό; γάρ τον 



τό-ον * — 12. <za\>add. *. — δει οηι. *, 
mel. Cp. Stephanus, p. 2o5 et 206 : 
ουδέν άπολεΟ-ειπται jusqu'à ή ά'ρσις. Ibid. 
p. 217 : ουδέν υπολείπεται κ. τ. λ. — 14. 



λε'γων mss. Corr. d'après *. Cp. Ste- 
phanus, p. 207. — ουδέν δεί γάρ] oj γάρ 
δει *. — άφείην] άιρεΤναι * (έαν Stepha- 
nus). — 16. έπιπολάζοντα] περιπολεύοντα 
Stephanus. — 17. Α mg. ση. — • -/ρυσο'- 
Ορονον] mss. Réd. de *: τοϋ άρρητου κάλ- 
λους αύτης, τήν -/ρυσόΟρονον γάριν φη;Jl''. 
Cp. Stephanus, ibid. : ί'να Ί'δωμεν ήλιο- 
δοιρον νεφελην. (Variantes produites sans 
doute par l'emploi, dans les manuscrits 
antérieurs aux nôtres, du signe com- 
mun au soleil et à l'or.) — 18. ε/ει] 
έ•/ω[Λεν * F. 1. ε/οιαεν. — Et] η mss. Corr. 
d'après '. — 19. οή] 3ετ mss. Corr. 
d'après A*. — w; άλλοι οασ'ι *, f. mel. 



SUR LA VERTU ET l'inTERPRÉTATION 1 Sy 

καταλειψόμεΟα ; Και τις εσται αρχή [καΐ] τέλος αή ε/ουσα, κατά 
τάς -ρακ-ικάς ενεργείας, [ΛνησθησόαεΟα. Τί λοι-ον (f. J77 ν.) 
ελεγεν ό ήαέτερος φιλόσοφος, ό εις -άντα πληρέστατος διδάσκαλος, 
ό εύφρων καθηγητής ; Οΰοέν γαρ έλλειπες τι των εις /ρείαν συν- 
5 τεινόντων, ο ουκ έπεκρότησεν των συμιπληρούντων αύτοΟ τήν έπαγ- 
γελίαν. Διό και ένταΟΟά φησι " « Λαβών ρ,όλυβοον, ουχ_ ά-λώς 
λέγω, άλλα τον ήιχέτερον, στήσον αυτόν εις πλάτος τό οιπλοΟν, και 
ποότερον οτε εις έργον λαβόαενος, και οι ' εργαλείου ύποτιΟέιχενος τήν 
ά'ρσιν τοΟ ύδατος ποίει, και στ,αείωσαι, φησίν " ει οιαπορεις, r.opzu'-yj 

10 εις Αιγυπτον, και λαβών ίαάτιον πυκνόν, πλΰνον, εκΟλιψον τήν σταφυ- 
λήν. » Και έρμηνεύων Ζώσιαος και αυτός φησίν ' « Και λαβών 
άλας, τό ΟεΓον τό λευκόν έξιόν νότισον όζει ζώ[Λ.ω. » ΚαΙ Στέφανος 
λέγει ■ α "Οταν έν ΰλη ποιής τό σύνΟε[Αα, ύπερδαπαναται. » 

24] Ό a.z>(iovo: και ανελλιπής έαός Στέφανος Ό των μυστηρίων 

15 άποκαλυπτής, προς οέ νεκράν τήν φύσιν ' «Λαβών τήν αίθάλην, έπίΟες 
έν σάκκω λινω και λίαν πυκνοτάτω, και σινίασον δ'λου τοΟ υοατος " ή 
γαρ περιουσία θαττον κατασπασΟήσεται ' και στήσας άλας καππα- 
δοκικόν ίσον νότισον οξεΐ ζω|Λω, έως γένηται ώς πηλός ' και άναςή- 
ρανον άνατρίβων οΗεΓ νίτρω " ούτω γαρ Ό ποιών έστιν άνήρ τέλειος, 

20 τηρών τάς όοούς των γραφών τάς κααπύλους, τάς λοξάς. » Εί τι άρα 
λαμβάνοντας αυτών -/αριέντους, γ^αριεστάτας και άπλόκους πλάνας. 



1. [χαι] om. *. — 2. Μνησθώιχεν ούν τι 
λοιπόν *. — 4. Ι'μορων*. — Ό,ιτζί *. — 5. 
Après έπ£/.ροτησεν] κατά τήν add. *. — 6. 
διό καΊ έντ. φη^ι] φησ'ι γάρ*. — 7-9. Réd. 
de * : στησον α . εις πλ. , κατά|τό διπλοΰν • χαΊ πρ . 
[λίν, η όταν ει; έργον λίβτ;;, και δι ' έργ. ΰ-ο- 
τι05;ς τήν α. τ. ϋ. ποίει, /.«'ι σημείου άει τάς ενερ- 
γείας, φτ,σ'ιν ■ ε'ι οέ διαπορείς. — 9.ποιεΪν mss. 
Corr. d'après'. — f] διαπορΊς mss. Corr. 
d'après*. — 10. εί; Αι'γ. φησι*. — 11. και 
ipjJi. — φησιν] ό'περ Ιριι. ό Ζώσ. ο. ■ λαβών*. 
— 12. έξιών mss. Corr. d'après *. — 
οξει mss. Corr. d'après *. — 13. λε'γει] 
λε'γ A ; λέγων Κ. Corr. d'après *. — έν 



ύλη; ποιείς mss. Corr. d'après *. Cp 
Stephanus, p. 216, 1. 23 : δτε και τήν δια 
του ϋδατο; ίίρσιν "ε'ναυλον ποιήττ,ς τό aJvOsjjia. 

— ΰπερδα-ανοίτας mss. Corr. d'après *. 

— 15. Réd. de * : ... άποκαλυπττίς • προς Zï 
ν. φ. φησίν "λαβών... — 16. έν σακί] λίνω msS. 
Corr. d'après *. — σιν. αυτήν έξ ο. τ. 
ΰδ.* F. 1. όλον τό ϋδωρ. — 17. αυτής περιου- 
σία *. — 18. ο'ςει mss. Corr. d'après *. 18. 
^ Ιως αν *. — κα'ι άναξηραίνων, άνάτριβε *. 

— 19. οξει νίτρω mss.; οξει νίτρου*. Corr. 
conj. — "ε'σται *. — 20. ε" τι] ή τι Α. Réd. 
de * : εΤτα έπιλαμβάνων τάς αυτών -/αριε'σ^ας 
κα'ι -/αριεστάτας. .. — 21. F. 1. /αριεντως. 

18 



1 38 



ZOSIME 



οησίν • « Λαβών νίτρον ρ,έρη β', στυ-τηρίας στρογγυλής <[i.£poç> 
α', [ΛΪσεως [χέρη β', άλατος καππαδοκικοΟ [Λεργ] δ', βάλλε έν οξει 
λίαν δριιχυτάτω, καί ΤΛίτ^σον ζωι^όν • έν τούτοις γαρ άποσκιάσεις τα 
-έταλα. Ούτος 6 ζωρς άρ/ή και τέλος έδοκιι^άσθη. » 



5 ΠΙ. VII. — ΠΕΡΙ ΤΗΣ εξατμίσεως ΥΔΑΤΟΣ ΘΕΙΟΪ 

Transcrit sur M, f. 1 12 r. — Collationné sur B, f. 84 v. ; —sur A, f. 82 r. 

1] Έν τοις ύαετέροις οίκοις, ώ γύναι, δ'.ά την σήν άκοήν ποτέ 
διατριβών, έθαύμιαζον υ,έν -ασαν τήν τοΰ παρά σο\ καλου[Λένου στρούκ- 
τοοος έργασίαν, εκ7:ληξιν δε ρ.ε ίκανήν ένέβαλεν άντΙ των έργων 
αύτοΟ, •ΰαοην αοι δε και τον πόξαυιον έκθείαζειν ' καΐ ώμεν και τον 

10 ίδιον νοΟν έκάίτ-ου τεχνίτου, οτιττερ ολίγας ν.<^ορ[ΐ.6.ς -αρά των 
προγενεστέρων λαβόντες, κάλλιον αύτοι έπετήδευσαν. "Ην οΟν το εις 
εκπληξίν ^ζ οξαν τοΟτο ■ ή του ίθ[J^.ητoυ ορνιθίου έψησις, πώς πεποσ- 
[χενον έκ της αιθάλης και θέρι^ης έψεΓται, και της του ζωαου ποιό- 
τητος • εί και βαφής ουκ άαοιρεΓ. Και τοΟτο θαυ[χάζων έπι το ήμέ- 

ΐδ τεοον σπούδασια.α ό νους αέν ήνιοχεΓ. Εί άρα έκ της άναοόσεως [και] 
αίΟάλτς του θείου ύδατος δύναται έψεισθαι, και χροΐζεσθαι το ήρ.έ- 
τερον σύνθείΛα. Έζήτουν δε εί πού τις (f. 112 ν.; άρα καΐ των άρ- 
ναίων 'τοΟ τοιούτου οργάνου υ.έανηται " και où παρην μοι κατά τον 
νουν. Ένθεν άθυίΛών και τάς σας περιβλεπόαενος βίβλους, z'jpoy έν 

20 ταις ίουδαικαΓς πλησίον τοΰ τεκνοπαραδότου ορ^;ίνου καλου[Λένου τρι- 
βίκου, και ταύτην τήν του οργάνου διαγραφήν. "Εχει οέ οΰτως ώς 



1. νίτρου * — ajouté [αε',οο; avec *. — 
2. είτα βάλε *. — 3. λίαν om. *. — ά;:ο37.ιά- 
στ)ς αν * (pour άποσκιάσο;; αν ?). — 4. 
ο5το; δέ ό ζ.*. — 5. Après OîîojJ ΒΑ aj. : 
τοί ΤΓτΙξοντο; (-ησοντο; Α ; ;τ7ίσσοντος Β. 
Corr. Conj.) τήν ύδράργυρον. — 6. ημέτε- 
ρο;; Α. — 8. μί] F. 1. {χο:. — 9. πάςαμον 



ΒΑ. — 12. δξαν] όίξαν ΒΑ. — ίθ,αητοΰ 
όρνίθίου] F. Ι. ήθ;χοΰ τοΰ όρν.Οείου. — Cp. 
l'Introduction de M. Berthelot, p. 1 5o, 
fig. 26. — π£~ωαασρίε'νον ΒΑ, f. mel. — 
20. τεκνοτιαραδο'του] τεχνοοοτου ΒΑ. F. 1. 
τε/νοπαραδο-ου. Les trois formes sont 
également inconnues. 



SUR Ι. EVAPORATION DE L EAU DIVINE 



l39 



πρόκειται. Λαβών άρσένικον, λεύκανον ούτως " -τ,λόν λι-αρον ■ΰοίη- 
σον πλατυν ώς σπεκλαρίου σχη^α λε-τότατον ' και τρησον λε-ταΐς 
τρώγλαις κοσκινοειδώς ' και έ-ίΟες προσαρηρος λοπάοιον, εις ο έστω 
τοΟ θείου αέοος εν * εις οέ το κόσκινον, άρσένικον όσον βούλει ' και 

5 έπιπωαάσας έτέρω λοπαοίω, και περιπηλώσας τάς συμβολάς, \ΐΛετά); 
νυνΟήμερα δύο εύρήσεις ψΐ[Λύθιον. Τούτου επίβαλλε τη ρίνα το τέταρ- 
τον, και έκρύσα ό'λην ή|χέραν, έκ [ΛίκροΟ έπιβάλλων ά'σφαλτον, και 
-(τά)> έξης. Και αύτη αέν ή τοΟ bp-cx^^ou κατασκευή. 

2] Έγώ οέ έπι το ήιJLέτεpov έλεύσομιαι, δεικνύς εξ αύτης της 

10 γραφή? ώς ούκ εστίν [έξ αυτής τής γραφής] λεύκωσις • έπεί πως 
δύο νυ•/Οήαερα έψεισΟαι παρακελεύεται, δυναριένης ώρας ΐΛΐάς πολύ 
θείον έξαταίσαι. Άλλ ' έκ τούτου άφορ[Λήν σοι οίοωσι νοηυ.άτων " 
έανημόνευσε δε και Άγαθοδαίμιων οτι περ το άρσένικον όλον 
έστι το σύνθειχα, περί ου έν τω έκτω τής έψήσεως των κατ ' ένέρ- 

15 γειαν iT/upGiZ διέλαβον. Έμνηαόνευσαν δε και άλλοι πολλοί ϋ.ρ•/^^.1ν. 
τήδε βουλή πολλή έ'σω. Πότε ή αρχή τής γραφής περί του παρόν- 
τος διδάσκει; φησι γαρ ' (f. 113 Γ.) « Λεύκωσις αρσενικού ποιούσα 
έν έκτάσει \είς^ το άρσένικον ψί\ λευκαινό[Λενον εκτείνεται. » Ού οήτα 
[χέν Δη[ΛΟκριτον είπόντα δτι « έάν π7.εονάση τα φώτα, γίνεται ςανΟόν * 

20 άλλ ' ού γρησιαεύσει σοι νΟν ' λευκάναι γαρ βούλει τα σώματα. » 

3] Πώς δέ άρα ηλίθιος εστίν τις άνήρ ό ιχή το παν έννοών είοος 

του άρσενίκου ; ή αί τούτου λά[/.ναι, καθώς ή προκειαένη γραφή φασ- 

κει, έάν λευκανθώσιν ούτως, ού/ι κατά τήν έπιφάνειαν, έ'σται αόνον 

λευκον, πυρός δέ ώς (Αηθεν φεύξεται ' και αυτό και ή τούτου έπιφα- 

25 νεια λευκή. Πώς οέ ούκ εστίν ήλίθιον άρσένικον έννοεΓν το λευκαι- 
νό[Αενον, ό'που και έπιβάλλειν αύτο έκέλευσεν ή γραφή και έκφυσασ- 
θαι, ουδέν [Λολύβδου έχοντος τοΟ άρσενίκου, άλλ ' αύτοΰ όιά τής 
πύρας έξατ[Λΐζου!.ένου ; Ότι δέ σύνθεμα έστιν μο7^ιβώοη έχον, ού ^^o^w 



6. F. 1. τής jU-vâç. — 12. δ;'δωυΐ! Β; ο;3ω 
[ioi Α. — 13. δέ] vip ΒΑ. — 14. των om. 
ΒΑ, f. mel. — 16. τ.ώΧτ^ πολ).% Β ; -ολλύ 
Α. F. 1. -ολύ. — 18. τό άρσενιζον μή] τό μή 



άρσένικον mss. — ού δήτα...] F. 1. ού δήτα 
μέν Δημοκρίτου <ή'/.ουσα;> εΐ-ο'ντος... Cp. 
II, Ι, 24- — 22. τό άρσενί/.ον Μ. — 24. 
οΟ^γξεται ΒΑ. — 28. μολίβοο53η Α. 



140 



ZOSIME 



έκφυσαν παρακελεύεται, άλλα γαρ και άσφαλτον έπιβάλλειν, ίνα τρό- 
πον τινά ιJ^.oλιβώση, και καΟάρη και λιπάνΥ] το παν. 

4] ΚαΙ οσα μεν ούν ενεστι (λοι λέγειν είς τοΟτο, λέγειν Ομάς 
έ'στε μάρτυρες. Άλλ ' επειδή λοιπόν πολλάς άφορμάς λαζόντες λοι- 
5 πον εστε και διδάσκαλοι. Άλλα το είς εμέ ταυτον μέχρις ώδε 
παρακελευομαι, έκδεγόμενος κάγώ τους παρ ' υμών του τέλους καρ- 
πούς. Φησιν οΰν ή γραφή οτι και είς νομίσματα ποιεΓ. Έστιν οέ ο 
'ζρότίος ούτος καρκινοειδής. 

5] "Οτι έπι τοΟ συνθέματος οπήν έ'χει το οστράκινον άγγος άποκα- 

10 λυπτον τήν φιάλην τήν έπι τήν κηροτακίόα, ίνα περιβλέπων ει λευ- 
κανΟή, ή ξανθωΟή. Ή δε οπή του οστρακίνου άγγους έπιπωμάζεται 
φιάλη ετέρα, ί'να μή οι ' αυτής έκπνευση και το καρκινοειοές αύτου 
έκφύγγ], δ έστι μονοήμερον. 'Εάν γαρ άλλη ή έψησις, και άλλη ή 
οπτησις, ούο καμίνων γρζία., πρώτον φανών ληκυΟίων, έπειτα κηροτα- 

15 κίδων, ή πηξάοων., ή βουκλών ' εάν καρκινοειδής ή όμοία αυτών 
έψηΟήναι, έπιτιΟέντα κηροτακίδων έκτείνων, τα δε ποιούν ώς άρρευσ- 
τον. Έλεγεν ό άρχαιΌς Ζώσιμος. « Μιαν τάξιν οίδα εγώ δύο έργα 
εχουσαν ' μίαν μεν ί'να ρεύση δια της ρυτής, και δευτέραν ί'να 
ξηρανθή ΰγρότης [{.ολύζ^υ άκενώτην ' πηχθήσεται γαρ και ξηραν- 

20 Οήσεται αΰτη. » 



1. γάρΟΓΠ. ΒΑ, f. mel. — 2. μολιβώδη Μ ; 
(Λολιβοώση ΒΑ. Corr. conj. — 3. έ'νεστι] 
ει έστι Μ ; ouv ε'ι om. ΒΑ. Corr. conj. 

— ει τοΰτο Μ. — F. 1. ημάς. — 4. εσται ΜΑ. 

— επειδή λοιπόν] λοιπόν om. ΒΑ, f. mel. 
— • 5. ώδε] ένταϋθα Α. — 9. Transcrit 
surA(f.83r.,1.8etsuiv.) tout notre § 5, 
qui manque dans MB. — Ce para- 
graphe est reproduit dans le morceau 
III, XXIX, 23. Les principales variantes 
sont rapportées ici et désignées par 
un astérisque. — τό άποζαλύπτον Lb*. 

— 10. περιβλε'πεί; Lb* — F. 1. ί'να περιβλε'- 
πτ);. — ει] η Α. Corr. conj. — ■ 13. εάν 
γάρ] F. 1. εάν δέ. — 14. φανώ ALb*. — 



Ιδ. 5) όμοία] f] ί) o[jL._Lb*, mel. — 16. ι'όσττ 
ΙψηΟηναι Lb*, mel. — έπιτιΟε'ντα jusqu'à 
αρρευστον (1. suiv.)] Réd. de Lb* : Ιπιτε- 
Οε'νταέπ'ί /.ηροτ., έ/.τεινο'μενα δέ ποιείν αρρευστα. 

— 17. Μ'.'αν τάξιν οιδα χ. τ. λ.] Même 
citation dans Pelage, ci-après, IV, i, 6. 

— 18. μίαν] πρώτον Lb*, mel. — pu'C'i?] 
ριτί,ς A. — δευ-ε'ρα mss.; δεύτερον Lb*, f. 
mel. — Réd. de Lb* : ξηρανθή χαΊ ξανθωθΐ) 
η ύγρ()τη5 τοΰ μολ. σώα χα'ι άκεραία v.où 
ακένωτος <•^>. — 20. Ce passage explique 
le jeu de mots de III, vi, 2, p. inj 
(M. B.). — Après αίίτη, M et Β repren- 
nent la suite du texte avec le morceau 
suivant. 



SUR L EAU DIVINE 



141 



III. viii. — ΠΕΡΙ ΤΟΥ AYTOÏ ΘΕΙΟΥ ΥΔΑΤΟΣ 

Transcrit sur M, f. 1 1 3 v. ; — ColLttionné sur B, f. 86 r. ; — sur A, f. 83 r. 
— Consulté E, f. i83 v. 

1] Λαβών ώα δσα βούλει, εκζεσον, καΙ κλάσχς αυτά, εξελε ά-αν 
αυτών τα λευκόν " τα όϊ όστρακα αυτών αή ypr^^q. Λαβών δε άγγειον 
ύελοΟν άρσενόθηλυ τον καλού [Λενον ά[Λβικα, βάλλε έν αύτώ τους κρέ- 
5 κους τών ώών σταθαώ γοώμιενος το'.ώοε, τη ν° τών κοόκων ' έ-ίβαλλε 
έκ τοΟ ba'zpiy.o'j τών ώών κεκαυαένου ΰΓάρχοντος κεράτ'.α ούο, αή 
πλεΓον ή ελαττον, άλλα καθώς γέγραπται ' είτα λειώσας, καΐ λαβών 
έτερα ώα, καΐ κλάσας τα ώα, βάλλε έν τω β'.κίω ίαν. καΐ \υιετά^ τών 
κοόκων τών λελειωαένων, ί'να τά άκ?ρα'.α ώά•/ωννύωντα', εις τα κρίκα ' 

10 και περιπηλώσας τον άΐΛοικα καΐ το υ,αστάριον σύν τω ρογίω ασφάλεια 
— ολλη, οίκονοΐλήσας στέατι, ή γυψω, ή — ροτόλει, ή έλαιοκονία, ή ώς 
βούλει, οος ο-τίσθαι έν ίπ-εία κίττρω ή ονεία, ή πρισματοκαύστου, 
ή κουκουΐΑοκανοήλης, ή οία οήττοτε συίΛυ-έτρφ θερμασία, ει τι βαστάζει 
ή yειp άνθρώ-ου. Έστω οέ και ό το-ος δ-ου ώ 'αν τα έργαλεΓα κεϊν- 

15 ται ά-ήνε[Λθς, ε-/ωντάοώτα ανατολικά ή νότια, \κα'.)> [Λή δυτικά, ή αρκ- 
τικά, ή βόρεια, ή θρασκικά, δια τήν διάψυξιν. Και δός ο-πτάσΟαι ή[χέ- 
ρας ιδ ' ή κα', εως ο 'αν τών αιθαλών παύτηταιή αναγωγή ' -εριφίμου 
οέ τάς ά.ριι.ο-'^άς τοΟ εργαλείου ασφαλώς, δπως ή οσ[Λή φυλα-/6•?ί ' έ-άν 
γαρ έκβή, ά-ώλετο ή '^i'/yi] ' δυσώδης γάρ έστιν ή οσαή -άνυ, και 

20 αυτή ή οσμή ϋτΛργιι -ri τέχνη. 

2] Το αέν ουν ττρώτον άνερχοιχενον ύδωρ εστίν ' οεύτερον τάςει 
δακρύου, δύσοσμον, άσβεστος μόνη ' είτα, τταυσαμένης τής ι/. 114ΐ'.) 



• ανάγωγης τοΟ υοατος, αίρει; 



^λθ2 



το υοωρ 



και 



ττεριφιαοΐς ασφαλώς φυλάττων αυτό. Τον δε άμβικα άνακαλύψας 
2δ φράσσεις τάς ρΓνας διά τήν οσμήν, καΐ εΰρήσεις τάς έν τω θηλυκώ 



3.τόλευ7.ο'ν— λαβών] Red.de ΒΑ :τόλ3υ•/.όν 
διάτων όστρακινων άγγΐιων /.α'ι τά ξανΟόν. Λα- 
βών... — 4.èv αύτω τά λευζά f] τά ξανθά σταθαω 
ΒΑ.- 8. uLEraadd. ΒΑ.- 11. -οο'-ολ; itri- 



poli)E.-15. zaladd.E. -21. Ssjtîsov] le 
signe de λϊυ/.όν ΒΑ; έστι λϊυζόν ώ; ολ-λ^-μί Ε. 
Corr.'con j . ('Λ/, fi.j. - 23. Après τό Οδω?] (ce 
recipiant [si'c] ροϊον) Ε ι ■•= main. — l•/ ο•-; M. 



142 



ZOSIME 



πατελλίω ούσας σκωρίας νεκράς. Μή ά-εί7:•/]ς οι τον νεκρον εις ανάσ- 
τασιν έλΟείν, άλλα προσδοκά τοΟ ά•7ΐεγνωσ[Λένου τήν άνάστασιν. Είτα 
πρόσίΛίξον τη σποδω κρόκα έτερα ώων, ώς ίτΛ της σαπωναρικης 
τέ•/νης, και συλλείου τα υγρά ι^ιετά των ξηρών, και βάλλε έν άμζι-Αΐ, 
5 και ποιησον ως προτετακται, αΛΛασσων το οοχ_ειον του υοατος, 
τουτέστιν το ρογίον. ΤοΟτο ποίει έπι τρΙς, και όψει το υ.έν -ρώτον 
ΰδωρ λευκον ώς προγέγραπται, 6 οί άρχαΓοι ο^ίοριον υοωρ έκάλεσαν, 
το δε δεύτερον ύδωρ ξανΟοχλωρον, β και ραφάνινον ελαιον είρήκασι, 
το δε τρίτον (ίδωρ ρ.ελάγ;ί(_λωρον. Όρ.οίως και αί σκωρίαι αί έν τω 

10 πατελλίω ουσαι " εις μεν τήν πρώτην άποκάλυψιν εύρήσεις τήν σκω- 
ρίαν [Αελαντέραν, εις δε τήν δευτέραν, λευκήν, εις δέ τήν τρίτην, 
ξανθήν. Μετά ουν τήν πρώτην και οευτέραν και τρίτην άνάσπασίν 
τε και άποκάλυψιν, συνενοίς τών τριών ανασπάσεων τα ύδατα, του- 
τέστι τά έν αύτοΓς οντά ΟεΓα υοατα έν τη σκωρία τη ύπολιρ(.πανο- 

15 μένη έν τη Οηλεία. Και μετά ταΰτα, λαίών βίκον ϋελοΟν, χάλασον 
τα οντά έν τω άαβικι έν αύτω, και πωμάσας τον βίκον οστρακον 
γεγανωμένον ισόμετρον το χείλος τω βίκω, περι -'f. 1 14 ν.) φίμου έν ασ- 
φάλεια οία βούλει, μάλιστα δέ πυριμάχω πηλω το ά'γγος περιχρίων ' 
και έασον τούτο έν βολβίτοις καμίνου ημέρας μα', Γνα, σήψεως γενομέ- 

2ΰ νης, έξομοιωθή τω βάπτοντι το βαπτόμενον, και κράτηση ή φύσις 
τήν φύσιν ' οΰτως γαρ τά θειώδη ύπό τών θειωδών κρατούνται, και 
τα υγρά ύπο τών καταλλήλων υγρών. 

3] Και μηκέτι φρόντιζε σταθμοΟ, μήτε νεαρά ώά ή τους κρόκους 
αυτών, πλην τά υγρά μετά τών ξηρών, ώς προγέγραπται, συλλειώσας, 

25 έγκρυβε έν τω βίκω. Και μετά τήν μα ήμέραν άποκάλυψον τον βίκον, 
και εΰρήσεις έν αύτω σύνθεμα όλοπράσινον, τουτέστιν εις ιόν μετατρα- 
πέν. Ό γάρ ίόν ποιών οίδεν τί ποιεΓ, και ό μή ποιών ζΐον^ ουδέν ποιεΓ. 



1. πάτιο 's/.w^J.a.•/ , -/.xl μτι ir.. Ε. — 4. συλ- 
λείου τά ξτ),; ά [i.. τών υγρών ΒΑ. — 6. ίπ\ τρ\ς] 
Ι/, zpho'j ΒΑ. — 9. Après μελόγ/λωρον] δ 
■/.αι /.ίκινον έ'λαιον έκάλεσαν add. Α; ίί ζ. κ. ελ. 
εφήκασιν add. Ε. — 14. ε'ν τί] σκωρία; — 



15. Οηλείϊ] Réd. de Β.\ : έν τη έναπολειο- 
Οείση τρυγίϊ έν τη Ουεία. — 16. όστράκωγεγα- 
νοιχένω !σθ[Αε'τρω ΒΑ. — 17. του -/είλουςτοΰ 
βι^κου mss. Corr. conj. — 19. εασον αυτό 
-αρά τώ έν β. κ. Ε. — 27. ιόν add. ΒΑΕ. 



SUR L EAU ΠΙΛΊΝΕ I 4:> 

Μετά δέ ΤΓ^ν ιχα' ήαέραν άρον τον ^Sixov έκ της θέρμης, και εα^ον 
αΟτον ημέρας -έντε '/(ύρ\ς θέρμης ό-οίας οΟν " καΐ μετά τάς -έντε 
ήμέοας άνάσ-χ οια των άμβίκων έ~1 —ρισματοκαύστων ανθράκων το 
θειότατον ΰοωρ, β και οεξάμενος ού χ,ειρί, άλλα τινι ύελίνω σκευει, 

ό είτα λαβών ΰοωρ, βάλλε εις τον βίκον, ώς ττρογέγρατίται, καΐ ο-τα 
ημέρας δύο ή τρεϊς ' και έ^ελών λείωσον, και τίΟει έν ήλίω δια μυακος. 
Έπάν δέ ~ήΗη ώσζερ σατΐώνιον, -υρώσας αργύρου γ° α , βάλε έκ τοΟ 
πηχθέντος ύδατος, τουτέστιν τοΟ ζ -qçiiou κεράτια ούο ' και εσται σοι 
χρυσός. Ή δέ ποσότης τ:ασών των ήμερων της τέχνης είσιν ήμέραι 

10 ρι', καθώς Ζώσιμοςκαι Χριστιανός και Στέφανος έφασαν. Έγώ 
δέ έκ τάντων, ώς ή μέλισσα, καλώς άναλεςά- f . H 5 T.] μένος, και έκ 
πολλών ανθέων στέφανον -λέξας, άνεθέμην τώ οεστότη μου ' έςής σοι 
και τα έργαλεΓα ύτϊοθήσομαι οιά ττέρ εισιν. Έρρωσ^ζ έν Χριστώ ζώ θεώ 
ΊησοΟ. Αμήν. 

15 Suit dans M (f. H5r.) et dans Β (f. 188 r.) une copie du texte 
III, I, I ;ci-dessus, p. 107 .On a donné les variantes de M (!\Γ] ; 
celles de Β sont sans importance, sauf p. 107, 1. 4 : μετά] άπο. 
Titre de ce texte dans MB : -ερί συνθέσεως υδάτων 



m. IX. — ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΘΕΙΟΥ ύδατος 

Transcrit sur M, f. 1 88 r. — Collationné sur B, f. 82 r.; — sur A, f. 80 r.; (= 
A ou A' ). — sur A, f. 220 r. (^ A- ); — sur" K, f. 96 r.; — sur Le, page 219. 

20 1] ΤοΟτό έστι το θείον και μέγα μυστήριον, το ζητούμενον ' τοΟτο 
γάρ έστι το ζαν ' και έξ αυτού το -αν, και οι ' αύτου το -αν " ούο 
φύσεις, μία ουσία ' ή οι μία την μίαν έλκει ' και ή μία τήν μίαν 



6 F. 1. οι ' â;j.o!/.o;. — 9. ε'.σιν] ;:ορ•.!σ- 
ταται ύς ΒΕ ; πΗοίστατα; εΐ; Α. — 10. 
Χρ•.3τιανό;]. L'absence de l'article devant 
ce mot, dans nos mss., donnerait à 
croire que c'est un nom propre : 
α Chrétien ». — 12. Ιζΐ,ζ Si oot BAE, 
f. mel. — 13. Réd. de BE : zop. Iv Χω 



ij τώ Οωήιαών (ά;^ν/ om. Β) ; réd. de A : 
comme B, puis : πάντοτε, νΰν -/ai εις τού; 
α'.ώνα; των αιώνων • etjjiTJv. — 19. Titredans 
ΒΑ' ^ : Ζωσψου τοϋ Πανο-ολιτου γ/τ,τ.χ 
υπομνηίλατα ττερΊ του θΞΐ'ου ΰοατο;. — 21. ε^τι 
τό 7:ïv]Cp.ï Introduction de M. Berthe- 
lot, p. i32 et suiv. — 22. δέ] yip BA. 



144 



ZOSIME 



κρατεΓ. ΤοΟτο το άργύριον υοωρ, το άρσενόΟηλυ, το φεΟγον άει, το 
έπειγό(^.ενον είς τα ιοια, το θεΓον ΰοωρ, 6 πάντες ήγνοήκασιν, οδ ή 
φύσις δυσθεώρητος ' ούτε γαρ αέταλλόν έστιν, ούτε ΰδωρ άεικίνητον, 
οΰ'τε σώαα ' ου γαρ κρατείται. 
5 2] ΤοΟτό έστι το παν εν πασι • και γαρ ζωήν έχει και πνεΟ[Λα, και 
άναιρετικόν έστι. ΤοΟτο ό νοών και χρυσον καΐ οίρ^^υρον έ'χει. Ή μεν 
δύνααις κέκρυπται ' άνάκειται οέ τω έρωτύλω. 



III. χ. 



παραινέσεις ςγςτατικαι των εγχειροτντων 
την τεχνην 



Transcrit sur M, f. 1 15 r. — Collationné sur B, f. 88 r. ; — sur A, f. 89 r. ; — 
sur K, f. 3 V. ; — sur Le, p. 223. 

10 1] Παρεγγυώ τοίνυν ϋ[Λίν τοις σο^οΐς, 'ότι άνευ του οργάνου τοΟ τον 
ycCk/LOv άνασπώντος [Λετά τον τεταγ[α.ένον της Ίώσεως yoikv.ov πολύν οντά 
ή ολίγον, και της (Λίξεως των λεγo[JLέvωv οέκα εΐόών, ξηρών ή υγρών 
όντων, τουτέστι τών όμοτεριζόντων, ρ.ή ελπίζετε τι ποιείν, ώ άνθρωποι 
οί τίνες αν εΓητε τοΟ χρυσού γοροϋ, ή χ_ρυσέου γένους, ή χρυσέας κεφα- 

15 λης παίδων, τουτέστιν έρασται της σοφίας, και της λεκιθώοους (f. 115 
ν.) ύλης [ΛεΟοδευταί. Άλλ' όσοι του όστρακίνου '/ορού ύρ,εΓς εαυτούς 
[/.ωρίήσασθε, και ουκ έυ.έ τον τοις διδασκάλοις άκολουθεΓν έπειγόαενον 
και ταΓς αυτών συγγραφαΓς, και τάς εκείνων οόξας γνωρίσαντα ύι^Γν, 
καθώς αν ή του Θείου λόγου ήμΓν ένήχησεν δύνα(Λΐς. 

20 2] Τούτο το ΰοωρ το δίχρωριον, το λευκον και ξανΟον, μυρίοις 
κεκλήκασιν ονόριασιν. "Ανευ ούν του θείου ύδατος ουδέν έστιν. Το 
γαρ όλον σύνΟε[Λα δι ' αύτοΟ άναλα[Λβάνεται, και οι ' αύτου οπτάται. 



7. έρωτύλω] Cp. Leemans, Pap. gr. 
mus. Lugd. Bat., t. II, p. 1 55 (pag. xxi, 
1. 34). Voit -Introduction de M. Ber- 
thelot, p. 17. —8. Dans MB, on trouve, 
avant ce morceau, le titre : Πε^Ί otuuov 
et la phrase : Έλαορά çû-a -ϊσαν ΤΓ,ν 



τΐ/νην αναφέρει. Cp. le titre de III, lu, 
et son § 2. — 13. όμοαιτεριζο'ντων Lc. 
— 14. Ιητε mss. Corr. conj. — 17. μω,ατ[- 
σααΟε] μιριεΐσΟαι BAK ; μιιχεΤσΟε Le. — 

20. ■zoj'îo oùv τό θείον ΰδωρ BAK Lc. — 

21. avc'j ουν...] Cp. III, XXI, I. 



L ECRIT AUTHENTIQUE ia5 



> Ί 



.,- ï. 



κα•, 0'. C/.-J-0-J y.y.<.i-.y.'., και c. αυτού -ηγνυτχι, κζι οι αυτοΰ Ξχν- 
ΟοΟται, καΐ οι ' αϋτοΰ σ-Γ^-εται, και οι ' αΰτοΟ βά-τεται, και οι ' 
αΟτοϋ ίοϋται και έξιοΟται καΐ έψεΓται. ΦητΊ γάρ " « Έττιβάλλων 
ΰοωρ Οίίου άΟικτον και κόααι ολίγον, ζαν σώαα βάψεις. Όσα γάο 
5 7.-0 ύοατος έο-/_ον γέννησιν, ταΰτα τοΓς άπο ττυρος άντι-άογει ' 
ώστε άνευ τοΟ καταλόγου των ΰγοών -άντων, οΰοέν έστιν άσοαλές. » 

ι lit 1 ^ 

3] Έα,νηαόνευσαν οέ τίνες, τά-/α οέ και οί ο7.οι, ό'τι οεΓ ζοΰ-.ο 

το υόωρ ζ!>υΐ-ϊ;ς χάριν καταφΟεΓραι τω όαοίω το οΐΛοιον του αέλ- 

λοντος βά-τεσθαι σώαατος. Ώς γαρ ή ζυμιη τοΟ άρτου, ολίγη ούσα, 

10 ':οσοΟτο-^ ουρααα ζυριοΓ, οΰτω και το αικρον -/ρυσίον το τ:άν αέλλει 

ξηρίον ζυαοΰν. 

41 "Αλλοι οε, άαοότεοα αίΗαντε; τοΓς ΰ-ολείαυ.ασι των Οειωοών, 
-/ρύσεα νουσέοις — οοσέ-λεΕαν, καϊ τούτων οί αέν τοίς ώαοί; και 
άσ-Γ^-τοις, οί οε τοΓς συνεψτ^ΟεΓσι τω υοατι της ίώσεως. 



Après ce morceau, on lit Jjiis A Le : 

10 "Λνω τα ουοάνια και κάτω τά έ-ίγεια ' οι ' άοιενο; καί Ο/λεω: 
συ[Λτ:ληρού[Αενον το έργον. 



III. XI. — ΣΩΣΙΜΟΥ ΤΟΥ ΠΑΧΟΠΟλΙΤΟΓ 
ΓΧΗΣΙΑ ΓΡΑΦΗ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΚΑΙ ΘΕΙΑΣ ΤΕΧΝΗΣ 
ΤΗΣ ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΥ ΚΑΙ ΑΡΓΥΡΟΥ ΠΟΙΗΣΕΩΣ, 
20 ΚΑΤ' ΕΠΙΤΟΜΗΧ ΚΕΦΑΑΑΙΩΛΗ. 

Transcrit sur A, f. 1 12 r. — Collationiié sur B, f. 1 18 r. ; — sur K, f. 18 r. ; — sur E, 
f. 41 r. ; — sur Lb (copie de E), p. 145. — Chap. 33 de la compilation du Chrétien 



4. i'Iiy.-oj Le, f. mel. — 5. γέ/=α;ν Β etc., 
f. mel. — 9. ώ; γϊο...] Cp. III, xxi, 3. 
— lO./pjîiov] signe pur et simple de l'or 
et du soleil MAK : signe avec lesprit | l'argent E ; άογΟοου en toutes lettres Lb, 

19 



rude et la finale ou (ήλιου ?) Β ; -o'j /ρυσοϋ 
Le. Corr. conj. — 15.ino;r,a A. — 19. i-o- 
pf ου] signe du mercure Β.Λ.Κ ; signe de 



146 



ZOSIME 



ddtis Ε Lb . — SLTiifindicJtion spéciale, les variantes de Lb peuvent être considérées 
comme étant communes à ce manuscrit et à son original E, dans tous les morceaux 
que renferment ces deux manuscrits. 

1] Λαβών τήν ψυ-/ήν τοΰ -/αλκοΟ τήν ουταν έττάνω 'του υοατος της 
υδραργύρου, ποίησον σώ[Λα πνευαατικόν " άνα-(Γ. 112 V.) βαίνει γαρ 
επάνω ή ψυ/ή τοΟ -/αλκοΟ ή κεκολλη[Λένη εν τη yjiivr\. Το οέ ù'otop 
μιένει κάτω εν τη κηροτακίοι, Γνα παγή [Λετά τοΟ κόριμιεως χρυσάνΟιον, 
5 γρυσοζώρον, καΐ τά έξης. "Αλλοι δε φασι τζερί χρώΐΛατος και έψήσεως 
και έργου [χυστικης θεωρίας. Αρχή [λεν " ό -/αλκος έ^υ-βαλλόμενος [χετά 
της οίκονοίχίας έν Tcp έργαλείω της πράςεως έ-ιοείκνυται o[Λ|J.άτωv τέρ- 
ψιν ■ έν δέ τω νρονίζειν γινοαένης άποΐΛαυρούσΟ \ω?/ μετά του κοίΛ- 
[Λεως -/ρυσώ σύνΟετον, ■/_ρυσοζώ[Λΐον, και τα έΗης. Περί εί^-οιήσεως 

10 εγραφεν έν ή και περί της πήξεως κηρύττουσι. Και πάλιν ή Λίαρία' 
«Βάλλων ΰο(ύγ θείου και κό[Α[/.ι b'kijov, 0ές έν Οερμοσποαια ' ούτω γάρ 
φασι παρ' αύτοΓς το ύδωρ πήγνυσθαι. » Και πάλιν ή Μαρία ' « Έν τω 
σκευαστώ γρυσάνθιον' και έν τω πετάλω της κηροτακίδος έχέτω, φησι, 
το ΰδωρ του θείου, χ6^υ.ί ολίγον, όταν παρ'αύτοΓς πήγνυται " τούτω 

15 έπ' ολίγον βολβίτοις " [Λετά γαρ το « έπ ολίγον » , ταΰτα πάλιν ή Μαρία ' 

(( Χαλκού τοΰ ήαών (-'^έρος εν, -/ρυσου μέρος εν, ποίει δίχυτον πέταλον 

και ύπόθες έπι τω κρεμαστώ θείω και εα νυχθήμερα γ', έως οπτηθή. » 

2] Τοϋτο και ο φιλόσοφος διηγείται * μετά γαρ το πήξαι έπ' ο^λ- 

γον βολβίτοις ά~τουμ.ιν τη του θείου αγωγή αυτό ημέρας β ή γ , 

20 έως ού γένηται ξανθον φάρμακον εις ύπερβολήν, μεταβάλλοντες εις 
έτερον άγγος, δηλονότι το σύνθεμα. Μετά γαρ τήν τοΟ Οοατος του 
θείου παρ'αύτοΓς πήξιν έν βουκλανίω, βαλόντες εις άγγείΌν, οπτοΟσι 
λαβρώς ημέρας β' ή γ'. 

3] Πασαι αί γρα^αι έκ προβάσεως τα φώτα βούλονται * τιρώτ:ο'^ 



δ. φη7ΐ Α. — ίίλλοιοΕ jusqu'à κχ'-αΞξη; 

Α mg., Ε mg. de ι^ο rnain, Lb ; om. 
BK. — 8. ά;:oJJLαJpώσΞω; Lb. — 9. ypuaoi 
σύνΟίτον] -/ρυτάνΟιον Lb., f. mel. — περ\ γάρ 
ε!<;;;θ'.Γ[σΞω; Lb. — 10. κηρ. "άντε; Lb. — 



12. F. L γΓ,ΐ'. — 15. λχ: τοϋτο έπ ' ολίγο;; 
βολβ. Lb. F. 1./.3CÎ3 τούτο. — γάρ] F. 1. οζ. — 
17. Interrompu ici la collation suivie de 
E, ms. corrigé souvent par le copiste de 
La, Lb, Le. — 24. -ϊσα•.5έ α', γρ. Lb. 



L ECRIT AUTHENTIQUE 



'•47 



âv Οεραοσ-οόια, ή βολβίτοις, εως οδ το ΰόωρ τοΰ θείου -αγή. ΚαΙ 
οΰτως [μεταβάλλοντες έπΙ τάς ήΐλών ό-τήσεις * -ηΗον γαρ, φησί, καΐ 
στρέψον καΐ ριετάβαλλε βούκλας, καΐ 07:τα εΓλικτοΓς ή οιαφόροις 
φωσίν. Έγωγε κατείληφα έν τω λευκώ ' ήαέραν [xiav 07:το'3-(ί'. H 32) 
5 σ'. —ρότερον , καΙ τούτο -ήςαντες έ- ' ολίγον, ου αονον μετά τη; 
νεοέλτ;, άλλα και ύδατος θείου. 

4] Δια τοΟτο και ό οιλόσοφος εν τω καταλόγω των ζω[JLώv [j.îTa 
τταρατηρήσεως ειρηκεν νεφέλτ,ν " και -άλιν ΟεΓον. Μετά ουν το -ηξαι 
αύτο έτ: ' ολίγον τήν νεφέλην, και το ûocop του θείου το ά-ολελυ- 

10 [λένον αεταοάλοντες, ό-τοΟ[α.εν ήμέραν α , ώς ε'/ει έν τη λιΟαργυρω, 
Γνα γένηται ψιΐΛαυΟίω — αρεαοερές, τούτο καθείς [Λετά του 'ναρ[Λάκου 
λείφανον ε"ι νοεία νουσοΰ ' ει οέ ουκ έκουσησαντες τοέυ,α τον μ.ό- 
λυβδον ■ δηλαδή λειώσαντες το 'τύνΟευ.α, και νιτρελαίω άναλαβόντες, 
ή, ώς οοκεί, άρρευ:7τον " εκφυσοΟσι [χέν ϊσ~ ' αν έκοΰγωτι ι;.ετά της 

15 (τκιάς τά θειώδη. Εϊ δε ές ελαίου έκΟειουΐλένης εψοντες εως οίρριυσ- 
τον, και έκφυσήσαντες ε^ουσι. ΚαΙ ούτως φέροαεν έ-ί τήν ξάνΟωτιν, 
λειώ^αντες αυτήν, και βάλοντες τά ξανΟώσαι δυνάρ,ενα ΰδωρ θείου 
και κόαμι, και ζήγνυαέν [JLlκpov τοΓς βολβίτοις. Και τϊάλιν ό-τουμεν 
ήαέρας β ή γ', εως ου γένηται ξανΟον εις ύτερβολήν, '-.ουτο καθιέ- 

20 ιχενον εις το του φαρμάκου λείψανον ημέρας γ' 



' --χ ■'' ' 



εtoς ου 



ίωθή. Και έΰΐβάλλοαεν ά.ρ^ΰρω, y.y.\ ζί~-:οιι.ιν '/ρυσόν. Οΰτως εγνω- 
αεν τήν των οοότων 7:οσότητα, okiyo'j iojç ου -αγή ή νεοέλη. 

ο] Και το ύδωρ του θείου το άπολελυμένον μετά του μολυβοο'/α- 

λκου μεταβαλόντες οτϊτουμεν ήμέραν α , καθώς ε-/ ει έν τη 7:pcυτη 

2δ τάΗει τών λευκών ζωμών, άλλα και είλικτοίς, καθώς έ'/ει έν τη 

λιΟαργύρω. Τούτον ει μεν βουλόμεΟα λευκοΰν, οΰτοος ίώμεν * ει 



2. μc-αξάλλo•Jσ;Lb,f. me!. — 3. βοϋζλα;] 
Ε mg. : |;ο/.άλι. — ό'.λ'.κτοΤ;] Ιλ'.κτοί; Ε ; έλ. 
Lb. F. 1. άλτίκτο;;. Cp. p. Ι23, 1. 6. — 
4. εγ. δέ /.ατ. δτι Lb. — 8. ûïîov] βε;Όυ Α ; 
ϋοατος θείου Κ. — 11. καθείς] κα\ τοϊτο κα- 
0;εαεν Lb. — 12. ύ οε οϊ Lb. — 14. έκ -j- 



σώαεν Lb. — 15. Réd. de Lb : Τήν δέ έ; 



Ιλ. εζΟε'.ουαενην 



; av αρρ. "Ο'.τ^σωμεν,και 



εκφ. ε-/θ[Λεν... — 17. αΰήν"' Κ. — 18. δη- 
λαδή κα'ί κο'μια.•. Lb. — 23. [χολύδδου Lb. — 
25. είλικτοΤς] mêmes variantes que L 3. 
— 2C. τοϋτον δέ Lb. — ε! δ' ou Le. 



148 ZOSIME 

οΌυν έ/.φυσήσαντες έ-ι την ξάνΟωσιν, τΛΧιν φέρομεν τήν οια υοατος 
θείου άθικτου, και κόυ.μ.εως, καΐ ττήΗαντες τοίς βολβίτοις [^.εταβαλόν- 
τες, ό-του[Λεν ήι^έρας β' ή γ', εως ου γένηται ξανΟον είς ΰτερ- 
βολήν. ΚαΙ έξενέγκαντες, ιοΰΐΛεν εις το τοΟ φαρ^υ-άκου λείψανον. Ταυ- 
5 την κατείληφα τήν των οώ-.ων -οο-ότητα. 



111. XI.. — ΙΙΕΡΙ ΤΑ ΠΙΟΣΤΑΤΛ ΚΑΙ ΤΑ Δ ΣΩΜΑΤΑ 
ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΔΗΜΟΚΡΙΤΟΝ ΤΟΝ ΕΙΠΟΝΤΑ. 

Transcrit sur M, f. 141 v•; — Collationné sur B, f. 1 19 v. ; — sur A, f. 1 13 v. ; — 
sur K, f. 18 V.; — sur E, f. 43 lie § i seulement); — sur Lb, (copie de El, p. i53: 
— Plusieurs leçons de M sont rapportées en marge de K. — Cliap. 34 de la com- 
pilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] Ta τέτσαρα σώ[α.ατα υποστατά είτ'.ν, καΐ οΟοέν αυτών φεύ- 
γει ■ ενΟεν oùoi έκφυσάν το σύνθεμα έανημιόνευσεν. Ει γάρ ην "/ρή" 

10 σιαον, πάντως αν έιν-νημόνευσεν ' ©ησι γάρ ' « Ουοέν ύπολέλειπται, 
οΰοέν ύστερεΓ. Τοΰτο και εις το ^ρυσοζώμιον « πάν σώ[Λα βάπτει, » 
τα τέσσαρα σο^ιχατα λέγιον. Δια τούτο και τον οιοάσκαλον φάσκει 
λέγοντα ' «πάσας τάς ουσίας βάπτοντα)), όεικνύων ό'τι ούοέν έκφυ- 
(f. 142 Γ.) σαν τάyα ούοέ όύναται, οτι οέ και τά τέσσαρα ΰποσ- 

15 τατα και [θάπτονται και βάπτουίιν ' τον Παααένην εισάγει [J.ετά 
του αολύβδου πεπραχότα ώς ού γρζίν. αύτον έκουσάν. Εαυτόν γάρ 
έν ταΐς έψήσεσιν εξατμίζεται, οτι αΟτος βάπτει, φησιν ή Μαρία, 
τήν ΐΑολιβδίνην του μολύβδου. "Αρον, φησίν ' οπού αν εμβη βάπτει ' 
έμφήναι και αυτή ήΟέλησεν ώς οΰ καλώς τον μόλυβοον έκφυσώμεν. 

20 Τοίς γάρ ονόμασιν τοίς εςωΟεν τών τε-/νών έ•/ρήσατο έν τη αυτών 



1. οία ί;3. -0J 0. άΟ. Lb. — 6. Titre 
dans ΒΑΚ : τ-.ζ^Λ τών υποστατών και ο 
αω•ίί-υη /.. τ. λ. — Titre dans Ε Lb : π;- 



dernière syllabe de υποστατά dans les 
mss.) — 8. τά υποστατά (τα gratté) M.— 
Après σώματα] οησ'ιν ό Λημο'ζριτος add. Lb. 



p! τών υποστατών ο ' σωμάτων κατά Αί,μο- | — 12. οάσζειν Μ. — 14. έζφ. 0£ΐ Lb. — 1G. 
κ,ο'.τον. (accent reporté partout sur la | π^πριχοταΜ. — 19. εω;oυLb.. f. mcl. 



LES QUATRE CORPS 



149 



εργασία . OOy ούτως αυτοί έργαζόΐΛενο',, ό'ταν λέγίοσ'. τον ήαών ναλκον, 
ή οίονοήζοτε σώαα τζοιεΓ ζέταλον, καΐ -οιεΓ όί•/υτον. ΚαΙ ό ο'-λότο- 
οος τοΟτον καθείς γεv6[JLεvov -έταλον ' και οεςάΐΛενον -ετάλου ~o\xrv. 
Καΐ iàv ρεύση, βέλτιον. Ταΰτα ι^έν οΰν λέγουσιν ' « Ού οιά -ΰετά- 

5 λου, άλλα οιά ξάνΟωσιν ώς ά-οτεινόαενοι -ερι των ξ 

2] ΟΟ'τως και εάν λέγωσιν έκφυσαν, ού τον εξω λέγουσιν, αλλ' 
εν τη εαυτών εργασία ' έαυτοΐ'ς γαρ έκουσώνται έψόαενα, κατα- 
λείψαντα το ειλικρινές αυτών και το βαπτικον, ά-ερ έψουιενα, 
ά-οοάλλουσι και έ^ατιχίζουσι τα άγρηστα, και έτερα όνόαατα 

10 καλούνται καΟαοΟέντα, ώστε και εκουσώνται, και εως ή το εΐλικοινές 
αυτών και βαττικον, καίονται έν ταίς έψήσεσι και τα έν έαυτοΓς 
έκουσώνται -άντα, καταλείψαντα το γρτ^σιαον και βαζτικον ΤΓνευυ,α. 
3] ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΑΙΤΩΝ ΣΤΑΘΜΩΝ ΩΜΩΝ ΤΚ ΚΑΙ ΕΦΘΩΝ. — Τών γρα- 
φών — ερί τούτων -αρεγγυουσών, άμέλει ούν ο μόλυβοος έκουσηΟεις 

15 άΰολείΰεται ' και '-.^jO-o ήνίξατο ή Μαρία λέγουσα ' « Εύρήσεις 
γαρ [^.έρη ε' υστερούντα αέρους ένος, οηλονότι τοΰ έκουσηΟέντος 
ι^.ολ6ζυθΊ . Όαοίως και έν τη τελεία της εκδόσεως τον χαλκόν οησιν 
κατ ' έςίωσιν, και -/οόνευσιν, το ^:ζί^ον του σταΟ[χου έλαττοΟται. » 
Τελείας δε εΓοτκεν αύτάς όαού λευκαινούσα^ καΐ ΗανΟούσας ' τα γάο 

20 θειώδη βά-τουσιν, αλλά f. 142 ν.], φεύγουσιν. ΎστερούαεΟα γοΟν 
καί τών Οειωόών όιά την ουγήν, τά-/α οέ και τών βοτάνων, εί'ττερ 
δλως συλλειοΟνται. Τινές γάρ συν τώ υδατι του θείου ήψησαν αυτά, 
το ξυλώδες άττοβάλλοντες. 



'i. ο•.ά/υτον Β, etc. — (= BAKELb), 
f. mel. — 3. πε'ταλον] Le signe de <:έταλον 
partout MA. — το;α.7;ν] ■ -.6 μν/η; BAK. — 
ô. άλλα ο:ί ξ MBAKE. Lu comme Lb. 
(M. B.). — ξ est un signe inconnu. Ε Lb 
ont lu, la première fois : ξάνΟω^ιν, leçon 
que nous adoptons, et la seconde fois : 
τώνΰοάτίονΟϊλϊσσι'ων, confondant ce signe 
avec celui de la planche \'I, 1. 6 (In- 
trod. de M. Berthelot, p. 116), et de 
plus Lb a ajouté τών JavOôJv. — Lasecon- 



de fois, lire peut-être r.iy. τών ξανθών 
(M. Β.) — G. Interrompu ici la colla- 
tion suivie de E. — 9. έτεροι; όνο'ααΐ: 
Lb. — 13. Titre du chapitre 35 de la 
compilation du Chrétien dans Ε Lb. — 
Réd. de Lb : At γ,^α^αΐ -αρεγγυώσιν οτ: ό 
[ίύΧ. (d'après les corr. portées dans E). — 
14. -apayvojîtov (sic) M Κ mg. — 10. 
ij.izrj-j;] με'ρο; M. — 17. έν τ^ τελϋ'α ί/.οόσΐ: 
Lb. _'l8. ίλαττοϊ^τΟα: Lb! — 22. F. 1. 



IJO 



ZOSIME 



4] Ou [Λάτην Ό 'ΑγαΟοδαίρ.ων φησί « /,y.l ένούαενα ». αλλ ' ί'νχ 
τω βάΟει του α-ώματος τοΟ αργυρού •7ΐροσο[Λΐλήσαντα τήν άπο τοΟ 
πυρός φΟοράν φυγείν ουνηθώσ-ιν. Στεpoύ[J^.εOα ουν καΐ των βοτάνων, 
(ΛκΟόντες τήν άπ ' αυτών ποιότητα, και βαφήν ου λαμβάνοντες. Λί 
5 γαρ ποιότητες αόναι ένεργουτι " σώ[α.α γαρ οια σώ[Λατος παρελθειν 
άδυνατεΓ. Ό 'Αριστοτέλης ' αί ποιότητες οι αλλήλων παρέρ- 
γονται ' καΐ Άγ αθ ο ο α ί [7. ω ν 6 και κάτω άσώ[χατα τα σώματα 
λαμβάνει -/ρησαι πνεύματι -/ρυσον.όκΧτις ' πνεύμα οέ πασι κατάοη- 
λον ώς άσώματον λαμβάνων " αί αίΟάλαι αύται πνεύματι έοίκασιν ' 
10 αιθάλη λευκή, ή της κινναβάρεως νεφέλη, 

. . . Y.où TTVcijjjLa [χελάντερον, ύγρον, άχραντον. 

Πάσα γαρ αιθάλη πνεύμα, και αύται αί ποιότητες αί βαπτικαί. 
Και ό ΟεΓος Δημόκριτος λέγει τήν λεύκωσιν, καΐ ό Έρμης τον 
καπνον είρηκεν. Οί γαρ χρήσιμοι αυτοί ήσαν " παρέλαβον αύτάς έν 

15 ταΓς οικονομίαις, άλλα δι ' αινιγμάτων ' Οΐά τοϋτο και μυστήριον. 
Ταύτα έγραψα εις το κεφάλαιον τοΟ ce Έάν ής νοήμων ». ΛΐΟάλη 
θείου άθικτου, αρσενικού, σανοαράχης, και αιθάλη λευκή κινναβά- 
ρεως. Ό ΆγαΟοδαίμων ' « 'Αρσενικού τω ^ρυσίζοντι τούτο ψυχής * 
δίχα τοΟ παχύτατου αύτου και καυστικού, και θειώδες σώμα έάσας, 

20 λάμβανε ποιότητα. » 



3. F. 1. ύστερού;-ιεΟα. Cp. ρ. précédeme, 
1. 20. ■ — oJv] οέ Β etc. — 4. και βαοήν 
και λα[χβ. Μ ; και où λα|χβ. -ην βαφην Β, 
etc. — 6. Réd. de Lb : Διό και Άρ. 
οησίν. — παρΓ/ονται Μ. — 7. χα'ι Αγ.] 
ό Άγ. δε χα'ι ό Κώμαρις άαώμιατα Lb. — 
ο και κάτω] F. 1. ανω κα'ι ζάτω. — 8. πνεύμα 
ΜΒΑΚ. — Red.de Lb : -/ρησαι γάρφασι 
Lb. — κατάοηλο'ν εστί οτι ώς άσιύμ. λαμβά- 
νουσι Lb. — 9. αί αιΟ. οέ Lb. — 10. Ε a 
traduit par σηψεο); le signe de ζινναβάρεω; ; 
Lb l'a suivi. De même, 1, i-, — 11. 
Vers cité ailleurs (III, xix, 3) comme 
oracle d'Apollon. — 14. -/ρτίσιμοι] F. 1. 



yJ,r^aμo\. Réd. de Lb : εί γαρ y p. αύται ήσαν. 
15. — Après οικονομίαις] άλλ ' où/ οϋτως 
add. Β, etc. — Réd. de Lb ; Διά τοΰτο κ. 
μυστήρια ταΰτα εγραψεν,είς τ. κ. τό Έάν. — 
1G. Réd. de Lb : ή αιθάλη 8έ τό θείον των 
αρσενικών και ή αΐΟ. δέ η λευκή εστίν ή της 
σηψεω;. — 17. αρσενικού σανδαράχης] signe 
de l'arsenic redoublé, dans M, et αρσε- 
νικού d'une main du xv" siècle au-dessus 
du second signe, que nous lisons σανδχ- 
ρά/ης comme BAK. Lb a lu ce double 
signe αρσενικών — 18. Réd. de Lb : Ό 
Άγ. δε άρσενικο'ν φησι τό /ρυσίζον τοϋτο είναι 
τήν ψυ^^τίν. 



LES QUATRE CORPS 



i5i 



Î5] ΛίΟάλη δε -νεΰίΛ7., -νευματι οία τα σώ[Λατα. Δ'.ενήνο•/εν ούν 
ψυ•/ή τνεύαατος. ^Γ'υχήν καλεΓ τήν ά- ' άρχης θειώδη καΐ καυσ•':'.- 
κήν ούσ'-ν, ταυτην οιά -υρος τροσομιλουν τε καΐ καΟαιρό(/.ενον το 
-νευυια σώζει, εάν τεχνικώς τηρη6η • άτΐολέσΟαι γαρ ού δύναται. 
5 ΤοΟτο τα χρήσΐ[Λ.ον το βαπτικόν • τοιούτω οέ -/ρή είναι άνΟρου-ω 
λεπτώ τώ νοί, Γνα έττιγνώ — νεΰαα ά-ο σώι».ατος έ^εονοαενον, κάκείνω 
χρήσηται, και έξ εκείνου διατηρή- f. 143 Γ.) σας έπιτεύξηται του 
σκοτΓοΟ, δηλαδή τοΟ σώια,ατος à.-KoXou.vjou , και το -νευαα συνα- 
—ολέσΟαι. Ουκ ά-ίόλετο οέ, άλλα τω βάΟει οιέου, -οιήσαντος το 



10 ττοαγαα. 

1 i i 



6] Oi οέ αή έ— ιγνώντες το καλώς γεγονός, κακώς ύ~έλαβον " ουδέν 

γαρ άλλο όρώσιν, ει αή σώαατα, και ταΟτα καέντα, ή τεορωθέντα " 

και ύ-ολαβόντες τούτων μόνον το όρ(όαενον, ώσττερ ζημιωθέντες οί 

άποτυνόντες τα -άντα σοετεοίζουσιν ' και οΰό ' οΰτω οεύγουσιν του 

15 τεοοοΰντος " ούοααοΟ γάο τών γοαοών εί'οτ.ταί τι ΰτόστατον, ει αή 

il - ι 11 1 ι ι ι 1 ' ι i 

έκεΓ αόνος ό -/αλκος δν ή ]\Ιαρία λέγει οίκονομεισθαι '/αλκόν και 
ύσ'ζιρο^/ καίεσΟαΓ και έ'σται ύ-οστατικός. Ού'τως ο της εργασίας ήαών 
yoûc/.oç ή όίρ^ιυρος ' ούτε γε -ποιότητα ές αυτών βουλόαεΟα \%ΖιΙί ' 
το οέ σώμα αυτών ^hr~r,v ^ly pr^rs'z'jv ' οΰτε γαρ βοτάναι * —υρι γάρ 
20 εΐώΟασιν δα-ανασθαι. 

7] "Ο Άγαθ ο δαίμων λέγει ' «Μαγνησία και στίμι και /.ιΟάρ- 



1. Le texte commençant avec notre 
§ 5, et finissant sur les mots Ό -/αλκό; ό 
ή[Λών -as ' αυτοί; α'.Οάλη, cinquième ligne 
du Ι y, reparaît dans M seul (= Ms'i, à 
partir de cette ligne, avec des variantes 
nombreuses, mais sans importance. Le 
texte des mss. Β etc. est généralement 
conforme à celui de cette reproduction; 
toutefois il est plus complet (Cp. 1. 21). 

— Α'.Οάλη οέ 7:νϊϋ;^ά ίστ! Lb. Cp. p. suiv., 
1. 4. — ούν] oi Lb. — 2. ψ. 81 καλεί Lb. 

— 3. ταότην — T.oo'jof^'Xo^v τί] αυτή γάο ο•.ά 
T.. :τρο5θ;χ'.λοΰσα Lb. — 5. Réd. de Lb : 
τοιούτον oà y oJj îiva•. τον ανθ5ω~ον λϊ"τόν τω 



νοί. — 6. ί;τα κάζ. -/οτ^πιτΛ:. et 1. 7 : ι-•.- 
ΤΞΰξ;τα; Β, etc. —7. •/.»•] τ, Μτ — 8. συνα- 
;:ολεΐτα! Lb. — 9. -Ο'.ησ. τίνο; αυτό τό γ.^. 
Lb. — 13./a\om. W Β, etc. — ζημ. τ•. 
Μ-. — 14. και om. Μ''. — F. 1. φΕυγουσιν 
καντεφροΰντα•. (leçon de M"). — 15. Après 
τεοροϋντο;] Addition de M- B, etc. : τ, ο: 
-Ο'.ο'της μ,ονη [χΞτά τοϋ /αλκοϋ παραμίν;•. • 
έκϊΐνο; γάρ μο'νος αφίυκτο; <καΙ add. L.> 
ύπο'στατο;. — ν. ià\ μο'νοντόν -/αλκόν Lb. — 
16. i/.ii om. M- Β, etc. — /αλκόν om. M' 
Β etc., f. mel. — 19. ^ γά? M-' Β, etc.— 
γάρ om. M-. — 21. λίγε;] ατ,ζ\ W Β, etc. 
— [Ααγντ,σία jusqu'à α'.Οάλα; om. M" seul. 



ÏD2 



ZOSIME 



γύρος φεΰγουσιν, το ειλικρινές κκταλείψαντα. >' Ή Μαρία ' « Έχ.φυσα, 
φησιν, αίΟάλας εως έκούγωσιν μετά της σκιάς τα Οειώοη, και γέ- 
νηται γν'Κγ,οζ άσκίαστος. » Ούτως ό -/αλκος ό ήυ,ών -::αρ ' αύτοις, 
αιθάλη ■ αιθάλη οι ττνεΰαα ' -νεΰμα ο έστι το τοΰ ο•ώυ.ατος. Αιε- 
5 ΥΓ^νογιν ούν ψυχή -νευαατος. Τυχήν καλεΓ την ά- " αρχής Οειοίδη 
καΐ καυστικήν φύσιν, ταύτην οια πυρός προσοαιλουν τε και καΟαι- 
οόαενον το — νευυ.α σώίει, εάν τεννικώς τηοηΟή ' ά.-ολέσΟαι r^o ου 
δύναται. Τούτο το χρήσιμον το βαπτικόν. Τοιούτω δέ -/ρή εινχι άν- 
Ορώ-ω λεπτώ τω νοί, ίνα έ-ιγνω •7:νεΟΐΛα ά-ο σώαατος έΗερχόαε- 

10 νον, κάκείνω χρήσηται, ή εκείνο οιατηρήσ-ας έττιτευξηται τοΰ τκο- 

κοΰ, δηλαοή του σώματος άΰολλομένου, και το -νεΟαα συναΰολέσ- 

Οαι. Ουκ άπώλετο οέ, άλλα τω βάθει οιέου, -οιήσαντος το —ραγμα. 

8] Οί οέ μή έ-ιγνώντες το καλώς γεγονός, κακώς ΰ-έλαβον ' 

ουδέν γαρ άλλο ορώσιν, ή μή σώματα, και ταΰτα καεντα, και τεφρω- 

15 Οέντα ϋ-ολαβοντες τούτων 'f. 143 ν.] μόνον το όοώαενον, ώσ-εο 
ζημιωθέντες τι οί ά-οτυ'/όντες τα -άντα σοετερίζουσιν " οϋο ' οΰτοο 
γαρ φεύγουσιν τε και τεφρού νται ' ή οέ τιοιότης μόνη μετά τοΟ χαλ- 
κού -αραμένει ' εκείνος γάρ μόνος άφευκτος υποστατός ' ούδαμοΟ γαρ 
τών γραοών εΓρηται τι ϋπόστατον, ει μή μόνος ο χαλκός' Μαρία 

20 λέγει οίκονοαείσΟαι και ΰστεοον καίεσΟαι ' και έσται υποστατικός. 

lit ' 

Ούτος ό της εργασίας ημών χα/.κός ή άργυρος ' ούτε γάρ ποιότητα 
έΗ αυτών βουλόμεΟα λαοεΓν ' το γαρ σώμα αυτών Ονητον ά'χρηστον, 
ούτε βοτάνων ποιότητα ' πυρ! γαρ εΐώΟασι δαπανασΟαι. ΆγαΟοοαί- 



μων οησιν - - έοος ου έκούγωσιν μετά της σκιάς τά Οειο^οη, και 
2δ γένηται ό χαλκός άσκίαστος. (-)ύτως ό -/α/.κος ό ημών αιθάλη. 

91 Τά σταθαά άπεσιώπησεν ο Αηυ,όκριτος ' οησίν ' « Ουδέν ΰπο- 

J i i J ι i ' » 1 

λέλειπται, οΰοέν υστερεί πλην τής νεφέλης και τοΟ ΰοατος ή άρσις. 
Ει δέ ô-.tp ελεγεν και περί σταθμών ' και θείου σταθμόν πεποίηται 



' 4. Αιθάλη 3ε ::ν£ϋμα, κ. -. λ. (lignes 4 a 
25)] Voir lanote,p. i5i,l. i. — 24. Cp. 
p. i3i , I. 21. — 25. Fin de la répétition 
dans M. — 28. ;'i 2έ ό'-ερ ελίγεν] τοϋτο δέ 



έλεγε Lb. F. 1. ε/.εγον. — περί στχΟαών 
gratté dans M et corrigé par le copiste en 
περισταΟμόν. — ζαι θείου] κα; θείων Β ΑΚ ; καΐ 
έ/. τών θείων Lb. — ;;ε-οί7;νται Β, etc. 



DIVERSITE DU CUIVRE CALCINE 



l53 



έν τη •1ισ~ίζ% ταςει ' ν.Ά τον Λευκον ^ω[/.ιν αρσενικού γ" 7. «, καΐ 
τα έξης. Δύο γαρ συνθέ[/.ατα θείων καΐ ούσ-ία'. των οϋο-'.ών ' καΙ 
άλλαι αί ουσία', καΐ τά [χέταλλα έν τω Οείω, καί γε καΐ τά οαο'.α, 
ζλήν ττάντα άττολειφΟέντα, χαλκός εΟρεθήσεται -οιωΟεις, ώς φύσιν 
5 ε•/ων συγγααείσΟαι, καΐ συγκρατείται, καΐ συντέρ-εται ' και τοΟτο " 
α Η φύσις τήν ούσιν τέρ-ει. » Πάντα γάρ τα σώ|Λατα λαβών ό 
άργυρος ουκ έλαύνεται, εϊ [χή ό χαλκός, καΐ τούτο ριόνον δέχεται, 
ώσπερ '.'--ος ονον, και κύων λύκον, και οσα κατά τον αύτον και- 
ρόν τα ο[Λθΐα φυσικά πάσχουσιν. Και γαρ ίώΟη ό χαλκός, και άνε- 
10 ξιώΟη ■ και ούκ ά-αλλάττεται της έαυτου φύσεως. Ο Δηι^όκριτος 
έν τη τάΗει της ααγνησίας " « Ή γαρ μαγνησία λευκανΟεϊσα ούκ έα. 
ρήγνυσθαι τά σώ(Λατα, ούοέ τη σκιά του -/αλκου έττιφαίνεσΟαι. « Ιναί 
άτεδώκα|/.εν τον -ερί σταΟΐΛών λόγον. Ερρωσο. 



111. XIII. — ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΟΡΑΣ ΧΑΑΚΟΓ ΚΕΚΑΤΜΕΝΟΤ 

Transcrit sur M, f. 144 r. — Collationné sur B, f. i23 r.; — sur A, f. 1 1 5 v.; — sur 
K, f. 20 r.; — sur E, f. 47 r. ; — sur Lb (copie de E), p. 169.— Chap. 3G de la 
compilation du Chrétien dans E Lb. — Ce texte, dans son entier, forme le § i 
du morceau III, xlvi. jYozîî le donnons ici avec les principales t'ariantes de ce 
morceau, désignées par un astérisque. 

15 Χα'λκον κεκαυμένον τοιοΟσιν ττολλοι οιά θείου, ώς αί τάξεις των 
άλλων λέγουσιν ασαφώς ' μόνος δε Δημόκριτος άφθόνως. Τω χαλκω 
έ7:•οάλ}.ειν τον δ' σίοτ^ρον ΟειωΟέντα, τουτέστιν -/(ονευΟέντα μετά του 



3. αί om. Β etc., f. mel. — /.χ', γί] /.αϊ 

ve-jcat; (γε lu ν^ ?) Ε, corrigé en έν τΐ) 
νίφελτ], (leçon de Lb.) — 4. πάντα • i-i- 
λεί^Ο'εν, -/αλκό; Μ. — 5. συγκρατεΐσΟαί κα'ι 
συντε'ρ-ί3θα'. Β etc. — 7. και τοϋτο] ούτος 
γάρ Lb. — 8. αυτόν] ταυτόν Μ. — 9. άνε- 
ξίώΟη] Ιξ'.ώθη Β etc. — 10. ό Δη,α. 8έ Lb. 
— 12. κα\ οϋτω; ά-εο. Lb. — 15. πολλοί] 



τινε; *. — 16. Réd. de Lb : μόνο; οέ 6 Ατ,α. 
άΰΟ. τω ^αλκω έ-ιδάλλε; τήν λευκτ,ν λ'.Οάρ- 
γ -jpov θε'.ωΟεϊσαν τουτε'στ'. -/ωνευΟείσαν μετά 
τοΰ τετάρτου τοΰ μαγν. ί) θειου τοϊ ημίσεως. 
— 17. έ-'.όαλλ' Β; επιβάλλον Α; επιβάλλον 
(ω sur ο) Κ; έπίόαλον * έπιβάλλων corr. en 
επιβάλλει Ε. F. L επίβαλλε. — τό τέταρτον 
η σιο. *. F. L τόν Λ (= λευκόνΐ σίο. 

20 



i54 



ZOSIME 



μαγνήτου το ο', ή θείου άθικτου ή[JLισυ, ίνα ρεύση ί~\ τον μολύβοον 
τον αζο στί[Λ[Λεως καΐ λιθάργυρου ' έπειτα πυρίτην, yxky.ov, σίοηρον 
κάης, ίνα πρεπόντως γένητχι τκιορίοιον. Τούτω επίβαλλε νεφέλην 
τήν άπο άοσενίκου. Λευκαίνεται οέ οια του θείου άθικτου ή νεφέλη. 
5 "Οταν δε λέγη ψιριύθιον άαα Οείω όπτηΟεν, το ΟεΓον άΟικτον δηλοΓ, 
Γνα γένηται χαλκός, ιχόλυβοος, ετήσιος ' όταν οέ λέγη ' « το οέ 
αύτο ποιεΓ και [Μαγνησία λευκανθεΓσα, » κιννάβαριν συνοικονου-ηΟει- 
σαν ελεγεν. Άλλ ' έρεί" τις ' μαγνησίαν πρώτον εϊ'ρηκεν, και πυρίτην. 
Ναί, ίνα αάΟης δτι άμα τω χαλκω GÎCiT\^oq και δ μόλυβδος βάλ- 
10 λεται, και οί λίθοι, ίνα γένηται χαλκός, μόλυβδος, ετήσιος χαλκός. 



111. XIV. — ΠΕΡΙ TOT ΟΤΙ ΠΑΝΤΩΝ ΤΩΝ 

ΥΓΡΩΝ ΤΟ ΘΕΙΟΝ ΥΔΩΡ ΚΑΑΟΥΣΙΝ • ΚΑΙ ΤΟΥΤΟ ΣΥΝΘΕΤΟΝ 

ΕΣΤΙΝ, ΚΑΙ ΟΥΧ ΑΠΑΟΥΝ 

Transcrit sur M, f. 144Γ. — Collationné sur B, f. i23 r.; — sur A, f. 1 16 r.; (A ou 
A'); — sur A, f. 242 v. (A^); — sur E, f. 47 v.; — sur Lb {copie de E), p. ijS. — 
A- ne contient que le § i jusqu'à la ligne 5 de la page i55. — Chap. 3- de la 
compilation du Chrétien dans E Lb {non numéroté dans E). 

1] Τήν προγεγραμμένην νεφέλην έψει έλαίφ ' ή προγεγραμμένη 
15 νεφέλη όλον το σύνθεμα ' εοικεν γαρ το ΰόωρ του θείου και ελαιον 
λαμβάνειν. Μετά ό'λων δέ των υγρών οΐκονομοΰσιν, ενυγρον αίνισσό- 
μενοι ■ -πρώτον γαρ οξάλμη, είτα έλαίω, είτα μέλιτι καί γάλακτι, 
ΰόωρ θείον αΐνίσσονται ' άλλα και Ό κρόκος καθ ' εαυτόν άόυναμει, ει 
μή οιά του σκεύους του θείου ΰοατος ' καΐ οί βάφεις ούτω χρώνται ' 



1. του [ΐολϋβοου τοϋ *. — 2. Réd. de 
Lb : tet-a 3Ùv τω-υρίττ) 7)-/αλζολ!θά,ογϋρο;. 
— 3.κάτ);] Axkzxi Β etc. — τοϋτο M ; τούτου '; 
ταύττ] Lb. — 4. τήν νεοείτ,ν Μ. — 5. 
ψιμύΟιον — λΕγτ) om. *. — 6 et 10. /αλχο- 
|ΛΟλυβοο; Lb. — αΐττ|σ'.ος Ε (par correc- 
tion) Lb. — 7. χ'.ννάβχοιν] στ;•|ιν Lb. Cp. 



p. l5o, L 10, note. — 8. μαγνησ•'«ν] μέγα* 
(Confusion causée par le signe commun 
a'' de mss. antérieurs). — 9. ναι om.*. — 
σι'οηρο;]ί; λ'.Οάργυρο; Lb. — 10. Add. de * : 
3 τι τό άπ' αΐώνο; ζητούμενον ώο'ν. — 15. 
Après τό σύνθεμα] έστ'ι Α- ; ε/ει Lb. — 
τό θείον Α- . — 19. ούτω] αυτό Α^ , f. meL 



l'eau divine est composée i55 

ΚαΙ ^Γαρία ' « λύσιν κοαάρεως καΐ έλυορίου. » ΚαΙ Αηαόκοιτος έν 
τή υστέρα τάξει των λευκών ζω(J^.ώv " « 1 οωρ άσβεστου στακτικης οιά 
τοΟ ρυτοΰ στάζον, ή οι ' ύλιστηρος. » Ταριγευονται τά είοη -άντα δια 
των άττλών υγρών * και τά ένοε-/όαενα τιλύνεται " -λύνονται οέ οίον τά 
5 στερεά σώιχατα ■ ταριχεύονται οέ, ή λειούαενα, ή βρε'/όυιενα, και τά 
ένδε'/όαενα f. 144 ν.) ήλίω και ορόσοί λειοΰνται, ώς το λευκον θείον 
ή λιθάργυρος ' ταριχεύονται —ερί τον άριΟαόν οία ήι^έραν α' ή γ' ή ε' 
ή ζ', [έως] τοΰτο έ-Ι -άσης λειώσεως. 

2] ΤαριχευΟέντων οϋν αυτών, συααίΗεις -οιήσεις και συλλειοΓς εν 

10 Βράσω και ήλίω. Και άναξηράνας και συλλειώσας αΟτοΐς νιτρελαίω 
κατάσ-α, και εϋρήσεις μι,έλανα αόλυβοον. Τοΰτον λύε, άναλά[Αβανε 
ύδοάογυοον και ΰοωο θείον και κόαμι, και ο-ττ.σον έλαοοοΓς οωσιν, 
έως αν ά-όΟϊ;ται το 'jcoip, και λύεις εν ήλίω, έως ου λευκανΟή 
καλώς. 

15 3] ΤοΟτο -ολ^^άκις -οιοΟσιν βα-τίζοντες το σκωρίοιον. Και 
Πηβί'/ιος ■ « Κατάζ'α-τε δις ζ καΐ δις οκτώ έ-ι οκτώ και έττι- 
-λέω. » Και Δη[ΛΟκριτος, το αυτό -οιών έν τή υστέρα τάςει τών 
λευκών ζωαών, εις τοΰτο -όρον καταβά— τει και τά ένσκια -έταλα, καΐ 
ά-οσκιώσεις ττοιεΓ. ΚαΙ άναξηράνας ει έστιν άσκίαστος, αναλάμβανε 

20 νεοέλην, βάλλε τά ςανΟώσαι ουνάυ,ενα Οοωρ Οειον, και κόιχμι, 
-ηΗον έλαοροίς οώσιν ' Οταν -ήςης, αεταβαλών [ήαέρας β ή γ'] 
καταοοεΟσαι t.oÎt.^o'j εις το του ΐΐαου,άκου λείφανον ήυ,έοας β η γ 



l./.a• ή Μα-•'α Β etc. ; /.α; ΐΛηούσιν Λε''ωσ'.ν 
7.ω;λ. Α -. — Après Ιλυ?ρ•'ου] /.αΧεΙ add. Lb. 

— 4.-Après ύγοών] Réd. de A- : 'irjvc-at Iv 
yoyvz'.x — λυνο'αενα. ττλύνα'. τα στίρεά σώαατα 
καΙ ταοί/εύοντα: (Fin dans .Λ. ^). — οίον] 
ώσ:τερ L,b. — 7. η] F. 1. η. — "*?'"/■ δε Lb. 

— περΊ τόν άριδριάν [en toutes lettres dans 
les mss.]. F. 1. -ερί -οϋ ô;o-j;. Les signes 
de âpiSfjio'; et l'un de ceux de οςο; sont 
presque semblables. Voir dans l'Intro- 
duction de M. Berthelot.p. i lo et i lO, 
les notations alchimiques, pi. III, 1. 4 



et pi. VI, I. 5. — 8. εως] y.»: E, f. mel. ; 
om. Β etc. — τοϋτο ΐέ -o(v. L -. X. Lb. 

— 10. xJ-.i Lb, f. mel. — 11. λύε: M ; 
λείου Betc. Corr. conj. — 12.•/.ο'[ΐμι]/.ομ.•'οι 
M. — 13. λείε•.; Α;λε!ώσεί; Lb. Ρ.1.λε•.οΤς. 

— 1ύ. ετζι-Χζον Β etc. — 17. -οιεί Β etc. 

— 18. -dpov] γάρ Lb ; om. Β etc. F. 1. 
ε•.; τοί'τον -.όρο•/. — 19. χα• άνιΐηράνα'Λτες 
ΜΒ.\Κ; σύ δέ «ναξτ,ράνα; Lb. F. 1. άνεξε- 
ρευντ|σα;. — ει] ή Μ. — 20. άοωρ θείον] en 
signe M; αετά ΰοατο; θείου Β etc. — 21. 
γ.χ: -τ,ςον Β etc. — [τ^'χ. — γ'] om. Β etc. 



i56 



ZOSIME 



ή ζ' ή [j.a'. Τούτω έΰΐβάλλεις ά'ργυρον κοινον, καΐ βά-τεις. Έξης ci 



κα'. τ.ιρι tojv κα'.ρων ι,ητησωυιεν. 



ΙΙί. XV. — ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΕΝ ΠΑΝΤΙ ΚΑΙΡΩ ΑΡΚΤΕΟΝ 

Transcrit sur M, f. 144 ν. — Collationné sur Β, f. 1 24 r. ; — ■ sur A, f. u6 v. ; — sur 
K, f. 20 V. ; — sur E, f. 48 v. ; — sur Lb, p. 177. — Lex variantes de M, par rap- 
port à BAK. ont été reportées en marge de K. — Chap. 38 de la compilation du 
Chrétien dans Ε Lb. 

1] ΆναγκαΓον καΐ -ερί καιρών ζητήσωμεν. Τό πνεύμα ελεγεν, 
5 φησίν, ά-ο άνθους ήλ'.οΟτΟαι και ταρι^ευεσθαι εως τοΟ έαρος ' και 
τότε λοιπόν έν παντι καιρώ πυρός, ό γ^ρ^σ^ς εις το -/ρησΟαι. Ό γάρ 
μέγας, φησιν, ήλιος ποιεί τοΟτο, ό'τι δι ' αύτου, φησιν, γίνεται. "Ακουε 
του Έραου 'Κί^οντος 'ότι ή μάλαξις τών άλαξίμων γίνεται έν ψυχροΐς. 
Περί τού-ζ'-Μ ισχυρώς διέλαβεν έν τω τέλει της λευκώσεως του μολυβ- 

10 δου ■ εκεί και περί τοΟ γρυσοΟ λέγει ' ούτως πως ό ποιών το παν ' 
εκεί' και πεοι του ήΟμήσαι το παν οιέλαβεν ον τίνα ήΟμόν ' ούτε 
ΆγαΟοδαίμονα λέληΟε, και ταύτην άμμου πλύσιν έ'φη και 
κάΟαρσιν, οτε το παν λειω -'f. 145 Γ.) Οέν και γενόμενον ύδωρ ελθη 
δια ήΟμου ή ύλιττήρος. Και ό Έρμης φητιν ' « Γίνεται ώς ή 

15 ττάκτη ακακία. » Έάν μεν γαρ ΰποστάθμην, οηλον γέγονεν ώς αί 
ουσίαι και τα μέταλλα ούοαμώς λειοΟνται ' 

2] Και περί τούτων αύτος ό Έρμης έν τοΓς κοσκίνοις ισχυρώς οιέ- 
λαβεν, λέγων άνω και κάτοο ' « Έάν καταβη τα ΰόατα, αύτο το κοσ- 



1. τούτο Μ; και τούτο Lb. — έmS«λs•.ςLb. 
— αργυρον] en signe M ; ίγΥ^^ΛηΊ Β etc. — 
6. -/ρυσό;] signe de l'or ou du soleil 
MBAKE; ήλιο; en toutes lettres Lb. — 
Lu 7_ρυσός (M. B.). — F. 1. πυρρός ό /p. — 
χρασΟαι JM.— 8. άλλαξι'ιχων AKELb. — il. 
τηςλειώσειος (λευκο5σεως Ε) /α"ι ττ,ς σκευάσίΐο; 
τοΰ μολ. Lb. — 12. ΆγαΟυ5αί[χων Μ. — 
Réd. de Lb. : οστι; ήΟαός ούτε τόν Άγ. 



λε'λΓ,Οεν, οϋτε τού; άλλους • ταύτΓ;'/ γάρ έργα- 
σιαν ιτλύνσιν ά|χμοϋ -/.«ι ζάΟαρσιν ώνομα3ον. 
— 12. ε»')•] όνο'μασαν Α. — 13. τό πίν] 
τό -νεύμα Α (en sigle) Κ. — 15. ά/.α/.ία] ζχΊ 
5) άζ«/.ία Β ; /.αι ή ά/.αγία Α (2'' •/. corrigé 
en γ par le copiste); χαΊ ή άχανία Κ (/. sur 
γ,' d'une autre main); χαΊ ή άχαγία Ε, et 
en mg. : ά/.αία; χα'ι ή άχαία Lb. — ύ-οσ- 
ταΟμή r, Lb, f. mel. — 19. χατά'>, mss. — 



CHOIX DU MOMENT FAVORABLE 



U7 



κινον ώς εοικε όοΟν. » "Ολα ΌμοΟ καταβαίνοντα αυτά κατά τον αέγαν 
Έοατν' τάνα και άναβαίνοντα οΓ οονάνου, εις δ και ΗεσΟαι οοκοΟσι. 
Ταύτα δε εΐρήκααεν τω λέγω, τλήν Ό λόγος τιεοί καιροΟ. Καιρός 
γαρ 6 θερινός, ότε ό ήλιος ουσιν ε^ει τ.ρος -ο τραγαα. Άυιέλει ουν ή 

5 Μαρία έν ταΐς -οιήίτεσιν τοΟ — ροσω— ιοίου " « "Ιοωρ θεΓον ληφΟήτεται 
τοίς αή νοοΟσιν, ώς γέγραπται, 6 οια της λίο-άοος και τοΟ σωληνος 
εις ΰψος άναΰέ[Λ7:εται. » Άλλ'εθος τοΟτο λέγειν ύοωρ τήν αίΟάλην 
θείου άΟίκτου, άρτενίκων ' ου ένεκεν έ[χυκτήρισάς [χε οτι -ερ οι ' ένος 
λόγου, τοσούτον σοι το αυστήριον εξέφρασα. 

10 3] Τοΰτο αέν το ύδωρ του θείου λευκαινόαενον οια των λευ- 
καινόντων, λευκαίνει, και ξανθούαενον δια των ξανΟούντων, ΗανΟοϊ, 
[και ΤΓΟίών] καΐ [α.ελαινό[Λενον οια χαλκάνθου καΐ κικίοου, αελανοί " 
εις αέλανσιν ip^jpou εις τον ήαών [χολυβοό'/αλκον, τ:ερΙ ου α,ολυβ- 
δο-/άλκου έν τω -ατροτταραδότω ίρ-^ύρω σοι -ροσεφώνησα. Μελαι- 

15 νόαενον ουν καΐ το ΰδωρ άναλααβάνοντα \τον^ ιχολυοδό/αλκον ήυιών 

βάπτει ά'^;ευκτον αέλανσιν, ήν τίνα, αηδέν οΰσαν, υ.έγα έζιΟυυιοΟσιν 

οί αύσται πάντες ειοέναι ' το οέ αυτό ■jocop οίον λααβάνει τοιοΟτον, 

και βά-τει άοευκτον, ΰοεςαιρουαένου του ελαίου και του αέλιτος. 

4J Και ό φιλόσοφος Ο'ΐ^-''' ^'■'- ^^'^'-Υ^^''' '^^•^'•' ά'Οικτον οΐδε -ολλά είοη 

20 καυσαι, άλ7.ά και τους λίθους και τα αέταλλα (Λαλάσσει. Έν τούτω 
τω ΰδατι λειοΰται το σΰνΟεαα το ΟεΓον, ώς εις τον άνοροοάααντα 
οησίν ■ « Έάν άτιυοον ΟεΓον -οοοάλλτ,;, τοι- f. 145 ν.' ζΐ: νρυσο- 
(Ιώαιον, όαοΰ σύν τω συνΟέαατι των ουσιών ' καΐ το σΰνΟε^.α των 
θειωδών /.ειουται «. Και οΰτως ΐ•Ιν.~7Λ ή ό-ταται, ίνα ό νους σωθή. 

25 α Έάν, φησιν, θείον ά'-υρον -ροσβάλλης, ττοιείς χρυσοζώαιον οιά -ρίσ- 



3. F. 1. ταΰτί. — 5. -ooî'.soSl'oj Β etc. 
ΰοωρ θίΤον (en signes) M; -ρό ϋοιτο; τοί 
θϊίου Lb. — 7. θειου άθ.] en signe MBAK ; 
Toj θείου Lb. — 8. ά;σΐν:'/.ων] signe de 
l'arsenic redoublé MBAKE; των ά^ΐΞ- 
ν:'/.ων Lb. — 10. M mg. : nrm (nos- 
trum?i, d'une main du XVI" siècle. — 
12. ποιών] noîojiiîvov (ajouté) -οιόν Ε: /.χ: 



no'.oJuiïvov Lb. — 14. ποο-αραΐο'του Lb 
seul — 15. ava).a;jioavov BAK; άναλαϋβα- 
v'J[i£vov τόν ;jL. Lb. — 16. β' άπτί•. M. — 17. 
γζ,ώαχ το'.οΰτον BAK. "/ρώαα το'.ουτον λί-.οΰ- 
τά•. L•': f3. Lb. — 18. 0^3=. Lb. — 22. signe 
de OiTov ïO. M. — Γ.οοηϋΧΧν.ς BAK ; -?οσ- 
βάλη; Lb. — 24. /.α'; οϋτω; όαοΰ Lb. — 
25. Βία πρτίσ;χ3[-α ^L 



i58 



ZOSTME 



[ΐ-χτος, ή κηροτακίδος, το (izîov υόωρ, £ojç oy•?) χρυσέν • έψί', ελαφρώς 
κινών, έ-ιβάλλων τα [χωτάρια της ζχ^Αίτ^ζ ί7ανοαράχης. » Μωτάρ'.α οέ 
εΐοήκασΊ δια το ~οί•/ΰ είναι αύτο ώς αίαα ' το λοι— ον οπτα σοοάρη- 
τέρως ήαέρας ο' ή γ', και κατενέγκας, εκχεε εις το του οαραάκου 
5 λείψανον εν έκάστω, καΐ γίνεται ιός. Περί τούτου έ'λεγεν δ Πηβίχιος " 
« Διααερίσ-ατε το φάρίΑακον εις αερη δύο, και τό ταιτυ έχετε εν 
οστρακίνω άγγείω, το δέ ί'ζζρον εις χαλκοΰν. » ΤοΟτο αίνιττόαενος 
δι ' ένος, ά-ο αέν [τοι] του όc7τpακίvoυ τήν ο-τησιν, ά~ο δέ του 
■/αλκοΰ τήν ιωο-ιν. ΠροεΓ-ε δέ και 'ΐήν λεύκωσιν άτ.6 του εϊρηκεναι 
10 έν δαονίνοις ξύλοις καίεσθαι τον -/αλκον, τουτέστιν το θείον άΟικτον 
τω ε'/οντι φύλλα δάφνης, ίνα ε/"/]ς είοέναι τήν των αρχαίων άρετήν, 
7:ώς φανερώς -άντα είρήκασιν " δοκοΟντες -άντα κρυψαι, φανερώς 
ειοτκασι " « Ποώτον έλαοροΓς οωτιν, Γνα 7υυ.7:ίη το ύδωο του θείου 

t 1 Ι 11*1 ' ^ 1 ' ι 

άθικτου. » Πεοι ών οώτων ή ^Ιαρία ελεγεν έκ — ροβάσεως τα οώτα, 
15 και -άλιν έκ -ροσαγωγής το ττΰρ, όταν αρκούντως •ΰθΐη, προοδωτέρως, 
Γνα σωΟή ό νους, έκ τ.ροζάσζως τα φώτα. Ο οέ καιρός ο θερινός, και 
ή -ορούροί. y.yApôv ίδιον έχει οιά τάς λύτεις και ψύςεις το άλιττέον, 
δ τι και το κόααι δάκρυον αύτοαάτως -ροερχόαενον, ά-ο της ίδιας 
ούσεως, Οεοος. Ηκουσα δέ τίνων οτι έν τταντί καιρώ γίνεται ή ήυ.ών 

Ι * ' ι • t ι ι lit 

20 εργασία, καΐ αμφιβάλλω. 



— 1. τό 0£ Oiîov Lb. 2. -.x/'j-i M ; τ.Λ/ίχ 
είναι αυτά Lb. — το'τε λο'.πόν Β etc. — 5. 
Πηβτ|/•.05 Β etc. — 6. κα! τά μέν έν (sur 
grattage) à'/ . Lb seul — 10. τό θείον αθ;ζ- 
τον (en signe) M ; τω et le même signe 
Β etc. sauf Lb, qui écrit Οείω en toutes 
lettres. — 12. 3ο/.οΰ"ντε; τισιν ί-αντα xp. 
Β etc. — M mg. : nota (main du xvi^ 
siècle). — 13. οεΤ oà -ρώτον Lb — 14 



et 16. T.^jO^Zi'SViii M — 17. ψύξεις, το3 
άλ'.στε'ου Lb. — 18. τό /.ό'χμι ειτί οά/.ρυον 
Lb. — 19. ν.χ-χ τό Οερο; Lb. — τίνων οϊ 
λε'γουσ'.ν Lb. — 20. Α mg. : Βλε'-ε εμ-οοσ- 
6εν εις ιιΰλλ ' κβ ' τήν ρή'ΐΐν του λο'γου ό~ου τό 
3τ,αεΐον τοϋτο ,puis un sisne de renvoi, 
reproduit en rouge 21 ff. plus loin 
(f. 1 39 r.) en regard des mots : Και ό Ztu^i- 
μος... ά;-ΐ3ίβα/^.όμενος (ΙΠ, XXlï, 21). 



EXPOSE DETAILLE DE L ŒUVRE 



i59 



m. XM. — ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΚΑΤΑ ΠΑΑΤΟΣ ΕΚΑΟΣΕΩΣ 

ΤΟ ΕΡΓΟΝ 

Transcrit sur M, f. 140 ν. — CoUalionnc sur Β, f. ΐ2ΰ r. ; — sur A, f. 1 18 r. ; — 
sur K,f. 21 \. [suite f. i i3v.) ; — sur E, f. 5i r. ; — sur Lb {copie de E), p. 187. — 
Les variantes et restitutions de M, par rapport à BAK, ont été reportées enmarge 
de K. — CItap. 3q de la compilation du Chrétien dans E Lb. 

1] ΚαΙ ".αυτά υ.έν cjtcoç -csç τους Αίγυ-τίους προφήτας 6 
i. 146 Γ.) Δηαέκρ'.το; γράφει. « Έγώ δε -ρος τε, ώ Φ'.λάοετε, 

5 προς δν ή ΰύνα(Λΐς, τήν κατά πλάτος σοι γράφω τέ/νην. Ό ιχέν 
των ειδών κατάλογος ούτως ε-/ ει. Ίδράργυρος ή άπο κινναβάρεως, 
(Λαγνησία, και στίαιχι κοπτικον, -/αλκηόόνιον, ίταλικον, λιθάργυρος, 
ψιααίΟιον, [χόλυβοος, κασσίτερος, σίδηρος, -/αλκος, -/ρυσόκολλα 
κλαυόιανον, καοαεία, πυρίτης, àvipooajjiac, ΟεΓον άΟικτον, άρσένικον, 

10 σανόαρά^η, κιννάβαρις. 

2] ΤαΟτα τα είδη έπίκοινα εϊς -/ρυσον και όίρ-'^' -jp'jv ' λευκαινό- 
αενα γαρ λευκαίνουσι, και ΗανΟούαενα ίανΟουσιν. Τά οΰν λευκαίνοντα 
αυτά -y/j-^Î " γη /εία, και άστερίτης, γη σα[Λία, γη κιυ,ωλία, καΐ 
ά:>οοσεληνον. 

ΐδ 31 Τα δε 7.ειουαενα, αυτά ' ΟεΓον άΟικτον, άλας καππαοοκικον, 
άλες παντοΓοι, άλος άνθη, τίτανος, βς προσκέκληται οπός συκαυι,ίνου, 
συκης, στυπτηρία σχ_ιστή, υ-ΰσι, -/άλκανΟος, φύλλα περσέας, φύλλα 
δάφνης. 

4] Τα δέ ξανθοΟντα, ταΟτα * γη ποντική, ο έστιν οπτή, γη αττική, 

20 ο έστιν ό κυανός, και ή κυανός ή επί των δύο βαίοών έπίκοινος ' και 



1. Pas de titre dans Β ; titre dans 
AKELb : Tzzf: ~f^ς κατά τζΧάτοζ i/.û. toj 
λο'γου πρό; Φιλάρετον. — 6. ειδών] !δ;(ι)ν 
corrigé par une main assez récente M. 
— 15. f. L ταϋτα. — Oaîov οίθιχτον en signe 
M. F. L θείον. — 16. άλα; παντοΐον, άλό; 
ανΟο; Β etc. — 17. μ•συ Lb, meL — ό-ό;] 



dernier mot du f. 21 de Κ; la suite est 
au f. η 3 ; le f. 22 doit être lu après le 
f. II 3. — 19. ir.ri M. — 20. ό κυανό;] 
signe de κυανό; dans MB.\KE ; y αλκό; en 
toutes lettres Lb. — Le bleu mâle et 
femelle. (M.B.) Cp. l'Introduction de 
M. Berthelot, p. 245. 



1 6ο 



ZOSIME 



iv βοτάναις, κικίοιον, /.αϊ κντ/.άνΟιον, έλύοριον καΐ οί•/οΰιχενον " και 
έν οποΓς, κόααι " Έλεγεν οέ άντι τοΟ κόααεως, είς γαρ το λευκάν 
σύνθεμα τους οΰούς βάλλουσι. 

ο] Φανερά οέ έστω τά τη ίώσε'. υο-τερον συλλειουμενα και ώοε 
5 άοαώτα'. τ, α.αοτυοία ή λέγουσα οτι τα άνούτ'.α σώυ.ατα καλώ; ένεο- 
γουσιν /ωρίς -υρός. Τινές βούλονται οεύτερον και τρίτον έν τη ί^όσει 
βαλείν βοτάνας, άνθος άναγαλλίαος, καΐ ρά, και τα οΐΛοια ' και κρό- 
κον τινές -/ρώνται και ρίζαν μιανδραγόρου τήν τα σφαιρία έλουσαν. 
Έγώ οέ -ροσΟήσω οτι '/ωρίς αΰτης ούοέν βάπτεται ' και ταύτη 

W πάντα συλλειοΟται έν τη ίώσει αετά κό'ΐΛαεως. Έυ.νη[ΛΟνευο•αν δέ 
πάντες οτι ου οεί εις τοΰτο το ΰοωρ ζύίΛην καταφΟείρειν ' και 
όαοιουται τω [J.έ/.λovτι βάπτεσθαι σώματι. 

6] 'Εάν άργύρεον μέλλης βάπτειν, άρ-^'ύροΊ πέταλον συνσή-ειν " 
εάν δέ -/ρυσουν, /^ρυσοΰ πέταλον g'jvjt-.v.v ' Ό γαρ σΓτος σΓτον γεν- 

15 f. 14ΰ ν.) να, και ό λέων λέοντα, και -/ρυσος -/ρυσόν. Επίβαλλε 
γάρ, φησίν, a.p^pjpov κοινον, και βάπτεις. Ο γαρ εις ζωμός κατά των 
αμφοτέρων σήπειν κατηγορείται ' οτι τοιούτος λόγος έν τω παρόντι 
πεοι της του φαρμάκου βαφής ' το γαρ θεΓον ΰδωρ σκευασθέν κατά 
άλήΟειαν, και το καλώς συγκραΟέν τα φάρμακα βάπτει, και όταν 

!20 βαφή το φάρμακον, τότε και αΰτο βάπτει. Δια loù-.o ζύμας και 
ποοζυυ,ια καΐ οΗυζύμια, και -/ρυσοζΰμια, και ό'σα κέκρυπται ' έν οέ 
πάσι το "αν ευρίσκεται τοΓς νοοΟσιν. 

7] 'Ιδού ούν τα ο' σώματα πυρίμα^ία, υποστατά, τουτέστιν το 
ύστερον σύνθεμα, ου καΐ αύτου συντεθέντος, παραλαμβάνομεν μέρος 

25 εν, έπιβάΑλοντες 'j'jlùo θείον όμου, έως γένηται το γρώμα και ο τόνος 



1. ytijic'v'.ov ΒΑΚ; yjtjLs'v'.ov Lb. Cp. II, 
1, ι8, texte et traduction. — 5. άραοσα; 
BE ; άραοναι AK; ai;jio33•. Le, f. mel. — 
8. τινές δέ yp. και ρίζτ; \x. τ^ xi; σοαίρα; 
έ/ούστ;. — τά; σφαίρα; ΑΚ ; έ'/ουσιν Α ; 
έ'/ουσιν (asur ι) Κ. — 10. Μ mg : στ, (main 
du χνι'' siècle). — 11. F. 1. ν.Λ-.χζίζ,ΐ'.ι . 
— 13. έάν — συνστ'-ΐ•.ν om. Β etc. — 14. 



συσσηπτε'.ν et plus loin στί~τειν ΒΑΚ. — δει 
συσση-ειν Lb. — 15. χα\ ό -/ρυσό; χρυσόν Β 
etc. — 19. ζα/.ώς Μ. Corr. d'après ELb. 
— 21. h 8έ (γάρ Lb) — νοοϋσι] Ε aj. cette 
phrase en marge, et Lb la transporte 
aprèsMap'av (p. suiv., 1. i). — 23.υ:τοσταιά 
mss. ici et plus loin, comme p. 148. — 
ΛΙ mg.: oj?i άλτ,Οέ; (main du xvi'^ siècle). 



EXPOSE DETAILLE DE L ŒUVRE 



i6; 



του bu.oio'j κατά ]\Ιαρίαν. Έπεώή ούν κατείληττται το ύστερον 
συνΟεαα τα υποστατά δ' σώιχατα, οίς ου [Λονον το σΰνΟε[Λα τοΟ 
νουσοζυμίου, άλλα καΐ το σύνΟεαα έ— ιβαλλει του ΰοατος του θείου " 
έπιβάλλειν γαρ οεί τα -ροδεχΟέντα, σίαηρον, ή κασσίτερον, ή 

5 αόλυβδον, ή ^αλκον, καΐ τα έξης, πάντα τούτοις επιβάλλεται. 
Ακουε αΰτοΟ λέγοντος έν τω κεφαλαίω των δυο συνΟευιάτων ' « Έάν 
εις σίδηοον ποοβαλών ' εάν εις -/αλκον, προεςιοΓ ' εάν εις αόλυβ- 
δον, ποιεί i^^turs-.ov , άτριστον, τον κασσίτερον προεργάζου, και 
ούτως επίβαλλε, φησιν, και οΰ ΐλή σφάλ'/^ς, τουτέστιν προλεύκαναι. » 

10 8] Περί δε έξιώσεως και -/αλκοΰ διαλάβωαεν " πάντα τα τοιαύτα 
είδη ε/ουσιν φύλλα περσέας και δάφνης, καΐ γαΐ λευκαι, και σύκα- 
αίνου και συκης και τιθυ[Λάλλου όπος, και νίτρον τ.υο^ίν και άλας 
καππαδοκικον, και τα ό'ίΛΟΐα ' εις τούτον, φησιν, τον ζω[ΛΟν καΟίενται 
αϊ λεπίδες του χαλκού ήαέρας ιε', και εΰρήσεις έξιωΟέντα, τουτέστιν 

15 λευκανθέντα. Αύτη ουν ή σύνΟεσις του ζω[Αθυ λευκού θείου. Έν τη 
υστέρα <(τάξει^ των ζωαών ό φιλόσοφος έξέδωκεν. Ει τοίνυν λευ- 
κον θεΓον, άρα f. 147 Γ.) τον -/αλκον λευκαίνει ; ΟεΓον γαρ ςανθον 
οικονοαήσας ό /αλκος δια -/αλκάνθου και σώρεως, και έπιβαλών χαλ- 
κον, ξανΟώσας αΟτον, τούτον τον '/αλκον ά[/.α τω Οείω άποτίΟεται 

20 εις οξος, και τά έξης, ίνα ΐωΟή. Και γάρ φησιν χάλκανθον ποιείν το 
χρυσον ίνιον ' ει οέ ^άλκανθος τω Οείω, τω πυρίτη συνελειώΟη αετά 
σώρεως, το δέ θείον το ξανΟόν, εν τε τούτω τω ξανΟω ' εάν έαθή 
κάτω ίνα έσΟίη " ήγουν το θείον το ξανθόν. 

9] Και τί άρα εξίωσις ή ξάνθωσις ; έξίωσις ούν και ςάνθωσις 

25 χρώΐΑατι μόνον οιενηνόχασιν άλλή7νων ' ήγουν το έςίωσις θείου λεύ- 
κωσις, ή δέ ί'ωσις, ξάνΟωσις. Φέρε και τα άλλα ^ά/ είπεν ' εάν εις 
'j'i.t'i]ç^o^j προ(Λάλαςιν ποιήσας τον σίοτιρον λεπίοας λεπτάς, επίστρωσαν 



3. χρυσοζωμίοϋ Lb. — 4. ?ίΤ] yof, Β etc. 
— προλε/θέντα Β etc. — 7. προσβάλτ,;, έξιοί' 
έάν... Lb. — 8. άτρκτον Β etc. F. \. ατρητον. 

(Cp. ci-dessus, p. 45, 1. 26). — 12. τηθυ[χ. 
M. — -υρόν M. — l-l. ζα'ι ευρ. ί-αντα εξ. 



Lb. — Ιδ. ην έν -fi Οστ. Lb, f. mel. — 19. 
ξανΟώσ! A; ξανΟώσεις Lb. — 21.-/ρυσόν ίνιον] 
•/ρυσάνΟίον Β Lb. — τό puis le signe de 
πυρίτης M ; om. Β etc. — 22. te] δέ Lb. — 
εάν έαΟί,] έάσει; Lb. — 25. [Λονω BAK. 

21 



102 



ZOSIME 



γήν aa[jt.iav, και στυπτηρίαν σχιστήν διπλώσας, Τκοίσον, καΐ εσται 
(χαλακος και λευκός. Τα οϊ τοιαΟτα εί'οη [^.έρη είσιν τοΰ λευκού 
θείου. Ό Έρρ,ης μάλαξιν ■προΟέμενος, ύστερον έλεγεν ' « ΚαΙ 
λευκανθήσεται ». Δια ιοΰ'ζο δ φιλόσ-οφος ελεγεν ' « 'Επίβαλε τοΰ 
5 λευκοΟ φαρμάκου το ήμισυ, και έ'σται rιÇ>ώτov τούτο του λευκού 
θείου. 

10] Φέρε καΐ το τί άτριστώσης ζητήσωμεν ' Ό φιλόσοφος ' « Λα- 
βών μόλυβΰον λευκον τον γενομενον άρρευστον οια γης '/είας, και 
στυπτηρίας σχιστής. » Τα δε είδη ταύτα μέρη είσι του λευκοΟ θείου. 

10 Το δε λευκον θείον, λευκαινόμενον, λευκαίνει. Δημόκριτος οέ ' 
« Έπειδ ' αν έξιώσης, και μάλαξης, και άτριστώσης, και άρρευστώ- 
σης, ή λευκώσης ». Ή οέ λεύκωσις εκ τοΟ λευκού θείου. "Ορα τον 
φιλόσοφον περί τούτου του θείου του λευκού έκβακχευοντα ' « 'Εάν 
γαρ, φησιν, γένηται το φάρμακον μαρμάρω παρεμφερές, μέγα εστί 

15 μυστήριον " τον γαρ χαλκον λευκαίνει, τουτέστιν έξιοί, μαλάσσει 
τον σίόηρον, άτριστον ποιε? τον κασσίτερον, άρρευστον τον μολυβ- 
δον, ά^^ιτ•λ.το\)ς τάς ουσίας, άφεύκτους τάς βαφάς. Αύται αί βαφαι 
τα είδη από υδράργυρου έως χρυσοκόλλης καλούμενα -/ρυσάνθιον ' 
ε'ικότως εΐ'ρηται παρά τίνων τούτο τό θεΓον δια πάντων. Στέφα- 

20νος if. 147 ν.) γαρ, ό'ταν ελεγεν ' « Άρρηκτους τάς ουσίας », 
τα τέσσαρα σώματα έλεγεν ' άλλοι δε ' « τούτο τό θείον ύδωρ τό 
κατά πάντα μέγα μυστήριον, τό γενομενον μαρμάρω παρεμφερές, 
τό λευκαΐνον πασαν οΰσίαν, τό λευκαΓνον τό σώμα της μολυβδο- 
χάλκου * τοΟτό έστιν Ό των κωβαθίων καπνός. Τούτο ό τάς βαφάς 



1. ^'.τΧ. ελασον] κα\ ίΐιπλ. αλλασσεν Lb. 
— 7. ατριστώστις] «τρυτώσεις Β ; άτρυτοσε: 
ΑΚ ; άτρυπτώσεις corrigé en άτρυττώσει 
Ε ; άτρύτωσις Lb. (Variantes analogues 
plus loin.) — 8. γΐνάμενον M, ici et 
presque partout. — 16. άτριστον] άτρυ- 
τον Β etc. — 18. υδραργύρου] signe du 
mercure M; signe de l'argent BAKE 
(E ajoute ε/^ουσι) ; αργύρου en toutes 



lettres Lb. — -/.αλούμενον BAK ; κολλώ- 
(j.£vov δέ yp. Lb. F. 1. ζαλοϋμεν. — 22. 
με'γα μυστ. χαλοΰσι Lb. — 23. αολυβδο-/.] 
signe du molybdochalque M; signe de 
la magnésie" Β etc., f. mel. — 24. χοβα- 
οίων M. — M mg. : Û3. θείου ά;:ύρου 
(avec renvoi à κοβαφίων), main du 
χγε siècle (celle de Bessarion ?) — 
τοϋτο' έστe τό τ. β. ποιούν Lb. 



EXPOSÉ DÉTAILLÉ DE l'œLVRE i63 

άρρηκτους τηρών, τοΰτο ό τα; οΟτίας άρρηκτους διατηρών. Το οι 
appr/.TO'jç εάν άκούίτης, ούχ ίνα έλαιουυΐόνα'. αΐ ούσίαι μιή όαγώ- 
σιν, αλλ ' Γνα [χή ίπορργ^^ωσι τα είωΟότα τε τω -υρΐ άφαντοΟσΟαι 
ά-ο νεφέλης εως χρυσοκόλλης, οτι βαφάς βοΰλετα». αύτας είναι. 

5 "Ακουε αύτοΰ λέγοντος τ:ερΙ αυτών ' α Έ-ιβάλλε'.ν οΟν δε? σίοη- 
ρον, ή -/αλκον, ή κασσίτερον, ή [Λολυβοον .» Τοίνυν ταύτας βαφάς 
καλεί ' τά δε βαπτόαενα δ' σώματα άτινα βαοέντα βάπτουσιν ' 
τό δέ βά-τον τάς βαοάς καΐ τα βα-τοαενα ύδατα θείου, το μέγα 
μυστήρ'.ον, το μαρμάρω παρεμφερές, το τα -άντα -οιουν επιτήδεια, 

10 το καΓον τον χαλκον καΐ λευκαΓνον, το τήν 'jopipyjpo'j πηγνύον, το 
έ^ιοΟν ■ τοΟτό έστι το της όλης 'iyyr^ç μέγα μυστήριον ' το γαρ 
ξανθον ύδωρ εμφανές μυστήριον. 

111 Επίβαλε XoiT.l•/ καΐ κόαυ.'. αικοόν, καΙ παν σώυια ίίάπτεις * 
τοΟτο αίτιον καύσεως, λευκώσεως, Εανθώσεως, υδραργύρου πήΗεως, 

1δ ίώσεως " τοίνυν ό'ταν λέγη « άρρηκτους τάς ουσίας », περί του 
άπορρηγνύναι τάς ουσίας, τά ειοη τα φευκτά λέγει. Τούτο δε το 
λευκον θεΓον άνακεφαλαιουται έν τοΓς δυσΐ συνΟέμασι. Λέγει γάρ ' 
(( Έάν εις σίοηρον, προμαλάσσει », και τα έξης, τουτέστιν πάντα 
προ7ιεύκαναι, καθώς άποοέοεικται ' όταν εςιώσης και μαλάςης και 

20 άτριστώσης κα'ι άρρευστώσης, τουτέστιν λευκάνης το παν, τά τέσ- 
σαρα σώματα υποστατά ' αύτη γαρ ή άρ/ή κατά μίαν τάξιν το 
λευκάναι. Ή οέ λεύκωσις έκ θείου λευκού ' Ό δέ τών λευκών θείων 
σταθμός εν f. 148 τΛ τη υστέρα <^τάξει^ τών λευκών ζωμών κείται, 
εχ^ων το αρσενικού -/ρυσίζοντος γ° α , και νίτρου και τών όμοιων. 



1. F. 1. "iç îi^i; atsE'J/.TOj;. — άρρη'ζτους 
Ο'.ιτηρων om. Β etc. — 2. ελΐθύ;χενα! Μ. — 
5. Α mg. : sf,"". — Ι-ίβαλε ojv σιδτ|ρω 



αθί/.τον Μ (/.»! et γ. d'une écriture plus 
récente; βα^ιτο'ριενα ίίδωρ Osîù'v ia-;,Lb. F. 
1. Οοωο Οε•'ου. — 13. /.a"; ;:âv] /.α'; om. M. 



etc. (datif partout) Lb ; simple signe I — 14. F. 1. ύορα=γυροπ7)ξ;ω;. — 16. M 
dans les autres mss. — 7. M mg. : -6 mg. : ά::ορρτιρυντα;. — -i; om. M. — 
δλον τών άλτ,θών (?) avec renvoi à βά^ττου- 20. άτρ;στώστ.ς] άτρυτώΐτ); Β etc. — τό-ϊν] 
«;•/, au moven du signe zodiacal de ' τοντειτ•. Ε; om. Lb. — F. 1. -ό -ïv, -rou- 
la Vierge ni (main du xv'' siècle). — 8, 1 -.ίζ-.:... — 21. τό] τοΰ Lb, f. mel. — 22. 
Pa^rdjiava κα: -f,: uo puis le signe du θείον | F. 1. του λευζοί t)tioj. — 24. τό] F. 1. του. 



164 ZOSIME 

καΐ φλοιών φύλλων -ερσ-έας καΐ δάφνης γ° α , καΐ (τυκααίνου /υλοΟ, 
καΐ άλατος, καΐ τα έξης. Πάντα προς άνάλογον τοΟ ούγκιασ[ΛθΟ δεΓ 
σε προσπλέξαι. ΤΙ γαρ υδράργυρος κατά των δυο συνθεμάτων τα 
πάντα [χέλλουσα άναλααβάνειν ήτοι μι.αλαγ[Λατίζειν, περί ης καΐ έν 
5 τω περί κ'.νναβάρεως [χηνύσω. Ει μεν ούν άναλήψεται, δεΓ μη ώων 
λευκοΓς και ΰγρω κομμίω λευκώ λειουσθαι μετά τών δυο συνθεμά- 
των. Έν γάρ τούτοις ειωθεν ή υορίρ^^'υρος μολύνειν καΐ άναλαμβά- 
νειν, καΙ πάντα μαλαγματίζειν, περί ών έν τοις μολυβδοχάλκοις 
προσεφώνησα. 

10 12] Τινές οέ υΟωρ θεΓον έλειωσαν ■πα.γύ'τίρον ποιήσαντες, και 
άνέλαβον τα συνθέματα την ύοράογυρον. Και γαρ το λευκον σύν- 
θεμα και ώα έχει και κόμμι. Αλλοι έν ^ρούΧΚω μεγάλω ύελινω 
περιπηλώσαντες, ϊζαΧΚο^ τα πάντα και ασθενεί πυρι ώπτησαν, έπι- 
βάλλοντες ΰοωρ θείον, έψήσαντες ώς τήν πορφύραν. ΔεΓ δε ■κροσζ- 

15 χειν έν τη μεταβολή, πώς έκ Οαλάττης ούσα και έκλύσματος, εις 
πορφύραν μετατρέπεται άληθινήν. Εντεύθεν και ό φιλόσοφος " « Το 
γάρ ψιμύθιον άλλην έγει ούναμιν παρά το έλκυσμα, τουτέστι παρά 
το χρυσίζον, ή πορφυρίζον, παρά το λευκον ή άργυρώδες. » Το οέ αύτο 
σύνθεμα λειωθέν έξει και τάς ενεργείας ' τα ολα έκ μιας, φησιν, ύλης 

20 τοΟ μολύβδου ' ό δέ χαλκός οιδας λοιπόν ώς όλον σύνθετον ' όθεν έν 
τω έλκύσματι μεταβολήν ώνόμασεν αύτφ έν ύποοείγμασιν ' έψήσαντες 
γάρ ύδωρ θεΓον " τω γάρ « έψήσαντες » χρώμα άνέοειξαν * και ού μόνον 
ήνωσαν τήν ύοράργυρον, άλλα και έλεύκαναν και έςάνθωσαν το σύν- 
θεμα έψουντες λεπτώ πυρί, και ούκ έώντες καπνον οια του τρούλλου 

1. /.αι !f\. ■/.. φ. Lb. — 2. όγζιασμοϋ | μετά τών συνθημάτων Β etc. — Μ mg. : 
Μ. — 3. προσεπιπλεξαι Lb. — 4. [χϋΐίΐ j ώδε (en lettres retournées). — 12.-/.(;μμι] 
Lb. — 5. ν.ινναβάρεως] signe lunaire cou- i χομεω; M. — '15. ε'χλύσματο? et en sur- 



ché BAKE ; αργύρου Lb; Κ mg. et Ε mg. 
(d'après Κ ?) : signe du cinabre. — 

Réd. de Lb. : άνα)τ)ψεται, χαλώς ε/ει, 

ε! δέ μή, ώων λευχοΐς. — 6, y.x'i λευζω ύοραρ- 
γύρω συλλειοϋσΟαι μετά τών τοιούτων συνθη- 
μάτων Β etc. — 7. υδράργυρο;] άργυρος 
ΒΑΚ; τόν άργυρον Lb. — IL τά συνθήματα 



charge à l'encre noire : Ιλ/.ύσματος M ; 
L• κλϋσματος Β ; έζ/.λείσματο; ΑΚ ; κα'; 
κλύσματος ELb. — 2L ώνο'μασαν Β etc. 
— αυτό ΒΑΚ; αυτόν Lb. — ύποδείγματι 
Β etc. — 22. τω] τό mss. Corr. conj. — 
κα'ι où Οε;ω μόνον Lb. — M mg. : abré- 
viation probable de /.ρώμα. 



EXPOSE DETAILLE DE L ŒUVRE 



i65 



άναοοθηναι. Μετ' αΟτοΟ γαρ (f. 148 \.] το ττνεΟΐΛα το (ϊα-τικάν συν- 
αφίσταται. Έψοΰσι οέ έω; αν ίραιώστι '■^ 7.?^Η'-°'' ^^ Η^^''•' ώρας Ο', 
οί οέ ή [Λέρας. Όταν οέ οΰ'τως γένηται, -ερισκε-άζουσιν τον τοούλλον 
οιάλτρ καΐ τιΟέατιν έν κηροτακίοι ή έν βωταρίω, έΰάνω της κααίνου, 
5 καΙ καίουσι τήν κάυίΐνον έκ -ροβάσεως ή[Λέραν α', άλλοι ούο ' καΐ 
θεωροΟσι οια της φιάλης ττοτε γίνεται ψΐ[Λΐ«.ύΟιον, και καταστΐώσιν 
ύ-όοιαον. 

13^ Τινές ypovov τίοιοΟσι, και το υι,έσον τρήσαντες εύρίσκουσιν 
ύποκάτω μόνα της σκωρίας άνω ύττολειφΟείσης ' εις γαρ το οίγρω- 

10 [/.ον ή σκωρία [^ετά του υι,ολΰβοου ευρίσκεται " και ά-οτινάξαντες την 
σκωρίαν, εyoυσι το σώαα ' τοΟτον τον λίΟον λειοΰσιν έν ήλίω έως 
λευκανθη, σύν τοΰτω στήσαντες ύοραργυρου το ήαισυ του σταθαοΟ 
καΐ Οειον τ.οοζ το Ο-εοένειν, και κόΐΛαι λέυκον, -πτ,σσουσιν έν Οεοαοσ- 
ποοια ήΐλέραν ολην, 'έως το ίίΰωρ τοΰ θείου, προς δ άναξηραινει " 

15 -ροσβάλλουσιν ΰόωρ θεΓον ' και οτε το -αν ϋοωρ άναλωΟή, μετα- 
βαλόντες οπτοΰσιν βούκλας ήαέραν [j.iav είλικτη, και εϋρίσκουσι ψι- 
[λΰΟιον. Τούτο ετι ζέον [/.εταβάλλουσιν εις ΘεΓον όίτ.υρο••^, και το ΰοωρ 
τοΰ θείου, το άλλο ήιJ^.ισu τοΰ σταθμοΰ, και έώσι κάτω ήυ.ερας, 
έως ου ιωθή. 

20 14] Τινές και εις ίττ-είαν κόΰρον -/ωννΰουσιν τάς αΰτάς ή αέρας 
εκεί ■ τούτω έπιβάλλουσιν -/αλκον -ροσλαβόν τι [/.ετά τήν βαφήν τοΰ 
λευκοΰ σιοήρου, εάν θέλωσι ττοιήσαι άργυρον ' εάν δε γρυσον, συλ- 
λειουσι πάλιν ύόράργυοον το ταισυ τοΰ σταθυιοΰ, και θείου το ήαισυ, 
ξανθοΟ λέγω, και ΰοωο θείου άθίκτου και κόtJ.(J.εωc " και πήσσουσι, 



2. θ'] δώδ^χχ Lb. — 3. ηριερα;] vuyOjJ- 
μερον (en signe) Β ; νυ/θ. α' ΑΚΕ Lb. — 
5.. "ροσβαίσεω; Μ. — ν«•/_θτ|αΕρον α 'Β etc. 
— 8. -/ρονον]•/ traversé verticalement par 
un ρ dans BAK; ce signe et au-dessous : 
6άλω Ε; Τινέ; δέ εν υάλω -. Lb. (Les si- 
gnes de /ρονο; et de ϋελος [= Χ] ont pu 
être confondus.) « ??-/povo;.pourKpovo;, 
plomb» [M. B.). — Signe attribué au 
y.çû/.o; dans BA; Xot. alch., pi. V, 1. 8 



(C. E. R.) — 9. άνωθεν τί[ς νεφεΤ-η; Β etc. — 
Οί/ρονον M. — 13. y.«t ύδωρ θείον ΒΑ; /.al 
ϋδατο; θείου KELb. — 14. προ; δ] F. 1. 
— οόσω. — Ιδ. -ροιβάλλωσ'.ν ϋδατ! θει'ω Lb. 
— 16. έν βούζλτ) Ιλίχτ^ 7;α. α•'αν Lb. — 18. 
ήαε'ρας δύο Lb. — 20. F. 1. τοσαύτα;. — 
22. λευκοΰ σ•.δι•;ρου en signes M ; λευ/.οϋ 
λιθάργυρου Lb seul. F. 1. τό Λ (= δ" ) si- 
δηpou.(même signe pour τέταρτο; et pour 
λ-υκο';.) — Cp. p. l53, 1. IJ. 



1 66 



ZOSIME 



καθώς καΐ το -ρώτον, καΐ οττώα-'.ν v'jyOr,[jicpa β ' και έςενέγκαντες 
ζέον, βάλλουσιν είς το λεϊψανον τοΟ θείου κοά ύ'δωρ θείου ' καΐ καί- 
ουσ'.ν ήίχέρας, και εως ου γ.α,ιώσι τούτο ' έττιβάλλουσιν OL^-'^xiÇto•^ κοινόν. 
15] Ή δε του λευκοΟ σκευή αΰτη " θείον, άρσένικον, σανδαράχη, 
δ κιννάβαρ'.ς, έΗ ίσότητος προτεταριχευμένα, άλατος κα-τταδοκικοΟ το 
ί'σον, άλας άνθους, στυπτηρίας σχιστής, φέκλης όπτης, τιτάνου 
ο-τοΟ, ά:>ροσελήνου, αίσεως ώαοΟ καΐ ο-τοΰ, και νίτρου και άλος 
προς (f. 149 Γ.) το ήμισυ εκάστου άλι Οαλασσίω (?) έν ήλίω ήρ,έρας 
άνισους, έως γένηται άκαυστον. Έπειτα λύσον αυτά υδατι θείω, 

10 εως άκαυστωθή. Λευκώ λέγω τω οι άσβεστου άπολελυαένου ' 
και ποιήσας άκαυστον ε/εις, έκ ".οΰζου αίσ^^'εις τη ανά μναν ή[χί- 
σειαν, ύδατος θείου το άρκοΰν. 

16] Το οέ ύ'οωρ του θείου το οι' άσβεστου οΰτω γίνεται. Πάντα 
τά ύδατα του καταλόγου έ^ ϊσου συμμίξας, πρόσβαλε γδίς λεύκας, 

15 Ίνα σφοδρόν λευκον γένηται " και βαλών εν /ύτροί, έπίθες το όργα- 
νον ΰποκαίων, και λάμβανε το στάζον ' έκ τούτου -/ρώ εις τήν 
λείωσιν του θείου και εις τήν έψησιν τοΟ συνθέματος. 

17] Το δέ ξανθόν θείον οΰτω ποίησον. θείου, αρσενικού, σαν- 
δαρά^ης, κιννάβαρεως, σώρεως, χ^αλκάνθου, χαλκίτου, μίσεως, στυπ- 

20 τηρίας, νίτζου, άλατος, κυανού αρμενίου " 'ζου-ο προταριχευθέν 
λείου οξει έν ήλίω ανίσους ημέρας. Έκ ζού'ζου του θείου βάλλεις 
τη μνα μναν ήμίσειαν. 

18] Το δέ ύδωρ τοΟ θείου το άθικτον οΰτω γίνεται ' τά δέ ΰοατα 
τοΟ καταλόγου εξίσου ' καΐ γη ποντική και αττική και άρμένιον καΐ 

2δ βοτάναι, δηλονότι του ν,^ό/,ου και ίΚυο^ίοΜ το διπλούν " έπίθες εις 



3. ήμερα; δύο Lb. — ζαΐ om. Β etc. 
— 8. Μ, à la marge inf. : κατάβαι™ : 
-χατάτ-αο'.ν (main du XV" siècle). — άλι 
suivi du signe de l'eau de mer (f. 1. 
θαλασσίων ΰοάτων, M. Β.). — ήλίω] signe 
du soleil, M, devenu un θ dans E; έν 
εννέα ήμέραις άνίσοι; Lb seul. — 14. [iiÇa; 
Β etc. — 18. θείου] Λάβε τό "σον βείου Lb. 



— άρσ., σανδαρ.] en signe dans M ; signe 
de l'arsenic redoublé BAKE ; άρσεν./.οΰ 
Ιζατε'ρου Lb. — 20. άρμενείου IVI, et plus 
loin άραένειον ; άρμ,ενιζοΰ Β etc.; κυανοΰ, 
άρα. Lb. — 21. έν οξε•. έν έννε'α ήμε'ραις 
άνίσοίς Lb seul. — βάλλεις] μίσγε'.ς Ε ; 
βαλείς Lb. — 24. έ; looj γίνεται • λάμβανε 
γτ,ν etc. (accusatifs) Lb. — και] τοϋ Lb. 



LA SUBSTANCE ET LA NON-SUBSTANCE 167 

χυτραν, και ένώσαςτο όργανον, λάμβανε το ύοωρ έκ τούτου και το ΟεΓον 
άκαυστοΓς ' και "ποτίζεις το συνΟειχα ρ,ετά κό[χρι.εως, και υδραργύρου καΐ 
θείου ΰόατος, ώς ΤΓροεΓπον, "προς ήμισυ ■ και πήξας εν θερμοσποδια είος 
το ύδωρ δλον άναλωΟή, οπτα ημέρας β' ή γ', εως ξανΟήση εις ύ-ερ- 

5 βολήν * καΐ έςενέγκας ετι ζέον, κατάβα-τε εις το τοΟ φαρμάκου λεί- 
ψανον, και εα κάτω ημέρας άνισους, έως ίωΟή. Και οΰτω ξηοάναντες 
και λείωσαντες, εχουσιν ' έκ τούτου μίσγουσιν àp^^r'jpM κοινω, και βάπ- 
τουσιν. Τίνες οέ ΐώσαντες και εις ίζ-είαν κό-ρον '/ιοννύουσιν. 

19] Άποδέδεικται ούν τ.άντοι. τα είδη κοινά άμα τοίς ζωμοΓς, τζλήν 

10 \δ~'-/ λευκαινόμενα, λευκαίνουσιν, και ξανθούμενα, ξανΟουσιν. Ίστέον 
μεν οτι μετά το τελειωΟηναι τω συνΟέματι συμμίσγεις ' τάχα οΰ 
τούτο το βαπτικώτερον, -ερι οΰ θείου ούοεις ά-εσιώ-ησεν. Μάλιστα 
ό (f. 149 ν.) Άγαθο δαίμων ελεγεν " « χΥάμοανε θείον ποτέ μεν 
λευκήν, και ά'λλοτε Ηανθήν, και άλλοτε μέλαιναν, και άλλοτε λευκήν 

15 άμετάτρετιτον, και άλλοτε ξανθή ν άμετάτρεπτον. » Άποδέδεικται 
ούν, ώς είρηται, πάντα τά εϊοη κοινά άμα τοΓς ζωμοΓς, πλην 
οτι λευκαινόμενα, λευκαίνουσι, και ξανθούμενα, ξανΟοΰσιν. 



20 



III. χνιι. — ΠΕΓΙ ΤΟΥ ΤΙ ΕΣΤΙΝ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΕΧΝΗΝ 
ΟΥΣΙΑ ΚΑΙ ΑΝΟΥΣΙΑ. 

Transcrit sur M, f. 14g ν. — Collationné sur B, f. 182 v. ; — sur A, f. 122 r.; — 
sur K, f. ii5 v.,puis 22 r. ; — sur E, f. 57 v.; — sur Lb, p. 2i3. — Les variantes 
de M, par rapport à BAK, ont été reportées en marge de K. — ■ Chapitre 40 de 
la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] Ουσίας έκάλεσεν ό Δημόκριτος τά 'ζίσ'^ν.ρο: σώματα' χαλκόν 



Ι.τά ύδωρ αύτοΰ <Εω;> ου τό θείον Β etc. ' τά συνθήματα ίυ,αμιγε'ντα, τά/^α τοί θείου του- 

— 4. άναοοΟ^ Β etc. — ξανΟησει Μ; γε'ντ;-:»! του τό βαπτ. ::οιοϋσι, περί ου..'. — 13. signe 

ξανΟάν Β etc. — 6. ξηρ«α; /.. λειώΐα; ΐ/ν.ς de ΟεΤον Μ ; om. Β etc. — 14. λΐυζήν etc. 

Lb. — Lb seul omet la suite jusqu'à ! (féminin partout). Il faudrait le neutre. 

βά-τουσ•.ν. — 11. Réd. de Lb : μετά τό τελ. | — 10. ■/.«■ ανούσια] και τίνα ανούσια Β etc. 



1 68 



ZOSIME 



έλεγε καΐ σίο -qpov καΙ κασσίτεεον καΙ [χέλυβοον. Πάντες έπιβάλλουσιν 
έν ταϊς ουτΐ βαφαίς. Πασαι αί ούσίχι εν ταΓς όυσΐ βαφαΓς. ΙΙάσαι 
αί οΟσίαι κατεγνώσθησαν -αρ' Αίγυ-ΰτίοις άπο αόνου του υ,ολύβοου 
•ΰεποιηυ-έναι ' έκ γαρ του αολυοοου και τα άλλα τρία σώματα 
5 γεγόνατιν. Ουσίας οϋν έκάλεσεν τα σώαατα τα υφιστάμενα ~υρι, 
τα οέ μή υφιστάμενα, άνοΰσικ. Τά γαρ ανούσια καλώς ένεργουσι 
νωρίς -υρός. Έλεγε γάρ οι ' άγγους και πρίσματος γίνεσθαι, το οέ 
αληθές λείψανον του φαρμάκου, '/ωρις "υρος, έκεΐ και βεβαιώσει 
λευκαίνωσι, ξανΟώσι. Ή γάρ του τυρός [τίει] εισκρισις τοΟ φθαρτού 

10 φαρμάκου έκ των φώτων οιαμαρτάνει μολυβοο•/άλκου ςάνθωσις ' οτι 
δν άναιοεί ' έκεΓ δε où οεΓ άμαρτησαι. Ότι οέ έΰΐ τούτου είρηκεν, 
βλέπε πώς αΰτος είπε ' « Ποίησον γλοιώοες ' γρΐσον τοΟ φαρμάκου το 
ήμισυ ΰποκαίεσΟαι, και καταβάπτεις το του φαρμάκου λείψανον ' οτε 
νωοις πυρός μένειν είαθη. 

1δ 2] Και ανούσια τά θειώδη τά μή υφιστάμενα τω πυρί ' οί δέ 
ζωμοί ποιοΟσιν αυτά ΰφίστασΟαι τω πυρι και πυρομα-/εΓν ' ύδωρ γάρ 
εναντίον πυρός. Διά τοΟτό φησιν. « Ή φύσις λαβοΟσα το ιόιον ώς 
τουναντίον, ισχυρά και icίω^λ-oς γίνεται, ν.ροι.τοΟσοι. και κρατούμενη. 
Διά ζοΰτο ούν ώς ϊδιον μεν και αύτο (f. 150 r.l θειώοες άφ ' ου 

20 και ύδωρ θείου άΟίκτου κέκληται ' διατί και τουναντίον, έπειοήπερ 
τουναντίον ΰυωρ πυρός ; έπιρρέον γάρ ώς ΐιοωρ ουκ έά έκεΓνα πυρώοη 
οντά έςηΟαλώσθαι και φεύγειν ' άλλα θάπτει αυτά τή ύγρότητι, και κατέ- 
•/ει έως βάπτωσιν. Και ύδωρ μέν κατέρχεται διά το ùypov είναι. Δια 
τοΰτο γάο οησιν ' « Ή ούσις λαβουσα το 'ίοιον ώς τουναντίον », 



2. ΓΙα•3ϊ; αϊ ουσία; Ξν τ. ο. — βαφαΐ; ΟΓΠ . 

Β etc. F. del. — 4. 1/.άλεσαν Β etc. — 7. 

-ρίσ[Λατα M. — 8. βίβαιώσί•.] F. 1. βίβαίω;. 

— 9. ΐίει om. Β etc. — είτ/.ρίσε•.; Μ. 

— 10. οΟαρτ'.'/.ή τω οαρμάκω Β etc. — Sia- 
■ μαρτάντ, Μ. — 11. ό'τι 3ν άν.] ίτζύ άνα'.ρϊΐ 

Β etc. — 12. γλυώοε; Μ. — Dernier 
mot du f. 1 1 5 de Κ ; la suite est au 
f. 22. — 13. ώΐτε ά-ο/.αίεσθα; Lb. — δτι 



Κ, f. mel. — 14. όταν... έαΟί, Lb. F. 1. 
δτ!... είώΟει. — 16. π;ρίαα-/ΐΐν, corrigé en 
z-jpitjiaysîv Ε ; ύφ. και ττυρ'.μα/είν Lb,f. mel. 
— 19. M, à la marge supérieure du f. i 5o 
Γ. : rlyo-j'i 6îp,aoj (?), d'une main du 
xv^ siècle. — 20. Sioti Lb, f. mel. — 
22. θά-ΤΞΐ] '^i-.x-M AK θάπτε: χαΐ βά-τε•. Ε ; 
βά-τε•. Lb. — 23. ζα\ Ooojp θείον μέν Lb. — 
τα/.ερ-/ετα!] F. 1. χατε'/εται. 



TEINTURE UNIQUE j 6θ 

κχ•. τα έξης. ΈρρέΟη -ώ; ύγίσταντα', τω τ.ίοΙ ο•.ά των ζωαών • οί 
οέ Ϊ!!ωαοΙ 'jococ Οίΐόν είσιν. 



111. χνπι. — ΠΕΡΙ ΤΟΪ ΟΤΙ ΠΑΝΤΑ ΠΕΡΙ ΜΙΑΣ ΡΑΦΠΣ 
Η ΤΕΧΝΗ ΛΕΑΑχΥΗΚΕΝ 

Transcrit sur M, f. i5o r. — ColLilionnc sur B, f. i33 v. ; — 51/;- A, f. 122 v. ; — 
sur K, f. 22 r.; — sur E, f. 58 v.; — sur Lb, p. 217. — Les variaiUes et restitu- 
tions de M ont été reportées en marge de K. — Chapitre 41 de la compilation 
du Chrétien dans Ε Lb. 

5 1] ΕρίΛης /.y). Ληυι.6κριτος άζο του καταλόγου γινο^κονται ό'τι 
-ερ πάντα τΰερί [ένος και] ιχιας '^y-Y'f^ç είρήκασιν ο'.ά συντόμου, καΐ 
οι άλλοι ήνίξαντο. Άιχέλει γουν καΙ Αφρικανός '^ητι " « Τα ΰ~ά- 
γοντα εις τήν βαφήν υ,έταλλα, και υγρά και γαί και [Βοτάναι. » 
Χύαης οε καλώς ά-εφήνατο ' « Έν γαρ το "αν ' και οι ' αύτοΟ το 

10 T.y.'j γεγονεν ' εν το ~άν ' και ει ριή -αν ε•/ οι το -αν, ου γέγονε το 
-αν ■ οεΓ σε οΰν τοΟτο βάλλειν το παν, ί'να ποίησης το παν. « 
Πηβίνιος οιά των τεσσάοων σωμάτων. Μαρία δια του πετάλου 
της κηροτακίίος. ΆγαΟοοαίίΛων ' « Μετά τήν του -/αλκοΟ έξίωσίν 
τε και έςίσyvoJσιv καΐ ιχέλανσιν, είτα λεΰκωσιν, τότε έ'σται βεβαία 

J5 ςάνθωσις )ΐ. Όαοίως καΐ τά άλλα πάντα παρ ' αΟτοις οη[Λΐζό[α.ενα. 

2] Όταν ούν λέγη Μαρία περί τοΟ αυτού, φησί ' « Πολλά γαρ 

έχει σώαατα άπο αολύβόου εως -/αλκοΰ ». Οταν δέ λέγη όιπλωσίοια, 

περί τούτου λέγει ' « Λύο γαρ αυτά βολαί εΐσιν, ποτέ άργυρος αλκοΟ 

ποτέ -/ρυσαργύρου, ποτέ αολυβόο^άλκου, δμοίως και ά7.λα πάντα 

20 νοούνται. Περί οέ άρσεως αργύρου ει πάvτρoπQV, ή [α.ελάνσεως ' ο'τι 



6. Ινό; κα; om. Β etc. — ε'ρηκασ'.] λελα- 
ληκασ; Β etc. • — ■ 10. oi yc'yrjv: — βάλλε'.ν 



ούν κα\ η Mapix λε'γτ) περί τούτου, οησί. — 
18. έπιβολα'ι Β etc. Réd. de Lb seul : -ατέ 



τό πϊν om. ΑΚ, hab. BELb. — 12. Πη- μΙ'/ άργυρο;, π. 3έ -/ρυσός καΙ άργυρο;, π. δε 

Srlyso; Β etc. — ■ 3w;x3tTojv om. ΛΙ. — 16. [χολυ5οο'•/αλκο;. — 20. il πήτρο-^ζο•/] ει-ον 

Λε'γτ;] λε'γω^ι Μ. — Réd. de Β etc. : όταν | (ώ; ε•:τ:ον ELb) ττροτερον Β etc. 

22 



lyo 



ZOSIME 



otà -iiivzc/. παρ ' αύτοΓς ελεγεν, ή Μαρία μόνη άτϊέκραςεν, λέγουσα 
« Ότι εάν λέγω /αλκον, ή μόλυβοον, ή σίοηρον, τον ίον λέγω. » 



III. XIX. —ΠΕΡΙ ΤΟΪ ΤΡΟΦΗΝ ΕΙΝΑΙ ΤΑ Δ' ΣΩΜΑΤΑ 
ΤΩΝ ΒΑΦΩΝ • ΕΙΣΙΝ ΔΕ 

Transcrit sur M, f. 1 5o ν. — Collationné sur Β, f. 1 34 r. ; — sur A, f. 1 23 r. : — sur 
K, f. 22 V.; — sur E, f. Sg r.; — sur Lb, p. 227. — Les variantes et restitutions 
de M ont été reportées en marge de K. — Chapitre ^^ de la compilation du Chré- 
tien dans Ε Lb. 

5 1] Τον yjyXy.bj ή Μαρία φάσκει βάπτεσθαι πρώτον, καΐ οΰτω 
βάπτειν. Ό χαλκός αυτών τα ο σώματα. Αί ουν βαφαΐ αύται ' 
είδη δε τοΰ καταλόγου στερεά και υ'γρα, βοτάναι " στερεά μεν ά-ο 
νεφέλης έως χ_ρυσοκόλλης, υγρά οέ πάντα του κατκλόγου ' το οέ 
αληθές, \)C,(àç> ΟεΓον. 

10 2] Ώσπερ ούν ήμεΓς άπο στερεών και υγρών τρεφόμεθα και βαπ- 
τόμεθα ποιότητι μόνον, ούτω και ο γαλκος αυτών " και καθάπερ 
άπο στερεών μόνων ου τρεφόμεθα ή υγρών, οΰτως ούοέ 6 -/αλκός. 
Καθάπερ γαρ ήμεΓς το στερεον μόνον δεξάμενοι φλεγόμεθα και έκκαιο- 
μεθα, και φαρμακευόμεθα, καΐ ό χαλκός αυτών. Πάλιν εάν άπό 

15 του μόνου οεξώμεθα ποτού, μεθύομεν και καρηβαροΟμεν, και περί τάς 
παρειάς βαπτόμεθα, και έμοΟμεν. Και ό χαλκός * -/ρωσθείς γαρ καθά- 
περ ό χρυσός εκ του ύδατος του θείου, καρηβαρεΓ και έμεΓ, και 
εύθέως φεύγει. "Ωσπερ ούν ήμεΓς δεξάμενοι συμμέτρως άμφοίν τήν 
τών στερεών και υγρών τροφήν, τρεφόμεθα καταλόγον, και αί παρείαι 

20 βάπτονται κατά λόγον, και ή θρεπτική ή δύναμις διανέμει εν τω 



1. μο'νη γαρ άπε'ζραξίν Lb. ■ — 4. ΐ'ισ'ιν 'Λ 
οϋ-ως ΑΚΕ; om. Lb. — 5. οάσκεί] οτ,σΐ 
Β etc. — 8. πάντα xi είδη τοΰ -/.a-aÀOYOj 
Lb. — 10. καΐ ύγοών — άπό στερεών om. 
Β etc. — 12. η] αλλά ζαΐ L. — 14. νΛ 



πάλ'.ν ώσ-•ρ Lb. — 15. οεξάμενοι Lb. — 
Μ mg. : groupe de points noirs — F. 1. 
οαισώμεΟα. — 16. οϋτω κα\ ό χαλ/.ο'ς Lb . 
— F. L χρωνσΟεΊς. — 18. άμιούν. M — 
19 et 20. καταλόγον Α. 



L ALUN ROND lyi 

στοΐλάχω τήν τροφήν otà της καθεκτικης δυνά[Λεως, ούτως καΐ δ 
χαλκός λαβών τα στερεά άντΙ τροφής τοΟ ύδατος θείου [Λετά κοα- 
αεως, άντΙ οίνου τρέφεται και χρωιζεται δ'.ά της έν αυτώ καΟεκτι- 
κης ουνά[Αεως. ΚαΙ ώδε δε τω όηΟέντι εΐ-ε ' « τα θειώδη ύτ.ο των 
5 θειωοών κατέχεται ' » το δε αληθές ' « Ή φύσις τήν ούσιν -.ίοτ.ν., 
και νίκα, και κοατεΓ. » 

3] Καθάπερ, φησιν, Ό οίναρωτιος έκ των δ' στοιχείων, ούτω και 
δ χαλκός ' και ώσττερ ούτος εξ υγρών και στερεών και -νεύματος 
σύγκειται • ούτω και δ χαλκός " ττνεΟαα δέ τήν νεφέλην ό Άττόλλων 
10 έν τοΓς -/ρησαοΓς λέγει ' 

... κα\ "νεΟΐΛα μελάντερον, uycov, aypavTov. 

4] Περί της νεφέλης καλώς έρρέθη τταρά της Μαρίας " « Ό χαλ- 
κός ου [ΐά-τει, άλλα βά-τεται, και ο- (f. loi r.) ταν ,3αφή, τότε 
βά-τει ■ και τρεφόαενος τρέφει, και τε7ιειωθεις τελεοΓ. » Ερρωσο. 



15 111. XX. — ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΧΡΠΣΤΕΟΧ ΣΤΥΠΤΗΡΙΑ ΣΤΡΟΓΓΥΛΗ 

ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ 

Transcritsur Μ. f. ι5ι γ. — Collationnê sur Β, f. ι35 γ.; — sur Α, f. ΐ23 ν.; — sur 
Κ, f. 22 ν. ; — sur Ε, f. 6ο η; — sur Lb, p. 225. — Les variantes de M ont été 
reportées en marge de K. — Cliap. 48 de la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] Εγνως οτι εν το -αν, και τοΟ παντός γέγονεν τό —αν. Ίστέον 
οέ καθώς άζεόείςααεν εν τοις τζροτέροις [λου ύπομνήμασιν οτι -ΰάντα 



2. το3 θε:οί> Lb seuL — 4. Κα• ωοε δέ] j Μ. Cp. ρ. Ι 5ο, L 1 1. — 12. ΠεοΊ 3έ της 

OÛ-OJ 3ή και ΙνταϋΟα Β etc. — δ. /.ατε/ε-α;] j νεφεΟ.η; Lb. — 14. ερρωαο om. Β etc. — 15. 

■/.ρατοΰν-α•. 7.α\ κατε'/ οντ«ι Lb. — - F. 1. το'οε. Titre dans Lb seul : "ερ; τοΰ χρηστεΌν τΐ; 

8. oJto;...] ό ανθρω~θί Ι/, στερεέΐν ζα; υγρών ι κινναβάρε;. — 17. και εκ roj -αντό; Lb. 

κΐ! τϊνεύαϊτος σύγκε'.τϊ•. Lb. — 11. α /pocvOov | 



172 ZOSIME 

ύφ ' εν γενόμενα εν τι των σωμάτων καλοΰσι, μάλιστα τον χ^αλκον ' 
και σώα.α μαγντ,σίας οάσκουσιν οί φιλόσοφοι, ϋύ μόνον οέ νεφέλη 
ποιεί τόν ναλκον άσκίαστον, άλλα και ό χαλκός ά-εοείχθη τά όλα ' 
ώσπερ και σώμα της μαγνησίας άρα μετά όλων -ήγνυται. Λαβών 
5 γαρ, φησιν, ύοράργυρον, πηξον τω της μαγνησίας σώματι. Άρα ούν 
την νεοέλην ζητοΟμεν άναλαβεΓν το πάν, ίνα ούτως -ήξωμεν ; Πάσαι 
γαρ αί γραφαΐ άνω και κάτω * « άναλαβών νεφέλην ». Έμάθομεν οέ εκ 
της πείρας οτι ει μη χρυσός, και άργυρος, και κασσίτερος, και μόλυβ- 
δος, και ή νεφέλη ουκ αναλαμβάνει. Και λοιπόν τί ποιουμεν τους λίθους 

10 και τόν σίοηρον ; 

2j Λί άλλαι γραφαι λέγουσιν ' « Φάκινον δει ποιεΓν το παν και 
άναλαμβάνειν ύδροκομίω. » Άλλοι δέ ούτως την νεφέλην περιγίνονται ' 
Έγωγε νομίζω βέλτιον είναι κιννάβαριν συλλειοΟν ' πλην, ώς οίοι 
τις αυτήν γεννώσαν δι ' έψήσεως ης γ^ρτ^ζζι νεφέλην, και οΰτως 

15 κατεργάζεται. » Και γάρ οίκονομούμενα εν τω ήλίω τά είδη ΰδατι ή 
ό^ει νεφέλην άποτίκτουσιν ' και τούτο οιά πείρας έπιστάμεθα. Και 
πάσαι αί γραφαι και Χύμης καΐ ή Μαρία φησίν ' θυεία μολιβδίνη καΐ 
δοίδυξ μολίβδινος ' κιννάβαριν όζος λύει έν ήλίω έως γένηται νεφέλη " 
ομοίως και έπΙ κασσιτέρου πάλιν τό αυτό ' πάλιν όέ έψόμενα ήτοι 

20 καιόμενα ή πηγνυμενα ή βαπτόμενα, ειώθασιν άναδιδόναι μάλιστα τήν 
νεφέλην, έάν τεχνικώς έψηθή ' και ό'περ κάμνει τις τη τών όλων 
άναλήψει, ταΟτα ή κιννάβαρις δυνάμει ούσα, νεφέλην ορ^, και δια- 
βαίνει, μετά πάντων λειωθεΓσα. 

3] Άλλ' Γσως έρεΓ τις ότι βέλτιον τήν νυν πεπηγμένην συλλειουν 

2δ (f. 151 ν.) νεφέλη ΐουμένη, οτι άπλήν πήξιν αί γραφαι ου λέγουσιν, 
άλλα τήν κατά πάντων λευκήν έπιβληΟεΓσαν τώ ήμετερω χαλκώ 



12. — ■Jopo/.OfiiJLU;) Lb. — αλλαι ΒΑ. — | 18. λύε•] λείου Β etc. — 19. κασσίτερου] 

15. — Après καιεργάζεται] ξ redoublé à i υδραργύρου Lb seul. — M mg. : 0' δλον 

l'encre noire M. — 17. Réd. de Lb, | sur une ligne verticale. — 23. μετά] ζατά 

d'après les corr. de Ε : θυεία μολυβδίνΓ, ι Ε et mg. : alias [χετά. — τελειωΟείσα Lb. 

ζα; δοίουζι μ,ολυβίίνω τήν ασβεστον καΐ τήν j — 25. νε^εΤ-ην ίωμενην Lb. — 2G. ::άντα 

ζ',ννάβαρ'.ν ζα; ό'ξο; λείου. — Χη^Ίΐ Ε. — | Lb, ici et 1. suiv. 



L ALUN ROND iy3 

■TTCiîtv αυτόν άσκιον άργυρον. Οΰτως ό κατά -αντων Στέοαν^ς, του- 



:ιν καθ ' βλων των είοών τήν άτλτ,ν φαντάζεται 



και 



ά— λην λέγουσ'.ν, ίστε —άντε; ώς ούόέν ορώτιν ' — ροσεκ-νεύσατα -"àc 
ν.ά τ?,; -ήΗεως εις -ί -ΰρ, καΐ y-okiionGy. τό -νευυ,α τό βατιτικον, 
5 ούοέν όρα. Η οέ κιννάοαρ'.ς έψοα.ένγ; αετά των είοών ούκ ά-ολεΓ- 
ται το — νευαα ' οιωκόαενον γαρ αΟτης το —νευυια, τουτέστιν ή 
νεφέλη ΰτ.ο τοϋ τυρός, και άναοιδορ.ένη εις φυγή ν κατέ•/εται ύττο 
των συγγενών και οιωκόντων αυτήν σωαάτων, ιχάλιστα του κασ- 
σιτέρου. 

10 4] Ένομέν τίνα συνηγοροΰντα, ά οεί γοήσασΟαι στυ-τηοία στοογ- 
γύλη άντι νεφέλη;. Και ή Μαρία συνήγορε? λέγουσα " « Αί δε γύσεις 
των καταβαφών γίνονται έν ληκυΟίοις -/λωροίς, το -ΰρ εκ -ροσαγωγής. » 
Ή οε κάαινος φουρνοειδής, έχουσα άνω τοΰζ [χαζοΰς. Έάν δε [χή εΰ-ο- 
ρήστ,ς, βάλε στυ-τηρία; στρογγυλής το διπλούν, ήγουν κινναβάρει y ρωι- 

15 σάα.ενον, το αΰτο ορασαι κάλλιον ' έπειάή υ.ετά άλλων φακινίνων και 
εΰεργές. Ή γάρ νεφέλη άναλαζ'οΟσα [jlovov τα δ σώαατα. Λέγουσιγαρ 
τίνες ίτι και έκ των άλλων σωαάτων άναλαίλβάνεται, και αάλιστα τ?; 
νρυσοκόλλης ' εγώ οέ οΐοα ότι αόνον νουσόκολλα ούκ άναλαυ.οάνει, 
άλλα τάνα ούοέ Ιώντα καΐ έκλειωΟέντα τα σώαατα ττάντα οέοουσι ττν 

20 νεφέλην. 

ο] Ότι τταρά Άγαθοδαί αονος εί'ρηται οτι ή -/ρυσόκολλα και ή 
νεοέλη οίλαι αλλήλων εϊσίν ' και άναλααβάνει αΟτΓν. Και τ αέν ώ; 
τα ρινίσ[χατα [φίλαι αλλήλων^ , ή δε ουδέ δια της συλλειώσεως της κιν- 
νιβάρεως ε•/ει τήν φιλίαν. Άαφότερα γαρ Ηηρά οντά συλλειοΟνται, 

25 και κατά τοΟτο οίλαι εισίν. Πάλιν οέ, ουνάαει ούσα, νεοέλτ τον ου- 
νάυ,ει χαλκον άπεργάζει ' καΐ ευρίσκονται οίλαι. 



2. οιντάζοντα•. Μ. — 3. λεγουσιν] ϊγουοιν 
Μ (et en marge de Ε, mais biffé). — 
δ. M mg. : καλόν avec renvoi à opà. — 
oùSiv opî χαλως Lb, f. mel. ■ — ■ 8. καοΐίτε- 
pou] 'E;ji.o3 Β etc. — αάλ'.^τα τοΰ κασσίτε- 
ρου. "B/ojisv] Μάλιστα δέ τοϋ Έοαο3 • £/. 
Lb seul. — 10. M mg. : ίΐ. avec renvoi 



à στυπτ. στ:^. — ^i] F. 1. oi•.. — 14. M 
mg. : b• en noir, et -i puis le signe de 
tyz-jir:. σ-ρ. en gris. — 15. οα/.'νων Lb. — 
16. ενεργέ; AKELb; ενεργέ; γίνεται Lb. — 
23. οΓ/.α Ε. — M mg. : -f-. — λε'.ώσεω; 
Lb. — κινναβαρώσεω; BAK ; κ:νναβαρ!ω- 



σε'ω; Lb. — 2G. ίτ.ι: 



γα; 



Β, etc. 



174 



ZOSIME 



0] ΔεΓ οέ ζητεΓν ό'-ως τα f. 1ο2 r.) πάντα άναλήψετα-. ή νίφέλη, 
ού μόνον ζώντα λελητ[χένα σώαατα, άλλα και κεκαυιχένα. ΚαΙ γάρ 
τή άληθεία καΐ μέταλλα άναλααβάνει, μάλιστα όσα χαλκού γένεσιν 
Î'/ouai. Ει οέ οΰκ εύ-ορεΓς, βάλλε κινναβάρεως το ο'.-λοΟν ' τάντων 
5 οέ εΰττοοία. Τον οέ και νουν ό o^oaoooc αινίττεται. ΑεΓ σε οϋν -άντα 
έπινοεΓν, έν ττρώτοις όέ μή άργεΓν ά.τ.ο της ziyyrfi ' ή γαρ μελέτη 
έπΙ τήν aXrfiv/r^'j οοον άγει. ΤαΟτα δέ μοι λέλεκται, οεΐΗαι βουλομένω 
ό'τι τάχα και ή στυπτηρία στρογγυλή ομοίως ορα, καθώς είπε μάλισ- 
τα καΐ τ θεία ΛΙαοία. 



10 



πι. XXI. — ΠΕΡΙ ΘΕΙΩΝ 



Transcrit sur M, f. 1 52 r. — CoHaiioiiiié sur B, f. 1 36 v. ; — sur A, f. 1 2 5 r. ; — sur 
K, f. 23 ; — sur E, f. 62 v.; — sur Lb, p. 233. — Les variantes et restitutions 
de M ont été reportées en marge de K. — Chap. 44 de la compilation du Chrétien 
dans Ε Lb. 



1] Ουκ έμέ έ-ηρώτησας τον περί θείων λόγον, μέχρι της 'â'r^u.zz'jv 
ζυορ•/.ούσχ ; Σοι οΰν ό λόγος καιρίως λεχθήσεται * εγνως γαρ ώς ου 
μόνον ό φιλόσοφος θείων έμνημόνευσεν, άλλα και πάντες οί προφηται * 
άνευ γάρ αυτών ουδέν έσται, τουτέστιν άνευ τοΟ θείου ΰ'δατος. Το 
1δ γάρ όλον σύνθεμα οι ' αΰτοΟ αναλαμβάνεται, και οι ' αύτοΟ οπταται, 
και οι ' αυτοΰ καίεται, καΐ οι ' cù'oO πήγνυται, και οι ' αύτοΰ 
βάπτεται, καΐ δι ' αΰτου ίουται, και δι ' αΟτοΟ έΗιουται. Φησιν γάρ " 
<ί Επίβαλλε ύδωρ θείου άθίκτου καΐ κόυ.υ.ι ολίγον, παν σώυ«.α 3άπ- 

Ι ι ι ί ' 11 

τεις. » Το δέ αΟτο άκουε ' « Έα κάτω και γίνεται 



20 νές μυστήριον τούτο ». 'Αλλ' ερεΓ 



τί OULO10V ΰοατι θείω Οεΐι 



ω- 



2. άλλίλησαε'να Β etc. F. 1. λίλό'.ω- 

[ίένοί, délayés, dissous (M. Β.). — 5. τόν 
δέ VOJV γ,Λΐ Β etc. — 7. λε7.ί/θα! (sic) Μ. 
— 8. ή] ό Μ. — 10. Titre dans Β etc. : 
— £ρΙ των θε:'ων υδάτων. — 12. ένορ /.oDîa 
Lb. — y.up:'w;AKELb. — 14. Τό γάρ όλον 
σύνΟϊμα — ::χν σώιια βί;Γΐε'.;] Cp. III, Χ, 2, 



ρ. 144- — Ligne verticale en marge de 
Lb jusqu'à -Sv σώμα J3a:r:£i;. — 18. F. 1. 
Έπιβάλλων. Cp. p. 145, 1. 3. — 19. "Ex 
κάτω, χαΊ γίνεται.] Cp. Stephanus, p. 247, 
éd. Ideler. — 20. τοΟτό έτϊ;ν Lb. — Réd. 
de Lb : Ti SjiOiov θεία και Οειώοη /.α'; όοατ! 
Giiou. 



LES SOUFRES 



17:) 



δών, καΙ ΰοωο θείον ; τ.ρος βν — ρώτον ΐροΟυ.ζν 6~'. τ.ο~ζ τίς ά—ο θείων 
έ-οίτ^^τέν τι ιχετά άλλων " έττειοή οέ οΟοέν ίτ.οιτ^σιν, οικαίως ό έΐΛος 
φιλόσοοος αύτας ού παρέλαβεν, καθώς ή[Αΐν νοείται. 

2] Λοιτΐον ΟεΓον καλεΓται το ΰόωρ του θείου ' άκουε. Λέγεται θείον 
δ ή κάτωθεν άνω άναπείΑπομιένη αιθάλη, ενΟεν και τήν τέφραν τήν 
γινο(Λένην έν τοίς τοί•/οις τοις καπνιζοριένοις θείον καλοΟσιν ' όι/.οίως 
τάς ραθάαιγγας τα; ά-ο-ι-τοΰτας ά-ό των λοετρών, και τα; ε'ις τα 
πώματα των λεβήτων έστη-(ί. 152 ν.) κυι'ας σταγόνας, θεία καλοΰ- 
σιν ■ καΐ — άλιν ά-ο -υρος κάτωθεν άναπε[Α7;όμενον άνω, θεία καλου- 

10 σιν ■ και τήν ΰορίρ^[ΐ)ρο-'/ λευκήν θεΓα καλουσιν, δια το και αύτο 
άvα~^[JL•;:εσ■Oαι. 

3] Είώθασιν δε οί άργα,ΐοί λετττω •ΰυρ1 και λευκανθίοις άκαυσ-τοΟν 
τα θειώδη ' δπερ θέ το πΟρ ποιεΓ χωρίς φύσεως, τοΟτο ό ήλιος -οιεί 
[Λετά θείας φύσεως. Και ό Έρμιης Ό [λέγας φησί ' « "Ηλιος ο ττάντα 

ΐδ -οιών ». Πάλιν ό Έραης πανταχ^ου ελεγεν ' « Θες έν τω ήλίω, 
και * τοίβε νε;3έλην έν τώ ήλίω ' και άνω και κάτω τον τλιον 
σηααίνει ' -άντα τ.οό ορα, και πυρ ήλιακον, ώς προείπαμεν έν τοίς 
λευκανθίοις ' είκότως και το άλλο σύνθεμα ούτως ζώννυται άλμη, 
έως ου λευκανθή. Και κατά του είπόντος εις τά Οπό κύνα και τάς 

20 ήλιακάς, των αμφοτέρων πείρα διδάσκει. "Ωσπερ γάρ ή ζύμη του 
άρτου ολίγη ούσα τοσοΟτον φύραμα ζυμοΓ, ούτως και το μικρόν 
χρυσού ή άρ^^'ύρου πέταλον το παν τέλειον γίνεται ξηρίον, χκαί)• 
άπαντα ζυμοΓ. Και έάν άκούσωμεν γ' ή ε' ή ζ', τάς ολας ιε' ' ούτως 
ποιοΟντες οοκοΰσιν, και άναμαλάξαντες πάντα έν ϋαλίνοις σκεύεσιν ' 



1. -Λ-ζ -:'; Β etc., f. mel. — 2. με-: ' άλ- 
λων (S sur grattage) A; μίταλλον Lb. — 
3. αυτά Lb, f. mel. — καθ ων ΜΒΛΚ; 
καθ 'δν ELb. Corr. conj. — 5. ι'.Οάλτ; oni. 
M; souspointillé dans K. — 6. σΐοι'/οίς 
M. — 8. It/.r-.w/ M (confusion du β et 
du ■/., fréquente aux x•^ et xi" siècles). 
— 9. τί ά-ό -υρός άν«;;Ξ!Λ-οαενα Lb. — 
10. M mg. : ώρ (ώραίοτατον ?) ά:;άντων, 
sur une ligne verticale et en lettres re- 



tournées. — αυτό] αυτήν Lb. — 12 et 
18. ).£jzavOia;; Lb. F. 1. ληκυΟιΟίς (Λ/ . Β.). 
— 13. 31] γάρ Β etc.). — 20-22. Cp. une 
phrase semblable, p. 145, 1. 9-11.— 
22. τε),2;ον] μελισόν M. F. 1. μΐλλησον. Cp. 
1. c, 1. 10 : [icAÀit. — 23. Réd. de Ε : 
χα'ι οϋτω γάρ -οιοΰντε; Sozo'ju; μεν άναμαλά- 
ξαντε;... — Réd. de Lb : οϋτω γάρ τ.ο•.ε\ν 
δο/.οϋσι (corrigé en δοχοΰμεν) άναρ,αλά- 
ζαντ;;. . . 



1 76 



ZOSIME 



τα γαρ όστρακα καΐ ζαρατηρούαεΟα έν τη ίώσε•-, ίνα [χή τ:'!•/] τήν 
βαφήν και το της βαφής άνθος ' άπαξ γαρ φΟάσασα κορεσθηναι καί 
βαφηναι ή δεκτική αυτή φύσις τοΟ χρυσανΟίου, ή σκωρία χαλκοΟ 
ούκέτι πίνει το άνθος της ίωσεως. 
5 4] Της βαφής έκεΓ έν ύάλίνοις ποιου[Αεν (έπειοή συ[α.πάσ•/ει τη 
ίώσει), οΰ ψηλαφοΰντες χερσίν ' θανατηφόρος γάρ έστιν, ό'τε και ό 
•/ρυσος έν αύτω σαπή, ο πάντων των μετάλλων δηλητηριωδέστερος. 
Οί [Λεν συλλειοΟσι τω ίω ο [χεμάθηκας, θείω λέγω, χρίουσιν πέταλον 
Cipyupou. Καί οΰτως έκ προβάσείος οπτοΰσιν το τε^νικον όργανον 

10 καμίνω τω έοικοτι οινι/εΓ και τω χωνίω τω βαθμ^οείοεΓ, και γίνεται 
χρυσός. 

5] Τινές δε, καΐ Μαρία των ύποκάτω του ζωοίου έμνη[ΛΟνευσαν ' και 
ούτως εποίησαν, ύδράργυρον, φησιν, και ΟεΓον και ιόν λειοΟντες ολα 
όαοΰ έν ήλίω, έως ου (f. 133 ν.) γένηται όλον όλβιος. Και λέγουσιν 

15 οτι ούτος είσακτικώτερός έστιν. Ιινές αυτήν τήν ΐ'ωσιν [Λονην έλειω- 
σαν έν ήλίω, ως ΐΛηδέν βάλλοντες, άλλα φάσκοντες έχειν αυτών τά 
ζητούμενα ' άλλοι τον ίον υδατι Οείω έλείωσαν, φάσκοντες αύτο είναι 
θείον ■ αυτό και ύδράργυρον. Και ^y.Xkoy αυτούς των άλλων άπεδε- 
ξάαην. "Αλλοι ύδράργυρον εβαλον, οί μεν ώμήν, οί δε παγεισαν ξαν- 

20 Οήν. Τινές δέ μετά τήν ΐ'ωσιν ουδέν περαιτέρω περιειργάσαντο. 

()] Οί φιλόσοφοι δέ ήνίξαντο μετά τήν ΐ'ωσιν, λέγοντες ' « Και 
γ^ρυσον καταβάπτεις «,ώστε κάλλιον μετά τήν ΐ'ωσιν ένεργεΓν. Έτεροι 
οέ των ίερογραμματέων των συγγραψαμένων περί μόνην τήν τέχνην, 
ασχολουμένων έν τη λειώσει, μόνην έφασαν τήν ΐ'ωσιν τά πάντα 

25 ποιείν, μάλιστα καΐ ιόν. Καί ούτως αύτοίς ήρεσεν. Λλλοι δέ έψή- 
σαντες, ώπτησαν και ήψησαν έκ -/ώνης, οΐς το πάν της λειο^σεως 



2. κορευΟηναι Μ. — 3. ypuaavOÎou] /ρυσοϋ 
τοϋ θείου Ε; τοϋ /ρυσοϋ Lb. — τ/.(ίΐρ•'α; 
mss. — 5. Cp. III, χχιχ, tout le § ι5 
(= *). — 6. ψΓίλαοώντεζ Lb, mel. — Réd. 
de * : οτε υδράργυρο; καί εν αύτω '/p'j<s6i σατζί] • 
δτι "άντων... — 8. ο αεμαΟ. θείον ' λε'γω 



οέ /ρ. Lb. — 10. θ''νυ/! Β etc. F. L οοίου- 
■/.t. — 12. τοΰ ύποζάτω Lb. — ζ^μίου Β Ε 
mg. Lb. — 14. ôXSio;] όλον ιός Β etc. 
— 15. ΐ'ωσιν] λειωσιν Β etc. — 16. αυτών] 
F. 1. αύτοΤς. — 19. όίλλοι ?Λ Lb. — 24. 
ε-^ησαν Μ. — 2(5. έν -/ωνείο'.; Lb. 



SUR LES MESURES 



177 



ήοεσεν ' οίς ούν λείωσις [^^νη ήρε;7εν, r^ziOLkoL αργυρού -/ρίοντες 
ώτ:τησ•αν και ήψησαν. Εις 'ζοσοϋ'ζο-^ οέ έλείουν ώττε -άντα υ.•.αεΓ7θαι 
το Λε'.ου[Λενον, καΐ ΰοατι κα•, ύοραργΰρω, καΐ ει τιν. το'.ούτω. 

71 ΚαΙ ώιτ.ζο έν τή έψτ,σει τη τεγνική οιάοοοα γοάααατα άνα- 

5 δείκνυνται, οΰτως καΐ ο Λ^'α Oooaiaojv οτι υ,ΐίλλον ούτος —λέω 

ττάντων -ερί των λείωσεων έφρόντισεν. Εις τοΟτο τυνηγοροΟσιν έν τη 

λειώσει του ττιοο-ωττιοίου θείου αετά νουσοκόλλτς, και άλος άνΟίου. 

ι ι /.Ι < • ' 

Έάν δοκ'.μάστ.ς, οησίν, ο'.άοοοα καίεται, έ•Ι/ει, οησι, 7νειών έν ήλίω 
εως γένηται " έκ τούτου μ.αλλον τήν εψησιν, λείωσιν έτεκαήραντο " 
10 τοΟτο τζοιοΰσιν, βουλόί^ενοι έττιοείξασθαι τήν τοΟ φαραάκου ούναυιιν, 
σκευή τα αργύρου λαιχβάνοντες, και το ή[χισυ ypi^y-^ii:, το οάραακον 
οζτοΟσι και έκαέρουσι τό σκεύος κε•/ρυσωυ.ένον το υ-ίρο: το •/ρισΟέν " 
Το οέ έτερον άκέραιον αενει. ΚαΙ ούτως αέν ό ττερι θείου ύοατος 
λόγος. 



1δ 



III. χχπ. — ΠΕΡΙ ΣΤΑΘΜΩΝ 



Transcrit sur M, f. 1 53 r.; — CoUationné sur B, f. iSg r.; — sur A, f. 127 r,; — 
sur K, f. 24 V.; — sur E, f. 65 r.; — sur Lb, p. 243. — Les variantes et resti- 
tutions de M ont été reportées en marge de K. — Chap. ^5 de la compilation dit 
Chrétien dans Ε Lb. 

1] (f. 153 V.j Ό -ερΙ σταθμών λόγος το τταν της έψήσεοος οαίνεται 

συνεχών αυστήριον " αύτο γαρ σύνθεσις, αύτο σταθμός, αύτο λεύκωσις, 

αυτό ξάνΟωσις. Ήρέαα οέ -ως έν τω -ερι συνθέσεως λόγω, ταΰτα 

-άλιν —ερι •/αλκοΰ και ίοόσεως. Φαίνεται οέ και αυτός τοιοΟτον 

20 μόλυβοον λαμβάνων, ù.o ' où και αυτός ' Σκόρπισον [).ο\ύζοω ' οΰχ 



4. γρά;χ!ΐατα] /οονϋτα ΒΑΚ Lb ; "/,^ω- 
μάτων Ε. — «να3Ξ•'/.νυτα! Β etc. — 7. 
-ροσω-οπ:3;Όυ ΒΕ (-0 surpointillé Ε). — 
-0J θίίου Lb. — 8. 5ια9'''?ω; Lb seul. — 
9. F. 1. ίως fV/T-3.•. <•.ο;>. Cp. p. précéd. 



1. 14. — IL Ti i-.o apyjpoj Β etc. — 13. 
F. 1. oZ-o:. — 18. 'Hpé[i.« 0. ^. όσα... Lb. 
— 19. /.a; '(ύσίω; είρη/ε Lb. — 20. μο'λυβ- 
δον] μολΰβοω Lb seul. Le signe du plomb 
dans les autres mss. 

2:! 



178 



ZOSIME 



απλώς ελεγεν, άλλα το άπο ν.'^Ίίτΐ7.ο\^ καΐ λιθάργυρου ρ-έλανι τώ 
ήμίών. Ή δε σκόρπισις έμοι λείωσις φαίνεται, ώς άποοείςω έ"/- -ασών 
των γραφών εν τη έ[Λ-?ί κατενεργεία περί τοΟ σταΟ[Λθΰ. ΕίώΟασιν γαρ 
δι ' ών καίουίτιν ή σκορπίζουσιν ή έπιβάλλουσιν, δια τούτων συστα- 
5 θαίζειν κεκρυμριένως ' σταΟ[Λίζουσι τον [Λολυβδον ' ος και δια της 
διασκορπίσεως, και συσταΟαίζεται λεύκωσις και ί'ωσις δια της επι- 
βολής. « 'Επίβαλλε γαρ τοΰ λευκοΟ φαρ[Λάκου το ήμισυ », και τα έξης. 
2] Πάντα ουν εν πάσι κέκρυπται τη τέχνη άπο συσταθμίσεως και 
ίώσεως, 0[λοΟ πάντα * επειδή εκ της προϊζανούσης θείου τη φιάλη, 

10 ούχ όράται το ύποκείμενον σύνθεμα πότε λευκανθή έ| αυτής θείου 
γινώσκουσιν. "Οταν γαρ λευκή γένηται, το τηνικαυτα γινώσκεται 
και το ύποκείμενον λευκανθέν. Ένθεν ό ΆγαΟοδαίμων καθ ' έκάσ- 
την λαμβάνειν θείΌν ελεγεν, ή λευκήν ή οίαν δήποτε. 'Εκείνη γαρ ή 
μηνύουσα τήν οπτησιν, ήν άρπάζουσι και κατακαίουσιν εις το λεί- 

15 ψανον του θείου, και εκκρίνουσιν μάλλον ή έςίουσιν ' λευκανΟέν γαρ 
άρπάζουσιν. 'Εάν γαρ έάσωσιν, έπι το ξανθον τρέπεται. Διο τοίνυν 
και τοΟ θείου τοΟ λευκαίνοντος, το πάν του σταθμού -κα,^,ά. των φιλο- 
σόφων ζητήσωμεν. Έχει ούν έν τη υστέρα των ζωμών αρσενικού γ° α , 
και v['ZÇiO\} ήμισυ, και φλοιών φύλλων περσέας απαλών γ" β', και 

20 άλας ήμισυ, και συκαμίνου χυλοΟ γ° α , και στυπτηρίας σχιστής ' τού- 
τοις συλλειώσας δλα όμοΟ έν δξει ή o\jç>m, ή άσβεστου στάκτη, 
εως (154 Γ.) γένηται ζωμός. Είτα έν σκιά [πυρός] καταβάπτει πέταλα 



1. τό] τοϋ Β ; τφ ΑΚΕ Lb, mel. — 
3. εν τ^ Ι. /ατ ' ενεργειαν συνΟεΊε; Lb. — 
5. ος] ό Μ. — G. γαρ, οησι Lb. — 7. "«3») 
Lb seul, f. meL — συσταΟμιωοεω; M; συσ- 
ΤίίΟ,αησεω; Β. — 9. Après προϊζανούση;, le 
signe, ou de νεφέλης, ou de θείον dans M ; 
signe de θείον dans BAKE ; signe de θείον 
surmonté de celui de υδράργυρος dans E; 
υδραργύρου en toutes lettres Lb. Cp. 
p. 167, 1. l3. — 10. όραται] ό'ρα M; όρχ 
BAK. — 6είου] signe de θείον MBAK. 
A mg. : λοιπόν χης puis le signe de θείον. 



Réd. de Ε Lb : έξ αύτης λοιπόν τη; Οοραρ- 
fjpou (en toutes lettres Lb) γινοίσκετ^ι. — 
11. λευκή υδράργυρος γένηται Lb. — 13. 
θείον] mêmes variantes que ligne 9 ; 
ύδράργυρον (en toutes lettres) Lb. — 15. 
ε'ισζρι'νουσιν BE Lb. — 16. M mg. : περΊ 
ϋδατο; θείου, ι'" main. — Διό τοίνυν] Διό 
πώς Ε. Réd. de Lb : Διό πώς ïyz: ούν και 
τοΰ θείου του λευκ. τό πϊν, τοΰ σταθμού... — 

19. φλωόν Μ; φλοιόν Ε. — απλόν Μ. — 

20. τούτοις] τοις Μ. — 21. σταλακτη ενωσον 
εω; Β, etc. — 22. πυρ" Μ. 



COMMENT ON BRULE LES CORPS lyg 

καΐ ά-οσκ'.ώσεις τ.οιεΐ. ΔεΓ οΰν τα λεί-οντα rA-r.'-j. ζ'άλλειν, τζρί γε 
— άντων, άσβεστου [J^■έpη β τρος θείου και αρσενικού, καΐ σανδαράνης 
μέοος α , και τα ΰοατα ' καΐ τΐοιησαντες ΰοωο λευκον ααοαάοω τταοευι.- 
οερές, νι (ΧΊ'ζώ -οτίζειν ή έψεΓν τρούλλω το rpoi'.pr,u.£vov σύνθεμα. 



5 111. χχιπ. — ΠΕΡΙ καύσεως ΣΩΜΑΤΩΝ 

Transcrit sur M, f. 1 54 r. — ColLitionné sur B, f. i Sg v. ; — sur A, f. 1 27 v. ; — sur 
K, f. 2 5 Γ.; — sur E, f. 66 v.; — sur Lb, p. 249 — Les variantes et restitutions de 
M ont été' reportées en marge de K. — Chap. 46 de la compilation du Chrétien 
dans Ε Lb. 

1] Φέρε τοίνυν έκ των φιλοσόφων και τί έστιν καΰσις σωαάτων ζητή- 
σωμεν. Ό λόγος γαρ ο — ερί σταθμών άνηκεν ' άλλα μήν και το όλον 
συνέ•/ει. Αγαγε τον οιλόσοοον λέγοντα ' « Ααβών νεοέλην τήν άττο 
αρσενικού, ~ηςον ώς εθος, και επίβαλλε χαλκώ ή σιοήρω Οειωθέντι, 

10 και λευκανθήσεται. Τινές το θειωθέντι καέντι λέγουσιν ' μή άγνοοΟντες 
γαρ ο'ϋτοι τον χαλκόν καίουσι τω Οείω, και τον σίοηρον μαγνησία. Ούκ 
εστίν οέ αΰτη καΟσις, άλλα οΟορά. Ή οέ του φιλοσόφου καΟσις αΰτη 
λεύκωσις ονομάζεται. "Ωσ-ερ ή έξίωσις και τα άλλα ά—οοέόεικται λεύ- 
κωσις, ούτως και ή καΟσις ή t.olz ' αΰτω εν τούτω τω -ροκειμένω λεύ- 

15 κωσις " εν γαρ δευτέρω, ξάνθωσις. 

2] Αυτός ούν ό φιλόσοοος καίει τον -/αλκόν δια του ύδατος του θείου, 
έψών καθά —ρολέλεκται. « Έτίοαλλε γαρ, οησίν, του λευκού Ziy.piLay.o'j 



το ήμισυ 



και εσται t.^wzcj'^ 



'ζοϋζο ΐ'ίιζ'. 



γαρ 



άλλο 



ήμισυ εν 



ίώσει τηροΟμεν ». Διά τούτο και Πιβή/ιος άνω καΐ κάτω 
20 ρίσατε εις δύο μοίρας το φάρμακον ». Έλεγεν " α Καύσατ 



« Λιαμε- 
τον -/αλ- 



2. σανδαρά/η Μ. — 3. χαΐ τό ίίο Μ. — 
-ο•τ|σαν--α; Lb, mel. — 4. f]] και Ε. — 
τρούλλου Μ . — 9. λί•.ωθ='ντ; Κ. — 10. τό] 
τώ Μ; τω Ε Lb. — tif, om. Β. etc., f. meL 

— 11. μ.αγνησ:αοΐη. M. — A nig. : ση. — 

13. M mg. : Aï;, à l'encre noire. (Cp. 
Lexique, ci-dessus, p. 10, 1. 41. — f, 



εζι'ωσ:; και τ; λεύκωσι; Lb (λεύκωσις biffé 
dans Ε). — 14. Après λεύζωσ•.;] γίνεται 
et au-dessus ; ονομάζεται Ε. — λεΰκ. ονο- 
μάζεται Lb. — 15. γάρ] F. 1. οέ. — ξάν- 
Οωσίς έστ•. Ε. — 19. Πηβτ[χιο'ς οηΐ'.ν Lb. 
— 20. Μ mg. : ώδε Ν» (se. νοε: ?), à 
l'encre noire. 



1 8ο 



ZOSIME 



κον έν οαφνίνοις ξύλοις, τουτέστιν έν τώ λευκώ συvθέ[JLατι ' φύλλα 
γάο οάφν/]ς οΰτως καίοντα'. τα σώυ.ατα έψόιχενα οιά του ΰοατος του 
Οίίου, οαοΰ οέ καΐ λευκαίνονται ' το γαρ « επίβαλλε )'^αλκω ή σίδήρω 
ΟεαυΟέντι " τούτω καΐ λευκανΟήσεται. ΚαΙ ό Άγαθοδαί[Λων ούτως 
ό -αρεγγυα, ίνα ζώσιν τα σώΐΑατα καΐ έψώνται ριετά της νεφέλης τω θείω 
ύοατι. ΚαΙ ούτως έστΙν καυσις και λεύκωσις ' έν γαρ τω κασσιτέρω 6 
φιλόσοφος (f. 154 vJ τήν εψησιν ύπέθετο " α τήν προγεγραρ.[^.ένην 
νεφέλην εψει έλαίω κικίνω ή ραφανίνω 7ΐροσ[Λίςας βραχύ στυπτηρίας. 
Είτα φησιν ' « Ποίει [Λίγ[χατα του κασσιτέρου », και τα έςης " πάντα 

10 τέλεια οιά fAιας τάξεως. Άπο γάρ των ήριερών τα ολα έ(α.νηια.όνευσεν ' 
άπα των ελαίων ίοΟ ίίόατος τοΟ θείου ' άπο της στυπτηρίας, το θείον ' 
άπο του κασσιτέρου, τα ούο συνΟέριατα ' ή γαρ νεφέλη κατ ' αυτόν 
δΰει. 

3] Αί γοΰν έπιβολαι κατά των τοΟ θείου πάλιν ζω[λών ' ή οέ 

15 οπτησις κατά του βλου, ήτις καΟσις ή έψησις και λεύκωσις. Έν 
τούτω καίουσιν και έψουνται τα σο^υ,ατα. Αυτή ή καΟσις ή άπ 'αιώνος 
κηρυττοαένη, τούτον ον πάσαι αί γραφαί αυστικώς όιοάσκουσιν τον 
χαλκον θείω καίειν. Αί οέ άλλαι καύσεις φθοραί είσιν ρ,αλλον ή καύσεις. 
Ούτος εάν καη, εύχρηστος yαλκoς εις πάντα και ετοιαος είς καταβαφήν, 

20 ώς και έκταθείς ήλεκτροΟται. Και εάν πλεονάσης τα φώτα, γίνεται 
ξανθόν τα ή[Λΐσυ το θεΐΌν καιό(Λενον ' της γαρ ιJ.αγvησίας το τέταρτον * 
και ούτως -/ρώ^υιεθα έν τω -/αλκω γ° δ', σιοήρου γ°α , και μαγνησίας γΟ 
C, κασσιτέρου δε και μολύβδου -/αλκία ζβ'^, και καδμίας, και κλαυ- 
όιανοΟ, και γρυσο•/.6ΧΚ'^ς, και κινναβάρεως προς άνάλογον τούτων 



2. τά 3à σώ[-ΐ. έ'ψονΐαι Lb. — 4. ΟειοΟε'ντα 
Μ. — 5. έν -Μ 0. Ο'. Lb. — 6. Ιν γάρ τ. ζ.] 
εάν γ, Τίο /.. Ε ; =άν γ. τΐ] υοραργύρω Lb. 
(même variante plus loin, 1. g et 12). 
— 8. στυπτ. σχ^ιστης Lb seul. — 9-12 
■/.a'i τά Ιξης — χασσιτε'ρου om. BAK. — 
11. τό ϋ5ωρ Lb mel. — 12. ζαΟ ' Ιαιιτήν 
Lb. — 15. /.α\ λεύκωσ:; /αλείται, κα\ εν 
ταύτα:; ■/.χ•'οντϊ'. Lb. — 17. το^ιΟΊ ίίν] τοϋτο 
ουν Β etc., mel. — 19. Réd. de Lb : Οίίτω; 



ουν εάν y.oif,, καλός και E'jypr,TtO; yx'^y.ô^ είς 
;;άντα γίνετα;, κα; ε'τ. — ■/αλκό; om. Μ. 
— 20. δ; κα; έκτ. Lb. — • πλε'ον εάσης Μ. 
F. 1. ;;λεονά77]. — 21. κα;οαενος Μ. — τό 
τε'ταρτο'ν in-.: Lb. — 22. Réd. de Lb 
(d'après les corr. et add. de E) : έκ τοϋ 
■/αλκοϋ όγγ;α;ς τε'σσαρσι, κα\ έκ το3 σ;δήρου 
όγγία μια, και έκ της μαγνησίας γραμμαρίοις 
ζζ, έκ της υδραργύρου δε και μολ. κα"ι y αλκίων, 
κα'ι κάδμια;... 



MESURE DU JAUNISSEMENT l8l 

των ο'>,~".ών. Καν τε γαρ έξ ίσου —οιήσης ή πλέον ή έλασσον, έ— ιτυγ- 
-/άνεις ' οΰτως οίκονοαεΓσΟαι εργώδες έστι καΐ εύηΟές. ΔεΓ οϊ txz-y. 
σταΟΐΛΟΰ έκΟέσθα•., Ληαοκοίτου ειρτκότος " « Ούοέν ύ-ολέλειτζτα•., 
ουδέν ύστερε? ». ΚαΙ tjià τήν ΔηΐΛοκρίτου άρετήν, οΟδέν ύπολεί-ε'.. 
δ Ή γαρ σΰνθεσ'.ς του ά-ολελυαένου, λέγω δε ύδατος θείου καΐ νεφέλτ,ς 
ά'ρσ'.ς, άφθόνως ύμΓν εξεδόθη ' ή δε εκδοσις αύτη ή της βίβλου έραηνεία. 
Έ—ειδή τοίνυν — εοΐ σταΟαοΰ και καύσεως ά— οοέοεικται, οέοε καΙ τ.ζοί 
σταθμών ξανΟώσεως ζητήσωμεν. 



111. XXIV. — ΠΕΡΙ ΣΤΑΘΜΟΥ ΞΑΝΘΩΣΕΩΣ 

Transcrit sur M, f. 1 54 ν. — Collationné sur Β, f. 141 r.; — sur A, f. 138 \.; — sur 
K, f. 26 Γ. ; — sur E, f. 68 r.; — sur Lb, p. 257. — Les variantes et restitutions de M 

ont été reportées en marge de K. — Chap. 47 de la compilation du Chrétien dans 
Ε Lb. 

10 11 Αιατί ό Άγαθοδαίαων έανηαόνευσεν ; οΰν Γνα σταΟαον 
(f. 1ο5 Γ.) διδάξη, αλλ ' ίνα '/.Ciov.o'j καί έλυδρίου το δι-λάσιον των 
άλλων τΐοών CÎAAq ' αΰτα•. γάρ είσι βα-τικώτερα'. ' τον γάρ σταθαον 
κατά άνάλογον τοΟ λευκού θείου τοιε? ' εκ τε θείων καί υδάτων καί 
— οών Οθ(χ>ρ ΟεΓον, ο καλείται τταρ ' αύτοΐς ΰδωρ άΟικτον. Έκ τούτου 

15 -οτίζουσιν έψουντες το λευκον σύνθεμα και ξανΟοΟται. Και οτττα ώς 
ήχουσας ττρότερον, αρπάζων πάλιν έως ου ξανΟωθη. Ομοίως οέ έστιν 
τοΟτο σταΟαος καί ίάνθωσις. Ούτος ό πε:ί σταΟαών καθώς ποοεΓπεν 
δ λόγος. 

2] Δε? δε είόέναι δτι εν τω έπιχειρεΓν το πράγμα πολλά αίτια 

20 συμβαίνει ' τα μεν όφθαλμοοανώς, τά δε ού'. Έστι δε τα πρώτα 
πλυνόμενα ή μιγνύμενα, μολυβοό•/αλκος, καί τά όμοια, πυρίτης καί 
τα οαοια. ΔεΓ δέ καί tsv πυοίτην καί τον άνδοοδάααντα, αή οΗει 

2. οϋτω; ούν οίκονοαϊϊν Lb. — 3. τα -άντα Ι θείον —o:t~. Lb seuL — 14. -α; ' xjt M. — 
έχθε'^Οα•. Lb. — 4. [χατί-,ν MA. — 6. 7;;jlîv Lb 15. Réd. de Lb : -οτι'ζουιιν II- /.ai ξϊνΟοϊν- 

seul. — 10. suLv. τοΰ σταΟαοϋ Lb. — 13. ts; ■/.»'; ό-τώντε;, -/.Λ: r.iX:•) αρπάζοντες εω;... 



l82 



ZOSIME 



πρώτον οίκονοι^εΐσθαι, καθώς ε/ουσιν αϊ γραφαΐ, ίνα μ.ή τό χαλκώοες 
αύτοΟ Ιωθη, τα δε ύστερον συαΐΑΐσγό|Λενα κινναβάρει, καΐ τα δ'αοια • 
ή έγχ_ωρεΓ καΐ έν ήλίφ, καΐ τα όμοια.. 

3] Μαρία γαρ προ πάντων [^.ολυβδόχαλκον καΐ τάς ποιήσεις " ή 
5 γαρ καΟσις ήν πάντες οί άρχαΓοι κηρύττουσιν, Μαρία πρώτη φησίν * 
α Ό y αλκές καείς Οείω και άνακαμφθεις νιτρελαίω και έκτινα/Οεις, 
και πολλάκις τα αυτά παθών, χ_ρυσάς -/.ρεΐττον άσκίαστος γίνεται. » 
Και τοΟτο ό θεός είπεν ' « "Ιστέ πάντες άπο της πείρας ό'τι καΰσαν- 
τες τον ναλκον θείω ούοϊν έποιήσατε ' έπαν οέ καύση τοΟτο το θεΓον, 

10 τότε ου μόνον άσκίαστον ποιεΓ, άλλα και έπΙ τον χ_ρυσόν βαδίζοντα. » 
Ένθεν και Μαρία έν τοΓς ΰποκάτω τοΟ ζωδίου και δεύτερον αυτό 
έβόα, και οησιν " « Και τοΟτό [λοι Ό θεός ίγ οίρίσο/.το ' ό'τι yαλκoς 
ποώτον καίεται θείω, είτα σώμα της μαγνησίας ' και έκφυσατε εως 
έκφύγωσιν άπ ' αύτοΟ μετά της σκιάς τα Οειώοη. Και γίνεται ^_αλ- 

15 κος' άσκίαστος. 

4] Ούτως ου ν πάντες καίουσιν. Ή Μ ω σε ω ς μάζα " « Ούτως καίε- 
ται θείω, και άλι και στυπτηρία, θείω (f. 155 ν.) λευκώ λέγω. 
Ούτως και Χίμης είς πολλούς τόπους καίει μάλιστα τήν δι ' έλυ- 
δρίου. Ούτως και ΙΙηβίχ^ιος " « Και ή έν δαφνίνοις ξύλοις ». Περι- 

20 οοαστικώς τω λευκώ θείω άπο των φύλλων οάφνης αίνίττεται. 
Ούτος ό περί σταθμών λόγος. 

5] Τούτο ούν άνω και κάτω Μαρία εις μυρίας τάξεις ελεγεν. 
α Τον τ^μίτερον -/αλκόν καυσον τω θείω, και εκτιναχθείς, εσται 
άσκίαστος. » Ού γάρ μόνον οΐοεν καίειν τω λευκώ αύτώ θείω, άλλα 



2. σΐ)ΐλα:γνύμενίχ Β etc. — 3. έν om. Μ. 
ήλ•'ω en signe M ; εν -/ρυσω (en toutes 
lettres) Lb seul. — 4. γάρ] F. 1. oi. 
— Réd. de Lb : y.xX τά; -. λέγε; • -ήν 
γαρ y.aïoiv... — 5. οί"'"'] ''•"-'' Lb. — 
6. άνα/αυΟε';; Β etc. — 7. χρυσοΰ Lb 
seul. — ζρείτ-ων Β etc. — zat άσχ. γίν. 
Ε. — 9. -/.αΰσητε τούτω τώ Οε:ω Β etc., f. 
mel. — 13. iy/Mix-m MB Lb ; φυσσίται 



AKE. Corr. conj. — 17. στυ-τ. i/j-'^r^ 
(en toutes lettres) Lb. — 18. Χΰ;χτ,; Lb 
seul. — κα•';!] -/.ai Β etc. — τήν] ή Lb. — 
19. Πτ-,βτί/ιο; BAKE; Πίβ-^/ιος Lb. — κ« 
ή] y.xU: Β etc. F. Ι.καίε. Cp. p. 179, 1. 20. 
— 20. τό λευχάν θείον Lb seul, mieux. — 
ύπό Lb. — 23. ζαΰσον] καύσατε Β etc. — 
κα\] ος Lb. — 24. καίειν αυτόν τοΐ λ. 0. 
Lb, f. mel. — αυτόν] αυτήν ΒΑ; αυτήν™ Κ. 



MESURE DU JAUNISSEMENT l83 

καΐ λευκαίνειν καΐ άτ/Λον τοιείν. Έν τούτω Δημόκριτος καίε'., 
καΐ λευκαίνει κοΆ άσκιον -κοιζΐ. Πάλιν το ξανΟον ΟεΓον où [Λονον 
καίουσιν, άλλα και άσκιαστοΟσιν καΐ ξανθοΰσιν. ΤοΟτο δ Δημιόκριτος 
λέγε•. ■ « Τήν γαρ αυτήν ένέργειαν έχει 6 χρόχος τη νεφέλη, ώς 
5 ή κασία τω κιννααώαω. » Και έν τη [λάζα Μοϋσέως ζ~\ τέλει 
δ[Αθίως κείται ' « Πότιζε ύοατι θείου άΟίκτου, και εο-ται ξανΟον, 
άσκίαστον ». Δηλονότι καείς. 

6] Αΰτη ούν καΰσ-ις, αΰτη λεύκωσις ή ςάνΟωσις, αΰ'τη έν τοΓ; 
δυ^-ιν άσκίαστος ' Οΰτως καίονται και έκτινάσο-ονται τον -/αλκον, 

10 γουσώ ίσον, άσκίαστον τοιήσετε, και τ.ροζ ΰί— λωσιν y.p^fjpou και 
yρυσoCί ετοιαον. Ούοεις δε <'άλήν> τήν πασαν όοον έπιστάϋΐ.ενος 
οί-λωσιν κατεργάζεται " έπει δαοιος τω τάς σταφυλάς ομφακας ονΐ(/.ζ 
ετι τρύγοντι. Τινές τω τζαντι όστράκω έν ύαλοίς κυβοις έψοΟσιν και 
οπτώσιν έ-ι της κηοοτακίοος ' και ταύτα καλοΟσιν ληκύθια. Ό 

1δ Άγαθοδαί[χων έν ταΓς λειώσεσιν ισχυρώς και ιατρικώς κολλουρια 
αγωγή είπεν λειοΟσΟαι. 

7] Αδτη ουν έστιν καΟσις σώαατων ' ούτος Ό τιερι σταΟ[Λών 
λόγος ■ αΰτη καλεΓται καΰσις, λευκωσις. Ή όε του θείου αΰτη 
καλείται λεύκωσις και άσκίαστος ' ή λευκωσις αΰτη καλείται ιωσις, 

20 (f. 156 Γ.) και έξίωσις και λεύκωσις. Πάλιν οέ και εις οζύ^ζρον 
καλεΓται λεύκωσις ζάνΟωσις, και άσκίαστος ΗάνΟωσις, και ίωσις, 
ξάνθωσις. ΚαΙ Ό -προφήτης Χίαης yopv'jav, αετά έςεττιβολάς ελε- 
γεν οεις [ελεγεν] αυτόν ασκιον ςανυον. Λςης οε σοι ο τζερι υειου 
ΰοατος και ίώσεως ήτοι σήψεως λαληθήσεται τρό-ος. 

4. τη; νεφΕλτ,ς (en signe) M. — 5. -o\i Ι et presque partout. — λεκύθία mss. ex- 

xivajjLojjtou M. — Μώσεω; Β etc. — έ-ιτε- cepté Lb. — 15. F. 1. ta/upS y.a•. ιατρ'.κτί. 

λειτω M ; ε-'.τελε'. BAKE ; om. Lb. Corr. | — Lire /.ολλύρ'.οι. — 19. άχ/ιάστωσ;; Β 

conj. — 6. M mg. : )(- avec renvoi à , etc., f. mel. — M mg. : '.ω. — 21. λεύκω- 

ίθικτον. — ξανθό;, άτ/.;'«σ-:ο; Lb, f. mel. — ! at;] F. 1. καϊσ'.; [M. B.). — Lire im:i- 

8. M mg. : ξα (à l'encre noire). — 9. F. ! -ωη-.ς (M. B.). — 22. Κα• ό -p. Si Χύμ,τ,ς 

1. άσκ-άιτωΐ'.;. (Cp. L lo). — F. 1. καίον- ! Lb. — /ορεύοιν] F. 1. αγορεύων. — • εξ ίτζ-.ζο- 

-ε; κα\ ίκτίνάσσοντες. — 12. ôtAOïo; εστα•. ! λά; ΒΑΚΕ. — 23. έλεγεν • δεΙ; ελεγεν αυτόν 

Lb seul. — οντά;] οϋσα; Lb. — 13. ύε^.ο•.: Ι α. ξ.] 3•; αυτόν οι. ξ. ΒΑΚ; ελεγεν ο';; (mot 

Μ; ύαλίνο:; Lb. — 14. &— ουσ; Μ, ici j biffé) αυτόν α. ξ. Ε; ελεγεν αυτόν α. ξ. Lb• 



1 84 



ZOSIME 



111. XXV. 



ΠΕΡΙ (-)ΕΙΟΓ ΪΑΑΤΟΣ 



Transcrit sur M, f. 1 56 r. — CoUationné sur B, f. 143 r. ; — sur A, f. 129 v. • 
— sur K, f. 26 V. ; — sur E, f. 70 v. ; — sur Lb, p. 267. — Les variantes 
et restitutions de M ont été reportées en marge de K. — Chap. 48 de la 
compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] Πρώτον οείξαι οεΓ οτι σύνΟετον το ΰδωρ του θείου έκ -άντίον των 
υγρών, ε^ον τήν σύγκρασιν, καΐ δια -άντων τών υγρών ονορ.άζετκι. 
Καθάπερ το σ-ιρεον ffuvSîiJÎa δι ' ένας εκάστου αυτών εί'δους έκάλεσεν, 
5 οΰ'τως καΐ το ύ-^ρον δι ' ένος εκάστου ύγροΟ ΰοωρ ΟεΓον, δια δέ μιυρίων 
ονομάτων τα δύο συνθέ[Λατα καλοΟσιν. ΚαλεΓται ύδωρ θεΓον δι ' άλ[Λης, 
δια ύδατος θαλασσίου, δια ούρου ά.ψ(^όρου, οι ' ο^ο^ς, δι ' όξάλμης, οι ' 
ελαίου κικίνου, όεφανίκου, βάλσαμου, γάλακτος γυναικάς άρρενοτόκου, 
και γάλακτος βοος μέλαινης, και οι ' οΰ'ρου δαμάλεως, και προβάτου 

10 θηλείας ' τινές ούρου ονείου ' άλλοι και ύδατος άσβεστου, και μαρμά- 
ρου, και φέκλης, και θείου, και αρσενικού, και σανοαρά^ης, και νίτρου, 
και στυπτηρίας σειστής, και γάλακτος πάλιν ovzirj'j, και αιγείου, και 
κυνίνου ' και ύδατος σποδοκράμβης, και άλλων υδάτων άπο σποδοΰ 
γινομένων ' άλλοι και μέλιτος, καΐ ο^υμέλιτος, και ο'ίοΌς, καΐ vizpou, 

1δ και ύοατος y.zpio'j, και Νείλου, και άρν.~.ου, και οί'νου άμηναίου, και 
ροϊτου, και [χορίτοΊ, και σικερίτου και ζΰΟου ' και ίνα μή τά πάντα 
άναγινώσκω, δια παντός ùypou. 

2] Και το λευκον και το ξανΟον πολλάκις έκάλεσαν οί παλαιοί διαφό- 
ρως. Δοκει ίχοι όπως Ό οιλόσοοος Πτ, βίνιος διέσταλκε τώ οιλοσόοω έπι 



1. Titre dans ΒΑΚ : -ζρ: θείου άΟίζτου 
ΰδατο; ; — dans Lb : ττερ' ΰοατο; θείου άΟίκ- 
του. — 3. Μ mg. : <"> (pour ω5ε), à l'encre 
noire. — 4. F. 1. έ/.άλεσαν. — ΰοωρ θείον] 
ίίοωρ et le signe de θείον M ; ϋΐατος θείου 
Ε. ϋοωρ θείου Lb. — • ύγροΰ (ίο. 0. cm. 
ΒΑΚ. • — ϋδωρ θείον jusqu'à σίζερίτου χα'ι 
ζύθου (1. ι6)] Cp. III, XXIX, 14 {= *)• 
— 5. 8•.ά οε ι^υρ. όν. κ. τ. λ.] ότ: τα 3ύο συνθε'- 
[j.aTa /.αλ. -ολλοΤς όνοαασ'.ν οίον ϋοοίρ άλιχη; *. 



— 7. Stà ϋδ. Οαλ. om.*. — 10. Οη'λεος Lb. 

— τινΙ?] και *. — ίΧ/.ο: κα'ι cm. *. — ΰδατο; 
(en signe)] ύδωρ*. — 11. κα'ι ο. κ. σανδ. κ. 
στ. σ/. κ. vh^oM *. — 13. κυζίνου Β etc. 
F. 1. κυνικού. — 14. άλλα και Μ; άλλοι 
ΒΑΚ ; άλλα και Lb; cm.*. — 15. και άρκτου 
και σαπ•^είρου *. — 17. F. 1. άναϋΐμνϊ{σκω. 

— 19. Δοκεΐ • — Πηβί/ιος] Ά-ορώ δέ /τώ; ό 
Πηβη-/ιο; ό οιλ. Lb. — διε'σταλκε] ζπ au- 
dessus de δι Ε. — ίκ':] περί Lb. 



SUR l'eau divine i85 

των ςανΟών ζωαών " « ά- f . 136 ν.: νες οί'νω άυ.ηναίω ». 0-εο oïvco νέω 
-άσαις ταΓς λευκώσεσιν οΟ κατέλεΗαν ζωαόν. ΪΙτβίγιος δε ' « Σίκεοα 
καΐ [χορίτην καΐ ^ιοιτην, -λήν οΰτω οιαστείλαντες ουδέν ωφέλησαν τους 
άκροατάς, ττάνυ όυσνοήτως ούτως ' εν γαρ εκαστον είοος οίκονοαών ό 
5 φιλόσοφος ό'.ά 7νευκώσεως καΐ ξανθώσεως οίκονοαεΓ, καΐ δ'.ά των δυο 
ών ττροήκουσας, καύσεων ή εψήσεων. Φησίν οΰν ίτ.ι του ττυρίτου ' 
« Λαβών -υρίτην, οίκονόαει, λείου ή οξάλαη καΐ τοΓς έςης » ο αίνίτ- 
τεται ύοωρ θεΓον λευκόν. Είτα i-\ της κινναβάρεως ' « Τήν κιννάβαοιν 
— οίει λευκήν οι ' ελαίου ή ο^ο^ς καΐ ριέλιτος καΐ των έςης. » Έ-Ι δε του 

10 άνοροοάααντος " « Όαοίως ζάλιν, άλ[Λη ή έξάλαη. » Είτα έτζιφέρει ' 
« Εψει ΰδωρ θείου άθικτου, ίνα γνως δτι ΰοατα θαλάσσια, καΐ ουρον, 
καΐ όζος, καΐ το έν τη κινναβάρει ελαιον, καΐ αέλιτος, ΰδωο θείον έστιν. 
Δ'. ' ένας γαρ είδους τα δλον αίνίττεται. 

31 "Γστερον έν τω άνδοοδάυιαντι κτ.οΰΗαι θέλων ελεγεν ' « Έ•^ει 

15 Όοωρ θείου άθικτου ' τα γαρ αυτά υγρά καΐ υοατά είσιν άθικτων ' 
καΐ των δι ' άσβεστου επιβολών άαειβουσών και το νοώυια και τό 
ονου,α, έν αέν τώ θείω τώ λευκώ, « γη νεία καΐ άστερίττς και άορο- 
σέληνον έν τη τάξει του ^αλκοΟ » ' έν δε τω ξαντω " « έ-ίβαλλε ώχραν 
άττικήν, σινώ-ην ότττήν -οντικήν και τά όμοια ». Πάλιν τε έττι της 

20 ^ρυσοκόλλης ' « Πυρών και ποτίζων αυτήν έλαίω εως έπτάκις ». 
Και έν χρυσοτΓΟίΐα εκαστον αυτών -ροελεύκανεν. Όαοίως και τήν 
λιθάργυρον έν τοΓς άυιφοτέροις συνθέμασιν ' πλέω γαρ δύο έψήσεων 
ού γίνεται έν τη κατενεργεία ' άλλα και τήν νεοέλην και τήν λιθάρ- 
γυρον έν τοίς ζωαοΓς ι^έλιτι λευκοτάτω άναλααβάνει. Και οΰ -αρέ- 

2δ λειψέν τι των υγρών, άλλ ' έν τοΓς άυ.:^οτέροις συνθέαασιν ' συνέ- 
θετο γάο λύσιν κου.άοεω; και όάκινον, f. 157 Γ.; και δι ' έλυδοίου 



1. 0-30 ώ; ΒΑΚΕ. — 2. ν/ -άσαις 3= τ. satif partout) Lb. — 18. τοϊ χα^αοϋ λεγ:! 

λ. Ε. — 3. ρο'την εΐ-ον Lb. — 4. -ivj γάο ί Lb. • — ζτ.ΙΖλ).;., -^ηιΐν Lb. — 19. τε] οϊ 

δυσν. Ιλάλησαν Lb. — έν Μ. — C. F. 1. Lb ; om. ΒΑΚ. — 20. ελαίων Μ; ελαιον 

καύσεως ή Ιψησεως. — 8. θειου Lb. — ! Β etc. Corr. conj. — 22. M mg. : εψησ•.; 

i. -, y.:m3.Z. :irfl(v Lb. — 9. η] /.λ: Lb. — i sur une ligne verticale, en lettresretour- 

11. ϋ3ω=] ΰοατ•. Lb. — 17. -,•^ν etc. (accu- | nées. — 23. ένεογεια Β etc. 

24 



1 86 ZOSIME 

σκευαστοΟ γίνετΟαι έλεγε συνΟετον το ύοωγ του θείου " καΐ τήν 
χρυσόκολλαν κελεύει ζέννυσ-θαι ΰδωρ [Λαρααρικης άσβεστου έλαίω ' 
και τον πυρίτην συν [Λελιτι ΰοωρ θεΓον όιά των τεσσάρων βιβλίων- 
διαοόρως διέρχεται θ!κονο[Λών, έν μεν τω άργύρω « γην /είαν, άστε- 
5 ρίτην κα• άφροσέληνον, και της ΐοίας αύτου επιβολής » • εν δε τω 
ξανΟώ, « σινώ-ην, ώχραν άττικήν, και λιθορρύγιον, έάν εΰρης » " έν δε 
τοΓς λίΟοις, « αΐμια τράγου και γυλον άλικακάβου » ' ύστερον δέ ' « ει' -ώ 
τι χρήσιαον ■ τα θειώόη ύπο των θειωοών κρατείται, και τα υγρά ύπό 
των καταλλήλων υγρών ' τα γαρ θειωΟη ύ-ο των Οειωόών κατέχεται. » 



10 111. XXVI. — ΠΕΡΙ ΣΚΕΥΑΣΙΑΣ ΩΧΡΑΣ 

Trajisci-!t sur M, f. ι 57 r. — Collationné sur B, f. 144 v. ; — sur A, f. 1 3 1 r .; — sur 
K, f. 27 V., ^ΐπ"5 io8 r; — sur E, f. /S r. ; — iwr Lb, p. 277. — Les variantes et 
restitutions de M ont été reportées en marge de K. — Chap. 49 de la compila- 
tion du Chrétien dans Ε Lb. 

IJ Σκευασία ώχρας γίνεται έν τω ορει της 'Αδριανού -λαγίας 
λεγο{Λένης. ΈκεΓ λακήιχατα τοΟ οροης ' και δια των ραγάόων θεω- 
ρήσεις ζώνας ώχρας -λακώαεις. Γίνεται δέ και εις Βαβυλωνίαν εις 
το 'όρος. θεωρεΓς δια των ραγάδων * άρώνται και ο— τώσιν, και γίνε- 
15 ται [J^.ίλτoς, ό'ντινα καί σινώτην καλοΰσιν. Ήμεις όέ ουδέ αυτή τή 
ώ-/ρα -/ρώ[Λεθα, ουδέ ταύτη τή σινώ-η, άλλα ώχρα u.kv ή αληθής 



1. έλεγε γάρ (om. Ε) το ϋ5. του β. συνθ. ' — 9. χατε/εται] χρατείται Β etc. — 10. 

Ιατ: Lb. — 2. ζευγνύσΟαι Β etc. — συν ' σ/.ευασ:'α;] ση,αασι'α; mss. Corr. COnj. — 

έλαίω Β etc. — 3. τό δε ϋδωρ του θείου Lb 11. σζευασίχ] σημασία mss. Corr. COnj. — 

seul. — 4. εν [i.Èv τ5), puis le signe de Par- Réd. de Ε Lb : η σημασία ν.χ\ ή συλλογή 

gent MBAKE; έν μέν τω λευ/.ω Lb. F. τη; ώχρα; γίν. έν τω 3. του Άδριατιχοΰ (Lb 

1. έν μίν τη αργύρου <βίβλω^ . — « C'est seul) ::ελάγου; • συλλεγομε'νη (Lb seul) εκεί 

le livre de l'argent, c'est-à-dire du κατά λα/./.ηαατα τοϋ ορού;. — 13. Βαβυλώνα 

blanc, n (ΑΙ. Β.) — 5. καΊ τήν etc. (accu- Β etc. — ε1'; τι ορο; Lb seul. — 14. ή θεω- 

satif partout) Lb. — 7. εν;;ω MBAKE; ρεΐτα; Lb. — α'ψουσι δε ταύτην καΐ osr:. Lb. 

λε'γω Lb. — 8. τα Οεώδη — υγρών] Cp. ! — 16. Μ mg. ω'• (à l'encre noire). — 

p. 142,1.21. — κρατείται] χατε'-/ετα•. Β etc. | ταύτη; τη; σινώ-ης Μ. 



PRÉPARATION DE l'oCRE 187 

βαφή εσται • -λήν το -οοκείυ,ενον ήτοι crtoaa [j.aYvr,criai, ήτο-, μέλας 
ριόλυβοος. 

2] ΚαΙ οί'αν τάξιν λέγουσιν /ωρίς -:ών βαφικών, ζερί αυτής λέγου- 
(7'.ν -αται αί γραοαί. Et τ:οτε οΰν αναγιγνώσκεις οιανδήποτε τάξιν, 
5 εν τούτω τοίνυν ε/ε, και θηράτεις -pâγ[J^.α το ζητού[Λενον, μάλιστα 
έάν Μαρία και τω φιλοσοφώ άκολουΟήσης. Και γαρ πυρίτας, κιννά- 
βαριν ο φιλόσοφος, ή κλαυοιανον, ή καόαίαν, ή άνοροοάμαντα, ή 
χρυσόκολλαν ' ή δτι αεί ύπο τον μολυβοό/αλκον, κιννάβαριν, σώμα 
μαγνησίας ο λέγεται μέλας μόλυβδος. Καν τε πάλιν έν τή νουσο- 

10 ποιία άπέλΟης και εύρήσης αυτά κασσίτερον σκορπίζοντα ή σίοηοον 
ή -/αλκον κιννάβαριν όντα, ή λιΟάργυρον λευκήν, σύ πάλιν το σον 
νόει, τή μαγνησία τον μόλυβδο-/ αλκον ή μόλυβδον τον μολυβδό- 
/αλκον. Καν γάρ άργυροποιίαν λέγουσιν, ή χρυσοποιι'αν (f. 157 ν.) 
περί τοΰ μολυβάο/άλκου λέγουσιν ' δπερ άπαρτίσαντες εγουσιν άπο- 

15 κείμενον ' και ό'τε Οέλουσιν, σκορπίσαντες πήσσουσιν ' και τότε 
λευκαίνουσιν ή ΗάνΟουσιν ά'ρρευστον αύτοίς. 

3] Αευκαίνουσι δε θεΓον, και λειώσαντες ε-/ουσιν εις τα έποαενα 
τοΟ αποτελέσματος ' ταυτην τήν μετά θείου και υδράργυρου καλουσιν 
καΟσιν ' και /αλκον κεκαυμένον τον αύτον, ώς και λεύκωσιν αίαω- 

20 πον, κατά τήν έπιφάνειαν, και κατά το βάθος ε/ων ευρίσκεται. ΤοΟτο 
οΰν λέγουσι καΟσιν " οία οέ τούτου το βλον σύνΟεαα αίνιττόυ,ενος, 
τάς εις άμφοΓν αύτοΟ λειώσεις έμήνυσεν, οο^^ί] Όοώ γ ρ^σί[ΐ.ι^ος , τ.ρώ- 
τον το λευκαίνειν εΓρηκεν, έπειτα το ξανΟώσαι. 



3. οί'αν δη-ο-ε Lh mel. — 5. έν τούτω ' — 14. vi-îç Lb. — 17. Ovm Lb seul. — 

Ε-/ε τον νουν Lb. — 8. ο τ; Ss; Lb. — 10. 18. M mg. : ζράτΕί (à l'encre noire, sur 

sÀOi); Β etc. — ζασσιτερον] -jopxpjjoo'j Lb une ligne verticale, avec renvoi à άπο- 

seul. — 11. τό σόν] τό... (lettres effa- , τελεσματο;). — 19. ώ;] (οστε Ε. — 20. 

cées) M. — 12. νόει, ήγουν τη; μαγνησία; | ε/ων] ε/ον ΒΑΚ ; ε/ον <''^"'' et "' super- 

τόν μολυβοο'-/_αλ/.ον η τόν ,αολυοδον Lb seul. ! posés Ε ; ενειν Lb. 



1 88 ZOSIME 

III. XXVII. — ΙΙΕΓΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ TOT ΤΗΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ 

ΣΩΜΑΤΟΣ 

Transcrit sur M. f. iSj ν. ^ Collationné sur B, f. 145 v. ; — sur A, f. i3i v.; — 
sur K, f. 28 r. ; — sur E, f. 73 v.; — sur Lb, p. 281. — Les variantes et restitu- 
tions de M ont été reportées en marge de K. — Chap. 5o de la compilation du 
Chrétien dans Ε Lb. 

1] Πάλ'.ν τους αρχαίου; εις μέσον φέρωαεν ' y.vjvofj<:/.^'.v λέγουσιν 
λοιπόν τήν λευκωτιν 'ΐης [λαγνησίας ' ώς και τους -ρώην λόγους [και] 
ό ους έγραψα αργούς γενέσθαι ' -ϊτερι ου τα υποστατά τέσσαρα σώματα ' 
και ό'τι ττερι αυτών ε^ει σταΟμον, ώμον και έφθον το σύνθεμα, και δια 
τον λόγον της μαγνησίας. πάντα έκεΓνα άναδέξασθαι. Πώς ούν γίνεται 
το σώμα της μαγνησίας, ει έχει οιαφοράν κατά τήν ταρι^είαν ή λεύ- 
κωσις, ούτως ώς πρώην σοι είπον, άφεις απέναντι της καμίνου ; Ή ùï 
10 κάμινος καιέσθω τοίς ξύλοις και λεπύροις φοινίκων [και] κωβαΟίων. 
Ό γαρ καπνός των λεπύρων πάντα λευκαίνει. Έάν ούν λάβη τον καπ- 
νον, συλλαμβάνει ή μαγνησία και λευκαίνεται. 

2] ΟΟκ έμνήσθημεν οέ έν τω έβοόμω λόγω περί των κωβαΟίων των 
φοινίκων <^δτι^ οφείλομεν μαθεΐν tîç>&>'-.<jv ποίαν μαγνησίαν λέγουσιν οί 
15 φιλόσοφοι, τήν άπλην τήν άπα Κύπρου, ή τήν σύνΟετον τήν άπο της 
ημών τέ•/νης ; οτι τήν άπλήν λειώσαντες, σύνθετον αίνίττονται. Έλεγον 
δέ όμοΟ και περί της (f. 158 Γ.) απλής. Ούτω γαρ έκρύβη ή τέχνη 
εκ τοΟ περί οιπλών ΰιαλέγεσΟαι. 

3] Ότι ό φιλόσοφος Έρμης, μετά τήν Οαλασσίαν βάλλει νίτ^ιον 
20 και o'^'jz και κνίπειον αίμα, yykhv στύρακος, και στυπτηρίαν σχιστήν και 



3. μεσην Μ. — Α mg. : Παυφνουτία; κα• ' ζο£αΟ;'ων Μ. — 14. û^cÎXojjlîv οϊ Lb. — 

Παυ^νουτίου <-> \ιμαι:; ...ντός του λογού. 16. οαν;ρόν οέ ότι Lb seul. — 18. ε'/, του 

— 4. [χαΊ] om. Β etc. — 5. υποστατά mss. περί «ϋτών οιπλώς διαλε'γεσΟα'. Β etc. — 
(Oxyton.) Cp. p. 148, Ι. 6 (note). — γενε- 19. ν^'τρον en signe M ; signe du molyb- 
σΟαι λε'γουι•. Lb. — 7. Λε'γουσ'.ν άναοε'ξασΟαι , dochalque ΒΑΚΕ; (Αολυβου'/αλζον en tou- 
Lb seuL— 9. εΐ-ον, πάλιν λε'γω • άϊε; Lb. tes lettres Lb. — 20. /.νιπίον M, ici et 

— «çjî; B etc. — (Cp. p. suiv.,1. i). — 13. | partout. 



TRAITEMENT DU CORPS DE LA MAGNÉSIE 



189 



τα οαο'.α 



■ καί φητιν ' « Αφες αυτήν ά-έναντι της καυιίνου, ώς -coîi- 
■JTtV λε-υροις φοινίκων κωβαθίίον. Ό γαρ κα-νος φοινίκων των κωβα- 
Οίων, λευκός ων, ττάντα λευκαίνει. 

4] ΤαΟτά φησιν ό Έρ[Λ-?]ς " Όφείλοι^εν είδέναι ό'τι τϊ νίτοον και ό 
δ στΰραξ καΐ ή ■7τυ•:ττ•/;οία ίτ/ι^τή κχΐ ή ατΜί: των Οαλλών των φοινί- 
κων, το λευκον Οεΐόν έίττιν ο λευκαίνει -άντα ' το οέ κνί-ειον αίυ,α 
και το οςος, ΰοωρ ΟεΓον το όι ' άσβεστου ' τα οέ λέπυοα των κωβα- 
Οίων των φοινίκων τα θειώοη είσΐν, υ-άλιττα άοσένικον, ο-εο εοικεν 
κωβαΟίοις, το χρυσίζειν. Καί φησιν " « Ό κα-νος των κωβαθίων 

10 -άντα λευκαίνει », ά-ερ κωοάΟια Οελων οιοάΗαι ό οιλόσοοός οτ,σιν " 
« Ό γαρ κα-νος του θείου λευκαίνει -άντα. » 

δ] Πάλιν οέ τον σττοοον των θαλασσίων των οοινίκων σε Οέλων 
υιόάςαι, ό φιλόσοφος, ο έστιν ϋοωρ θεΓον φησιν ούτως ' « Άναλυσας 
εν υοατι \θείω^ σ~οθφ λευκίνων ξύλων, έν τη οευτέοα των λευκών 

15 ι,ωμών, στ.οόον λευκίνων ουκ έστιν ά—λώς, άλλ ' υοωο ΘεΓον το οι 
άσβεστου, δ-ερ ά-ο σ-οοοΰ λευκής της του ααρυ,άρου ή άσβεστου 
γεγονέναι. Ωσ-ερ οΰν τά θειώοη άττο των κωβαΟίων των οοινίκων 
έρρήθη, ωσαύτως και το ύοωρ τοΟ θείου ά-ο θείου syov τήν σύνΟε- 
σιν, το τηνικαυτα και αυτό ά-ο τοΟ φοινικοΰ ττροσηγορεύθη. Έτι 

20 οΰν ή λεύκωσις της συνθέτου ααγνησίας ά-ο θείου συνθέτου λευκού, 
και ΰοωρ σύνθετον λευκού τό οι ' άσβεστου, ων την σύνθεσιν έν τώ 
-ερι συνθέσεως λόγω, τον οέ σταθαόν έν τω -ερί σταΟαών λό•>'ω, 



1. τ.^ον.τ.ο•! ■ ή οέ /.άα'.νο; /a^c'aOco Lb, 
puis add. de Lb seul : τοίς ξύλο;; -/.ιΊ. — 

2. λε-. των 7.ωβ. των οο;ν. Lb seuL — 

3. λευ/.ό: ων om. Μ. — 4. όο. οέ, Β etc. 
— Au-dessus de νίτρον et des autres 
noms : O3ÎOV en signe MB etc. — 5. f, 
'ST.no'.k των αιθαλών Lb. — M mg. : signes 
de νίΟΞ/.η et de Oîîov. — 7. Signe du 
cinabre au-dessus de άιβειτου ί^ΙΒΑΚ. 
• — δ; ' άσόέττου -/.χ: κινναβάοεω; Lb. — 8. 
τό Οϊ'.ώδΕ; έστ;, [i.sO.;sTa τη; σαν3αρά/η;, δ;:ορ 
Lb. — 9. κωβαΟι'ω, κα: -/ρυσιΤ:;. Β etc. 



Ι — .A.u-dessus de κωβαΟ•'ων, le signe du 
soufre Β. — 11. Au-dessus de θείου, le 
signe du mercure M. — ■ 12. τήν σ-οδόν 
Β etc. — 14. [σ;:οδο3 Lb. F. 1. σ::οδόν. — 
Ιδ. σ;;ο3ό; Lb. — 0;;oj Lb seul. — 16, 
M mg. : αη puis le signe de l'or, avec 

renvoi à ;jiapu.apoa. — τη; του ;χαραάρου 
γϊγονϊ'να; φηΐν η άίβε'στου Lb» — 20. 'J-Xf- 
'iT^riix^ λευκοϋ Β etc. — 21. F. 1. λευκόν. 
— ων Μ. — 22. λόγω εϊρηκααεν Ε. — 
Μ mg. : ερ,α ('Ep;jL^; ?) en lettres re- 
tournées. 



igo 



ZOSIME 



τήν οέ ο-τησιν καΐ της κααίνου άγωγήν εν τω τ.ζρΐ &-τήσεως λόγω. 
6] ΚαΙ ταΟτα αέν τ.ζρΐ λι^/.ώσζως σώματος ααγνησίας ^f.l58 ν.). 
Έξεστιν οέ και Ου,Γν τοΓς έχέφροσιν το βέλτιον έπιβάλλεσΟαι ήί^>•άς 
καΐ ώοελήσαι, ααλλον οέ κατ ' εκείνου βαράθρου κατακρηίΛνίσαι 
5 ήαας. Ό γάρ τϊερί αυτήν τήν διοασκαλίαν ετερόν τι λογιζόμενος, εν 
σκότω [Αεγάλω άνεχόαενος, ψηλαφαν ταίς /εροΊ τον αέρα εοικε, και 
τον πόντον τοΓς -οσιν, οΐ κενεμβατουντες καΐ εις αυτόν λαλουντες 
τον αέρα ΐλάταια, διόλου τον τύπον του σώαατος -ρός τήν "ιδίαν 
αυτών ένέργειαν [/.αταιοπονούμενοι. 

10 7] Σύ δε, ώ αακαρία, παΰσαι ά-ο των ααταίων στοι/είων, των 
τάς άκοάς ο-ου ταραττόντο^ν. Ήκουσα γαρ ό'τι αετά Παφνουτίας τής 
— αοΟένου και άλλων τινών ά-αιοεύτων ανδρών διαλέγη ' και άπερ άκουεις 
παρ ' αυτών μάταια καΐ κενά λογύορια, πράττειν επιχειρείς. ΠαΟσαι 
ουν από των τε τυφλωμένων τον νουν και άγαν καιομένων. Και 

15 γαρ κάκείνους έλεηΟήναι όεί και άκοΟσαι τον λόγον τής αληθείας, 
καθώς είσιν άξιοι. Έπειόή και αυτοί άνθρωποι εΐσιν, αλλ ' ου βού- 
λονται ελέους έπιτυχείν, ουδέ παρά διδασκάλων ανέχονται διδάσκεο-θαι, 
καυνώμενοι διδάσκαλοι είναι, άλλα και τιμασθαι βούλονται έκ τών 
ματαίων αυτών καΐ κενών λογυδρίων. Καΐ διδασκόμενοι βαθμούς 

20 αληθείας, τήν τέχνην ουκ ανέχονται, ουδέ πέπτουσιν, χρυσού μάλλον 
ή λόγων επιθυμούντες ' και άπο θερμότητος και πολλής άνοιας, άμοι- 
ροι γίνονται τών λόγων και τών -/ρημάτων. Ει γαρ ήνιοχοΟντο ύπο 
του λόγου, εί'πετο αν αύτοΓς και ήκολούθει ό χp'Jσός ' ο γαρ λόγος 
δεσπότης έστιν του -/ρυσοΟ, και ο τούτον προσπίπτων και ποθών και 



— 1. r.a: τήν της -/.ïiji. άγ. Lb. — 2. >,s-j/.6j- | ταραττουσών mss.; - ο'ντων au-dessus de 

σϊως] ΑΞίοίσίως Β etc. — 3. £Π;5αλ=3θα; Β ι ουσών Ε. — Ταφνουτίης Μ. — 12. όίλλων 

etc. ; Ε mg. : alias έ-ιβαλίσθα;. — Μ | om. Β etc., f. mel. — 14. ζι• î/.£;voj; 

mg. : Ν» (νο'ίΐΐ puis le signe de l'or. — i 3;ελΕηθηνα•. R etc. — Le mot 3'.-Àîr,0iivat 

4. μάλλον 51 μίή Β etc. F. 1. [ΐαλλον ν — termine le fol. 28 du ms. K. La suite 

5. -ερΊ] -αρά M. — οί γαρ jusqu'à Li fin , est à la première ligne du foL loS. — 
du §]. Tous les nominatifs au pluriel j 22. -/ρημάτιον] ρηαάτων Β etc. — 22. ει 
Lb. — 9. ΐΛαταιο-ονούμενο; M. — 10. j μή vi? BAK. — M mg. : N" M. — 23. 
Zosime s'adresse à Théosébie. — 11. | ήζολούθη M. — 41. τούτω Lb. 



TRAITEMENT DU CORPS DE LA MAGNESIE IQI 

7:οο7•/.ολλώαενος εύρήσει τον yp^j^l•^ τον εαττροσθεν ήαών κείαενον, 
σκολιώς οιακεκρυμαένον . 

8] Ό ουν λόγος οείκτης έίττίν τάντων των αγαθών, ώς καθώς τ:ου 
φησιν, ή φιλοσοφία γνώίτι; έστΙν αληθείας, ει οντά είσίν ' και εάν τις 
5 τον λόγον οεςηται, ε-(ί". 1ο9 Γ., ξει αύτον οεικνύοντα αΟτω έν τοΓς 
όφΟαλίΑοΓς κείαενον γοΊζόν. Οί οέ αή άνεχόαενοι τών λόγων -άντοτε 
κενεαβατοΟσιν, γέλωτος iT/uçc/ztpci έργα έπιχειροΟντες ' οΐόν -ΰοτε 
γέλωτα έκίνησεν ΝεΓλος Ό σος ιερεύς, (Λθλυοδό-/αλκον έν κλιβάνω 
ό-τών ■ ώστε εάν βάλης άρτους καίων κωβαθίοις -ανηΐλέριος τύγοις ' 

10 χαΐ τυφλουαενος τους σωιχατικούς ό(ρΟαλ[/.ους, ουκ ωετο το βλαβησό- 
lAcVov, άλλα και έφυσιοΟτο, και αετά το ψυγηναι άνενέγκας, έ-εοείκ- 
νυεν τήν τέοραν. Και έ-ερωτώιτ,ενος τ.οΟ ή λεύκωσις, και ά-.ορτ^σοίς 
ελεγεν εν τω βάθει αυτήν δεουκέναι. Είτα έπέβαλεν yαλκôv, έ'οα-- 
τεν σ-οοόν. Οΰοέν γαρ σ'χιρρον διατραπεις, ανέστη και έ'ουγεν αύτος 

15 έν τω βάθει, καθώς ή λεύκωσις τη; ααγνησίας. ΤαΟτα οέ άκουσας 
"ΐζαρά τών οιαφερόντων Παονουτία, ά-ο τοΟ τολλοΟ γέλωτος έκα- 
κώθη, ώς και ύαεΓς κακοΟσΟε ά-ο άνοιας. Ασ-ασαί μι,οι Νείλο ν 
τον κωοαθηκαύστην, -λήρης. 



III. XXVIII. — ΠΕΡΙ ΣΩΜΑΤΟΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ ΚΑΙ 
ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ <ΑΪΤ01> 

Transcrit sur M, f. lig t.; — Collaiionné sur B, f. 148 r.; — sur A, f . i33 v. ; — 
sur K, f. loS r.: — sur E, f. 76 v.; — sur Lb, p. 295. — Les variantes et resti- 



4. çrjs'iv ό φιλόσοφο:, ή a. Lb. — ô. ΙστΊ ι -αονουτ Β ; Γαφνουτι'ου Α ; π " αονουτι'ου 

Β etc. — Réd. de Lb : ή φ. έστ: ρ. δντων Κ ; της IIasvou-;a; ELb. — 18. 7.ωβα•:'./.αΰα- 

(bifTé Ε) f, ίντα έοτί. — 8. ό Νείλο; Lb. ττ,ν ΒΑΚ ; κωδαΟιοκαΰστην ELb. — -'/.r[zr,-, 

— δσο; ΜΒ.\. Noter qu'une lettre de (pleinement édifiée?) πίρ\ οικονομία; <τοΰ> 

l'ascète Nilus (liv. 1 1 , 1. 1 5, éd. Allatius) τη; [χαγνησίας σώιιατο; M (signe final après 

est adressée à « Théosébius ». — 11. -Χτ^οτ;:, d'une main plus récente). — 

F. 1. i^j^iii-o. — lô. F. 1. άκούσασα. — 19. Titre dans Lb seul ; ΠόοΙ τοϋ σώμ.. 

16. "H.-àJ ~ip: Β etc. — TasvOJTLT; M ; | -i;; μα•,-Λ κα': Ti;; 0•.κ. aJTr;;. 



igi 



ZOSIME 



litiioiis de M ont été reportées en marge de K. — Cliap. 5i delà compilation du 
Chrétien dans Ε Lb. 



1 J ΤαΟτα [Λεν ή M α ρ ί α άρτους ovoiJ.a <^το (τώμα)• της [Λαγνησ-ίας ά'^Οό- 
νως 7.αι φανερώς έξέΟετο. Ό γαρ πρώτος βαθ^Λος αληθής τοΟ [Μυστηρίου 
έν 'τού':οις οιηγόρευται. Μαρία ούν βούλεται είνα', τοΟτο το σώαα 
της μαγνησίας ' καΐ ου μόνον εις ενα τόΰον κηρύττει, άλλα καΐ εις 
5 πολλούς. Άαέλει έν άλλω τόπω φησί " α Χωρίς του μέλανος μολύβ- 
δου, ουδέν γίνεται ο άπηρτίσαμεν και έτελειώσαμεν σώμα μαγνησίας. » 
Αύται είσιν, φησιν, αί διδασκαλίαι ' και ουκ άποκάμνει, δεύτερον γαρ 
και τρίτον διδάσκουσα και καλούσα σώμα μαγνησίας, και μέλανα 
μόλυβδον και μολυβοόχαλκον, ζερι ου φησιν « κιννάβαρις ή μόλυβδος 

10 ετήσιος λίθος ». Έξης ομορρευστήσαντα ποιεΓ πάντα χρύσοπτα δυνά- 
μει, τα ωμά οπτά, οπτά διπλοΓ * δυνάμει, φησιν, ποιεί πάντα γρύσο- 
πτα " ούπω γαρ ενεργεία. Και περί (f. 159 ν.) μεν 'ζούτου ίτιρίζ μοι 
λόγος άναγραφήσεται, έν οε τω παρόντι ^έπΐ^ του προκειμένου 
γινώμεθα. 

15 2] Έδείχθη ούν τη Μαρία το παν σώμα μαγνησίας τοΟτο μόλυβ- 
δο•/ αλκος μέλας ' ούπω γαρ έβάφη, και τοΟτο ' και μολυβδόχαλκος * 
ο μέλλεις βάπτειν και έπιβάλλειν αύτω τα μωτάρια της ξανθής 
σανδαράχης ' ίνα 'μηκέτι είη δυνάμει, άλλ ' ένεργεί(χ χρυσός οπτός. 
Ου'τως ή Μαρία άρτους όνομάσασα το σώμα της μαγνησίας " οφεί- 

20 λομεν πρό γε πάντων δεΓξαι και τον φιλόσοφον ταΟτα φρονοΰντα 
^περι^ σώμα της μαγνησίας, 6-κιρ και ΤΟ ΠΑΝ ελεγον • και 
μέλανα μόλυβδον τοΟτο ' μολυβδόχαλκος ' Άλλ ' όταν λέγωσι τήν 



1. όνθ|χάσασα Β etc. — <τό σώ^ϋΐα);• [Cp. 
1. 19. — 2. του [χυστ. όλου ELb. (mots 
placés après 3ιηγ. dans Lb). — 6. δ] Lb 
seul mg. : (( Puto legcndum ω, h. e. », 
puis les signes du plomb et du cuivre. 
— 9. ■κιννάζαρι; en signe M ; signe du 
cuivre BAK; ό /αλζός ELb. — 10. 
ποιεί] ποιοΰσ! Lb. — 11. /.a't τά ώμ,ά 'όπια, • 
τά όπτά οιπλη Suv. π. ο. ΒΑΚ; και τα ώμά 



ό-τά • και οιπλ^ δυν. ~. φ. ELb. — F. 1. 
τα tofjLa όπτα, όπτά διπλοί δυνάμει, φησιν • 
ποιεί π. /ρ. — 15. Réd. de Ε Lb : τό 
πάν σ. κατά τήν ,ααγνησιαν είναι και τούτο 
μόλυβδο'/ αλ'/.ος έστι μελά; (μ. ί. Ε). — 16. 
Red.de Lb : και ουτο'ς έστιν κ. μολ. ον μ. β. 
— 19. Réd. de Lb seul : οϋτως oSv όνομ. 
7) Μαρία T. rs. τ. μ. άρτους οαν. έξε'Οετο τήν 
τε/νην • όφ. — όο. δέ Β etc. — 22. ταύτα Lb. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNÉSIE iq3 

ύόράργιιρον "πήγνυσΟα». μετά τοΰ της ααγντ,σ-ίας σώματος, et ' όλου 
'zoîj !Jώu.ατoc ελεγον, ό'-ερ καττ.ντΟη έν τω ζροτέρω αου ύ-ουιντ,αατι, 
ώσ-εο ή Μα ο ία λέγει έν τώ τΐρολενΟέντι σώΐΛατι rr.c υ.αννηα•ία;. 
Καί οησ'.ν ' « Εύ ρήσεις, μόλυβοον αέλανα ■ -ο\)~Λν άρας, /ρω, αίςας 

5 αύτώ ΰοοάογυοον. "Ο οέ καλοΰσιν αί τάΗεις, τοΟτο έν — cooiu-ioïc ό 
φιλόσοφος λέγει " ύοράρ^υρο•'^ μίξον τω τ'?^ς μαγνησίας σώματι, οτι 
μέλανα αΟτο οίοεν ό φιλόσοφος, μόλυβοον, φησ'.ν έν τω -υρίτη ' ουκ 
ά—λώς λέγει, ίνα υιή -λανηΟής, άλλα « μελάνι τω ημών ». Ότι οέ καΐ 
μολυβάόχαλκον ουκ αγνοείς, φησίν, οτι μόνη υοράρ^^'υρος τον -/αλκον 

10 άσκίαστον -οιεί". Οϋκέτι σώμα μαγνησίας ττήσσει, άλ/,ά καί yyJ.v.iy. 



Ού- 



ω 






και ο οιλοσορος το τταν οιοεν σωαα υ.αγνησιας και αοΛυοοον 



μέλανα " και μολυζοό/αλκος έν τοΓς ^ιβλίοις τών άρ/αίων μεληοόν 
α.-εοόΟη, κατά μίαν τάξιν κηρυττομενος . οια ύί/ραργύρου κηρύττεται 
οιά -αντός λίθου, καθώς καί έν τοΓς -πρώτοις ττροσεφώνησα. 

15 3] ΤοΟτο οϋν ουνάμει -/ρυσός οτζτός έστιν. Καί έάν λευκανθή ή 
ςανθωΟή, τότε καί ένέργειαν ε/ ει τα c>Jμà μετά τών ότττών, τουτέστιν 
έάν υ.έν λευκον έτζιβαλλόμενον ναλκώ ώυ.ώ, κυ— sico, ττοιεί' άονυοον ' 
έάν οέ ;ανΟωΟη, έ-ιβαλλόαενον άογύροί ώαώ κοινώ, -οιεΓ νουσον, 
■/αλκάνθίο βρέΗας οί'νω άμιναίω -^ή^ οξει κοινω, εασον ημέρας ιο , τούτο 

20 έστιν το ζητούμενον έ-ι .της του ip^upo-j -οιήσεως. 

4] Ώς -πολλάκις ά-ποτυγ/άνουσι της f. 160 ν.] οίκονοαίας, οιά το 
μή εΐοέναι το αληθές της λειοόσειος. Τοιούτων οΰν και έ-πί τών νεοελών 
ippr^(i-q οτι ή -/άλκανθος έ-ί το γρυσίζον άγει τήν νεφέλην. Ομοίως 
καί ό ΆγαΟοοαίαων έν τη οιοασκαλία του ττροβαοίου τοΰτο ελενεν ' 

1. jiSTi (f. 1. l'j'A -ω -. a. aojaaXL M. — I en signes BAKE; μολυξίον /αλχοϊ Lb, 

2. ζατη/Οτ, MBAK ; ν.ΛΐιΧέγβτ, Lb seul. puis ; ι^ε'λϊνα ζαΐ [Λολυοίο'/αλ/.ον ■ έν οέ τοί; 

iCorr. de Ε.) • — 6. dopi^^-fupo'/ om. ^ιβλ^'ο•.;. . . — 12. β•'βλο•.; Μ. — 13. iz\ 

Μ. — 7. αυτόν Lb. — φησί γάρ Lb. — /.ηρυττ. ■ διά 8ΐΰο;. Lb. — 15. f^] /.α'ι Lb. 

8. αλλά τω μολύβοφ τιΤ) αιλ. τ. f,. Lb — 17. λευ/.όν tj Lb. — 18. /ρυσόν om. M. 

5eul. — 9. [ΐολ. λέγε; Lb. — οηα; γάο — Réd. de Lb : ypjciûv • /.a; -άλ;ν λε'γω 

Lb. — 10. ής o'j/.î't; [jlovov τό σ. η ριαγνησια Ι^ρεΐα; -/άλκανΟον oVv;) ά,α'.νε'ω, τουτε'στ'. ό'ξε: 

ΐτησσει, άλλ» 7.α\ το τοϋ yxX/.o\i Lb. — "v κ. — 19. àao'.vô'fo BAKE (qui corrige en 

σε; }il. — κα\ -/αλκο'ν] κα• om. M. — άμηνε'ιο). — '21. ώ;] ο;ό Lb. — 22. το'.οΟτον 

11. μόλυβοον en signe M; μολυβοο'•/ αλκον , Β etc., f. mel. 



'94 



ZOSIME 



α "Ινα είδέναι ε/ης δ ενεργείς, έλΟών εις τήν χάλκανθον ήν οίδας, το 
βαπτικον αύτης τήν νεφέλην έπΙ τον χρυσον άγει. Έφάνη οϋν ή 
αναγραφή περί έξιώσεως, έ(ΛνήσΟ•/] δε περί των άαοοΓν ό'τι περί σταθ- 
μού ό λόγος πεοί των καλλίστων καΐ θεοφιλών λίθων και λευκών, 
5 καΐ αίυιω-ών * ους οί μεν έκάλεσαν πυρίτην, ώς πολύχροον καΐ πολυώ- 
νυαον, Ο', οέ άλάβαστρον ' οί οέ καΐ άμφοΓν είπον πυρίτην 6 και 
άπεδειξάμην. "Αλλος γαρ ούκ αν εΐη κάλλιστος καΐ θεοφιλής, ει μή 



-υριτη: 



5] Νον δε περί σώματος μαγνησίας Ό λόγος πρόκειται ' ό'τι περ τα 
10 πάντα ΰο ' εν γενόμενα μετά του άληθοΰς σταθμού της ώεούσης 
ταρι/είας ' ή κιννάβαρις ποιεί τα άληθινον σώμα μαγνησίας. Και 
τοΰτο αληθώς μή πλανών, ήθελον κάγώ τηλικουτος είναι κατ ' εκείνον 
τον είπόντα ' α "Ώ γΟναι, où/ απλώς ελεγον, Γνα μή πλανηθής. » 
'Αλλ ' επειδή ουκ εΐμι ό Δημόκριτος, ώμνύω σε κατά της εκείνου 
15 αρετής τοΰτο, οτι μή πλανώ ' και αυτή μετά τών τήν άνεπίστροφον 
πλάνην πλανωμένων, και λεγόντων ό'τι ό στιόρος ασώματος λέλεκται 
το της μαγνησίας σώμα. Φησιν αυτής το άσώματον ùopipyupov είναι. 
Φημι κάγώ ό'τι νενόηταί τι αύτοΓς. Δείξουσιν τοιγαρουν ήμΓν το 
άποτέλεσιχα, ές ο'ϋπεο ό νους αυτών συσταθαίϋ^εται. Άλλ ' ούτε άπο- 
20 τέλεσμα ε-/ουσιν * ού γαρ σώμα μαγνησίας ελέχθη δ σπόρος, άλλ 
άσώματον. Και γαρ ή υδράργυρος σώμα. Καν λεπτομερές μοι τοΟτο 
εΐ'πης τά όλα σώματα, άρα ούν δ σπόρος τών ασωμάτων έλέ'/θη σώμα 
μαγνησίας; ου, άλλα τί [Βούλεται ; έπειδήπερ θειώδη οντά φεύ- 
γουσιν. Τό τηνικαΟτα ουν κρατηθέντα και μηκέτι φεύγοντα, σώμα 



1. ε/_ο•; Μ; ϊ/ε:ς AKLb. — έλΟών γάρ 
Lb. — τόν ■/. δν Lb seul. — 2. αύτοϋ Lb 
seul. — αγε;] λέγε; Μ ; αγε Lb. — 3. ή 
άναγραοή] τί] γραφΐ Β etc. — άμ•^οτε'ρων 
Lb. — 4. a-jTto όλϋγο; και Lb. — 5. αίμο- 
-όν ών Μ. — -ολυ/ροους και πολυωνύμου; 
ΒΑΚΕ ; οιη. Lb. — 6. Μ mg. : Χ, avec 
renvoi à οΙ 5έ. — άαοω Lb seul. — 7. 
αλλω; Ε. — 11. η] fj MELb. — κινναόά- 



ρεω; Lb. — σώμα -f,; μαγνησία; Β etc. — 
12. κατά τοΰτο άληΟώ; μή πλανώ Lb. — 
14. ό'μνυμι'σοί Β etc. — 16. άσώματον mss. 
Corr. conj. — 17. και τό τη; μαγνησία; 
σώμα Lb. οασιν, Lb seul. — 18. τι] τι; 
ΒΑ; τοϊ; ELb. — δείξον Β etc. — 20. ε/- 
ουσιν οϋτε άλλο τι • où γαρ Lb. — 21.λε-το'- 
ΐίΐοΟΊ Μ. F. 1. λεπΐομερώ;. — 23. οϋκ Β 
etc., mel. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNESIE 



I9D 



(f. 160 V.) -ροσαγορευονται " αφ ' ου /.où ή Μαρία ' «το σώ[χα της 
ααγντ,σίας το ά— όκρυοον, φησίν, έκ αολύοοου καΙ έτηοτίου καΙ -/αλκοΟ 
γίνεται. » 

6] Aorcôv όσα i'uLota τοΓς φεύγουσ-ι συγκραΟέντα, σώμα ττροσαγο- 
5 ρεύονται ' οίον έττι της ύοραργύρου έν τοΓς λευκοίς ζωαοΓς φησι " 
« ΙΙρόσίΑ'.ςον αυτήν στυ-τηρίαν σγιστήν ή [Λολυβοό/αλκον, ή άσοεσ- 
τον, Γνα γένηται σώαα ή άσώαατος. Πάλ'.ν ε-• της -/ρυσοκόλλης. 
Και γάο και αυτή οεύγει ' άο ' ου και ό Άγαθοοαίμων ' « Ποό- 
σεγε, οησιν, ί'να αή το -νευίχα αυτής το [ΐα-τικον Ο'^ΤΊ- '" ^'^'• αυτήν 

10 φευκτήν ούσαν σώαα ν.τ.'ΚοΟσν^ ' συγκραΟεισαν ο οιλόσοφός οησιν έν 
τη τάΗει της γρυσο'/.6Χλτ^ς. Έπιβά-τε ζαν σώιχα χαλκώ, άργύρω, 
χρυσω. Ή ΑΙαρία -ερι της -/ρυσοκόλλης, μολυβοό^αλκόν οησι " 
[λονοήμερον οϋγγιάσας, ή λαβών, φησιν, -/ρυσοκόλλαν και κιννάβαριν, 
συλλείου αύτη λιθάργυρον λευκήν καΐ κατάσπα. Και εάν στραφή και 

15 γένηται σώμα -/αλκοΰ, επίβαλλε ypυσάvθιov, και εσται -/ρυσός. 
Αοι-όν και ή χρυσοκόλλα χρηματίζει συγκραΟείσα καλώς, καίτοι και 
αυτή φευκτή ούσα, δτι και αυτήν "οιήσεις σώμα οια της στροφής. 

/] Ούκουν το στρέψαι ή έκστρέψαι ταρ ' αύτοΓς έστιν, ί'να τα 
ασώματα, τουτέστιν τα φεύγοντα, σωματωθή, και κατασττασθείςγένηται 

20 μολυοοό'/αλκος ό μέλας μόλυβοος 6 μέλλων οΐκονομεΐσΟαι μετά της 
υδραργύρου, και γένηται σώμα μαγνησίας. Και ούγ ώς τίνες τήν 
έκστροφήν το στρέψαι καΐ έκστρέψαι ùopip^upo^ βούλονται ' άλλ 
όταν σωματωθώσιν τα οεύγοντα, ώς έ~ι -άντων τών σωμάτων, ή 
στροφή εις το λευκον ή εις το Ηανθον. Και γαρ αύτη ή G'zpoo'q έκ- 

25 "^ί^φή καλείται, μετά το σωματωΟήναι τα ασώματα, ώσζερ ;^κατά/- 



2. Μ mg. : ωοε, à l'encre noire 
PiV» siècle). — 4. ό'σα ε•αΊν δα. Lb. 
— συγκραθέντα] -;jvïy9HVTi Lb. — ΰ. ajT?i 
Lb, mel. — 10. M mg., sur une ligne 
verticale : N» άλη (νο'ε•. άληθε; ?). — 11. 
■/αλκοϋ etc. (génitif partout) Lb seul ; 
signes dans les autres mss. — 13. ουγ- 

■/.ιά^α; M. — οη^'"/] αέρος Lb. — /ρυΐΟ- 



•/.όλλη; Β etc. — κιν/αβάρεωΐ Lb seul ; 
signe dans les autres mss, — 14. 
εστρα»^ M ; iy.nxpxof, Β etc. — 18. r;] za'i 
Lb. — 19. σώματα ΜΒ.ΛΚ. — καταα-αι- 
θε'ντα Lb. — 21. -ρ'νετα•. Lb. — τό za-jOiv, 
σώμα if,; μαρ/ησια; Β etc. — 23. Réd. de 
Lb : τών σωμάτων εστ:'ν ■ ή οέ στροφή.•. — 
24. εϊ; τό ξανΟόν γίνεται Lb. 



igô 



ZOSIME 



τήν τέχνην, ώς προς το πΰρ εν τή -αλιντροπ•?), τουτέστιν τ-?] λευκώσει 
ή ξανΟώσει λειού[Λενα σφόδρα και πυρί 7:ροσο[Λ'.λο0ντα πάλιν έξαιΟα- 
λοΟνται, και γίνονται άσώαατα. ΕίώΟασιν γαρ πάνυ λελειω[JLέvα είναι. 
Αιθάλη οε,ώς πρώτη àσώ[Jιατoς, f. 161 Γ.) ώς πρώτην τέχνην λέγει. 
ύ 81 'Λπο άσω[λάτων ουν και πάλιν σωματοΟνται υ.ετά την ùopip- 
γυρον έν τη ιώσει, ίνα γένηται σώΐΛατος. Και σαπέντα άσωριατοΟνται, 
ε/οντα καλώς ενεργούντα χωρίς πυρός. [αΊ ΆλλαχοΟ ελέχθη ' 
χολαι και τα δμοια, άπερ και αυτά είσιν y[J^.ετà^ τοΰ θείου ήγουν μετά 
θείου ύδατος. Τί δε άλλο καλώς ενεργεί χ_ωρ1ς πυρός, ή ΰοωρ ΟεΓον ; 

10 άο 'ου και Πηβίχιος 6'τι παντός πυρός ουνα[χικώτερον και έν τοϊς 
Οείοις, ό'τι /ωρίς πυρός δρα. Και Μαρία ' « τό πύρινον φάρ[Λακον. » Και 
πάλιν λέγει ότι « εί αή τά σώματα άσω[.«.ατοοθή, και τα άσώΐΛατα 
σω[Λατωθη, ούόέν των προσόοκίοαένιον εσται, » τουτέστιν, εάν υ.ή τα 
πυρί[Λα^α συγκραΟώσιν αετά των φευγόντων τό πυρ, ούοέν εσται των 

15 προσδοκώ [χένω ν. 

9] Τί ουν άρα και τα σώ[Αατα και τα άσώ[α.ατα της ή(Λών τέχνης ; 
Άσοό(Λατα αέν πυρίτης και τα ό(Λ0ΐα, [Λαγνησία και τα όμοια, 
uopy.pYjpo^ και τα ο'αοια, -/ρυσόκολλα και τα ό'μοια, πάντα ασώ- 
ματα ■ τά όέ σώματα -/αλκός, σίοηρος, κασσίτερος, μόλυβοος ' 

20 ταΟτα οΟ φεύγουσι τό πυρ ' ταΟτα σιόματα. Έπάν ταύτα έκείνοις 
συγκραΟώσι, γίνονται τά σώαατα άσώυ.ατα, και τά άσώαατα, σώιχατα. 
Οΰτως πρόσμισγε ύδράργυρον ην καλουσιν αί τάζεις, και ποιεΓς πάν 
προσοοκώμενον, περί ου ελεγεν ή Μαρία ' « Έάν μη τά ούο γένηται 
έν, τουτέστιν, έάν μή τά φεύγοντα συγκραθώσι τοΓς μη φεύγουσιν, 



2. προσομιλ. λεγο(α.2ν • πάλ'.ν δ= Lb. — 
4. αίΟάλτ,ν 3έ oj; προίτην άσώματον Lb. — 
F. 1. ε!; -ρ. τέ/νην άγει. Cp. §' 4. Ρ• '94. 
1. 2). — 5. άαωματοΰνται mss. Corr. 
conj. — αετά τη; υδραργύρου Β etc., f. 
mcl. — 6. σ(ό[χ«το;] άσώαατα Β etc. F. 
1. σω|α.άτωσ;ς. — 7. F. 1. οε•/οντα <τ'.> 
ζαλώς ενεργούν y_. -. — ζαΐ ένεργ. Lb. — 
α' dans Μ seul. — άλλα/οίΐ δε Lb. — 
'.Ι. 0;;Oj Lb seul ; signe dans les autres 



mss. — -11. Οε''ο;ς] signe figuré dans les 
notations alch. [Introd., p. 112, pi. 
IV, 1. iS), et confondu avec celui de 
la pi. V, 1. 2, dans ELb, qui écrivent ; iv 
δε TOÎ; r.ÎzaXo'.i σίδηροϊς. — opi] δρώΐ! 
Lb. — 16. TQ τίνα Lb'. — άρα M. — 18. 
-άντα] F. 1. ταϋτα. — ■ /.χ: τα -άντα ό'μοια^ 
ασώματα Β etc. — 19. Μ mg., sur une 
ligne verticale, à l'encre noire : άπ'ώδε 
τε'λε'.ον. — 20. ταϋτα γάρ οϋ ο:ύγ. Lb seul. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNESIE igy 

ουδέν εσται των προσδοκώ αένων " εάν μη λευκανΟή, καΐ γένητα'. τα 
δύο τοία αετά τοΰ λευκοΟ θείου, τοΟ λευκαίνοντος αυτί. Ε-ε'.δάν δε 
ξανθωΟη, γέγονε τα τρία τέσο-αρα " δΐά γαρ ξανΟοΰ θείου ξανΟουτα'.. 
Έ-ειδάν δε ΐωΟή, γέγονε τα ολα εν. 
5 10] Τι βούλεται Ό στάνη ς; λέγει γαρ -ερί της συγκράσεως των 
φευγόντων και των αή οευγόντων ' « Πάλιν συγγένειαν έχει ο — υρίτης 
λίθος ~côc τον ναλκόν. » Ο γαρ Οστάντς οΰ ττεοΊ ύδοαογΰοου 
:/. 161 V.) ελεγεν, άλλα τ.ερί της άγαν λειώσεως, ί'να )νειούυιενος 
ύ-οστάΟαην αή ε/η, άλλ ' όλος ή όλον Οοωρ. Ηοη οεΐ σε νοεΓν -ερι 
10 ύδατος ή έΗυδατισαοΟ ζί 'zvjciy Ό φιλόσοφος καλώς έν ταΓς -λύσεσιν 
και λειώσεσιν διέλαβεν -ερι της λειώσεως, κα'ί ελεγεν ' « "Ινα γένηται 
ώς ΰδωρ. Ό γ.\6σο':^ος -άλιν ' « Συγγένειαν iyv. ή ααγνησία και ό 
ααγνττης τΐοος τον σίόηοον. » Πάλιν ό διοάσκαλος ' « Πάλιν συγνέ- 



νειαν ε/ει ή ΰοράρ 



:ον κασσιτϊΐον. Ο οοι 



τττ,: 



15 « Ύορίρ^^'^ρος ποιεί ,υί•ίγ;-«-α κασσιτέρου. » Φησίν ' α Τοΰτο λευκαίνει πάν 
σώαα. Ο (ΛΟ}.υοδος πάλιν συγγένειαν έ'/ει ό λίθος ό ετήσιος προς 
τον αόλυβδον. » Ταΰτα αιαούαενος ό οιλόσοοος ελε^'εν πεοί ττ; ταών 
τέννης δτι τ, ουσις τήν ούσιν τέρπει. 

11] Περί δε ααγνησίας ό λόγος ' « Πάντα κατασπάσας εΰρήσεις 

20 σώαα αέλαν η αέλανα υ,όλυβδον, πολλάκις, και σκωοίαν επάνω πολ- 
7ir.v, TV ει' τις Ι εάν] γεΰστ.ται, εύοήσει αυτήν οριαεΓαν ώσπεο σοέκ- 
λην. Ταύτην άποκρούσαντες εΰρίσκουσιν έσω μ.έλανα [ΛΟλυβόον, τον έν 
αΰτώ -/αλκόν, τήν έν αϋτω ααγνησίαν " ταύτην καλοΰσιν αολυβοό- 
-/αλκον και σώαα υ.αγνησίας ' αύτη περί ης αοι γέγραπται ' αύτη 

2δ εστίν πεοι τς πασαι αί yzy.zy.l κτ,ούττουσιν είναι ταύττν ήν π/.ά- 
ζονται ζητοΟντες τούτον τόν αολυοοογα/.κον, τοΰτο ο κηρυττουσιν 



1. λέγω 3È, Ιάν... Lb. — 2. Après a-j-dj 
Suppléer ούοέν εστα• τ. -ροσδ.? — δ. ό 
ΌτΓ. XcVciv πΐρ"; τ. σνιγκρ. ELb; γάρ om. 
ΒΑΚ. F. L ΟΞ. — 6. οηίΊ vip, -άλ'.ν Ε. — 
9. Μ mg. : Ο-οίταθυ,ήν, à l'encre noire. 
— f; M ; r, Β ; î, AK. — όλος] ôÀoj; E. — 
13. πάλ'.ν συν -j-.] τ:άλ•.ν om. Lb. F. I. ~ολ- 



λήν συγγ. Cp. III, xxix, 5. — 16. -άλ•.ν] 
F. 1. ττολλήν. — Après ï/s;] ;:ρός τόν πυρ;'- 
την add. Β etc. — /.a; ό Ιττ[σ•.05 λίθο; Lb. 
— 17. μιμούμενο;] λογιζο'μενο; Β etc. — 

20. μελαν] μελανόν Μ. F. 1. μελανοϋν. — 

21. Μ mg.: καλώ; sur une ligne verticale, 
en lettres retournées. — 23. τήν] τον M. 



igS zosiME 

ai των -ρογίνων γ;:αφαί. H του Α-ίλλωνος έκοοοΊς, τουτέστιν το 
σώμα της μαγνησίας " ':ο'Ζ':ό έττ'-ν 6 χαλκός, ον και αΟτος Θεόφιλος 
ελεγεν ' ενα οέ^αι ^αλκον στέοανον. Και ό Έραης -άλιν έ'λεγεν " 
« Το σώαα της μαγνησίας β έπεθυμησας μαθείν, εις τήν οίκονομίαν καΐ 
5 τον σταΟμον, ει-ομεν ό'τι κιννάβαριν λέγουσιν τήν λευκωσιν " λοι-ον 
ή τήν ςάνΟωσιν. Τα γαρ -ρολευκανΟέντα, ή οικονομία αΰτη εστίν ώς 
γέγρα-ται ήμίν. 



111. XXIX. 



ΠΕΡΙ ΤΟΪ ΛΙΘΟΓ ΤΗΣ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑΣ 



Transcrit sur A, f. i36 ν. (= A ou A'). — Collationné sur K, f. i lo v.; — sur des 
fragments contenus dans A, f. q, io, ι ι (= .Α.-), à partir du § i8; — sur E, f. 8a 
Γ.; — sur Lb, p. 32i. — Chap. 52 de la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] H Μαρία φησίν ' « Έάν ό μόλυβδος ημών μέλας γένηται, 
10 ιδού γεγένηται ' Ό γαρ μόλυβοος ό κοινός εξ άρχης μέλας εστίν " 
πώς γαρ γένηται; έάν μή τα σώματα άσωματώσης, και τα ασώματα 
σωματώσης και ποίησης τα οΰο εν, οΟοέν το προσοοκώαενον έστιν. 
Και εάν μή τα πάντα έν τω πυρι έκλεπτυνΟή, καΐ ή αιθάλη πνευ- 
ματωΟείσα βασταχΟή, ούοέν εις πέρας βασταχΟήσεται ». Και πάλιν " 
15 « ουχ απλώς λέγω, φησιν, άλλα μολυβοω μέλανι τω ημών. 'Ιδού 
γαρ όλως σκευάζουσιν μέλανα μόλυβόον ' ώς γαρ ήπτημένον μετά 
κοινον μόλυβοόν έστιν ' Ο γάρ μόλυβδος μεν ο κοινός (f.137 Γ.; έξ 
άρ•/ης μέλας έστιν, ό οέ ημέτερος γίνεται μέλας, μή οντος αΰτοΟ 
πρότερον. » 



2. Οεο'οιλος ών "έλεγ£ν Ε. — 3. ίνα δείξη 
■/αλχοϋ στί'φ. Lb. F. 1. -/αλκοϋν στε'ο. — 
4. ο] τό Μ. — δ. Xo'-.m biffé Ε. — 
6. Μ mg. : -ρολ' avec renvoi à ξάνΟωσ^ν. 
— των γχρ -ρολϊυζανΟί'ντων τ) ο!ζ. Β etc. — 
8. Deux titres dans A ; second titre, 
en marge : λόγος -ης σοφότατης (sic) [παρίας 
T.ifi τοϋ λ. τ. φ. (seul titre de ELb.) — 



11. F. 1. γεγένηται. — Ιάν ;χή.•• Cp. Olym- 
piodore, II, iv, 40. — 12. F. 1. των 
-οοσοο/.ωμε'νων. Cp. ibid. (p. OJ, 1. l5). 

— 13. Cp. plus bas le § 1 1. — 14. ά/_Οτ{- 
σετα;, dans Olympiodore. — 15. Ίοού... 
Cp. 01. § 41. — 16. όλως ici et dans Ol. 

F. 1. ο::ως. — ή-τηαε'νον] ώ~τη;ϋΐενος Ε 

par correction, Lb. 



SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE 



199 



2] Ότι τΛτ.ν. οί φιλόσοφοι τα έργα τοΟ λίθου εις ο οιήρουν * 
•πρώτον [Αελάνωσιν, οεύτερον λευκωσιν, ζ^ίτοΊ ξάνθωσιν, καΐ τέταρ- 
τον Γωσιν ■ αεταξύ οέ αελάνίτεως και λευκώσεως και ξανΟώσεοος 
έστιν ή -/οωτοίησις, ήτοι ή ταριχεία, και των εΐοών ή τλύο-ις. 

5 Άούνατον οέ ταΟτα γενέσθαι -λήν οια τοΰ οργάνου τοΟ [/.ασΟωτοϋ 
οικονοαία, και της ενώσεως των αορίων. 

3] Πελάγιος ο φιλόσοφος φησιν " « Σημείωσις ουν έστιν άργο^ί- 
νης ίώσεως, εί οέ έντος γενοριένη ί'ωσις, αΰ'τη έστιν ή αληθινή ί'ωσις, 
ήτις και ΐος χρυσός έρυιηνεύθη, έάν αία τις ποιήση, γίνεται, ει οέ [χή, ου 

10 γίνεται. Σκόττει ουν ίνα έν τω [ίΙάΟει γίνηται ' ε? οέ ^χή, ού γίνεται. » 

4] 'Λλάβαστρον τον -άνυ λευκότατον λίΟον τον έγκέφαλον τον ώς 

όζον έχοντα ώς Οέριχην. ΤοΟτον λαβών, λείωσον και ταρίχευσον όςει. 

Και βαλών εις όΟόνιον, και [Αετά πάντων εγκρυψον εις xor^po^j ίππείαν 

ή όονιΟείαν άγοις εικοσιν ήυ-εοών, ώ; οησιν ό θείο; ZoJσιιΛOC. 

15 ΰ1 Οτι τά ΟεΓα τα οντά ούο, εν έστι σΰνΟηαα. Δύο τοίνυν οντίον 
ύοοαργυοων το Κζ'χ/Λί σύνΟηυια καί το ΰοωρ τοΟ θείου, κατά τον 
Δημόκριτον " το ΟεΓον Οείω [χιγέν θείας -οιεΐ τάς ουσίας, ζολλήν 
έχοντα προς άλληλα τήν συγγένειαν. 

6] Συνέσιός φησιν έν [χέν της /ρυσοποιίας <(λόγω^ • ((Δη[ΛΟκριτος 

20 εΐπεν ' ύοράργυρος ή από κινναβάρεως... έν οέ τω λευκώ εϊπεν 
ύδράργυρον τήν άπό σανδαράχης και τα έ^ής. » 

7. (f. 137 ν.) Διόσκορος εΐ-εν " α ΚαΟά ό κηρός οΐον αν γρώι^χ 
•ΰοοσοαιλήση αύτώ μεταβάλλεται ' το αυτό και [ή ùooi^yjcoc μετα- 
βάλλεται. » 

25 8] Ότι δύο ξανθώσεις είσΐν καί δυο λευκώσεις, και ουο συνθέ[Λατα, 
ξανθόν και Ογρόν τουτέστιν εν τω καταλόγω τοΰ ςανΟου βοτάνας και 



δ. -λήν ο•.ά -}•; -ο3 ό. μ. οΐζονομία; Ε, f. 
mel. — 9. /ρυσοΰ Ε mg. Lb. — έρμη- 
νεύΐτα; Lb seul, mieux. — 11. τον ώςκαΊ 
(add. Lb) 0. ïy. /.α; 0. ELb. — 15. ό'ντων 
ύδρ.] εισίν α• uopap-j-jpot Lb. — 17. -ολ- 
λήν...] Cp. III, XXVIII, 10. — 19. Συνε- 
σιο;...] Cp. II, m, 10, 12 et 18. — -f, 



■/ρυσοποιια Lb seul. — 22. o'co œv χρώμα-•. 
Lb seul. — 23. αύτω] ε'.; αυτό Lb seul. — 
ojTM y.x: -ô ajTO E. — η, puis le signe de 
l'argent AKE. —25. ό'τ:...] Cp. Olym- 
piodore, § 5o. — 26. ξανθόν] Lire ξηρών 
comme dans 01. — Après ξανθού] λίγει 
γάρ όοτ. Lb. 



200 



ZOSIME 



υ.έταλλα, κχί ζω[Λθύς ούο, ενα έν τω ξανθώ, καΐ ενα έν τω 7.ευ-/.ώ ' 
και έν [Λεν τω ξανΟώ ζωριω, δια ξανθών βοτάνων, οίον κρόκου, και 
έλυδρίου και των όΐΛοίων * έν δε τω λευκώ -άλιν συνθέριατι, έν μεν 
τώ ξ•/]θώ πάντα τα λευκά, οίον γην κρητικήν, κιυ,ωλίαν, και οσα τα 
5 τοιαύτα ' καί έν αέν τω 'jypG) '^ου λευκού, ό'τα λευκά ύδατα, οίον 
ζυΟου \και^ y/ko: και τα ό'ιχοια. 

9] Όλυ[Λπιέδωρός φητιν " « Γίνεται ή ταριχεία άπο μηνο; μεχιρ 
κε' εως αετο-ωοινών κε ' οσα αν ούνη ταρι^_ευο•αι καΐ -λύναι εως 
αφής αυτά έν άγγετιν ά-οκείμενα. Γίνεται δε ή ταρι^εία -ερι ττ,ς 

10 -τ^λώδους γης, μέχρις αν τα πηλώοες έξελΟη, και εις ψάμμον κατά- 
ληξη. "Οτι ή τέχνη αυτή οια πυρός ου γίνεται. 

10] Ότι μ' ημερών έστι το πΟρ της δλης τέχνης. Ότι οϊ άρ/αΐοι 
την τέχνην έκάλυψαν τη πολυπληθεία του λόγου, και ονόμασι πολλοίς 
έκάλεσαν το υοωρ το θείον. 

15 Η] Οτι Μαρία φησίν ' <c Έάν μη τα πάντα τώ πυρι έκλεπτυνθή, 
και ή αιθάλη πνευματωθείσα βασταχθή, ούοέν εις πέρας βασταχθή- 
σεται. » Ότι ό χαλκομόλυβάος ετήσιος λίθος εστίν. "Οτι της όλης 
πραγ- if. 138 1'.) ματείας το σκεύασμα έξ άρ-/ης μέλας εστίν. "Οτι 
δταν τά πάντα ίοης σποοον γινόμενα, τότε νόει δτι καλώς έσκεύασας. 

2) Τοΰτο ουν το σκωοίδιον λείωσον καλώς, καί έξυοάτίοσον και άπό- 
πλυνον έξάκις και έπτάκις έν γλυκέοις υοασιν καθ ' έκάστην -/ωνείαν 
ποιών ■ ■πp^Jς γαρ την δύναμιν του ψάμμου και έν χωνεία γίνονται. 
Δια γάρ ταύτης της αγωγής, ήγουν τής πλύσεως, οησιν ή Μαρία, 
γλυκαίνεται το σύνθημα ' και ιδού έπιστοΓ/ειουται. Μετά γάρ το 

25 τέλος τής ίώσεως, έπιοο7νής γίνομένης τών υγρών, γίνεται και βεβαία 
ξάνθωσις. Τούτο δε ποιών, εκφέρει εξω τήν φύσιν τήν ενοον κεκρυμ- 



3. Ιν δε τώ λευκώ gratté par le copiste 

de Lb et corrigé en αν:υ τοΰ λευκοϋ, 
puis : έν ο; τώ λϊυχ.ώ. — δ. μίν] 3έ Lb 
seul. — 6. ζύθο;, -/υλίς Lb seul. — 7. 
Cp. ΟΙ., § Ι. — 8. (JLε-OJ:ωρ•.vώv] F. 1. 
lAc^top';. Cp. p. ug, 1. i5. — Réd. de Lb 
seul (qui omet οίλ m οΰντ)) : ταρίχε-ο; ?έ 



καιπλύνε, χα; ίίΰες αυτά εν άγγείο'.ς. — 9-11. 
γίνεται — καταληξτ;] Cp. 01., § 2. — 9. 
άφεις ΑΚΕ. — ~=Ρ'] ^~''• Lb. — 14. τοΰ 
θείου Lb seul. — 17. -/xky.o; αολυβδο; 
ΜΒ.Α.Κ. — 18. ι^ελαν Lb seul. —22. ο^τω 
-οίων Lb. — κα: αϊ -/ωνείαι Lb. — 23. 
::λύνσ;ως mss. — 26. έκφερε!; Lb. 



SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE 20 1 

[Λενην. Έκστρεψον γαρ, φηοΊν, αυτήν τήν φυσιν, καΐ εύρήσεις το 
ζητούαενον. 

12] Ότι τα συνΟέ[Λατα δυο είσΐν, λευκωσις καΐ ξάνΟωσις " καΐ δύο 
[/.εν λευκώσεις, και όύο ξανΟώσεις, ήγουν μία οια λειώσεως, καΐ έτερα 
5 δι ' rj /ήσεως. Ού γαρ ά-λώς συλλειοΰται, άλλ ' έν τω δώματι ίερα- 
τικω ' και έκεΓσε γίνεται λίμνη και κήτη. 

13] Ότι ή Μαρία φησίν ' « Ζεύξατε άρρενα και Οήλειαν, και εΟρή- 
σετε το ζητούμενον. » Και άλλαχοΟ φησιν ή Μαρία " α Μη θέλετε 
ψηλαφειν -/ερσιν, οτι έστιν πυρινον φάρμακον. » 
10 14] "Οτι τα δύο συνθέματα καλοΟσιν τ:ολλοΐς ονόμασιν, οίον ΰδωρ 
δι ' άλμης κ, τ. λ. 

15] 'Οτι τα σκεύη των συνθεμάτων υάλινα χρή είναι, έ-ειδή συμ- 
πάσχει [έν] τη ίώσει, ού ψηλαφώντες /_ερσί ' θανατηφόρος γάρ έστιν 
οτε υΒράρ^υρος και ζο^ έν αύτω */ρυσος σα-ή " οτι -άντων των 
15 μετάλλων δηλητηριωδέστερός έστι. 

Chapitre 53 de la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

16] "Οτι ττροκείμενόν έστιν έν τη καύσει ■ζ^ώιον λεύκωσις, δεύτερον 

ξάνΟωσις. Επίβαλε, φησι, του λευκού φαρμάκου το ήμισυ, και εσται 

■ïi^Giiov, και ούτως εψει " το γαρ άλλο ήμισυ έν τη ίώσει τηρούμενον. 

Δια τοΟτο και Έπιβή/ιός φησιν άνω και κάτω " « Διαμερίσατε εις 

20 δύο μοίρας το φάρμακον «. Έλεγεν καί ' ι.< Το μεν εν εχ_ει έν οστρα- 



G. y.r-.T^ y.oivTi Lb. Hœfer : « dépôt ». 
— 7. Ζεύξε-α•. corrigé en Γεύςατα; (sic) 
E. Cp. Ol., § 53. — ευρησειται AKE. — 
8. A mg. : une main, d'une encre plus 
pâle. — Μή Οε-λε-ε...] Cp. 01., § 54, et 
Zosime, III, xxi, 4. — 10. Tout le § 14 
est emprunté, à partir de υοωρ, au 
morceau III, xxv, i. Nous en suppri- 
mons le texte. Les variantes de ce § ont 
été rapportées au passage cité. — 12. 

Ta 31 σκεύη Lb. Cp. III, XXI, 4. — συμ- 
πάσ/ουσιν Lb seul. — 1.3. A mg. : Une 
main, d'une encre plus pâle. — 14. οτε] 



' Tj τε Lb. — χαΐ ό έν αύτώ -/ουσός σαπει'ς 
πάντων γά?..• Lb. — 16. Titre en marge 
de Ε (f. 85 V.) et en vedette dans Lb 
(p. 337) : ΠΕΡΙ ςηίέρ.ς:. — 18. -ηιοϋμεν 
Lb. — 19. Πηβη/ίο; Lb seul, par cor- 
rection. — 20. ελεγεν — λεύζωσιν (p. suiv_ 
1. 3)] Réd. de Lb seul : /.ai τήν μέν μοίραν 
ϊγ^ΐ εν οστρα•/.''νω ά., χήν οέ ετε'ραν ε. γ. 
ν.Λ'. τό μεν οστρα/.ον δηλοΐ "ο5 όστραζίνου (en 
marge : lego λόυζοϋΙ τήν οπτησιν, άπα οϊ 
του ■/αλ/.οΰ την ϊ'ωσιν • προεΐπε /.αΐ την λεύ- 
■/.ωσ•.'/. (τήν λεύκωσιν reporté, par un trait, 
après οπτησιν.) 

26 



202 ZOSIME 

κίνω άγγείω, το οέ έτερον εις χαλκοΰν ' οηλοΓ \ά-ά/ τοΟ οστρα- 
κίνου τήν οπτησιν, άπα όέ τοΟ χ_αλκοΟ τήν Γωτιν ' προείπεν και τήν 
λεύκωσιν, ήγουν " « Καύσατε τον χαλκον εν δαφνίνοις ξυλοις », του-" 
τέστιν έν τω λευκώ συνθέματι. 
5 17] Και ό ΆγαΟοδαίμων φησίν " α Έψει το (f. 139 r.) θεΓον 
ύοωρ fΛετà της νεφέλης ' καΐ ούτως έστΙν ή καΟσις καΐ ή λεύκωσις ». 
Και πάλιν ' α Τήν προγεγρα[λ[Λένην νεφέλην εψει έλαίω κικίνω, ή 
ρεφανίνω, προσριίξας βραχύ στυπτηρίας. 

18] Και ό Ζώσΐ[ΛΟς φησιν ' « ... Χρή γαρ ακριβώς έπΙ της 
10 παρούσης εργασίας ά[Λφιβαλό[Λενον οι ' όλων τών τριακοσίων έξηκον- 
ταπέντε ή [λερών λουειν τον χαλκοΰν άετον, και άνανεών, και έξης 
δι ' όλης αΰτοΟ της πραγ[Λατείας. 

19] Φησιν ό θείος ΣιΟΐ^άρ ' εϊδον κ. τ. λ. 

20] Μαγνησία έτυ[χολογεΐται άπο του μιγνύειν τάς κράσεις ενώσεις 
15 συ[Λπλοκή τών ουο. 

21] Ότι ό θειος Ζώσιαός φησιν ' « Επειδή ό Δηριόκριτος 
εκείνος ό έΐΛος άγαθώς λέγει ' » Δέξαι κ. τ. λ. 

22] Ότι ό ΖώσιΐΛος ελεγεν ' « Μή φοβηθής τήν πολλήν καΟσιν και 
έξυύάτωσιν τών σω[Λάτων... Οτι εισι μυρίαι καύσεις ζοΰ χαλκοΟ, 
20 βαπτικωτέραι αύτον ποιοΟσιν τον χ_αλκόν. Έκστρεψον τήν φύσιν, και 
εύρήσεις το ζητούμενον ' ή γαρ φύσις ένδον κέκρυπται ' έκστρεφο- 
[Λενης όέ της φύσεως, ούκέτι λευκον όραται, κατά τήν προφανεΓσαν 
έςυοραργύρωσιν, άλλα ξανΟον κατά τήν έπηγγελμένην του ιού ξάν- 



9. ε~[ τη; ;:αρ. ε:;γ.] Red. de A- : ετ:\ i εστ'. γαρ έ'νωσ'.ς y.x\ συ|Α"λο/.η τών δύο. — 

τον τί-ς παρ. Εργ. άαικο'αενο; ojv oti οιλοσο- Après le contenu de notre § 19, A^ con- 

οίας δι ' δλων... — 10. άμοιβαλο'μενος ΚΕ; j tinue ainsi : /ρή γάρ -. τ. λ. (§ ι8). — 

άναμφιβο'λως Lb. — 11. -/αλχον ΑΚΕ ; | 15. συμπλοζή mss. — 17. αγαθός Lb. — 

•/άλ/.ινον Lb. Corr. conj. — άνιχ'/ίο•^ Α^ ; Le § 21, depuis έ-είδή est emprunté au 

άνανεύων Κ ; άνανεοΰν ELb. — ώς oîv και { morceau III, νι, 6. On en a reporté les 

εξι; {sic) A" ; xa'i έξης από της πραγμ. Ε ; i principales variantes au passage cité. 

κα'[ εξει; ολην πραγμιατείαν Lb. — 13. Le —20. βαπτικώτερον Lb. — Réd. de A" 

texte du § 19 est emprunté au morceau ! (f. 1 1 r.) : καιτοΰτο οησίν • έκστρεψον, οη- 

III, IV, 5, où l'on a reporté les variantes j σίν, τ. œ. ; Réd. de ELb : εκστρ. δε αυχοΰ 

dece|. — 14. Réd. deLb: ... τάς κροίσει; • | τ. 9. — 22. λευκός Lb. — 23. ξανθός Lb. 



SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE 



203 



θωσιν. Κα• t.o'j r.o'.i είσιν oï λέγοντες άούνατον [χεταβάλλεσΟαι 
ούσιν ; Ίοού γαρ (Λεταβάλλεται ή οόσ-'.ς στερεον γενο[Αένη κατά 
τήν -οίοτητα χρυσοΟ και εις ιχέλαν καταστταίτΟήσεται. Έάν γαρ ιχή 
ΰγρότης της έξυοραργυρώσεως τεριελθοΟτα κατά τήν γεώδη του 
5 στερεοΟ σώρ(.ατος και το \•(\^ίθΊ οιαλύσεις και εςυδατώσεις κατά τήν 
ούσίαν της έ^υόραγυρώσεως ποιότητα, εις οΟοέν έ'σται τα ■:ζ^οσοον..ώ- 
ίΛενον ■ εάν αή και όιαλυθείη και έξυδατωθείη, καΐ ΟερμανΟείη οε, 
εις ούοέν εσται το •7ϊροσ•δοκώ[Λενον 'Εάν δε και μή διαλυΟείη και 
θεραανΟείη, -περιψυχΟή δε, εις ουδέν εσται το ζροσδοκώμενον Έάν 

10 δε τάντα τα κατά τήν τάξιν όαοΟ κατακοΛούθως γένηται, έλττις και 
έκβάσεως, σύν τη θεία -ρονοία, τυ-/εΓν [εις o\Joïv εσται Λ. 140 Γ.) 
το ττροσδοκώαενον]. 

23] Βλέ-ε καλώς τον μεν της κυοφορίας καιρόν αή έλάττονα των εννέα 
αηνών, έ-εΐ ώς έκτρωαα συαβήσεται, τον οέ της δπτήσεως κατά ττάντα, 

15 κατά τα πέταλα μή ελαττον ωρών εννέα, ή της κυοφορίας γαρ τρόπος, 
και οΰτως εστίν " τον δε κατά τήν άσκτ,σιν του οιαλοβωα.οΟ καιοόν 
συγκοίντ. κατά τήν ταοινείαν. Έπιθεωοτσαι γάο ότι τοεις τοόποι 
της εργασίας " ει αέν ό'τι της συγκράσεως πρώτος 'ζρ6~ος, καΐ κατα- 
νόησης αου. Γ/ει y.y.-cio'jzc^ij.zvcc και νυαούυιενα έπιτεύνωος και 

20 αλεύρου. "Ωσπερ γαρ το ύγρον ού κατά τα μέτρα αίΟάλεται, άλλα 
καθόσον ή 7_ρεία επιζητεί", οΰτω και έπι τοΟ συνθέματος όπήν ε-/ ει 
το δστράκινον ά-^'^,'ος, κ. τ. λ. 

24] "Οτι αυτός έστιν ο ετήσιος λίθος. Γλυκάνης ούν τό ςηρίον. 



και ξήρανον, στήσον και έΗίωσον το ξηρίον του -/αλκάνθου μέρη 



i ι 



2. Î) φύσί; των στερεών Α- Ε. — στερεά Ε 
(en surcharge) Lb. — 4. γεώοη φύσιν Lb 
lue. — 5. oiaXjorj και Ιξυοατώστί Lb. — 
6. oùsi'av] ουσιώδη A^ . — οΰσίαν κα\ τήν 
πθ!Οτ. -ί)ς Ιξ. Lb. — 8. εάν 8= γ.α'ι μή — 
προσοοκ. (1. suiv.) biffé dans Ε. — 9. liv 
[χή οέ Ε, f. mel. — 13. βλε-ε οέ (om. Ε) 
καλώ; τον |j.àv (om. Lb) τΐ,ς κ. κ. ELb . — 
14. τό οέ mss. — Ιδ. ,ατ-,νών au-dessus de 



ωρών Ε; μηνών Lb. — ή] ό Lb. — 16. τό 
οέ ΑΚ. — 17. σύγκρ'.νε Lb seul. — F. 1. 
Ιπίθεώρησ». — 19. Ι-• τεύ/ωο? corrigé en 
τε'^ρα; Ε. F. 1. ίΐ:\ στά/υος. — 21. ί~\ τοϊ 
συνΟε'ματο;] Le texte compris depuis ces 
mots jusqu'à la fin du § est emprunté 
au morceau 111, vu, 5. On en a reporté 
les principales variantes au passage cité. 
— 23. α'.ττίσιος Lb. 



204 



ZOSIME 



[χαγνησίας μ-ίρος εν, -/αλκοΟ (J^^po; εν. Έξίωσον το ξηρίον [χέρος εν " 
λείωσον 6[χοΟ τοτίζων έν ήλίω άπέ 'ζοΰ οςους τοΟ λευκοΟ ημέρας 
επτά, και ύστερον όπτασΟαι ήαέρας δυο ή τρεΓς, και έξενεγκών εΰρή- 
σιΐζ βαφέντα τον χρυσον 7:υρρον ώς το αίμα. Αΰτη έστΙν ή κιννά- 
5 βαο'.ς των οιλοσίφων, και ό χαλκάνθρω~ος -/ρυσός " άλλα και αύτο 
ξηοίον τοτιζόμενον άπεστύφη έν τοΓς ζωμοΓς ' εάν γαρ ΰλεονάση τά 
φώτα, γίνεται ξανΟον, ά7Λ ' ου χρησιμεύει. 



III. XXX. — ΠΕΡΙ ΑΦΟΡΜΩΝ ΣΪΝΘΕΣΕΩΣ 



Transcrit sur M, f. i6i ν. (ins. unique). 



Ή -ερι άψορμών σύνθεσις, ώ θεοσέβεια, τάς κατά με- ί. 162 Γ.) 
10 ρος των αρχαίων συνθέσεις εις ενα νοΟν συνη^εν ' ετι γε μην καΐ 
ονόματα σύνθετα έν ταΓς αυτών συντάςεσιν αγνοούμενα οιά του —ράγ- 
ματος δηλοΓ, ώς την σποδον και τά όμοιοτροτα. Εΐδέναι δέ δεΓ τίνα 
κατά του φιλοσόφου τ:οιεΐ το χμέν^ τ:υρίμα-/ον, το δέ -ροσπλακέν 
■ποιεί" τΐυρίμαχον, και τά έξης. Ό γάρ σοφός, άφορμάς λαβών, -άν- 
15 τως άπό της άρ-/ης έπι το -έρας άφίξεται. Ένθεν έγώ τά τέλεια 
ένθεΐναι ουκ ήόυνήθην, έπείτζερ ουδέ -αρ' αύτοΓς εύρον ' ούτε μήν 
τοΟτο προσεθέμην δπερ ουδέ τοσοΟτος, ει μη μόνον καθώς δυνατόν ώς 
εικότα τά σκορτισθέντα συνάξαι, και τά αλληγορικά είναι έρμηνεΟσαι ' 
και ό'σα έγχωρεί Ο-ομνήμασιν γενέσθαι έπόιησα. "Ερρωσο. 



3. λίΐ-Ε ό-τίσΟαι Lb. — 4. -jpiv mss. 
— 5. χαλζάνΟρ. ό ypuOTÛ; Lb. — 6. -οτιζ. 
xat ά;:οστϋφο'_αενον Lb seul. — γαρ biffé 
dans Ε; om. Lb. F. L oî. — 7. Après 



-/ρησίαΕύει] Τελο; τοϋ Χρ'.στιχνοΰ Lb seuL 
— 9. ώ; Oîois'ôstav M. Corr. cotij. — 
13. M mg. : ■)(■ puis le signe du mer- 
cure (lire Έρμοϊ?). — 16. F. L έζθεΐναι. 



SUR LA POUDRE SECHE. 



SUR L lOS 



205 



111. XXXI. — IIEPI ΞΗΡΙΟΓ 

Transcrit sur .M, f. 1 30 v. — CoUationné sur A, f. i lo r.; — sur E, f. 3- r.; — sur Lb, 
p. 129. — Chap. 28 dans E, 29 dans Lb, de la compilation du Chrétien. 

ΤρεΓς δυνάμεις είσ•. τοΰ αληθέστατου ξηρίου, καΙ τρεΓς ένέργί'.αι 
έκ τούτων προιοΟσαι των δυνάιχεων " βαφή, είσκρισις, κάτοχον. Και το 
μαθηματικον τρείς διαστάσεις ε/_ει, [>ί'?ίκος, πλάτος και βάθος. Και το 
5 φυσικον σώυια το τρι/ή διάστατον και άντίτυ-ον, ο υ.ηκος ε-/ει, και 
■πλάτος, βάθος τε και άντιτυ-ίαν ' ούτω και t'iwjc, έροΟιχεν βαφήν 
εΓσκρισιν, κάτοχον και στίλψιν. Και το 'ζρί'/τι οιάστατον προσαγο- 
ρεύομεν ΐοιον και άνίοεον και -ανίοεον ΰλην τήν ύ-οοε/ομένην τάς 
ουνάαεις και ενεργείας. 



10 111. XXXII. — ΠΕΡΙ ΙΟΥ 

Suite du texte précédent. — Chap. 29 dans E, 3o dans Lb, de la compilation 

du Chrétien. 

H μεν γαρ ιώδης δΰναυ,ις συμπληρωτική έστιν της όλης υποκεί- 
μενης ουσίας άτομου, και μέρος αυτής, και άνευ ταύτης ατελής ή ολη 
ουσία καΟέστηκεν. Τά γάρ μέρη των ουσιών ούσιαι είσΐν, ως φησιν 
Ποο^ύριο;, ή γάο ουσία ποο^άλλεται δύναυιιν, και ή δύναυιις ένεο- 
15 γειαν, και ή ένέονεια τά ένεογτυιατα. Ai τοίνυν δυνάαεις αί ουσιώδεις 
εκουσίως •προέρχονται, και ά-/ίόριστοί εΐσι των ουσιών. 



3. κάτο/ο; Μ. Réd. de Ε : -/.a• τό αιΟ. 
δέ κα: ουσικόν το. 3;αστ. ε/-'.... — Réd. 
de Lb : κα\ τό μαθ. oi κ. φυσ. σώαα τό 
τρ'.'/η διάστατον κ. άνι:'τ. τρεις διαστάσει; ε/ ει 
ν. πλ. κ. βάβος. Puis, d'après Ε corrigé : 
ΟΙΟ κα\ τούτοι) του είοου; λε'γομεν βα^ήν 
ει'σχρ. κάτο/ον... — δ. ό Μ. — S μήκος — 
άντ•.τυ-•:αν om. ΑΕ Lb. — 6. εΐοους] τό 



είδος ΑΕ avant les corrections. — 8. ε"- 
δεον καΐ (om. Ε) άνείδεον κ. πανείόεον AELb, 
mel. — ή ύποοε/ομεν, Μ. — 12. διό κα; 
με'ρος αύττ;ς καλεΤτα! Lb. — 14. τ) γαρ 
ουσία] Cp. Damascius, περ'• άρ/ών, ρ. ι83, 
éd. Κορρ. — 16. Après των οΰσ;ών, ΑΕ 
Lb continuent, sans division et sans 
titre, avec le morceau suivant. 



206 ZOSIME 

m. xxxiii. — <ΠΕΡΙ ΑΙΤΙΩΝ) 

Suite du texte précédent. 

Τέσσαρα γάρ είσιν ahicx. κατά τον φυσικον Άριστοτέλην 
παντός γενητοΰ ' ποιητικον, ύλικον, (f. 137 r.) όργανικον και είοικον, 
οίον ή Ούρα ποιητικον αίτιον έχει τον τέκτονα τον ποιήσαντα, ύλικον, 
5 ξύλον, σίοτιρον, κόλλαν, οργανικον σκέπαρνον, τέρετρον, καΐ τα λοιπά, 
είδικον, αΟτο το ενυλον εϊοος θύρας, ή άλλο τι. Κατά δε Πλάτωνα 
και ΐτερα. δύο είσίν, παραοειγμίατικον και άποτελεσμ.ατικόν. 



III. XXXIV. — ENCHAINEMENT DE LA VIERGE 

Suite du texte précédent {sans titre}. 

1] Υδραργύρου πΰρ πυρι κρατούντες, και πνεΟ[Αα πνεύ[Λατι συνά- 
ψαντες, Γνα ΰεσ[Λεύσω[Λεν τήν φυγαόοοαί[Λονα κόρην οιά γειρών. 
10 Διαφόρων οστέων Περσών κατακαυΟέντων οιά της τοΟ πυρός βίας, 
άπώλεσεν τήν ιδίαν πνευμάτωσιν. 

2] Και αύθις άναγάγωίΛεν τα δύο σώματα και συνερχομένων τή 
μί^ει και μεταμορφουμένων, εις παλιγγενεσίαν τρέπονται ' 6 άψυχος 
ψυχοΟται, και ο ασώματος σωματοΟται, και έτερον τι ου οέχονται. 



1. Titre ajouté dans M : τζζρΊ έτίον ' os οιά το3 !ο3 υδραργύρου πυρ... et au-des- 

(main du χν" siècle?). — 3. Sur ποιητικο'ν, | sous: I Λ. ιος αργυρού (5!c). Réd. adoptée 

Cp.Aristote, Génération et Corruption, | par Lb. — κροτοϋντες M. — 9. ί'να os 

I, 7 ; sur ύλιχον, Métaphys. I, 3 ; sur ' τατίσω[ϋΐεν M. — 10. οιαοέρων όστα περσ. 

όργανιζο'ν. Morale à Eudèine, VII, lo; χαταχαυΟέντα M; (8ιαφ. γαρ όστε'ων περσών 

sur εΐοιζο'ν, Physique, Π, 3. — 4. ζολλα — πν.) sic Ε. — 11. απώλεσαν Μ. — 13. 

Μ. — 6. Πλάτωνα] Cp. Platon. Timée, ι άγαγών Lb. — και συν.] συν. γάρ ΑΕ Lb. — 

ρ. 37 D (?). — 8. Ε mg. : Corrige ήμεΐς | 13. ζαιαμεταμορ». Lb. — τρέπεται ΑΕ Lb. 



LES HOMMES METALLIQUES. — SUR LA TEINTURE 207 

m. XXXV. — LES HOMMES MÉTALLIQUES 

Suite du texte précédent (s.Tiis titre) . 

Ούτος Ό χ_αλκάνθρω-ος ov όρας έν τη "ηγή μετεβλήθη του σο)- 
αατος, καΐ γέγονεν άσηαάνΟρωΰος. Μετ' ολίγας ουν ήι^έρας βλέ-εις 
αυτόν καΐ χρυσάνθρω-ον " πότιζε ύζ αύτον αετά οΗάλυ,ης " ούτω γαρ 
νίνετα'- λευκον και άοαίόιον. 

1 É ι 



5 1Π. XXXVI. — ΚΑΑΜΙΑΣ ΠΑΪΣΙΣ 

Transcrit sur M, f. 137 r. — Collationné sur A, f. 1 10 v. ; — sur E, f. 38 v.; — sur 
Lb, page i33. — Chap. 3o dans E, 3i dans Lb, de la compilation du Chrétien. 

Λαβών καοαίαν τήν έν τω /αλκω βλιο-κοαένην βοτρυίτην, 
κόψον ■ σεϊσας, λείωσον έ-ιυ.ελώς ' είτα βαλών, τρίψον και εις (ic^j^z 
βάλε ■ και έν τω ΰοατι τάλιν ':ζ':\ιον τω οοίόυκι ' είτα λείωσον τη 
•/ειρί ■ και όταν εύ ε/η, εασον άττο- f . 137 Λ'.) καταστηναι. Και 
ΙΟ άττοσειρώσ-ας, τάλιν βάλε ύδωρ, και το αύτο -οίει -ολλάκις, εως ύο<ύ^ 
μείνη και άττοαφολυγωτον ' και ά-οσειρώσας, ςήρανον έν ήλίω. 



1Π. XXXVII. — ΠΕΡΙ ΒΑΦΗΣ 

Transcrit sur M, f. 1 37 ν. — Collationné sur A, f. iii r. ; — sur E, f. Sg r.; 
— sur Lb, p. i33. — Suite du chap. 3o |E), 3i (Lb) dans la compilation du 
Chrétien. (Cet article compte néanmoins comme chap. 3i dans E.) 

Έάν μή έτΓίεικώς έργάΓΓ,τε μέλαιναν βαοήν, εκφέρει άφευκτον την 



1. (Z-Q:; ό •/_.] Rapprocher ce texte du | ε'; ϋ2ωρ με'ντ; Lb. — 11. άπο-ομφυλογώσα; 

morceau III, ι, 5 ; Τόν -(ίο'.ι^ίχ -όν /αλ- ολίγον Lb. — 12. Titre omis ΑΕ Lb. Ε 

κάνΟρωπον... — 6. |:λ•.3κο;αε'ν7;ν] (F. L βλισ- Lb l'insèrent dans le texte après έργάση- 

σομε'νην) οικονο[Λ.ου!Λε'ν7;ν Lb. — 7. σεΐσαν M, τα•. — 13. έργάστ,τα; mss. — Réd. de Lb : 

— 9. ά-οκαθεσΟηναι ΛΙ. — 10. ir.O'j-jfiji- j î^•^. ^ερί βαοης, κ. |ΐελ. β. έκφε'ρτ; χ/.ρ. ττ,ν 

σι; Α Ε Lb, ici et plus loin. — εως iv | Ιργ. αύτοϋ. — [^ελαίνην M. — έζοε'ρτ) mss. 



208 ZOSIME 

έργασίαν τοΟ αργύρου. Οι ΆγαΟοδαιμονΓται καλοΟσιν ^κατα- 
βαφήν^ τήν οΰτω λειουμένην ' τήν δέ έψησιν έκάλουν βαφήν. "Αλλο 
γαρ θέλουσιν είναι βαφή ν, καΐ άλλο καταβαφήν. Βαφήν ούν λέγουσι 
τον oÎpyupov, καταβαφήν δε τον χρυσόν. Και έπΙ της καύσεως τοΟτο 
5 εύρήσεις ■ άλλη ν καΟσιν βαφικήν, καΐ άλλην καταβαφικήν, και τά 
άλλα πάντα εως άραιώσεως και παρατροττης, και των άλλων πάντων τω 
λόγω διυποπτεύουσι. 



III. XXXVIII. — ΠΕΡΙ ΞΑΝΘΩΣΕΩΣ 

Transcrit sur M, f. 137 ν. — Collationné sur A, f. ) 1 1 r. ; — sur E, f. Sg r. ; — 
sur Lb, p. iSy. — Chap. 3a iie /ti compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

« Οΰ πασιν Ico^zv, ώ γυναι, άπο της λευκώσεως αύτίκα συνάπ- 
10 τειν τήν ξάνθωσιν. Έψόμενον γαρ το λευκον σύνΟεαα έπιπολύ έπι 
το ξανΟον τρέπεται « . Και μιετ ' o'kiyoy ' « "Αλλοι τι περιττόν τι 
τούτων εποίησαν. Έάσαντες γαρ έως ψυγή, κατήνεγκαν καΐ έλειωσαν 
έν ήλιω ύδωρ ΟεΓον ξανΟον, ας έδιδάχΟησαν ήαέρας, και [^.ετά 'ZoQ":o 
έψησαν και ώπτησαν ». Και μιτ ' ολίγον ' « Το δέ άπολελυμένον ύδωρ 
15 ΟεΓον, το δι ' άσβεστου [χέρη δύο, και θείου [J-ipoç εν, το έν χύ- 
(f. 138 r.) τρα έψη[Λένον και άποσειρού[Λενον * και πάλιν έψούμενον, 
τουτέστι το ύδωρ τα ΟεΓον, το εις άαφω -/ρώαατα βαλλόριενον. « 



3. λό'γϊΐν Μ. — 4. οίργυρον] αστ);Λ(3ν Α Ε 
Lb ; Ε mg. : signe de l'argent . — καύ- 
σεως] ουσίας A Ε Lb. Ε mg. aj. cl της 



AE Lb. — 14. άπολύίχενον M; άπολυιχε'νον 
A. Corr. conj. — 15. G. θείου Lb. — 5i ' 
άσβ. έ-οίησαν Lb. — μερών M. — 16. άπο- 



χαύσεως. — 6. άρεώσεως M ; άρίο'σεως Α. ' συρούμενον Lb. — 17. Réd. de Lb : το ΰο. 

— 11. και μετ ' ολίγον om. Α Ε Lb, qui , τοϋ θείου, το είς θείον ϋ5ωρ /ροίματι βαλλομε- 

lisent ensuite και τιν^ς τΊ ;;εριττόν τούτων νον, τό άε'ρ'.ον ûSojp φημί. — Après βϊλλομε- 

έποίησαν. — 13. ηλίω] signe du soleil et ι νον, M continue avec le fragment d'Aga- 

de l'or MAE ; -/ρυσω Lb. — ας] έο ' ας | tharchide (voir la notice du ms. M.) 



L EAU AERIENNE 



JOq 



III. 



XXXIX. 



TO AEPIOX VAQP 



Transcrit sur A. f. i 1 1 r. — Collatioiiiié sur E, f. Sq v. ; — sur Lb, p. l'i-. — Ε et 
d'après lui Lb continuent le texte précédent sans séparation. 

1] Πρώτων ύγοών τ'.νος οίΐτα•. το τοιούτον σύνθεμα, Γνα, ^τ,σΐν, 

ή ΰλτ οΟαοίΓσα άαετάτοε- f. 111 ν., -τον το εϊοος ουλάίτ,, καΙ έκ 

τούτου οΟαιεΓτα έο-ήαανεν έ-Ι -/ρόνου τίνος, οιά το « εις τοΟτο 

δ σ-Γ,ττετα'. ». Σήψις γαρ où γίνεται -οτε, εί υ.ή οι ' ύγροΟ τίνος. Ο γαρ 

κατάλογος των υγρών, φησίν, έ-ιστεΰΟ•/; το [Λυστήριον. 

2] Περί οέ των ψάααων ' οτι ΰερί αυτών -άντες οροντίζουο-ιν λόγον, 

άρΗοακι -άλ'.ν της έξ αυτών ααρτυρίας, '/άρ'-ν της σης ουσ-'.στίας. 

3] Ζώσΐ[Λος τοίνυν, έν τη τελευταία ά-ο^ή -ρος Θεοσέβειαν -οιου- 

10 αενος τον λόγον, οησίν ' « Ολον τω της Αίγΰζτου βασιλεΓ, ώ γΰναι, 

ατό τών o'jo τεχνών τούτων καθέστηκεν, τών τε αερικών και τών 

ουσικών καΐ .!;άυ.υ.ων. Ή γάο άλλοιουαένη θεία τένν/", τουτέστιν ή 

οογαατική -ερί ής ασχολούνται άτταντες οί ζητουντες τά χειροταή- 

ματα ά-αντα καΐ τάς τέ/νας, τάς τεσσάρας Ο'^ι^*•'• \''-0 οοκοΰσι τοΟ 

1δ -οιεΐν, (Λονοις έςεοώθη τοΓς ίερευσιν. Η γάρ ουσική ψααυ.ουργική 

βασιλέων ην, ώστε και εάν συαβή ίιρζΐ σοοώ 7^εγό[Αενον, έρμηνευσαντα 

τοΓς εκ τών -αλαιών, ή ά-ο προγόνων, έκληρονόμησαν καΐ έσχον. 

Και ΐοών ταΰτΛ.ς τήν άκολουΟίαν το συνετον ουκ έ-οίει " έτιαωοείτο 

γάο, ώσ-εο οί τεννΐται οί έ-ιστάυιενοι Βί^σιλικον τυττειν νόαισαα 

20 ου•/ έαυτοΓς τύ-τουσι, έτιμωροΰντο ούτοι. » 



1 . Voir Olympiodore, II, ιν, 33, 34 et 
35. — 2. Réd. de Lb : Προ oi τών υγρών 
τίνο; οείτα•.. .. Πρώτον ύγροϋ τ'.νο; 8;ΐτα; ΟΙ. 
— 3. και έκ τούτου τοϊί οΟ. Lb. (Cp. 01. 
§ 35). — 7. φροντιζ., λογον άξωα•ν Lb. — 
10. "Ολον... Début du livre intitulé π:ρ• 
τ£Λ£υτα;'α; ά-ο/η; (III, Li) dont les va- 
riantes sont désignées ici par un asté- 
risque. F. 1. όλον τό τής Α'.γ. τό βαίϊλε-.ον 



— :ι. 

ιχερικών] κΐρ'.κών, aliaS κυρ'.ζών*. F. Ι. /.»:- 
Ρ'.κών. — 12. αλλο'.ουαε'νΓ^] καλουαενη*. — 
13. ::ερι ην άσ-/ολ.*. La suite se sépare 
de la τελευτα•'α ά-ο/η pour se rapprocher 
de la citation faite par 01. — 14. τά; 
τ•.|χ;'α; τε'/να; 01. — τ; -ο•.εΐν 01. ; oo/.ii τό 
πάν ποίείν Lb. — 16. ίερία ή' σοϊόν λεγ. 
ΟΙ. 

27 



2IO ZOSIME 

3] ΤοΟτό έστι το -παρά των άργΆΐων γραφών φηαιζόμενον κοσμικον 
[χήνυμα, ή [χυστική ή των Αιγυπτίων καΐ ίερογρα[Λ[Λατέων Αιγύπτου, 
θυεία, άνθ 'ης ή των φύσεων συγγένεια τέρπει τάς ομοούσιους φύσεις. 
ΤοΟτό έστι το ορφα-(Γ. 1'12 Γ.) ϊκον όμοοΰσιον, και ή έρμαϊκή λύρα, 
5 έν ή των ουσιών ποΟεινή τε και έναρμόνιος αποτελείται συμπλοκή, 
Μιγνύμεναι γαρ και ώς προσηκεν άπο της \γης/ έπΙ τον ουράνιον 
γορον, και αμείβοντος αύτας -υρος άνατρέχουσιν. 

4] ΚάντεΟθεν μεταξύ μελάνσεως και λευκώσεώς έστιν ή ταρτ/εία 
και των ειδών ή πλύσις ' μεταξύ οέ λευκώσεως και ξανΟώσεώς 

10 έστιν ή χοωποίησις ' και ούτω ςανθώσεως και ίώσεως, μέσος οέ έστιν 
ο του συνθέματος διχασμός. Της δε λευκώσεως πέρας ή δια τοΰ 
οργάνου ι^οίσ^ωτοϋ οικονομία. 

5] Μελάνωσις α'' του χ_ωρισθηναι το ύ^^'ρον έκ του σποδίου * 
ταριχ_εία β" του σποοίου ύγροΟ " πλύσις είοών τρίτη, έπτάκις καέντων 

15 έν τη άσκαλωνίτιοι γάστρα, ήτις έστιν α'• λεύκωσις και άπομελά- 
νωσις των είοών. Αεύκωσις δ", ήτις μιχθείσα λευκοίς ολίγοις 
ΰοασιν, ή ξανθοίς, ποιεί ν.τιρίον προς το ζητούμενον -/ειροποητοΓς. Ε"" 
έπί ξάνθωσιν ή λευκωσις (^ιρουσΆ, ή ξάνθωσις. C'• ώς πρόκειται δ 
(ΐιχασμός του συνθέματος. Ζ"• ήτις μερισΟεΐσα εις δύο, και το μεν εν 

20 \ΐ-ίρος οιχαζόμενον και ίούμενον, μαλάττει, λείοι και πηγνυει. 

Addition marginale du ms. A seul : 

6| "Αλλοι δέ, φησιν, περί χρώμ ^ατος^ και έψήσεως καί ΙργΜ 
μυστικής θεωρίας. Apy <^ή/ μεν ο -/αλκος έμβαλλόμενος μετά της 
οικονομίας έν τω έργαλείω της πρ \ά/ ξεως έπιδείκνυται ομμάτων 



2. μηνυαα] ΐΛ•'αη αα Lb. ■ — 3. Après πος τη; ς. και τη; !. — 14 et suiv. ταριχεία 

θυεία] addition de Lb : χα\ αύΟ;; l-'t τό οέ... τρίτη 8έ et ainsi de suite Lb. — 

προκείμενον ό λο'γος • ή τ. φΰσ-ων... — 4. ' 17. -/.upiov Α. — Réd. de Lb : -οιεί 

όροε[/.άν Lb. F. L ôp-jizov. — 7. yùlpov Lb. , -/ηρίον, ?.α\ πρόςτό ξηρίον τό ζητ. ,ζ/ειροπο;εΐ. 

— 9. 7:^0v7i;mss. ici et presque partout. j — 20. Réd. de Lb : μαλάσσει, και λύει • 

— 10. Réd. de Lb : και ουτο; έστιν ό τρο- | τό ίέ ε-ζρον με'ρο; -ηγνύΐΐ. 



LE BLANCHIMENT. — LE LIVRE DE SOPHE 211 

τέρψιν, έν οέ τω χρονίζειν γιν ζο^ \xivrfi άτταμαυρώσε \ως^ ιο-ετά 
τοΟ κίυιμεως γρυσζ^ον^ α-ΰνΟετον, γρυσον ζώα'.ον γ.'Δ τα έζτ,ς. 



1ΙΪ. XL. — ΠΕΡΙ ΑΕΥΚΩΣΕΩΣ 

Trciiiscrit sur M, f. 1 18 r. — ColLitionné sur B, f. 90 v. ; — sur \, f. 14 v. (= A); — 
sur A, f. 92 {= A- ) [mêmes leçons); — sur A, f. 230 v. (= A^ ) ; — sur K, f. 5 
V. ; — sur Le, p. 217. 

Ί] Γ'.γνώσκειν ϋ\ίν.ς θέλω βτι πάντων έστΙν κεφάλαιον ή λεΰκω- 

5 σις ■ μετά δε τήν λευκωσιν, ευθύς ξανθοΟται το τέλειον μυστήριον. 

2] Ή λεύκωσις καΟσίς έστιν ' ή όέ καζίσις, άναζωπύρωσις • αυτά 

γαρ έαυτά καίουσι καΐ άναζωπυροΟσι, και αυτά έαυτά οχεύει, και 

εγκυο-οιεί και άποτίκτει το ζητούμενον ζώον κατά τους φιλοσόφους. 

3] Έάν λευκώσης, ευκόλως βάψεις ' εΐ δε και ίώο-εις ή κινναβα- 

10 ρίσεις, μακάριος έ'ση, ώ Α ιό σκόρε " τοΰτο γάρ έστιν το λυτροΰμενον 

πενίας, της ανιάτου νόσου. 



III. XLI. — ΒΙΒΛΟΣ ΑΑΗΘΗΣ ΣΟΦΕ ΑΙΓΥΠΤΙΟΙ 

ΚΑΙ ΘΕΙΟΙ ΕΒΡΑΙΩΝ ΚΤΡΙΟΤ ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΣΑΒΑΩΘ. 

ΣΩΣΙΜΟΥ ΘΗΒΑΙΟΥ ΜΥΣΤΙΚΗ ΒΙΒΑΩΣ 

Transcrit sur A,f. 25ι r. — Couteau aussi djiis Laur. , an. :i\-s.n. — Toutes les variantes 
insérées dans le texte sont des corrections conjecturales. 

15 1] <0> ΤΗΣ ΥΛΡΑΡΓΥΡΟΥ ΣΤΑΘΜΟΣ. — Άγαθοδαίαων • πέψον, ρυου 



2. F. 1. /ρυσοζώμ'.ον. (Cp. III, XVI, 6.) 

— 4. Ce i^l'formele début de III, liv. 

— ΛεΤγ'.ν. AK Le. — Re'd. de A' : τ.ερ\ 

ΛΞυζοΙ^εω; -/ρή γιν. ημϊ;. — • Μ mg. sur 



6. Cp. les |§ 2 et 3 avec Synésius (II, 
III, 4). — 7. Réd. de A^ : όχεύουσ; /α• 
άναζωοπυροΰσι κα"; vf^fJOTioiiX. — 10. Ο'.&'σ- 
■/Λίρε Μ. — 11. ί/. -Ev;'a; Α. — 12. αίγΰπ- 



une ligne verticale : -ίλ'.ον ρ." φησίν. — 1 του Α Laur. — 13, Osîov Α. 



212 



ZOSIME 



τονχρυσον, καΐ επιβάλλεται Ό χαλκός * και γίνεται το δίχ_υτον πέτα- 
λον Μαρίας, Γνα πυρός καταβαφης έλαίω ττίπτΥ] <(ή^ jJ^έλιτι, και 
θραβαΟή και άναλτ,φΟείη υδράργυρος ώσει δια καα <(άτ^ ου. Ό χαλκός 
πάλιν ίος ίσος συγ^ίωνεύεσΟαι τω χ,ρυσω εις ùùpap^upov σταΟ[χου. Και 
5 ή Μαοία ' « 'Οπόταν ου ν γένηται μάλαγρια καθ' έαυτο, ή οι' όξάλ[Λης, 
και πεφΟή, συλλείου τω Οείω, ή'γουν αίθάλ•ιΤ) θείου, ή ληκυΟίω, και 
κηροτακίδι ' και επίβαλε ή συλλείου και βλέπε εί έτελείωσας " ει δε 
[χή έτελείωσας ξανθω τινι ίον ημών, βς ήν αετά του προβαφίου, κα'ι 
όποιον γρυσόν έστι τέλειον, ίνα μιή ξανΟωθέντα αυτόν ' επίβαλε πάλιν 

10 συν τω προβαφίω ή συλλείου \[χετά"); τραπέντος ap^jpo'j^ του κελοΟ 
άστράπτοντος, του ίου μέρος α , του ώμου μύσεως, προβαφίου, ώς 
ειπεν, χαλκοΰ το μέρος λύει. 

2] Πέπτεται, καν γαρ μή εχ_η ùàpy.p-^'upov οιΐ πέπτειν, οτι προ τοΟ 
πυρός où βαφή 'το οέ άπα των υλών καθάρσιον, ί'να όείξη (f. 251 ν.) ό'τι 

15 έστι καΟαρόν. [Πείραζε δέ από τών υλών καθάρσιον, Γνα δείξη οτι 
έστι καΟαρόν '] πείραζε οέ ή και χώνευε ' αν έ^ης τάς ούο άγωγάς, και 
τήν 'Ιουδαίων και τοΟ...,μή όκνήση οΰν πειράζειν κατά ΐ).ίρος πάντα 
οία ΰπεΟέμην σοι. Ού γαρ αμφιβολίας <^αίτία^ έστιν ή ύπόΟεσις, άλλ' 
ίνα συ πειράσης εσοι ή τύχη ένήλατός έστιν ή είς πάνυ ευτυχής. 

20 Έυ,πεσών είς τά μαθήματα ταΟτα, ούκ εστί εσοι άτυχης " άλλα γάρ 
νικήσεις μεΟόοω πενίαν, τί]ν άνίατον νόσον, μάλιστα εάν εύεί είσοι 
καΐ φροντίσης, διώξον τους κωλύτας, ότι δια τών μυρίων βίβλων, καλόν 
λευκίοΟεΙς καΐ ςανΟωΟεΙς ό γαλκός, είς τήν οίπλωσιν χύμεντος μόνον 
εστίν έπιτήοειος, και ίωΟή, και οιά μυρίων ρ.ε0θ(3ευθ•?ί μόνον χυμεντός 



1. Cp. III, XII, Ι, ρ. ΐ49> 1• -■ — 2• F• 
1. ίνα ~ρύ; κχταβαφήν Ιλ. 7:έτζττι. — 3. Ορα- 
βαΟή] F. Ι. ΟρωσΟί) (?) — F. 1. άναληφΟί) 
ή Οορ. — 4. F. 1. ίω Vc;o; (Λ/, β.). — F. 
1. συγχωνευέσΟω. — F. 1. ε'ι; υδραργύρου 
σταΟμόν. — 6. αιθάλη; Α. — 7. ει] rj Α. 
— 8. ος] ό Α. — 9. F. 1. όποιος /ρυΐο'; ζ. 
τε),ο•.ος. — 10. -/.Λοϋ] lire εΐζελου, comme 
dans III, χι,ιιι, ι. — 11. όμοϋ Α. — 13. 



Γ.ίιχΓ.ζτοί'. Α. — δή -ίπτειν Α. — 1ΰ. k' /ει,- 
Α. — 19. εσοι] F. 1. ε" σοι. — ένίλατος Α. 

— F. 1. η εί πάνυ ευτυχής. — 20. F. 1. 
οϋζε'τι εστ). — 21. νι/.η'σεις μεθο'δω πενίαν...] 
Cp. Synésius, II, πι, 4• — άνίαρον Α. 

— εύεί εισοΊ...] F. 1. ευ εί'στ] ζαΊ φροντ;σης 
διώξαι. — 22. F. 1. ζαλώς. —23 et 24. 
F. 1. -/υμευτός. — 24. F. 1. ζαΐ ίώσει Α. 
F. 1. καν ίωΟΐ,. 



AUTRE LIVRE DE SOPHE 



2l3 



έττ'.ν άθ[ΑΟδιος, ο οέ -/αλκος ήυι.ών, τουτέ^ττ'.ν το -αν σόνΟεακ ' ό'ττεο 
υ.έν ήν ή ληΐΛίχατική (καΐ αύτη αύτοΓς έοήλωσαν , ή ά-ο αιώνος 
ζητουίΛενγ] καταοαφή, και υ.ή εΟρισκοιχένη ει αή ώίε " ΚαΙ τίς ή 
αιτία αύτοΟ έ-ιτήοειος, έοήλωσκ σοι περί του -/αλκάνθου στίνον " 
5 λέγει οτι ώοε και ό -/αλκος |3άτ:τει, και ο αόλυβοος, και τταν το οεκτικον 
της βαοης. 



III. XLII. — ΒΙΒΛΟΣ ΑΛΗΘΗΣ ΣΟΦΕ ΑΙΓΥΠΤΙΟΥ ΚΑΙ ΘΕΙΟΥ 
EBPAIQîs ΚΥΡΙΟΥ ΤΩΧ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΣΑΒΑΩΘ 

Transcrit sur A, f. 260 r. — Contenu aussi dans Laur., art. xxxvi. — • 
Les variantes insérées dans le texte sont des corrections conjecturales. 

1] Αόγος βιο7^ου αληθής Σοφέ Αίγυ-τίου, καΐ θείου Εβραίων -/.upio'j 

10 των ουνά[Λεων σαβαώίΙ. Δύο γαρ έπιστηααι και σοφίαι εΐσ-ίν ' ή των 

Αΐγυ-τίων και ή των Εβραίων βεβαιότερα έστιν οικαιοσυνης θείας ' 

τ γαρ των άγαΟωτάτων έ•ι:ιστήμ.η τε και σοοία κυοιεύει άας;οτεοίον 

lit ι U ι ( ι ι 1 ι 

εκ των αιώνων έρχεται " άβασίλευτος γαρ αυτών ή γενεά και αΟτό- 
νοαος ■ άϋλός τε και [Ληοέν ζητούσα τών ένύλων και -ανα'.;Οόρων 

1δ σωαάτων ' ά-αΟώς γαρ εργάζεται " νυν οωρζ^.ς οέ ευχή, -/ηυιείας 
σύΐΑβολον φέρεται <!^έκ^ κoσjJ^.ozoι■ιας, τοΓς τε σώζουσιν και καθαιρουσιν 
τήν έν τοΓς στοΐ'/είοις συνοεΟεΓσαν θείαν ψυχήν, μιδίλλον οέ θεΓον 
-νεΟυ-α φυραΟέν τη σαρκΐ, ύποοείγαατος /άριν, ώσ-ερ ο ήλιος άνθος 
-υρος και ήλιος ουράνιος, και οεςιος οφΟαλιχος του κόσίΑου, οΰτω και ό 

20 -/αλκος, εάν άνθος γένηται δια της καΟάρσεως, ήλιος έστιν έττίγειος, 
βασιλεύς ων έτϊΐ γης, ώς ό ήλιος έν ούρανω. 



1. F. 1. ôo£. — 2. xjT?,J F. 1. αυτήν. — 
3. τίς] Τ! Α. — 5. F. 1. λέγων. — 7. α'.γΰ-- 
του Α Laur. Corr. conj. — Oîi'oj Α. Cor- 
rigé d'après Laur. cité par Bandini, 



Catalogue de la Laurentienne. — Π. 

03:α;] θς (SC. βόός ?) Α. — 13. έ/.] εχτεων Α. 
— 14. Γητόν Α. — Πα;Α«5θορων Α. F. 1. 
najjLsdjSwv. — 18. y'jpaOc'vTi σαρχή Α. 



214 ZOSIME 

2] Ούδααοΰ ευρίσκω τάς -αντελείας καταβαφάς λαίΛβανούσας ήλιον, 
οίον τήν Δηι^οκρίτου , καί τήν [7.ονάδα τήν παραδιοοΟσαν τήν σκυθικήν 
κώμιαριν ' της δε τελείας ευρίσκω λα[Λβάνουσαν, οίον τήν Ίσιοα, ήν 
προσφωνεί ό Ηρών. Ευρίσκω ηλίου έξίωσιν ' y ρ\)σοζώιι.ιον καί άργυρο- 
5 ζώμιον έπΙ σελήνην ποιεί σελήνης, ίνα σαπή ρ.ετά τοΰ σίδηρο•/ άλκου ' 
ομοίως αύται εις τάς (f. 260 ν.) σήψεις άργύρωσιν λαμβάνουσιν. 
Όμοίως δέ καί εις ου μόνον και διπλώσεις καί τριπλώσεις λαμβά- 
νουσιν, και γρυσοϋ και αργυρού [καί] τάς μίξεις * ώστε γρη \διά)> 
των μεθοοειών, άνευ -/ρυσοΟ καί àpyupou έργάσασθαι καί τάς οιπλώ- 

10 σεις μή ^ωρίζειν χρυσον ή άργυρον, ώς καί πορνείαν καί μήνιν ' 
•/ρυσάν ού λαμβάνουσιν το μείζω οτι εάν τον χαλκον άσκίαστον ποίησης, 
λευκανείς τοίς λευκαίνουσιν φαρμάκοις, καί ξανθώσεις τοις ξανθοΟσιν 
φαρμάκοις, καί βάψεις τήν καομίαν ή κιννάβαριν -/ρυσος ποιείται 
εις τά ηφαίστεια προσεφώνησα, εις σκοροποιία, εν ή το παν ρ.υστήριον 

15 της καταβαφής κέκρυπται. 

3] ΤοΟ δέ γοίΚν.οϋ λευκανΟέντος καί μελανωθέντος καί ξανθωθέντος, 
βάπτεις τον άσημον, γρυσον ορών, ή τον λευκανθέντα χαλκόν ' άπο 
γάρ τοΟ /αλκοΰ γίνεται ολα τά είοη, λέγω κιννάβαριν, καΟμίαν, 
•/ρυσον, σαθήν '?), και δσα άλλα. Ό γαρ μόλυβδος είς πολλά τρέπεται ' 

20 ούτως καί ό έξ αύτοΟ χαλκός ο στεφανίτης. Εύρήσεις οέ εις τά 
έφέπεια τάς ποιήσεις yp^jaoO, εκ τε τούτων έπιπλοκαί ό'λα τά εΐ'όη 
γίνεται ' αλλήλων γάρ είσιν αί ούσίαι οίκονομίαι ' πολλαί οέ μορφαί 
έν οίκονομίαις " ολα δέ κρίναντες βελτίοσιν "/,ρώ. 



3. σζ. ζα'ι •/.«ijLplv Α. — F. 1. τάς οϊ τελ. 
εύρ. λα[λβανούσα;. — • F. 1. Ι'σωος. — 4. 
προσφωρεΐ Α. ■ — τ,λ^Όυ en toutes lettres. 



F. 1. τον μνΧο>. — 12. ξανΟωνοΰσιν Α. — 
βάψει Α. — 13. F. 1. τΐ) y.xo[Xi'.of η χινναβάρει. 
— 14. F. 1. σζωριοποιίαν (mot supposé). 



F. 1. '■/mtsoù. — άργίίοοζ.] cîεληvc;ζύrJ.;ov ι — 17. βάπτει Α. — 19. σαΟήν] σαΟ suivi 
Α avec le signe de la lune ou de Far- ' d'un signe figurant un C couché, sur- 



gent au- dessus du mot. — 5. σελη'νην 
puis σελτίνης, surmontés du signe, A. 
F. 1. èrït αργύρου π. άργυρον. — 6. άργύ- 
ρωσιν] signe de l'argent surmonté de 
σ'.ν A. — 10. πορνίαν zal μ,η'νην Β. — 11. 



monté de l'abréviation de ήν ou de tv, 
A. — F. 1. ώ; γαρ ό μολ. — 20. εξ αυτόν 
Α. Les papyrus offrent des exx. de εξ 
avec l'accusatif. — 21. ί^ε'πεια] F. 1. 
7]φα;στεια. — F. 1. έπιπλοχών. 



CHAPITRES DE ZOSIME A THÉODORE 21 5 

111. xLiii. — ΖΩΣ1Μ0Ϊ ΠΡΟΣ ΘΕΟΑΩΡΟΧ ΚΕΦΑΛΑΙΑ 

Transcrit sur M, f. 17g r. ; — Collationné sur A, f. îSj r. ; — sur K, f. 89 r. ; — 
sur Le, p. 23i; — sur E, f. 182 v. (texte écrit dans Ε par le copiste de La, Lb, Le, 
probablement d'après Le. — Contenu aussi dans Laur., art. xxix ; dans le Vind., 
art. ΧΠ. — Sauf indication spéciale, les variantes de Le existent aussi dans E. 

Ij Πε:ι έτητίου, τουτέττιν έκ του -αντος ^υνι^ταιχένου, ώς έτηο^ίου 
λίθου, καΙ ταΟτα -ολυ-/ρησί[Λθυ. Προς γαρ τάς οίκονοαίας έτερον 
γρώαα οείκνυσιν ' άλλο ά-ο κηροτακ(οος καΐ άλλο ά-ο της έλαιώσεως, 
5 ξανΟον ή αέλαν ξανθον, ή ήπατίζον, ή σαυρνίζον, ή y.r^piZo'j, ή οσα 
οίδας ■ ή [χέλαν, γρυσώ είκέλιον, άστράτιτον, ώς καΐ έ-Ι [Λέλανσιν 
τΐΟ'.εΓ, ώς και εις ΗάνΟωτ'.ν. Ό ξανθός γίνεται καΐ αίαατώδης καΐ 
αρραγής, και το τελευταΓον ώς κρόκος ξηρός. Και εάν οις ή τρις τω 
Οείω καή κατά τάς αυτών γραφάς, και άλλοτε έ- ' ολίγον βολβίτοις, 
10 ταΰτά είτιν τα ^ρώαατα τά αετάτρε-τα βεβαίως ςανθούαενα τήν 
πρώτην έ-ι το βέλτιον καΐ ουκ εις το -/εΓρον έ'/οντα. Αύται αϊ 
οίκονοαίαι κάτο/οι καλοΟνται βαφών αληθώς άοευκτων. 

2] Περί τοΟ 5τι ή βαφή, ήτοι άλλοίωσις ή γινοαενη έν τη ίώσει, 

οΰτε /.ευκή, ού'τε ςανθή έ-αγγέλλεται ' τα γαρ -ρολαβόντα ουο 

15 ΟεΓα, τό τε λευκον και ξανΟον, ταΟτα τα όνόαατα έ-ιστεύΟησαν και 

τάς Β^ίοάς ' αΰτη οέ ή 3αοή, ήτοι άλλοίοοτι: r τττττική, έ-άνω 

— άντων έττίν. 

3î Περί άλλων δύο θείων αέν λεγοιχένων, ουκ όντων δε θείων ώς 
τα ζρώτα, άλλα ο-υνΟέαατα νΟν τταρ ' αυτοΓς καλούμενα θεία, où/ 
20 ώς θεΓα, άλλα οια τό ά-οτί/.ούυι.ενον α- ' αυτών θείον ζρ•^ον. 

4] (f. 179 ν. Περί του οτι -ρώτον έν τω συνθέαατι γίνεται το 



1. Titre dans A : XIsp'i α!τη3;Όυ λίθου ! ών μι-α-^ε'-οντα'. Α. — 11. F. 1. ϊο/οντα- 

του-ί'στιν Ιζ το3 νταντά; γινομένου. Début — 13. ήγουν 5) άλλοίωσί; ή γεν. Le. — 14 

du texte : ώς οιτησιου λίθου χα: ταϋτ» | λόυ/.ήν ο. ξανΟί-,ν ΜΚ. — 15.|,λ. κ. ξ. είσι, 

πολύ -/ρησίμου. — 4. Réd. de Le : έλαιώ- 1 χα; ταϋτα Lc. — χα'ι τά; βαοάς] ζα'ά τά; 

σεως λευκόν ί; με'λαν, ή ξ. η ή-. — 6. /ρ. γραφάς των βαφίΰν Le. — 16. αϋττ) 3= 5; αλλ. 

Ιϊχελλον Μ ; /ρυΐΟϊί/.Ξλον Le. — 10. /ρ. j τι;; βαφή; ή σηπτ. Le. 



2l6 



ZOSIME 



κατί/ιαον, καΐ -υρίυ,αχ^ον καΐ βαφ'.κίν " αφ ' ένας ^[ΛΪν και δευτέρου 
έν τώ άσηαω τώ ουσικώ, τω βα-τοαένω νρυσώ το λοιπόν ήΐλΓν οανε- 
pou[ji£vov. Ή οέ του ζητουμ.ένου λύσις έττιν αυτή. 

5] Περί του οτι το -ρώτον έν τη [i-'r,~py- άφανώς ήαΓν γίνεται το 
5 κατ6/'.υ.ον έκ δύο, εκ τε σ-έρίΛατος καΐ αΓαατος ' καΙ -υριμαχεΓ το 
πλασσόΐΑενον ζώον τιρος το της αήτρας τ.Ορ, και βάπτεται " του- 
τέστιν χρώυ.α λαΐί-βάνει και σγτ^ιχν. και [χέγεΟος, -άντα έν τω άφα- 
νεΓ. Όταν όέ άποτε^θή, και ήυ-Γν -εφανέρωται ' καΐ οΰτω -/ρή έργά- 
ζεσΟαι, καΐ αή τη όαωνυαία των γραφών ή άλλων τινών -λανασΟαι. 

10 6] Περί σήψεως και έςαΐ[Λατώσεως και ζυίΛΐώσεως και αεταβολης, 
και παλιγγενεσίας ' και περί ΐώσεως και έςιώσεως, και τών τοΟ 
ίου οιαοόοων ονοιχάτων. Και οτι και ό ίος λέγεται ΰοωο θείου άθικ- 
τον, καΐ κώμαρις σκυθική και φονοειοής, και -/ρυσόσπερμον ' καΙ παν 
σπέρίλα, καΐ ίος -/αλκου, και υοωρ -/αλκοΰ, καΐ ύοωρ -/αλκάνθου, 

15 και άνθος γαλκοΰ, και ^Όάουιακον^ ναλκειώδες, και οάραακον αελι- 
τώοες, και γλυκύ, καΐ αρραγές, άντΙ του έγλυκισαένον, άπύ της τών 
οηλητηρίων καταφοράς. Και ού [Λονον άρσενικώς και θηλυκώς και 
ουοε'ζίρως αύτο κεκλήκασιν, αλλά και ύπο κοοιστικώ αέτοω y αλ- 
κύοριον ■ άλλοι δε ύδωρ ααζυγίου " jJlάζα δε ό yαλκός ' άφ ' ού και 

20 έν ταϊς Ίουδαϊκαΐ'ς και έν πάση γρί'.φή υ-^ζύς ανέκλειπτος, ήν ελα- 
βεν Mo υ ση ς παοά κυοίου λόγου " παοα;ίθαοέν δε τώ νρόνω το 



όνομα εγενετο ααςυγιον ' άλλοι f. 180 ν. άτ.ο του φανοΰ του άνασ- 



yf iivt 



"ώντος, του έχοντος υ,α^ους. 

/] Πεοι οίσυιοΰ, τουτέστιν έκοωνήσειο;, 



ναποσβεννυ.υιένου πυ 



Κ-'^ 



1. -Μ mg. 



Μ• 



avec renvoi 



ίνα;. — 2. Signe du mercure au-dessus 
de άστ|[ΐω M. — "/.p""? en signe MK; 
signe de la chrysocolle A; s!; -/ρυτόν 
Le. — 3. λϋσις M; λεύ/.ωσις A. — 6. 
~îjp, καταοάπτίται Lc. — 11. " αλ'.γγϊνη- 
σε•'ας M Κ. — Après ùojcoj;] y.x: μίταόολης 
add. A. — M mg. : -;c• Ίο3 (main du 
xui" siécle|. — 15. -/αλζυώοί; MK; /aX- 



ζοϊ'.οέ; Λ. — 16. έγλυζι^μϊ'νίυ; MK; Ιγλυ" 
xiatjLc'vo; Α. — 17. καταο.] αεταΰορί; Lc. 
— 20. ψ -άση Μ, comme dans les papy- 
rus et dans les inscriptions. — 21. Après 
λο'γου] λ M. F. 1. K. κυριαχοϋ λο'γου — 23. 
Ce passage trouve son interprétation 
dans un article du papyrus X de Levde 
sur le ferment métallique. Voir ΓΙη- 
troduction, p. 29 et 41 {M. B.]. 



CHAPITRES DE ZOSIME A THEODORE 



317 



και σ'.γ}ΛθΟ, τουτεστ'-ν συρ'.γαοΰ, -νευίΛατος έκτΐεα-ουίενου έ; ύ-οσ- 
τροφ?ίς [ή σιγαοΰ, τουτέστιν πνεύαατος έ-ου.ένου καΐ έφελκοαένου], 
ri'O'JV άναοοοοωαένου και εισφερομένου. 

8] Περί του οτι ευρόν'ΐς τινές των ιερέων γραοήν άφΟονον οΟκ 
5 ε-ίστευσχν έργάσασθαι, ει [/.ή οια τούτων των συγγρα[Λ[Λάτων οια 



τήν άπόοείίΐν. 



91 Περί του οτι τήν τέ-/νην της "ιώσεως έ'^ειν τινά αετουσίαν, 
εις τα άλλα οΰο 3ιολία. Και γαρ ει κατ ' εϊοός έστιν άλλη, άλλ 
ούν γε κατά γένος ή αυτή. Και γαρ αύτη πάλιν έστΙν βαοική. 

10 10] Περί τοΰ έάν λέγη έξίωσιν ή άσκιάστωσιν ή στροφήν ή ζγ.σ'^ρο- 

οήν ή οΰσει κεκρυααένην ή άκαύστοοσιν, περί της λευκώσεως λέγει. 

1 1 Πε:ι των οίκονοαιών των νοησιαευόντων άπο τοΟ λευκοΟ 

έπΙ το ΗανΟον, και άπο του ξαν6οΰ έπι το λευκον, αάλιστα έπΙ των 

θείων οεΓ ζητεΓν οίον οΰτως, έν τή ϋστεραία ^τάςει^ των ζωυ.ών, 

15 οησίν ό φΛόσοοος " « ΠήΗαι αρσενικού γ° α', και θείου γ" S ή 
ολοιοΰ /.ίτραν τω αΰτω συστάθαιζε ' έπι τοί ςανΟου, άντΙ της 
συσταΟαίας των φλοιών, βάλλε y.poy.ov κα•. έλύοριον, καί αντί των 
λευκών γών, τήν αυτήν συσταθυιίαν ώχρας και σινώπιοος ή '/αλ- 
κάνΟου τ σώοεως. Και τα αή ενόντα συσταΟαίαν ώc σοοος άοαο- 

20 σον ώς ιατρών παΐοες. Τα γαρ ΰγρα σ/εοον έπίκοινά εΐσιν, πλην 



οΛιγα ατινα οιοας. » 



121 Πεοι του οεΓν κατανοεΓν οτι τε οεινον υπέστη αεν κάαατον 
έστ ' αν συνουσιωΟώσιν, τουτέστιν συγγααήσωσιν αί ου- f. 180 ν.] 
σεις το τηνικαΟτα, καί ϊτι πας -/ρήσιαος λόγος αύτοίς έοάνη ' και 



2. ε-οα. /.α• add. Α. — 3. Tout ceci s'in- 
terprète aussi par l'un des papyrus gnos- 
tiques (Λ/. B.\. — F. 1. άνερρθ3ω;α£'νου. 
— 7. ή ~ί/'/τ, -. ι. k'/ci Le. — ε/Εΐ Α. — 
9. κα; γάρ η αΰττ) Lc. — 13. μάλιστα δέ Le. 
— ■ 14. οίον ούτω;] ώς Le. — υστέρα Le. — 
Oit ζτ,τεϊν] ζτίτι (pour ζητεί) Α, puis : ίνα 
γάρ αυτό; Ιν τη Οστε'ρα ϊττό τοΰ ),;j/.o3 ει; τό 
ξανΟόν των ζ. φησ'ιν ô 3. — 15. Réd. de Lc : 
— ηξον άρσ. οΰγγίαν [i.;av και 0. ουγγίαν fi''av 



χα; τω xjtù συσταϋα., κα; ε. τ. ç. ε-', της 
3υστ. — Μ mg. : grosse étoile. • — 1(3. τό 
αυτά συσταΟ[ϋάζειν Α. — F. 1. τά αυτά συστάθ- 
α'.ζε. — 19. ίρμοσον] ενωσον Α. — 21. όλ•'γων 
Le, mel. — οΐόα;] οίσΟα Ε, mel. — 22. 
καιχ.] κίνδυνον καμάτων Α. — 24. τό τηνικαΟ- 
τα] τά /ρονκοίτατα Α; Le. om. — A et 
Laur. (?) continuent avec le morceau 
suivant (Κα• d-i τους -/ρησίριονς... III, 
XLIV). 

28 



2l8 ZOSIME 

οτι οεΓ ζητεΓν τούτον τον λόγον ' ή οτι τέχνη ή οτιοΟν -οτέ έττιν 
το τί έστιν, καΐ όποΓον τί έστιν, καΐ ινα τί έστιν. 

13] ΠεοΙ τοϋ ότι όλα', αϊ καταβαφαΐ των αρχαίων άληθεύουσιν 

τη αγωγή τοΟ στέρεου συνΟέ[Λατος, τουτέστι της ίώσεως. Έάν γαρ 

δ βάλης της ίώσεως ι^ίρο: α , καΐ των οίκονο[Ληθέντων ειδών, ήγουν 

ζτ^ρίίον ών καλοΰσ'.ν έπιβαφίων, [J^.έpoς α', καΙ όπτήσης, έξεις την 

άλήΟειαν. 

14] Περί 'ϊοϋ ότι άκαυστον έστι το αηκέτι εχ_ον δ καυθήσεται, 
αλλ ' άτ:οκεκαυ[λένον, ώς τα ξύλα και οί χυλοί έπι των πυρετών τών 

10 μή κεκριμένων. 

1SJ Περί του ότι ή ϋπόσταΟαις τών κεκαυμένων, τουτέστιν ή 
σποοος, αυτή έστιν του τζαντος ενέργεια. 

16] Περί της τών τεσσάρων στοιχείων εις έαυτά αεταβολης, και 
ότι οΰ τα [χόνον άττο γης και υοατος υ.εταβαΛλόυι.ενα πΟρ γίνονται, 

15 αλλ ' ότι και αναφέρονται " άνωφερές γαρ το πυρ ' ταύτην δε τήν 
εικόνα οΰκ είκη λαμβάνει, άλλα δια την τέχνην και τα ταύτης 
εΓδη. "Οτι τΐρώτο'^ γη ο^'ζα. και ύύωρ, ύστερο•'/ γίνονται πυρ, καΐ 
άνω φέρονται ' και δτι τη ποιότητι μόνη τα στοιχεία έναντιουνται 
άλλήλοις, καΐ oOyi τη ουσία * ή γαρ ουσία τη ουσία οΰκ εστίν 

20 εναντία, καθο ουσία. Δια τοΰτο καΐ ουσίας έκάλεσεν ,τά τέσσαρα 
γράμματα δ φιλόσοφος τη ενώσει της ούσιότητος έλκούσας το εςωθεν 
διαχριόμενον φάρμακον. Και ότι ώσπερ τα στοιχεία εις έαυτά άνα- 
λυόμενα πάντα κατεργάζεται, ούτω και ή τέχνη " καΐ ώσπερ αί 
τέσσαρες τροπαι μεταβαλλόμεναι νικώσιν τάς προτέρας κράσεις, οΰτω 

2δ και αί τέ-/ναι ταΓς μεταβολαΓς νικώσι τάς φύσεις. 



2. ϊνα τί, pour δ'.ά τ•', comme dans la ' signe au-dessus de πΰρ M. — 20. M 

Bible des Septante. — 6. ών ζαλ.] -ων mg. : série de points ascendants, avec 

■/.αλουι^ενων Lc, f, mel. — 8. S] F. 1. ô,. renvoi à τέσσαρα. — 21. γράμ,ματα] γρά[Λ- 

— 13. M mg. : grosse étoile. — 14. F. [χατα ve/ σώματα Ε. F. 1. στο'./εΐα ? — 25. 

1. où jidvov τά. — 15. Signe du cinabre M mg. inf. : λίαν ή -υ/.τ•; /.α: ;:άνυ -αγίω^ 

au-dessus de αναφέρονται Μ. — 17. Même | ξένη φίλοι. 



DIVISIONS DE L ART CHIMIQUE 210 

III. xuv. — SUR LES DIVISIONS DE L'ART CHIMIQUE 

Texte fort corrompu dans A (f. 238 v.) et dans Laitr., manuscrits dans lesquels il 
est la continuation du texte précédent (p. 217, 1. 24). Nous avons reconnu récem- 
ment qu'il se trouve aussi dans le Philosophe anonyme (ci-après vi"= partie). Nous 
avons cependant cru devoir conserver une partie du texte et de la traduction^ répon- 
dant au titre ci-dessus. A partir de la 4" ligne, nous avons suivi le texte de M 
(fol. 181 et 182). 

1] Και δτι τους /ρησίμους λόγους αυτούς όεΓ ζητειν * και τί οιΐ 
φάναι τήν των λόγων, ή δτι τέχνη, ή δτι -πρότερόν έστιν ή το τί δε έστιν, 
ή b^Koiov τί δεϊ, χκαι^ Γνα τί δει" ' και -ερι νοηαάτων άνε-ιγράφησαν α 
ήν καθέκαστα και άτουιοι -άντες, ον και άπυρα, καθώς εττιν εΰρεΓν 

■5 άπ ειρίαν άτομον. "Ωσπερ οε ο όντων των αουσικών γενικωτάτων στό- 
χων, α', β', γ', ο , γίνονται παρ ' αυτοίς τω εί'δει διάφοροι σ-.ο/οΐ κδ', 
κέντροι και ίσοι καΐ ΰλάγιοι καθαροί τε και άηχοι ' και αδύνατον άλ- 
λως ύφανθηναι τάς κατά αίρος ixTLiipo'j^ αελωοίας των υανων, 
ή θεραπειών ή αποκαλύψεων, ή άλλου σκέλους της ίερας έπιστή- 

10 υ,ης, και οίον ρεύσεως, ή φθοράς, ή άλλων αουσικών παθών ελευ- 
θέρας ■ -,οΟ'.ο κάνταυΟα εστίν εύρεΓν τον ουνατον έπι της ρ,ιας και 
αληθούς κυριωτάτης ύλης της ορνιθογονίας. 

Les § 3, 3, 4> se retrouveront dans la ΐΥ•" partie. 

ο] Και ώσπερ τετρααερη την αρίστην φιλοσοφίαν, ήτοι τήν ύλην 
ύπό της φύσεως δεδειγιχένην εύρίσκομεν τήν γενικήν τε και είδικήν, 
15 και τάξεων τάς όιαφοράς, ούτω και τήν καλήν φιλοσοφίαν ζητοΟντες, 
τετρααερη ταύτην εύρήκα[Λεν, το τ.ρώ'.ο-^ Γ/ουσαν αέλανσιν, δεύ- 
τερον λεύκωσιν, και το τρίτον ξάνθωσιν, και τέταρτον ιωσιν. Πάλιν δέ, 
ώς έκαστος τών είρημένων στοχών εξ ων γενικών έχει πλησίον έαυτοΟ 



1. αυτού;] F. 1. αύτοϋ. — 4. ζαΊ 'άτο'ίοι avec III, χχιχ, 2. — 17. Réd. de A : 

ττάντως κα\ azitpoî. M. — στοί/ων Α. — 0. Πάλ:ν οέ, ώσπερ Ικάστου τών ΐΐρηαΞνΓον 

στοί/ε; Α. ^ 7. /.αΟά ειρητ»; χαΊ ά /ί/ε'. Α. ά:;άντων άπό στί/οκ εξ ενός γεν;χοϊ εξε: :τλύ- 

— 8. με'ρους .\. — 1.3. Cp. ce paragraphe , σ-.ν αύτοϋ -αντό; 7ΐμ'.σοΐϊτο!χειον. 



220 ZOSIME 



-άντως ή|Λΐστ6•/ιον ή [Λεσόκεντρον, ot ' ου κατά τάςιν προσβαίνει ή απο- 
βαίνει, ούτω κάνταΟθα, [α.εταςύ μελανώσεως καΐ λευκωσεως έστιν ή 
ταρι^εία, και των ειδών ή πλυσις ' [^εταςύ οέ Λευκώσεως καΐ ξαvOoS- 
σε(.ύς έστιν ή νοοτζοίητις ' τούτων ςανθωτεως τε καΐ ίωσεως έστιν 
5 ό τοΟ (T'JvÛaiJLaToç διχασριός. Της οέ ίίυα•εως πέρας ή δια τοΟ οργάνου 
του [ΛασΟοοτοΰ οικονομία, καί ή ενωσ-ις των [χερών ' καΐ άούνατον 
άλλως, οίον (f. 182 ν.) τήν καθ ' είρμον επιστήμης. Εϊ γαρ καί 
τίνες ξάνθωσιν άνευ λευκώσεως έπετήδευσαν, ών έστιν ο Πηβί-/ιος, 
άλλ ' ούκ άνευ ταρι^είας, ή πλύσεως των είόών, άτινά έστι μέρη της 
10 τελείας λευκώσεως. 

Le %6 sera donné dans la VI<^ partie. — Reprise du ms. A. 

7] Ότι το TiOLpov βιβλίον ονομάζεται βίβλος μ,εταλλική χκαίΝ 
χυμευτική περί γρυσοποιίας, άργυροποιίας, ϋόροιρ^ύρου πήςεως, έχων 
αϊ- (f. 240 ν.) Οάλας, βαφάς φούρμουσαι άπο βροτισίων, ώσαύτοος 
και λίθων πρασίνων, καί λυχνιτών, και έτερων πάντίον χρωμάτων, 
15 και μαργάρων, και δερμάτων έρυΟροΟανώσεις βασιλικών. Ταύτα οέ 
πάντα γίνονται ύπο ύοάτων θαλασσίων, ωών, οιά τέχνης μεταλλικής. 



III. XLV. — ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΥ ΠΟΙΗΣΙΣ 

Transcrit sur M, f. 107 r. — Collationné sur A, f. 146 v. ; — sur K, f. 32. v. — 
Presque toutes les variantes de iM ont été reportées dans K.sur la ligne. 

η Λαβών ψιμύθιον καί σοίνοοίράγτ^ν ισα λείωσον μετά οζ,ους έως 
γένηται γλοιώδες. Είτα βαλών εις (f. 107 ν.) λωπάδα άγάνωτον, 

5. Après πε'ρα;] αδύνατον add. Α. — 7. ' F. 1. άφοοίΛώσα: ά. βροντητίων. — 17. -:ρ\ 

όίλλω; ο•/.ονθ[ΧίΐΟαί Α. — καθ ' ήρ,αών Α. F. 1. άργυροπο'.ίας ΑΚ. — 18. Κ mg. : ύοραργύρου 

καθ ' Έρμην. — 8. επΙ τι δεύτυσαν Α. — αν ποίησι; (en signes) et d'une main plus 

iv ταρυ/εΐ A. — 10. Après λευζώσεως] A | récente : cf. j5. jS est le plus ancien 

ajoute ε/ ει. — 12. πι^ξεοις] -οιτίσεω; Α. [ η" de Ε, qui toutefois ne contient pas 

Corr. conj. — ε/ων] F. 1. ε/ουσα. — 13. ^ ce morceau. 



FABRICATION DC MERCURE 221 

ττώαασον ττώματι -/αλκώ, -εριττήλωσον, καΙ ύ-όκαιε άνΟιαξιν τοέαα, 
και ότ ' αν είκάσης οτ'. καλώς έ•/Ξ'., άνα-ώυι.ασον έ/.αφρώς, και -τεοώ 
άφελε τήν ύδράργυρον. 

2] χΥαβών άμρ.ον τήν /_ρυσίζουσαν, λείωτον, ψυΗον εως αν Ητ,ρανΟή, 
5 καΐ συμαίξας πάλιν άλατι, οττ'ΖΎΐσον έν καυ,ίνω ήαέραν και νύκτα. Και 
άρας -λΟνε εως ζβίν^ το άλας άπορρευση " και ττάλιν ^ήρανον, και 
φύρασον οξει, καΐ εασον βραχύ εω; τυα-ίη και ΗηρανΟγ) ' και -άλιν δος 
εις τήν κάαινον υιή άΰοΰ λυνας, καΐ τούτο ποιεί καΟάπαΗ, φυρών τω 
ο^ει, και όιόους εις τήν κάαινον τετράκις ή πεντάκις, ίνα γένηται ώς 

10 ΐΛίλτος. Επειτα λαβών ελκυσαα άτημου ίσόσταΟΐΛον, λείωσον και 
άνάαιξον. Είτα -/ωνεύσας yώptσov, και [χόλυβδον έπίπασσε έπ ' άαφοτέ- 
ροις, υ.έχρις αν άναλωΟώσι, και ψύξας εύρήσεις τον αόλυβδον σκληρόν " 
lou'co^j ψωααρίω ^ώνευσον ' έκφύσησον ί'να όείΗτ, . 

3] Λαβών γήν άπο τής οχΟης τοΟ έν Αίγυπτω /ρυσορρόου ποτααοΟ, 

1δ συ[Λφύρασον άοαιρέ[Λατι εκ τοΰ σιλιγνοπωλίου προσείσας και τοΰ 
7.επτοΟ προσ[Λίξας και ποιήσας ουρα[Λα, άναΐΛίγνυε εις λεκάντ,ν όττοα- 
κίνην, άχρις αν κολληθή β' έπΐ[Αελώς και γέν•^;ται ώς ούραυια άρ-ΟΊ. 
Είτα άναλαβών και πλά•7ας άρτίσκους, καΙ στοιβάδας έπιίΑελώς έπ'ι 
σανίοος, ψοξον εις ή/.ιον άχρις ου ξηρανθή λίαν. Και βαλών εις 

20 δλ[Λθν, καΐ άναλαβών, βάλε είς -/υτραν καινήν " και πωαάσας έπιαελώς 
τήν χΰτραν, θες άπέχουο-αν τοΟ χαρ-αι πα- f. 108 r.' λαιστήν. Και 
άνακάλυψον αυτήν βολβίτοις, και ύπόκαυσον ύποκάτω. Και ό'τ ' αν 
y-OT/ji ή φλός, άνακαλύψας, κίνει σιδήρω ά^ρις αν ΐδτ,ς όλον ώπτη- 
αένον και ουιοιον σποδω (Λελαίνη. 'Εάν δε ι^ή ή γεγονώς, άνακινήσ-ας 



1. ύ-ο/.α;ε] υ-οζά-νισον, ήγουν ίι-οχαι'ων τό ψωμά^ιον /ων. Α. Après Si;';r) (lire 

ΑΚ. — 4. ài;ji,uov] αααυλλον ΑΚ. — Κ οεςτ] ?), Μ continue seul. — 14. /ρυσορόα 

mg. : ίμ.'ίΟ'/, puis, comme ci-dessus : M. — 15. άοαφε,αά τ; M. — F. 1. σ;λιγνο- 

c/. yi. — 6. ά-ορεύσΗ! M; ά;:ο=2ύση ΑΚ. καλίου (de σίλίγν.ς, fleur de farine et de 

Corr. conj. — 7. Réd. de AK : εασον -άλη, même sens). — 16. F. 1. τωλεπτω. 

ppety είναι |pour βρα•/ηνα•.) εω; "οΰτο ίλα; — 18. στυδάσας Μ. Corr. conj. —21. 

συιχπίη. — 10. άσηαίου ΑΚ (d'où le néogrec M mg. inf. du f. 107 v. : έχοϋΐίσον 

ii^u.:). — λείωσον puis le signe de l'ar- (pour έ/.^ΰχτ,σονί ζαΊ ::λΰνον. (xiv ou xv« 
gent .\K. — 13. τοϋτον — οείςτ-,] /.α• τούτο , siècle). — 24. μ-Τι] [ίο: Μ. Corr. conj. 



222 ZOSIME 



-άλιν τή αύτη αγωγή καΐ άνακαλύψας, κατά[Λαθε καΐ κάθελε άπο τοΟ 
πυρός, και εα ψυγήναι ή[Λέραν [j.iav. ΚαΙ άρας ορακα ταΐς ούο χερσι, 
βάλε είς λεκάνην οστρακίνην, καΐ έπιβαλών bo^a.Ç)^jpo^, κίνει τή 7_εφΙ 
γυανάζων. Ε!τα άρας άλλην θράκα έκ της -/φύτρας, επίβαλλε άλλην 

5 δράκα ύδατος, καΐ άπόπλυνε. ΙναΙ πάλιν i^içiav θράκα επίβαλλε, και 
6ρ.οίως άπόπλυνε. Ποίει δέ τούτο εως κενωΟη ή χύτρα, και τότε τΛυνον 
καθαρώς έως αν καταντήση εις τήν ϋδράργυρον. Και βαλών εις ράκος, 
έκπίασον έπψελώς έως κενωθή ' και λύσας το ράκος, εύρήσεις το στερρόν. 
ΤοΟτο ποιήσας, σοαιρίον βάλε •\εΐς^ βατάνιον καινον, καΐ ποίησον είςτό 

10 [λέσον έκ της άπαλειφής ώς βοθύνιον, καικάθεςτο σφαιρίον. Καιπω[/.ά- 
σας, θες ίνα φΟάση ίσως " και το περΙτοήρ.ισυ μέσον του βατανίου πάλιν 
περιπώμασον τήν χύτραν ' και έστω προσκολλάς τω βατανίω. Και έπι- 
Οεις έπικυΟρόποδος, ύπόκαιε ξύλοις στερροις ή βολβίτοις λαριπρώς καίων, 
άχρι πυρρωΟή λίαν τοΟ βατανίου ό πυΟμ,ήν. Μόνον (toiap έστω σοι 

15 παρακείμενον, εξ ου τήν ούσκην σπόγγω παράβρεχ^ε, προσέχουν ρ.ή το 
ύδωρ είς το βατάνιον γένηται " δτ ' αν οέ γένηται έαπυρον, κάθελε 
το βατάνιον έκ του ~υρος, καΐ άνακαλύψας, εύρήσεις ο ζητείς. 



III. XLVI. — ΠΕΡΙ ΔΙΑΦΟΡΑΣ ΧΑΑΚΟΤ ΚΕΚΑΥΜΕΝΟΓ 



Transcrit sur A, f. 240 ν. — Toutes les variantes insérées dans le texte sont des 

corrections conjecturales. 

I] Χαλκόν κεκαυμένον ποιοΟσίν τίνες οιά θείου, ώς αϊ τάςεις 



4. F. 1. γυ;^ναζόμενο;. — 6. Μ mg. : | SUS de ce mot . — M mg. : πώΐΛα (lire 
Ι^άλαγμα, sur une ligne verticale, en | πώμα) έστ'ιν καζάβου (Ι.ζακχάβου), de la ι"•' 
lettres retournées. — τούτω M. — 7. main, avec renvoi à οϋσζην. Cp. Hésy- 



ρά-/.7.ος M ici et partout. — 11. F. 1. xtx'i 
τώ π. τ. ή. μέσω. — 13. Μ mg. : "υροσ- 
τάτης (ι"•" main) avec renvoi à /.«Ο,ΐο-, 
— 14. πυρωθη M. Corr. conj. — 15. ούσ- 
κην (sans accent) M. Le signe " au-des- 



chius, voce ύρτάνα, ΰρττάνη (même sens). 

— 17. ζητείς] οξη τρεις M. Corr. conj . 

— 19. Ce 1"' % est une reproduction de 
III, xiii, avec quelques variantes, qui 
ont été reportées au passage cité. 



DIVERSITÉ DU CUIVRE BRULF 223 

των άλλων λέγουσιν ασαφώς, μ,ό'/ος ο Αημιόκριτος άφΟόνως... 
2j Αιθάλη έστΙν οι ' άα^ίκων καιόμενον λεπτω -υοΐ κοβαΟίων. 
Περί δέ πήξεων των κατατπωιχένων σκωριοίων, τοΟτο έ-εΟύαη^αν 
ίόΐΓν οί των αρχαίων 7:ροφήται, άλλ ' οτι και -ερί των ψά[Λ[α.ων 
5 πά^/τες φροντίζουσι. "Οτι ή ΰλγ; των σωίχάτων τετρασωι^ία λέγεται. 
"Οτι και [Λολυβοον ιχέλανα έπεθύρ.ησαν ίοεΐν οί Αιγύπτιοι ' έν οέ τη 
εργασία εστίν ά-οΐΛίλανσις. Γίνωσκε οέ δτι και τα σκωρίοιά εισι το 
όλον αυστήριον ' [χέλανα γαρ οίοασιν οί αρχαίοι τον [JLόλυβûov \δτι)> 
εστίν ο ύπο ουσίας. Και πώς γίνεται ; εάν μή τα σώματα άσωυ.α- 

10 τώσης και ποίησης τα δυο Ιν, ουδέν το προσδοκώμενον εσται. Και 
εάν μή τα πάντα [τω] περιεκλεπτυνΟη, και ή αιθάλη πνευυ,ατωθεΓσα 
και πη/Οή, ούόέν εις πέρας άχθήσεται ' -/αλκον δέ μόλυβοον είναι 
αί οΐκονομίαι τών ουο σκωριών. Σκεύαζε δέ ζωμον άπο ^ολύζόο^ ' 
λαβών νίτρου μέρη δ', στυπτηρίας στρογγυλής μέρος α', μύσεως 

15 μέρη δύο, άλατος καππαδοκικοΟ μέρη ο ' βάλε έν οξει λίαν δοιαυ- 
τάτω, και τ.οίτ^σον ζωμόν ' έν τούτοις γαρ άποσκιάσεις τα πέταλα . 
οΰτως γαρ ό ζωμός αρχή και τέλος έδοκι- f. 250 ν.) μάσθη. Έάν 
γαρ ιδης τα πάντα σποδον γινόμενα, τότε νόει δτι καλώς έσκεύασας 
ταύτα τω πυρί. ΤοΟτο το σκωρίόιον λείωσον καλώς και έξυδάτωσον 

20 και άποπλυνον έξάκις και έπτάκις έν γλυκοΓς ΰδασι καθ ' εκάστην 
χωνείαν ποιών " οιά γαρ της ουνάμεοος του ψάμμου και αί -/ωνείαι 
γίνονται ' οιά γαρ ταύτης της πλύσεως γλυκαίνεται το σύνΟεαα ' 
μετά γαρ το τέλος της ίώσεοος, επιβολής γινομένης, γίνεται ζουτο 
και βεβαία ςάνθωσις ' και τούτο ποΓων εκφέρεις εξοο τήν έ'νδον κε- 

25 κρυμμένην. « Εκστρεψον γαρ, φησιν, τήν φύσιν, και εΰρήσεις το 
ζητούμενον ' έκστρεφομένης της. φύσεως, οΟκέτι λευκον όραται. » 



1. άταφώς] σαφώ; Μ. Lu comme dans ' στρογγυλή; Α. — 17. 35ο/.!μ.άσθην Α. — 'ΈιΛ'ΐ 

III, χιπ. — 7. Cp. Olympiodore, II, ιν, γαρ Vor;; jusqu'à ôipr;^;!; τό ζ\τ. (1. 20)] 

37- — 10. Cp. 01. §4°• — F•'• o'j3l•/ τών Ι Olympiodore a cité cepassagelprobable- 

-5οσΐο/.ω;χενων ί'στϊ•., comme dans 01. — ment de mémoire) en l'attribuant à Zo- 

12. /.a'i] F. 1. [χή. — 13. F.l. <οηλοασ!ν>α• sime ill, iv, 47). — 18. γαρ] F. 1. fA. — 23. 

0•/.. — 14. Signe du cinabre au-dessus de γινοιχίνων A. — 25. έζφΕ'ρϊ; A. — 26. o-jas:; A. 



224 ZOSIME 

111. xLvn. — ΖΩΣΙΜΟΪ ΠΕΡΙ ΟΡΓΑΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΜΙΝΩΝ 

Transcril sur .M, f. i86 r. — Collationnc sur K, f. 94 v. — Contenu aussi dans le 

Vaticanus 11 74, f. 42• 

1] Ή της όρωίΛενης καυ,ίνου όιαγραφή κεΓται, ής ό οιλότοοος οΰκ 

έμνημόνευσεν, ει ij-Tj ulovov -ρισαάτων και των άλλων, -ερί ών ήρέρια 

έν τω -ερί ποσότητος ~υρος ύτ:ο[Λνήματι γεγράφηκα ' έώρακα είς το 

δ ιερόν Μέμφιδος άρ•/αΓον κατά υ.έρος κειμένη ν τινά κάριινον, ην ουδέ 

συνΟεΓναι εδρον οι αυστα». των ιερών. "Ερρωσο. 

21 ΠολλαΙ [Λεν ούν οργάνων κατασκευαΐ γεγραααέναι είσιν τη 
Μαρίν. ■ ου [Λονον υδάτων θείων, άλλα καΐ κηροτακίδων είδη πολλά 
καΐ καμίνων. Τά ούν του θείου όργανα προ πάντων άναγκαΐον έκδοΟ- 

10 ναι ■ ρίάλι-(ί. 186 ν. 'ι στα επειδή και αυτών προ πάντων /ρεία, 
βίκος ύέλινος, σίολήν οστράκινος, πήχος, λωπάς, άγγος στενόττοριον, 
έν ω έ'στιο ό σωλήν εις το πά^ος του βικοσ-τόαου αΰτου. Και άλλος 
τρόπος κοίΛΐόΐίς ΰαατος θείου ' αλλ ' ου/ ώς τρίβικος έστω σωλήν, 
αλλ ' εις πυθιχένα -/αλκείου έντεθεις [7.ήκους πή-/εως ή ενός ήαισυ ' 

15 τω αύτω τρόπω και βίκος είς, και ύποκάτω λωπάς θείου άπύρου, 
και συναρ[^.όσας, κάε. Ο δε τύπος ούτος. "Ε/ειν δε δεΓ έπι δλων 
κρατήρα υόατος και περιψάν σπόγγω το άγγος. 

3] ΚαΙ έπι τών θείων τινές τω φανώ <•/ρώνται> και τοΓς όαοίοις 
οργάνοις τοΓς εχουσι κάΟισαα ώσει δρακοντώδες. Πήσσουσιν και υορίρ- 

20 γυρον Εανθήν aSj-\v -Ay.^) ' έαυτήν διά τής του θείου άναθυμιιάσεως ' 
τών αρχαίων γραφών, τοΟτο παρέγνωσαν, άι^ιοιρουντος [χέντοι γε του 
φανού κρύβοντες. Και έθαυιχασα έπι ταύτη τη γρα^ή και οτι δύο 
αυστήρια έν αύτη έκρύβη φανερά. Και ού ζητου[Λεν [οτι] πώς του 
θείου άπύρου λευκή ούσα και πάντα λευκαίνουσα [Jι.όvη τη ύδραργύοω 



1. Cp. III, L, 4• — 2• Lire προ'χε'.τα•. ' 11. βηχο; ΜΚ, ici et partout. — 13. εατω] 
(leçon de III, l, 4). — 9. όργανα] der- F. 1. έ'ατϊΐ. — 16. Lire i.xU. — 17. κρατή- 

nier mot de ce morceau dansleVat. — 1 pxv MK.— 24. F. 1. τήν ύδράργυρον ξανΟήν. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 



225 



i;avOûv άναοεί/.νυσ-'.ν υ.ή τοι γε καΰσις αυτή τούτω, έ'τι οέ καΐ αυτή 
λευκή ούσα καΐ ουνάαε'. καΐ ενεργεία, κα'. ΰττό λευκού καιοιχέντ, 
πηγνυαένη, -ως έΗερ"/_εται ξανΟόν. Έοε'. οΰν -ρό γε -άντων τους 
νέους ταΟτα ζητεΓν, το οέ έτερον ιχυστήριον αή [χόνον [^.ετ ' αΟτοΰ 

δ — ήγνυσΟαι, άλλα αεΟ ' όλου του (τυνΟεαατος. 

4] Έγέλασα οέ εις έςάκουστον γράφων ταύτην τήν τάξιν λέγου- 
σαν. Έχέτω ή λω-άς, οησίν, ρ.ναν θείου α-ύρου " και έθαΰαασα καΐ 
εν τούτω δτιπερ ουκ άνεχομένη [ή] του φθόνου ήξιώσας καΙ τούτο 
γραφηναί τοι ' κατέγνως υ.άτην τούτου φύτιν ' οΰ γαρ ένόησας τί 

10 ειτυεν ' καΐ έν τοίς ττροτέροις ΰ-οανήμιασιν είττον ό'τι των υδάτων 
—οίητ'.ν ουκ είττον, άλλ ' άρσιν ' έτερον γαρ -οίησις καΙ ετεοον άρ- 
(f. 187 Γ. σις. Τήν άρ7ΐν '(έκαστος/• αυτών εί-εν άφθόνως " τήν οέ 
— οίησιν οΰοείς αυτών έςέΟετο " τοΟτο γαρ ην το έαφανές μυστήριον, 
τουτέττιν το σοόορα κεκρυαυιένον. II υ.έν άρτις τοιάοε, ή δια τού- 

15 των τών οργάνων ' ή όέ -οίησις, ήτοι συνΟεσις "m-q^j τοΟ ύδατος, 
εν τη κατά -λάτος έκδόσει του Ip^^o'j συγγέγρα-ται. 

5] Έξης και τρίβικον συγγράψω. Ποίησον έκ χαλκού έλατου, 
φησιν, σωλήνας τρεις " λε-τον το έλασ[Λα, έ•/έτω ήΟ[;.οΟ -άχος ή 
αικρον -α/ΰτερον ώσεί -/αλκου ένας ήυιισυ πά-/ος. Ποίησον ουν 

20 σωλήνας τρεΓς τοιούτους, και -οίησον -/αλκείον αακρον -ή^εως, ενόν 
το [λήκος -αλαιστήν, άνοιγυ.α δέ του -/αλκείου σύ[Λρι.ετρον " οί δέ 
τρεις σωλήνες έ/οντες το άνοιγιχα, οίον τρά-/ηλον βίκου κούοου. 
Ίλαρουντος όέ αντίχειρας δύο είναι λιχανούς αύταΓς ταΐς δυσι συνα- 
ρηρότας έκ -λευρών του χαλκειου περί τον πυθαένα " έν ω πυΟμένι 



1. F. 1. ;ji£v το; •(■£. — ïJTr, Μ Κ. Corr. 
conj. — 6. M mg. : groupe de quatre 
cercles accolés, avec point à leurs cen- 
tres, et rejoints deux à deux par un angle. 
C'est peut-être un renvoi à III, l, 3. — ■ 
9. τούτου sji'.v] F. 1. του ^'.λοσο'οου. Cp. 
ITI, L, 3. — 13. F. 1. άραν'ίς. — IG. Cp. 
III, XVI. 10-12. — 17. Cp. III. l. i. — 
18. λΐ::τόν] V -.χίοί MK. Corrigé d'après 
III, L, I, leçon de B. — ΪΟμοΰ MK. F. 1. 



σταΟαοϋ, comme III, i., i. — 19. -/αλχοΟ] 
F. 1.•/αλ꣕ου vel /αλχιου. — 20. ï/wi MK. 

— 21. μν.ο;] F. 1. βάθο; (mot suppléé 
dans III, l, i). — 22. =/ovtï; F. 1. ë/ouo!. 

— 2.3. ίλαροϋντο;] Ce mot n'offre ici aucun 
sens. F. 1. ήλαο^'ω. — Réd. proposée, 
d'après le texte de III, l, i : οΊο•/ 
-.fi/T\Xo-t βίκου v.vJ-ùo:i • ήλαρίω 3i Toj; 
άντ;-/ε'.ρας ούο ϊίναι λ'./ανοί; αϋτοϋ τοί; ου^Ι 
συναρτ^ρο'τα;, .. 

29 



226 ZOSIME 

τρείς τρώγλαι προσαρμόζουσαι τοΓς σωλησιν και άρ[/.θίτΟέντες -ττροσ- 
κολλάσθωσαν, τζαραοόξως του άνωθεν πνεΟαα έχοντος ' καΐ έ-ίθες το 
χαλκεΓον επάνω λωπάοος οστρακίνης, έχούσης το ΟεΓον ' συμπηλώσας 
τάς συμ.βολάς στέατι άρτου, έ'νθες έπΙ τα άκρα των σωλήνων βίκους 
5 Οελίνους [α,εγάλους, παχεΓς, ίνα (λή ραγώσιν άπο της 6έρ[/.ης τοΟ 
ίίοατος. ΚαΙ κομι.ίζου το άναβαΓνον εν οΤς φάτκει Ό φιλόσοφος αί'ρεσ- 
θαι το υοωρ. 

6j Το δέ γίγνεσθαι ή συντίθεσθαι ούκ ον.ντ^σω σοι γράψαι, δέσ- 
ποινα ■ ε-/ει δέ ή ποίησις των υδάτων οΰτως. "Ύ^ωρ θείου, άρσενίκου, 

10 σανδαρά-/ης, νεφέλη, υδο^ρ φέκλης, ΰδωρ άσβεστου, Ο'δωρ στ.ο8ο- 
κρά[Λβης, ύδωρ στυπτηρίας, ούρου, γάλακτος ονείου, αίγείου ' κυνος 
γάλα πολλάκις και βόειον ή γυναικός άρσενοτόκου, κατά τον Άγαθο- 
δαίΐΛονα, και οξος και ίίδωρ θαλάσσιον και μέλι, και κίκινον ή γρύ, 
καΐ ουρον (f. 187 ν.) οίφορον, και κό[Λ[Λΐ. Γίνεται δε ούτως ' έκαστον 

15 ύδωρ ώς άλαη δικαία ' έπΙ οέ των σποδών ώς ή σαπωναρική στάκτη, 
ήντινα εν τοΓς γραφικοΓς των -/είροτμήτων σοι προσεφώνησα. Έάν δε 
μή δυνηθής συντιθέναι τή κοτύλη του ΰοατος ειοους γ° α', ο\ον θείου 
γ α , υοατος καΰαρου γ α , αρσενικού γ α , υοατος κ α , οο ! Γ) γ 
α', ύδατος κ", φέκλης οπτης, άποσβεσθείσης εις οξος, άσβεστου άποσ- 

20 βεσθείσης εις ουρόγαλον κ° α', στυπτηρίας γ° λυθείσης εις ΰοωρ ^αΐΚίσ- 
σιον κ° α', και νίτρου izuppou ομοίως ' και έψήσας ιδία χκαι^ όμοΟ 
τά ΰδατα b\r(ov, '(vol τήν δύνααιν λάβη, άποσειρωσον ή άπόσταξον 
είς άλλην -/υτραν, συνεμβάλλων το μέλι και το ελαιον. Και έάν μεν 
λευκού θείου /ρεία, συλλείου τω υδατι γήν χείαν, άστερίτην, άφρο- 

25 σέληνον οπτον κοπτικον, σαμία, καρική, κιμωλία ή στιλβάδα ' και 
βαλών εις -/ύτραν [καί] κυάνεον γενομενον το ΰδωρ ' μάρμαρον έκ 



2. παοαίοςοατοϋ Μ: παραοόξω; τοΰ Κ. | C'est peut-être une altération du signe 



F. 1. παραλοξω; (mot supposé) τοΰ. ;0n 
connaît παραλοξαίνω). — ■ 9. Cp. III, xxv, 



de la sandaraque, lequel dans BA res- 
semble à un A terminé par deux boucles. 



,. — 14. άφΟορων MK. — 16. F. 1. y£L- I La confusion était possible dés le xi» 
ροτ;^η|χά-ων. (Cp. III, XXXIX, 3 ; Li, I.) — j siècle. — 21. πύρου MK. — 24. .M mg. : 
Έάν 3έ... Cp. m, XVI, i5. — 18.• So] | χρ;ία. —,26. γενάμενον MK, ici et partout. 



FABRICATION DE L ARGENT AVEC LA TUTIE 



Î27 



της γης βάλλε καΐ αΰτι ώαον, καΙ άλλο αέρος ά:7βέστου, Ινα ει; υιέρη 
ji', κατά τάς των αρχαίων γραφάς, ίνα λέγηται τοΰτο το οι άσβεστου ' 
καΐ έ-ίΟες το όργανον τη -/ύτρα, καΐ άνακόυ.ιζε το ΰοωρ, καΐ /ρω. 
7] ÏÔ οέ ξανθον ϋοωρ γίνεται ούτως. Εις -άντα τά υοατα κατά 
5 την συσταθαίαν την -ρος τήν οεοηλωαένην οΰκέτι 7.ααβάνουσαν 
άσβεστου [^έρη β', αλός α', και άφεψήσασα εν εκαστον, καΐ συααίςασα 
λλείου, ούκέτι γας λεύκας, άλλα ξανΟάς γάς • ξανθον γάρ ύοωρ 



συ 



^νωτ 



-οντική και 
ι ας 



βουλόαεθα. Αί οέ γαΓ εΐσιν ώχρα αττική και σν. 

[Λύσι οπτον, και -/άλκανΟος ο-τή, και τά ό'αοια, βοτάναι -ασα 

10 οιοασι κοινώς ' καΐ λέκιΟος, και ώων κρόκος, και έλύοριον if. 188 l'.j 
το διπλούν. Τάς αέν -όας οΟ συνενοΓς τω ΰοατι, άλλα [jlovov τάς 
γας. Και ιχεταβάλλουσα ώς εθος έστΙν λωπάδα, σύμβαλε τάς βοτάνας, 
καΐ έψει τετράκις ή -εντάκις, έπιθεΓσα έν τω όργάνω, και άνακόμιζε 
τα ΰΰωρ και γρώ αετά κόΐΛΐιεως " και άποσκεπάσασα, εύρήσεις τάς 

15 πόας κατακαείσας, άλλα και άφιείσας το ϊοιον βάααα, ήτοι το ιοιον 
-νεΟμα ■ τούτου του ύδατος του θείου τό άΟικτον ΐ/ιι όύναμιν καΐ 
ούσιν, εάν ζεστω τω ΰδατι έπιβάψης οίρ^[υρον, έστω άνεςάλειπτον. 
Έρρωσο. 



III. XLYIII. 



ΠΟΙΗΣΙΣ ΕΚ ΤΰϊΤΙΑΣ ΑΡΓΥΡΟΥ 



Transcrit sur .M, f. i88 r. (main du χν^-χνι" siècle.) — Collationné sur K, f. 06 r. 



20 ^Ααβών)^ τουτίας Cï κ', τρί'^ον έως αν γένηται χρυσός * και θείου 
ά— υρου Cï ε', τρίψον έως αν γένηται μόλυβδος. Είτα ωών C }.ευκά 
λαβών, σμήξας, βάλε εις βικίον, και έψει νυχΟήμερα β . Και έκβα- 



2. Γναλε'γίται Μ, leçon a retenir si l'on 
prend ίνα dans le sens de où. — F. 1. δ;άσ- 
€εστον ÎM. Β.). — δ. -ρός τήν] F. 1. -ρο'^Ο:•/. 

— 8. Cp. III, XVI, 4•— 10. λεκυθος ΜΚ. 

— 13. εψΐ! Δ' ή Π', ΜΚ. Corr. conj. 
(M. β.). — F. 1. Βει 3' i) M? scil. f„a3>a; 



(C.E.R.) — 15. /.ατα/.αίσα;] ΜΚ. Corr. 
conj . — 17. "έστω] F. 1. ïaza:. — 20. r~\ 
'ςγ Κ, abréviation de ίςάγ•.ον, 6= partie 
de l'once. Cp. du Gange, Glossarium 
infimœ grœcitatis, et H. Estienne. Thé- 
saurus, éd. Didot, voce Έξάγιον. 



228 



ZOSIME 



Λων εάν κίπτηται, αυΟις βαλών εψει ήριέραν α . Είτα λαβών yjx'kv.où 

Cï ι', βάλε 
ται άργυρος. 



•/ωνην 



και επίβαλε άπο τούτου κ" C " και γίνε- 



111. XLIX. — TOT ΑΥΤΟΥ ΖΩΣΙΜΟΥ 
5 ΠΕΡΙ ΟΡΓΑΝΩΝ ΚΑΙ ΚΑΜΙΝΩΝ ΓΝΗΣΙΑ ΥΠΟΜΝΗΜΑΤΑ 
ΠΕΡΙ ΤΟΥ Ω ΣΤΟΙΧΕΙΟΥ 

Transcrit sur M, f. 189 r. — CoUationné sur K, f. 97 r. ; —sur d'autres maituscrits 
à partir du ^ 14 (voir ci-après). 

1] Tô Ω στοιχεΓον στρογγύλον το διιχερές, το άνηκον τη έβοόίΛη 
Κρόνου ζώνη, κατά την ενσωμον φράσιν ' κατά γαρ την άσώμιατον 
άλλο τί έστιν άνεριχήνευτον. Ό υ,όνος ΝικόΟεος κεκρυαυ-ένος οίοεν ' 

10 κατά δε την ενσω[α.ον το λεγίμιενον ωκεανός, θεών, φησί, πάντων γένεσις 
καΐ στζορά., καΟάπερ, οησιν, αϊ ij.ovapyual της ένσώΐΛου φράσεως. Το 
δε λεγόιχενον [-'■έγα καΐ θαυμιαστον Ω στοιχεΓον περιέχει τον περί οργά- 
νων ύδατος θείου λόγον, και καμίνων πασών [Ληχαν.κών [και άπλώνΐ 
καΐ απλώς πασών. 

Ιό 2] Ζώσιαος θεοσεβείη ευηειαει. Αϊ καιρικαΐ καταβαφαΐ, ώ 
γΰναι, εις χλευασμον εποίησαν τήν περί κα[Λίνων βίβλον. Πολλοί γάρ 
εύ[Λένειαν έσ^ηκότες παρά τοΰ ιδίου δαιμονίου, έπιτυγχάνειν των καιρι- 
κών έ-/λεύασαν, και την περί καμίνων και opyavLo'^ βίβλον ώς ουκ 
ουσαν άληΟη. Και ούοεις λόγος αυτούς άποοεικτικος έ'πεισεν ό'τι 

20 αλήθεια έστιν, ει μή αυτός Ό ί'οιος αυτών οαίμων, κατά τους χρόνους 
της αυτών ειμαρμένης μεταβληθείς, παραλαβόντος αύτοΟ, κακοποιού 
δέ ειπείν ' και της τέχνης και της ευδαιμονίας αυτών πάσης κωλυ- 



7. Μ mg. : ό λγ (λο'γος?) |χϋθο;, d'une 
encre grise. — 9. F. 1. χΓ/ίρυμμενω;. — 
15. ευηειαει M; εΰτ)ει άε'ι Κ. F. 1. ■/χίμΐ'/ (}). 



Cp. III, LI, Ι. — χα'.ρίζα'ι] ζΐρ'./.α'; ΜΚ ; 
Cp. III, LI, Ι. Rapprocher aussi le § 1 1 
du présent morceau. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 229 

θείστ^ς, καΐ icp ' έκάτερα τρατέντων tôjv αυτών τυ/η όηαάτοον, [j.oÀic 
έκ των εναργών τη; είααρυίένης αΟτών άποοείςεων, ώjJLCιλéγησαv είναί 
τι, και αετ εκείνων ών πρότερον έφρόνουν. Άλλ ' οί τοιούτοι ουκ 
ά— οδεκτέοι ούτε —αρά θεώ ού'τε φιλοσόφοις άνΟρώΰοις " -άλιν γαρ τών 
5 χρόνων σχηΐΛατισθέντων κατά τους if. 189 v.j λε-τοΰς -/ρόνους, καλώς 
καιτοΟ δαΐ[Λονίου σωιJ.ατικώς αυτούς ευεργετοΟντος, -άλιν [μεταβάλλεται 
έφ ' έτέραν όιχολογίαν, τών -ροτίρω••^ εναργών -ραγρ.άτων πάντων 
λελησαένοι, -άντοτε τη είααραένη άκολουθοΟντες, καΐ εις τάς λεγο- 
αένα; καΐ ει; τά εναντία, ατοέν ετεοον τών σωαατικών cpαvτα"vό(J.εvo^, 

10 άλλα την είααραένην. Τους τοιούτους οέ ανθρώπους ο Ερ[α.ης έν τώ 
περί φύσεων έκάλει ά'νοας, της εί[/.αρ[Λένης μόνους οντάς ποαπάς, μηδέν 
τών άο-ωαάτων οανταίοαένους, υιήτε αυτήν την είααραένην του; 
αυτούς άγουσαν οικαίως, άλλα τους ουσφημοΰντας αυτής τά σωμα- 
τικά παιοευτήρια, και τών εΰδαιμόνοον αυτής έκτος, άλλο φανταζο- 

15 μένους. 

3] Ό οέ Έρμης και 6 Ζωροάστρης το φιλοσόφων γένος άνώ- 
τεοον τή; ειμαρμένης ειπον, τώ μήτε τη ευδαιμονία αυτής γαίρειν, 

Ι * 111• *4' |• ι ι ι/^ι 

'i\oovGyj γάρ κρατουσι, μήτε τοΓς κακοίς αυτής [ϋάλλεσΟαι, πάντοτε 

έναυλίαν άγοντες, μήτε τά καλά oojpa παρ ' αυτής καταοεχόμενοι, 

20 έπείπερ εις πέρας κακών βλέπουσιν. Διά τοΟτο και ο Ησίοδος τόν 

ΙΙοοαηΟέα εισάγει τώ Έπιυ.ηθεΓ παρανγέλλοντα " τίνα οίονται οί 

t t i 1 1 il Γ J 1 

άνθρωποι πασών μείζονα εΟοαιμονίαν ; γυναίκα εύμορφον, φησί, 
σύν πλούτω πολλώ, καί οησι ' μήτε οώροΊ οέξασΟαι παρά Ζηνός 
Όλυυ.πίου, άλλ ' άποπέμπειν έξοπίσω, οιοάσκοον τον ΐοιον άοελφον 
2δ οιά οιλοσοΐ>ίας άποπέαπειν τα του Λιό;, τουτέστι της είυ.αρυ.ένη; 
οώρα. 

4] (f. 190 r.] Ζωροάστρης δε ειδήσει τών άνω πάντοον και μαγεία 
αΰ-/ών, τής ένσώμου οράσεως φάσκει άποστρέφεσθαι πάντα τής είμαρ- 



5. XsCTOJ;] F. 1. l•/X^7-o'J;. — 6. F. 1. ' 16. Ζωροάστρις ΜΚ. —19. έναύλ'.α Κ. F. 
μετ«6άλλον-ϊ'.. — 8. F. 1. ζ'.ς τά λεγο'μενϊ. 1. f.Tjy^'av. — 23. μητό] Lire μηποτε (?| 

— 11. F. 1. ho-j;. — F. 1. -,ο'ί-ίΛί. — , comme dans Hésiode, Op. et D. 86. 



23ο 



ZOSIME 



[Λενης τά v.7.y.y., καΐ μερικά καΐ καθολικά. Ο μέντοι Ε ρ ρ, η ς έν τώ 
-ερί άναυλίας οιαβάλλει και τήν μαγείαν, λέγων δτι ού δεί τον πνευ- 
ματικόν άνΟρω-ον τον έπιγνώντα εαυτόν, ούτε Οια μαγείας καθορ- 
ΟοΟν τι, εάν και καλόν νομίζηται, μηόέ βιάζεσθαι τήν ανάγκην, αλλ ' 
5 εάν ώς έ•/ει γ!)αζ(χ>ζ και κρίσεως ' πορεύεσΟαι όε όιά μόνου τοΟ 
ζητεΓν, έαυτον και Οεον έπιγνώντα, κρατειν τήν άκατονόμαστον τρι- 
άοα ■ και εάν τήν είμαρμένην 6 θέλει ποιεΓν, τω εάν τη σπηλφ, 
τουτέστιν τω σώματι. Και οΰτως φησί ' « Νοήσας και πολιτευσά- 
μενος θεάση τον θεού υίον, πάντα γινίμενον των οσίων ψυχών ένε- 

10 κεν ■ ί'να αυτήν έκσπάση εκ του χώρου της ειμαρμένης έπι τον 
άσώματον, δρα αύτον γινόμενον πάντα, θεον, άγγελον, α.ν^ρ(ΛίΤνθν T:yJ)-q- 
τόν ■ πάντα γαρ δυνάμενος πάντα δσα θέλει γίνεται, και πατρι υπα- 
κούει οια -ϊζαίν^ος σώματος οιήκων, φωτί'ζων τον έκαστης νοΟν, εις 
τον εύοαίμονα γώρον άνώρμησεν, δπουπερ ήν και προ τοΟ το σωμα- 

15 τικον γενέσθαι, αύτω άκολουθουντα και υπ ' αύτοΰ ορεγόμενον και 
όδηγούμενον εις έκεΓνο το φώς. 

5] Και βλέψαι τον πίνακα ον Κέβητος γράψας, και ο τρίσ- 
μεγας Πλάτων, και ο μυριόμεγας Ερμής, δτι θ ώυ 0ος ερμη- 
νεύεται τη ιερατική πρώτη φωνή, ό πρώτος άνθρωπος έρμηνεύς 

20 πάντων τών όντων, και ονοματοπο-(Γ. 190 ν.) ιος πάντων τών 
σωματικών. Οί δέ Χαλοαΐοι και Πάρθοι και Μήοοι και ΈβραΐΌι 
καλουσιν αύτον 'Αδάμ, ω έστιν ερμηνεία γή παρθένος, και γη 
αίματώόης, και γη πυρά, και γή σαρκίνη. Ταύτα δέ έν ταις βιβλιο- 
θήκαις τών Πτολεμαίων ηύρηνται " ον άπέθεντο εις έκαστον ιερόν, 

25 μάλιστα τω Σαραπείω, δτε παρεκάλεσεν Άσενάν τών άρχιεροσολύ- 
μων πέμψαντα Έ ρ μ ή ν ος είρμηνεύσε πάσαν τήν Έβραίίδα έλλη- 



2. F. 1. π. àvauSi'a;. Un des livres her- 
métiques est intitulé -sp'i σιγής . — 7. δε'λειν 
MK Corr. conj. — xfi σ,ιηλώ] F. 1. τω 
-ηλώΐΜ. Β.). — 13. F. 1.§•/.άατου. — 14. 
προ τοϋτο ΜΚ. Corr. conj. — 17. ζαΐ βι^ος 



ΜΚ. F. 1. Κέβης τε έγραψε. — 22. Cp. 
Olympiodore (II, iv, 32). — 23. F. 1. 
πυρρά. — 25. άιεναν M. — F. Ι. άρ-/ιερε'α 
ϊ1ολύ[χων. — 26. §ρ[χτ)ΐευ(3ε Μ. F. 1. ό έριχη- 
νεύσα;. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 23 I 

6] Οΰτως οΰν καλεΓται 6 ττοώτος άνΟρω -oç ό -αρ ' ήιχΓν θωόΟ, 
καΐ -αρ ' έκείνοις Άόαικ., τη των αγγέλων φωνή αύτον καλέσαντες. 
Ού (Λήν 5έ άλλα καΙ συυιβολ'.κώς δια τεσσάρων στοιχείων εκ ~άστς 
της σφαίρας αύτον είπόντες κατά το σώΐΛα. Το γαρ άλοα αύτοΟ στοι- 
5 χεΓον ανατολή ν δηλοΓ, τον αέρα ' το οέ δέλτα αϋτοΟ στo'.yεΓov δύσ'.ν 
δηλοΓ τήν κάτω καταδυσασαν δια το ^ίροζ ' το δε Μ στοιγεΓον 
υ.εσηυ.βρίαν οηλοΓ, το μέσον τούτων των σωμάτων -ε-αντ'.κον πΟρ το 
εις τήν αέσην τετάρτην ζώνην. Ούτως ούν ό 'σάρκινος Άοάιχ κατά 
τήν φαινομένην περίπλασιν Θω60 καλείται • ό δέ ϊσο) αϋτοΟ άνΟοω-ος 

10 ό -νευματικος, <^ονι^ και κύρομα v/tivi και -ροσηγορικόν. Το μεν ούν 
κύριον άγνοών δια το τέως ' μόνος γαρ Νικόθεος ό ανεύρετος ταΰτα 
οίδεν ■ τό δέ -ροσηγορικόν αύτοΟ όνομα φως καλείται, άφ ' ού και 
φώτας τταρηκολούθησε λέγεσθαι τους άνθρώ-ους. 

7J Ότε ην οώς έν τω Παραίείσω οια-νεόμενος ύ-ο της είμαρ- 

1δ μένης, έπεισαν αυτόν ώς άκακον και άνενέργητον 'f. 191 Γ. ενδύ- 
σασθαι τον -αο ' αύτοΟ Άδάα, τον εκ ττ; είΜαοαέντΓ;, τόν έκ των 
τεσσάοων στοιγείων. Ό δέ διά το ά'κακον ούκ άττεστοάοτ. . Ει δέ 
iv.'X'j-/ Giv-rj ώς δεδουλαγωγημένου αύτου τον έξω ά'νθρωττον, δεσμόν 
εϊ—εν 5 Ησίοδο;, ον έοτσεν ό Ζεύ; τον ΠοοατΟέα. Είτα αετά 

20 v'^sùTov/ τον δεσίΛον, άλλον αΟτώ δεσαον έτι—έα-ει τήν ΙΙανδώοην 
ην οί Έοοαίοι καλοΟσιν Εύα ν. Ό γάο Ποοαηθεύ; και Έ-ιατθεύς 
είς άνθρωπος έστι κατά τον άΧκτ^-^ορ'./.ον λόγον, τουτέστι ψυ/ή και 
σώμα. Και ποτέ μέν ψυχής ίγν. εικόνα ό Προμηθεύς, ποτέ δέ νοός, 
ποτέ δέ σαρκός, οιά τήν -cipciy.or^-^ του Έπιμηθέως ην τ.χρτ'Λουσζν 

■2.'. τοΟ Ποοατθέως τοΟ ιδίου ^άδελοοΟ/ ' οησι γαρ ό νοΟς ήαών ' ό δέ 
υίός του θεού πάντα δυνάμενος, καΐ πάντα γινόμενος, οτε θέλει, ώς 
θέλει φαίνει έκάστω " 'Αδάμ r.po'jr^y ΊησοΟς Χριστός \θς^ άνήνεγκεν, 
δπου κα'ι τό πρότερον διήγον φώτες καλούμενοι. 

8] Έοάνη δέ και τοΓς πάνυ άδυνάτοις άνθρώποις, άνθρωπος γεγονώς 



2. F. 1. -/.«λΕσασ!. — 11. F. 1. άγνοοΰμ,Ξν gonie, vers 52 1. — 21. γαρ] F. 1. δέ. 

εΙς τό τε'ω;. — 19. Cp. Hésiode, Théo- | 27. F. 1. τζζώτ,'/ Ί. Χ. άντίνίγκΞ. 



232 ZOSIME 

παθητος καΐ ραπιζόμενος, και λάθρα τους ιδίους φώτας συλήσας, άτε 
μηδέν παθών, τον δέ θάνατον δείξας καταπατεΓσθαι, καΐ έώσθαι καΐ εως 
ά'ρτι καΐ του τέλους τοΟ κόσριου τοποισι λάθρα, καΐ φανερά συλλών τοΓς 
εαυτού, συμβουλεύων αύτοΓς λάθρα και διά του νοος αυτών καταλλαγήν 

5 ενειν του —αρ ' αυτών Άόάμ, κοπτομένου και φονευομένου παρ ' αυτών 
τυφληγορουντος καΐ ο'.αζηλουαένου τω πνευματικώ κα! φωτεινώ 
άνθρώπω, τον εαυτών Αοάμ άποκτείνουσι. 

9] Ταύτα δέ γίνεται έως ου ελΟη Ό άντίμιμος όαίμων, οι ' ο'ϋ ζηλου- 
μενος αύτοΓς και Οέλων ώς το τίρώην πλανησαι λέ- f. 191 ν.) yojv 

10 εαυτόν υίον ΘεοΟ, άμορφος ων και ψυχή και σώματι. Οί δέ φρονιμώτεροι 
γενόμενοι έκ της καταλήψεως του όντως mou τοΟ ΘεοΟ, δίδουσιν αύτώ 
τον ίδιον 'Αδάμ εις φόνον τά εαυτών φωτεινά —νεύματα, σώζοντες ίδιον 
γώρον OTZouTztp και προ κόσμου ήσαν. Πριν ή δέ ταύτα τολμήσαι, τον 
άντίμιμον, τον ζηλωτήν, πρώτον αποστέλλει αΟτοΟ ιτρό^ρο^ίο-ν άπο της 

Ιό Περσίοος, μυθοπλάνους λόγους λαλοΟντα, και περί τήν είμαρμένην 

άγοντα τους ανθρώπους. Εισι οέ τά στοΓ/εΓα του ονόματος αύτου εννέα, 

της διφθόγγου σωζόμενης, κατά τον της ειμαρμένης ό'ρον. Είτα μετά 

περιόοους πλέον ή έλαττον επτά, και αυτός έαυτω φύσει έλεύσεται. 

10] Και ταύτα μόνοι Εβραίοι καΐ αϊ ιεραι "Ερμο Ο βίβλοι περί τοΟ 

20 φωτεινοΟ ανθρώπου και τοΟ όοηγοΟ αυτοΟ υίοΟ ΘεοΟ, και του γήινου 
'Αδάμ, και του όδηγοΟ αϋτοΟ άντιμίμου του δυσφημία λέγοντος εαυτόν 
είναι υίόν 6)εου πλάνη. Οί δέ Ελληνες καλουσιν γήίον 'Αδάμ 
'Επιμηθέα συμβουλευόμενον υπό του ίόίου νου, τουτέστι του άόελφοΟ 
αύτου μή λαβείν τά οώρα του Διός. Ομως και σφάλεις και μετανοήσας 

•2ό και τον εΰοαίμονα χώρον ζητήσας, πάντα ερμηνεύει και πάντα συμβου- 
λεύει τοις έχουσιν άκοάς νοζρίς ' οί οέ τάς σωματικάς εχ_οντες μόνον 



2. ο;;'?»;] F. 1. δόξας. — 3. τόποις ίλάΟρα Ι φαοσ-^όρο; (Lucifer, prince des démons 

M. — συλλών] Ε. 1. συλλαλών. — 10. φρο- Ι « la diplithongue (αο) étant conser- 

νιμώτερον γίνάμενοι ΜΚ. — 11. 3;'2ωσ'.ν ι vée » ? (Voir la note de la traduction.) 

MK. — 13. -ρ'.νή Κ (forme plus mo- ' — ^ 18. ττεριόοου MK. Corr. conj. — F. 1. 

derne). — 16. M mg. : ση', i''" main. — j έαυτοϊϊ — 21. λέγωντος MK. — 23. Cp. 

Le mot de neuf lettres ne serait-il pas | Hésiode, Op. et D.,L c. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 233 

άκοάς της είααραένης εισΐ, αηοέν άλλο κχ•:αοε•/ίαενο'. ή όαολο- 
γοΟντες. 

1 1] Όσοι τάς καιρικάς <^-θ'.ο•3σι καταβαφάς^ ευτυχοΟντες ούοέν 
έτερον λέγουσι, της τε/νης χλευάζοντες, ή τήν αεγάλην περί κααίνων 
5 ^ί€7.ον ■ καΐ f. 192 Γ. οΟοέ τον τοιητήν κατανοουτι λέγοντα " 

άλλ ' οΰπω; αιχα θ^οι βο'σαν άνθρώ'Οίσί 

καΐ τα έςής. ΚαΙ ούοεν ενθυμούνται ούτε ^Χί—ου^ι τάς των άνΟιώ-ων 
οιαγωγάς, οτι και εις αίαν "Λ'/γψ άνθρωτοι οιαφόρως εΰτυ•/οΟσι, και 
οιαοόρως τήν μίαν τέ/νην εργάζονται, οια τα ήθη και οιάφορα σ-/ή- 

10 ματα των αστέρων μίαν τέ-/_νην -οιεΓν. Και τον μεν άγων τε•/νίττ,ν, 
τον δε μόνον τε^νίτην, τον οέ ύ-οβεβηκότα, τον οέ χείρονα, ^τον ο '/ 
ά-ρόκοζον, οΰτως εστίν <^εύρεΐ'ν^ έ-ί ττασών των τε•/νών καί διαφόροις 
έΐναλείοις και άνωγαΐς τήν αυτήν τέννην έογαίοαένους και oiaooiouc 
έχοντας το νοερον καΐ έπιτευκτικόν. 

15 12] Και μάλιστα ύτιέρ πάσας τάς τέ/νας, έν τή ιερατική ταΟτά 
έστι θεωρησαι. Φέρε ειπείν κατεαγότος οστέου, εάν εύρεΟή ιερεύς ος 
τόδε δια της ίοίας οεισιόαιμονίας ποιών, κολλά το οστοΟν, ώστε και 
τρισμόν άκοΟσαι συνερχομένων εις xû^rj^y. των όστέων. Έάν δε μή 
εύρεΟή ιερεύς, οΰ μή οοοηΟή ϋ^/^ίζω-^ζ άποΟανεΓν, άλλα οέρίονται 

20 ιατροί έχοντες βίβλους κατά ζωγράφους γραμμικάς σκιαστάς iyyj^ry.z 
νοαααάς ' και όσαιόηποτουν είσι vcaaaai, και άπο 3ιολίου πεοι- 
όεσμεΐται Ό άνθρωπος μηχανικώς και ζή χρόνον <^τινά/, τήν ΰγείαν 
πορισάμενος ' και oùo-qr.o-j έοίεται οί^Βρω-ος άποθανεΓν δ'.ά το μή 
εύοηκέναι ίεοεα οστοδέτην. Ούτοι δε άποτυνόντες τώ λιαώ τελευτώσι 

2Ô 'J-'h κατα^ιοϋντες τήν οστοοητικήν των κααίνων οιαγοαοήν νοτ,σαι καΐ 
ποιήσαι, ίνα μακάριοι γενόμενοι νικησωσι πενίαν, τήν άνίατον νόσον. 
Και ταΰτα μεν έπι τοσοΟτον. 



3. F. suppl. όσοι <οέ>. — Guillemets " | ment de vers ni dans Homère ni dans 
dans M jusqu'à la ligne contenant Hésiode. — 10. άγων] F. 1. ά;γον. — 13. F. 

άν9-ώ-ο:5•.. — 6. On ne retrouve ce frag- | 1. ο'.αφο'ρως. — 19. φε'ρον-αι MK. Corr. conj. 

30 



234 ZOSIME 

13] Έγώ δε έπΙ (f. 192 ν.) το προκεί[Λενον έλεύσομιαι, ώς εστί 
περί οργάνων. Λαοών γάρ σου τάς έ-ιστολάς ας έγραψας, εΰρόν σε 
παοακαλοΟσαν ό'-ως καΐ τήν των bpyivw^^ εκοοσίν σοι συγγράψω. 
'Εθαύ[Λασα δε σε δτιπερ και τα ριή όφείλοντα συγγράφεις luyzXv 
5 παρ ' έμοΟ, ή ούκ ήκουσας τοΟ φιλοσόφου λέγοντος δτι « ταΰτα εκών 
παρεσιώπησα δια το άφθόνως αυτά έγκεΓσΟαι και έν ταΐς άλλαις [χου 
γραφαις. Σύ δε παρ ' è[j.oO ταύτα [χαθεΓν ήβουλήθης ' άλλα [xq οί'ου 
άξιοπιστότερον έα.έ των αρχαίων ξυγγράψαι. Γίνωσκε ώς ουκ αν 
δυναίμ.ην. 'Αλλ ' ίνα και r^vziy. τά παρ ' εκείνων λαληθέντα νοήσωρ,εν 
10 τοίνυν τά παρ ' εκείνων σοι ΰποΟήσω. Έχει οέ ούτως. 

Les paragraphes suivants (14-fin) ont été collationnés sur B, f. 82 v.; — sur C, 
f. 56 r. ; — sur A, f. So v. (= A ou A' ); — sur A, f. 220 r. (= A= ) ; — sur K, 
(continuation du texte précédent). 

14] Βίκος Οέλεος, σωλήν οστράκινος υιηκος πήχεως ενός. Λωπάς 
ή άγγος στενόστομον έν φ ή τω σωληνι το πάχος 3ικίω τω στόαατι 
αυτού. 'J οε τύπος <^ουτος^. Εχειν θε οει επιλιϋον κρατηριαν 
ύδατος, καΐ παραψάν σπόγγω το ά'γγος, και έπι των αιθαλών και 

15 της υδράργυρου το αύτο. Έξεστι όέ έν τω φάνω και τοίς o[j.oioiç 
όργάνοις εχουσιν έγκάΟισ[;.α ώσει δρακοντώδες πήσσειν τήν ùopap''[u- 
ρον, και ξανθήν αυτήν καθισταν δια της τοΟ θείου άναθυ[λΐάσεως, 
των àpyy.i(x)v γραφών τοΰτο παρεγγυουσών. Ά[ΛθΐροΟντος [χέν του 
φανού Κρόνον, και έπιθαυμιάσεις έπι ταύτη τη γραφή δτι ούο [χυσ- 

20 τήρια έν αύτη έκρύβη φανερά, και ου ζητουμεν [ό'τι] πώς ή του θείου 
αιθάλη λευκαίνουσα τήν ύδράργυρον ξανθήν άναδείκνυσιν ' μήτι γε 
καυθείσης αυτής έστι τοΰτη ' ετι δε και αυτή λευκή ούσα καΐ ουνάαει 
και ενεργεία υπό λευκοΟ καιομένη και πηγνυμένη, όπως ξανθή έρχεται. 



1. F. 1. Ô έτ-ί. — 11. ΰίλο; ΜΚ; υάλινο; Ι Κρόνο; OU du plomb Β etc. — 19. έ::[- 

BCA'-2-(= Betc). Corr. COnj. — 12. έν θαυμ.] Οαυ;Λάσε•.; BCA' ; Οαυμάση; A-. — 

Ο) — αϋτοΰ om. Β etc. — η τω] F. 1. ή'τοι. Ι 20. έκρύβησαν BC ; εκρίθησαν Α'-". — 21. 

— 13. La figure annoncée manque. — ι μη το: γε Β etc. — 23. ό'πω;] Β etc. — 

κρα-ηρίαν] F. 1. κρατήρα ou κρατήρων. — | ερ•/εταί] άίτοκαΟι'σταται Β etc. F, 1. έξε'ρ- 

18. του [xh φανού άα. puis le signe de | -/εται. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 



235 



13] Έδει τοίνυν τους νέους ~ζί f. 193 ν.] γε -άντων ταΟτα 

ζητεΓν. Τό δε έτερον αυστήριον οίαα'. μή αόνην αυτήν πήγνυσΟαι, 

άλλα καΐ μεθ ' όλου του συνΟέυιατος. Τα αέντοι όργανα εις ά γίνεται 

και ΰδωρ θείου άΟικτον, και -ςΗις υδραργύρου, και ααλαγαάτων 

5 ποτίσεις, και [3αφή [Λαλαγαάτων, έσ-τι ταΰτα. 

{Suit la formule de l'Écrevisse. — Voir l'Introduction de M. Berthelot, 

p. i52, fig. 28). 



16] Ότι ά-ο άσκιάστου γαλχοΟ ιος γενόμενος ξανΟωΟεις αίΟαλοΟ- 
ται ■ και ά—οτίΟεται έν αέλιτι λευκώ. 

17] Ότι και το υ-άλαναα το ά-ο του ήαετέρου ναλκοΰ ςανΟω- 
θέν ποιεΓ άντ ' αΰτοΟ ήττον δέ ' δλα δε αυτά κεΓται -αρά 

10 Άγαθ οδα ί αο ν ι. 

18] Ότι και το μάλαγμα το διά σκωριοίου βάλε εμφανώς, καΐ 
πήξον τη αιθάλη τών θείων τών άναθυμιωμένων, ίνα γένηται ώς 
κιννάβαρις. Είτα [ίίαλών εις ^ούκλας ή ληκύΟια και εκτείνας, -/ρώ 
ώς ε•/ ει ο-ίσω. 
15 19] Ώς φαίνεται ούν, δλα τά είδη τά έ; αιθαλών ο Άγαθοδαί- 
μων, οίον -/ρυσόκολλαν, και έτήσιον, καΐ •/ρυσάνΟιον, καί ά-λώς 
-άντα εις τήν καταβαφήν του αργύρου κέκραται, ώς έχει αΰτοΰ ή 
υστέρα τάςις. Αίθάλας δέ βάλλει, ίνα μή σκωριάση ό όίρ-^^'υρος, ή 
άπουσιάση τών -α/έων σωμάτων και γεωδεστέρων είωθότων καίεσ- 



20 θ 



αι και οουγ 



εσθαι. 



9. Après αϋτο3] espace blanc pour 5 
ou G lettres M seul. F. 1. όμο•'(ΰ;. — 11. 
Ιμοανώ;] F. 1. εν οανω. — 14. Entre nos 
§§ i8 et 19, les manuscrits donnent les 
signes du ciel, du soleil (ou de l'or), de 



la terre, du ciel. Les mêmes signes sont 
répétés dans B, au-dessus de S/.a τά ε'ϋη, 

— Ιδ. voDv Β etc. — 16. ypjGfjV.oÀÀa M. 

— 17. /.ραταιώ; ε/ ε; mss. Corr. conj. 



236 



ZOSIME 



m. ,. _ ΠΕΡΙ ΤΟΥ TPIBIKOÏ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΩΛΗΧΟΣ 

Transcrit sur M, f. 104 r. — ColUtionné sur B, f. 83 v.; — sur C, f. 5; r.; — sur 
A, f. 81 r. (= A ou A'); — sur A, f. 221 r. (= A=i; — sur K, f. loi r. 



1] Έξης οέ -iv τρίβικέν σοι ύττογράψω. Καλείται ci αΰτη ή οι' 
άσκου ή -αρά Μαρίας τε/νο-αράδοτος ' ε/ ει δε ούτως. « Ποίησον, 
φησιν, έκ -/αλκοΟ έλατοΟ σωλήνας τρεΓς, λε-τον το έλασμα έχοντας 

5 σταθαοΟ τ.ίγος σαικρον -αχυτερον ώσει γοίλλοΰ TTf^awu τϊλακουν- 
τηοίου, υ^ηκος ε•/ον r.rjzo: a'S'. Ποίησον ούν σωλήνας τρεις τοιούτους, 
και -οίησον τΛ/ος Ιγον το αηκος -αρά παλαιστήν, άνοιγμα οέ του 
■/αλκείου συμμετρον. Οί δέ τρεΓς σωλήνες έχέτωσαν το άνοιγμα 
τρα-/ή7^ου [3ίκου κούφου ήλάριον, του δέ άντί/ειρας, ίνα δύο λι/ανούς 

10 αύτοΰ ταΓς δυσιν yεpσιv συναρηροτας έκ -λευρών. Του οέ -/αλκείου 
-εοι τον -ΰυθμένα, αί τρεΓς τρώγλαι προσαρμόζουσαι τοΓς σωλησι, και 
άοαοσΟέντες •κροσκολλάσθωσαν, τοΟ άνω παραοόξως ττνευμα έχ^οντος. 
Και έ-ιθεις το /αλκεΓον έ-άνω λω-άοος οστρακίνης ίγούστ^ς το θείον, 
συυ.-εοι-ηλώσας τάς συαβολάς στέατι άρτου, ενθες έ-1 τα άκρα των 

15 σωλήνων βίκους ΰελους μεγάλους, τταχεΓς, Γνα μή ραγώσιν ά-ο 
της Οεομης του ύδατος κομιζούσης άνα μέσον. Το δέ ^'/ήμ^'- τοΰτο. 
Λιyαvôς σωλήν. 

2] "Εστί δέ και άλλος τρό-ος κομιδής ύδατος θείου, άλλ Όΰχ ώς 



2. 3; ' άσκοϋ] F. 1. δια -/αλκοδ. — 3. 

ΐΐ/νοπιραοοτου] Cette leçon, commune 
aux divers mss. consultés, confirme la 
correction proposée ci-dessus, p. i3S, 
1. 20. — ΠοίΓ,σον] Cp. III, xLVii (= *| 
i; 5. — 4. ),î--ov] Xv.Tzm MK. — ë/ovtï;] 
έ'/ων ΛΙΚ. — G. μη•/.ο; πηχών α' S", ποίη- 
σαν τ. σωλ. BC ; μη/.ος πηχος a'S', ποίηίΟν 
-. σωλ. Α'•=•. — 7. πά/ος] -/αλκεΤον *, f. 

mel. — ϊ/.'••' BC- f• me'• : ^V.=' A'=- — 
-api] F. 1. -ψ. (environ). — 9. τράχηλον*, 
f. mel. — p'.y.o-j] X:'yjy.o\j mss. Corr. d'a- 



près *. — F. 1. ήλαρ:ω δε τους άντίγ ίίρα:. 

— λ'.βάνου mss. Corr. d'après *. — 11). 
F. 1. : ... έ/. -λευρών τοΰοε <70j> /αλ/.ειου 
(leçon de *). — 11. τρώγλαι] γλώσσαι Β 
etc. — 12. F. 1. -αραλόξω; (mot Supposé); 

on connaît παραλοςαίνω. — 15. ΰεΤ,Οϋ; 
MK ; ύελίνους BC ; 6αλ•'νους A'-•. Corr. 
conj. — 16. άνά με'σον] το άναδαΤνον Β etc. 

— 17. Figure. — Pour l'indication des 
figures, voir dans la traduction fran- 
çaise les renvois à l'Introduction de 
M. Berthelot. 



LE TRIBICOS ET LE TUBE 237 

b τοίβικος. Έστω σωλήν είς -υΟΐΛένα χαλκείου έντεΟειμένος, μήκος 
— ήνεως α S . Τω αύτω τροΰω και βίκος εις " καΐ ύποκάτω λωπάς 
θείου άπύρου, εις ήν συναρμόζει το χαλκεΓον και περιπηλοΓ στέατι 
ή κηρώ, ή ττηλω, ή ώς βούλει • και καύσας, άνάσ-α. Ό δε τύπος 

5 οδτος. 

3] (f. 195 1'.). Έγέλασά σοι και είς έξάκουστον έν τα?ς τάξεσι των 
bpyy-viiiv τούτων. Φησι γαρ ' « Εις έκάστην έχέτω ή λωπάς [χναν θείου 
ά~ύρου. » Και έθαύμασά σε και έν τούτω οτιπερ ούκ άνασχομένη τοΟ 
φθόνου ήξίωσας και ταύτα γραφηναί σοι. Τά/α οέ και εις κατάγνωσιν 

10 ήκες τοίί φιλοσόφου, οτι~ερ έτόλμησεν ειπείν ό'τι ' « ϊαΟτα εκών παρε- 
σιώπησα δια το άφθόνως αυτά κεϊσθαι έν ταίς άλαλων γραφαΐς... στέατι, 
ή κηρω, ή πηλω, ή ώς βούλει, και καύσας, άνάσπα. Ό δέ τύπος ούτος έν 
γραφαΐς. Και ένκύψασα είς άκάαατον φθόνον, κατέγνως τοΟ φιλοσόφου 
αάττ,ν. Ού γαρ ένόησας τί εϊπεν. Ούκ ειπεν γαρ, ώς και έν τοΓς -πρότερον 

15 υπομνήμασιν, οτι « των υδάτων ή ποίησις », άλλα « ή άρσις. » "FiTzpm 
γάρ έστι ποίησις, και έτερον άρσις. Ού/ ùopipy^jpov αυτών είπεν άφΟόνως 
γεγράφθαι ' τήν δέ ποίησιν ούδεις αυτών έξέθετο ' Ίοΰτο γάρ ήν το 
έαοανές αυστήριον, τουτό έστιν το σφόόρα κεκρυμμένον. Ή ούν άρσις 
τοιάοε έστιν, ή οια τούτων των οργάνων και τών ομοίων, τών ώς από 

20 του νοος γινομένων. Και μάλιστα έάν [ει] τις προπαιδευθή τα πνευματικά 

Άρ-/ιμήδους, ή "Ηρωνος καΐ τών άλλων και τά μηχανικά αυτών. 

4] ΠΕΡΙ ΕΤΕΡΩΝ ΚΑΜΙΝΩΝ. — Επειδή έξης ό λόγος ήμΓν περί καμί- 

νων και καταβαφής πρόκειται, ού βούλομαι προς σε ποιεΓσθαι έμπεσοΟσαν 

ταις άλλων γραφαΓς. Και γάρ παρά Μαρία ' « Ή της όρωμένης καμίνου 

25 ού κείται διαγραφή, ής ό φΛόσοφοςούκ έμνημόνευσεν,ού μόνον πρισμάτων 



2. Cp. III, XLvn, 2. — 3. F. 1. συνιρ- 
μόζεις et -Ξρ•.-ηλοΪς, vel τζερ'-.τ','λο-^ . — 5. 
οϋτω; Μ Κ ; ο• οε -ύτζοι ούτοι Β etc. Corr. 
conj. ^ Figure (M, ί. 194 ν.). — 6. Les 
mss. MK continuent seuls. Cp. III, 
XLVii, 4. — 11. Espace blanc avant στε'ατ•.. 
F. suppl. αρΐου vel τ.ιρ:τη'^Αο\>. Cp. p. pré- 
cédente 1. 14 et ci-dessus, 1. 3. — 12. 



οϋτω; MK. — 14. τοΤς] ταΐς M. — 16. où 
puis le signe du mercure, puis μαυτον(5!ί) 
MK; οΰ/ ΰοράργυοον αυτών Β etc. Corr. 
conj. {M.B.'j.Cp. in,xi.\n,4.(C.E.R.) 
— 18. τουτέστιν *, f. mel. — 20. On ne con- 
naît pas d'ouvrage, même perdu, d'Ar- 
chimède intitulé ;τνευ!ΐ.ατι-/.ά. — 24. Cp. 
III, XLVii, I. — 25. -ρτ;σ[/.άτων M. 



238 ZOSIME 

και των άλλων ~ερ\ ων ήρέαα έν τω ~ιρΙ -οσόττ^ζος —υρος ύ-&[α.νήΐΛατι 
διέλαβον. » "Ινα ούν [^.ή οόξη τι λείπειν τοΓς (f. 19ο ν.) σοΐς γράυ.υ.ασ•ιν, 
έστω παοά σοΙ καΙ ή κάαινος Μαρίας, ής καί ό Άγαθοδαίριων έια.νη- 
μόνευσεν έν τω λόγω ούτως ' « Ή δε της κηροτακίδος του κρεμαστού 
5 θείου τάξις ούτως γίνεται. Λαβών φιάλην, σρ,έρησον, ή λίθω παράτεαε 
το αέσον κυκλοτερώς τον πυθμένα της φιάλης, ίνα έμβή κάτω οξύβα- 
φον σύμμετρον. Και βαλών οστράκινον άγγος λεπτον, -προστιριιοσίίίνον 
τη φιάλη, ίνα ή κρεμαστον εκ της φιάλης άνωθεν άπ ' αυτής άντε/ό- 
μενον ■ φθανέτω οέ επί την σιδηράν κηροτακίδα. Και έπιθεις 6 βούλει 

10 πέταλον, ή ο αν ή γραφή αίτή ΰπο το άγγος καΐ ύπο την κηροτακίοα 
άμα τη φιάλη, ίνα εσωθεν βλέπης, και συμπεριπηλώσας τάς άρμογάς, 
έψε εφ ' ας λέγει ώρας ή ημετέρα ή τάξις. Τουχό έστι το κρεμαστον 
θείον, και κρεμαστον άρσένικον ομοίως. Δίδου τρυμαλίαν λεπτήν 
βελόνης, μέσον του άγγους. » 

15 5] 'Γαλή άλλη φιάλη υπωμος τε ' ή τω δε το άγγος το οστράκινον 

έοικος τοΓς των ορζίων κύβοις,, άλλ ' έοικός τοις των αγγείων κύβοις. 

(F. 196 ν.) 6] Ή δε κάμινος φουρνοειδής, φησινήΜαρία, έχουσα 

άνω τρεις μαζούς, ή άνοχάς, ή σύροντας. Καυσον δε καλάμοις έλλη- 

νικοΓς κατά πρρβασιν, νυχθήμερα δυο ή τρία, προς ο ε•/ει ή βαφή ' 

20 και άφες άποφρυγήναι έν τη καμινω. Κατάσπα δε δι ' όλης ημέρας 
άσφαλτον, έπιβάλλων ά οίδας, και χαλκον λευκον ή ξανθόν. Δύναται 
δε ώδε γενέσθαι, καί τό ήθμοειδές όργανον λευκαίνει, ξανθοΓ, ίοΓ, 
παροπτα, άντέσματα ποιεί, μαλαγμάτων καταβαφάς, και οσα αν έπι- 
νοής. Ή δέ ποίησις αυτής αΰτη. 



2. F. 1. συ•)•γράα;ιασι. — 5. σι;ίίοησον] F. 
1. (Αερισον. — 10. υπό τό αγγο;] F. 1. Οπερ 
τ. ά. (Λ/. Β.). — 12. ή ήμ.] η ή;χετερας 

ΜΚ. — 15. ύάλη ΜΚ. Corr. conj. — 
ΰπω|χο;] F. 1. απωαο;. — η τω Κ. F. 1. 
'έστω. — 16. άλλ 'J F. 1. αλλω; • εοιζός τ. 



marginale introduite dans le texte ?). 
— Deux figures. — 18. ρζους ΜΚ. Corr. 
conj. — σύροντας] F. 1. σύρτα;. — 19. πρόσ- 
βασιν ΜΚ. Corr. conj. — 22. F. 1. lot. 
Παρο'πτα... r.oUi (M. B.). — 23. άντέσματα] 
F. 1. ανθίσματα. — επινοείς ΜΚ. — 24. 



τ. ά. κύβοις là conside'rer comme variante ■ Figures. 



LE COMPTE FINAL 



2J9 



111. u. — TO ΠΡΩΤΟΝ BIBAIOX ΤΗΣ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑΣ 
αποχής ΖΩΣΙΜΟΥ ΘΗΒΑΙΟΥ 



Transcrit sur A, f. 231 ν. — Contenu aussi dans Ljur, art. xxxiii. — Toutes les 
variantes insérées dans le texte sont des corrections conjecturales. 



1] Ένθεν βεβαιοΟται αληθής βίβλος * Ζώσιαος θεοσέβεια -/jxictvj. 

Όλον το της Αιγύπτου βασίλειον, ώ γυναι, ά-ο των όύο τούτων των 
5 τε/νών έστιν, των τε καιρικών, και των ψά[J.[J.ωv. Ή γάρ καλου[Αένη 
θεία τέ-/ νη ή λόγω δογ[Λατικω και σοφιστικω ή τα -λείστα u-(f. 2ο2 Γ.) 
ποπίπτουσα τοΓς 6ν φύλαξιν έοόΟη εϊς οιατροοήν " [6] où αόνον 
δε αύτη, άλλα και ά-ας αί καλούμεναι τίμιαι τέσσαρες τέ•/ναι καΐ τά 
χεφοτ[Λήιχατα • αϊ αέντοι και ή οηαιουργική μιένη βασιλέων... 
10 ώστε και Εάν συνευή, ή, εκ φωνών γενθ[Λένη, έραηνεύηται εκ των 
στηλών ε-/ειν -ρογονων κληρονοιι,ίαν ε-/ων, και ίοών τήν γνώσιν τών 
τοιούτων άκωλύτoJV, ουκ έ-οίει ' έτιαωρείτο γάρ, ώσττερ οί τεχνίται 



4. "Ολον τό της Α!γ. βασΛειον κ. τ. λ. jus- 
qu'à άλλου; Ίουοαίους (première phrase 
du § 3). Morceau cité presque textuel- 
lement par Olympiodore (ci-dessus, 
II, IV, 35). On a rapporté ici les prin- 
cipales variantes de cette citation, qui 
a été supprimée. — La première phrase 
est" citée aussi dans III, xxxix (à voir 
pour les variantes du présent texte). — 
ô. Fabricius (Bibliot/i. graca, t. xu, 
p. 765'. faisant la notice d'un ms. alchi- 
mique à lui appartenant et copié sur 
un « codes regius » dont la trace est 
perdue (peut-être la réunion de A et 
de Κ ?), reproduit, sous le n" 20, la cita- 
tion de Zosime faite par Olympiodore. 
Nous donnons les variantes du ms. de 
Fabricius, quand elle n'est pasconforme 

au texte de M. — καίρίζων] κυρικών A; 
/.ΐοικών (pour κα'.ο'.κών) κα; τών ουσικών ζχ\ 



ψ. Μ dans Olympiodore; κα•.ο•.κών Α 
dans 01 . ; τών τε κηρύκων και τών ουσ'./.ών 
ψ. Fabr. — τον 6άμμ.ον Α. — 6. Après 
τε/νη] Réd. de M dans 01. : -ψ. ην 
άσ/ολουνται ά~αντ=ς ο: ζητουντΐ; τα yv.QO'z- 
μηματχ άιζΜτχ (note de Fabr. : alias 
-/2!ροτε-/νη'[ΐατα vel -/ειρο'ζμητα) καϊ τάς τι- 
[ΐίας τε'/να;, τά; τε'σιαρά; βημι, oo/.oj'IÎv χι 
ποίεΐν [iovo•.; έξεδοΟη το:; ίερεϋσίν. Ή γάρ 
ι!/α|χ|χουργ!κη βασιλέων ην, ώττε και εάν συαβη 
ΐερε'α η σοφόν λεγόαενον Ιρ[χηνεύσχντα τά έκ 
τών παλαιών ή άπα προγόνων έκληρονόμιησεν, 
και ε/ων κ. ί5. τ. γν. αυτών τήν άζώλυτον 
ούζ ίτ.οίεί. — 7. τοί; αν] F. 1. τισιν. — 9. οΊ], 
f. 1. και. — μένη] F. 1. τε'/νη — 10. συνευή 
Α; f. 1. συμβη comme dans ΟΙ. — 11. και 
ίδών κ. τ. λ.] Réd. de L dans 01. : καίε', 
και εί/ε και ηοει τήνγνώμην κα'ι γνώσιν αΰτην 
άκ. ούσαν, 8μω; οΰκ έποι'ει τούτο, άλλ 
έ^οοειτο τιμωρι'αν. (εοοβ. τια. γάρ Α). 



240 



ZOSIME 



ot i-'.rj-a^zvoi [ίκ(7ΐλ'.χον τυ~τε',ν vOjj.itjjis: où/ έχυτοΓς τύτττειν, έτ:ϊΙ 
τιμωρούνται, ούτω και έπι τοΓς βασιλεΟσιν των Αιγυπτίων οί τεχνίται 
της έψήσεως, και οί έχοντες τήν γνώσιν της άκολυσίας ούχ_ έαυτοίς 
έποίουν, άλλ ' εις αΰτο τοΟτο έστοατευοντο τοΓς Αιγυπτίων βασιλεΰσ-ιν, 
5 εις τους θησαυρούς έργαζό[/.ενοι " εϊχον οέ και ίοίους άρ/_οντας έπικει- 
(χένους και -ολύ τυραννης ην της έψήσεως, οϋ ijlOvov αύτης, άλλα 
και των -/ρυσωρύ-ζων. Εί" τις γαρ ευρίσκεται ορύσσων, νόαος ην 
Αιγυ-τίοις έγγράίρως αυτά έπιοιοόναι. 

2] Τινές ούν [/.έυιφονται Δηιχόκριτον και τους αρχαίους \ώς μιή/ 

10 [Λ,νηΐΛονευσάντων των τούτων τεχνών ^άλλά υιόνων/ των λεγοαένων 
τιαίων. Τί οέ αύτοΓς αέυ.2ονται ; οΰ γαρ ήούναντο [λέα^οντες τών 
βασιλέων Αιγυπτίων, και τα πρωτεία έν προφητεία καυχώντες, πώς 
ήδύναντο άλλοις αναφανδόν ααΟήιχατα κατά τών βασιλέων Οηαοσία 
έκίΛηνύσασΟαι και δούναι άλλοις πλούτου τυραννίόα ; ούοιν ήούναν- 

15 (f. 252 ν.) το εξω δίδουν, έφθόνουν γάρ " μόνοις δε Ίουδαίοις έξέδοσαν 
λάθρα ταΟτα ποιείν και γράφειν και παραδιδόναι. Και άυιέλει γοΰν εύ- 
ρίσκομεν θεόφιλον τον θεογένους γράψαντα της ^ουρογραφίας χ_ρυσω- 
ρυχεΓα, και Μαρίας την χωρογραφίαν και άλλους Ίουοαίους. 

3] Άλλα καιρικάς ούτε 'Ιουδαίων, ούτε Ελλήνων ούοεις έςέ- 

20 δωκέν ποτέ ' και αύτάς γάρ έν τοις καθ ' εαυτών χρωυιάτων κατε- 



1. 3ïjtoî; τύπτειν] έ. τΰπτουσιν Μ dans 
01. — 3. -/.ϊΊ om. Fabr. — Réd. de M 

dans 01. : τ. γν. της άμι^ο^λυσία; κα'ι ά/.ο- 
λουΟ•'α;. — 4. έστράτειιον τό Μ dans 01. et 
Fabr. — 6. F. 1. /.ιΊ -ολλή τυραννις ήν. 
Réd. de M dans 01. : ΐτ::/.. επάνω τών 
θησαυρών καΙ apy ίστρατηγους ζαΐ (οί au lieu 
de και L) 3-ο•'ουν πολλήν τυραννι'ην της εψη'- 
σεως. Νομός γαρ ήν Αϊγ. [ληοέ έγγρ. αυτά 
τίνα Εκίιδο'ναί. — 7. '/ρυσορ^/ων Α. F. 1. 
-/ρυσωρυ/;ων. — 8. ιχή εγγράφως Μ*. — ϋ. 
ώς μη ajouté d'après M*. — ΙΟ. τούτων 
τών δύο τε/νών Μ*. — αλλά μο'νων ajouté 
d'après M*. — λεγ. κυρίων και τ;μ. L*. 
11. τ•' οέ — μεμφ.] μάτην 3έ αυτούς με'μφ. Μ*. 
— με'μφοντε; φίλοι ό'ντες Μ*. — 12. έν -ρο- 



οητείϊ] έν ::ροφητίαΑ; έν προφητική τίμη αΰ- 
-/οΰντες ML*. — αϋ/οΰντες Μ* ; καυ-/_ώμενοι 
οε'ρειν L*. — 13. άλλοι; om.*. — 14. ένμυ- 
μτ[σασΟαι Α ; έκΟε'σΟαι Μ*. — ούτε ει ήούναντο 
έξεδίδουν Μ*. — 14-16. άλλοις — -οιείν] 
Réd. de L* : όντα τοις άλλοις πλούτου rj- 
ραννίςτε κα'ι οΐ^αοος; οϋ'τε δε, εΐ'περ ήδύν., αν 
έξεδίδουν, αυτά λάθρα ποιείν. — 15. έςεδο- 
σον] εξόν ήν Μ*. — 16. παραδιδόναι] έκδιδό- 
ναι Μ*. — καν μεΟ,η Α; άμεΤ,ει Μ*; διό 
και άμε'λει L*. — 17. της -/ειρογραφίας 
κατορί/ει Α. Corrigé d'après M*. (Voir 
ci-dessus, p. 90, 1. 18). — Fabr. a écrit 
τ. y. εϋτυ^εία. — 18. '/ωρογραφίαν] Lire 
καμινογραφιαν comme dans 01. — 19. 
κύρικας A. 



LE COMPTE FINAL 24 1 

τέθεντο είοώλοις, τταραοόντες τηρεϊν ' και γε τήν ψαι^αουργίαν τζολύ 
διαοέρουτα των καιρικών ; [ού] ττάνυ τι έοΟίντ,σαν οια το τήν τέχ νην 
αυτήν έζάγειν και τον έ-ι^ειροΟντα ά-οκόλαττον γίνεσΟαι ' ει γαρ 
όρυσσων κατάφορος γίνεται ά-ίων τηρούντων τα έίΛτόρια της -όλεως 

5 όιά τα βασιλικά τέλη ' τ των κααίνων αή ουνααένων κουβηναι, ταΓ; 
δέ καιρικαΓς<(βαφαΓ;/ διά ττάντα λανθάνειν. "Οτι έ-εΐ καΐ ouy ευρίσκεις 
ούδένα των αρχαίων, ούτε κρυβηθέν ίόεΓν, ούτε φανερώς εκδίδονται 
τι τεοι αυτών ' αόνον 6έ Δταόκριτον εύ^ον έν -άση τών άοναίων 
^τάξει^ αινιΗάαενον κατ ' αυτών φανερώς αϋτάς καταλέξας. 'Αλλ 

10 ωσαύτως τν, οιά το ~εοι τών τιυ.ίων τεννών τονετο τό ττοοοίΐΛίον " και 
βλέ•::ε ττανουργίαν ' ήρΗατο αόνον άζο ύοραργύρου καί σώα.ατος υ^αγ- 
νησίας ' τά δε άλλα -άντα τών καιρικών και λέγει οΰτω ' "iiypa 
αττική, σινώ-η ττοντική, θείον άθικτον ο έστιν [υΐ-έρη] λίτρα α' " και λιθο- 
:f. 2ο3 Γ. οούνιον, σώοιν ϊανθον, ναλκάνΟη Hroà, κιννά€αοιν, αίσυ 

15 0-":^^, αίσυ ώαον, -οιήσεις άνδεοδάααν, θεΓον, άοσένικον, καί σανδα- 
ρά-/ην. Και Γνα μή -άντα καταλέγω \τά/ έν τοΓς τέτρασιν καταλόγοις, 
τά —άντα τών καιρικών ζητούαενα εϋρήσεις ' καΐ ένα σε -οιήστ^ ο τι 
ζερί αυτών αίνίττεται, τά ιχέν ώαά κατέλεξεν, τά δέ έ-τά, ίνα συν τών 
όύο τεννών ' υιαλλον όέ άναγών τών καιοικών ατ.νύσει τά; Saoac. 

20 Φτ,σΙν γάρ ' αίσυ ώυ.όν, αίσυ ο-τόν, σώριν ΗανΟον, -/αλκάνθη ζανθή, 
και τά. οαοια ' άλλ ' οίκονοαηΟέντα λέγει, εις τάς τιαίας τέχνας καλώς 
εί— ας. Και οιά τί -ασαι τών τούτων οΐκονοαουαένων και Εανθουαένων, 
μή εϊ-ει; ' ύδοάογυιον Ηανθήν και σώαα ί^ααγντσία;^ ΗανΟόν * καί 

"1 - 1 t 1 t - 1 ι ^4 1 i •/ - 

ά— λώς o7vOv τον κατάλογον ξανΟόν ; 
25 4] Άλλ ' έκεΓνον ιδη ό'-ερ έφρόνει, καί οτ.ιρ έγραοεν δι ' ενός συγ- 
γρά{Ααατος αίνιγματοειδοΰς, τά πάντα αίνίξασθαι ήΟέλησεν. Καί άξιο- 



ι. F.I. τη; ψιααονργίαι—.δ'.αοερούση; τών ηρ/ϊτα; Α. — 11• ,:/.•'-£•. Α. — είρξατο Α. 

7.α'.ρ•.κών, ούτοι — αίνυ... — 2. χυριχών Α. — — 17. F. 1. /.«"; Γνα œj ΐΐο'.τίστ,ς... — 18. F. 

3. έξάγην Α. — F. 1. ά/.ο'λασ-ον. — 4. 1. Γνα Tjvf;;. Le verbe συνίηριε admet son 

άπιών] F. 1. άτια τών (M. Β.). — 7. complément au génitif. — 19. F. 1. i -α- 

F. 1. £/.δ;δο'να[. — 9. ένηςάαενον Α. — F. γανών. — 22. F. 1. -άσα;. — 23. F- 1• ;χή 

1. καταλε'ςα•. — 10. Sta το] F. 1. δ'.ο'τι. — , εΓ-α;. — 25. F. 1. ίοε. 

31 



242 ZOSIME 

-πιστοτέρας μαρτυρίας τούτων ευρεν, ό'τι αύτας αίνίττεται. Πώς εΐοώς 
ό'τι [;.ία βαφή έστι καΐ [Λία αγωγή, πολλάς αύτας ir.oiii λέγων ' 
« Τούτων των φύσεων ουκ εΐσΐ ρ.είζων εν βαφαΓς ; » "Ινα δείξη οτι έκ 
των αυτών είοών, πολλαΐ βαφαΐ συντίθενται, καιρικών τοΟ σταΟΐΛοΰ 

5 έναλλασσαι^ένου, και τήν τζοσότ^τχ των εΐαών άτϊο ένος ριόνου, 

εως να τον άριθυιόν ' ά[Λα και τώ λέγειν, έως τον φυσικον, του- 
τέστιν ή του χρυσού ποίησις υλη έδήλωσεν τάς φυσικάς βαφάς. 
Και πάλιν ου ν λέγει * « Εις πολύ u-ff. 253 ν.) μας ένέβαλον κάμα- 
τον, ει' τι πολύ ύλη κατα'/ώσαντες, τα φυσικά άπολέσαντες πάλιν ' 

10 δηλονότι τοΓς παρελθόν ypovoiç τοΓς 'Έρυ,οΟ φυσικαι βαφαί έκα- 
"λουντο αύται μέλλουσαι γράφεσθαι κοινή τη επιγραφή της βίβλου 
λέγων ■ Βίβλος φυσικών βαφών Ίσιοώρω δοθείσα. Άλλ ' δτε έφθο- 
νήΟησαν άπο των της σαρκός ..., καιρικαι έγένοντο και ελέχθησαν. 
Ού υ.ήν άλλα και τους αρχαίους μέΐΛΟονται χκαΐ/ μάλιστα Έρμήν, 

15 ό'τι ού'τε οημοσία αύτοις έκοεοώκασιν, ούτε εν παραβύστω, ούτε ήνί- 



ξαντο ό'τι κά'ν έστιν. 



5] Αυτός δε μόνος άπέδειςεν ο Δημόκριτος είς το σύγγραμμα 
και ήνίξατο. Αύτοι δε εν ταις στήλαις αυτά ένέγλυψαν εν τώ σκότει 
και τοΓς μυχοΓς, τοΓς συμβολικοΓς γαρακτήρσιν, και αύτάς καί τήν 
20 χωρογραφίαν Αιγύπτου, ίνα καν τις τολμήσας έπιβήναι των μυγών 
τους σκότους, τών πλημμελή μένων επιλύσεων, μή εύρη έπιλύσασθαι 
τον -/αρακτήρα μετά τοσαύτην τόλμην και κάματον. Οί ούν Ίουοαιοι 
αυτούς μιμησάμενοι, έν τοΓς καταθέτοις αύτάς τάς καιρικάς παρα- 
δώσαντες μετά της αυτών μυήσεως, και παρακελεύονται έν ταις 



3. F. 1. 33-1. — 4. συντίΟονται Α. — 5. 1 est intitulé περί οασιζών βαφών. — 15. F. 1. 

Après τών, le signe du cuivre deux fois ι αύ-ά;. — 16. F. 1. οτ; και έστ;. — 18. αυτά] 

de suite, ici et plus loin. Nous rempla- F. 1. αυτά;. — 19 et 20. [a.oi-/_. A. — 21. 

çons chaque signe par 3 points. « J'ai i εϋρ^ι A. — 22. Sur /αρα/.τ^ρα, une croix 



lu quelque part le sens νοΐΛ;'σ[Λατα. Peut- 
être faut-il lire χαλκώματα » (M. B.}. F. 
1. βαφα'ι vel βαφικα•. Cp. p. 246, 1. 2. (C 
E.R.). — 9. F. 1. εντίνεςπολληΰλτ].— 10. 



à l'encre rouge dans A, et à la marge, 
cette note rognée par le relieur : <τόν> 
yapa /τηρα <το]>ϋ να' . εάν(ο~^ΐβαλον ύ..κ 
τόν πνευματικόν •<τ\>ς δε έκ τών λο'<(γω>ν 



F. Ι.οηλονο'τιτοί; παρελΟοΰσ'. yp. ο:ζ. — 12. ' οο'ξας 9εΰ<γ>ειν • τουτε'στίν <τών> σαρκικιϋν 
F. Ι. λεγομένη;. Undeslivreshermétiques Ι (ΐ"* main). 



LE COMPTE FINAL 



243 



οιαθήκαις αυτών. Έάν ήαών vjzr^z τοΰί θησαυρούς, -αρίοε τον 
•/ρυσίν τοΓς έθέλουσιν εαυτούς οονεύειν, καΐ -ερί της των χαράττας 
εύρηκώς, τα δλα χρήματα έν ό7νίγω συνάςεις " τα οέ χρήΐΛατα υ,όνον 
λα^ών, εαυτόν οονεΰ;7ε'.ς, έκ του ^. 2ο4 Γ.) φθόνου των κρατούντων 

δ βασιλέων, ου [/.όνον αυτών, άλλα και πά^/των άνΟρώττων. 

6] Δύο ουν γένη είσΐν καιρικών έν <^ταΓς/ τών οΟωνών έκοεόώκασιν, 
Ύ[ κατά τόΰον έοόοοι τοΓς εαυτών Ίεοευσι " τούτου ένεκεν καΐ καιρικαΐ 
έκάλεσαν ' επειδή κα•. καιροΓς νη^•^οΰν τη θελήσει τών οοκωντων 
, αηκέτι οέ θελήσασιν τουναντίον έποίουν " έπίριικτοι οΰν ήσαν 

10 αι κα'.ιικαι τοΓς ειοεσι ' εκ τε των γνήσιων ειοων των 

καιρικών ' τών άλλων [ά7.7^ων] τοΓς ανήκουσ! ταϊς τΐ[λίαις τέ/ναις. Το 
δε άλλο γένος τών [τών] καιρικών γνησίων και φυσικών το Ερ[Λαν 
ένέγραψεν εις τάς στήλας " άπογωνεέ τον μόνον ξανθωμίλινον -υρός, 
ήλιοδόν γλωρόν, ώ/ρον, αέλαν, -/λωρον και το οιχοιον " καΐ αύτας 

15 οέ τάς γέας αυστικώς ψάμαους έκάλεσαν ' καΐ τα εϊοη τών χρωαατων 
ειχηνυσεν αύται ουσικως ενεργουσιν οΟονουνται οε αττο των 

περγειών • έζάν οέ τις μυηθείς εκδιώκει αυτούς, τεύςεται του 

ζητουμένου. 

71 Οί ούν εαοοοοι έκδιωκόαενοι τότε -acà τών -οτε αεγαλων 

20 άνθρώ— ων, συνεβουλεύσαντο άντι ημών τών φυσικών -άντων ζοιησαι, 
ίνα μή διώκωνται rapà τών άνθρώ-ων, άλλα λιτανεύωνται καΐ -αρα- 
καλώνται, οικονομούνται δια θυσιών, ο και τζεποίηκαν ' έκρυψαν ταντα 
τά ουσικά και αύτόαατα, ού αόνον οθονουντες αύτοϊ;, άλ/.ά καΐ τερί 
της εαυτών ζωής φροντίζοντες, Γνα μή μαστίζωνται έκοιωκόμενοι καΐ 



2. A.mg. : η -/αοοκτη'ρ '. — F. 1.τ:£ρ! τού- 
των -/αρα/.τηρας ευρηζώς. — 5. Κ en rouge 
dans A au-dessus de μόνον et renvoi à 
la marge inférieure avec ces mots : 
πολλά β'.?λ:α ευρίσκονται ■^~Ξρ\> /υμ,ίύΐίω; • 
αο» jiàv ουσικάς βαοχ; λέγων ' τά δέ — αρα- 
οΰσεις (sic) • τά δύο ψείδο; κα\ τί;ν άλτ^θειαν 
κατακαλυ^τικτίν. — 6. κυρι'κων Α. — F. 1. 
εν <ταΐ;> τών όΟονων Ικδο'σεσιν. — 7. η — 
ίερεΰσ:] F. 1. S; κατά το'πον Ιοο'ρουν — 



κα!ρ;κα\] F. 1. κα•.ρ•.κά;. — 8. δωκόντων Α. 

— 12. εραάν Α. Le signe ■" au-dessus de 
ce mot, et renvoi à la mg. suivi de -.0 
γλυκύ (l'^ main). — 13. ά-όγωνεέ] F. 1. 
άπο/ώνευε (mot supposé). F. 1. ξανΟοατί- 
λινον (mot supposé). — 14. F. 1. και τά 
δμοια. — 17. F. 1. ύπεργείων. — 19. F. 1. 
'Îr^oso:. — 20. συνευουλεύιαντο A, indice 
d'un ms. original du Xe ou XI» siècle. 

— 22. F. 1. -ε-ο:τ|κασιν. 



244 ZOSIME 

λΐ[Λώ τιμιωρώνται, θυσίας μ.ή λααβάνοντες, (f. 254 ν.) εποίησαν 
οΰτως ' έκρυψαν τήν ίρυσιζ,ήν καί εΐσηγήσαντο τήν εαυτών άφύσικον, 
και έξέδωκαν αυτά τοΓς εαυτών ίερεΟσι, ει" τε οη[ΛΟται ήμέλουν τών 
Ουσιών, έκώλυον και αυτοί τήν άφύσικον φιλοτιαίαν ' όσοι δε 

5 κατ εκ ο άττ] σαν, τήν νο[Λΐζοαένην δόξαν του αιώνος ύδρογενή- 

σαντα και έπληθύνΟησαν εθος και voaco και φόβω αί θυσίαι αυτών * 
ούκέτι ουδέ τάς ψευδείς αυτών επαγγελίας άπεπλήρουν ' άλλ ' οτε 
έγγενεΓ άρα άποκατάστασις τών κλημάτων, και οιεφέρετο κλήαα 
πολεμώ, και έλείπετο έκτου κλήματος εκείνου το γένος τών ανθρώπων 

10 και τά ιερά αυτών έρημοΟντο, και αί θυσίαι αυτών τ^ιιε'λουν'το ' τους 
περιλειπομένους ανθρώπους έκολάκευον, ώς δι ' ονειράτων, δια το ψεΟδος 
αυτών, δια πολλών συμβούλων, τών [τών] θυσιών άντέ'/εσθαι ' αύτας 
δέ πάλιν παρεχόντων τάς ψευδεΓς και άφυσίκας επαγγελίας ' και ήδοντο 
πάντες οι φιλήδονοι άθλιοι και αμαθείς άνθρωποι " ώστε καί σοι Οέλουσιν 

1δ ποιησαι, ώ γύναι, οια του ψευδοπροφήτου αυτών ' κολακεύουσιν σε, τα 

κατά τόπον πεινώντα, où μόνον θυσίας, άλλα και τήν σήν ψυγήν. 

8] Σύ γουν, μή περιέλκου, ώς γυνή, ώς και έν τους κατ ' ένείαν 
έξεΓπόν σοι. ΚαΊ μή περιρέμβου, ζητούσα θεόν ' άλλ Όί'καδε καΟέζου, 
και θεός ήξει προς σε δ πανταχού ων, και ουκ έν τόπω έλαχ_ίστω 

20 ώς τα οαιμόνια ' καθεζομένη οέ τω σώματι, καθέζου και τοις πάθε- 
σιν, επιθυμία, ηδονή, (f. 255 Γ.) Ουμώ, λύπη, και ταίς ιβ' μύραις τοΟ 
θανάτου ' και ού'τως αυτήν διευθύνουσα προσκαλέση προς έαυτήν το 
θεΓον ■ και οΰτως ήΗει το παvταyoO ων και ούοαμοΟ ' και μή καλού- 
μενη, -ρόσψζρζ θυσίας τοΓς , μή τάς προσφύρους, μή τάς θρεπτι- 

25 κάς αυτών, και προσηνείς, άλλα τάς άποΟρεπτικάς αυτών, και άναι- 



3. Au-dessus de ίερεϋσι, trois points ' τών τών] F. 1. τούτων. — 15. F. 1. -ροα- 

rouges dans A, et à la mg. sup. ; |j.o-a πο'.ησαι. — 16. F. 1. πεινώντας. — 17. Cp. 

τόν -/ρισμόν /.αν τοις ίερεΰσιν τοΓς νομ'.ζομε'νο'.ς, , III, χχνιι, 7, OÙ Zosime adresse à Théo- 

T^yojv (f. 1. ήγον) Ουσία; δ-οται (1. ό'κοτε) !λη- sébie des recommandations analogues, 

άνοντε; (f. 1. ο', λεαίνοντες) Ι'τε (1. ει'τε) ιερείς. — F. 1. ώ γύναι. — F. 1. εν τοΐ; ζατ ' ενε'ρ- 

— (Addition à insérer dans le texte ?) γειαν. — 21. F. 1. μοίραι;. Cp. Platon, Ti- 

ΰ. εΟο;] F. 1. εΟει. — 8. έγγενεΐ] F. 1. mée, p. 41 b: ουδέ τεΰξεσΟε θανάτου ιχοίρα;. 

έγε'νετο Vf/ έγγενεΐ αρα <^ν> άποκ. — 12. ι — 23. Ta]F. Ι.ό. — 25. F. 1. ά-οτρεπτικά:. 



LE COMPTE FINAL 245 

ρετικάς ας προσεφώνησεν Με αβρή ς 'των Ίεροσολύαων βασιλεί Σολο- 
αώντι, αΰτος οέ "[λάλιστα Σολοαών δσας εγραψεν ά-ο της έαυτοΟ 
σοφίας " καΐ οΐίτως ενεργούσα, έ-ΰΐτεύξη των γνησίων και φυσικών 
καιρικών ' ταΟτα οέ -οίει εως παντελειωθής την ψυχή ν. "Οταν δε 
5 έ-ιγνοΰσα αυτήν τελειωθείσαν, τότε και τών φυσικών της ύλης 
κατά-τησον, και καταΟρα(;.ουσα έ-Ι τον Ποιμιένανορα και βαπτισΟεΐσα 
τώ κρατήρι, άνάόρα^χε έ-Ι το γένος το σόν. 

9] 'Εγώ οέ ε-ΐ το •7ΐροκεί[/.ενον έλεύσο[Λαι της σης άτελειώτητος ' 
αλλ ' ολίγω έπέκτειναι και άνένεγκαι ■/zt^u.îî το ζητούμενον ' ήνεγ- 

10 χεν ^λή έλαττεΓ ^?) και ένήλατος ευρίσκεται. 

Άκουσον αύτου λέγοντος και [Λετ ' ολίγα ' εν πραγριά έστιν δυο 
ώα κατα-οτασόμενος, και οιαφόρως γενόυ,ενον, το μι.έν ύγρον και 
ψυχρον, το οέ ξηρον και ψυχρον, καΐ τα δύο εν έργον ποιουσιν. 
Έστιν οϋν κατανοήσαι τοΓς δυο ώθιακοίς χρώριασιν και έκπλα- 

15 γηναι τάς τών χρωμάτων άυιοιβάς τάς αζο τών ώΟιακών, και τών 
φθασαντων ' και γενέσεις τών χρωμάτων δτι —αρά το έλάμνεσΟαι 
ΰλη έστιν, καΐ [χεΟ ' έτερα καΐ αύται παρατηρήσεις και ουχ όίχοίαι 
εξέρχονται • δια τί ; (f. 2ο5 ν.) ούχ_ δτι φθονοΟνται ; φθονούνται [J.ήτις 
ές αυτών νοήσας τήν όοον τών καιρικών ευρη. 'Αλλ ' έρεΓ τις οτι 

20 ου [jlOvov τα ονόριατα, άλλα και πάσα τέ^νη — άντοτε oùy Ό\χν.^, 
εξέρχεται, άλλα και ποτέ \xtv καλώς, ποτέ δέ έναντίως. Νέον, φηίΑΪ ' 
άλλ ' ισασιν οί τεχνΓται οί ϊοόντες τών σφαλμάτων τά αίτια, ό'τι τόοε 
παρά τόόε έποιήσαμεν, και τουοε ήμελήσααεν, και τοοδε όαΟυμότερον 
έποιήσαμεν. 



1. Μίαβ,^η;] peut-être Memphrès, roi ' xot;] F. 1. ώοΰ'.ακοί; (mot supposé). On 

égyptien de la XVIII« dynastie (Canon connaît ώοθυτιζά, les mystères de l'œuf: 

d'Eusèbe, texte arménien. I, 214). — (M. B.). — 15. ώΟ'.αζών] F. 1. ώοΟιαζών 

4. κυρικών Α. — iizoU'. Α. — F. 1. εω; οίν ' [M. Β.). — 16. έλάανίσθα;] F. 1. έλαύνϊσθαι. 

-ελϋωΟτ,ς — 5. F. 1. έ-ίγνω;"αυττ)ν. — 6. — 18. Α mg. inf. du f. 255 r. : grosse 

F. I. -O'.iiâvîpa. — 9. ί-ν/.•:εΐνχ'. /.λ•, άνενε'γ- étoile, puis : ώοε ό νοΰ; ό νοεΤν ουνά,αενο; 

χ«! Α. — ηνεγκεν] F. 1. ανάγκη (Λ/. Β.). — /.χλώ; ν.α• ΰγ'.ος (pour ύγίώ;?). — 21. νε'ον] 

11. Α mg. : Une main. — 12. F. 1. καια- να" Α. F. 1. ναί. — 23. τοΰδε paO'j;j.o'T£pov] 

-οτισοϋενο; (mot supposé). — 14. ώθια- , F. 1. το'οε όαβυμο'τερον. 



246 ZOSIME 

10] 'Εγώ οέ i~\ το -ροκείριενον έλεύσο[Λεν. ΕίσΙν ου ν δύο άγωγαι 
των καφικών βαφών, μία άπο ώμης, καΐ [Λία οπτή, \αί^ είοη βάλ- 
λουσιν. 'Αλλ ' ή [Αεν οπτή τιολλοΟ μ,όγβου άπολέλυται, παμπόλλου οέ 
έπιτυ/ίας χρήζει, και μιετά βραχύ, ώς εί-εν ή θεία Μαρία. Της ουν 
5 οπτης διαφοραΐ πολλαί είσιν υγρών καΐ φώτων ' αί μεν γαρ αυτών 
συν υδατι όπτοΟνται, αί οέ οί'νω ' τα μέν γαρ αυτών άνθραςιν γίνεται 
εν τΐοσότητι χ_ρ6νο';, τα οέ φυσώνται πάλιν τη ποσότητι, τα οέ λασο- 
τίοις, τα δε φούρνοις ' και άλλα ήστείαι, και άλλα άλλοις και μετά και 
τών πάντων απλώς πολλά οίον έπι του μέλανος τά της ΰιαφορας ώών 

10 ούτως μέλ«ν χοράχων, κορυννίων, κατακοραϊς βάθει, τεφρώδες εν ταΐς 
ζωγραφουμέναις όθώναις, ποιεΓ oivàp'x, ή πέτρας, ή ΰοατα, ή ζώα, 
πάντα Ό\^ο'\^ς, και τών άλλων χρωμάτων τών προλεχθέντων, ων ε/ εις 
τάς αποδείξεις εν κάππα στοιγείω " και ή ποσότης τών γρωμάτων. 
Έάν γαρ ακούσης ώχραν ξανθήν, μή απλώς ΰπολά- (f. 256 Γ.) βης, 

15 και μεταπαρασκευάσαντα μυστικώς "προς μόνον τους κωλύτας εχειν ' 
τά γαρ ζητούμενα πάντα εν τη τέ•/νη κατώρθωσαν. 

11] Έχουσιν ούν φύσιν αύται αί βαφαι και πολλά σήπτεσθαι, και 
ολίγα, τουτέστιν γίγνεσθαι και έν καμινίοις ύελοψικοΓς, και εν χωνείαις 
μεγάλαις και μικραΓς, και έν διαφόροις οργάνων •\διά/ φώτων, και 

20 έν ποσότητι αυτών ' και ή πείρα αναδείξει, μετά και τών ψυχικών 
πάντων κατορΟωμάθων. Έχεις οδν τών φώτων τάς αποδείξεις έν τω 
Ω στοιχεία), και πάντων τών ζητουμένων * ενΟεν άπάρξομαι, πορφυ- 
ρόσ^ολζ γύναι. 



2. βάλλουσιν] F. 1. βάπτουσιν. — 7. τί,] | — 10. F. 1. ζορωνών, ζα-ακορίς. — 12. 

τήν Α. F. 1. ν.ψ.. — Α mg. τήν καραλτίνα] ί ών] ώ Α. F. 1. ώ <γύν»ι> . — 19. F. 1. 

λε'γ<ει> , avec renvoi à λατοτίοίς. — 8. ι όργάνοις. — 21. έν τω Ω στοι/είω] Cp. le 

F. 1. ίστ^αι; (feux de chiffons?) {M. B.). morceau III, xlix. 



INTERPRETATION SUR LES FEUX 



247 



m. LU. — ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΠΕΡΙ ΠΑΝΤΩΝ ΑΠΛΩΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙ 

ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ 

Transcrit sur A, f. 264 r. — CoUationné sur B, f. 88 r. (à partir du § 2). 

1] Βλέπε οέ [χή πλανηθης καΐ τον μόλυοοον καΙ τον γοίΆ/,ον \Oùy 
fAOvov ξανθώσης, άλλα και τά [Λεταλλικά είδη, τα λεγόαενα -/ρυσοζώ- 
5 μιον, και χρύσολον, άτινά εΐσιν τον άριΟαον τ:λέον ή ελαττον οη' " οη' 
δε πλέον ή ελαττον εΐ-ο^^, οτι ελαοεν ύδράργυρον. ΔεΓ οέ γινώσκειν 
τιεΓραν και τήν ούνα[Λΐν [/.νη[^ιονευει περί των φώτων \καΐ/ οιοπταν ή 
εΐσκρίνοντα τον σίδηρον. Οί αέν γαρ ήΐΛίωριον (Λονον οπτησαν, οί δε 
ώραν α', άλλοι δε β', έτεροι γ', τινές δε και ο'. 

10 2] 'Ελαφρά φώτα πασαν τήν τέ-/νην αναφέρει, και τα -/ρώαατα 
οπτα, και έα τέως ά-οψυγή ' έν ύέλοις βλέπης το γινόαενον • οΰτως 
ξανθοΟται δια της λειώσεως και έψήσεως. 

3] Τούτο το θεΓον ΰδωρ το δί-/ρωυι.ον, το λευκον και ξανΟον, αυρίοις 
κεκλήκασιν ονό[Αασιν. "Ανευ ουν '-.oùdiiou ίΐδατος ουδέν εστίν "το γαρ 'f. 

1δ 264 ν.) δλον σύνθεαα οι ' αΰτοΰ αναλαμβάνεται, και δι ' αύτοΟ οπταται, 
και οι ' αύτοΰ καίεται, και δι ' αΰτοΟ πήγνυται, και δι 'αΟτοΟ ξανθοΟται, 
και οι ' αύτου σήτττεται, και οι ' αύτοΟ βάπτεται, καΐ δι ' αΟτοΟ ίοΰται 
και έξιοΟται, και έψεΓται. Φησιν γάρ * Έπιβαλών ύδωρ θείου άθικτον, 
καΐ κόαμι ολίγον, παν σώυ,α βάψεις. "Οσα γαρ άπο ύδατος έ'σνον γένεσιν, 

20 ταΰτα τοΓς άπο του πυρός άντιπάσχει. "Ωστε άνευ του καταλόγου των 
υγρών πάντων, ούοέν έστιν ασφαλές. 

4] Έανημόνευσαν δέ τίνες, τά-/α δέ και οί όλοι, οτι δει τοΰτο το 



δ. F. 1. -/ρυσόϋλον (ΑΙ. Β-). — 7. F. 1. morceau III, χ, ι, et continue celui-ci 

<3τι> τ.ίϊρα. — Α mg. : μνηριονεύεί περΊ | avec notre § 3. — 11. Ιατε έω; Α. — 13. 
των φώτων. — F. 1. μνημονεύε-ν. — F. 1. | θείον om. Α. — κα':] τό Β. — 14. Cp. III, 



οεΐ οπτΐν. — 8. είμιωρον Α. — 10. Le ms 
Β ititre : -εο; φώτων) donne seulement 
la phrase Ιλαορί — αναφέρει, puis notre 



χ, 2 et XXI, Ι. — 17. στ'-.ζτΛΐ Β, mel. — 
19. βά-τεις Β. — γενντ-,σίν Α. — 20. oiiTsJ 
ώςοτ: Α.— 22. Cp. III, Χ, 3. 



248 ZOSIME 

ΰοωο ZutxTic νάοιν καταΐρθεΓραι 'ζώ όαοίω το 6'αοιον τοΟ μέλλοντος 
βάπτεσθαι σώμιατος, εϊτε αργυρού, είτε -/ρυσοΟ. Έάν άργυρον έΟέλης 
βά-τειν, αργύρου πέταλα συσσήπτει ' έάν γρ^σο^^, χρυσού -πέταλα ' ό 
γαρ Δημιόκριτος ■ 'Επίβαλλε, φησίν, χρυσού ύδωρ κοινοΟ, καΐ βάψεις, 
5 καΐ ^ρυσον και καταβάψεις ' δ γαρ εις ζωμός καΐ τα άριφότερα σή— ει 
κατηγορεΓται. Ζυμοι τοίνυν χρή εκ ηιοΟ Όιχ.οίου το ύ'οωρ τοΰ θείου ή 
άργυρον, ή χρυσόν. Ώς γαρ ή ζυριη του άρτο^, ολίγη ούσα, τοσούτον 
φΰραρ,α ζυμιοΓ, ούτω και το [Λίκρον ή cipy'jpo'j ή γραιοΟ \διά^ του 
οξους εστίν. 



III. un. — LA CERLISE 

Transcrit sur A [continuation du texte précédent). 

10 1] 

οΰνααις ' αετά όέ τήν έργασίαν το ψιμμίον ΰοατι ύετίω γ^^υκιζόμενον, 
και έώμενον καταστηναι ' το οέ ΰοωρ άπόγει άζ ' αύτου, και ευρίσκεται 
πάνυ λευκότατον " και ή λιθάργυρος ή κοινή μολύβδου έστιν, θαυμασ- 
τήν δύναμιν έχει, κοινωνίαν ποιούμενος τω οΗει * ή γαρ και αύτο άσώ- 

15 ματον ευρίσκεται, άλμιζόμενον δε και γλυκιζόμενον, και αυτή 
λευκότατη ευρίσκεται και πάνυ παρεμ'^αίνουσα το ψιμμίθιον. Θαυμάζω 
δε και το σηρικον πώς έν τω πυρι ξανΟοΟται, και το σανοαρά^ην δύναμιν 
έχει θαυμαστήν. 



2. έθελης βάπτειν] ή ά λί;; ,';ï;;ir,v Α. | Ce ms. qui reprend plus bas avec le 

Corr. conj. — 2-7. ôVt: — r] /ρυσο'ν]. Texte morceau III, lui). — 9. A mg. après 

omis ici dans Β et dans III, x. — 3. cette ligne : ki-i (X-J.r.v.), puis les 7 der- 

συνσήπτε! A. — 5. F. ]. σι•|;:ειν. — 6. F. nieras lignes du f. 264 et les g pre- 

1. Çu[jio3v. — 7. Cp. III, XXI, 3. — 8. mières du f. 265, laissées en blanc. — 

Réd. de Β : -à μιζρόν puis le signe de 14. τό puis le signe de οξο;, puis ί; γάρ... 

l'or surmonté de la finale ou, puis τό (f. 1. ε! γ»?...) — 17. F. 1. aavîapâ^iv 

nSv μέλλει ξτ)ρ•'ον Çujiojv (fin du texte dans j (forme néogrecque de σανοαρά/ιον ή. 



SUR LE BLA.NXHIMENT. SUR LES FEUX 



249 



m. Liv. — IIEPI ΛΕΓΚΩΣΕΩΣ 

Tmnscrit sur A {continuation, sans titre, du texte précédent). — Même texte, avec 
le titre, dans B, f. 00 v., et dans K. f. 5 \.. jusqu'à αυιτηυ'.ον (ligne 3). 

1] Γινώσκειν ϋαχς θέλω βτι τάντων έστΙ*/ κεοάίναιον ή λεύκωσ•'.:, 
μετά δε τήν λεύκωο-ιν εύΟύς ξανθοΟται το τέλειον [χυσ-τήριον, ^τοΟτό 
εστίν Γωσις, τάλ'.ν δια του οξους, τάς θείας ουνάαε'.ς ά-οτελοΟσιν. 
5 Έαοαντσω ΰυ,Γν -οώτον κεοάλαιον τοΟ ελαίου θείου. Διηγτ,σοαα'. δε 
ύαΓν [λευκός] τάς λευκώσεις των αολύβοων ά-εργάσας, ή \το'3^ 
πνεϋι^α βάττειν ή γέννησ'.ς, Γνα ττνευαα βά -^f. 263 \^ ψειν " άνευ 
rào των αολύβοων ουκ έττ'.ν τέλειον ' Ό γάο αόλυβάος -άσαν οϋσίαν 
εξετάζει. ΚαΙ θαυυιαστώς άνεγράψατο ό οιλόσ-οοος τή λοΗή διηγήσει * 
10 έάν τα έΗετάζοντα εις τάς ουσίας είσκριΟώσιν, άνεςάλε'.-τον r/î•. 
των (?) τήν ούσιν. 

2] Γινώσκειν ύαας θέλω οτι ή τελεία έςέτασις το οςος εστίν ' 
β°^' έξέτασις οτι αολυβδον ττερι τοΟ β"•*' κεοα7^αίου εοη ό οιλόσοοος, εάν 
τα έςετάζοντα εις τάς ουσίας είσκριθώσιν, άνεξάλειζτον έχει τήν ουσιν. 



1δ 



III. LV. — ΕΡ.ΑΙΗΧΕΙΑ ΠΕΡΙ ΤΩΝ ΦΩΤΩΧ 



Transcrit sur A {continuation du texte précédent). 

11 Έοατνεύσω Oaâc συν -οο:>Λταις ττεοί των οώτων τήν οΰνααιν 
-ασιν, ίνα τελείως τάς -αραδόσεις έργάσασθαι, δια το αή άποτυχίαν 
γίγνεσθαι ΰιχΓν. Περί των φώτων γαρ έζέθετο ό φιλόσοφος, ώς οτι εν 
ειοος — ολλά άνατοέ~ει οώτα ' τά οώτα γάο είσιν τα εναντία -άσης 



2. Γινο5ΐ7.•;ν — u.j3TT|p!ov] même texte 
III, XL. I. — 3. Après μυστηοιον. Β et Κ 
continuent avec le texte de III, xl, 2 
et 3. — 4. F. 1. a-0T£).0J7a. — ô. F. 1. 
Oi'.ojSoj; (3/. iî.) — G. Au lieu de λζυ/.ό;, 



il faudrait peut-être lire -ώς ov. et plus 
loin ά-ίρνάΐασθα•.. — 7. F. I. τήν γΕ'νε3:ν, 
ίνα βά•-!^. — 9. Oa'ju.a3-o; Α. — - 11. των] 
F. 1. -oû-.o — 16. F. 1. ύ;Λΐν. — 17. F. 1. 

Ιργάστ,σθε. 

32 



25ο 



ZOSI.ME 



έργασ-ίας " έ-Ι των τΐρογυμνασΟέντων ύμίν -αραοίοωυ.'., τηδε τη 
ακολουθία ' ει [χέν οιά ύελίνων άγγών έψοΟνται τα Οειώοη, άναγκαΓον 
■/ρήσασΟα'. τοΓς οωσίν οίς κέ/ρηνται οί σκιογράφοι, ει τις έστι κηρο- 
τάκις. ΆναγκαΓον οΰν το ά'γγος το ΰέλινον οιά -τ,λοΰ κεραΐΛίκοΟ 
ό έ-ιδεραατίδα ζζγζη^ ή[Λΐδακτυλαίαν, ί'να [λυ] το άγγο; ρηί'.ν ύ-οΐϋΐένη 
δια της Οέρυ.ης, ουτίος δια— ραΗααένους ώς έοίται τα αέτρα των φώτων . 
Έάν δε u-DCAtc τ.ν.ζ'^τ.ΖΊ.Ί τα έ-Ι το cavOov αγόΐΛενα, άναγκαΐον 
ύ[Λας ^ρήσασΟαι τοίσοε τοΓς φωσι, ή [Λεν του ζώου είίτχικώ (?) 
καυιινίω τταοοπτάν, ό'ταν κοαίϋης αύτοΟ τα έ-Ι τα ;ανΟά άγόαίνα, 

χ)οας οε λέγω τας κεκοααε- 



10 f. 266 r; εν 
νας 



ν τη καίJ.ιvco ε-ι ωοας '-. 
ά-έ•/εται, και οώτα τα έ 



r-' . 



ΗανΟον άγονται. 



111. 1.VI. — ΠΕΡΙ ΑΙΘΑΛΩΝ 



Transcrit sur M, f. 1 16 ν. — CoUationnc sur Β, f. Sg r. ; — sur A, f. 14 r. (= A'); — sur 
A, f. 91 r. (= K-)\ — 5!/)• K, f. 4 V. — sur Le, p. 2o5. — Variantes de M ajoutées 
en marge de K. 



1] Αΐ0ά7^αι δε λέγονται οιά το àr.o κάτωθεν '^ν.^ άνω τάς τεο:α^, 
ζοος ΰ■i;oς άναπέυι-εο-θαι τάς οΰτίας, ήτις οηλοΐ τήν των ϋοάτων άνα- 
15 γωγήν. ΚαΙ τ:ά7.ιν αΐΟάλαι λέγονται οιά το ά—ο των κάτω έτ:1 το ΰ'ψος 
χωρείν. 1Ιοιήο•αντες y.ù~o'j τήν οιήγησιν εν τη των αιθαλών τ^'^^ο^ν στα- 
γόνων έκίΛυζήσει, τάς σκωρίας τε άπο της γύτρας άραντες έλειωσαν, 
και βαλόντες αύτας τάς ά- ' αυτών έςελΟούσας ψυ-/άς. ^Ιυ-/αι γαρ 
αδται τών σωι^-άτων άο'ών εΗήλθον, -άλιν άνεκοαίσαντο ταύτας δια 



2. EtJ ή Α. — 5. ;'. αή ίαζτ^λαι'ϊν Α. — 
j-ou.''vî'. Α. — 6. 2ia-pa?ati='vO!ç ώς έάτΐ Α. 
— 8. F. 1. ή.χϊ:. — F. 1. ύ μίν. — 13 et 
16. λε'γε-αι ΒΑ'• -■ Κ . — ά-ό τών κατ. ΒΑ'- " 

Le (= Β ete.). — τά: τ/φρα;] α'ι Tc'ofa'. 



AL — 14. τ-.:; — avaYujyf|v] ί;γουν τήν τοίν 
05. άγωγήν Lc. — 10. Réd. de Le : -ο•'τ,σ. 
ojv αυτών T!ve; τήν o:r[f. — 18. κχΐ βαλ. — 
ψυ-/άς] Ι/.βαλόντίς άπ ' αυτών τά; ά;: ' αυτών 
ές. ψ. Le. — 19. -άλ'.ν] ο:ό ζα; -άλίν Lc 



SUR LES VAPEURS 



23 1 



ToO [Αασθωτοΰ, φάσκοντες ταΰτ-Λ,ν είναι f. 117 r.) τήν ïcot'.v, άναλο- 
γήσαντες \i"/-/ ~ών -ολυχρονίων σήψείον. ΚαΙ -ροσέ-λεξαν \[Λετά)ί 
των λο'.— ών αιθαλών, ας καλουσι σώαατα, και ή[^.εΐς σώαα, καΐ θεια, 
καΐ Οειώοη, και -έταλα χαλκό '3 ή άσημου ή χρυσ-ου. ΚαΙ οΰτως είρ- 
ό γάσαντο τήν βαοήν έ•;:1 των 6-ηρετ'.κών υλών, της δευτέρας αυτών 
ύ— οστάΟαης οΰοένα ά-οτίσαντες λόγον. 

21 ΚαΙ ά-έδε',^εν το οία των τεοιών ά-οστα'ΓίΐΛενον 'jococ, εί-ών ' 
« ΚαΙ ΟεΙς το όργανον, άνακοαίζου τάς τεορας. » Ει ουν ή τέορα έο-τΐ 
το οιοργαν.σΟέν ΰδωρ, καΐ Ο'.ά τούτο καΐ 5 ΆγαΟοοαί [xtov ' « "Ολίος ή 

10 τέφρα έστιν. » Έψησις δε αΰτη τυγ•/άνει ή και ο-τητις, ήτις λείίοσις 
ονομάζεται ' δηλονότι Οΐά σήψεως, και άνασΰάσεως, και ιώσιω:, και 
παρο-τήσεως, λέγοντες οι άργβίο'. το -αν ά-αρτίζεσΟαι. Και αδύνατον 
έστιν άλλως οίκονομεΐσΟαι την ποίησιν του συνθέματος, ϊήν γαρ έψησιν, 
και άνάσ— ασιν λειωσιν οΐΌασιν οί ύΰοφήται της έΰΐστήαης ' και την 

1δ Γωσιν, έψησιν, τήν δε έψησιν και άνάσ-ασιν λείωσιν ο>/όμασαν δια την 
άγαν έκλέ-τυνσιν. Και -άλιν το τ.Ορ ώνόαασαν δια το θεοααίνειν και 
καίειν καΐ φωτίζειν <(καΐ/ παιδιού -αίγνιον κχΐ γυναικός ερ^'ον έοασαν 
οί —αλαιοί το ζητούμενον τοις νοήμοσιν. 'Αλ7. ' οϋ δια '':οϋζο άναγκασ- 
θησόμεΟα ■::7.vτcϋς οια ζυρος τήν ϊωσιν κατεργάζεσθαι , ώς έ-ΐ των βα-- 

20 τοαένων λίθων, τουτέστιν ϋοάτων άναγιογτς και ττν εκ Χυνοα; τελου- 



αεντν 

ι ι 



-οοοΰοαν. Αέγίο οή <^0Tiy σ 



^οτΐ/ σαφώς ημάς η -ειρα οιοαςει ει το 



αληθές, εν έργον τέλειον και άφευκτον έ-ι -f. 117 ν.) τελούσα ^-ηρίον. 



1. Μ mg. inf. (main du xv siècle) : 
£-i'J3i (î'i!/r,at;). idaît; (■ώσϋς). ο~7ηση; (ϋ~τη- 
3•.;). άνάσ-ασης (άνάσ-ασ;;). 2λλ•'οση; ΐέλλεί- 
ωσι;). — μαστωτοϋ Le. — Réd. de Le : 
ζα; αναλογία, τα; :;ολυ•/^ρον•'ου; 3η•!<:ι; -co- 
οί'πλ. 7.α\ συνε'^λεξαν αυτά; ταΐ; λοιπαΐ; α!Οά- 
λα;; • ^;ji3!; 5; καλοϋμεν αυτά οώματα /.. 0. 
— 3. σώαα] «όαατα Α'. — 4. ά•3τ[|χου] αργύ- 
ρου en signe A ',; en toutes lettres BA= Κ 
Le. — /.al οϋτω;] T'.vi; oi Le. — 7. za•' τ•.; 
ά-ϊοειζ- Le. — 8. ε•. — έστ\] η τε'ορα τοι'νυν 
έστ; L:. — 9. 6 ΆγαΟ. οη'ί Le'.'— 10. 
Au lieu de ήτ;ς, M donne un trait sur- 



monté de 2 points : -^- . — η /.ai ϊ;:τ. ήτ'.; 
ζαι... Le. — π. ονομάζονται M. — Réd. 
de Le, après ce mot : O'. άρ/α-ο: οε'οασ! 
ota σηψεω;, χ. α. κ, t. κ. ~αρ. τό ;:αν ά~αρ, 

~•χ. — 13. τήν -ο•'ησιν] τήν puis le signe de 
ττυρίτη; M ; τόν puis le même signe BA'-- 
K; τόν-υρ:'την (en toutes lettres) Lc.Corr. 
conj. — Ιδ. ώνομαϊαν — Ο'άτό Οερα.] ώνο'- 
μασαν • δ;ά οέ τό Οϊρμ. Le. — 17. /.α'ι καύ;ν 
om. A'-2K;hab. Β Le. — 20. ε-\'τη; των 
βα-τ. λ. τ. J. άγωγη; Le. — '21. λε'γο) 3f, — 
δ'.δάξει] 7] πείρα οϊ οαρώ; ήμ. οι5. Le. — 22. 
έπ'ι τεΟ,ο^; ξηρ;ον Μ. 



252 



ZOSIME 



31 Μετά δε τήν τούτου ίο-οίησ-',ν, άνεκου.ίο-αντο αίΟάλας, καΐ προσ- 
έπλεξαν <(ρ.ετά/ των λει-ομένων σκωριών, και ούτως εσχον το 
-έρας, έντεΰΟεν ξηρίον τοις σώ[α.ασ•ιν έ-ιβάλλοντες οια το λέγειν 
Ζώσιυ.ον " « Οΰτω γαρ τα (jiv πνεύαατα σωαατοΰνται, τα οέ νεκρά 

5 σώυ,ατα έαψυ/οΟνται, της άπ ' αυτών ψυχής πάλιν αύτοίς είσκριθεί- 
σης, και θείον έργον άποτελο0(7ΐν, άιχφότερα άλληλα κρατούντα και 
υπ ' αλλήλων κρατού|χενα. Το γάρ φεΟγον πνευ[Αα του οιώκοντος 
σώματος ετυχεν, διδα/θέντος ήοη πυριμιάχειν έν τω πυρί. Και τούτο 
έστιν, ώς οίααι, το του Φιλοσόφου Οοωρ άσβεστου ή σανοαράχης, 

10 ύδωρ νί'τρου, ύδωρ οέκλης, το άπο της τέφρας των Οειωοών σκευα- 
ζομένων, ύοωρ πρωτοστακτον. » 

4] ΛεΓ ούν αυτήν άποστάζειν ώς τήν σαπωναρικήν στάκτην, καΐ 
ε-/ειν αυτής τά ύδατα ' σαπωναρική οέ, φησι, στάκτη ούοέποτε έξαιΟα- 
λοΰται, άλλα καταστάζεται. Πώς ούν, ώ άγαΟοι, Ζώσιαός φησιν 6'τι 

1δ ούδααου έστηκεν Ό νους τών γραφών, ει μή έν τω όργανισαω τω άνασ- 
πώντι τον -/αλκόν " και οτι το πέρας της τέχνης ώοε ούκ ήν, άλλ ' έν 
τω διοργανισμω και τη ':ούτοΐ) πήξει. Έτεροι δέ αόνον τοΓς ληκύΟοις 
έβρισαν έπ ' άμφω τω συνΟέαατι, και άνακομισάαενοι το ΰόωρ, προσέ- 
πλεξαν τή οικεία άσβέστω λειώσαντες έν Ουεία, ού σταΟαώ, άλλ ' όσον 

20 υπερέ•/ει το ξηρον του ùypoo, όακτύλους ούο, (f. 118 r.) ή τρεΓς, ή 
τέσσαoαc. 



1. Réd. de Le; "Λλλοι 5ε μετά ΐΓ,ν τ. ί. 
τά; «Όάλα; Β etc. — ν.α''. -ροσεΐϊλ. αϋτάς τοΐ; 
Xur.o^hoii ο/.ω^'.Ζίο:; Le. — 3. Μ mg. : 
groupe de points; guillemets jusqu'à 
la fin du |. — 5. της] -/.cà της Le. — 

6. άιτοτελούσης Le. — κρατούντα! Β ete. — 

7. /.ρατ. ευρίσκονται Lc. — 10. σz^■Jαζo';J^εvov 
Le. — 14. Πώς ούν, ιό ε'.λόσοϊοι οηΐν 



Λη[^οκρι-ο; ΒΑ'•-• Κ. — ό Ζώσιμο; δε' οησ'.ν 
Le. — 15. δίοργανισμώ Α- Κ ; διοργανισαο'ϋ 
Le. — 16. ην] εστί Le. — 17.λε-/.τ10οι; Μ ; 
λε•«νΟθί; ΒΑ'•-•; λε•/.!νΟθ!; Κ; λε•«Οοις Le. 
Corr. eonj. — 18. έ/ρησαντο Β etc. F. 1. 
λεκίΟοις ε•/ρισαν (?) Cp. ci-après IV, ιν, 
Ι 5. — ά|Λ3ω] άμοοτε'ρω Le, mcl. — 19. 
Q-jlx mss. — 20. \i-îpi-/o: αν Lc. 



<■ 



."> 



COLLECTION 



DES 



ALCHIMISTES GRECS 



TRADUCTION 



SECONDE LIVRAISON 



Λ, 



11-^ 



TROISIEME PARTIE 



ZOSIME 



m. I. — LE DIVIN ZOSIME 

SUR LA VERTU (1). — LEÇON I 

1 . La composition des eaux, le mouvement, l'accroissement, l'enlèvement 
et la restitution de la nature corporelle, la séparation de l'esprit d'avec le 
corps (2), et la fixation de l'esprit sur le corps ; les opérations qui ne résul- 
tent pas de l'addition de natures étrangères et tirées du dehors, mais qui 
sont dues à la nature propre, unique, agissant sur elle-même, dérivée 
d'une seule espèce, ainsi que (l'emploi) des minerais durcis et solidifiés, et 
des extraits liquides du tissu des plantes ; tout ce système uniforme et poly- 
chrome comprend la recherche multiple et infiniment variée detouteschoses, 
la recherche de la nature, subordonnée à l'influence lunaire et à la mesure 
du temps, lesquelles règlent le terme et Taccroissement suivant lesquels 
la nature se transforme. 

2. En disant ces choses, je m'endormis ; et je vis un sacrificateur qui se 
tenait debout devant moi, en haut d'un autel en forme de coupe (3). Cet 



(i) AK : « Sur la vertu et la composi- 
tion des Eaux. » 

(2J Séparation des métaux d'avec les 
corps volatils, tels que le soufre ou f ar- 
senic, auxquels ils sont associés. 

(3) Ou de fiole (voir les appareils dis- 
tillatoires des fig. i i, 14. etc., Introd., 
p. i32, i38 et suiv. ; ou plutôt les ap- 



pareils à kérotakisdesfig. 20,21 et suiv., 
Introd., p. 143 et suiv.). Tout ceci est 
la description mystique de diverses 
opérations chimiques de distillation^de 
sublimation, de coupellation, accompa- 
gnées de grillages, d'effervescences et 
de changements de couleur. 

15-2 



Il8 ZOSIME 

autel avait quinze marches à monter. Le prêtre sY tenait debout, et 
j'entendis une voix d'en haut qui me disait: « J'ai accompli l'action de 
descendre les quinze marches, en marchant vers l'obscurité, et l'action de 
monter les marches, en allant vers la lumière. C'est le sacrificateur qui me 
renouvelle, en rejetant la nature épaisse du corps. Ainsi consacré prêtre 
par la nécessité, je deviens un esprit ». 

Ayant entendu la voix de celui qui se tenait debout sur l'autel en forme 
de coupe, je lui demandai qui il était. Et lui, d'une voix grêle, me répondit 
en ces termes : « Je suis Ion (i), le prêtre des sanctuaires, et je subis une 
violence intolérable. Quelqu'un est venu au matin précipitamment, et il m'a 
violenté, me pourfendant avec un glaive, et me démembrant, suivant les 
règles de la combinaison. Il a enlevé toute la peau de ma tête, avec l'épée 
qu'il tenait (en main); il a mêlé les os avec la chair (2) et il les a fait brûler 
avec le feu du traitement. C'est ainsi que j'ai appris, par la transformation 
du corps, à devenir esprit. Telle est la violence intolérable (que j'ai subie) » . 
Comme il m'entretenait encore, et que je le forçais de me parler, ses yeux 
devinrent comme du sang, et il vomit toutes ses chairs. Et je le vis (changé 
en) petit homme contrefait, se déchirer lui-même avec ses propres dents, et 
s'affaisser. 

3. Rempli de crainte, je m'éveillai et je songeai : « N'est-ce-pas là la com- 
position des eaux? ». Je fus persuadé que j'avais bien compris; et je m'en- 
dormis de nouveau. Je vis le même autel en forme de coupe, et, à la partie 
supérieure, de l'eau bouillonnante et beaucoup de peuple s'y portant sans 
relâche (3). Et il n'y avait personne que je pusse interroger en dehors de 
l'autel. Je monte alors vers l'autel, pour voir ce spectacle. Et j'aperçois un 
petit homme, un barbier blanchi par les années, qui me dit : « Que regardes- 
tu ? » Je lui répondis que j'étais surpris de voir l'agitation de l'eau et celle des 
hommes brûlés et vivants. Il me réponditen ces termes : « Ce spectacle que 
tu vois, c'est l'entrée, et la sortie, et la mutation ». Je lui demandai encore : 
« Quelle mutation ?» Et il me répondit : « C'est le lieu de l'opération appelée 



(i) L : 11 Je suis celui qui est »: ών au | (3) Allégorie de la condensation des 

lieude"Iojv. vapeurs dans le récipient supérieur. 

(2) Voir. le serpent Oiiroboros, p. 23. I 



SUR LA VERTU 



'•9 



macération ; car les hommes qui veulent obtenir la vertu entrent ici et de- 
viennent des esprits, après avoir fui le corps ». Alors je lui dis : « Et toi 
es-tu un esprit? » Et il me répondit : « Oui un esprit et un gardien d'esprits ». 
Pendant notre entretien, l'ébuUition allant en croissant, et le peuple pous- 
sant des cris lamentables, je vis un homme de cuivre, tenant dans sa main une 
tablette de plomb ^i). lime dit les mots suivants, en regardant la tablette : «Je 
prescris à tous ceux qui sont soumis au châtiment de se calmer, de prendre cha- 
cun une tablette de plomb, d'écrire de leur propre main, et de tenir les yeux 
levés en l'air et les bouches ouvertes.jusqu'àceque leur vendange (2) soit déve- 
loppée ». L'acte suivit la parole et le maître de la maison me dit : '( Tu as 
contemplé, tu as allongé le cou vers le haut et tu as vu ce qui s'est tait ». Je lui 
répondis que je voyais, etil me dit : « Celui que tu vois est l'homme de cuivre ; 
c'est le chef des sacrificateurs et le sacrifié, celui qui vomit ses propres chairs. 
L'autorité lui a été donnée sur cette eau et sur les gens punis ». 

4. Après avoir eu cette apparition, je m'éveillai de nouveau. Je lui dis : 
Quelle est la cause de cette vision ? N'est-ce donc pas là l'eau blanche et 
jaune bouillonnante, l'eau divine? Et j'ai trouvé que j'avais bien compris. 
Je dis qu"il est beau de parler et beau d'écouter, beau de donner et beau de 
recevoir, beau d'être pauvre et beau d'être riche. Or, comment la nature 
apprend-elle à donner et à recevoir ? L'homme de cuivre donne et la pierre 
liquéfiée reçoit ; le minéral donne et la plante reçoit ; les astres donnent et les 
fleurs reçoivent ; le ciel donne et la terre reçoit ; les coups de foudre donnent 
le feu qui s'élance. Dans l'autel en forme de coupe, toutes choses s'entre- 
lacent, et toutes se dissocient ; toutes choses s'unissent ; toutes se com- 
binent; toutes choses se mêlent, et toutes se séparent; toutes choses sont 
mouillées, et toutes sont asséchées ; toutes choses fleurissent et toutes se 
déflorent. En effet, pour chacune c'est par la méthode, par la mesure, par 
la pesée exacte des quatre éléments que se fait l'entrelacement et la dissocia- 
tion de toutes choses ; aucune liaison ne se produit sans méthode. Il y a une 
méthode naturelle, pour soufiler et pour aspirer, pour conserver les classes 
stationnaires, pour les augmenter et pour les diminuer. Lorsque toutes 



(i) Allégorie du molybdochalque, placé 
sur la kérotakis, ou la constituant. 



(2) Voir plus loin la vendange d'Her- 
mès, p. 129, note J. 



I20 



ZOSLME 



choses, en un mot, concordent par la division et par l'union, sans que 
la méthode soit négligée en rien, la nature est transformée ; car la nature, 
étant retournée sur elle-même, se trantorme: il s'agit de la nature et du 
lien de la vertu dans l'univers entier. 

5. Bref, mon ami, bâtis un temple monolithe, semblable à la céruse. à 
l'albâtre, n'ayant ni commencement ni fin dans sa construction. Qu'il y ait 
à l'intérieur une source d'eau très pure, étincelante comme le soleil. Observe 
avec soin de quel côté est l'entrée du temple et prends en main une épée ; 
cherche alors l'entrée, car il est étroit le lieu où se trouve l'ouverture. 
Un serpent est couché à l'entrée, gardant le temple. Empare-toi de lui ; 
tu l'immoleras d'abord: dépouille-le, et prenant sa chair et ses os, sépare 
ses membres; puis réunissant les membres avec les os, à l'entrée du 
temple, fais-en un marche-pied, monte dessus, et entre : tu trouveras là 
ce que tu cherches. Le prêtre, cet homme de cuivre, que tu vois assis dans 
la source, rassemblant (en lui) la couleur, ne le regarde pas comme un 
homme de cuivre ; car il a changé la couleur de sa nature et il est devenu 
un homme d'argent. Si tu le veu.x, tu l'auras bientôt (à l'état d') homme 
d'or (i). 

ô.Cepréambule est une entrée destinée àte manifester lesfleursdes discours 
qui vont suivre (c'est-à-dire) la recherche des vertus, du savoir, de la raison, 
les doctrines de l'intelligence, les méthodes efficaces, les révélations qui 
éclaircissent les paroles secrètes. Ainsi la vertu poursuit le Tout, en son 
temps et avec méthode. 

7. Que signifient ces mots :.« La nature triomphant des natures » ? et ceci : 
« Au moment où elle est accomplie, elle est prise de vertige » ? et encore : 
« Resserrée dans la recherche, elle prend le visage commun de l'œuvre du 
Tout, et elle absorbe la matière propre de l'espèce »? Et ceci: α tombée 
ensuite en dehors (de) sa première apparence, elle croit mourir » ? Et ceci : 
« Lorsque, parlant une langue barbare, elle imite celui qui parle la langue 
hébraïque : alors, se défendant elle-même, la malheureuse se rend plus 



(i) Origines de l'Alchimie, p. 180. 
Voir le serpent Ouroboros, I. iv, 5, p. 
23. — Ce § répète au fond, sous une 



forme plus sommaire et avec une allé- 
gorie moins compliquée le § 2. 



SUR LA CHAUX 



121 



légère en mélangeant ses propres membres.» ? Et ceci : « L'ensemble liquide 
est mené à maturité par le feu » ? 

8. Appuyé sur la clarté de ces conceptions de Pintelligence, transforme 
la nature, et considère la matière multiple comme étant une. N'expose 
clairement à personne une telle propriété; mais suffis-toi à toi-même, de 
crainte qu'en parlant, tu ne te détruises toi-même. Car le silence enseigne la 
vertu. Il est beau de voir les mutations des quatre métaux [le plomb, le 
cuivre l'asèm (ou l'argent), l'étain], changés en or parfait. 

Prenant du sel, mouille le soufre, de façon à amener la masse en consis- 
tance de cire mielleuse. Enchaîne la force de Γαη et l'autre; ajoutes-y de la 
couperose et fabriques-en un acide, premier ferment de la couleur blanche, 
tiré de la couperose. Avec ces (substances) tu amèneras par degré le cuivre 
dompté à l'apparence blanche. Fais distiller par la cinquième méthode, au 
moyen des trois vapeurs sublimées: tu trouveras l'or attendu. Voilà comment 
en domptant la matière tu obtiens l'espèce unique, tirée de plusieurs espèces (i). 



III. II. — L.^ CHAUX *-^* 



ZOSIME DIT AU SUJET DE LA CHAUX : 



I. Je vais vous rendre (les choses) claires. On sait que la pierre alabas- 
tron (3) est appelée cerveau (4), parce qu'elle est l'agent fixateur de toute 
teinture volatile. Prenant donc la pierre alabastron, fais-la cuire une nuit et 
un jour; aie de la chaux, prends du vinaigre très fort et fais bouillir : tu 
seras étonné; car tu réaliseras une fabrication divine, un produit qui blan- 



(1) Cet alinéa est une addition étran- 
gère à ce qui précède. C'est une recette 
pour attaquer le cuivre, avant de faire 
agir sur lui les vapeurs destinées à le 
teindre. 

(2) Cet article se compose d'une suite 
de recettes obscures pour fabriquer la 
pierre philosophale. Les dernières sont 
postérieures à Zosime, comme l'indique 



la citation de Stephanus tirée de A 
(§ 2 bis] ; à l'exception pourtant de la 
phrase finale du | 3, laquelle exprime 
très clairement la formation des sous- 
sels de cuivre, ou fleurs de cuivre. 

(3) Lexique, p. 4. 

(4) "Voir Lexique, p. 7 ; Œuf philoso- 
phique, p. 19. — Nomenclature de 
l'œuf, p. 21. 

16 



122 ZOSIME 

chit au plus haut degré !a surface; (des métaux;. Laisse déposer, puis ajoute 
du vinaigre très fort, en opérant dans un vase sans couvercle, afin d'enlever 
la vapeur sublimée, à mesure qu'elle se forme au-dessus. Prenant encore 
du vinaigre fort, fais élever cette vapeur pendant sept jours, et opère ainsi 
jusqu'à ce que la vapeur ne monte plus. Laisse durant quarante jours le 
produit (exposé) au soleil et à la rosée, à l'époque fixée ; puis adoucis avec de 
l'eau de pluie. Fais sécher au soleil, et conserve. 

C'est là le mystère incommuniqué, qu'aucun des prophètes n'a osé divul- 
guer par la parole; mais ils l'Ont révélé seulement aux initiés. Ils l'ont ap- 
pelé la pierre encéphale dans leurs écrits symboliques, la pierre non-pierre, 
la chose inconnue qui est connue de tous, la chose méprisée qui est très 
précieuse, la chose donnée et non-donnée de Dieu (i). Pour moi, je la saluerai 
du nom de (pierre) non donnée et donnée de Dieu : c'est la seule, dans notre 
œuvre, qui domine la matière. Telle est la préparation qui possède la puis- 
sance, le mystère mithriaque. 

2. L'esprit du feu s'unit avec la pierre et devient un esprit de genre uni- 
que. Or je vous expliquerai les oeuvres de la pierre. Mélangée avec la coma- 
ris, elle produit les perles, et c'est là ce que l'on a nommé chrysolithe. 
L''esprit opère toutes choses parla puissance de la poudre sèche. Et moi, je 
vais vous expliquer le mot comaris, chose que personne n'a osé divulguer ; 
mais ceux-ci (les anciens) la transmettaient aux personnes intelligentes. Elle 
détient la puissance fé mini ne^ celle que l'on doit préférer; car le blanchiment 
est devenu un objet de vénération pour tout prophète. 

Je vous expliquerai aussi la puissance de la perle. Elle accomplit ses œu- 
vres, mise en décoction dans l'huile. Elle représente la puissance féminine. 
Prenant la perle, tu la mettras en décoction avec de l'huile, dans un vase 
non bouché, sans couvercle, pendant 3 heures, sur un feu modéré. Prenant 
un chilîon de laine, frotte-le contre la perle, afin d'en ôter Thuile et tiens, 
(la perle disponible) pour les besoins des teintures; car l'accomplissement 
de la (transformation) matérielle a lieu au moyen de la perle. 

2 bis. Stephanus (2) dit : Prenez (le métal composé) des quatre éléments. 



(i) Voir la note de la p. ig. 1 tiré de A. Il a été reporté plus loin dans 

(2) Cet alinéa manque dans M; il est | le Texte grec, lY, xx, i3. Traité de 



SUR LA CHAUX 



123 



(ajoutez-y l'arsenic le plus élevé (ij et le plus bas, le rugueux et le roux, le 
mâle et la femelle, à poids égaux, afin de les unir entre eux. Car de même 
que l'oiseau couve ses œufs et les mène à terme dans la chaleur, de même vous 
couverez et mènerez à terme votre œuvre (2), après l'avoir porté au dehors, 
arrosé avec les eaux divines, exposé au soleil et dans des lieux chauds; 
après l'avoir fait cuire sur un feu doux, en le déposant dans du lait virginal (3). 
Prenez garde à la fumée. Plongez le produit dans l'Hadès (4); [ressortez-le, 
arrosez-le avec du safran de Cilicie, au soleil et dans des lieux chauds ; 
faites cuire sur un feu doux, avec du lait virginal, en dehors de la fumée. 
Enfoncez-le dans l'Hadès (5)]. Remuez avec soin, jusqu'à ce que la prépa- 
ration ait pris de la consistance, et ne puisse s'échapper du feu. Alors, 
prenez-en (une partie), et lorsque Pâme et l'esprit se sont unifiés (avec le 
corps) et ne forment plus qu'un seul être, projetez sur le corps métallique de 
l'argent et vous aurez de l'or, tel que n'en renferment pas les trésors des 
rois. 

Voilà le mystère des philosophes, celui que nos pères ont juré de ne point 
révéler ni publier. 

3. On entend par élévation, la montée des fleurs (6) : l'eau avec laquelle 
le produit a été arrosé s'élève et monte sans obstacle, par suite de l'associa- 
tion intime du corps avec le soufre (7). Sinon (le corps) reste au fond (du 



Comarius. On l'a conservé ici, parce 
qu'il indique comment les fragments de 
Zosime ont été augmente's par l'addi- 
tion successive de morceaux étrangers. 
— Le nom de Stephanus, appliqué h 
l'auteur d'un morceau tiré d'un traité 
de Comarius, mérite aussi attention : 
car il prouve que la confusion signalée 
dansVIiitrod., p. 182, entre les œuvres 
de ces deux auteurs est fort ancienne, 
(i) Qui s'est sublimé, en s'oxydant, à 
la partie supérieure du récipient ? 

(2) L'œuf philosophique. 

(3) Expression symbolique. D'après 
le Lexicon Alchemiœ Rulaudi (p. 272), 
c'est l'eau mercurielle, le mercure des 
philosophes, etc. 



(4) Fond des vases où les résidus 
s'accumulent et• sont exposés directe- 
ment à l'action du feu ; comme le mon- 
trent, par exemple, les fig. 20 et 21 de 
Vlntrod., p. 143. 

(5) Ceci est une répétition; quelque 
copiste ayant mis bout à bout deux 
versions parallèles. 

(6) Fleurs métalliques, se formant 
à la surface des métaux par oxyda- 
tion, ou se sublimant (voir page 71, 
note 4). 

(7) On propose de lire : soufre, au 
lieu de plomb; le signe étant pareil 
(voir le Texte grec, p. 114, note de 
la ligne 23). 



124 ZOSIME 

vase à sublimation?) Contentons-nous du mortier et du filtre pour les deux 

teintures. 

Quant au cuivre, Zosime dit à son sujet : «Altéré par la plupart des eaux, 
à cause de l'iiumidité de l'air et de la chaleur, il augmente de volume et se 
couvre de fleurs, qui sont de beaucoup les plus douces ; il fructifie par 
l'action productrice de la nature ». 



III. III. 



AGATHODEMON 



Après l'affinage du cuivre et son noircissement, puis son blanchiment 
ultérieur, alors aura lieu le jaunissement solide. 



ni. IV. — HERMÈS 

Si tu ne dépouilles pas les corps de leur nature corporelle et si tu ne 
donnes pas une nature corporelle aux êtres incorporels, rien de ce que tu 
attends n'aura lieu (il. 



(i) Cet axiome a été attribué aussi 
à Marie (ce volume, p. loi ), et à d'au- 
tres alchimistes. Il signifie d'une part 
ôter aux métaux purs ou allies leur 
corps, ou forme métallique, sous la- 
quelle ils sont fixes d'ordinaire: ce que 
l'on réalisait en les soumettant à la- 
sublimation, qui rend le zinc, l'anti- 
moine et même le plomb et le cuivre 
volatils (c'est à-dire esprits), dans l'état 
d'oxydes (par l'action de l'air), de sul- 
fures (par l'action du soufre ou des 
sulfures), de chlorures (par l'action du 



sel marin), etc. D'autre part on leur res- 
titue leur corps, c'est-à-dire on rétablit 
ces chlorures, oxydes, sulfures, dans 
l'état métallique avec des propriétés 
et une coloration nouvelles, dues soit à 
leur purification, soit au contraire à la 
formation des alliages. — On lit de 
même dans le traité attribué à Avicenne 
{Bibl. chem. de Manget, t. i, p. 629) : 
ut corporcum fiât spirituelle sublimando 
et cum est spirituale,fiat iterate corpo- 
rexim descendendo. 



SECONDE LEÇON I2D 

m. V. _ ZOSIME 

LEÇON II 

1. Enfin je fus pris du désir de monter les sept degrés et de voir les sept 
châtiiTients ; et comme il convient, en un seul des jours (tixés), j'effectuai la 
route de l'ascension. En m'y reprenant à plusieurs reprises, je parcourus la 
route. Au retour, je ne retrouvai pas mon chemin. Plongé dans un grand 
découragement, ne voyant pas comment sortir, je tombai dans le sommeil. 

J'aperçus pendant mon sommeil un certain petit homme, un barbier revêtu 
d'une robe rouge et d'un habillement royal, qui se tenait debout en dehors 
du lieu des châtiments, et il me dit: Que fais-tu (là), ô homme ? Et moi je 
lui répondis : Je m'arrête ici parce que, m'étant écarté de tout chemin, je me 
trouve égaré. Il me dit ^alors) : Suis-moi. Et moi, je vins et je le suivis. 
Comme nous étions près du lieu des châtiments, je vis celui qui me gui- 
dait, ce petit barbier, s'engager dans ce lieu et tout son corps fut consumé 
par le feu. 

2. A cette vue, je m'éloignai, je tremblai de peur; puis je me réveillai, 
et je me dis en moi-même : Qu'est-ce que je vois ? et de nouveau je 
tirai mon raisonnement au clair et je compris que ce barbier était l'homme 
de cuivre, revêtu d'un habillement rouge, et je (me) dis : J'ai bien compris, 
c'est l'homme de cuivre. Il faut d'abord qu'il s'engage dans le lieu des 
châtiments. 

3. De nouveau mon âme désira monter le 3' degré. Et de nouveau, seul, 
je suivis le chemin; et comme j'étais près du lieu des châtiments, je m'égarai 
encore, ne sachant pas ma route, et je m'arrêtai désespéré. Et de nouveau, 
semblablement, je vis un veillard blanchi par les années, devenu tout à fait 
blanc, d'une blancheur aveuglante. 11 s'appelait Agathodémon. Seretournant, 
ce vieillard aux cheveux blancs me considéra pendant une grande heure. Et 
moi je lui demandai : Montre-moi le droit chemin. Il ne se retourna pas 
vers moi, mais il s'empressa de suivre sa propre route. En allant et venant, 
de ci, de là, je gagnai en hâte l'autel. Lorsque je fus arrivé en haut sur 
l'autel, je vis le vieillard aux cheveux blancs s'engager dans le lieu du 



126 



ZOSIME 



châtiment. Ο démiurges des natures célestes ! Comme il fut aussitôt embra- 
sé tout entier ! Quel récit effroyable, mes frères ! Car, par suite de la 
violence du châtiment, ses yeux se remplirent de sang. Je (lui) adressai la 
parole et lui demandai : Pourquoi es-tu étendu? Mais lui, ayant entr'ouvert la 
bouche, me dit : « Je suis l'homme de plomb et je subis une violence into- 
lérable (i) ». Là-dessus, saisi d'une grande crainte, je m'éveillai et je cher- 
chai en moi-même la raison de ce fait. De nouveau je réfléchis et je me dis : 
J'ai bien compris par là qu'il faut rejeter le plomb; la vision se rapporte 
réellement à la composition des liquides. 



ΙΠ. v■"^ — OUVRAGE DU MÊME ZOSIME 

LEÇON III 

I . De nouveau, je remarquai le divin et sacré autel en forme de coupe, 
et je vis un prêtre revêtu d'une (robe) blanche, tombant jusqu'à ses pieds, 
lequel célébrait ces effrayants mystères, et je dis: Quel est celui-ci ? Et il me 
répondit : C'est le prêtre des sanctuaires. C'est lui qui a l'habitude d'ensan- 
glanter les corps, de rendre les yeux clairvoyants et de ressusciter les morts. 
Alors, tombant de nouveau (à terre), je m'endormis encore. Pendant que je 
montais le quatrième degré, je vis, du côté de l'orient, (quelqu'un) venir, 
tenant dans sa main un glaive. Un autre, derrière lui, portait un objet cir- 
culaire, d'une blancheur éclatante, et très beau à voir, appelé Méridien du 
Cinabre (2). Comme j'approchais du lieu du châtiment, il me dit que celui 
qui tenait un glaive, devait lui trancher la tête, sacrifier son corps et cou- 
per ses chairs par morceaux, afin que ses chairs fussent d'abord bouillies 
dans l'appareil, et qu'alors elles fussent portées au lieu du châtiment. 



(i) Dans le S 3, il semble s'agir de la 
calcination de la litharge blanche, opé- 
ration qui la change en minium rouge. 
Peut-être aussi est-ce la coupellation. 

(2) Le Cinabre est représenté ici 



dans AK, comme à l'ordinaire, par un 
cercle avec un point au milieu. — Voir 
Iiiti-od., p. 108; PI. II, 1. i3;etp. IÎ2, 
note I. — Ce signe a été aussi le 
signe du soleil, et plus tard de l'or. 



SUR LA ΛΈΚτυ ET L INTERPRETATION 



127 



M'étant réveillé de nouveau, je (me) dis : j'ai bien compris ; il s'agit 
des liquides dans l'art des métaux. Celui qui portait le glaive dit encore : 
Vous avez accompli Fascension des sept degrés. L'autre reprit, en môme 
temps qu'il laissait dissoudre les plombs par tous les liquides (?), (i) : 
«l'Art s'accomplit ». 



III. VI. 



LE DIVIN ZOSIME 



SUR LA VERTU ET L'INTERPRETATION (2) 

1. Pour obéir à son penchant et en vue d'expliquer le songe qu'il avait 
fait (3), il dit : Je vis un autel en forme de coupe ; un esprit igné, debout 
sur l'autel, présidait à l'effervescence, aux bouillonnements et à la calcination 
des hommes qui s'élevaient. Je m'informai, au sujet du peuple qui se 
tenait debout, et je dis: Je vois avec étonnement l'effervescence et le 
bouillonnement; comment ces hommes en ignition sont-ils vivants ? Et 
me répondant, il me dit : Cette effervescence c[ue tu vois, c'est le lieu où 
s'exerce la macération. Les hommes qui veulent obtenir la vertu entrent 
ici; ils perdent leurs corps ^et) deviennent des esprits. L'exercice (à la vertu) 
s'explique par là, à cause du (mot) exercer (4) ; car, en rejetant l'épaisseur 
du corps, ils deviennent des esprits. 

2. Démocrite dit quelque chose d'analogue : « Poursuis le traitement jus- 



(i) Il semble qu'il s'agisse de l'absorp- 
tion de la litharge fondue par les parois 
de la coupelle. 

(2) Cet article est formé par une suite 
de notices et de commentaires, d'épo- 
ques diverses. Les premiers sont de 
Zosime; puis viennent des §§ qui rap- 
pellent le Chrétien, Stephanus et 
d'autres auteurs byzantins plus mo- 
dernes encore, de plus en plus subtils 
et alambiqués. On n'a pas cru utile 
d'en donner la traduction absolument 



complète, l'impression du texte suffi- 
sant amplement pour certains passages. 

(3) Ce début indique que le texte ac- 
tuel est un extrait. En effet on lit dans 
ELc : « Commentaire du Philosophe 
Anonyme sur le traité du divin Zosime 
le Panopolitain (ou le Thébain),sur la 
Vertu, etc. ». 

(4) Il y a ici un jeu de mots intradui- 
sible, qui rappelle le double sens fran- 
çais du mot macération, au sens chi- 
mique et au sens moral. 



128 



ZOSIME 



qu'à ce qu'il se forme un ios jaune comme la couleur 3Όγ, arrivant à l'état 
d'esprit au moyen de Vios » En effet, Vios provenant de la substance privée 
de corps, par l'action du serpent, signifie l'esprit (i). En raison de l'accom- 
plissement de la coloration jaune, ïios est appelée couleur d'or. » C'est de 
cette façon qu'ils se transmettent leur pensée de vive voix et la proclament, 
jusqu'à ce qu'ils soient parvenus à une apparence uniforme. Et il poursuit : 
« Traite jusqu'à ce que tu puisses faire couler » — faire couler vient de 
liquéfaction et non d'extraction, car ils changent la lettre σ en τ (2). — Il dit 
ainsi : « Fais couler » ; ce qu'il entend de la liquéfaction, comme nous l'avons 
expliqué. Quant à ses paroles : « Fais le traitenient, jusqu'à ce que tu 
puisses faire couler » ; ceci équivaut au mot employé plus haut d'écoulement 
simultané (3). 

3. L'expression de sidérite (4), nom employé aussi par ceux qui sont 
signalés plus bas, désigne, conformément à ce qu'il rapporte : le molyb- 

dochalque et la pierre étésienne. 

La pyrite, matière employée à cause de sa faculté colorante, après 
qu'elle a été brûlée ou soumise à l'action du feu, signifie le cuivre (tiré de 
la pyrite). 

Semblablement le mot argyrite s'emploie pour la matière qui reste après 
l'expulsion du mercure; car le cuivre débarrassé de l'excès du mercure 
devient de l'argyrite (5) ; tandis que la pierre étésienne est le mercure même, 
selon la vraie interprétation de l'ensemble des opérations (?). En effet le départ 
du mercure annonce la prochaine apparition de la couleur d'or par le feu. 

Il dit « sidérite » à cause de la nécessité de faire intervenir la combinaison 
du plomb. En effet les substances combinées produisent la sidérite (6). 

4. Semblablement, qu'est-ce que le cœur du fer ? Lorsque la masse est 



(i) Le même mot ios signifie : rouille 
des métaux, vertu spécifique des corps 
et venin des serpents. (Introd., p. 254). 

(2) On peut interpréter ceci par un 
jeu de mots fondé sur la ressemblance 
des deux termes, ρεϋσις, écoulement, et 
ρείϊτις, extraction ? 

(3) Voir Olympiodore, p. 78, loi et 
M 3, notes. 



(4) Variété de Pyrite. — Voir p. 47. 

(5) C'est-à-dire est coloré en blanc 
d'argent. 

(6) Les§| 3 et 4 sont formés par une 
suite de phrases, qui semblent presque 
indépendantes les unes des autres ; on 
dirait des lambeaux d'un vieil écrit, mis 
bout à bout. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



I2g 



brisée, comme il arrive pendant cette extraction — en employant les mots 
conformément aux analogies — nous trouvons la théorie manifeste, et 
elle nous révèle le secret. 

Dans d'autres passages, Dcmocritedit: « Pratique le traitement avec la sau-' 
mure additionnée de vinaigre ou d'urine, ou avec les deux réunis ». Entends 
d'ailleurs (comme tu le comprends d'après l'écrit, ou comme la chose y 
est expliquée), que la chose est possible en opérant avec d'autres liquides ; 
attendu que rien de tout cela ne demeure (dans la préparation), ces liquides 
étant déversés ensuite, lors du lavage de la composition. 

5. C'est à ce sujet que le très ancien Ostanès, dans ses démonstrations, 
dit : Quelqu'un raconte ceci sur un certain Sophar, qui vécut antérieurement 
en Perse. Ce divin Sophar s'exprime ainsi : « Il existe sur un pilier un 
aigle d'airain (i), qui descend dans la fontaine pure et s'y baigne chaque jour, 
se renouvelant par ce régime ». Puis il dit : « L'aigle, dont nous avoni donné 
l'interprétation, a l'habitude de se baigner chaque jour ». Comment donc, 
faisant entendre la même chose d'une autre manière, rejette-t-il l'ablution et 
le lavage quotidien? 11 faut 's'expliquer) exactement au sujet de la pré- 
sente opération. Tenu dans l'incertitude à cause de la doctrine (ambiguë) 
du philosophe, nous devons cependant laver et rajeunir l'aigle de cuivre pen- 
dant 365 jours entiers; comme il convient d'après la suite de son traité, car 
Ostanès s'exprime ainsi : « Presse la vendange » (2). Plus bas, il explique 
qu'il faut entendre par là 13) le lavage par écoulement; par ce mystère, on 
doit comprendre l'ios. 11 ajoute, en s'exprimant très clairement : « Va vers 
le courant du Nil ; tu trouveras là une pierre ayant un esprit; prends-la, 
coupe-la en deux; mets ta main dans l'intérieur et tires-en le cœur : car son 
âme est dans son cœur. » Par l'expression : « Va vers le courant du Nil, tu 
trouveras là une pierre ayant un esprit » ; il désigne clairement les produits 



(i) Le sens du mot aigle dans ce 
passage est obscur. — Au moyen âge, 
on traduisait ce aigle » par sublimation 
naturelle [Biblioth. des Philosophes 
Chimiques, t. IV, p. Sji; 1754I. Mais 
ce sens ne paraît pas être celui d'Os- 
tanès. 

(2) UvcE Hermetis: « Eau philosophi- 



que, désigne la distillation, la solution, la 
sublimation, la calcination, la fixation » 
(Lexicoi: Alch. Rulandi, P.46S). — Ce 
sens est plus étendu que ne paraît être 
celui d'Ostanès. 

(3) Le : « Lave X'ios plusieurs fois, 
au moyen de l'écoulement, et c'est là 
le mystère ». 

17 



1 3ο 



ZOSIME 



lavés par les courants (d'eau), pendant la macération de notre pierre. Voilà 
comment tout minerai de cuivre est employé pour la génération des métaux, 
ainsi que tout minerai de plomb. « Tu trouveras, dit-il, cette pierre qui a 
un esprit » ; ce qui se rapporte à l'expulsion du mercure. 

6. C'est pour ces raisOns que mon excellent (maître), Démocrite, distingue 
lui-mêmeetdit : « Reçois cette pierre qui n'est pas une pierre, cette chose pré- 
cieuse qui n'a pas de valeur, cet objet polymorphe qui n'a point de forme, cet 
inconnu qui est connu de tous, qui a plusieurs noms et qui n'a pas de nom ( i ) : 
je veux parler de l'aphrosélinon ». Car cette pierre n'est pas une pierre, et 
tout en étant très précieuse elle n'a aucune valeur vénale ; sa nature est unique, 
son nom unique. Cependant on lui a donné plusieurs dénominations, je ne 
dis pas absolument parlant, mais selon sa nature ; de sorte que si on l'appelle 
soit : être qui fuit le feu, soit : vapeur blanche, soit : cuivre blanc, on ne ment 
pas. 

Il dit qu'elle (se réduit entièrement) en nuage condensé, attendu qu'elle 
fuit le feu, à la différence de tous les autres corps métalliques; c'est la 
vapeur sublimée du cinabre, et seule elle blanchit le cuivre. Fais-la donc 
chauffer doucement et éteins-la dans du lait d'ânesse ou de chèvre. | Rends- 
toi compte, après avoir opéré le rapprochement, qu'elle fuit le feu, à la 
différence de tous les autres corps ; que c'est la vapeur sublimée du cinabre, 
et que seule elle blanchit le cuivre.] 

7. Comment les philosophes comprennent-ils cette pensée, à savoir que 
(Démocrite) appelle pierre, la pyritedébarrassée de son mercure? Cet excellent 
philosophe (dit) : « Qui ne sait que la vapeur sublimée du cinabre est le 
mercure? c'est par son moyen qu'il est fabriqué. C'est pourquoi si quel- 
qu'un, après avoir délayé le cinabre dans l'huile de natron, après l'avoir 
mélangé et renfermé dans des vases doubles, l'expose ensuite à un feu con- 
tinu, il recueillera toute la vapeur fixéepar la chaleur sur les corps (métal- 
liques! » [2'. 



(i) Voir page ig, note, i, et Zosime, 
III, II, p. 122. 

(2) Le continue, en abrégeant tout ce 
passage : « On l'appelle Aphrosélinon, 
parce que cette pierre est produite par 



Aphrodite (Vénus), qui est le mercure, 
et par Sélénè (la Lune), qui est l'argent. 
Car de même que la lumière, etc. », 
comme à la p. suivante § 8, 1. 4. 



SUR LA VERTU ET L INTERPRETATION 



l3l 



Ainsi donc la pierre, je veux dire celle au moyen de laquelle on obtient la 
fixation sur le corps (métallique) de la magnésie, n'est pas une vraie pierre ( i ) . 
En effet, il est dans sa nature de s'écouler (par volatilisation). 

N'entends-tu pas ce que Démocrite dit plus haut : « Prenant du mercure, 
fixe le corps de la magnésie au moyen d'une matière mélangée, de façon à 
obtenir une seule substance métallique, le molybdochalque. » N'est-ce donc 
pas là Taphrosélinon? Car tout le monde sait que, pendant leur ascension, 
Aphrodite (Vénus) et Sélénè (la Lune) forment un composé, que nous dénom- 
mons l'aphrosélinon. Or, tout le monde sait aussi que 'les astrologues 
assignent le cuivre à Vénus, pendant son ascension. 

Les uns disent que le mercure est une chose plus épaisse; les autres, que 
le mercure est une chose plus spirituelle : attendu que, dans le déclin de la 
lune, il y a décroissement de la lumière (2) : Ce déclin ou écoulement 
résulte aussi de la nature propre de tous les autres astres. Jupiter seul est 
appelé d'abord électrum, pendant son ascension (3); tout électrum étant 
composé au moins de trois métaux. 

8. Ainsi donc, dans son sens propre, l'argent répond à l'ascension de la 
lune (4); comme l'a montré l'excellent Philosophe, employant les dénomi- 
nations exactes, au sujet des deux argents (5), et lorsqu'il dénomme l'aphro- 
sélinon. De môme que la lumière est vue en esprit à l'opposé de la lune, 
tandis qu'elle naît et meurt corporellement dans cet astre (6); de môme 



(i) Attendu que les pierres ne sont 
pas volatiles. Cp. Bibl. Chem. de Man- 
get, t. I, p. 935. 

(2) Le mercure est exprimé par le 
croissant retourné ; lequel exprime 
aussi la lune à son déclin. — Voir la 
note 4, plus loin sur le croissant di- 
rect, et p. 1 33 la note i, relative au dé- 
clin, ά-ορ•'α, et à l'effluve, ά-ο'ρρο•.α, tous 
deux assimilés à récoulement. 

(3) Allusion au rôle des trois astres 
(Mercure, Vénus, la Lune) compris 
entre la terre et le soleil; opposé à celui 
de Jupiter. Mercure ou Hermès repré- 
sentait l'étain, Vénus le cuivre, la Lune 
l'argent; tandis que l'électrum ou asèm, 



corps consacré à Jupiter (Introd.,^. 82, 
et 97; pi. I, 1. 4, p. 104), était souvent 
formé par l'association de ces trois mé- 
taux; — voir Introd., p. 66. 

(4) Le croissant direct, à concavité 
tournée vers la droite, exprime la lune 
dans ses premières phases, aussi bien 
que l'argent. 

(5) L'argent proprement dit et l'ar- 
gent liquide, ou mercure. 

(6) Ceci se rapporte-t-il: d'une part, au 
fait que la lune brille d'une lumière 
empruntée, qu'elle ne produit pas elle- 
même? et d'autre part, à l'opposition 
qui existe en général entre la Lune et 
le Soleil dans le ciel ? 



1 32 ZOSIME 

aussi, naît et meurt le '^v'ii) argent (i), tiré du corps (métallique) de la magné- 
sie; il est esprit quant à sa nature. 

Nous trouvons encore des explications sur ces choses dans le traité 
de la Vertu en Action de Zosime; car lui-même demande : « Et toi, tu es 
donc un esprit ? « Et celui-ci répond et dit : « Je suis esprit et gardien 
d'esprits » (2). En effet celui-ci étant esprit, en raison de la substance 
spirituelle qui réside dans la lune (3), il reprend un corps métallique 
par son union avec les solides; et il fait à ce corps un esprit qui pénètre 
pour ainsi dire dans sa profondeur 

(passage inintelligible) . 

N'as-tu pas entendu, dit-il, proférer à haute voix cette parole souvent 
répétée : « Défends le cuivre, combats le mercure et rends tout à fait 
incorporel, jusqu'à destruction : tel est l'art ». Or il n'a rien employé pour 
cela, sauf le mercure et la magnésie, et ces deux substances sont réunies 
dans la fixation. « Prends, dit-il, le mercure (et) le corps (métallique) de la 
magnésie; tu obtiens l'esprit par l'expulsion du mercure». « On le trouve, 
dit-il encore, vers les courants du Nil » ; ce qui signifie l'écoulement simul- 
tané par fusion, comme il a étéexpliqué précédemment (4). Alors, ainsi qu'il 
le dit: « rien ne manque, rien n'est ajourné, à l'exception de la vapeur » (5) ; 
c'est-à-dire que l'opérateur peut, grâce à sa faculté de voir et de comprendre, 
voir et comprendre les choses énoncées. 

9. En effet, que prescrit encore Hermès (6), lorsqu'il parle de ce qui 
tombe de la lune à son déclin, et dit où (cela) se trouve, où on le traite et 



(i) Le mercure. 

(2) Zosime, III, ni, 3, p. 119. 

(3) C'est-à-dire dans l'argent, ou 
dans le mercure. 

(4) V. p. 78, loi et p. II 3, texte 
et note i . 

(5)V. p. 5". Le ajoute après ces mots 
« et de l'ascension de l'eau ; c'est-à-dire 
exceptéceque l'on peutvoiretcompren- 
dre : carnousvoyonsle corps(métallique) 
de la magnésie ; et nous comprenons sa 
puissance, ainsi qu'il a été énoncé ». 



(6) Le abrège tout ce passage ainsi : 
« Hermès dit : ce qui tombe de l'effluve 
lunaire. De même que la lumière de la 
lune croît et décroît; de même notre 
argent décroît en perdant son corps, 
d'une façon correspondante à la lune. 
L'émission ou l'absorption de l'esprit 
résulte de la force ou de la modération 
du feu, qui doit être réglé afin que 
l'esprit soit conservé», etc. ; dernière 
ligne du § g. — Cp. Stephanus, édition 
Ideler, p. 2o3, au bas. 



SUR LA ΛΈΚΤυ ET l'iNTERPRÉTATION i33 

comment cela possède une nature qui re'siste au feu? "Tu le trouveras chez moi 
et chez Agathodémon ». Par l'expression déclin (i), il parle de l'écoulement, 
et (cela) devient plus clair par l'addition de ces mots : « ce qui tombe au déclin 
lunaire »; à ceux-ci : « la substance de la lune». En effet, le corps demeure 
fixé par le déclin. La nature de la magnésie lunarisée acquiert ainsi en 
totalité le caractère spécifique de la lune (2 , et se développe à l'occasion du 
déclin (qui répond à la volatilisation du mercure;. De telle sorte que le 
principe actif tombe (de la lune) par ce déclin, le corps (métallique) demeu- 
rant transformé. 

Revenons maintenant au déclin et à la faculté de voir et de pénétrer, 
qui résulte du déclin, du courant et de l'écoulement, conformément à 
la nature séparative de l'écoulement. Prends la magnésie traitée par" 
l'art philosophique, en la brûlant par le feu, non pendant l'incandes- 
cence ; mais pendant le déclin du feu, afin que l'esprit soit conservé et qu'il 
ne s'évapore pas par la violence de l'incandescence. 

10. Comprends ainsi ce que dit Ostanès : « Mets ta main à l'intérieur de 
la pierre, et tires-en le cœur, parce que son âme est dans son cœur » (3). 
Ainsi donc, par un semblable déclin, cette pierre rejette tout ce qui est à 
l'intérieur, et le fond du cœur est rejeté; de même que l'esprit, qui est Vios 
jaune, établi en principe comme la couleur d'or; car ces choses sont en rap- 
port avec ce que dit aussi Démocrite : 

« Traite la pvrite jusqu'à ce qu'elle soit jaune comme la couleur 
d'or et vérifie si le métal devient sans ombre 14J. S'il ne devient pas sans 
ombre, ne t'en prends pas au cuivre, mais à toi-même : c'est que tu n'auras 
pas bien opéré. Traite donc jusqu'à ce que le cuivre, devenu jaune et sans 
ombre, teigne tout corps en or et devienne comme la couleur d'or ». 



(i ) L'auteur joue sur la ressemblance |. alliage couleur d'argent. Ces phéno- 

des mots grecs qui signifient déclin | mènes étaient rattachés à l'influence 

(ά-ορ•'α) et effluve (ά-ο^ίοια), mots que lunaire. C'est un mélange d'alchimie et 

les manuscrits mêmes confondent et | d'astrologie, fondé sur des symboles et 



échangent. Tout ce langage allégorique 
semble exprimer le départ par volatilisa- 
tion du mercure (lune à son déclin) . 
mercure qui a servi à amalgamer et unir 
les métaux et qui laisse en partant un 



des jeux de mots. 

(2) C'est-à-dire de l'argent. 

(3) Voir page 129. 

(4) C'est-à-dire d'un jaune éclatant. 



1 34 



ZOSIME 



Il faut dès lors considérer et observer s'il devient jaune sans ombre, comme 
la couleur d'or : s''il ne devient pas sans ombre, il ne peut teindre en jaune 
comme la couleur d'or. En effet, il n'est pas d'or [on doré) quant à sa qua- 
lité, puisque ce sont certaines qualités qui rendent jaune ; car le mot qua- 
lité (i) a pour étymologie le mot fabriquer (2). (Le jaune) produit une tein- 
ture, en raison de sa qualité dorée ; car il est évident que les actions exercées 
par les qualités sont en quelque sorte incorporelles. De là découle Faction 
de dorer; attendu que si la couleur ne possède pas la qualité jaune (3) dans sa 
propre substance, elle ne peut ni faire de l'or, ni teindre en or. Mais notre 
or, qui possède la qualité voulue, peut faire de l'or et teindre en or. C'est 
là le grand mystère, (à savoir) que la qualité devient or et alors elle fait de 
l'or (4). 

II. Voilà pourquoi la Couronne des philosophes (5) dit que la qualité, 
par la transmutation, réalise ce que l'on cherche. Il nous persuade et nous 
invite à l'interroger, disant: « Quelle est cette qualité ? » 11 répond : « la 
qualité de la poudre de projection réside dans les qualités dorées. Si elle 
n'acquiert pas la qualité dorée et ne devient pas de l'or, possédant la cou- 
leur parfaite, elle ne peut faire de l'or». Ainsi donc, comme il le dit, vérifie 
si le jaune est devenu sans ombre, c'est-à-dire (un être) incorporel, un ios 
jaune comme la couleur d'or. Ce qu'il faut donc vérifier, c'est si le jaune 
est devenu sans ombre et paraît comme la couleur d'or. 

Le commentateur poursuit en exposant des discussions subtiles et alambiquées, 
dont nous supprimons la traduction. 



(1) ποιοτη;. 

(2) -οιεΐν. — Jeu de mots sur -ο^ησις, 
qui veut dire la transmutation, la fabri- 
cation de l'or. 

(3) Le grec porte « blanche » ; ce qui 
semble une erreur de copiste. 

(4) En d'autres termes, la qualité « or » 
est indépendante de la substance métal- 
lique qui en est le support. Lorsqu'on 
possède une matière en laquelle cette 
qualité réside, à la façon du principe 
essentiel d'une matière colorante, c'est 



la pierre philosophale, et l'on peut 
alors teindre en or les autres métaux et 
faire par là de l'or véritable. Toute la 
théorie des alchimistes réside dans ces 
notions subtiles. 

(5) Zosime. Ce paragraphe est un 
commentaire du précédent. — Le dit 
simplement: «Stephanus»; n'ayant pas 
compris la métaphore. En effet Στέφα- 
νο;, couronne, est le même mot grec que 
le nom de ce dernier philosophe. 



SUR LA VERTU ET l'iNTERPRÉTATION 1 35 
12 

Si tu commences par blanchir, le jaunissement sera parfait, parfait et 
solide. Dans le cas où il ne serait pas exact, il faut observer que le jaunisse- 
ment dépend du degré de blanchiment: si le blanchiment passe, le jaunis- 
sement passe aussi. 

i3. Il sera nécessaire d'observer et de surveiller le blanchiment, et de le 
prolonger. Hermès exige que le lavage dure pendant six mois, à partir du mois 
deMéchir; Ostanès, dans son traité, parlant de l'aigle, exige une année en- 
tière. Ajoutons que les philosophes œcuméniques, les savants modernes, les 
exégètes de Platon et d'Aristote, résumant le compte des dissolutions et des 
chauffes, disent : 2 fois 8 centaines et 3 fois 3 dizaines et 4 fois, montrant 
que onze cent (fois) la combinaison doit être remaniée, et décomposée, pour 
que le blanchiment devienne parfait et s'accomplisse en vue d'un jaunis- 
sement parfait et solide. Zosime disait encore plus expressément : « Ne crai- 
gnez pas de multiplier les chauffes et les expulsions de l'eau (i) des corps, 
attendu que la chauffe mille fois répétée du cuivre le rend plus apte à la 
teinture ». 

On n"a pas traduit la fin de ce §, qui est un développement sans intérêt. 

14. Il convient d'admirer le concours des qualités ; car les actions in- 
corporelles effectuées par leur concours ont accompli cette merveilleuse 
Chrysopée, par la production d'une seule substance. 

La chaleur du feu, la liquidité de l'eau, le froid de l'air, toutes qualités 
concourant avec la solidité de la terre, ont forcé le corps (métallique) de 
la magnésie de passer à la mutation et à la transformation. Où sont donc 
ceux qui disent qu'il est impossible de changer la nature ? Car voici que la 
nature des solides change et acquiert la qualité dorée ; de même le molyb- 
dochalque s'est changé, en prenant la qualité dorée, et s'est rapproché du 
noir ; de même l'argent commun se change par notre opération en or. 

Les § i5, 16, 17 sont de pures subtilités, dont nous supprimons la traduction. 
18. La présente composition part de l'unité, et se constitue en triade par 

(i) C'est-à-dire l'expulsion du principe de la liquidité. 



1 36 ZOSIME 

l'expulsion du mercure; Funité de constitution résulte d'une triade à 
éléments séparés. C'est ainsi qu'une triade unique, partagée, constituée par 
des éléments séparés, constitue le monde, par la providence du premier 
auteur, cause et démiurge delà création. Par suite, il est appelé Trismégiste, 
ayant envisagé suivant la triade ce qui est fait et ce qui fait. Or ce qui est fait, 
c'est le molybdochalque (et la) pierre étésienne; et ce qui fait, c'est le chaud, 
et le froid, et le fluide, d'abord triade première indivisible, et puis unité divisée. 

On juge inutile de donner la traduction du commencement du § 19. 

19 

(Zosime) dit en parlant de ces matières : « Brûlez le cuivre dans la com- 
position blanche », afin de vous détourner de toute autre cuisson; Jil 
veut) convaincre ceux qui brûlent au moyen du soufre, de l'arsenic, ou de 
la sandaraque, que l'on ne réussit pas avec ces matières. La pyrite chauffée 
avec elles ne devient pas blanche, mais noire, et ne peut plus ensuite être 
blanchie. Mais si on la chauffe avec la composition blanche, elle blanchit 
et est affinée par le lavage, ainsi qu'il a été écrit. 

20. A la fin (la matière) est blanchie et Jaunie, comme le dit Ostanès : « En 
même temps que vous blanchissez, \ous jaunissez. Et Zosime dit: «Veillez 
à ne pas négliger le moment favorable au blanchissement : car à ce moment 
deux choses se produisent à la fois, le blanchissement et le jaunissement ». 
Rien n'est blanchi d'abord et jauni plus tard; maison blanchit et on jaunit 
dans une opération continue, suivant l'unité de cette composition trisub- 
stantielle. Telle est la répartition triadique : Par le blanchiment, par la mo- 
nade conjonctive, les trois substances sont blanchies et jaunies; (tandis que) 
par la triade distinctive, elles sont désunies et s'écoulent. Le livre de Démo- 
crite s'exprimait ainsi : « Traite avec la saumure, ou le vinaigre de saumure, 
ou comme tu l'imagineras ». Il déclare d'abord que le cuivre ne teint pas, 
mais que le cuivre brûlé par l'huile de natron, après avoir subi ce traite- 
ment à plusieurs reprises, devient plus beau que l'or. Le cuivre ne teint pas, 
tant qu'il conserve une essence unique ; mais il est teint par sa combinaison 
(avec d'autres corps). Comment donc sans cette combinaison et avant que 
le cuivre soit teint, pourrait-on. réussir à teindre les objets soumis à l'action 



SUR LA VERTU ET l'inTERPRÉTATION iSy 

du feu ? Mais cela suffit pour montrer pourquoi la première opération ne 
réussit pas. 

2 1 . Quant à nous, nous remarquerons aussi que la cuisson par l'huile de 
natron a été mentionnée par le Philosophe, en opposition, comme réserve 
et pour se faire entendre. De même que celui qui regarde dans un miroir ne 
regarde pas les ombres, mais ce qu'elles font entendre, comprenant la réalité 
à travers les apparences fictives; de même il s"est servi, pour se faire 
entendre, de l'e.xpression « par l'huile de natron », afin de nous faire com- 
prendre la vérité. Voilà pourquoi au lieu des mots « vinaigre de natron » il 
emploie la dénomination « huile de natron». Le métal est brûlé par la com- 
position blanche, affiné, blanchi, lavé dans le vinaigre de natron. Dans 
celui-ci il est en même temps jauni, c'est-à-dire blanchi à l'extérieur et 
jauni à l'intérieur. 

22. 11 fautmettre (le métal) au feu, seulement pour l'échauffer, et prendre 
garde qu'il ne se produisede la fumée; cars'il se produit delà fumée, la cou- 
leur disparaît (i). C'est dans ce sens que le libéral et excellent Démocrite... 
dit au sujet du cuivre : « Ne le chauffe pas trop fortement, mon ami, de peur 
de lui faire perdre sa beauté; ne l'expose jamais à la flamme du feu : ce n'est 
pas avantageux, car il se volatilise. Expose-le au feu, comme à l'action d'un 
soleil ardent; conserve-lui toute sa matière sublimable et rends-le pareil au 
jaune d'oeuf. » Nous interprétons (cet auteur, en admettant) que par l'expres- 
sion : « ne le chauffe pas trop fortement et ne l'expose jamais à la flamme 
du feu » ; il rejetait de ce soufflage, toute calcination et toute action directe de 
la flamme. Dans cette vue il modère le feu et l'air, afin d'éviter la calcination 
qui sépare (les composants de l'alliage), et (il a recours) à un lut résistant 
au feu, bien feutré, pour enduire à l'extérieur les appareils, à deux ou trois 
reprises, afin d'éviter la calcination, tout en réalisant réchauffement. Non 
seulement il se sert de ce lut, mais encore il prend soin d'enduire les inters- 
tices des compartiments des appareils. 



(i) Il s'agit : soit d'un métal ou d'un 
alliage, teint en jaune d'or avec le con- 
cours d'un composant volatil, tel que 
le mercure, le soufre ou l'arsenic : soit 
d'un alliage jaune, analogue au laiton. 



renfermant un composant volatil au feu, 
tel que le zinc. Les termes du texte sont 
assez vagues pour comporter ces deux 
sens. 



18 



1 38 



ZOSIME 



De même que le De'miurge, après avoir séparé le firmament de l'élément 
liquide, place l'eau au-dessous du firmament; de même l'opérateur prend soin 
des interstices, afin que dans les appareils la composition ne soit pas calci- 
née et ne se dissipe pas. De même encore que [le Démiurge) a ordonné que 
le soleil, en accomplissant son cours, passe au-dessus de tous les êtres 
délicats, (sans) brûler les corps vivants, les parties molles et les corps qui 
flottent à la surface; de même l'opérateur a ordonné que l'air souffle du 
dehors et à travers, afin que ces corps refroidis par là soient préservés de 
la combustion. Et cette intelligence démiurgique, opérant entre la com- 
position supérieure et le feu mis au-dessous, dispose les choses de façon 
à tempérer l'action (du feu) sur les matières placées au-dessus. Deux 
fois huit centaines et trois fois trois dizaines el quatre, voilà combien 
de fois le feu doit être suspendu. C'est ainsi qu'il faut un grand tem- 
pérament, afin d'éviter que tout le produit ne soit brûlé et toute la partie 
liquide perdue. Car il dit : « Tout le liquide, par la violence de l'action du 
feu, serait perdu ». 

23. Ainsi, toute la vapeur contenue dans la composition étant conservée 
et celle-ci devenue de la couleur du jaune d'œuf, passons à la seconde 
et grande macération. C'est celle qui transfornie la nature, qui révèle la 
nature recelée dans la profondeur intime. A ce passage se rapporte le dire 
de Stephanus : « le but de la philosophie, c'est la dissolution du corps, 
la séparation de l'âme et du corps ». Ici voyons Démocrite disant : « Rien 
ne manque, il n'y a plus rien à exposer, excepté la montée de la vapeur 
et de l'eau (i) ». Stephanus dit à son tour : « Il ne faut pas... (phrase 
inintelligible). Mais nous enlevons les eaux qui surnagent, afin de voir 
sa beauté, de contempler la belle forme de la beauté ineffable, la grâce du 
trône d'or. Que faut-il donc faire ? Comment ferons-nous l'enlèvement de 
l'eau (2)? » Mais si le feu est contraire au traitement des espèces, comment 
faut-il (faire) autrement? dit-il; si le métal ne peut être chauffé sans 
feu, que ferons-nous .' Opérerons-nous sans feu ? Et que sera un com- 



(i) V. page 57, § 29. 

(2) Ou la montée de l'eau. Le Texte 
de Stephanus, tel que nous le possédons 
(IJcIer, t. II, p. 207), est assez différent 



et beaucoup plus développé. Le fait de 
la citation de Stephanus montre qu'il 
s'agit d'un commentateur bien plus 
récent que Zosime. 



SUR LA VERTU ET l'ixterprétation i3g 

mencement n'ayant pas de fin, dans cette opération pratique que nous 
décrivons ? Que voulait donc dire notre philosopiie, le maître le plus 
complet en toutes choses, ce professeur plein de sens? Il n'a rien omis 
de ce qui tend à la pratique, sans le comprendre parmi les choses qui 
complètent son exposition. Voilà pourquoi il dit ici : « Prenant du 
plomb, je ne dis pas du plomb ordinaire, mais notre plomb, étends-le sur 
une lygeur double. Après l'avoir disposé pour l'œuvre au moyen d'un 
outil, opère la montée de l'eau (i) ». « Fais bien attention, dit-il : si tu 
es embarrassé, va en Egypte, et prenant un tissu épais, lave, presse ta 
vendange « (2). Zosime s'explique aussi en disant : « Prenant du sel, 
extrais le soufre blanc, en mouillant avec un jus acide. » Stephanus dit : 
« Lorsque tu feras la composition avec la matière, il y aura une dépense 
excessive ». 

24. Notre libéral et parfait Stephanus, le révélateur des mystères, (dit) : 
« Mets sur la nature morte (3) la vapeur sublimée, place (le mélange) dans 
un sac de lin très épais et exprime toute l'eau; le superflu sera ainsi 
extrait plus vite. Mets du sel de Cappadoce en quantité égale, mouille 
avec une liqueur acide, jusqu'à ce que le produit ait pris une consistance 
pâteuse; puis fais sécher, en broyant avec du vinaigre de natron. Celui 
qui opère ainsi est un homme parfait; il suit la marche prescrite dans 
les ouvrages, la marche indirecte et détournée ». Pour celui qui préfère 
adopter une voie plus agréable et dépourvue de complications, il dit ; 
« Prends du natron 2 parties; de l'alun rond, i partie; du misy, 2 par- 
ties; du sel de Cappadoce, 4 parties; mets dans du vinaigre très fort et 
fais une liqueur. A l'aide de ces (ingrédients) tu ôteras aux feuilles ^métai- 
liques) leur éclat. Une telle liqueur suffit pour le commencement et la fin 
de l'expérience ». 



(i) Ceci se rapporte à l'emploi de la 
kérotakis, où le métal est soumis à l'ac- 
tion des vapeurs (7 ;i/7-oii., p. 143 et 144). 

(2) Voir la vendange d'Hermès, p. 129. 

(3) Caput mortutim, résidu demeuré 



au fond des alambics ; On lit dans la 
Turba : «t lUum igitur fumum suœ fœci 
misceto, donec coaguletur » {Bibl. cheiii. 
de Manget, t. I, p. 449). 



140 



ZOSIME 



III. ΥΠ. — SUH L'EVAPORATION DE L'EAU DIVINE 

(QUI FIXE LE MERCURE) (1) 

I. Me trouvant une fois dans vos demeures, ô femme (2), afin de t'en- 
tendre, j'admirais toute l'opération de ce qui est appelé chez toi le 
« striicteur ». Je tombai dans une grande stupéfaction, à la vue de ces 
effets, et je me mis à vénérer comme divin le poxamos (3); je pensais, (en 
considérant) l'intelligence de chaque artisan (de l'œuvre) ; comment, 
trouvant secours dans leurs devanciers, ils perfectionnaient leurs propres 
recherches. 

Ce qui me surprenait, c'était la cuisson de l'oiseau (4) soumis à la filtra- 
tion; c'était de voir comment il la subit, par le moyen de la vapeur subli- 
mée, de la chaleur et d'un liquide approprié, alors qu'il participe à la 
teinture. Surpris, mon esprit revient à notre objet d'étude; il examine si 
c'est par suite de l'émission de la vapeur de l'eau divine que notre compo- 
sition peut être cuite et teinte. Or je cherchais si quelqu'un des anciens fait 
mention de cet instrument, et (rien) ne se présentait à'mon esprit. Découragé, 
je compulsai les livres et je trouvai dans ceux des Juifs, à côté de l'instru- 
ment traditionnel nommé ir/èicoi, la description de ton propre instrument. 
Voici comment la chose est présentée. 

Prenant de l'arsenic (sulfuré), blanchis-le de la manière suivante. Fais une 
pâte grasse, de la largeur d'un petit miroir très mince; perce-la de petits 
trous, en manière de crible, et place par dessus, en l'ajustant bien, un petit 
récipient, renfermant une partie de soufre ; mets dans le crible de l'arsenic. 



(1) Addition de AB. 

(2) Théosébie. — Origines de l'Al- 
chimie, p. I), 64. 

(3) Ce sont là sans doute des noms 
d'instruments. — AB disent : paArctmos^ 
le fixateur (?). — A moins qu'il ne 
s'agisse de Paxamos, auteur culinaire 
cité par Athénée (Deipn.l. IX, p. 376 d.) 

(4) On lit dans la Bibl. des philos. 



chimiques, p. 583 : Oiseau d'Hermès, 
l'esprit du feu de nature, enclos dans 
l'humide du mercure hermétique..., 
ou la chaleur naturelle unie à l'humide 
radical. 

Le mot oiseau a donc un sens emblé- 
matique. Il s'explique par le texte qui 
suit et par les fig. 25,26, 27 (Introd., 
p. 149 et i5o). 



SUR L EVAPORATION DE L EAU DIVINE 141 

la quantité que tu voudras. Après avoir recouvert avec un autre récipient, et 
avoir luté les points de jonction, au bout de 2 jours et 2 nuits, tu trouveras 
de la céruse (i). Prends-en un quart de mine et souffle pendant tout un 
jour, en y ajoutant un peu de bitume, etc. Telle est la construction de 
l'appareil. 

2. Quant à moi je reviendrai à notre objet, en montrant, d'après l'écrit 
lui-même, qu'il n'y a pas blanchiment, puisqu'il conseille de faire durer 
la cuisson 2 jours et 2 nuits; tandis, qu'une heure suffit pour évaporer 
une grande quantité de soufre. Mais par là, il fournit un motif à tes 
réflexions. En effet Agathodémon a rappelé que l'arsenic est toute la 
composition ; c'est celle sur laquelle j'ai fortement discouru dans le 6" cha- 
pitre, sur la cuisson, dans mon livre sur l'Action (2); beaucoup d'autres 
anciens l'ont rappelée explicitement et avec intention. Mais le début de 
récrit, qu'enseigne-t-il sur le sujet présent ? 11 dit : « Le blanchiment par l'ar- 
senic s'étend jusqu'à l'arsenic non blanchi ». C'est dans le même sens que 
Démocrite dit : « si la flamme est trop forte, le jaune se produit ; mais (cela) 
ne te servira pas maintenant, car tu veux blanchir les corps (métal- 
liques) » Î3). 

3. Or comment y a-t-il un homme assez simple pour ne pas entendre par 
là toutes les espèces de l'arsenic (sulfuré)? Et même l'arsenic lamelleux, 
comme l'expose l'écrit précité ? 

Si les matières (4) sont blanchies de cette façon, et non pas seulement à la 
surface, le métal sera entièrement blanc et il ne perdra passa couleur au feu; 
Usera blanc dans l'intérieur ainsi qu'à la surface. Or comment n'est-on pas 
capable d'entendre l'arsenic blanchi, là où l'écrit a prescrit de le projeter et de 



(i) Ce mot semble signifier ici l'acide , se faire aussi avec l'arsenic sulfuré lui- 

arsénieux. î même ; mais alors il est plus lent et 

(2) Ce passage montre que le livre sur j plus difficile. C'est ce blanchiment par 

l'Action était un ouvrage étendu, dont l'arsenic qui est appelé In fixation du 



nous ne possédons que des extraits. 
(3) D'après ces deux paragraphes, 



mercure, notre arsenic métallique étant 
assimilé au mercure, ainsi qu'il a été 



on doit changer le sulfure d'arsenic en dit à plusieurs reprises (/«/roi., p. 99 

acidearsénieuxparuneoxydationlente: ' et sSq). 

puis on emploie cet acide arsénieux à (4) Le cuivre ? 

blanchir le cuivre. Le blanchiment peut [ 



142 



ZOSLME 



le soumettre à l'insufflation; cet arsenic ne contenant aucune (partie) de 
soufre (i),mais s'évaporant en nature (2) sousTaction du feu? Mais si la com- 
position renferme du soufre, il recommande non seulement de souffler, maïs 
encore d'ajouter du bitume, afin que par là le Tout soit désulfuré et 
devienne pur et brillant. 

4. Voilà toutes les choses qu'il m'est permis de dire là-dessus, et vous en 
êtes témoins. Mais si vous y trouvez bien des ressources, vous êtes aussi 
des maîtres pour le reste. Je vous conseille conformément à ce que j'ai 
appris jusqu'ici, ayant accepté de vous, moi aussi, les fruits de l'œuvre 
finale. L'écrit dit qu'on opère également sur les monnaies (3). Or ce pro- 
cédé s'exécute dans TEcrevisse (4). 

5. Pour la composition (5), le vase de terre cuite a une ouverture, desti- 
née à découvrir la coupe placée sur la kérotakis, afin que l'on puisse voir si 
la matière blanchit ou jaunit. Or l'ouverture du vase de terre cuite est fer- 
mée au moyen d'une autre coupe (ό), afin que le produit ne s'évapore pas; 
et que l'alliage de l'Ecrevisse (7) ne s'échappe pas par là. L'opération a lieu 
en un seul jour. Si la décoction est conduite autrement, ainsi que la cuisson, 
il faudra deux fourneaux : le premier, pour les fioles apparentes ; le second, 
pour les kérotakis, les vases à fixation, ou les bocaux. Si l'on veut y faire 
digérer l'alliage de l'Ecrevisse, ou les matières analogues, on le placera sur 
la kérotakis, en l'y étendant, et en évitant qu'il ne coule. Le vieux Zosime 
disait: « Je connais une classe unique qui renferme deux opérations : l'une 
pour que la fluidité soit produite par l'extraction; la seconde pour quel'hu- 



II) On admet ici et dans les lignes ' 
suivantes que le signe du soufre a été 
traduit par erreur par le mot plomb ; 
le signe étant le même, comme il a été 
dit plusieurs fois. 

(2) Acide arsénieux. 

(3) Falsification. — Iiitrod., p. 33 
et 57. 

(4) Voir l'appareil appelé Ecrevisse 
(Introd., p. 145 et fig. 28, p. i54). 
D'après la formule de la fig. 28, p. 
02 à 154, on y travaillait le mol)'b- 
dochalque et rargyrochalque, c'est-à- 



dire les alliages sur lesquels s'opérait la 
transmutation. 

(5l Le ms. M s'arrête là, ainsi que 
B. La suite est donnée d'après A: c'est 
une addition de commentateur prati- 
cien, comme le montre la citation finale 
de Zosime. 

16) V. Introd., p. 149, i 5o, i5i,fig. 2 5, 
26, 27. 

(7) C'est-à-dire afin que l'alliage 
destiné à la transmutation (molybdo- 
chalque) ne perde pas sa portion' vola- 
tile (mercure ? ou arsenic ? ou zinc ?). 



SUR L EAU ΟΙΛΊΝΕ 



143 



midité du plomb soit desséchée jusqu'i épuisement. Car elle se fixera cl se 
desséchera ». 



III. vin. — SUR LA MËiME EAU DIVINE 

I. Prenant des œufs, la quantité que tu voudras, fais-les bouillir, et après 
les avoir cassés, ôtes-en tout le blanc (i) ; mais n'emploie pas la coquille (3). 
Prenant un vase de verre mâle et femelle (3), celui qui est appelé alambic, 
jettes-y les jaunes des œufs (4), en usant de la pesée ci-après: une once de 
jaune; coquille des œufs calcinée, deux carats, ni plus ni moins, mais juste 
comme il a été écrit. Ensuite, délaie; puis, prenant d'autres œufs, casse-les 
et jette (les) dans l'alambic avec les jaunes délayés, de façonque les œufs entiers 
soient recouverts par les jaunes. 

Lute l'alambic et son chapiteau au récipient (5), avec beaucoup de soin; 
en te servant de suif, ou de plâtre, ou bien de cire d'abeille, ou de cendre 
mélangée d'huile, ou de ce que tu voudras. Fais digérer dans du crottin de 
cheval ou d'âne, ou sur un feu de sciure de bois, ou dans un four de pâtissier. 
Emploie n'importe quel genre de caléfaction convenable, au degré que peut 
supporter la main humaine. 

Que le lieu où les appareils sont installés soit à l'abri du vent, qu'il reçoive 
la lumière de l'est ou du sud, mais non celle du couchant, ou du nord, ou du 
nord-ouest, ou du nord-est, à cause du refroidissement (6). Fais digérer pen- 
dant 1 4 ou 21 jours, jusqu'à ce que cesse la montée des vapeurs ; et maintiens 
lûtes avec soin les joints de l'appareil, afin de conserver l'odeur ; car si elle 
s'échappe, tout le travail est perdu. En effet, cette odeur est tout à fait désa- 
gréable, et c'est dans cette odeur que réside le travail (7). 



(i) Réd. de A :... « tout le blanc, au 
moyen de vases de terre cuite, et le 
jaune ». 

12) Ce langage est probablement sym- 
bolique, conformément aux pages 10 et 
21. 

i3) Formé de deux parties s'emboî- 
tant, dont l'une est regardée comme 
mâle, l'autre comme femelle. 



(4) « Les blancs et les jaunes » d'a- 
près A. 

(5) Le sens du mot rogion, employé 
dans ce passage, autrement dit rogé, 
(p. 59), est défini par cette description. 

(6) Voir p. 3o, % 2. 

(7) On voit par làqu'il s'agit de la dis 
tillation d'un produit sulfuré. V. IntroJ., 
p. 69. 



144 



ZOSIME 



2. La première eau qui passe (à la distillation) est blanche. 

La seconde coule goutte à goutte; elle est d'une odeur désagréable, toute 
pareille (au lait de chaux; (i). Ensuite, quand la montée de l'eau a cessé, tu 
enlèves le récipient dans lequel l'eau a coulé, tu (lei fermes, et tu le gardes 
avec soin. Découvrant l'alambic, tu te boucheras le nez à cause de l'odeur; 
et tu trouveras dans le vase femelle les scories (caput mortuum). 

Ne refuse pas au mort de parvenir à la résurrection ; mais attends la résur- 
rection du (mort) dont on a désespéré (2). Ensuite mélange avec la cendre 
d'autres Jaunes d'œufs, comme dans l'art de la savonnerie; délaie ensemble 
les matières humides et les matières sèches, et jette (le tout) dans un alam- 
bic. Opère comme il a été prescrit antérieurement, en changeant le récipient 
de l'eau, c'est-à-dire le rogion. 

Fais cela jusqu'à trois fois et tu auras d'abord la première eau blanche, 
comme il a été dit précédemment, cette (eau) que les anciens ont nommée 
eau de pluie; puis, la seconde eau, jaune-verdàtre, qu'ils ont nommée huile 
de raifort; puis la troisième eau, d'un noir verdâtre (3). 

Tu auras aussi les scories qui sont dans le têt. Lorsque tu ouvriras l'ap- 
pareil, tu trouveras la première fois la scorie tournant au noir, — la seconde 
fois, blanche; — la troisième fois, jaune (4). 

Après la première, la seconde et la troisième e.'itractions d'eau et ouver- 
tures de l'appareil, tu réunis les eaux des trois extractions, c'est-à-dire les 
eaux divines qui s'y trouvent, avec le résidu contenu dans le vase femelle. 
Après cela, prenant un alambic de verre, fais-y entrer les matières, bouche 
l'alambic avec une poterie cuite, capable de s'ajuster aux bords de l'alambic. 
Lute avec tout le soin possible, à l'aide d'un lut qui résiste au feu. Aban- 



(i) C'est-à-dire qu'elle est blanchie 
à la façon du lait de chaux (?), par le 
soufre précipité, provenant de la décom- 
position des polysulfures ou de l'hydro- 
gène sulfuré qui s'est volatilisé. On dit 
encore aujourd'hui : lait de soufre pour 
une liqueur analogue. 

(2) Ceci signifie que le sulfure, formé 
au fond de l'alambic (scorie ou caput 
mortuum), se désagrège et blanchit à 
l'air. 



(3) Addition de A: « Qu'ils ont nom- 
mée aussi huile de ricin ». 

(4) Comparer ce texte du Traité at- 
tribué à Avicenne, Bibl. Chem. de Man- 
get, t. I, p. 633 : « Et primo distilla et 
quod primo exit serva seorsim, quia ista 
est aqua. Réitéra aquam per distilla- 
tionem et quod distillabitur serva et 
ista est simples; pone sub fimo et ser- 
va et quod remanebitin fundo cucurbi- 
tce, serva seorsim, quia est terra ». 



SUR l"eau divine 145 

donne sur le fumier du fourneau, pendant quarante et un jours, jusqu'à ce 
que la.décomposition ayant eu lieu, la matière teinte devienne semblable à 
la matière tinctoriale, et que la nature domine la nature. En effet, de cette 
façon, les matières sulfureuses sont dominées par les matières sulfureuses (i) 
et les matières humides par les matières humides correspondantes. 

3 . Ne prends pas souci du poids, ni de la fraîcheur des œufs, ou de leurs 
jaunes; seulement, broie ensemble les matières liquides et les matières 
sèches, comme il a été dit précédemment, et mets-les dans l'alambic. Après 
le quarante et unième jour, découvre l'alambic et tu y trouveras une compo- 
sition entièrement vert clair, c'est-à-dire tournée en ios. Celui qui fait l'ios, 
sait quelle opération il accomplit; mais celui qui n'en fait pas ne produit 
rien. 

Or, après le quarante et unième jour, ote l'alambic du lieu chaud et laisse 
le pendant cinq jours éloigné de toute source de chaleur. Les cinq jours 
(écoulés), place l'alambic sur de la braise de sciure de bois et extrais-en 
Peau divine; tu la recevras, non dans ta main, mais dans un vase de verre. 
Puis, prenant cette eau, mets-la dans un alambic, comme il a été écrit précé- 
demment, et fais chauffer pendant deux ou trois jours. Après avoir enlevé, 
délaie, et expose au soleil sur une coquille. Lorsque le produit sera devenu 
compacte comme du savon, fais chauffer une once d'argent, et projettes (y) 
de cette eau solidifiée, c'est-à-dire deux karats de poudre sèche, et tu auras 
de l'or (2). 

Le nombre total des jours de l'opération est de cent dix jours, d'après ce 
qu'ont dit Zosime, le Chrétien et Stephanus (3). Quant à moi, après avoir bien 
butiné de tous côtés comme rabeille, et tressé une couronne avec beaucoup 
de fleurs, je t'en ai fait hommage, à toi mon maître. Ensuite, Je t'exposerai 
quels sont les appareils. Portez-vous bien en Jésus-Christ, notre Dieu, main- 
tenant, toujours et dans tous les siècles des siècles. Amen. 

(i) Voir p. 20, § 12, sur l'œuf philo- 1 dant, le résidu employé comme poudre 



sophiqtie. 

(2) Il semble qu'il s'agisse simplement 
d'une teinture superficielle de l'argent 



de projection contenait peut-être d'au- 
tres métaux. 

(3) Ceci indique un commentateur 



en jaune par un polysulfure. Cepen- | relativement moderne. 



19 



146 



ZOSIME 



III. IX. — ZOSIME DE PANOPOLIS»'» 

MÉMOIRES AUTHENTIQUES SUR L'EAU DIVINE 

1. Ceci est le divin et grand mystère ; l'objet que Fqn cherche. Ceci 
est le Tout. De lui (provient) le Tout, et par lui (existe) le Tout. Deux 
natures, une seule essence; car l'une attire l'une; et l'une domine l'une. 
Ceci est Peau d'argent (2), l'hermaphrodite, ce qui fuit toujours (3), ce qui est 
attiré vers ses propres éléments. C'est l'eau divine, que tout le monde a 
ignorée, dont la nature est difficile à contempler; car ce n'est ni un métal, 
ni de l'eau toujours en mouvement, ni un corps (métallique); elle n'est 
pas dominée. 

2. C'est le Tout en toutes choses; il a vie et esprit et il est destructeur. 
Celui qui comprend cela possède l'or et l'argent. La puissance a été cachée, 
mais elle est déposée dans Erotyle (4). 



III. X. — CONSEILS ET RECOMMANDATIONS 

POUR CEUX QUI PRATIQUENT L'ART (5) 

I . Je vous le déclare, à vous les sages : sans l'appareil propre à traiter le 
cuivre, et sans le temps prescrit pour l'opération de l'iosis (lequel temps est 
court ou long) et pour le mélange des dix espèces susdites (6), sèches ou li- 
quides, que l'on broie ensemble, n'espérez rien faire, ô hommes, vous qui 
appartenez à la troupe de Tor, à la race d'or, aux enfants de la tête d'or; vous 
qui êtes les amants de la sagesse et les investigateurs de la matière du jaune 



(i) Cette ligne n'existe pas dans M; 
mais dans AB. — Cet article précède 
immédiatement dans A, les axiomes 
mystiques sur le Tout, dérivés de la 
Chrysopée de Cléopâtre (fig. 11, Introd., 
p. i32 et fig. i3, p. i36). 

(2) Mercure des philosophes et mer- 
cure ordinaire. 



(3) L'esclave fugitif, Servus fugitivus 
des Arabes (Introd., γ. 217 et 2 58). 

(4) Auteur cité dans le Papyrus W 
deLeide {Introd., p. 17). 

(5) Suite d'articles sans lien. Le pre- 
mier semble tiré de Démocrite(v. p. 5o). 

(6) Cp. DÉMOCRiTE, Questions natu- 
relles, p. 81. 



CONSEILS ET RECOMMANDATIONS l^j 

d'œuf (i). Mais vous, gens du creuset, vous vous raillez mutuellement et vous 
ne suivez pas mes avis, à moi qui vous engage à vous conformer aux 
préceptes des maîtres et à leurs écrits; à moi qui vous fais connaître leurs 
opinions, révélées par la puissance de la parole divine. 

2. Cette eau a deux couleurs, blanche et jaune; ils lui ont donné mille 
noms divers. Sans Peau divine, rien n'existe. Par elle toute la composition 
est entreprise ; par elle, elle est chauffée ; par elle, elle est brûlée ; par elle, elle 
est fixée; par elle, elle est jaunie; par elle, elle est décomposée; par elle, elle 
est teinte; parla, elle subit l'iosis, elle est affinée et soumise à la cuisson. 
En effet, il dit : « En projetant l'eau de soufre natif et un peu de gomme, 
tu teindras un corps quelconque ». Toutes (les substances) qui tirent leur 
origine de l'eau, sont en opposition avec celles qui tirent leur origine du 
feu; de sorte que sans le catalogue de tous les liquides, rien n'est certain ». 

3. Quelques-uns l'ont rappelé, — et peut-être même tous : il est néces- 
saire que cette eau, en guise de levain, détermine la fermentation desti- 
née à produire le semblable au moyen du semblable, dans le corps métal- 
lique qui doit être teint. En effet, de même que le levain du pain, pris en 
petite quantité, fait fermenter une grande masse de pâte; de même aussi ce 
petit morceau d'or va faire fermenter toute la matière sèche (2). 

4. D'autres, mêlant ensemble deux espèces de choses, les résidus dorés 
des (substances) sulfureuses avec les matières d'or, les ont associées : les 
unes aux produits bruts et non fermentes, les autres 'aux produits cuits en- 
semble dans l'eau de l'iosis. 



En haut les choses célestes, et en bas les choses terrestres; par le mâle et 
la femelle l'œuvre est accomplie (3). 



(i) C'est-à-dire de la teinture en (3) /«/roi., p. 161, au basdela fig. Sy, 

jaune ou en or. , et p. 1 63. — Olympiodore, p. loi, — 

(2) V. Introd. Papyrus de Leide, ' v. aussi la note de la page 124. 

p. 57. I 



148 ZOSIME 

111. XI. _ ZOSIME DE PANOPOLIS 

ÉCRIT AUTHENTIQUK 

Sur riJrt sacré et divin de lafabrication de l'or et de Vargent (i) 
A brégé sommaire. 

1. Prenant l'âme du cuivre qui est au-dessus de l'eau du mercure, fais (en) 
un corps volatil ; car l'âme du cuivre retenue dans la matière en fusion 
monte en haut (2) ; la partie liquide reste en bas dans l'appareil à kérotakis, 
et doit être fixée au moyen de la gomme (3) : c'est la fleur d'or, la liqueur 
d'or, etc. D'autres entendent par là la coloration, la cuisson, l'œuvre de la 
doctrine mystique. Au début le cuivre prpjeté, après traitement dans l'ap- 
pareil de la fabrication, charme les yeux. Tandis qu'il perd son éclat, on le 
combine avec la gomme dorée, la liqueur d'or, etc. (4). (Voilà ce que) il a écrit 
au sujet de la confection de l'or, laquelle est proclamée aussi la fixation. 

Marie dit : « Prends l'eau de soufre et un peu de gomme, mets-la sur le 
bain de cendre; on dit que c'est de cette façon que l'eau est fixée ». Marie 
dit encore : « Pour la préparation de la fleur d'or, place l'eau de soufre 
et un peu de gomme sur la feuille de la kérotakis, afin qu'elle s'y fixe. 
Fais digérer à la chaleur du fumier pendant quelque temps ». Après les 
mots « pendant quelque temps », Marie (ajoute) : « Prends une partie de 
notre cuivre, une partie d'or ; amollis la feuille formée de ces deux 
métaux unis par fusion, pose (la) sur le soufre, et laisse (le tout) pendant 
3 fois 24 heures, jusqu'à ce que le produit soit cuit. 

2. Le Philosophe (5) expose la même chose : « après avoir fixé pendant 



(i) ABK au lieu de l'argent : « du ' (3) Ce motdésigne lamatièrequidon- 

mercure >i. — Cet article est un abrégé, I nait la coloration jaune, assimilée au 



renfermant diverses citations techniques 
de Marie et de Démocrite, relatives aux 
opérations pour teindre en or et en 
argent. 

{2J S'agit-il de la fleur de cuivre, In- 
trod., p. 232 ? ou d'une cadmie, Introd., 



jaune d'œuf, Lexique, p. 10. La nature 
de cette matière n'est pas clairement 
expliquée. 

{4) Les trois phrases précédentes man- 
quent dans BK et ont été ajoutées dans 
AEL. 



p. 239? ; (5) Démocrite. 



L ECRIT AUTHENTIQUE lAQ 

quelque temps à la chaleur du fumier, nous faisons cuire le produit en le 
traitant par le soufre pendant 2 ou 3 jours, jusqu'à ce qu'il se forme une 
préparation extrêmement jaune, que l'on transporte dans un autre vase». 
Telle est la composition. En effet, après la fixation de l'eau de soufre dans 
un matras (i), on met dans un vase, et on fait cuire fortement pendant 2 ou 
3 jours. 

3. Tous les écrits veulent (que) le feu (soit faitl par progression. On emploie 
d'abord le bain de cendre ou le fumier, jusqu'à ce que Feau de soufre se 
fixe. C'est ainsi qu'ils arrivent à notre mode de cuisson : « Fixe, dit-il, trans- 
forme, et change de matras (2); fais cuire, sur un feu indirect et varié. 
Quant à moi, j'ai dit dans mon livre du blanc : On fait cuire d'abord pendant 
un jour, et l'on fixe pendant quelque temps, non seulement en exposant à la 
vapeur, mais aussi en trempant dans l'eau de soufre». 

4. C'est pour cette raison que le Philosophe, dans le catalogue des 
liquides, a parlé avecintention de la vapeur; puis de l'eau de soufre. Après 
avoir opéré la fixation pendant quelque temps, au moyen de la vapeur ; 
puis après avoir traité par l'eau de soufre, nous faisons cuire pendant un 
jour ; comme pour la litharge, lorsqu'on veut l'amener à l'état de céruse. 
On ajoute le reste delà préparation, si l'on a besoin d'or. Sinon, on souffle 
avec précaution pour brûler le soufre (3). On délaie la composition et on la 
traite de nouveau par l'huile de natron, jusqu'à ce qu'elle perde sa fluidité. 
On souffle jusqu'à ce que les matières sulfureuses s'échappent, en laissant 
le métal éclairci (4I. Ainsi on fait bouillir avec l'huile de natron) désul- 
furante, jusqu'à ce que le produit perde sa fluidité, et après avoir grillé 
par insufflation, on obtient (ce que l'on cherche). 



(i) Bouclanion ; c'est le même mot métal, désulfuré par le grillage, appa- 

que bouclé, plusieurs fois répété. Ce raisse dans son éclat. Le commen- 

mot paraît le même que ,2αυ/.άλ•.')ν, bocal. i cément des opérations faites sur la kéro- 



■ La figure donnée en marge de Aest 
celle d'un matras ou fiole allongée : v. 
Introd., p. i&i,fig. 42. 

(2) Même figure que la précédente, 
en marge du ms. A. 

(3) Soufre, au lieu du mot plomb du 
texte grec, le signe étant le même. 

(4) C'est-à-dire jusqu'à ce que le 



takis est obscur; mais il semble qu'à la 
fin une désulfuration sObtienne,en com- 
binant le grillage (insufflation) avec l'ac- 
tion d'un fondant (huile de natron). Le 
résultat est la teinture superficielle du 
métal en or ou en argent, conformé- 
ment à ce qui a été dit à l'occasion du 
Papyrus de Leide, /«/roi., p. 56, 58 à 60. 



1 5ο ZOSIME 

Voici comment nous parvenons au jaunissement. Après avoir délayé et 
employé les matières susceptibles de jaunir, telles que l'eau de soufre et la 
gomme ; nous fixons légèrement avec la chaleur du fumier. Puis nous fai- 
sons cuire 2 ou 3 jours, jusqu'à ce que le produit devienne jaune au plus 
haut degré. On place ce produit dans le reste de la préparation pendant 3, 
5 ou 7 jours, jusqu'à ce qu'il ait subi l'iosis. Puis nous le projetons sur 
l'argent et nous teignons en or. Nous réglons le feu de façon que la vapeur 
commence à se fixer. 

5. Après avoir fait agirFeau de soufre sur le molybdochalque, nous faisons 
chauffer pendant un jour, comme il est dit dans la première classe des liquides 
blancs; nous opérons sur un feu indirect, ainsi que cela se fait pour la 
litharge. Si nous voulons blanchir, nous opérons Fiosis de cette manière. 
Mais si nous avons grillé par soufflage en vue du jaunissement, nous trai- 
tons de nouveau par l'eau de soufre natif et la gomme. Après avoir fixé 
en exposant à la chaleur du fumier, nous faisons cuire pendant 2 ou 
3 jours, jusqu'à ce que le produit devienne jaune au plus haut degré. Après 
l'avoir enlevé, nous transformons en ios le reste de la préparation. J'ai défini 
la proportion du feu. 



m. XII. — SUR LES SUBSTANCES QUI SERVENT DE SUPPORT 

ET SUR LES QUATRE CORPS MÉTALLIQUES, D'APRÈS DÉMOCRITE 

1. Les quatre corps (métalliques) servent de support (i), et aucun d'eux ne 
se volatilise. C'est pour cela qu'il n'a pas parlé de griller (par insufflation) 
la composition; car si c'était utile, il en aurait fait mention expressément. 
En effet, il dit : « Rien n'a été omis, rien n'a été ajourné ». Il dit aussi, en 
parlant de la liqueur d'or : « Elle teint un corps quelconque » ; ce qui 
s'applique aux quatre corps. C'est aussi pour cette raison qu'il a cité 
son maître disant : « Teignant toutes les substances »; montrant par là 
qu'il ne s'agit pas de souffler ; mais que les quatre (corps) qui servent de 



(1) A la teinture. 



LES QUATRE CORPS l5l 

support sont teints et aptes à teindre. Il introduit Pammenès opérant sur 
le soufre (i) et disant qu'il n'est pas besoin de griller; car le soufre s'évapore 
lui-même pendant les cuissons, vu que lui-même teint. Marie dit : « Enlève 
la (nature) sulfureuse au plomb; partout où le soufre entre, il teint ». Elle a 
voulu montrer par là que nous n'avons pas raison de griller le soufre. Elle 
a employé des noms étrangers aux arts dans la description de leurs opéra- 
tions. Ce n'est pas ainsi que font ceux qui opèrent, lorsqu'ils parlent de notre 
cuivre ou bien d'un corps métallique quelconque. 

On fait une feuille au moyen de deux métaux unis par fusion. Le Philo- 
sophe prend cette feuille métallique et la coupe en morceaux; si l'alliage est 
fondu, cela vaut mieux. Voici ce qu'ils disent : « Ce n'est pas au moyen d'une 
feuille... ». 

2. De cette façon, s'ils parlent de griller, ils ne parlent pas d'une opéra- 
tion faite en dehors, mais pendani leur propre travail. Car ils sou- 
mettent au grillage les matières cuites, afin de prendre leur (principe) propre 
et tinctorial. Ils rejettent les matières cuites, et font évaporer les parties 
inutiles (2). Ils donnent d'autres noms aux produits purifiés. Ainsi ils 
grillent par insufflation, de façon à isoler le principe propre et tinctorial. 
Voilà comment on brûle dans les cuissons, on expulse par insufflation 
toutes les matières étrangères, en gardant l'esprit utile et tinctorial. 

3. Sur les poids des (substances) crues et cuites. 

D'après ce que les écrits disent à cet égard, assurément le soufre doit 
être expulsé par insufflation. C'est là ce que Marie a voulu faire entendre en 
disant : « Tu trouveras 5 parties moins le quart, c'est-à-dire moins le 
soufre chassé par l'insufflation. Semblablement à la fin de son exposé, elle 
dit que le cuivre, dans son affinage à la fonte, diminue d'un tiers de son 
poids. Elle dit que ces changements s'accomplissent aussi lorsqu'on blan- 
chit et qu'on jaunit; caries (substances) sulfureuses teignent, mais se vola- 
tilisent. Nous nous débarrassons des substances sulfureuses par volatili- 
sation. Il en est de même des plantes, lorsqu'elles sont entièrement dis- 



(i) On a remplacé le mot plomb parle général. V. p. i23, note 7. De même 

mot soufre dans ces deux phrases, à au paragraphe suivant, 

cause du morceau précédent et du sens | (2) C'est-à-dire le soufre. 



1 52 ZOSIME 

soutes ; ainsi qu'il arrive lorsqu'on les fait cuire avec Peau de soufre, 
rejetant la partie ligneuse. 

4. Ce n'est pas sans motif que Agathode'mon dit « et unifiées» ; mais afin 
que, pénétrant dans la profondeur du métal de l'argent, les matières tincto- 
riales puissent échapper à la destruction causée par le feu. Nous nous 
privons donc des teintures tirées de plantes, sachant que les métaux ne 
peuvent en emprunter les qualités, et recevoir ainsi à fond la teinture. 

Les qualités seules agissent; car le corps ne peut pénétrer dans l'intérieur 
du corps. Aristote (dit) (i) : «les qualités triomphent les unes les autres ». 
D'après Agathodémon les métaux placés en haut prennent les substances 
volatiles : c'est ainsi qu'il emprunte l'esprit de la chrysocolle. Ce mot esprit 
signifie évidemment une substance volatile et les vapeurs sublimées sont 
du même ordre. Telles sont : la vapeur blanche, la vapeur du cinabre, et 

« un esprit plus noir, humide, pur » (2). 

Car toute vapeur sublimée est un esprit, et telles sont les qualités tincto- 
riales. Le divin Démocrite parle ainsi du blanchiment et Hermès de la 
fumée. Quandces (vapeurs) leur étaient utiles, ils les admettaientdans les trai- 
tements, mais (en les désignant) par énigmes. C'est pour cela que c'est un 
mystère. (Ainsi il dit) : « J'ai écrit cela dans le chapitre : Si tu es intelli- 
gent. La vapeur du soufre natif, de l'arsenic, et la vapeur blanche de 
cinabre »... Agathodémon dit aussi : « (la vapeur de) l'arsenic est l'âme de la 
matière dorée. Après qu'il a été débarrassé de sa partie épaisse et caustique, 
qu'il a abandonné son corps sulfureux, prends-en alors la partie colorante ». 

5. La vapeur c'est l'esprit, l'esprit qui pénètre dans les corps. L'âme diffère 
de l'esprit. Il appelle âme la nature primitivement sulfureuse et caustique 
(de l'arsenic ?) . Sous l'influence purificatrice du feu on conserve l'esprit, si 
l'on travaille d'après les règles de l'art ; car il ne peut être détruit. Telle est la 
chose utile, l'élément tinctorial. Il faut à l'opérateur une intelligence subtile, 
afin qu'il reconnaisse l'esprit sorti du corps et qu'il en fasse emploi, et que 



(i) Cp. Aristote, Physique, IV, ch. 6, 
t. II, p. 292, éd. Didot. 

(2) La vapeur du soufre qui noircit les 
métaux? Citation des Oracles d'Apol- 



lon, qui se trouve aussi ailleurs, III, 
XIX ; 3. — Sur ces oracles, v. Olym- 
piodore, p. 94, note 5. 



LES QUATRE CORPS l53 

surveillant son départ il atteigne le but, c'est-à-dire que le corps étant 
détruit, (il prenne garde que) l'esprit (ne) soit détruit en même temps. Or 
il n'a pas été détruit ; mais il a pénétré dans la profondeur du métal, lorsque 
l'opérateur a accompli son œuvre. 

6. Ceux qui ne reconnaissent pas quand l'œuvre est à point, interprètent 
mal; car ils ne voient pas autre chose que des matières qui n'ont pas repris 
leur corps (métallique , des matières brûlées ou incinérées. Tandis qu'ils 
ne jugent que la partie visible de ces choses, les infortunés, par une sorte de 
punition, laissent perdre tout et ils ne réussissent pas à éviter la réduction (du 
produit) en cendre ( i). Dans aucun passage des écrits, on ne mentionne d'autre 
support à la teinture'», sinon le cuivre seul. Ainsi Marie dit que le cuivre est 
traité et plus tard brûlé. C'est dans ce sens qu'il joue le rôle de support. 
Tel est ^le rôle du) cuivre ou de l'argent, dans notre opération. Nous ne 
voulons pas en tirer la qualité, et leur corps, par sa mort, devient inutile. 
Les plantes aussi sont inutiles, car elles sont consumées par le feu (2). 

7. Agathodémon dit : « La magnésie, l'antimoine et la litharge se volati- 
lisent, après avoir perdu leur pureté ». Marie ; « souffle, dit-elle, les vapeurs, 
jusqu'à ce que les produits sulfureux soient volatilisés avec l'ombre (qui 
obscurcit le métal), et que le cuivre prenne tout son éclat ». Ainsi notre 
cuivre reçoit d'eux la vapeur sublimée. Or la vapeur, c'est l'esprit du 
corps. L'âme diffère de l'esprit... 

A partir de ces mots, la fin du § 7 et le § 8, dans M, sont la répétition des § 5, 6. 7 
jusqu'à ces mots : « ainsi notre cuivre (reçoit) la vapeur sublimée ». Dans le texte 
grec, on a donné les variantes. 

9. Démocrite a passé sous silence les poids (dans son premier livre. Il 
dit: « Il ne reste rien; iln'v a plus rien à exposer, excepté la montée de la 



(1) Addition de M^ Β : « La qualité 
reste seulement avec le cuivre; car le 
cuivre seul est fixe et joue le rôle de 
support » . 

(2) Ceci paraît signifier que dans la 
transmutation le cuivre et l'argent ne 
conservent ni leur qualité, ou couleur 
propre, ni leur corps, qui est changé 



dans celui d'un autre métal. — Quant 
aux plantes, si on les entend au sens 
propre comme les teintures végétales, 
celles-ci sont en effet détruites par le 
feu. Au sens figuré, les fleurs métalli- 
ques et certaines colorations corres- 
pondantes sont également évaporées ou 
détruites par le feu (v. p. i5g, note 2). 

20 



1 54 ■ ZOSIME 

vapeursubliméeetdel'eau. Orvoicicequ'il disait au sujet des poids et du sou- 
fre, dans le livre suivant : « la liqueur blanche d'arsenic, une once, etc. Car 
il y a deux compositions des soufres. . .(phrase inintelligible). Le cuivre sera 
trouvéconstitué de telle manière, qu'ilpuisseunirsa nature (àun autre corps), 
et dominer avec lui et charmer conjointement. Ainsi la nature charme la 
nature. Car l'argent, s'unissant à tous les corps métalliques, ne les repousse 
pas. Quant au cuivre, il le subit volontiers, comme la jument accepte l'accou- 
plement de l'âne, et la chienne celui du loup : ce que font tous les êtres naturels 
qui se ressemblent. Le cuivre se rouille et se réduit, sans quitter sa propre 
nature «.Démocrite, dans la classe de la magnésie, dit: « La magnésie blan- 
chie ne laisse pas les corps métalliques se séparer, ni apparaître (i) dans 
l'ombre du cuivre. » Nous avons achevé le discours sur les poids. Bonne 
santé. 



m. XIII. — SUR LA DIVERSITÉ DU CUIVRE RRULÉ 

Beaucoup préparent le cuivre brûlé au moyen du soufre (2) . Les traités des 
autres auteurs le disent avec obscurité. Démocrite seul s'exprime avec une 
clarté généreuse : « Jetez sur le cuivre un quart de fer sulfuré, c'est-à-dire 
préparé en fondant avec la pierre magnétique, le quart ou la moitié de 
soufre; coulez le produit avec le plomb provenant de l'antimoine et de la 
litharge. Ensuite faites brûler la composition obtenue avec la pyrite, le 
cuivre et le fer, afin qu'il se forme une scorie convenable. Projetez-y la 
vapeur sublimée de l'arsenic (sulfuré). Le métal est blanchi par la vapeur 
du soufre >'• . 

En parlant de la céruse cuite avec le soufre, il veut parler du soufre pur, 
comme propre à changer le molybdochalque en métal étésien. Lorsqu'il 
dit : « La magnésie blanchie produit le même effet »; il veut parler du cinabre 
traité simultanément. Mais quelqu'un objectera : il a parlé d'abord de la 
magnési et de la pyrite. Oui, afin que tu apprennes ceci qu'en même temps 



(1) En s'oxydant séparément. 1 (2) Inlrod., p. 233. — Dioscoride, 

I Matière médicale, V, 87. 



LEAU DIVINE EST COMPLEXE l55 

que le cuivre, on projette le fer et le plomb et les minerais, afir» que le 
molybdochalque devienne du cuivre étésien (doré). 



m. XIV. — SUR CE POINT QU'ILS DONNENT LE NOM 

D'EAU DIVINE A TOUS LES UQUIDES 
ET QUE C'EST UNE (SUBSTANCE) COMPLEXE ET NON PAS SIMPLE 

1. « La vapeur décrite précédemment, tu la feras cuire dans l'huile ». La 
vapeur décrite précédemment, c'est la formule entière; car elle paraît com- 
prendre Peau divine et l'huile. Ils disent qu'il faut opérer avec tous les 
liquides, voulant faire entendre (par là) la liquidité. En effet, par tous ces 
mots : la saumure vinaigrée, ensuite l'huile, puis le miel et le lait, il faut 
entendre l'eau divine. Le safran par lui-même est impuissant à teindre 
sans le concours de l'eau divine; ceux qui veulent teindre s'en servent. Marie 
parle de « la dissolution du comaris et delà chélidoine ». Démocrite (place) 
dans la dernière classe des liquides blancs « l'eau de chaux qui a coulé » à 
travers le filtre, ou à travers une chausse. 

Toutes les espèces sont traitées par macération, au moyen des liquides 
simples; puis le produit est soumis au lavage. Ainsi sont lavés les corps 
(métalliques) solides. On les fait macérer, soit en les délayant, soit en les 
arrosant. Les produits délayés sont exposés au soleil et à la rosée, à la façon 
du soufre blanc ou de la litharge. On les fait macérer i, ou 3, ou 5, ou 
7 jours, jusqu'à désagrégation totale. 

2. Ces (espèces) ayant été macérées, tu en feras des mélanges et tu 
soumettras ces mélanges délayés à la rosée et au soleil. Après les avoir des- 
séchés et délayés, en les traitant par l'huile de natron, tu trouveras le plomb 
noir. Délaie-le, en reprenant avec le mercure, l'eau divine etjla gomme ; 
fais cuire sur un feu léger jusqu'à ce que l'eau se soit séparée : tu délaies au 
soleil jusqu'à ce que la matière soit d'un beau blanc. 

3 . Ce travail est répété plusieurs fois par ceux qui lavent la scorie. D'après 



1 56 ZOSIME 

Pébichius : « Lave 2 fois 7, et 2 fois 8 plus 8. et encore plus ». Démocrite 
fait la même chose dans sa dernière classe, celle des liquides blancs : il lave 
de la même façon les feuilles (métalliques) oxydées, et il leur restitue leur 
éclat. Après avoir desséché, si le métal est devenu brillant, reprends la 
vapeur, traite les substances qui peuvent jaunir par l'eau divine et la gomme, 
et fixe (la teinture! sur un feu léger (i). Lorsque tu auras opéré la fixation, 
retire la substance, et laisse égoutter sur le résidu de la préparation pendant 
2, ou 3, ou 7, ou 41 jours. Si tu y projettes de l'argent commun, tu le teins 
(aussi). Cherchons ensuite le moment qui convient. 



III. XV. — SUR CETTE QUESTION 

DOIT-ON EN N'IMPORTE QUEL MOMENT ENTREPRENDRE L'OEUVRE ? 

1 . Il est nécessaire que nous recherchions quels sont les moments oppor- 
tuns. Il a dit que l'esprit, soumis à l'action du soleil, doit être tiré des 
fleurs, et macéré depuis le matin ; alors par toute action convenable du feu, 
l'or devient bon pour l'usage. « Car c'est l'œuvre du soleil, dit le grand Her- 
mès, c'estcequiest produitpar lui ». Ecoute Hermès disant que l'amollisse- 
ment des substances destinées à être ramollies se fait à froid. II s'est expliqué 
nettement sur ce point à la fin de son écrit sur le blanchiment du plomb. 
Là aussi il parle de l'or. « "Voilà comment opère celui qui prépare le Tout «. 
C'est là aussi qu'il s'est expliqué sur ce que l'on doit filtrer le Tout par 
n'importe quel filtre. Cela n'a pas échappé à Agathodémon, et il parle de 
lavage du minerai et de sa purification, (qui a lieu) lorsque le Tout 
délayé et liquéfié traverse le filtre ou te chausse. Hermès dit : « Elle 
devient comme une lessive innocente (?) ». S'il se forme un dépôt, c'est la 
preuve que les substances et les minerais ne sont pas suffisamment pul- 
vérisés. 

2. Hermès s'est expliqué fortement sur ces choses en parlant des cribles. 



(1) C'est une opération de teinture j superficielle. — V. Introduction, p. 56, 
en or, par vernis ou par coloration | 58 à 60. 



CHOIX DU MOMENT FAVORABLE 



i57 



et disant : a Si les eaux se meuvent en tous sens, le crible lui-même 
semble s'écouler ». Elles doivent descendre ensemble, suivant le grand 
Hermès ; puis elles remontent aussitôt dans l'appareil destiné à en opérer la 
cuisson. Nous avons exposé ces choses dans notre discours, sauf en ce qui 
traite du moment opportun. Le moment opportun, c'est celui de l'été, alors 
que le soleil a une nature (favorable' pour l'opération. 

Marie s'en occupe, en décrivant les traitements du petit objet (i) : « L'eau 
divine sera perdue pour ceux qui ne comprennent pas ce qui a été écrit, à 
savoir que le produit (utile) est renvoyé vers le haut par le matras et le tube. 
Mais on a coutume de désigner par cette eau la vapeur du soufre et des 
arsenics sulfurés. A cause de cela tu m'as raillée, parce que dans un seul 
et même discours je t'ai exposé un si grand mystère ». 

3. Cette eau divine, blanchie par des matières blanchissantes, fait 
blanchir. Si elle est jaunie par des matières jaunissantes, elle fait jaunir. Si 
elle est noircie au moyen de la couperose et la noix de galle, elle fait noircir 
et réalise le noircissement de l'argent et celui de notre molybdochalque. 
Je t'ai parlé précédemment de ce molybdochalque, à l'occasion de notre 
argent traditionnel. Ainsi l'eau noircie, s'attachant à notre molybdochalque, 
lui donne une teinture noire fixe; et bien que cette teinture ne soit rien, 
tous les initiés désirent vivement la connaître. Or l'eau capable de prendre 
une telle couleur, produit une teinture rixe, l'huile et le miel étant éliminés. 

4. Le Philosophe dit aussi qu'une petite quantité de soufre natif suffit pour 
brûler beaucoup d'espèces et qu'il amollit les pierres et les métaux. Dans 
cette eau se dissout la composition sulfurée, comme il le dit en parlant de 
l'Androdamas. « Si tu mets du soufre apyre, tu produis une liqueur 
d'or (2). Pour la faire agir sur la composition des substances, on délaie la 
composition des matières sulfureuses ». De la mêmefacon, on la fait bouillir 
ou cuire. « Comprends bien, dit-il, que si tu mets du soufre apyre, tu 
produis une liqueur d'or. Au moyen d'un feu de sciure de bois, sur la kéro- 
takis, distille l'eau divine, jusqu'à ce qu'elle contienne (la couleur) d'or. Tu 
feras cuire en agitant légèrement, et en ajoutant les motaria (3) de la sanda- 



(i) Cp. III, XXI, 7. 

(2) Page 48, § lo. 

(3) C'est-à-dire le résidu de l'expres- 



sion dans un linge de la sandaraque 
décomposée, v. Oly.mpiodore, p. 112 
et 108. 



1 58 ZOSIME 

raque jaune. [Or ils ont dit les motaria, parce que ila composition) est épaisse 
comme du sang]. Fais cuire le produit fortement pendant 2 ou 3 jours, et 
après avoir pressé, verse le résidu de la préparation dans chaque vase: et il 
se forme de l'ios. Pébichius a dit aussi sur cette question : « Partagez la pré- 
paration en deuxparties, et mettez-enune moitié dans un vase de terre cuite et 
l'autre moitié sur le cuivre ; » voulant faire entendre ceci en un seul (mot) : 
la cuisson, par (le vase) de terre cuite, et Tiosis, par le cuivre. Or il a parlé 
précédemment du blanchiment, en disant que le cuivre est brûlé dans 
du bois de laurier ; c'est-à-dire le soufre natif (avec le cuivre) en présence 
des feuilles de laurier (i). Tu peux connaître par là le mérite des anciens, 
combien clairement ils ont expliqué toutes choses. En paraissant cacher 
toutes choses, ils ont dit clairement : « D'abord, sur des flammes légères, 
afin que l'eau de soufre soit absorbée en même temps ». Au sujet de ces 
flammes, Marie disait : « les flammes progressivement » ; puis : « le feu 
graduellement » ; afin de faire comprendre qu'il faut opérer suivant une pro- 
gression convenable, à partir (de l'instant) de la flamme. 

Le moment opportun est celui de l'été. La pourpre aussi exige une époque 
particulière pour les dissolutions et les refroidissements. De même, la 
gomme en larmes, pour s'écouler spontanément, veut la nature propre de 
l'été. J'ai pourtant entendu dire à quelques-uns que notre opération se fait 
en toute circonstance, et j'hésite à le croire (2). 



III. XVI. — SUR L'EXPOSE DETAILLE DE L'OEUVRE 

DISCOURS A PHILARÈTE (3) 

I. Voici dans quels termes Démocrite expose ces choses aux prophètes 
égyptiens : α Je t'écris, ô Philarète, pour t'exposertout au long la puissance 



(i) Voir la note 2, page suivante. | (3) Ce morceau renferme des extraits 

(2) A la fin de cet article, le ms. A. ' plus ou moins étendus, tirés de Démo- 

renvoie à un autre qui se trouve plus ' crite, et entremêlés de commentaires. 

loin : III, xxix, § 21. | 



EXPOSE DETAILLE DE L ŒUVRE l5g 

de l'art. Voici le catalogue des espèces : le mercure, tiré du cinabre, 
l'antimoine de Coptos, de Chalcédoine, d'Italie, la litharge, la céruse, le 
plomb, rétain, le fer, le cuivre, la chrysocolle, le claudianon, la cadmie, 
la pyrite, l'androdamas, le soufre, la sandaraque, l'arsenic, le cinabre. » 

2. « Les espèces suivantes sont employées pour l'or et l'argent; car, 
blanchies, elles blanchissent, et jaunies, elles jaunissent. Celles qui blan- 
chissent sont les suivantes :1a terre de Chio, l'astérite, la terre de Samos, la 
terre de Cimole et l'aphrosélinon. » 

3. « Les (espèces) qui se délaient sont celles-ci : le soufre natif, le sel de 
Cappadoce, les sels de toutes sortes, la fleur de sel, le calcaire, qui a été appelé 
aussi le suc laiteux du mûrier, (ou) du figuier (i), l'alun en lamelles, le misy, 
le chalcanthon, les feuilles de pêcher, les feuilles de laurier (2). » 

4. α Voici les (espèces) employées pour jaunir : la terre pontique, celle 
qui est brûlée, la terre attique, celle qui fournit le bleu mâle et le bleu 
femelle, commun aux deux teintures (3); et parmi les plantes, le ricin et la 
fleur de canhame, la chélidoine et l'ochumenon (basilic) (4); et, parmi les 
sucs, la gomme (5) ». Il disait au sujet de la gomme : « les sucs sont aussi 
employés pour la composition blanche ». 

5. Mettez en évidence les produits qui doivent être délayés plus tard, en 
vue de l'opération de Tiosis, et traitez (les) conformément à l'opinion 
d'après laquelle les corps qui n'ont pas de substance propre agissent con- 
venablement sans feu (6). 

Quelques-uns veulent employer au 2^ et au 3= rang dans l'opération de 
l'iosis, les plantes, telles que la fleur de l'anagallis et la rhubarbe, et les 
(espèces) semblables; quelques-uns emploient le safran et la racine de 



(i) Noms symboliques. 

(2) Ce sont les noms symboliques de 
quelques substances minérales, analo- 
gues aux nomsdonnés plus haut au cal- 
caire et tirés de la nomenclature pro- 
phétique [Introd., p. 10). De semblables 
substances minérales sont parfois dési- 
gnées dans d'autres endroits du texte 
sous le nom de plantes ; probablement 
parce que l'on en tirait des matières 
colorantes, ou fleurs., d'apparence ana- 



logue aux couleurs Λ'έσέΐ3ΐ65 et aux 
fleurs des plantes. V. p. 71, note 4, 
p. 80; p. 108, note 6; p. i23, note 6: 
p. 1 53, note 2 ; v. aussi p. 84, note 5, etc. 

(3| Théophraste parle de ces deux 
bleus (Introd., p. 245). Le bleu mâle 
paraît être une couleur de cobalt; le 
bleu femelle, une couleur de cuivre. 

(4I V. Lexique, p. S, note i. 

(5) Lexique, p. 10 

|6) V. l'article suivant, III, xvii, p. 167. 



1 6ο 



ZOSIME 



mandragore, celle qui porte de petits tubercules. J'ajouterai que sans elle 
rien n'est teint, et que toutes (les espèces) sont délayées en même temps 
qu'elle avec la gomme, dans l'opération de l'iosis. Mais tous ont rappelé 
qu'il ne faut pas détruire le ferment dans cette liqueur; et il en est de même 
pour le corps qui doit être teint. 

6. Si tu dois teindre en argent, (il faut) faire macérer en même temps une 
feuille d'argent ; pour teindre en or, c'est une feuille d'or. Car le blé engendre 
le blé, et le lion (engendre] le lion, et l'or (engendre) l'or (i). Projette, dit-il, 
de l'argent commun, et tu teindras. Car une seule liqueur est désignée pour 
les deux (teintures). 

Voici à présent ce qui regarde la teinture de la préparation (2). L'eau 
divine préparée suivant la vraie formule, celle qui est bien fabriquée, teint 
les préparations; et lorsque la préparation est teinte, alors elle-même teint à 
son tour. C'est pour cela que les ferments, les ferments préparatoires, les 
ferments acides, les ferments d'or et analogues sont tenus cachés. [Or 
en toutes choses tout est découvert par les gens intelligents.] 

7. Parlons des quatre corps qui résistent au feu, des (corps) qui servent de 
support (à la teinture), c''est-à-dire de la composition ultérieure. Après l'avoir 
composée, nous en prenons une partie, en y ajoutant de l'eau divine, jusqu'à 
ce que se produise la couleur et le ton du corps correspondant (3), selon 
Marie. Quand on a obtenu la composition ultérieure, les quatre corps qui 
servent de support, non-seulement on projette sur eux la composition du 
ferment d'or, mais aussi la composition de l'eau de soufre. On doit faire 
la projection sur les ^corps) que voici : le fer, ou l'étain, ou le plomb, 
ou le cuivre, etc. Tous ces corps subissent la projection. Ecoute ce qu''il 
dit dans le chapitre des deux compositions : « Si tu projettes sur du fer, 
(il s'affine); si tu projettes, sur du cuivre, il s'affine d'abord; si c'est sur 
du plomb, il perd sa fluidité ; si tu opères d'abord sur l'étain, il devient 
rigide. Projette ainsi, dit-il, et pour que tu ne te trompes pas, blanchis 
d'abord ». 



(i) V. la lettre d'Isis, p. 33. — Olym- 
PIODORE, p. 96. 

(2) Φάρ;ιαζον : c'est ce que les alchi- 
mistes latins appellent mcdicina. C'est 



la liqueur destinée à la teinture des 
métaux ; on lui communique d'abord à 
elle-même une teinture convenable. 
(3) L'or ou l'argent. 



EXPOSÉ DÉTAILLÉ DE l'œUVRE i6i 

8. Discourons maintenant sur l'affinage (i) du cuivre. Les espèces emplo- 
yées comprennent les feuilles de pèclier et de laurier (2), ainsi que les terres 
blanches, (les sucs) de mûrier et de figuier (3), le suc de tithymale, le natron 
roux, le sel de Cappadoce et les (substances) semblables . Dans cette liqueur, 
dit-il, dépose les écailles du cuivre (4I, pendant i5 jours et tu le trou- 
veras affiné, c'est-à-dire blanchi. Telle est la composition de la liqueur 
du soufre blanc. 

Voici ce que le Philosophe a exposé dans la dernière classe des liqueurs : 
te Certes le soufre blanc blanchit le cuivre. Mais sMl s'agit du soufre jaune, 
le cuivre est traité par la couperose et le sori ; puis, après Pavoir jauni, 
on met ce cuivre, en même temps que le soufre, dans du vinaigre, etc., 
afin qu'il devienne ios. » Il dit en effet, que la couperose produit la 
couleur d"or. Si la couperose est délayée avec le soufre, la pyrite et le 
sori, et le soufre jaune ajouté à ce mélange jaune; et si on le laisse 
déposer (sur le métal, afin qu'il le ronge), le soufre produit ainsi le 
jaune (5). 

9. Qu'est-ce donc que l'affinage, ou le jaunissement? L'affinage et le jau- 
nissement diffèrent entre eux seulement par la couleur : c'est-à-dire que 
l'affinage par le soufre (est) un blanchiment; tandis que l'opération de l'iosis 
est un jaunissement. Voyons ce qu'il dit encore : « Si tu veux amollir le fer, 
prépare des écailles (6) menues de fer; dispose une couche de terre 
de Samos; puis étends une seconde couche d'alun lamelleux.Tu obtiendras 
un métal mou et blanc. » Or, les espèces de cette nature appartiennent au 
(genre du) soufre blanc. Hermès, parlant du ramollissement, disait ensuite : 
« Et il sera blanchi ». C'est pour cette raison que le Philosophe disait : 



(i) Les mots affinage, affiné, sont 1 (2) Voir la note 2 de la p. iSg 

etnpoyés ici, faute de mieux, pour tra- ' (3Ί Le calcaire, d'après le texte de 

duire le mot grec ίς'ωτ.;. En réalité il la p. iSq, § 3. 

s'agit de la transformation du métal (4) Introd., p. 233. 

préalablement changé en ios (oxyde, , (5) La fin de cette recette confuse 

sulfure, sel basique) ; et qui est régénéré | semble répondre à l'affinage de l'or par 

avec une couleur nouvelle, provenant | un mélange complexe, analogue au 

de la formation d'un alliage, au moins cément royal {Introd., p. 14 et i5). 

superficiel, tel qu'un arséniure ou un , ((")) Fer oxydé des batitures (Introd., 

amalgame. j p. 252). 

21 



102 



ZOSIME 



« Mets en outre la moitié de la préparation blanche, c'est-à-dire du soufre 
blanc » (i). 

I o. C herchons maintenant ce que c'est que la rigidité. Le Philosophe (dit): 
α Prends du plomb blanc qui a perdu sa fusibilité, grâce à la terre de Chic 
et à l'alun. Ces espèces appartiennent (au genre) du soufre blanc. Or le 
soufre blanc, une fois blanchi, fait blanchir ». Démocrite (dit en- 
core) :« Lorsque tu auras affiné, amolli, donné de la rigidité et ôté la flui- 
dité, ou bien lorsque tu auras blanchi ». Le blanchiment (s'obtient) par le 
soufre blanc. Vois le Philosophe, pris d'un transport divin au sujet de ce 
soufre blanc : « Si la préparation devient semblable au marbre, il y a là un 
grand mystère; car elle blanchit le cuivre, c'est-à-dire elle l'affine; elle 
amollit le fer ; elle ôte à l'étain sa flexibilité, au plomb sa fluidité; elle rend 
les substances solides et les teintures fixes. 

Ces teintures, (ce sont) les espèces, depuis le mercure (2), jusqu'à la chryso- 
colle, celles qu'on appelle la fleur d'or. Quelques-uns ont parlé à bon 
droit de ce soufre, au sujet de toutes (ces choses). En effet, Stephanus (3), 
lorsqu'il disait: « les substances solides », parlait des quatre corps. D'autres 
disaient : « c'est l'eau divine, (c'est) le grand mystère entre tous, ce qui 
devient semblable au marbre, ce qui blanchit toute substance, ce qui blan- 
chit le corps du molybdochalque (4), c'est la fumée des cobathia (5). C'est là 
ce qui rend les teintures fixes, ce qui maintient solides les substances ». 
Or, si tu veux parler (de rendre) les substances solides, ce n'est pas pour 
que les substances amenées à une mollesse oléagineuse se crevassent, 
mais afin d'éviter la déperdition des (matières) qui ont coutume de dispa- 
raître par l'action du feu, depuis la vapeur sublimée jusqu'à la chryso- 
colle; attendu qu'il s'agit d'obtenir des teintures. Ecoute-le parler à ce 
sujet : « Il faut mettre, en outre, du fer, ou du cuivre, ou de l'étain, ou du 



(i) Le mot soufre blanc a dans tout 
ce passage un sens particulier. Il paraît 
s'agir des compositions arsenicales et 
sulfurées, destinése à produire soit un 
laiton tournant au blanc, soit un arsé- 
. niure métallique complexe, analogueau 
tombac ; peut-être . même tout alliage 
métallique blanc, dur et rigide. 



(2) D'après M. — ABKELb, l'argent. 

(3) Ce passage est dû à un commenta- 
teur de date plus récente. 

(4) De la magnésie, B. 

(51 Lexique, p. 10. — Olympiodore, 
p. 91, note 4. — Introd. p. 245 — 
En marge de M, on ajoute : l'eau du 
soufre apyre. 



EXPOSE DETAILLE DE L ŒUVRE 



l63 



plomb ». Voilà ce qu'il nomme des teintures : les quatre corps, lesquels 
une fois teints, teignent (à leur tour). Or ce qui teint les teintures et les 
choses teintes, (c'est) l'eau divine, le grand mystère, ce qui est semblable 
au marbre ; ce qui rend toutes choses aptes à l'opération, ce qui brûle le 
cuivre et le blanchit, ce qui fixe le mercure, ce qui affine, voilà le grand 
mystère de l'art tout entier. En effet, l'eau jaune est un mystère manifeste. 

11. Mets donc un peu de gomme et tu teindras toute sorte de corps. 
C'est là ce qui agit dans la calcination, le blanchiment, le jaunissement, 
la fixation du mercure, l'iosis. Lorsqu'il parle des substances solides, en 
traitant de la destruction des substances, il parle (de la perte) des espèces 
volatiles. Or ce soufre blanc est récapitulé dans les deux compositions; 
car il dit : « Si c'est sur le fer, il amollit d'abord, etc. ». C'est-à-dire 
blanchis d"abord toutes choses, comme il a été expliqué, lorsque tu auras 
affiné et ramolli, rendu rigide et non fluide; blanchis le Tout, les quatre 
corps qui servent de support. Tel est le début en suivant une marche uni- 
que, celle du blanchiment. Or le blanchiment (s'obtient) au moyen du soufre 
blanc. Le poids des soufres blancs se trouve dans la dernière classe, celle 
des liqueurs blanches, savoir : arsenic doré i once, (autant de) natron et 
matières semblables, pellicules des feuilles de pêcher et de laurier i once, 
(autant de) suc de mûrier, sel, etc. Il faut mêler ensemble ces matières, sui- 
vant la proportion des pesées. Le mercure va, dans les deux compositions, 
s'emparer de toutes (les matières), c'est-à-dire les ramollir; j'y reviendrai à 
propos du cinabre (i). Mais pour que cette amalgamation ait lieu, il ne faut 
pas délayer les deux compositions avec des blancs d'œufs, de l'eau de gomme 
blanche. Car dans ces (compositions), le mercure (2) a pour effet d'attaquer 
tout, de s'emparer de tout, de tout amollir. Je me suis expliqué là-dessus 
dans (le chapitre des) molybdochalques. 

12. Quelques-uns ont adouci l'eau divine, en la rendant plus épaisse, et 
ont repris les compositions avec le mercure. En effet, la composition 



(i) Le. : Au lieu du cinabre, « de l'ar- 
gent B. — Signe de l'argent couché 
ABKE. V. Introd., p. 120, PI. vin, 
1. 22. Le sens de ce symbole particulier 
est incertain. 



(2) Au lieu du mercure, ABK : « l'ar- 
gent • . Dans Lb l'argent est à l'accusatif, 
c'est-à-dire que c'est lui qui est atta- 
qué. Le mot mercure pourrait désigner 
ici notre arsenic {Introd., p. 289). 



164 ZOSIME 

blanche contient les œufs et la gomme. D'autres mettaient le Tout dans un 
grand vase de verre (1), luté tout autour, et ils faisaient chauffer sur un feu 
faible ; ils y plaçaient de l'eau divine, et cuisaient comme (on fait pour) la 
pourpre. Il faut proce'der dans la transformation comme on le fait avec 
le produit tiré de la mer, lorsque ce produit est changé en pourpre véri- 
table. Par suite, le Philosophe (dit) : « La céruse a une puissance différente 
en raison de Thelcysma (2', selon qu"il s'agit de celle qui sert à la teinture 
en or, c'est-à-dire en pourpre, ou bien de celle qui sert à la teinture en 
h lanc, c'est-à-dire en argent». La même composition délayée possède plusieurs 
sortes d'actions. « Toutes les substances (métalliques), dit-il, proviennent 
de la seule nature du plomb ; le cuivre ajouté, tu le sais, forme toute la com- 
position Î3) «. Voilàcommentiladésignéla mutation par l'helcysma, dans ses 
démonstrations: «Après avoir fait chauffer l'eau divine ». Par ce mot κ faire 
chauffer », ils ont désigné la production (delà) couleur. Ils ne se sont pas bornés 
àunirle mercure (4, ; mais, en outre, ils ont blanchi et jauni la composition, 
faisant chauffer sur un feu doux et ne laissant pas la fumée se dissiper par l'ins- 
trument. Car c'est en elle que réside l'esprit tinctorial. On fait cuire jusqu'à 
ce que la couleur soit répandue (dans toute la masse) ; les uns pendant neuf 
heures, d'autres pendant deux jours (5). Cela fait, on recouvre l'instrument 
avec une coupe et on le place sur une kérotakis, ou dans un matras, au- 
dessus du fourneau ; on chauffe le fourneau, à partir de ce moment, pendant 
un jour (6), d'autres pendant deux. On regarde à travers la coupe ce que 
devient la céruse, puis on enlève le produit. 

i3. Quelques-uns fabriquent du jaune [j) ; ils font un trou au milieu (du 
vase). A la partie inférieure on ne trouve que des scories, (la vapeur) s'étant 
séparée à la partie supérieure; car dans (la composition ) à deux couleurs, la 
scorie se rencontre avec le plomb. Après avoir détaché la scorie, on obtient le 



(4) Lb ajoute: « Au soufre ». 

(5) Β : Un jour et une nuit. — Lb : 
12 heures. 

(6) A : Un jour et une nuit. 

(7) Ou bien: « préparent du plomb, » 
à la fois : écume tirée des métaux et pro- j suivant la variante adoptée pour le 
duit (coquillage) tiré de la mer. I Texte grec, p. i65, I. 8. 



(i) Troullos, mot à m.ot, truelle. C'est 
quelque instrument inconnu. 

(2] Helcysma, scorie d'argent [Introd., 
p. 266). Il y a un jeu de mots fondé sur 
le double sens de ce mot, qui signifie 



(3) Molybdochalque. 



EXPOSÉ DÉTAILLÉ DE L ŒUVRE i65 

corps métallique. On pulvérise cette pierre et on l'expose au soleil, jusqu'à ce 
qu'elle soit blanchie. On prend la moitié du poids du produit, on y ajoute du 
mercure et du soufre comme complément, ainsi que de la gomme blanche. 
On hxe sur de la cendre chaude pendant un jour entier, jusqu'à ce que l'eau 
divine soit complètement desséchée. On ajoute donc de l'eau divine. Lors- 
que toute cette eau a été consommée, on la renouvelle, et Ton fait chauffer 
lesmatras pendant une heure, (sur un feu) indirect : on obtient ainsi la céruse. 
La substance encore bouillante est transportée sur du soufre apyre, et sur 
de l'eau de soufre, pour l'autre moitié du poids : on laisse déposer pendant 
(deux) jours, jusqu'à ce que l'ios soit produit. 

14. Quelques-uns enfouissent le vase dans le crottin de-cheval, pendant le 
même nombre de jours. On y met du cuivre, en ajoutant après la teinture 
du fer blanchi (i), si l'on veut fabriquer de l'argent. Si c'est de l'or, on délaie 
de nouveau avec le produit moitié de son poids de mercure et moitié de 
soufre (j'entends du soufre jaunel, ainsi que de l'eau de soufre natif et de la 
gomme. On fixe en chauffant par en dessous et l'on commence par faire 
cuire, pendant deux jours et deux nuits. Après avoir enlevé bouillant, on 
met de l'eau divine sur le résidu du soufre, et l'on fait chauffer pendant 
deux jours. Quand le produit est cuit à point, on ajoute de l'argent commun. 

i5. La préparation du blanc est celle-ci : soufre, arsenic, sandaraque, 
cinabre, en quantités égales, macérés d'avance ; sel de Cappadoce, autant ; 
fleur de sel, alun, lie de vin cuite, calcaire cuit, aphroselinon, misy cru et 
cuit, natron et sel, mêlés à parties égales avec de l'eau de mer. On expose au 
soleil pendant un nombre convenable de Jours, jusqu'à ce que la teinture 
devienne capable de résister au feu. Ensuite on délaie ces matières avec de 
l'eau divine, de façon à rendre la couleur stable à chaud. Je veux parler de 
l'eau blanche, ^obtenue) au moyen de la chaux délayée. Après avoir rendu la 
couleur stable, tu la mélanges, à raison d'une mine pour une demi-mine, 
et la quantité suffisante d'eau divine. 

16. L'eau de soufre obtenue au moyen de la chaux se fabrique de la 
manière suivante : Après avoir mélangé toutes les eaux du catalogue, par 
portions égales, ajoute des terres blanches jusqu'à ce que (le mélange) 



(i) Voir ni. XIII, p. i 54. 



1 66 ZOSIME 

devienne très blanc. Mets dans une marmite, installe l'appareil avec du feu 
dessous et reçois ce qui distille. Emploie ce produit pour le délaiement du 
soufre et la cuisson de la composition. 

17. Le soufre jaune se prépare comme il suit : soufre, arsenic, sanda- 
raque, cinabre, sori, couperose, chalcite, misy, alun, nalron, sel, bleu d'Ar- 
ménie; tout cela macéré d'avance. Délaie avec du vinaigre, en exposant au 
soleil pendant un nombre convenable de jours. De ce soufre tu projettes 
une demi-mine, pour une mine (de matière). 

18. L'eau du soufre pur se prépare comme il suit : les eaux du cata- 
logue, par portions égales ; terre pontique, terre attique, bleu d'Arménie ; 
on ajoute des plantes, c'est-à-dire du safran et de la chélidoine, en quantité 
double. Mets dans une marmite, et, après avoir joint les diverses parties de 
l'appareil, prends l'eau qui en sort (l'eau de soufre), destinée aux produits 
qui résistent au feu. Arrose la composition avec de la gomme, du mercure 
et de l'eau de soufre, comme je l'ai dit précédemment, le tout par moitié. 
Après avoir fixé sur un bain de cendres chaudes, jusqu'à ce que toute l'eau soit 
partie, fais cuire pendant 2 jours, jusqu'à ce que le produit soit devenu 
extrêmement jaune. Enlève le produit encore bouillant, mets-y le résidu 
de la préparation, et laisse déposer pendant un nombre convenable de 
jours, jusqu'à ce que le produit soit changé en ios. Après avoir desséché 
et pulvérisé, on conserve. C'est ce produit que l'on mêle avec l'argent 
commun pour teindre. Quelques-uns après avoir opéré l'iosis, enfouissent 
dans le crottin de cheval. 

19. lia été établi que toutes les espèces (sont) communes aux liqueurs : 
si ce n'est que les matières blanchies font blanchir, et les matières jaunies 
font jaunir. 11 faut savoir qu'après avoir accompli l'œuvre on doit mêler 
avec la composition. Quant à savoir ce qui teint le mieux, c'est un soufre 
dont tout le monde a parlé. Agathodémon, notamment, disait : « Prends 
du soufre, tantôt blanc, tantôt jaune, tantôt noir, tantôt enfin blanc fixe, et 
tantôt jaune fixe ». Il a donc montré, comme on l'a dit, que toutes les 
espèces (sont) communes aux liqueurs; si ce n'est que blanchies, elles 
font blanchir, et que jaunies, elles font jaunir. 



SUBSTANCES ET NON-SUBSTANCES 167 

III. xvii. — SUR CETTE QUESTION : 

QU'EST-CE QUE LA SUBSTAXCE SUIVANT L'ART, ET QU'EST-CE QUE 
LA NOi\-SUBSTAi\CE ? 

1. Démocrite a nommé substances les quatre corps métalliques ; il enten- 
dait par là le cuivre, le fer, l'étain et le plomb. Tout le monde les emploie 
dans les deux teintures (d'or et d'argent), et toutes les substances subissent 
les deux teintures. Toutes les substances ont été reconnues par les Egyp- 
tiens comme produites par le plomb seul ; car c'est du plomb que provien- 
nent les trois autres corps (i). Il a donc nommé substances les matières 
résistant au feu, et les matières qui n'y résistent pas : non-substances. En 
effet, les non-substances agissent d'une façon convenable, indépendamment 
du feu. 11 disait qu'elles sont engendrées par l'action des appareils et de la 
combustion ; tandis que le vrai résidu de la préparation, préparé sans l'ac- 
tion du feu, produit une teinture stable en blanc ou en jaune. L'emploi de 
la préparation fugace obtenue par la flamme détruit le jaunissement du 
molybdochalque défectueux, attendu qu'il le fait disparaître. Sur ce point il 
ne faut pas se tromper. Vois comme il s'exprime à cet égard : «. Amène à 
consistance visqueuse ; enduis avec la moitié de la préparation destinée à la 
cuisson et teins avec le reste, de façon que la couleur soit fixée sans le con- 
cours du feu ». 

2. On appelle non-substances les matières sulfureuses ne résistant pas au 
feu. Mais l'emploi des liquides convenables leur communique la propriété 
de résister au feu et d'y demeurer stables : car l'eau combat l'action du 
feu. C'est pour cela qu'il dit : κ La nature, acquérant en propre la qualité con- 
traire, devient solide et fixe, dominante et dominée ». Ainsi elle acquiert]^en 
propre la qualité sulfureuse, celle qui donne son nom à l'eau de soufre 
natif. Pourquoi parle-t-il aussi du contraire ? C'est que l'eau est le con- 



(i) On voit que les Égyptiens regar- 
daient le plomb comme le métal fonda- 
mental; sans doute en vertu d'une idée 



analogue à celle du mercure des philo- 1 Ititrod., p. 58). 



sophes et par ce qu'ils y faisaient résider 
la qualité métallique par excellence 
(voir, p. 102, note 2; p. io3, note 4, et 



1 68 ZOSIME 

traire du feu. Sa qualité liquide empêche que les matières soumises au feu 
ne s'évaporent et ne se volatilisent. Elles sont comme ensevelies dans Fhu- 
midité et retenues jusqu'à ce qu'elles se teignent. L'eau retient parce 
qu'elle est liquide. C'est pour cela qu'il dit : « La nature acquérant en propre 
la qualité contraire », etc. On a expliqué comment au moyen des liquides 
on obtient des produits qui résistent au feu; or, les liquides, c'est l'eau 
divine. 



m. xMii. — SUR CE QUE L'ART A PARLE 

DE TOUS LES CORPS 
EN TRAITANT D'UNE TEINTURE UNIQUE 

1. D'après le catalogue, on sait que Hermès et Démocrite ont parlé som- 
mairement d'une teinture unique, et les autres y ont fait allusion. C'est ainsi 
que Africanus dit : « Ce que l'on emploie pour la teinture, ce sont les 
métaux, les liquides, les terres et les plantes '. Chymes l'a déclaré avec 
vérité : « Un est le Tout, et c'est par lui que le Tout a pris naissance. Un 
est le Tout, et si le Tout ne contenait pas tout, le Tout n'aurait pas pris nais- 
sance (i). Il faut donc que lu projettes le Tout, afin de fabriquer le Tout ». 
Pébichius : « Par le moyen des quatre corps ». Marie : α Par le moyen de la 
feuille de la kérotakis ». Agathodémon; « Après l'affinage du cuivre, (son) atté- 
nuation et (son) noircissement, et ensuite son blanchiment, alors aura lieu 
un jaunissement solide ». Toutes les autres (matières) sont expliquées sem- 
blablement chez eux. 

2. Lorsque Marie parle de cette question, elle dit : « Il existe un grand 
nombre de corps métalliques, depuis le plomb jusqu'au cuivre >>. Lorsqu'elle 
parle des diplosis, elle dit : « Il y a, en effet, deux sortes de matières emplo- 
yées, tantôt l'alliage de cuivre et d'argent, tantôt l'alliage d'or et d'argent; le 
molybdochalque et tous les autres y sont compris » (2). Quant à la purifica- 



(i) Voir Introd., p. i32, i35, i3ô, les ,' (2) Introd., p. 56, 60, 64. 

axiomes de la Chrysopée de Cléopâtre. | 



LES QUATRE CORPS ALIMENTS DES TELVTURES I 6g 

tion de l'argent, ou à son noircissement, j'en ai parlé précédemment. Comme 
quoi une seule teinture s'applique à toutes (les matières), Marie seule le 
dit et le proclame en ces termes : « Si je parle du cuivre, ou du plomb, ou 
du fer, j'entends par là (leur) ios. » 



m. XIX. — LES QUATRE CORPS 

SONT L'ALIMENT DES TEINTURES 

1. Voici comment: Marie dit que le cuivre est teint d'abord, et qu'alors 
il teint. Leur cuiΛ're, ce sont les quatre corps. Voici les teintures : (elles 
comprennent) les espèces solides et liquides du catalogue, ainsi que les 
plantes; les solides, depuis la vapeur sublimée jusqu'à la chrysocolle. Quant 
à toutes les (espèces) liquides du catalogue, en réalité, il s'agit de l'eau 
divine. 

2. Ainsi, de même que nous sommes nourris au moyen des matières 
solides et liquides (réunies), et que nous sommes colorés seulement par 
leur qualité propre, de même se comporte leur cuivre ; et de même que nous 
ne sommes pas nourris au moyen de solides seuls, ou de liquides iseuls), 
de même aussi le cuivre ne l'est pas davantage. En effet, lorsque nous n'avons 
reçu (comme aliment) que de la matière solide, nous sommes enflammés, 
brûlés, empoisonnés ; de même aussi leur cuivre. Par contre, si nous n'avons 
pris que des boissons, nous sommes enivrés, nous avons la tête lourde, nous 
avons les^joues colorées, et nous vomissons ; (de même) aussi le cuivre. Lors- 
qu'il a pris la couleur de l'or, par l'action de l'eau divine, il est alourdi et 
rejette, et aussitôt après (sa teinte) devient fugace. Mais lorsque nous avons 
pris en bonne proportion une nourriture composée des deux ordres de 
matière, solides et liquides, nous sommes alimentés raisonnablement; nos 
joues se colorent raisonnablement et la faculté nutritive répartit la nourri- 
ture dans l'estomac, en raison de sa faculté de la retenir. De même aussi le 
cuivre, recevant les solides d'un côté à titre d'aliment, se nourrit d'autre 
part de l'eau divine unie à la gomme, à titre de vin; il se colore, en raison 



lyo 



ZOSIME 



de la faculté de retenir qui réside en lui. C'est ainsi que dans (l'ouvrage) 
précité, elle a dit : « Les sulfureux sont dominés et retenus par les sulfu- 
reux ». De là cette vérité : « La nature charme, vainc et domine la nature ». 

3. « De même, dit-elle, que l'homme est composé des quatre éléments; de 
même aussi le cuivre; et de même que l'homme résulte (de l'association) des 
liquides, des solides et de l'esprit; de même aussi le cuivre. Or Apollon, 
dans ses oracles, dit que l'esprit est la vapeur : 

« Et un esprit plus noir, humide, pur » (i). 

4. Marie a parlé convenablement de la vapeur (en disant) : « Le cuivre 
ne teint pas, mais il est teint; et lorsqu'il a été teint, alors il teint; lorsqu'il 
a été nourri, il nourrit; lorsqu'il a été complété, il complète ». Bonne santé. 



m. XX. — IL FAUT EMPLOYER L'ALUN ROND 

DISCOURS CONTRADICTOIRE (2) 

I. Tu sais que : Un est le Tout et que du Tout naît le Tout. Or il faut 
savoir, comme nous l'avons démontré dans nos commentaires précédents, 
que les philosophes désignent sous le nom unique d'un corps tous ses déri- 
vés; principalement lorsqu'ils parlent du cuivre et du corps de la magnésie. 
Non seulement la vapeur sublimée rend le cuivre sans ombre; mais encore 
le cuivre admet toutes les espèces, de même que le corps de la magnésie se 
fixe avec toutes. En effet il dit : « Fixe le mercure avec le corps de la magné- 
sie (3). Chercherons-nous donc à retenir la vapeur sur le Tout, afin de le 



(i) Même citation, page i52. 

(2) Le sous-titre vient probablement 
de ce que cet article est tiré d'une dis- 
cussion contradictoire. Cet article a pour 
but d'expliquer le blanchiment des mé- 
taux par le mercure; la préparation de 
celui-ci au moyen du cinabre mis en 



contact avec divers métaux, et finale- 
ment l'emploi du sulfure d'arsenic (dé- 
signé par le nom d'alun rond) pour 
teindre le cuivre et les alliages qui en 
dérivent, à la façon du mercure. 

(3) Démocrite, Questiotts naturelles 
et mystérieuses, p. 40. 



L ALUN ROND 



171 



fixer de cette manière ?Tous les écrits (disent) ^a55zw : «Après avoir retenu la 
vapeur ». Or nous avons appris par l'expérience que s'il n'y a pas d'or, 
d'argent, d'étain, de plomb, la vapeur ne s'absorbe pas : que ferions-nous 
donc des pierres et du fer (i) ? 

2. Parmi les écrits, les uns disent : II faut réduire le tout en bouillie et faire 
absorber l'eau de gomme: d'autres mettent en avant la vapeur (sublimée). 
Quant à moi je trouve préférable de broyer avec le cinabre. On sait que la 
cuisson de cette matière produit le mercure. C'est de cette façon qu'on le 
prépare. En effet, les espèces traitées au soleil, au moyen de Feau ou du vinai- 
gre, engendrent la vapeur (sublimée). Cela, nous le savons par expérience. 

Tous les écrits et (notamment) Chymes et Marie parlent d'un mortier de 
plomb et d'un pilon de plomb (3). On y délaie la chaux et le cinabre, avec le 
vinaigre, au soleil, jusqu'à ce que le mercure se développe. On produit 
le même effet avec l'étain. Les (espèces) chauffées, ou calcinées, ou fixées, 
ou teintes, sont susceptibles de fournir le mercure, si l'opération est faite sui- 
vant les préceptes de Fart. Quelle que soit celle de ces matières que l'on tra- 
vaille, si elle est du cinabre en puissance, elle fournit de la vapeur et celle- 
ci s'échappe, le mélange étant délayé avec toutes sortes de corps. 

3. On dira peut-être qu'il est préférable de broyer (le mercure) préala- 
blement fixé et changé en ios; attendu que les écrits ne parlent pas d'une 
simple fixation. Mais, suivant tous, la vapeur blanche, projetée sur notre 
cuivre, en fait de l'argent sans ombre. De même Stephanus, en présence de 
toutes les espèces, imagine qu'il s'agit d'une simple (fixation) par toutes les 
espèces. Mais, si l'on n'emploie qu'une simple fixation, sachez tous que l'on 
ne fait rien par là. En effet, la vapeur s'évapore pendant la fixation dans le 
feu et, l'esprit tinctorial étant perdu, on n'obtient rien ; tandis que si le cina- 
bre est cuit avec les espèces, l'esprit n'est pas perdu. Cet esprit, c'est-à-dire 
la vapeur chauffée par le feu et poussée à la volatilisation, est retenu par 
les corps congénères qui y sont unis, notamment par l'étain (3). 



(i) Ces matières n'absorbent pas le 
mercure. 

(2) Pour broyer le cinabre et réduire 
le mercure. Dans Pline, on produit 
cette réduction, en broyant le cinabre 



avec du vinaigre dans des mortiers de 
cuivre, avec des pilons de cuivre : H. N. 
XXXIII, 41. 

(3| Lb porte, au lieu de l'étain : Her- 
mès; le sisne étant lemême àl'oriaine 



172 



ZOSIME 



4. D'après certain auteur, on doit se servir de Palun rond (i), au lieu de la 
vapeur (du mercure). Marie s'exprime conformément à cette opinion, lors- 
qu'elle dit : « L'infusion des teintures a lieu dans des fioles vertes ; soumises 
à un feu graduellement croissant. Le fourneau en forme de four a des 
mamelons, à sa partie supérieure. Si tu ne peux réussir, emploie le double 
d'alun rond, couleur de cinabre (2); ce qui vaut mieux pour atteindre le 
même résultat. Avec d'autres pâtes on réussit aussi. En effet la vapeur 
sublimée se fixe seulement sur les quatre corps; quelques-uns disent qu'elle 
est absorbée par les autres corps, avec le concours de la chrysocolle. Pour 
ma part, je sais bien que la chrysocolle seule ne la retient pas; (mais) les 
corps métalliques morts et délayés conservent tous la vapeur » (3). 

5. lia été dit par Agathodémon que la chrysocolle et la vapeur sont amies 
l'une de l'autre ; (la chrysocolle) la retient ; l'une agit comme la limaille (4) . . . 
l'autre, même broyée, n'a pas l'adhésion du cinabre (5). L'une et l'autre, 
étant délayées ensemble à l'état sec, s'amalgament. Mais la vapeur en puis- 
sance agit sur le cuivre en puissance (6) et ils s'unissent ainsi. 

6. Il faut chercher comment la vapeur est absorbée par toutes choses, non 
seulement par les corps métalliques à l'état vivant et délayé, mais encore à 
l'état brûlé. En fait, elle est absorbée par les métaux, surtout ceux qui 
tirent leur origine du cuivre (7). Si tu ne réussis pas, mets le double de 
cinabre. On réussit ainsi avec tout ; c'est là ce que le Philosophe veut expri- 
mer en disant: « Il te faut comprendre toutes choses et d'abord ne pas te 



{Introd. PI. I, 1. 7; p. 104). — Ce pas- 
sage signifie que le sulfure de mercure, 
étant réduit par un métal, ce métal fixe 
en même temps le mercure, si l'on 
opère par digestion prolongée ; tandis 
qu'une action brusque met h nu le mer- 
cure, qui s'évapore. 

(i) C'est-à-dire employer le sulfure 
d'arsenic, ou son dérivé (c'est ici 
l'acide arsénieux, synonyme de l'alun ; 
v. p. 82, note 6), au lieu du cinabre ou 
du mercure. 

(2) Réalgar [Introd., p. 238 et 244, 
article Cinabre). 

(3) Sans doute à la condition de les 



ramener simultanément à l'état mé- 
tallique par des agents réducteurs (?). 

(4) Des métaux qui s'unissent au mer- 
cure. 

(5) C'est-à-dire que l'emploi de l'arse- 
nic sublimé ne blanchit pas les métaux 
aussi facilement que celui du cinabre. 

(6) C'est-à-dire qu'au lieu d'employer 
le cuivre libre et le principe colorant 
et volatil tiré de l'arsenic à l'état libre, 
il faut opérer sur des composés suscep- 
tibles de les engendrer. 

(7) C'est-à-dire par les alliages à base 
de cuivre, ou supposés tels. 



LES SOUFRES 



173 



relâcher de l'art; car la méditation mène au chemin véritable ». Ces choses 
ont été rapportées par moi, qui voulais montrer que l'alun rond agit sem- 
blablement, ainsi que l'a dit surtout la divine Marie. 



111. XXI. 



SUR LES SOUFRES '•' 



i.Ne m'as-tu pas demandé l'explication concernantles soufres, demeurant 
Jusqu'à ce jour fidèle à ton serment ? Cette explication te sera donnée 
en temps opportun. Tu sais que ce n'est pas seulement le Philosophe qui 
a mentionné les soufres, mais encore tous les prophètes ; car, sans les soufres 
il n'y aura rien, c'est-à-dire sans l'eau divine. En effet toute la composition 
est absorbée par elle; c'est par elle qu'elle est cuite; par elle, qu'elle est 
brûlée; par elle, qu'elle est fixée; par elle, qu'elle est teinte; par elle, qu'elle 
subit l'iosis et par elle, qu'elle est affinée (2). Car il dit : « Mets de l'eau 
de soufre natif et un peu de gomme: tu teins par là toute sorte de corps ». 
Ecoute encore le même auteur : « Laisse descendre et le produit se forme (3) : 
c'est là le mystère manifeste ». Mais quelqu'un dira : Qu'est-ce qui ressem- 
ble à l'eau divine, parmi les sulfureux ': — Nous lui répondrons : d'abord 
qu'est-ce qui a opéré avec autre chose que les eaux divines ? Or si (personne) 
n'a opéré autrement, c'est avec raison que mon Philosophe n'a pas parlé 
d'autre chose que ce que nous comprenons (par là'. 

2. On appelle donc divine l'eau de soufre. Ecoute bien. On appelle divine 
la vapeur sublimée, émise de bas en haut. De même aussi, la cendre for- 
mée sur les parois des conduites de fumée est appelée divine. Semblable- 
ment aussi les gouttes jaillissantes des bains; les gouttes qui se fixent 
aux couvercles des chaudières, on les appelle pareillement divines. Le 
mercure blanc, on l'appelle encore divin, parce que lui aussi est émis de 
bas en haut 14. 



(i) Β : « Sur les eaux divines ». 

(2) Cp. p. 147. 

(3) Cp. Stephanus, édition Ideler, 
p. 247, 1. 21. 



(4) Cette phrase répond à l'axiome : 
« En haut les choses célestes, etc. » 
(Introd., p. 162 et i63); le nom d'eau 
divine correspondant aux choses cèles- 



174 



ZOSIME 



3. Les anciens (i) ont l'habitude de faire cuire les sulfureux, en les 
chauffant sur un feu léger dans des fioles. Or ce que le feu effectue par 
artifice, le soleil l'effectue par le concours de la nature divine. Le grand 
Hermès dit : « Le soleil qui fait tout ». Hermès dit encore partout : 
« Expose au soleil et délaie la vapeur au soleil ». Çà et là il désigne le soleil. 
Le feu solaire accomplit toutes les opérations que nous avons dit précé- 
demment s'effectuer dans des fioles. L'autre composition est bouillie de 
cette façon avec la saumure jusqu'à blanchiment. Il en est de même des 
choses dont il nous parle comme exécutées sous la canicule et sous l'influence 
solaire, ainsi que nous l'enseigne l'expérience des deux procédés. 

De même que le levain du pain, employé en petite quantité, fait lever une 
grande quantité de pâte ; de même aussi la petite feuille d'or ou d'argent 
engendre toute la poudre de projection (et} fait fermenter toutes choses. 

Si nous entendons dire 3, 5 et 7, on veut faire entendre le total i5. 

Voilà comment ils jugent à propos d'opérer. On fait tout amollir dans 
des vases de verre; car les poteries de terre doivent être écartées dans 
l'opération de l'iosis, de crainte qu'elles n'absorbent la teinture et la fleur 
de la teinture. Leur nature réceptrice se sature d'abord et se teint avec la 
tieur d'or, et ensuite la scorie du cuivre n''absorbe plus la fleur de l'iosis. 

4. Là, nous opérons la teinture dans des vases de verre, vu qu'ils se 
prêtent convenablement à l'iosis. Mais il ne faift pas toucher (la teinture) 
avec les mains, carelle est mortelle. Lorsque l'ory a été dissous, c'est le plus 
délétère de tous les métaux. 

Les uns délaient avec l'ios, ce que tu as appris à connaître : j'entends le 
soufre ; ils (en) enduisent la feuille d'argent. 

En opérant de cette façon, ils font chauffer progressivement l'appareil 
de l'art, sur un fourneau arrondi, dans un creuset disposé sur des gradins : 
et l'or se produit. 

5. Quelques-uns, et Marie (entre autres), ont mentionné la figure d'en bas. 



tes et en même temps au soufre, par 
le double sens du mot grec. — On voit 
aussi par ce paragraphe quel sens com- 
préhensif avaient les mots : soufre 
ou divin, eau de soufre ou eau divine ; 



mots entre lesquels règne une perpé- 
tuelle confusion. 

(i) Ce qui suit se compose d'une 
série d'alinéas, pour la plupart sans 
liaison les uns avec les autres. 



LES SOUFRES 



175 



« C'est ainsi qu'ils ont préparé, le mercure, dit-elle, ainsi que le soufre et 
l'ios, en délayant Tensemble au soleil jusqu'à ce que le tout devienne ios. 
Ils disent que celui-ci (ainsi préparé) est plus actif. Quelques-uns ont 
accompli cette iosis au soleil seulement, sans rien ajouter, et ils affirment 
qu'ils ont obtenu l'objet de leur recherche. D'autres ont délayé avec l'eau 
divine, affirmant que c'est là leur soufre; — c'est aussi leur mercure (i). J'ai 
admis l'opinion de ceux-ci, plutôt que celle des autres. D'autres projetaient 
du mercure, tantôt cru, tantôt à l'état de concrétion jaune (2. Quelques-uns, 
après l'opération de l'iosis, n'ont rien effectué au delà. 

6. Quant aux philosophes, ils s'exprimaient par énigmes au sujet de 
(l'opération qui succède àj l'iosis, disant: « Pour teindre l'or, il vaut mieux 
opérer après l'iosis ». D'autres, parmi les hiérogrammates qui ont écrit uni 
quement sur cet art, en s'occupant du délaiement (3), disaient que l'iosis 
seule fait tout, et principalement l'ios. Cela leur convenait ainsi. D'autres, 
après avoir fait cuire, faisaient chaufier et mettaient au feu, à la suite 
de la fonte; ceux-ci préféraient traiter le Tout par délaiement. Ceux qui 
voulaient n'avoir recours qu'au blanchiment, enduisaient une feuille 
d'argent, faisaient chauffer et cuire. Ils polissaient jusqu'à ce que tout eût 
absorbé la matière délayée, en opérant avec l'eau (de soufre ?), le mercure et 
quelque substance semblable. 

7. Comme dans la cuisson de l'art diverses couTeurs se manifestent, Aga- 
thodémon plus que tous s'est préoccupé des délaiements. En cela ils sont 
d'accord pour enduire le petit objet (4) avec du soufre, de la chrysocolle et de 
la fleur de sel 'délayés). « Si tu t'aperçois, dit-il, que certaines substances sont 
brûlées, fais chauffer et délaie au soleil, jusqu'à ce que (la couleur) se déve- 



(1) Voir la note 2 de la page suivante 
et celle de la page 166. 

(2) Introd., p. 104, PI. I, 1. 21; et 
p. 112, PI. IV,1. 17. Est-ce l'oxyde de 
mercure précipité ? 

(3) On remarquera les sens multiples 
du mot Xz'.ito, et du substantif corres- 
pondant Xc'ojs:;. Il s'agit, suivant les cas : 
soit de polir la surface dun métal, ou 
de la rendre lisse à l'aide d'un vernis; 
soit de broyer une poudre ; soit de déla- 



yer cette poudre dansunliquide (délaie- 
ment := λΞ'.ώσ:αον dans le Dictionnaire 
Français-Grec moderne de Byzantius), 
ou de la léviger; soit de saupoudrer la 
poudre sèche, ou d'étendre la poudre 
délayée dans un liquide visqueux, à la 
surface d'un métal, lequel se trouvera 
verni ou teint après avoir subi l'action 
du feu. Dans le § présent, ce dernier sens 
est surtout applicable. 
(4) Voir p. i57, § 2 



Ij6 ZOSIME 

loppe. Par là, ils ont de préférence indiqué la cuisson et le délaiement. Ils 
agissent ainsi pour montrer la puissance de la préparation : prenant des 
objets d'argent et les couvrant d'un enduit jusqu'à moitié, ils font chauffer 
la préparation; et lorsqu'ils enlèvent l'objet, il est doré dans la partie 
enduite, tandis que l'autre (partie) reste intacte (i). 
Telle est l'explication concernant l'eau divine. 



III. XXII. — SUR LES MESURES 

1 . L'explication concernant les mesures met en évidence tout le mystère 
de la cuisson ; car c'est là la composition, c'est là le poids, c'est là le blan- 
chiment, c'est là le jaunissement. Or, dans le discours sur la composition, 
ces matières (ont été traitées en passant), et il en a été de nouveau question 
(dans le discours) sur le cuivre et l'iosis. Il paraît employer ce plomb, lors- 
qu'il dit : « saupoudre avec du plomb ■> . Il ne parle pas du plomb simplement, 
mais il ajoute: « avec notre plomb noir, provenant du minerai de Coptes 
et de la litharge ». Or l'opération de saupoudrer me parait être un délaie- 
ment, comme je le montre d'après tous les écrits, dans mon Traité sur 
l'Action, en y parlant du poids . Ils ont l'habitude de peser ensemble secrè- 
tement les choses au moyen desquelles ils brûlent, ou saupoudrent, ou 
projettent. Ils pèsent le plomb destiné au saupoudrage : le blanchiment 
est soumis à la pesée ainsi que l'ios, lors de la projection. En effet : « rejette, 
dit-il, la moitié de la préparation blanche, etc. ». 

2. Ainsi toutes choses ont été cachées dans toutes les opérations de l'art, 
relativement à la pesée comparative et à l'iosis. Je dis toutes choses en même 
temps : attendu que si le soufre prédomine dans la coupe, on ne voit pas la 
composition placée au-dessous, de façon à connaître quand elleestblanchie 
par (l'action du) soufre lui-même. C'est lorsqu'il devient blanc, que l'on 
reconnaît que la (composition) située au-dessous a été blanchie. Par suite. 



(i) Ce dernier § indique clairement i ficielle, comme dans les Papyrus de 
qu'il s'agit de donner à un objet d'or- ι Leîde : Introd., p. 5g et 60. 
févrerie une coloration en or super- 1 



COMMENT ON BRULE LES CORPS lyy 

Agathodétnon disait de prendre (chaque préparation del soufre (Γι, qu'il fût 
blanc ou quelconque (2). C'est son état qui indique la cuisson. On enlève et 
on fait chauffer (le produit) avec le surplus du soufre; il le sépare (en deux 
portions ?), plutôt qu'il ne l'affine; car il s'empare de (la composition) 
blanchie. Si on le laisse (trop longtemps), il tourne au jaune. 

C'est pourquoi le soufre produisant le blanchiment, nous chercherons 
le poids du Tout d'après les philosophes (?]. On prend dans la iclasse der- 
nière des liquides, une once d'arsenic et moitié autant de natron ; des pelli- 
cules de feuilles de pêcher encore tendres, deux onces; du sel, la moitié; 
du suc de mûrier, une once. Puis on délaie tout cela avec de l'alun 
lamelleux et du vinaigre, ou de l'urine, ou de la lessive de chaux, jusqu'à 
ce qu'il se forme une liqueur. Ensuite, on teint les feuilles métalliques?) 
ternies; puis on fait disparaître l'ombre du métal. 11 faut mettre tous les 
résidus, et, avant tout, une partie d'arsenic et de sandaraque, deux parties 
de chaux, ainsi que les eaux divines. Après avoir obtenu une liqueur 
blanche semblable à du marbre, on arrose avec elle; ou bien l'on y fait 
cuire dans le vase [Troullon] (4) la composition susdite. 



111. XXIII. — COMMEM ON BRULE LES CORPS 

T. Cherchons maintenant, d'après les philosophes, ce que c'est que 
brûler les corps ; car l'explication concernant les poids y aboutit et 
l'ensemble (de notre étude) renferme (cette question). Introduis le Philo- 
sophe disant : « Prends la vapeur (qui provient) de l'arsenic, fixe-la suivant 
l'usage; ajoute du cuivre ou du fer à (la préparation) sulfureuse, et le métal 
blanchit ». Quelques-uns expliquent le (mot) « sulfureuse » par « brûlée » ; 
car ceux-ci dans leur ignorance brûlent le cuivre avec le soufre, et le fer 
avec la magnésie. Or ce n'est pas là brûler, mais détruire. L'opération de 



(Γ) Au-dessus du signe du soufre, Ε 
écrit celui du mercure; et Lb donne à 
la place de ces signes le nom du mer- 
cure en toutes lettres. 



(2) Cp. p. 106, i 19. 

(3) Voir p. 161, § 8; p. i63, | 1 1, etc. 
(4)Cp. p. 164. 

•23 



lyS zosiME 

brûler dans le Philosophe est nommée blanchiment. De même que raffi- 
nage et les autres opérations ont été démontrés être un blanchiment; de 
même aussi l'opération de brûler dont il parle ici est un blanchiment; 
dans le second (cas), c'est un jaunissement. 

2. Ainsi, le Philosophe brûle le cuivre au moyen de l'eau de soufre, 
pratiquant une décoction, comme il a été dit précédemment. « En effet, dit-il, 
mets (y) la moitié de la préparation blanche : ce sera le premier degré. 
Fais la cuire. Nous conservons l'autre moitié pour l'iosis. « C'est aussi 
pour cette raison que Pébichius, passi?n, disait : « Partagez la préparation 
en deux parties. Brûlez le cuivre dans du bois de laurier 'i), c'est-à-dire dans 
la composition blanche; caries corps brûlés de cette façon avec des feuilles 
de laurier, après avoir été cuits dans l'eau de soufre, sont blanchis en même 
temps. Tel est le (précepte). Emploie du cuivre ou du fer sulfuré; par ce 
(procédé), il sera aussi blanchi ». Agathodémon donne le même conseil : à 
savoir que les corps doivent bouillir et cuire avec la vapeur dans l'eau divine. 
De cette façon il y a opération de brûler et blanchiment. Car à l'occasion 
de l'étain le Philosophe supposait la cuisson : « Tu feras cuire la vapeur 
indiquée précédemment dans l'huile de ricin ou de raifort, après y avoir 
mélangé un peu d'alun ». Il dit ensuite : « Fais les mélanges de l'étain, etc. 
et toutes choses seront traitées jusqu'au bout avec deux classes (de corps) seu- 
lement ». Après avoir parlé des jours, il a mentionné toutes choses; après 
avoir parlé des huiles, il a mentionné l'eau divine; à la suite de l'alun, 
le soufre; à la suite de l'étain, les deux formules; car la vapeur (sublimée) 
imprègne ce métal (2). 

3. Les projections (se font) encore ici avec les liqueurs de soufre; tandis 
que la cuisson concerne l'ensemble, qui (est) une combustion, ou une décoc- 
tion et un blanchiment. C'est par là que les corps sont brûlés et cuits. 
Cette opération (est celle) qui a été proclamée de tout temps ; celle que 
tous les écrits enseignent en termes mystérieux, (en prescrivant de) brûler 
le cuivre avec le soufre. Mais les autres (modes de) chauffage sont des des- 
tructions, plutôt que des combustions. Le cuivre, s'il est brûlé, (devient) un 



(i) Voirp. lig. — Ce mot paraît signi- 1 porte au blanchiment des métaux par 
fier un sulfure arsenical. I la vapeur de l'arsenic, avec le concours 

(2) Toute cette description se rap- I de la liqueur appelée eau divine. 



MESURE DU JAUNISSEMENT 



•79 



cuivre propre à tout et apte à la teinture; en disparaissant, il devient élec- 
trum. Si l'on force le feu, il devient jaune, la moitié du soufre étant brûlée. 
11 faut le quart de magnésie. Ainsi nous ajoutons 4 onces de cuivre, i once 
de fer, 6 scrupules de magnésie; 2 ciialques (i) d'étain et de plomb, de la 
cadmie, du claudianon, de la chrysocolle, du cinabre, en proportion du 
nombre d'onces des métaux. Si tu procèdes en proportions égales, para peu 
près, tu peux réussir. Mais opérer dans ces conditions, c'est laborieux et 
peu sensé. Il faut procéder par pesées. Démocrite ayant dit : « Rien n'a été 
omis, rien ne manque » ; certes, par le mérite de Démocrite ! rien n'est laissé 
en arrière : la composition des corps dissous, c'est-à-dire la montée de l'eau 
divine et de la vapeur, nous l'avons exposée sincèrement; et nous avons 
donné par là l'interprétation du Livre. Maintenant que nous avons décrit la 
mesure pour Pacte de brûler, examinons celle du jaunissement. 



1Π. XXIV. — SUR LA IMESURE DU JAUNISSEMENT 



1. Pourquoi Agathodémon a-t-il écrit sur ce sujet? Ce n'est pas en vue 
d'enseigner la mesure, mais pour dire qu'il faut employer en safran et en ché- 
lidoine le double des autres herbes; car celles-ci ont de plus grandes pro- 
priétés tinctoriales. 11 règle la proportion, en raison du soufre blanc. L'eau 
tirée des soufres, des jus et des herbes, est appelée ici eau de soufre pur. 
C'est avec cela qu'ils arrosent et font cuire la composition blanche: elle 
est jaunie par là. Fais cuire, comme tu l'as entendu dire précédem- 
ment, en enlevant dès que la matière jaunit. C'est la mesure du jaunis- 
sement. Telle est l'explication concernant la mesure, annoncée plus haut. 

2. Il faut savoir que pendant qu'on accomplit l'œuvre, plusieurs causes 
concourent, les unes visibles à l'œil nu, les autres non. Les premières sont 
les espèces lavées ou mélangées, le molybdochalque et les similaires, la 
pyrite et les similaires. Il ne faut pas que la pyrite et l'androdamas soient 



(i) ichalque=; 8e d'oboles ο gr. ogi. 

Lb dit «de mercure », au lieu d'étain; 

probablement parce que le copiste a 



donné par erreur au signe d'Hermès le 
sens moderne de mercure, au lieu du 
sens ancien d'étain {Inti'od., p. 84). 



i8o 



ZOSIME 



traités d'avance par le vinaigre, d'après ce que disent les écrits, afin d'éviter 
que leur partie cuivreuse ne se change en ios; — -plus tard elle sera mélangée 
avec le cinabre et ses similaires. Il est permis (de les exposer) au soleil, ainsi 
que les autres choses semblables. 

3. Marie (place) en première ligne le molybdochalque et les (procédés de) 
fabrication. L'opération de brûler (est) ce que tous les anciens préconisents 
Marie, la première, dit: « Le cuivre brûlé avec le soufre, traité par l'huile 
de natron, et repris après avoir subi plusieurs fois le même traitement, 
devient un or excellent et sans ombre. Voici ce que dit le Dieu : Sachez 
tous que, d'après l'expérience, en brûlant le cuivre (d'abord), le soufre ne 
produit aucun effet. Mais lorsque vous brûlez (d'abord) le soufre, alors 
non-seulement il rend le cuivre sans tache, mais encore il le rapproche 
de l'or ». Marie, dans la description située au-dessous de la figure, le 
proclame une seconde fois, et dit: « Ceci m'a été gracieusement révélé 
par le Dieu, à savoir que le cuivre est d'abord brûlé avec le soufre, puis 
avec le corps de la magnésie; et l'on souffle jusqu'à ce que les parties sul- 
fureuses s'en échappent ayec l'ombre : (alors) le cuivre devient sans ombre ». 

4. C'est ainsi que tous brûlent. C'est ainsi que dans la chimie (μδζα) (1) de 
Moïse on brûle avec du soufre, du sel, de l'alun et du soufre (j'entends le 
soufre blanc). Ainsi encore Chymes brûle dans beaucoup d'endroits, sur 
tout lorsqu'il opère avec la chélidoine. Ainsi dans Pébichius, l'opération de 
brûler dans du bois de laurier (3) est exposée énigmatiquement etpar péri- 
phrase; les feuilles de laurier signifiant le soufre blanc. Telle est l'explica- 
tion concernant les mesures. 

5. Voici ce que Marie a dit, çà et là, dans mille endroits : « Brûle notre 
cuivre avec du soufre et, après avoir été repris, il sera sans ombre i>. Non seu- 
lement elle sait le brûler avec le soufre blanc, mais encore le blanchir et le 
rendre sans ombre. C'est aussi avec le (soufre) que Démocrite brûle, 
blanchit et rend sans ombre. Et encore, « non seulement ils brûlent le soufre 
jaune, mais ils rendent le métal sans ombre et le jaunissent». Voici ce que 
dit Démocrite: « Le safran a la même action que la vapeur; de même que 



(i) Voir sur le mot [j.â.'Ça..Inlrod..p.2og 
et 257, et la Diplosis de Moïse, p. 40. 



(2) Voir p. I 59, § 3 et note 2; p. 1 78, 
note I. 



SUR L EAU DIVINE 



l8l 



la casia par rapport à la cannelle ». Dans la chimie de Moïse, vers la tin, 
pareillement, il ν a ce texte : « Arrose avec Teau de soufre natif, il devien- 
dra jaune et sans ombre »; c'est-à-dire évidemment, brûlé. 

6. Telle est l'opération de brûler; tels sont le blanchiment, le jaunisse- 
ment, et dans les deux (cas), le fait de rendre (le métal) sans ombre. Brûlant 
et reprenant de cette manière, vous rendrez le cuivre pareil à l'or (et) sans 
ombre, apte à la diplosis de l'argent et de l'or (i). Mais personne, à moins de 
connaître toute la route, ne pratiquera bien la diplosis; autrement il agi- 
rait comme celui qui dessécherait des raisins encore verts. Quelques-uns 
placent, dans tous leurs pots de terre des vases de verre carrés, pour faire 
cuire et digérer sur la kérotakis (bain marie ; et ils les appellent lécythes 
(flacons). Agathodémon prescrit de délayer fortement, en se conformant à la 
marche suivie par les médecins pour les collyres. 

7. Tel est donc l'acte de brûler les corps ; telle l'explication concernant les 
mesures. L'acte de brûler est appelée blanchiment; pour le soufre, cet acte 
est appelé blanchiment et destruction de l'ombre. Le blanchiment même 
est appelé iosls et l'affinage est aussi un blanchiment. L'acte de brûler est 
encore appelé jaunissement, la destruction de l'ombre, jaunissement, et 
l'iosis, jaunissement. Le prophète Chymes, s'écriait avec enthousiasme : 
α Après les projections, il faut le rendre jaune et sans ombre ». Ensuite on 
t'expliquera le procédé relatif à l'eau divine et à l'iosis ou décomposition. 



III. XXV. — SUR LEAU DIVINE 



(2) 



I. 11 faut montrer d'abord que l'eau divine est un composé de tous les 
liquides, obtenu par leur mélange, et que son nom est donné à tous les 
liquides. De même que l'on a nommé composition solide, le produit obtenu 
avec chacune des compositions solides, envisagée spécialement; de même 
aussi, la composition liquide, tirée de chacune des espèces liquides, est dé- 



(i) On voit qu'il s'agit, ici comme 
dans les Papyrus de Leide, de fabri- 
quer un alliage d'or, qui conserve 
les propriétés apparentes de ce mé- 



tal {Introduction, pages 20, 53 et 56). 
(2) Cet article est un commentaire, 
plus récent que les vieux auteurs. — 
Voir III, XIV, p. i55. 



1 82 ZOSIME 

nommée eau divine, et l'on désigne ces deux compositions par mille noms. 
L'eau divine est désignée par les mots : saumure, eau de mer, urine d'impu- 
bère, vinaigre, saumure acide, huile de ricin, (huile) de raifort, baume, 
lait de la mère d"un enfant mille, lait de vache noire, urine de génisse et de 
brebis ; quelques-uns la dénomment urine d'âne; d'autres encore, eau de 
chaux et de marbre, de lie de vin; eau de soufre, d'arsenic etdesandaraque, 
de natron, d'alun lamelleux; et encore lait d'ânesse, de chèvre, de chienne; 
eau de cendre de choux et autres eaux produites parla cendre; d'autres 
désignent aussi par ce nom l'eau de miel et d'oxymel, de vinaigre, de natron, 
et l'eau aérienne (rosée), celle du Nil, de l'Arction (i), le vin Aminéen, le vin 
de grenade, le vin d'olivier, le cidre, la bière, enfin un liquide quelconque, 
pour ne pas énumérer toutes les eaux. 

2. Les Anciens ont donné souvent des noms divers au blanc et au jaune. 
Il me paraît convenable d'exposer quelles distinctions le philosophe 
Pébichiu a faites dans sa lettre au Philosophe, sur les liqueurs jaunes. 
« Etends avec du vin Aminéen»... Ils n'ont pas énuméré le vin nouveau, parmi 
les liqueurs destinées au blanchiment. Pébichius dit encore : «. Le cidre, le 
vin d'olivier et le vin de grenade ». En ne distinguant pas davantage, ils n'ont 
pas rendu service à (leurs) auditeurs, et ils ont agi avec peu d'intelligence. 
En effet, en traitant des diverses espèces, le Philosophe les emploie pour le 
blanchiment et pour le jaunissement; il les emploie pour les traitements 
que tu as entendu signaler précédemment, destinés à brûler et à faire 
cuire. Il dit à propos de la pyrite : « Prenant la pyrite, traite-la et délaie-la, 
soit avec de la saumure acide, etc. ». Voilà ce qu'il entend par eau divine 
blanche. Ensuite, à propos du cinabre : « Rends le cinabre blanc au moyen 
de l'huile, ou du vinaigre et du miel, etc. ». A propos de l'Androdanias, de 
même encore: « avec la saumure, ou la saumure acide ». Ensuite il ajoute : 
« Fais chauffer l'eau de soufre natif»; afin de te faire connaître que les eaux de 
mer, l'urine, le vinaigre, l'huile de cinabre, l'eau de miel, tout cela c'est l'eau 
divine. En effet par une seule espèce il fait entendre le tout. Plus loin, dans 
l'article de l'Androdamas, voulant parlerclairement, ildisait: « FaischaufFer 

l'eau de soufre natif, car les liquides sont les eaux de soufre natif ». 

• 

(i) Plante? (Dioscoride, Mat. méd., V, 104.) 



PREPARATION DE L OCRE 



l83 



3. « Les (matières à) projection tirées de la ciiaux changent de nom et de 
couleur, quand il s'agit du soufre blanc. Ce sont la terre de Chio, l'astcrite 
et la sélénite, pour la classe du blanc. Quand il s'agit du jaune, projette de 
l'ocre attique, du minium du Pont cuit, et les similaires». 

Au sujet de la chrysocolie, il dit : « Brûlant cette matière et l'arrosant 
d'huile jusqu'à sept fois ». Dans la Chrysopée, il a fait blanchir d'abord 
chacune de ces (substances). Il emploie semblablement la litharge dans 
les deux compositions. Car il n'y a pas plus de deux décoctions pour ac 
complir l'opération. Parmi les liqueurs, il comprend la vapeur et la litharge, 
(mêlées) avec le miel le plus blanc. Il ne négligeait aucun des liquides; mais 
il les employait dans les deux compositions. En effet il mélangeait une solution 
de comariset de lentilles (?), en y ajoutant une préparation de chélidoine; et 
il disait obtenir la composition de l'eau divine. Il prescrit de faire bouillir 
l'eau de chaux (obtenue par le marbre) avec de l'huile, et la pyrite avec du 
miel. Il décrit l'eau divine de diverses façons, dans ses quatre livres. Dans 
le livre de l'Argent: il parle de la terre de Chio, de l'astérite, de la sélénite, 
et de sa propre projection. Dans le livre du Jaune, il s'agit de la terre de Sinope, 
de l'ocre attique et de la pierre phrygienne. « Tu trouveras dans le traité des 
Pierres, le sang de bouc et le suc de lotos ; et, plus loin ce qui est utile. . . 
Les sulfureux sont dominés par les sulfureux, et les liquides par les liquides 
correspondants (i). En effet les sulfureux sont retenus par les sulfureux. « 



III. XXVI. 



SUR LA PREPARATION DE LOCRE 



(2) 



I. La préparation de l'ocre se fait dans la montagne (voisine) de la mer 
appelée Adriatique. Il y a là des crevasses de la montagne; à travers les fentes 
on voit des couches d'ocre en plaques. L'ocre est produite aussi en Babylonie 
dans la montagne. On voit l'ocre dans les fentes ; on l'enlève et on la fait 



(i) Axiome souvent répété, p. 20 et 145. 

(2) Le premier paragraphe est un 
fragment technique, probablement fort 
ancien (voir Théophraste, Sur les pier- 



res, t. I, p. 701, éd. Schneider; Leipsick, 
1818;. On y remarquera l'assimilation 
du réalgar, du minium et de la rubrique 
avec l'ocre (voir/)i/ro<i.,p. 261). 



184 ZOSIME 

cuire : on obtient ainsi la rubrique, que l'on appelle encore minium de 
Sinope. Nous, nous n'employons ni cette rubrique, ni ce minium de Sinope. 
Mais l'ocre indiquée ci-dessus est la véritable teinture ; à moins que le métal 
que l'on se propose de teindre ne soit le corps de la magnésie, ou le plomb noir. 

2. Quel rang doit lui être assigné en dehors des matières tinctoriales, 
tous les écrits s'expliquent sur ce point. Si par conséquent tu veux lui 
fixer un rang, c'est là que tu trouveras le résultat cherché; surtout si 
tu suis Marie et le Philosophe. Le Philosophe mentionne les pyrites, le 
cinabre, le claudianon, la cadmie, l'androdamas, la chrysocolle. 11 dit qu'il 
convient de faire agir sur le molybdochalque, le cinabre, ou le corps de la 
magnésie, substance qui est appelée plomb noir. Si maintenant tu en viens 
à la Chrysopée, tu verras quelles (substances) désagrègent l'étain, le fer ou 
le cuivre : ce sont le cinabre, la litharge blanche. A ton tour comprends ce 
que tu cherches : par la magnésie, entends le molybdochalque ; par le plomb, 
c'est (encore) le molybdochalq ue. Lorsqu'ils parlent d'Argyropée ou de Chry- 
sopée, ils entendent le molybdochalque; c'est là le produit qu'ils traitent, 
puis soumettent (à la teinture^ Au moment voulu, ils le fixent, après l'avoir 
désagrégé; alors ils blanchissent, ou jaunissent le métal durci par eux. 

3. Ils blanchissent le cuivre et, après l'avoir broyé, ils le gardent 
jusqu'au résultat final. L'opération faite avec le soufre et le mercure, ils 
l'appellent brûler. Ils appellent cuivre brûlé, ce métal rendu couleur de sang 
(en vue du blanchiment), teint superficiellement et à fond (i). C'est là ce 
qu'ils appellent brûler; par là (le Philosophe) fait entendre la composition 
totale; il désigne sa dilution, (opérée) en vue des deux teintures. En suivant 
la voie directe, il a parlé d'abord du blanchiment, puis du jaunissement. 



III. xxvii.— SUR LE TRAITEMENT DU CORPS METALLIQUE 

DE LA MAGNÉSIE 

I. Introduisons de nouveau les Anciens. Ils disent que le cinabre produit le 
blanchiment de la magnésie. Pour rendre efficaces les discours antérieurs que 

(i) Cp. Introd., p. 233, le cuivre brûlé, et plus haut, p. i 54 et 178. 



TRAITEMENT DU CORPS DE LA MAGNESIE 



l85 



j'ai écrits, relativement aux quatre corps qui servent de supports et à la mesure 
que comporte à leur sujet la composition crue et cuite (i\ il est nécessaire 
de faire l'application de tout cela à Pexplication de la magnésie. Il faut dire 
comment on forme le corps (métallique) de la magnésie; et si le blanchiment 
varie suivant la macération, ainsi que je te l'ai dit précédemment. Laisse- 
la devant le fourneau; que le fourneau soit allumé avec du bois et des 
écorcesde cobathia rouges (2), car la fumée de ces écorces blanchit tout. Si 
donc tu en recueilles la fumée, la magnésie l'absorbe et elle est blanchie. 

2. N'avons-nous pas rappelé dans le -« livre, en parlant des cobathia rouges, 
que nous devions apprendre d'abord de quelle magnésie parlent les philoso- 
phes ? Si c'est de la (magnésie) simple, provenant de Chypre, ou de la ma- 
gnésie composée, obtenue par notre art ? En effet, en délayant la magnésie 
simple, ils veulent parler de la composée (3) ; mais ils entendaient en même 
temps la simple. C'est de cette façon que l'art a été caché par le double sens 
attribué aux dénominations. 

3. Le philosophe Hermès, après l'eau de mer, nomme le natron, le vinaigre, 
le sang de moucheron (4), le suc du styrax, l'alun lamelleux, et autres 
substances semblables, et il dit : « Laisse-la devant le fourneau, comme je l'ai 
dit précédemment, avec un feu d'écorces de cobathia rouges, car la fumée des 
cobathia rouges blanchit tout, étant blanche elle-même > (5). 

4. Ainsi parle Hermès; mais nous devons savoir que le natron, le styrax, 
l'alun schisteux et la cendre des rameaux de palmier, c'est le soufre blanc, 
qui blanchit tout. Quant au sang de moucheron et au vinaigre, c'est l'eau de 
soufre (obtenue) avec la chaux; les écorces des cobathia rouges, ce sont les 
sulfureux, principalement l'arsenic, lequel ressemble aux cobathia : ce sont 



(i) P. i5o et I 5r. 

(2) Composé arsenical (voir plus bas) . 

(3) Molybdochalque. 

I4I Lexique, p. lo. Ilya ici un symbo- 
lisme et des dénominations semblables 
aux noms prophétiques du Papyrus V 
de Leide (Introd., p. 10 et 11) et de 
Dioscoride. 

(5) Olj'mpiodore,p. 91. Dans tout ce 
passage existe une confusion, quisemble 



voulue et amenée par la nomenclature 
prophétique, entre le nom des écailles 
ou morceaux de cobathia rouges, c'est- 
à-dire des sulfures d'arsenic (Introd., 
p. 245) et celui des écorces et rameaux 
des palmiers. Rappelons que le même 
mot grec φοίνιξ signifie rouge et palmier. 
La dernière phrase du § 2 montre le 
caractère intentionnel de ces confusions. 



24 



1 86 



ZOSIME 



là les corps employés pour teindre en or. Il dit : « La fumée des cobathia 
blanchit tout. » Voulant enseigner ce que c'est que les cobathia, le Philo- 
sophe dit : « La vapeur du soufre blanchit tout. » 

5. Maintenant le Philosophe voulant t'enseigner (ce que c'est que) la cendre 
des palmiers maritimes, qui est aussi l'eau divine, s'exprime ainsi dans la 
seconde classe, celledes liqueurs blanches: « Ayant dissous la cendre du bois 
des peupliers blancs dans Feau de soufre [ceci n'est pas pris dans un sens 
simple], ou dans l'eau de soufre obtenue par la chaux, laquelle provient de 
la 'cendre blanche, du marbre, ou de la chaux vive. » De même que les 
sulfureux ont été dits (provenir) des cobathia rouges, de même l'eau de 
soufre tire sa composition du soufre; celui-ci est aussi désigné sous le nom 
de palmier. De plus (on voit que) le blanchiment de la magnésie composée 
est produit par la composition du soufre blanc et que la composition liquide 
du blanc est obtenue par la chaux. Ce sont là toutes (matières) dont (j'ai 
expliqué) la préparation, dans mon discours sur la composition; j'en ai dit 
la mesure, dans le discours sur les mesures; le mode de cuisson et la 
conduite du fourneau, dans le discours sur la cuisson. 

6. Voilà pour le blanchiment du corps de la magnésie. Or il vous est 
loisible, à vous qui avez du bon sens, d'entreprendre ce qui est le mieux et 
de nous seconder, au lieu de nous précipiter dans ce gouffre (de difficultés). 
Celui qui fait quelqueautreraisonnementconcernantcettedoctrine, demeure 
dans une obscurité profonde; il agit comme un homme qui frapperait l'air 
avec ses mains, et la mer avec ses pieds. Ceux qui marchent dans le vide et 
parlent tout à fait en l'air, travaillent inutilement par des procédés qui leur 
sont propres (à modifier) le type du corps (métallique) . 

7. Mais toi, ô bienheureuse, renonce à ces vains éléments dont on trouble 
tes oreilles; car j'ai ouï dire que tu converses avec Paphnutia la vierge et 
certains hommes sans instruction (1). Les choses que tu leur entends dire 



(i) Cette discussion finale paraît être 
adressée par Zosime à Théosébie; (v. 
Olympiodore, p. 90). Elle est carac- 
téristique et met au jour la personna- 
lité des alchimistes égyptiens et leurs 
controverses. — Cp. Démocrite, p. 5o. 
— Les noms de Paphnutia et de Nilus 



méritent d'être notés. Le premier 
vient s'ajouter à ceuxdes femmes[alchi- 
mistes : Marie, Cléopâtre, Théosébie. 
Nilus était d'ailleurs un nom assez ré- 
pandu en Egypte : plusieurs personna- 
ges,historiques l'ont porté. 



TRAITEMENT DU CORPS DE LA MAGNESIE 187 

sont vaines et tu entreprends de faire des raisonnements vides de sens. 
Renonce à la société des gens qui ont l'esprit aveuglé et Timagination trop 
enflammée. Il faut plaindre ces gens-là, et écouter le langage de la vérité, 
de la bouche des hommes dignes de l'annoncer. Ces gens-là ne veulent 
pas de secours ; ils ne supportent pas d'être instruits par des rnaîtres, 
se flattant d'être des maîtres (eux-mêmes). Ils prétendent être honorés pour 
leurs raisonnements vains et vides (de sens). Lorsqu'on veut leur en- 
seigner quels sont les degrés de la vérité, ils ne supportent pas la connais- 
sance de l'art et ils ne (la) digèrent pas. Ils désirent l'or plutôt que la 
raison. Echauffés par une démence extrême, ils deviennent incapables 
de raisonnement et ne sauraient attendre la richesse. En effet s'ils étaient 
guidés par la raison, l'or les accompagnerait et serait en leur pouvoir : car 
la raison est maîtresse de l'or. Celui qui s'y attache, qui la désire et s'y 
unit, trouvera l'or placé devant nous, au milieu des détours qui le tiennent 
caché. 

8. La raison est l'indicatrice de tous les biens, comme on l'a dit quelque 
part (i). La philosophie est la connaissance de la vérité, et révèleles êtres qui 
existent. Celui qui accepte la raison, verra par elle l'or placé devant (ses) 
yeux. Mais ceux qui ne supportent pas la raison marchent constamment 
dans le vide, et entreprennent les actes les plus ridicules. C'est ainsi que 
le rire fut provoqué parNilus, ce prêtre ton ami, qui faisait cuire le molyb- 
dochalque dans un four de campagne (comme s'il avait fait cuire des pains), 
opérant avec les cobathia pendant toute une journée. Aveuglé des yeux du 
corps, il ne pensait pas que son procédé était mauvais, mais il soufflait; et 
sortant (le produit) après le refroidissement, il ne montrait que de la cendre. 
Quand on lui demandait où était le blanchiment, embarrassé, il disait qu'il 
avait pénétré dans la profondeur. Ensuite il mettait du cuivre, il teignait la 
scorie; car le cuivre n'étant arrêté par aucun solide, passait outre et dispa- 
raissait lui-même dans la profondeur; de même pour le blanchiment de la 
magnésie. Ayant entendu ces choses (de la bouche) de ses contradicteurs, 
Paphnutia fut tournée en grande dérision ; et vous le serez aussi, si vous 
tombez dans la même démence. Embrasse pour moi Nilus, celui qui cuit 



(i) Ε Lb « Comme l'a dit le Philosophe ». 



1 88 ZOSIME 

avec les cobathia, et sois pleinement édifiée sur l'économie du corps de la 
magnésie. 



m. xxviu. — SUR LE CORPS DE LA MAGNESIE 

ET SUR SON TRAITEMENT 

1. Voici ce que Marie expose libéralement et clairement, au sujet de ce qu'elle 
nomme les pains de la magnésie. Le premier degré dans la vérité du mystère 
se trouve expliqué dans ces (passages). Ainsi donc Marie veut que ce soit 
là le corps de la magnésie; elle le proclame non seulement dans ce passage, 
mais dans beaucoup d'autres. Dans un autre endroit, elle dit : « Sans le 
concours du plomb noir, on ne saurait produire ce corps delà magnésie (i), 
dont nous avons précisé et accompli la préparation. Telles sont, dit-elle, les 
doctrines»; et sans se lasser, (les) enseignant pour la 2«et .^"fois, elle nomme 
corps de la magnésie le plomb noir et le molybdochalque ; à ce sujet, 
elle parle du cinabre (2), ou du plomb, et de la pierre étésienne. C'est ce corps 
qui produit la fusion simultanée (3) de toutes les matières cuites et dorées 
en puissance. Les matières crues, il les cuit ; et il en opère la diplosis. 
Il produit, dit-elle, en puissance toutes les matières dorées par cuisson ; 
car ce n'est pas encore en acte. Sur ce (point) j'écrirai un autre discours; mais 
pour le moment occupons-nous de notre sujet. 

2. Il a donc été exposé par Marie que le corps de la magnésie, c'est le 
molybdochalque noir ; car il n'a pas encore été teint. « C'est ce molybdo- 
chalque que tu dois teindre, en y projetant les motaria (4) de la sandaraque 
jaune, afin que l'or cuit n'existe plus (seulementi en puissance, mais en 
acte. » Ainsi (s'exprime) Marie, après avoir nommé pains le corps de la 
magnésie. 

Nous devons, avant tout, montrer que le Philosophe est du même senti- 
ment, en ce qui (concerne) le corps de la magnésie qu'on appelait : le 



(i) «lemolybdochalqueparlequelo Lb. 1 (3) V. p. 78, loi, ii3, 128. 

(2) «du cuivre», BAKELb. | (4) V. p. 108, 112, 157. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNÉSIE l8g 

Tout. Ce molybdochalque était le plomb noir. Lorsqu'ils disaient que le 
mercure est fixé avec le corps de la magnésie, ils voulaient dire par le corps 
complet, tel qu'il a été exposé tians mon premier mémoire, et que Marie 
le dit plus haut du corps de la magnésie. Elle dit (encore) : « Tu trouveras 
du plomb noir: emploie-le après y avoir mêlé du mercure. » Or c'est lui que 
dénomment les classes (du Philosophe), c'est lui dont parle le Philosophe 
dans ses préambules : « Mêle du mercure au corps de la magnésie. » Ainsi le 
Philosophe lui-même désigne le plomb noir et la pyrite. Il ne parle pas (du 
plomb) simplement, pour que tu ne t'égares pas, mais il dit « à notre (plomb) 
noir ». Pour que tu ne méconnaisses pas le molybdochalque, il dit que : 
«le mercure seul rend le cuivre sans ombre; il ne fixera pas (seulement; le corps 
de la magnésie, mais encore le cuivre > . De cette façon aussi le Philosophe 
désigne sous le nom du Tout, le corps de la magnésie et le plomb noir (i). 
Dans les livres des anciens, le molybdochalque a été rangé dans une seule 
et même classe (avec le plomb). Ce que l'on proclame du mercure, on le 
proclame de toute sorte de pierres, comme je l'ai déclaré dans les premiers 
(chapitres). 

3. C'est donc là l'or cuit en puissance. Et s^l est blanchi ou jauni, alors 
aussi les matières crues réagissent sur les matières cuites : c'est-à-dire que 
si du cuivre blanc est jeté sur du [cuivre) brut de Chypre, il produit de l'ar- 
gent. Mais s'il est jauni, en le projetant sur de l'argent ordinaire brut, on 
produit de l'or. Après avoir mouillé avec de la couperose, du vin Aminéen 
et du vinaigre ordinaire, laisse pendant 14 jours : c'est là le (temps) voulu 
pour la fabrication de l'argent. 

4. Comme on échoue souvent dans le traitement, parce qu'on ne connaît 
pas la vérité sur le délaiement, rappelons ce qui a été dit touchant les vapeurs : 
c'est la couperose qui amène la vapeur à la coloration en or. Semblablement 
aussi, Agathodémon, dans son enseignement sur la teinture préalable, disait 
ceci : « Afin que tu puisses savoir l'effet que tu produis, en arrivant à cette 
couperose que tu connais, c'est sa propriété tinctoriale qui amène la vapeur 
à développer l'or. Cela a été montré dans l'écrit sur l'affinage, et rappelé au 
sujet des deux (teintures). Dans le discours sur les mesures, il est ditque les 



(1} Le molybdochalque, ABKELb. 



IQO 



ZOSIME 



pierres les plus belles et aimées de Dieu sont les pierres blanches et les 
pierres couleur de sang; c"est là ce qu'on a appelé pyrite. Elles sont multi- 
colores et de noms multiples; les uns parlent de l'alabastron (i), d'autres 
appliquent aux deux le nom de pyrite, ainsi que je l'ai montré. En effet, 
nulle autre pierre que la pyrite n'est plus belle et aimée de Dieu. 

5. Maintenant le discours a pour sujet le corps de la magnésie. Ce nom 
unique signifie toutes les choses fabriquées avec la vraie mesure de la macé- 
ration nécessaire. Le cinabre (2) produit le véritable corps de la magnésie. 
Nem'écartantpasde cette vérité, je voulais, moi aussi, égaler la capacité de 
celui qui a dit (3) : « Ο femme, je ne parlais pas (du plomb) ordinaire, afin que 
tu ne t'égarasses pas. » Mais comme je ne suis pas Démocrite, je te jure par son 
mérite que je ne m'égare pas; et (tu ne tomberas pas dans l'erreur) sans 
retour de ceux qui prétendent que la cendre sans corps (métallique) a été 
appelée le corps de la magnésie (4). 

On a dit que le mercure est incorporel. Je dis, moi aussi, que ceux-là ont 
compris quelque chose. En montrant le résultat à obtenir, ils donnent la 
mesure de leur intelligence. Mais ils ne tiennent pas en réalité le résultat, 
caria cendre n'a pas été appelée le corps de la magnésie, mais l'incorporel. 
Or le mercure est aussi un corps (métallique). Neva pas m'opposer cette 
subtilité, que ceci comprend tous les corps métalliques et que la cendre des 
incorporels a été appelée le corps de la magnésie, il n'en est rien. Mais que 
veut-il dire, si ce n'est que (les incorporels), étant de nature sulfureuse, se 
volatilisent? Ce sont donc les choses fixes et non fugaces qui sont appelées 
des corps. C'est pourquoi Marie dit : « le corps de la magnésie est la chose 
secrète qui provient du plomb, de la pierre étésienne et du cuivre ». 

6. Toutes les choses de cet ordre, mélangées aux matières volatiles, sont 
appelées corps. C'est ainsi qu'il parle du mercure, dans son traité des liquides 
blancs : « mcles-y de l'alun lamelleux, ou du molybdochalque, ou de la chaux, 
afin que le (mercure) incorporel devienne un corps ». De même, au sujet de 
la chrysocolle, il dit: « celle-ciaussi est fugace». Surle même sujet Agathodé- 



(i) Lexique, p. 4. Introd., p. 238. 
{2) S'agit-il ici de l'hématite? v. p. Sg. 
(3) Sans doute Zosime s'adressant à 
Théosébie. 



(4) 'Voir plus haut ce qui est dit de 
Nilus, p. 187. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNESIE igi 

mon:« Veille, dit-il, à ce que son esprit tinctorial ne s'en aille pas. » Bien 
qu'elle soit volatile, on l'appelle un corps; le Philosophe parle de ses 
mélanges dans la classe de la chrysocolle. « Teins toute sorte de corps avec 
le cuivre, l'argent, l'or. » Marie, au sujet de la chrysocolle: «... après avoir 
pesé, (opère) avec du molybdochalque, pendant un jour »... Ou bien : « pre- 
nant de la chrysocolle et du cinabre, délaie avec de la litharge blanche et fais 
disparaître (la nature du métall. Si le cuivre est modifié et amené à l'état de 
corps fmétallique), projettes-y de la couieurd'or et tu auras de Tor ». Ainsi 
la chrysocolle reçoit cette qualification de corps, lorsqu'elle a été bien 
mélangée, et quoiqu'elle soit fugace par elle-même, parce que tu en fais un 
corps par transmutation. 

7. Ainsi, convertir et transmuter (il, dans ces auteurs, signifie donner un 
corps aux incorporels, c'est-à-dire aux matières fugaces. Par leur transforma- 
tion on obtient le molybdochalque, le plomb noir, celui qui doit être traité 
avec le mercure, et devenir le corps de la magnésie. Ils ne veulent pas dire, 
comme certains, que la mutation s'applique au fait de convertir et de trans- 
muter le mercure. Mais lorsque les matières fugaces ont pris un corps, la 
conversion a lieu pour tous les corps, par leur teinture en blanc ou 
en jaune. En effet cette conversion est appelée transmutation, après que les 
incorporels ont pris un corps, par l'effet de l'art. Dans la conversion rétro- 
grade accomplie par le feu, c'est-à-dire dans le blanchiment ou le jaunisse- 
ment, les matières délayées fortement et associées par le feu, sont de nou- 
veau rendues fugaces et redeviennent incorporelles (2). A ce moment elles 
sont réduites au dernier degré de la division. La vapeur sublimée, la première 
des matières incorporelles, conduit ainsi à l'art suprême. 

8. Ainsi donc, les matières incorporelles sont de nouveau rendues corpo- 
relles au moyen du mercure, dans l'iosis, afin que les corps soient formés ; 
mais après que (les matières corporelles) ont été décomposées, elles sont 



(i) Dans le texte grecl'auteur oppose 
les mots ϊτ^ο^τΙ et I/.îtsostJ, et les verbes 
correspondants. Ces mots paraissent 
signifier: convertir la nature intérieure 
d'un métal en or ou en argent, en en 
transmutant ou extrayant la nature 



antérieure, qui était celle du cuivre, 
du plomb, Je l'étain ou du fer. Une 
semblable extraction s'exprime encore 
par le mot /.ατασ-άω. 

(2) Cp. p. 21. 



192 



ZOSIME 



rendues incorporelles et l'effet se produit par une action indépendante du 
concours du feu. 

Ailleurs on a parlé ipour cet eftet) des biles (i) et autres matières sem- 
blables qui, elles aussi, sont congénères du soufre et de Teau de soufre. Or 
quelle autre substance agit bien sans le secours du feu, si ce n'est l'eau 
divine? C'est d'elle que Pébichius (dit) qu'elle est plus puissante que n'im- 
porte quel feu. Dans le Chapitre des Sulfureux, il est dit qu'elle agit sans 
le secours du feu. Marie (l'appelle) la préparation ignée (2). Elle dit encore 
que si les corps ne sont pas rendus incorporels et les incorporels corpo- 
rels (3), rien de ce que l'on attend n'aura lieu : c'est-à-dire que si les 
matières résistant au feu ne sont pas mélangées avec celles qui s'évaporent 
au feu, on n'obtiendra rien de ce que l'on attend. 

9. Quels sont donc les corps et les incorporels dans notre art (4)? 

Les incorporels sont la pyrite et ses similaires, la magnésie et ses simi- 
laires, le mercure et ses similaires, la chrysocolle et ses similaires, toutes 
(matièresi incorporelles. Les corps sont le cuivre, le fer, l'étain et le plomb : 
ces (matières) ne s'évaporent pas au feu; ce sont là les corps. Lorsque les 
unes (de ces matières) sont mêlées aux autres, les corps deviennent incorpo- 
rels et les incorporels deviennent corps. Mélange de cette manière le mer- 
cure, celui qui est désigné dans les classes, et tu produiras ce qui est attendu, 
ce dont Marie a dit : « Si deux ne deviennent un »; c'est-à-dire si les (matières) 
volatiles ne se combinent pas avec les matières fixes, rien n'aura lieu de ce 
qui est attendu. Si l'on ne blanchit et si deux ne deviennent pas trois (5), 
avec le soufre blanc qui blanchit (rien n'aura lieu de ce qui est attendu). 
Mais lorsqu'on jaunit, trois deviennent quatre; car on jaunit avec le soufre 
jaune. Enfin lorsqu'on teint en violet (6), toutes les (matières ensemble) 
parviennent à l'unité. 

10. Que veut dire Ostanès, lorsqu'il parle de la combinaison des 



(i) Il semble que ce soit là une ex- 
pression symbolique pour désigner les 
matières colorantes jaunes, et surtout 
celles qui produisent à froid des sulfures 
colorés en jaune. 

(2) C'est à-dire la préparation produi- 



sant à froid les mêmes effets que le feu. 

(3) 'Voir p. loi. 

(4) Voir p. 21, loi et 191. 

(5) V. p. 21. 

(6) Ou bien lorsqu'on opère l'iosis, 
le mot grec ayant ce double sens. 



SUR LE CORPS DE LA MAGNESIE iq3 

matières volatiles avec celles qui ne le sont pas ? « La pierre pyrite a de 
l'affinité pour le cuivre. » Ostanès ne parlait pas du mercure, mais du délaie- 
ment extrême, c'est-à-dire de la condition où la pyrite ne donne lieu à 
aucun dépôt, se trouvant entièrement liquéfiée. Il faut des lors que tu com- 
prennes, au sujet de l'eau et de la liquéfaction, ce que le Philosophe a déve- 
loppé en parlant des lavages et des délaiements. Au sujet du délaiement, il a 
dit: « afin que le produit devienne comme de l'eau >.. Le Philosophe a dit 
encore: « La magnésie et l'aimant ont de l'affinité pour le fer. » Et le Maître 
dit encore : « le mercure a deTaffinité pourl'étain ». Le disciple dit : « le mer- 
cure s'amalgame à l'étain ». Il dit aussi : « Ceci blanchit toute sorte de corps. 
Le plomb aussi a de l'affinité pour la pyrite; la pierre étésienne, pour le 
plomb. » Le Philosophe, en faisant ces raisonnements, disait, au sujet de 
notre art, que la nature charme la nature. 

1 1 . Article sur la magnésie : Après avoir tout extrait, tu trouveras un corps 
noir, ou du plomb noir; souvent aussi une grande quantité de scories, à la 
partie supérieure. Si on les goûte, on verra qu'elles ressemblent à la lie 
de vin. Après les avoir rejetées, on trouve, à l'intérieur du plomb noir, le 
cuivre que celui-ci renferme, la magnésie qui y est contenue. On appelle celle- 
ci : molybdochalque ou corps de la magnésie. C'est sur celle-ci que j'ai 
écrit; c'est elle que tous les écrits proclament; c'est elle qui égare les 
chercheurs ; c'est ce molybdochalque que préconisent les écrits des ancêtres . 
D'après l'explication d'Apollon, c'est le corps de la magnésie ; c'est le cuivre, 
c'est le corps dont Théophile disait qu'il reçoit une couronne de cuivre ; 
Hermès disait de son côté: « Le corps de la magnésie dont tu désires 
apprendre le traitement et la mesure... » A son sujet nous avons dit que le 
cinabre, c'est le blanchiment; ou bien encore le jaunissement, lequel exige 
que les (matières) soient blanchies préalablement. Voilà le traitement, tel 
qu'il a été décrit par nous. 



25 



194 



ZOSIME 



III. XXIX. — SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE 



(1) 



1 . Marie dit : « Si notre plomb est noir, c''est qu'il l'est devenu ; car le plomb 
commun est noir dès le principe. Or comment est-il formé? Si tu ne prives 
pas les corps métalliques de leur état et si tu ne ramènes pas les corps pri- 
vés de leur état à l'état de corps (métalliques) ; si tu ne fais pas de deux 
choses une seule, rien de ce que Ton attend n'a lieu (2). Si le Tout n'est pas 
atténué dans le feu, si la vapeur sublimée réduite en esprit ne monte pas, 
rien ne sera mené à terme. » Et encore : « Je ne dis pas avec du plomb 
simplement, mais avec notre plomb noir. Voici comment l'on prépare le 
plomb noir; c'est par la cuisson que l'on arrive (à reproduire le) plomb 
commun. Car le plomb commun est noir dès le principe, tandis que 
notre plomb devient noir, ne l'étant pas d'abord. » 

2 . Les philosophes ont partagé toutes les opérations de la pierre en quatre 
phases : 1° noircissement; 2° blanchiment; 3» jaunissement, et 4° teinture 
en violet. Entre le noircissement, le blanchiment et le jaunissement se 
place la lévigation ou macération et le lavage des espèces. Or il est impos- 
sible que ces choses se fassent autrement que par le traitement opéré au 
moyen de l'appareil à gorge (3) et de l'union des parties. 

3. Pelage le Philosophe dit : « Voici à quel signe on reconnaît que le com- 
mencement de la teinture en violet a lieu. C'est la teinture se produisant à 
l'intérieur qui est la véritable teinture en violet, laquelle a été aussi appe- 
lée ios de l'or. Si on l'accomplit, la teinture a lieu; sinon, elle n'a pas 
lieu. Veille donc à ce que la teinture pénètre dans la profondeur; sinon la 
teinture n'a pas lieu. » 

4. L'alabastron est la pierre la plus blanche, la pierre encéphale (4), 



(i) Suite de fragments, re'unis à une 
époque relativement récente, comme 
le montre d'ailleurs le titre lui-même; 
la dénomination expresse de pierre 
philosophale n'existant pas dans les 
auteurs antérieurs au vu' siècle, bien 
que la notion même soit plus ancienne. 
La plupart de ces fragments reprodui- 



sent des textes déjà donnés sous une 
forme plus développée. 

(2) Voir la page précédente, la page 
loi, etc. 

(3j Voir Inlrod., p. 164; Synésius, 
p. 65, et p. 144. 

(4) Lexique, p. 4 et 6. 



SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE 



ig5 



celle qui est comme une paillette brûlante. Prends-la, pulvérise et fais 
macérer dans du vinaigre ; mets dans un linge, et enfouis le tout dans le 
crottin de cheval, ou dans la tiente d'oiseau, pendant 20 jours, comme 
dit le divin Zosime. 

5. Les soufres sont au nombre de deux, la composition est une. Donc, il 
y a deux mercures, savoir la composition blanche et l'eau divine, selon 
Démocrite. L'eau divine mêlée au soufre rend les substances sulfureuses (i), 
parce que ces matières ont une grande affinité entre elles. 

6. Synésius expose ceci dans le traité de la Chrysopée : « Démocrite a dit : 
Le mercure qui (provient) du cinabre. Et dans le Traité du blanc (Argyropée) 
il a dit : Le mercure tiré delasandaraque, etc. (2). » , 

7. Dioscorus a dit : « De même que la cire se transforme en assimilant 
la couleur surajoutée, de même aussi le mercure se transforme (3). » 

8. 11 y a deux jaunissements, deux blanchiments (4), deux compositions, 
la sèche et la liquide : la composition sèche, dans le catalogue du jaune, ce 
sont les plantes et les minéraux. Il y a deux compositions liquides : une 
dans le jaune, et une dans le blanc. Les liquides jaunes dérivent des plantes 
jaunes {5\ telles que le safran, la chélidoine et les similaires. Dans la com- 
position blanche on comprend : parmi les matières sèches, toutes les matières 
blanches, telles que la terre de Crète, la terre de Cimole et les analogues ; 
parmi les liquides blancs, toutes les eaux blanches, telles que la décoction 
d'orge (bière ?) et les similaires. 

g. Olympiodore dit: « La macération a lieu depuis le 25 du mois de méchir 
jusqu'au 25 du dernier mois de l'automne (6)... Toutes les choses que tu peux 
faire macérer et lessiver, laisse-les déposer dans des vases (convenables). 
La macération s'exécute sur la terre limoneuse, jusqu'à ce que la partie 
limoneuse s'en aille et que le minerai soit isolé. Cetart ne se pratiquepas au 
moyen du feu. » 

10. Le feu est de 40 jours pour l'opération entière. 



(i) L'auteur joue sur le double sens 
de θίΐον. 

(2) Synésius, p. 66. 

(3) Synésius, p. 66. 



(4) OlympiodorB, p. log ; et passim. 

(5) Cp. p.71, 123, i53, note 2; p. iSg, 
note 2, etc. 

(6) Ou du mois Mésori (voir p. yb}. 



igô 



ZOSIME 



Les anciens ont cache' Fart sous la multiplicité des discours (i) et ils ont 
donné un grand nombre de dénominations à l'eau divine (2), 

I I . Marie dit (3) : « Si tous les corps métalliques ne sont pas atténués par 
Faction du feu, et si la vapeur sublimée réduite en esprit ne monte pas, 
rien ne sera mené à terme. >> 

Le molybdochalque c'est la pierre étésienne. 

Dans toute l'opération la préparation est noire dès le commencement. 

Lorsque tu vois tout devenir cendre, comprends alors que tu as bien 
opéré (4). Pulvérise cette scorie, épuise-la de sa partie soluble et lave-la six 
ou sept fois, dans des eaux édulcorées, après chaque fonte. On opère par fu- 
sions et selon la richesse du minerai. En effet, en suivant cette marche et le 
lavage, dit Marie, « la composition est adoucie et pourvue de ses éléments ». 

Après la tin de l'iosis, une projection ayant eu lieu, le jaunissement stable 
des liquides se produit. 

En faisant cela tu fais sortir au dehors la nature cachée à l'intérieur. En 
effet, « transforme, dit-elle, leur nature même, et tu trouveras ce que tu 
cherches ». 

12. Les compositions sont au nombre de deux: le blanchiment et le 
jaunissement ; et il y a deux blanchiments et deux jaunissements (5), l'un par 
délaiement et l'autre par cuisson. Le délaiement ne se fait pas d'une manière 
quelconque, mais seulement dans une demeure consacrée; la existent un 
lac et de gros poissons (6). 

i3. Marie dit : « Joignez le mâle et la femelle et vous trouverez ce qui est 
cherché (7). » Et Marie dit ailleurs : « N'allez pas toucher avec vos mains, 
car c'est une préparation ignée (8). » 

14. On donne plusieurs dénominations aux deux compositions, telles 
que, etc. (Reproduction du texte traduit en tète de la page 182.) 



(i) Olympiodore, p. 75 et 76. 

(2) Cp. p. loi et 182. 

(3) Tout ce paragraphe semble formé 
avec des phrases disjointes, tirées des 
écrits de Marie; elles sont en partie 
extraites d'OLYMpiODORE, qui les avait 
prisesdirectementdecesécrits(v.p. ici). 



(4I Cp. Oly.mpiodore, p. 107. 

(5) Cp. p. 108. 

(Γ)) Cp. Olympiodore, p. 109. Dans 
Ε Lb « un lieu de repos », au lieu de 
Cl gros poissons ». 

(7)Cp. p. 147. 

(8)Cp. p. 112. 



SUR LA PIERRE PHILOSOPHALE igy 

1 5. Les appareils des compositions doivent être en verre, parce que ^alors) 
ils permettent Tiosis, sans que (les opérateurs) aient besoin de toucher avec 
leurs mains; car le mercure est mortel, lorsqu'il a dissous l'or : c'est le plus 
délétère de tous les métaux. 

i6. Ce que l'on se propose dans la calcination, c'est d'abord le blanchi- 
ment, puis le jaunissement. Projette, dit-il, la moitié de la préparation 
blanche, pour la première opération, et fais-en une décoction de cette 
manière; l'autre moitié est conservée pour Tiosis. C'est aussi pour cette 
raison que Pébichius dit. passim : « Partagez en deux portions la prépara- 
tion (i). » Il disaïtaussi : « Renferme Tune dans un vasede terre cuite et mets 
l'autre avec le cuivre ^2). >> Il indique, par le vase de terre cuite, la cuisson, 
et par le cuivre Tiosis. Il voulait parler du blanchiment, en disant : « Brûlez 
le cuivre sur un feu dé bois de laurier, c'est-à-dire dans la composition 
blanche. » 

1 7. Agathodémon dit : « Fais une décoction de l'eau divine avec la vapeur 
sublimée; de cette façon, on brûle et on opère le blanchiment ». Et encore: 
u Faire cuire la vapeur décrite précédemment avec l'huile de ricin ou de 
raifort, après y avoir mêlé un peu d'alun 3). » 

iS. Zosime dit: « Pour accomplir exactement la présente opération, il 
faut laver l'aigle d'airain, pendant les 365 jours ^de l'année) entiers », et 
ainsi de suite, dans tout le cours du traité (4). 

19. Le divin Sophar dit : « Je vis un aigle d'airain descendre dans la 
source pure, etc.» ^Reproduction de cinq lignes déjà données à la page i25.) 

20. La magnésie tire son étymologie du fait de mélanger (;Λ'.γνύε;ν) les 
matières unies par la combinaison. 

21. Le divin Zosime dit : Démocrite, mon excellent maître, dit avec 
raison : « Reçois la pierre qui n'est pas une pierre. » (Reproduction d'un 
passage déjà donné, p. i3o, jusqu'à ces mots : «lait d'ânesse ou de chèvre ».) 

22. Zosime disait : « Ne redoute point de chauffer fortement; épuise 
l'élément liquide des corps. Il y a mille (modes de^ chauffer le cuivre (5) ; 



(Γ) P. i65 et 178. 

(2) P. i58. 

(3) P. 17S. 



(4) P. 129 et i35. 

(5) "Voir p. 154 et 177. 



igS zosiME 

ils rendent le cuivre plus apte à la teinture. Fais sortir la nature au dehors 
et tu trouveras ce qui est cherché; car la nature est cachée à l'intérieur. 
Or, la nature étant extraite, le blanc ne se voit plus; mais après l'expulsion 
du mercure indiquée précédemment, le jaune apparaît, par le jaunissement 
annoncé de l'ios. Où sont donc ceux qui déclarent impossible de changer 
la nature ? Voici que la nature est changée ; elle devient fixe et prend la 
qualité de For, en retournant vers le noir. En effet, si l'humidité provenant 
de l'expulsion du mercure, circulant dans la (nature) terrestre du corps 
solide de la poudre sèche, ne va pas dissoudre et expulser la liquidité, 
conformément à la propriété essentielle de cette expulsion du mercure, alors 
rien n'aura lieu de ce qui est attendu. Si l'on n'opère pas la dissolution et 
l'épuisement de l'élément liquide par réchauffement, rien n'aura lieu de ce 
qui est attendu. Si le produit n'est pas dissous et échauffé, puis refroidi, 
rien n'aura lieu de ce qui est attendu. Mais si toutes choses sont faites 
à leur rang et par ordre, tu pourras espérer arriver au résultat, avec l'aide 
de la divine Providence. » 

23. Le temps de la gestation n'est pas moindre de neuf mois, quand 
il n'y a pas avortement. Le temps de la cuisson pour tous les produits, 
'notamment) lorsqu'on opère sur des lames, n'est pas moindre de neuf 
heures. Tel est le mode de gestation. Quant au temps de l'opération faite 
sur l'autel en forme de coupe, il faut tenir compte delà macération. En effet, 
considère que les modes d'opérer sont au nombre de trois. Le premier mode 
se rapporte au mélange. Si tu m'as bien compris, il embrasse les substances 
pétries et fermentées, à la façon de la farine tirée du grain. De même le 
liquide ne sera pas vaporisé outre mesure, mais seulement selon que le 
besoin s'en fera sentir; de même aussi, pour la composition. (Reproduction 
du § 5, p. 142, jusqu'à la hn.) 

24. C'est là la pierre étésienne. Edulcore la poudre sèche (de projection) 
et dessèche. Fixe et affine la poudre sèche, en prenant : couperose, trois 
parties; magnésie, une partie; cuivre affiné, une partie; poudre sèche, une 
partie. Délaie ensemble, en arrosant au soleil avec duvinaigre blanc, pendant 
sept jours; puis fais cuire pendant deux ou trois jours. En enlevant (le 
produit), tu trouveras l'or teint en rouge couleur de sang. C'est là le cinabre 
des philosophes et l'homme d'or. La poudre de projection s'est condensée 



SUR LA POUDRE SECHE 



199 



(aux dépens) des liqueurs. Si le feu est excessif, elle devient jaune ; mais 
(alors,! elle n'est pas utile. 



111. XXX. — SUR LA co:mposition 

DES MATIÈRES PREMIÈRES (1) 

La composition relative aux matières premières a réuni dans un seul 
esprit, ô Théosébie, les compositions partielles des anciens. En outre elle 
montre, au moyen du fait, les noms des composés (restés) ignorés dans 
leurs écrits, comme (par exemple] la cendre et les (matières) semblables. 
Or, il faut savoir quelles substances, d'après le Philosophe, produisent la 
résistance au feu (2) ; que le corps allié .au mercure) le rend capable de 
résister au feu, et ainsi de suite. Car le sage, prenant les matières premières, 
poursuivra du commencement à la tin. Mais je ne pouvais placer là les 
produits complets, attendu que je ne les trouvais pas chez ces (auteurs); je 
ne pouvais exposer ce que (Démocrite) n'avait pas dit; je ne pouvais faire 
autre chose que réunir avec vraisemblance les choses dispersées, interpréter 
les choses allégoriques; tout ce qu'il est permis de faire dans des commen- 
taires, je l'ai fait. Bonne santé. 



m. XXXI. — SUR LA POUDRE SÈCHE " 

(DE PROJECTION) 

I. La poudre de projection véritable a trois puissances et trois actions 
procédant de ces puissances. (Ce sont) la teinture, la pénétration, la fixation. 
Le (corps) mathématique a trois dimensions, la longueur, la largeur et la 
profondeur. Le corps naturel est triplement étendu et (en outre) susceptible 



(1) Ceci paraît être une lettre-dé- 
dicace, ou un épilogue de Zosime, 
transformé par quelque copiste en 



fragment « -ι-Λ άφοοαών συνΟετ^ω; 

(2) En marge : signe du mercure. 



200 



ZOSIME 



de figure ; il a la longueur, la largeur, la profondeur et la capacité de figure. 
De même aussi, au sujet de (notre) espèce, nous parlerons de la teinture, 
de la pénétration, de la fixation, et de l'éclat (durable). Or le corps a trois 
dimensions, nous le désignerons comme figuré, non figuré, et susceptible 
de prendre toutes les figures ; sa matière subissant les puissances et les 
actions (de la poudre de projection) (i). 



III. XXXII. 



SUR L'IOS 



I. La puissance propre à l'ios est complémentaire de la substance qui en 
est le support; regardée comme indivisible, elle en fait partie. Sans elle, la 
substance demeure incomplète. En effet, les parties des substances sont elles- 
mêmes des substances, comme (le) dit Porphyre; caria substance produit la 
puissance ; et la puissance, l'action ; et l'action, les choses en acte. Donc les 
puissances substantielles proviennent des substances et sont inséparables des 
substances. 



III. XXXIII. 



SUR LES CAUSES 



I. Il y a, selon le naturaliste Aristote (2I, quatre causes de tout (êtrei 
engendré, savoir: les causes efficiente, matérielle, organique et spécifique. 
Par exemple, la porte a pour cause efficiente, le constructeur qui Ta faite; 
pour causematérielle, le bois,le fer, la colle forte; pour cause organique, la 
hache, la tarière, etc. ; pour cause spécifique, l'espèce même de la matière de 
la porte, ou quelque autre. Selon Platon, il y a encore deux autres (causes) : 
la cause exemplaire et la cause finale. 



(i) Cp. Synésius, p. 66 et 67; Ori- 
gines de l'Alchimie, p. y5, 265, 267. 
(2) Cp. Aristote, Gêner., I, 7; — 



Melaph., I, 3; — Morale à Eudème, 
VII, 10; — Physique, \\, 3. — Platon, 
Timée, p. 37, D. 



LAVAGE DE LA CADMIE 201 

IH. xxxiv. — ENCHAINEMENT DE LA VIERGE 

1. Traitant le feu du mercure par le feu et alliant l'esprit à l'esprit, atin 
d'enchaîner par les mains la vierge, ce démon fugace (i). 

Divers ossements des Perses ayant été calcinés par la violence du feu (2], 
ils ont perdu leur propre volatilité. 

2. Ramenons les deux corps : après les avoir réunis dans le mélange et 
transformés, ils sont régénérés. L'être sans âme devient animé; l'être sans 
corps est rendu corporel, et ils n'admettent pas d'autre changement. 



m. XXXV. — LES HOMMES iMETALLlQUES 

Cet homme d'airain que tu vois dans la fontaine a changé de corps et 
il est devenu l'homme d'asèm; quelques jours après, tu le vois (transformé 
en) homme d'or ^3J. Arrose-le avec de la saumure acide; de cette façon 
il devient blanc et convenable. 



IlL xxxvi. — LAVAGE DE LA CADMIE*'" 

I. Après avoir pris la cadmie botruitis (5\ qui reste dans la préparation 
du cuivre, divise-la en agitant. Pulvérise avec soin: ensuite broie et projette 
dans l'eau. Broie de nouveau dans l'eau avec le pilon, puis délaie avec la 
main; lorsque le produit est à point, laisse déposer. Après avoir bien 
égoutté, verse de nouveau de l'eau et répète la même chose plusieurs fois. 



(i) Le mercure ? Voir page 146, ■ (3) Cp. le Serpent, p. 23; Zosime, 

note 3. I p. 1 20. 

Dans Ε on lit : Au moyen de l'iosdu I (4) Ce morceau, ainsi que celui sur 

mercure, nous triomphons du feu par 1 l'ocre, représente un extrait de quelque 

le feu, et nous allions, etc. auteur perdu, congénèredeDioscoRiDE, 

(2) 'Var. M : Dispersant les ossements ! Mat. méd. V, 84, vers la fin. 

des Perses calcinés, etc. : (5) Introd., p. 23g. 

26 



202 



ZOSIME 



Jusqu'à ce que Teau reste sans former de mousse. Apres avoir bien égoutté 
fais sécher au soleil. 



m XXXVII. — SUR LA TEINTURE 

I. Si (l'on': n'a pas pratiqué convenablement la teinture noire, le travail 
de l'argent ne pourra plus être tempéré . Les adeptes d'Agathodémon appel- 
lent : teinture supérieure (-/.αταβαφή), celle que l'on exécute en délayant ainsi ; 
quant à la décoction, ils l'appellent teinture simple (βχιή) ; car ils distinguent 
la teiilture simple et la teinture supérieure. Ils veulent donc que la tein- 
ture simple (βαοή) soit (la teinture en) argent et la teinture supérieure (/.ατα- 
βαφή), (la teinture en) or. A propos de l'acte de brûler, tu trouveras ceci : 
« Autre chose est de brûler en vue de la teinture simple, et autre chose de 
brûler en vue de la teinture supérieure. Tout le reste, jusqu'à la raréfaction, 
l'altération ;de nature), (brefj toutes les autres (opérations;, ils les dissimu- 
lent dans leurs discours. 



III. xxxviii. — SUR LE JAUNISSEMENT 

I. « Tous ne pensaient pas, ô femme (i), que le jaunissement suivît 
immédiatement le blanchiment; or le plus souvent la composition blanche, 
quand elle est cuite, tourne au jaune. » Et un peu plus loin : « quelques-uns 
ont fait une chose préférable à celles-ci. En effet, laissant refroidir, ils 
distillaient et rectifiaient au soleil l'eau divine jaune, pendant le nombre 
de jours prescrit. Puis ils opéraient la décoction et la cuisson ». Et un peu 
plus loin : « Eau divine rectifiée, préparée avec de la chaux, deux parties, et 
du soufre, une partie (2); on met en décoction dans un pot et on décante; 
puis on met en décoction de nouveau. C'est là l'eau de soufre, que l'on 
projette pour obtenir les deux couleurs (3). » 



(Γι Théosébie. 

(2) C'est à peu près la même formule 
(celle d'un polysulfure de calcium) 
que la recette 89 du Papyrus X de 



Leide; Introduction, pages 46 et 68. 
(3) Lb ajoute: « je dis l'eau aérienne y>• 
Le ms. M continue par l'article tiré 
d'.4gatharchide [Introd., p. i85). 



l'eau aérienne 2o3 

m. XXXIX. — L'EAU AÉRIENNE '" 

1. «Cette composition a besoin d'abord de quelques liquides, etc. 'mor- 
ceau tiré d'OLYMPioDORE, p. 97, premier alinéa tout entier). 

2. Au sujet des minerais, tout le monde s'explique sur ce point. Je 
commencerai par reproduire le témoignage qui le concerne, à cause de ton 
incrédulité. Zosime, dans son livre du Compte βιιαΐ, adressé à Théosébie, 
s'explique en disant (2) : « Pour le roi d'Egypte, ô femme, tout consistait en 
ces deux arts, l'art de l'analyse (31, et l'art des produits naturels et minerais. 
C'est l'art divin des transformations, c'est-à-dire l'art dogmatique pour 
tous ceux qui s'occupent de manipulations, j'entends les quatre arts relatifs 
à la fabrication (des métaux). Cet art divin a été révélé aux prêtres seuls, etc. « 
(La suite, p. 97 jusqu'au bas de la page, et jusqu'aux mots « ils seraient 
châtiés », qui commencent la page 98.) 

3. C'est là l'image du monde, célèbre dans les anciens écrits, le mortier 
mystique des Egyptiens et des hiérogrammates d'Egypte, par lequel 
l'affinité des natures charme les natures consubstantielles (4). Voici le 
consubstantiel Orphique et la lyre Hermaique, dans laquelle s'accomplit 
l'agréable et harmonieuse combinaison des substances. Mélangées suivant 
les rites, elles s'élancent de la (terre?) vers le chœur céleste; le feu opérant 
leur transmutation . 

4. A la suite, entre le noircissement et le blanchiment, a lieu la macé- 
ration et le lavage des produits; entre le blanchiment et le jaunisse- 
ment, le traitement par fusion. De la même façon, comme intermédiaire 
entre le jaunissement et la teinture en violet, se place la division en deux de 
la composition. Le terme du blanchiment, c'est le traitement par l'appareil 
en forme de mamelle (5) . 



(i) Suite de fragments indépendants 
les uns des autres, et reproduisant 
parfois des morceaux déjà imprimés, 
avec certaines variantes. 

{2)Cp. Olympiodore, p. gyetZosiME, 
III, Li, 1-3. 

(3)Var. : « L'art des produits royaux»; 
ou bien : « L'art des matières oppor- 



tunes » (astrologie?); ou bien encore : 
« L'art des teintures convenables ». 

(4) Ce mot semble répondre aux dis- 
cussions sur la nature du Père et du Fils 
dans la Trinité, au temps du Concile 
de Nicée ; Cp. p. i36. 

(5) Cp. Synésius, p. 65. 



204 



ZOSIME 



5. ι" Dans le noircissement, on sépare le produit fondu de la cendre; 
2° Dans la macération, on sépare la cendre de la liqueur ; 

3° Puis vient le lavage des espèces brûlées, sept fois répété dans un vase 
d'Ascalon ; ce lavage est le i^•• blanchiment et la disparition de la coloration 
en noir des espèces ; 

4" Le blanchiment, par le mélange avec une petite quantité d'eau blanche 
ou jaune, produit ce rayon de miel (il, recherché par les manipulateurs ; 

5" Le jaunissement suit; (car) le blanchiment mène au jaunissement ; 

6" Alors s'accomplit la division en deux de la composition ; 

7" Celle-ci étant partagée en deux, on prend Tune des parties, laquelle 
transformée en ios, amollit, délaie et (2) accomplit la fixation. 

6. D'autres, dit-il (31, (se sont expliqués) sur la couleur, sur la décoction 
et sur l'œuvre de la théorie secrète. On commence par projeter le cuivre. 
Après le traitement dans le laboratoire, il réjouit les yeux ; puis, avec le 
temps, la teinte devient plus claire (qi, lorsqu'on opère avec de l'or préparé 
au moyen de la gomme, de la liqueur d'or, etc. 



m. XL. — SUR LE BLANCHIMENT 

1. Il faut que vous sachiez que la chose capitale c'est le blanchiment ; 
après le blanchiment, on jaunit aussitôt le mystère accompli. 

2. Le blanchiment réside dans l'acte de brûler; or brûler c'est revivifier 
parle feu ; car dételles (matières) se brûlent et se revivifient d'elles-mêmes (5) ; 
elles se fécondent elles-mêmes et engendrent ainsi l'animal cherché par 
les philosophes. 

3. Si tu blanchis, tu teindras facilement, et si tu teins en violet ou en 



(i) Synésius, p. 66. — Lb ajoute : 
« Et fabrique la pierre sèche, recher- 
chée, etc. ». 

(2) Lb intercale : « Et l'autre partie ». 

(3) Addition de A seul. 

(4) Il semble qu'il s'agisse ici d'une 



coloration superficielle, obtenue par un 
procédé d'orfèvre. — Introd., p. 56, 58. 
(5| Ce texte se trouve avec des va- 
riantes importantes dans Synésius, 
p. 63. 



LU'RE VERITABLE DE SOPHE 203 

cinabre, tu seras bienheureux, ô Dioscorus; car c'est là ce qui affranchit de 
la pauvreté, cette maladie incurable (i^. 



111. xLi. — LIVRE VÉIilTABLE DE SOPHE L'EGYPTIEN 

ET DU DIVIN SEIGNEUR DES HÉHREUX (ET) DES PUISSANCES SABAOTH 
LIVRE MYSTIQUE DE ZUSIME LE THÉBAIN l-') 

1. Voici la mesure du mercure. 

Agathodémon dit : « Fais cuire, extrais l'or. » On projette le cuivre. 
On obtient la feuille de Marie, formée de deux métaux (3) ; on la fait cuire au 
feu 4) en vue de la teinture au moyen de l'huile et du miel et on reprend 
par le mercure : tel est le travail (régulier). Que le cuivre, amené de nou- 
veau à l'état d'ios. soit fondu avec l'or, suivant la mesure du mercure. 

Marie dit : « Lorsque la composition s'est formée d'elle-même, ou bien 
par le moyen de la saumure vinaigrée et qu'on a fait cuire, délaie avec le 
soufre, c'est-à-dire avec le soufre sublimé, soit dans un flacon, (soit) sur 
une kérotakis, puis verse, ou délaie, et regarde si tu as accompli l'œuvre. 
Si tu ne (Γ) as pas accompli avec un certain jaune, emploie notre ios avec 
la matière qui précède la teinture : c'est là ce qui est nécessaire pour rendre 
Tor parfait; autrement l'or ne jaunit pas. Projette donc de nouveau avec la 
matière qui précède la teinture, ou bien délaie avec l'argent transformé: du 
noir scintillant, i partie d'ios, de misy brut, ainsi que de la matière qui pré- 
cède la teinture, afin de dissoudre une portion du cuivre. 

2. Il est cuit; car même s'il ne contient pas de mercure, il faut (le) 
cuire, attendu qu'avant l'action du feu, il n'y a pas de teinture. Il faut 
lui faire subir l'action purificatrice par les matières (convenables), afin de 
constater qu'il est pur. Essaie, ou bien fais fondre. Si tu connais les deux 

marches, celles des Juifs et de , ne crains pas d'essayer, (en exécutant) 

en détail toutes les choses que je t'ai exposées. 



(1) Cp. Sy.nésius, p. 63. 

(2) Cp. Origines de l'Alchimie, p. 58. 
Sophé est une forme du nom de Chéops. 



(3) Cp. p. 148, i5i. 

(4) Sur la kérotakis. 



206 ' ZOSIME 

Cette exposition ne donne lieu à aucune équivoque ; mais elle a pour but 
de l'engager à essayer si la fortune t'est favorable et si tu as tout à fait réussi. 
En t'appuyant sur ces (connaissances', tu n'e'choueras pas ; mais par cette 
méthode tu vaincras la pauvreté, surtout si tu as le talent et l'habileté de 
surmonter les obstacles. Dans des milliers d'ouvrages on enseigne comment 
le cuivre est blanchi et jauni convenablement. Il n'est propre à être allié 
par diplosis que s'il est changé en ios. Il peut être traité méthodiquement 
par mille (moyens) ; mais il n'est rendu propre à l'alliage que par une seule 
voie, en devenant notre vrai cuivre ; c'est là toute la formule. Telle est la tein- 
ture efficace, celle qu'ils leur ont enseignée, la teinture cherchée depuis des 
siècles et qui ne peut être découverte autrement que de cette façon. Quel 
est le principe convenable pour ces effets, je te l'ai montré dans l'écrit sur 
la couperose. On y dit comment le cuivre teint, et l'on y parle du plomb 
et de tout ce qui est susceptible de recevoir la teinture. 



m. xLii. — LIVRE VERITABLE DE SOPIIE L'EGYPTIEN 

ET DU DIVIN MAITRE DES HÉBREUX (ET) DES PUISSANCES SABAOTH 

I . Discours du livre véritable de Sophé l'Égyptien, du divin Seigneur 
des Hébreux (et) des puissances Sabaoth. Il y a deux sciences et deux 
sagesses : celle des Egyptiens et celle des Hébreux, laquelle est rendue plus 
solide par la justice divine. La science et la sagesse des meilleurs dominent 
les uns et les autres ; elles viennent des siècles anciens. Leur génération 
est dépourvue de roi, autonome, immatérielle; elle ne recherche rien des 
corps matériels et corruptibles ; elle opère sans subir d'action (étrangère), 
soutenue maintenant par la prière et la grâce (divine). Le symbole de la 
chimie est tiré de la création, (aux yeux de ses adeptes) qui sauvent et puri- 
fient l'âme divine enchaînée dans les éléments, et surtout qui séparent 
l'esprit divin confondu avec la chair. De même qu'il existe un soleil, fleur du 
feu, un soleil céleste, œil droit du monde ; de même le cuivre, s'il devient 
fleur (c'est-à-dire s'il prend la couleur de l'or) par la purification, devient 



LIVRE A-ÉRITABLE DE SOPHÉ oq- 

alors un soleil terrestre, qui est roi sur la terre, comme le soleil estroidans 
le ciel. 

2. Voici (i) les teintures parfaites, communiquant la vraie couleur du 
soleil (2), telles que celle de Démocrite, et, l'unité qui transmet la teinture la 
comaris scythique, la (teinture) parfaite (de l'argent, celle d'isis (3), celle que 
proclame Héron (Horus?); voici l'affinage de l'or et la liqueur d'or. 

La liqueur d'argent versée sur de l'argent produit de l'argent, lorsqu'elle 
est mise en réaction avec le sidérochalque. Ces (teinturesl communiquent 
(la couleur de) l'argent dans leurs réactions. Elles produisent aussi les 
doublements et les triplements (4) et les alliages d'or et d'argent. Ainsi il 
convient de travailler par des moyens artificiels, sans or ni argent ; fil con- 
vient^ d'accomplir des doublements tels, que l'on ne puisse plus séparer 
l'or et l'argent, comme on le ferait pour des matières adultérées et discor- 
dantes, qui n'ont pas produit de l'orvéritable. Ainsi quand tu auras obtenu 
du cuivre sans ombre, tu île) blanchiras avec des préparations blanchis- 
santes et tu le jauniras avec des préparations jaunissantes : tu le teindras 
(avec) la cadmie ou le cinabre : c'est ainsi que Tor est fabriqué dans les 
temples de Vulcain (5). Je l'ai proclamé en parlant de la fabrication des 
cendres : c'est en elle que tout le mystère de la teinture a été caché (6) 

.3. Le cuivre ayant été blanchi, noirci et jauni, tu teins l'asèm et tu 
obtiens 1-or, à laide du cuivre blanchi. En effet, c'est du cuivre que nais- 
sent toutes les espèces (-, : j'entends le cinabre, la cadmie, l'or, la sanda- 
raque et le reste. Le plomb se transforme en beaucoup [de corpsl et il en 
est de même du cuivre .destiné aux) couronnes, qui provient de ces corps 
Tu trouveras dans les temples de Vulcain (?) les (procédés de) fabrication de 



(i) Je regarde le mot o-^Zx'j.o'i comme 
ajouté ici par l'erreur d'un copiste ; à 
moins que ce ne soit le débris d'une 
phrase qui a disparu. 

(2) C'est-à-dire de l'or. 

(3) Cp. p. 3i, note 2, et p. 36, note 3. 
{4]Iutrod., Papyrus de Leide, p. 29. 
(5) Il s'agit sans doute des Temples 

de Phtha (Vulcain). Tout ce morceau 
semble fort ancien et contemporain 



du Serment d'Isis et des traités hermé- 
tiques. Sur les livresattribuésà Chéops, 
voir la note en tète de l'articie précé- 
dent. 

(61 Cp. Olympiodore, p. 99 et à la 
suite. 

^ (7) Le cuivre est envisagé ici comme 
l'agent tinctorial par excellence, le 
générateur de toute couleur jaune ou 
rouge dans les métaux ou leurs dérivés, 



208 



ZOSIME 



ΓοΓ. C'est des mélanges (de ces métaux) que naissent toutes les espèces. Leurs 
traitements engendrent les substances les unes par les autres et il se 
produit des formes (très diverses) dans les traitements. En les appréciant 
toutes, fais usage des meilleures. 



III. xuii. — CHAPITRES DE ZOSIME A THEODORE '" 

i. Sur la (pierre) étésienne, c'est-à-dire composée du Tout, en tant que pierre 
étésienne (2), et parla d'une grande utilité. En effet, dans les traitements, 
elle fait apparaître diverses couleurs : Tune dans le traitement de la kérota- 
kis, une autre dans l'Opération de la fusion a l'état de liquide oléagineux: 
à savoir une couleur jaune et une couleur noire. La couleur jaune varie 
depuis la nuance rougeâtre du foie, la nuance de la myrrhe, celle de la cire, 
ou toutes celles que tu sais. La couleur noire peut être semblable à l'or et 
scintillante. Or ce qui est efficace pour le noircissement, l'est aussi pour 
le jaunissement. Le jaune devient aussi couleur de sang, très stable, et fina- 
lement pareil à du safran desséché. Si on le briàle deux ou trois fois avec 
du soufre, d'après ces écrits, et si on le met en digestion quelque temps 
dans du fumier, on obtient alors des couleurs transformées et jaunies soli- 
dement : leur modification initiale ayant eu lieu dans le sens du mieux et 
non du pire. Ce sont là les traitements appelés fixateurs, pour les teintures 
vraiment solides. 

2. Sur ce que la teinture, c'est-à-dire Taltération qui se produit dans 
l'iosis, n"est désignée ni comme blanche, ni comme jaune. En effet les deux 
soufres qui précèdent, le blanc et le jaune, ont reçu ces noms, ainsi que les 
teintures. Mais la teinture môme, qu'il s'agisse d'un changement ou d'une 
décomposition, est une opération plus avancée. 



tandis que le plomb est la matière 
première commune, qui se changedans 
les divers métaux. 

(i) Ce sont les titres des divers ouvra- 
ges perdus de Zosime, parfois suivis 



d'un extrait ou d'un bref commentaire. 
(2) Salmasii Plinicnuv exercitationes, 
776, b, D. Le Lexique (p. 6, 7, i3, 
16) l'assimile à la pyrite et à la chryso- 
lithe, au porphyre et à l'androdamas. 



CHAPITRES A THÉODORE 20g 

3. Sur deux autres corps appelés soufres, qui ne sont pas des soufres de 
l'ordre des premiers, mais des compositions qu'ils désignent aujourd'hui 
sous les noms de sulfureuses (ou divines), non en tant que soufre, mais à 
cause de l'œuvre divine accomplie par ces corps (i). 

4. Sur ce que dans la composition on forme d'abord la matière fixatrice, 
celle qui résiste au feu et qui est tinctoriale. La première et la seconde 
nous sont manifestées dans l'asèm naturel, la dernière dans l'or obtenu 
par teinture. Mais la solution de la question est celle-Ui. 

5. Sur ce que dans la matrice et d'une façon invisible pour nous, la 
matière fixatrice se forme avec deux (élémenis), la semence et le sang; puis 
l'animal une fois formé résiste au feu. C'est dans le feu de la matrice qu'il 
est teint, c'est-à-dire qu'il reçoit une couleur, une forme et une grandeur, 
tout (cela) dans un lieu invisible. Mais lorsque cet être a été enfanté, il se 
manifeste à nous. C'est ainsi qu'il faut travailler, sans se laisser égarer par 
rhomonymie (2) des écrits ou des autres préceptes. 

6. Sur la décomposition; sur la production du sang; sur la fermen- 
tation, la transformation et la régénération; sur l'iosis et l'affinage et les 
différents noms de l'ios. 

Comme quoi l'ios est dit eau de soufre natif; comaris scythique et 
sanglante; semence d'or et toute semence; ios de cuivre; eau de cuivre et 
eau de couperose ; fleur de cuivre et préparation cuivrée ; préparation de 
miel, corps doux et indestructible, en raison de l'adoucissement, et par 
suite de la résistance à l'attaque des agents délétères. 

On ne l'a pas appelé seulement d'un nom masculin, féminin et neutre; 
mais encore on lui a donné une forme diminutive, telle que la petite eau de 
cuivre; d'autres, disent l'eau de la petite masse: or la masse, c'est le cuivre. 
Voilà pourquoi dans les écritures juives et dans toute écriture, on parle d'une 
masse inépuisable (3) que Moïse obtenait d'après le précepte du Seigneur. 



(1) L'auteur joue sur le double sens 
du mot θεία. 

(2) Cp. p. ig6 et passim. 



de η masse inépuisable » (recette 7, 
p. 29). — La chimie de Moïse, traité 
qui sera donné plus loin, est aussi dési- 



(3) Tout ce passage paraît se rap- gnée sous le nom de mjja (v. p. 180). 

porter à la production d'un ferment ' Ce mot même a été employé comme 

métallique, indiqué précisément dans | synonyme de la chimie {Introduclion, 

le Papyrus X de Leide sous le titre ; p. 20g, 257 ). 

27 



210 ZOSIME 

Or ce mot, corrompu par le temps, est devenu petite masse. D'autres 
le tirent du phanos qui sert à puiser l'eau et qui porte des mamelons (i). 

7. Sur le bruissement du feu éteint (dans l'eau ?) ; et sur le frémissement, 
c'est-à-dire le sifflement produit par le retrait du souffle ; ou bien sur le 
souffle produit par aspiration, ou par inspiration, et expiration (2). 

8. Sur ce que quelques-uns des prêtres, ayant trouvé un écrit sincère, 
ne croyaient pas pouvoir travailler autrement que d'après les démonstra- 
tions de cet ouvrage. 

9. Sur ce que l'art de l'iosis se rapporte aussi aux deux autres livres. En 
effet, s'il est autre, quant à l'espèce; du moins, quant au genre, c'est le 
même : c'est encore r(art) tinctorial. 

10. Sur ce qui est dit de l'afRnage, de l'enlèvement de l'ombre, de la 
transformation et de l'extraction de la nature cachée, de la régénération par 
le feu : tout cela s'entend du blanchiment. 

1 1. Sur les traitements utiles, depuis le blanc jusqu'au jaune, et depuis le 
jaune jusqu'au blanc. Au sujet des soufres notamment, il faut rechercher ce 
que dit le Philosophe dans sa dernière classe des liquides. « Fixe : arsenic, 
I once; soufre, une demi-once ; écorce, i livre; pèse-les ensemble. Pour le 
jaune, au lieu de peser les écorces en même temps, mets du safran et de la 
chélidoine. Au lieu des terres blanches, le même poids d'ocre, de terre de 
Sinope, ou de couperose, ou de sori. Quant aux (matières) qui ne sont pas 
comprises dans la pesée commune, unifie(-les) avec habileté, à la façon 
des enfants des médecins (3). Les liquides sont presque (tous) vulgaires, 
sauf quelques- uns que tu connais. » 

12. Sur ce qu'il faut comprendre que nous nous sommes chargés d'un 
labeur terrible, en entreprenant de réduire à une essence commune, c'est-à- 
dire de marier à cette heure les natures ; comme quoi tout discours nous a été 



(i) L'auteur joue sur le mot μαζύγιον, 
qu'il tire tantôt de ρ-άζα, masse ; tantôt 
de μοιζο';, mamelon. 

(2) Les bruits divers résultant des 
diverses formes de souffle jouaient un 
rôle important chez les gnostiques. 
(Voir Papyrus de Leide W, pagina i. 



1. 42 ; pag. 2, 1. I et suiv. ; pag. 3, 1. 2, 
et passim). 

(3) C'est le/iic seciinduni arteinàes 
formules pharmaceutiques d'aujour- 
d'hui. Les enfants des médecins sont 
les apprentis. 



DIVISIONS DE L ART CHIMIQUE 211 

révélé à nous-mêmes ; ce qu'il faut rechercher dans ce discours; comme quoi 
l'art revient à ceci : qu'est-ce ': de quelle nature est-ce ? et pourquoi est-ce? 

i3. Sur ce que toutes les teintures des anciens sont réalisées en suivant la 
marche de la composition solide, c'est-à-dire de l'iosis. Car si vous mettez 
une partie d'ios, et i partie des espèces traitées, c'est-à-dire des poudres 
appelées tinctoriales, et si vous faites cuire, vous aurez un résultat exact. 

14. Sur ce que la matière incombustible est celle qui ne possède plus ce qui 
peut éprouver la combustion, mais seulement ce qui a été brûlé : il en estainsi 
des bois, et pareillement) des sucs ^animaux), dans les fièvres non critiques. 

i5. Sur ce que le résidu des maiières brûlées, c'est-à-dire la scorie, 
représente l'acte accompli du Tout. 

16. Sur la transmutation des quatre éléments (entr'eus); comme quoi 
non seulement les (matières) venant de la terre et de l'eau se changent en 
feu, mais encore sont emportées vers le haut(i); carie feu s'élève; or il 
ne prend pas cette image au hasard, mais à cause de l'art et de ses espèces. 
Comme quoi ces matières étant d'abord terre et eau deviennent feu, et sont 
portées vers le haut. En effet c'est par leur seule qualité (propre) que les 
éléments sont opposés entr'eux, et non par leur substance; car la subtance 
n'est pas contraire à la substance, en tant que substance. C'est aussi pour 
cette .raison que le Philosophe appelait substances les quatre éléments. 
Pour unifier leur substantialité, elles attirent dans leur intérieur la prépara- 
tion enduite à leur extérieur. De même que les éléments dissous en eux 
accomplissent toutes choses, de même aussi l'art; et de même que les quatre 
transformations triomphent des mélanges précédents, de même aussi nos 
arts, par les transmutations, triomphent des natures. 



111. xLiv. — SUR LES DIVISIOXS DE L'ART CHIMIQUE 

I. Comme quoi il faut chercher les discours utiles eux-mêmes, et que 
faut-il dire au sujet de l'art des discours: ou bien que c'est un art ? ou bien 

(i) Au-dessus M donne icile signe du cinabre, et répète ce signe au-dessus du mot feu. 



212 ZOSIME 

avant de poser la question : qu'est-ce ? ou de quelle nature est-ce ? (i) il faut 
demander: pourquoi est-ce? En ce qui touche les notions, ils les expo- 
saient chacune en particulier, et tous étaient absurdes et embarrassés; car 
on peut rencontrer une difficulté Indivisible. 

De même que les lignes musicales les plus générales étant au nombre 
de quatre, A, B, Γ, A. on forme avec elles 24 lignes d'espèces diverses; et 
qu'il y a aussi des centres et des lignes obliques, selon qu'il a été dit à propos 
des sons, et attendu qu'il est impossible de composer autrement les mélodies 
innombrables des hymnes, pour le service (du culte ?), la révélation, ou 
quelque autre partie de la science sacrée... (Phrase inintelligible.) 

Pais vient un long développement sur la musique et sur la comparaison entre 
ses divisions et celles de la chimie. On n'a pas cru utile de traduire les |§ 2, 3, 4. • 

5. De même que si tu divises en quatre parties la philosophiepar excellence, 
la matière étant répartie suivant sa nature, tu trouveras la (science) générale 
et la (science) spéciale, ainsi que les différentes classes (de sujets! ; de même 
aussi, en cherchant à partager exactement la philosophie (chimique) en 
quatre parties, nous trouvons qu'elle contient : premièrement le noircisse- 
ment, secondement le blanchiment, troisièmement le jaunissement, et qua- 
trièmement la teinture en violet (2). De même encore que chacune des par- 
ties susdites comporte des subdivisions et un triage intermédiaires entre les 
lignes et les points principaux de la ligne, si l'on veut procéder par ordre ; 
de même aussi (en chimie' entre le noircissement et le blanchiment, il y a la 
macération et le lavage des espèces; entre le blanchiment et le jaunissement, 
il y a la lévigation. Puis, entre le jaunissement et la teinture en violet, 
il va la division par moitié de la composition... Mais la tin de la teinture en 
violet est impossible sans le traitement au moyen de l'appareil à gorge, et sans 
l'union des parties. Il est impossible de procéder autrement dans notre 
science; si quelques-uns, tels que Epibéchius, ont étudié le jaunissement 
sans parler du blanchiment, ils ne l'ont pas fait sans parler de la macéra- 
lion ou du lavage des espèces, choses qui font maintenant partie (de l'étude) 
du blanchiment complet. 

(i) Voir dans l'article précédent le 1 (2) Cp. p. 194, le § 2 qui est un ré- 

S 12. sumé du texte actuel. 



FABRICATION' DU MERCURE 



2l3 



Le § 6 est sans intérêt. 

7. Le présent volume est intitulé livre métallique l'et) chimique sur la 
Chrysopée, l'Argyropée, la fixation du mercure. Ce (livre) traite des 
vapeurs, des teintures qui proviennent des (êtres) vivants (? , ainsi que des 
teintures des pierres vertes, des grenats et des pierres de toutes autres cou- 
leurs, de (la fabrication) des perles, et des colorations en garance des étoffes 
de peau destinées à l'Empereur. Toutes ces choses sont produites avec les 
eaux salées et les œufs, au moyen de Fart métallique (i). 



III. xLv. — FABRICATION DU MERCURE 

1. Prenant de la céruse et de la sandaraque par parties égales, délaie 
avec du vinaigre jusqu'à ce que la masse s'épaississe ; ensuite, mettant dans 
un vase non étamé, recouvre avec un couvercle de cuivre; lute tout autour 
et fais chauffer doucement sur des charbons. Lorsque tu présumes que 
l'opération est à point, découvre légèrement, et, avec une barbe de plume, 
enlève le mercure (2). 

2. Prenant du minerai couleur d'or, pulvérise, puis évapore jusqu'à ce 
que le produit soit bien sec. Mélangeant alors avec du sel, tais chautfer 
dans le fourneau pendant un jour et une nuit. Après avoir enlevé, lave, 
jusqu'à ce que le sel dissous se soit écoulé; dessèche de nouveau ; pétris 
avec du vinaigre et abandonne un peu 'de temps), jusqu'à ce que la matière 
soit imbibée ; puis dessèche. Remets sur le fourneau, (cette fois) sans laver et 
fais cela encore une fois, en pétrissant avec du vinaigre. Remets au fourneau 
quatre ou cinq fois, jusqu'à ce que la matière devienne comme du vermillon. 
Ensuite, prenant de la scorie d'asèm à poids égal, pulvérise et mélange. 
Puis, après avoir fait fondre, sépare (en deux parties), saupoudre du plomb 



(i) Ce paragraphe est étranger à ce 
qui précède : c'est le titre d'un ouvrage 
perdu , mais dont certains extraits 
semblent exister dans notre v° partie. 

(2) Cette préparation ne saurait four- 



' nir du mercure ordinaire, mais de l'ar- 
senic sublimé, lequel reçoit ici le nom 
de mercure, parce qu'il blanchit le 
cuivre. (Iittrod,p. qg et 23g. — Démo- 
CRITE, p. 53). 



214 



ZOSIME 



avec ces deux produits (et chauffe) jusqu'à ce que ces matières soient dissi- 
pées. Après avoir fait dessécher, tu trouveras le plomb durci; fais-le fondre 
par petits fragments; souffle afin de faire apparaître le métal (i). 

3. Prends de la terre provenant des bords du fleuve d'Egypte qui roule de 
l'or, pétris-la avec un peu de son, qui provient de la (fabrication de la; fleur de 
farine. Après avoir agité préalablement, mélangé et fait une pâte, mélange 
de nouveau dans un vase de terre cuite, jusqu'à ce que les deux (substances) 
soient tout à fait confondues et qu'il se soit formé comme une pâte de pain. 
Ensuite, reprends et forme de petits pains ; puis, ayant étendu avec soin sur 
une planche, fais évaporer au soleil jusqu'à ce que la matière soit bien sèche. 
Puis mets dans un mortier; reprends, mets dans une marmite neuve; 
ferme avec soin la marmite, place-la à une distance d'une palme du sol; 
recouvre de fumier et fais du feu au-dessous. Lorsque la flamme se produit, 
découvre, remue avec un instrument de fer, jusqu'à ce que tu voies que le 
tout est cuit et semblable à une cendre noire. Si la matière n'est pas 
devenue telle, agite de nouveau en suivant le même procédé ; recouvre, 
fais chauffer ensemble ; puis retire du feu et laisse refroidir pendant un jour. 
Ayant pris une poignée (de cette matière) avec les deux mains, jette-la dans 
un vase de terre cuite; ajoute du mercure, agite méthodiquement avec la main 
Ensuite, ôte de la marmite une autre poignée, ajoute une mesure d'eau, et 
lave. Ajoute encore une autre mesure (d'eau), et lave semblablement ; (opère 
ainsi) jusqu'à ce que la marmite soit vidée; alors lave avec précaution 
jusqu'à ce qu'on soit parvenu au mercure. Mets dans un linge, presse 
avec soin jusqu'à épuisement. En déliant le linge, tu trouveras la partie 
solide. Après avoir fait cela, mets une boulette du produit'î sur un 
plat neuf; fais au milieu, en enlevant de la matière, une sorte de fos- 
sette ; déposes-y la boulette, et recouvrant, dispose le plat de telle sorte 
qu'il dépasse partout également, à partir de sa partie centrale et jusqu'à la 
moitié de sa largeur. Recouvre de nouveau la marmite; et que celle-ci 
adhère au plat. Plaçant (la marmite) sur les pieds d'un support, fais chauffer 



(i) Il semble qu'il s'agisse dans ce 
paragraphe d'une fabrication d'asém, 
dont on opère la diplosis au moyen du 



plomb. Cp. Iiitrod., Papyrus de Leide, 
p. 64. 



DIVERSITE DU CUIVRE BRULE 



215 



sur un feu clair, avec du bois sec ou de la bouse de vache, jusqu'à ce que 
le fond du plat devienne brûlant. Aie de Peau auprès de toi pour arroser 
la préparation avec une éponge, en veillant à ce que l'eau ne tombe pas 
dans le plat. Après la chauffe, retire le plat du feu et, découvrant, tu trouve- 
ras ce que tu cherches (i). 



III. xivi. — SUR LA DIVERSITÉ DU CUIVRE BRÛLÉ 

Le premier paragraphe est identique h l'article III, xiii, p. 154. 

3. La vapeur sublimée est une substance brûlée au moyen des alambics, 
sur un feu léger de cobathia. 

Quant aux fixations (au moyen) des scories tirées de la partie inférieure, 
c'est ce que les prophètes des anciens voulaient obtenir. Tout le monde 
entend par là les minerais, parce que la matière des corps (métalliques) est 
dite tétrasomie, et aussi parce que les Egyptiens désiraient obtenir le plomb 
noir (2). C'est dans cette opération que réside le noircissement. Or sachez 
que les scories sont tout le mystère (3) ; car les anciens parlent du plomb 
noir, parce qu'il est le support de la substance. Comment cela arrive-t-il ? 
Si tu ne rends pas les corps incorporels, si de deux tu ne fais pas un (4), 
aucun des résultats attendus ne se produira. Si toutes choses n'ont pas été 
atténuées, si la vapeur sublimée n'a pas été réduite à l'état d'esprit, puis 
fixée, rien ne sera mené à terme. Qu'il s'agisse du molybdochalque, c'est 
ce que montrent les traitements des deux scories. Or, prépare une liqueur 
avec le plomb, en prenant : natron, quatre parties ; alun rond, une partie ; 
misy, deux parties; sel de Cappadoce, 4 parties; mets (le tout) dans du vinai- 
gre très fort et fabrique une liqueur. Dans ces (opérations), tu ôteras l'éclat 
aux feuilles (métalliques). C'est de cette façon que la liqueur a été reconnue 
principe et fin. Lorsque tu verras que tout est devenu cendre (5), comprends 



(i) Cette description semble répon- 
dre à l'extraction de l'or de son mine- 
rai par amalgamation. 

(2) Olympiodore, p. 95. 



(3) Olympiodore, p. 99. 

(4) Olympiodore, p. loi. 

(5) Olympiodore, p. 107. 



2l6 



ZOSIME 



alors que tu as bien exécuté la préparation par le feu. Pulvérise donc cette 
scorie et épuise-la de sa partie soluble; lave-la six et sept fois dans des 
eaux édulcorées, après chaque fonte. Ces fontes ont lieu en raison de la 
richesse du minerai. En suivant cette marche et ce lavage, la composition 
s'adoucit. Après la fin de l'opération de l'iosis, une projection étant faite, 
on obtient un jaunissement stable. En faisant cela, tu fais sortir au dehors 
la nature cachée à l'intérieur. En effet, transforme la nature, dit-il, et tu 
trouveras ce que tu cherches, (i) La nature étant transformée perd sa cou- 
leur blanche. 



III. xLvii. — SUR LES APPAREILS ET LES FOURNEAUX 



1 . Voici la description du fourneau ci-dessous ; le Philosophe n'en a pas 
fait mention, mais il a parlé seulement des prismes et des autres (appareils), 
sur lesquels j'ai écrit dans (mon) commentaire relatif à la façon de régler le 
feu. Dans le sanctuaire antique de Memphis (2), j'ai vu en détail un fourneau 
qui s'y trouvait; j'ai reconnu qu'il n'avait pas été mis en état par les gens 
initiés aux choses sacrées. Bonne santé. 

2. Un grand nombre de constructions d'appareils ont été décrites par 
Marie; non seulement ceux qui concernent les eaux divines (ou sulfureuses), 
mais encore beaucoup d'espèces de kérotakis et de fourneaux. Or les appa- 
reils pour le soufre sont ceux qu'il est nécessaire d'exposer en premier lieu. 
Parmi eux, il faut parler d'abord du récipient en verre, avec le tube en terre, 
le matras udcoé, le vase à col étroit, dans lequel pénètre le tube disposé en 
juste proportion avec l'ouverture du récipient (3). 

Il y a une autre manière de recueillir l'eau divine : le tube n'est pas alors 
disposé comme avec le tribicos, mais placé à l'extrémité d'un autre tube de 



(i) La fin de ce paragraphe reproduit 
avec des variantes notables, le § 1 1 de 
la p. 196. 

(2) Temple de Phta. 



(3) Ce sont les appareils des figures 
14, 14 bis et I 5 de l'Introdiiclion, p. i3q 
et 140. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 21 7 

cuivre (i); il est long d'une coudée ou d'une coudée et demie. On y ajuste 
de la même manière un récipient unique et, au-dessous (du tube de cuivre), 
le matras contenant le soufre apyre. Après avoir tout disposé, on fait 
chauffer. Voici le modèle. II faut avoir dans tous les cas, une coupe pleine 
d'eau et rafraîchir le vase tout autour avec une éponge. 

3. En ce qui touche le soufre, quelques-uns (se servent) du phanos et 
des appareils semblables, qui ont une base en forme de serpent. Ils y fixent 
aussi le mercure jaune isolément, en le soumettant à la vapeur du soufre. 
En cela ils comprennent mal les écrits antiques, qui ont caché que le phanos 
n'a pas de rôle ici (?). J'ai été surpris (en lisant) cet écrit; car deux mystères 
y ont été celés. Nous ne cherchons pas comment la combustion par le sou- 
fre, qui est blanc et blanchit tout, rend jaune le seul mercure; comment) 
ce produit, étant blanc en puissance et en acte, lorsqu'il est brûlé avec un 
corps blanc, produit du jaune. Il fallait que les modernes recherchassent 
avant tout ces choses et comprissent l'autre mystère, à savoir que le mer- 
cure n'est pas fixé par le soufre seul, mais qu'il faut pour cela la composi- 
tion tout entière. 

4. J'ai ri, en écoutant la lecture de ton écrit qui décrit ce genre d'opéra- 
tions : « Que le matras, est-il dit, contienne une mine de soufre apyre »... 
je me suis étonné de ce que, ne pouvant supporter les reproches, tu aies 
prétendu écrire de pareilles choses; tu as blâmé à tort ce philosophe, car 
tu n'as pas compris ce qu'il a dit. Dans les précédents commentaires, j'ai 
dit que je parlais de la fabrication des eaux, mais non de leur distillation; 
car autre chose est la fabrication, autre chose la distillation. ^Chacun) de 
ces auteurs a parlé amplement de la distillation ; mais aucun n'a exposé 
la fabrication; c'était là le mystère qu'on ne devait pas révéler, celui qui 
a été tout à fait caché. Or la distillationest de telle nature et s'accomplit) au 
moyen de tels appareils {2]. Quant à la fabrication, c'est-à-dire la composi- 
tion de cette eau, elle a été décrite dans l'exposé détaillé de l'œuvre (3). 

5. Je vais décrire le tribicos (4) : Fabrique, dit-il, trois tubes de cuivre 



(i) Figure 16, p. 140 de Vlntrodiic- 
lion. 

(2) Ceux qu'il va décrire. 



(3) Cependant il va la décrire de nou- 
veau I G. — Cp. III, XVI, p. i58. 

(4) Fig. I 5, p. iSg de V Introduction. 

28 



2l8 ZOSIME 

laminé; dispose la lame ductile de façon qu'elle ait l'épaisseur du couvercle, 
ou un peu plus : par exemple, la moitié de l'épaisseur d'une monnaie de cuivre. 
Fabrique donc trois tubes dans ces conditions, et fabrique un (gros tube) 
de cuivre fil, long d'une coudée', ayant une palme de diamètre. L'ouverture 
du gros tube sera en proportion convenable; les trois (petits) tubes ont 
une ouverture adaptée à celle du col du petit récipient. Vis-à-vis du tube 
du pouce sont les deux tubes de l'index (2), ajustés au moyen d'une clavette, 
des deux côtés, près de l'extrémité du gros tube ; vers cette extrémité existent 
trois oritices, ajustés aux tubes ainsi raccordés (avec le gros tube). Ces ori- 
fices sont soudés d'une façon excentrique avec le récipient supérieur, 
celui où se rend la partie volatile. 

Place le gros tube de cuivre au-dessus du matras en terre cuite, qui contient 
le soufre. Après avoir luté les jointures avec de la pâte de farine, adapte 
aux extrémités des (petits) tubes des récipients en verre grands et forts, afin 
qu'ils ne cassent pas, en raison de la chaleur de l'eau. Porte ce qui monte 
dans les appareils où le Philosophe dit que l'eau s'élève. 

6. Quanta la préparation et à la composition, je ne craindrai pas det'écrire 



(i) On traduit ainsi le mot -/αλ/.είον, 
qui désigne en effet le gros tube verti- 
cal, dans la fig. i5 de la page 140 de 
Vlntrod. ; σωλήνες doit être entendu des 
trois tubes abducteurs, par lesquels 
les produits distillés s'échappent du 
tribicos; βηχ.ο; ou βί/.ο; est le récipient, où 
s'écoulent les produits. Ce mot désigne 
aussi (fig. 14, p. i38) le chapiteau, ap- 
pelé autrement φ'.οίλη dans la fig. 1 1 
(p. i32). Enfin λωτ;»; est le matras où 
l'on place le soufre et qui est exposé 
directement à l'action du feu. Ces dési- 
gnations s'appliquent aux figures du 
manuscrit de Venise. 

Dans le manuscrit .'\, plus moderne 
(fig. 3", p. 161 de Vlntrod.), λωπά; a le 
même sens ; mais -/αλχεΤον s'applique ici 
au chapiteau, qui a pris une forme nou- 
velle et caractéristique. La description 
du texte a cessé de répondre à cette 
dernière forme. La forme du λωπά; 



s'est également rapprochée de notre 
chapiteau moderne (v. p. 161 de Vln- 
trod.), ou plus exactement de celle du 
pélican, appareil distillatoire qui était 
encore usité au siècle dernier. 

{2) Les mots «ντ;-/ειρος σωλτίν (tube du 
pouce) et ).iyavo'; σωλην (tube de l'in- 
dex), sont appliqués à des tubes diffé- 
rents dans les fig. 1 1 (p. i32 à&Vlntrod.) 
et i5 (p. i39 de Vlntrod.). Le premier 
nom désigne dans les deux figures un 
petit tube oblique et descendant. Quant 
au second nom, la fig. i5 paraît indi- 
quer le gros tube ascendant, de direc- 
tion inverse, qui est désigné dans la fig. 
14 (p. i38), sous'le nom de « tube de 
terre cuite », et dans la fig. 16 (p. 140), 
sous le nom de -/αλ/.είον, objet dont 
il a été question dans la note pré- 
cédente. Ces désignations ne corres- 
pondent pas exactement au texte ci- 
dessus, dans lequel le tube du pouce 



APPAREILS ET FOURNEAUX 2ig 

sur ce point, ô ma princesse. La fabrication des eauxcomprend ce qui suit i): 
l'Eau de soufre, d'arsenic, de sandaraque; la vapeur, l'eau de lie, l'eau 
de chaux, l'eau de cendre de choux, l'eau d'alun, l'eau d'urine, de lait 
d'ânesse, de chèvre ; parfois le lait de chienne, le lait de vache, et le lait 
de la femme mère d'un enfant mâle, suivant Agathodémon: le vinaigre, 
l'eau de mer, le miel et le ricin ou gry (?), l'urine d'un impubère et la 
gomme. Leur production a lieu comme il suit. Chaque eau se prépare à la 
façon d'une saumure proprement dite. Quand il s'agit de l'eau de cendre, 
elle se prépare comme la lessive pour savonner, que j'ai décrite dans l'ex- 
posé des manipulations. Si tu ne réussis pas, opère la composition avec 
une cotvle d'eau. Emploie une once des espèces suivantes (2), savoir : une 
once de soufre et une once d'eau pure; une once d'arsenic et une cotvle 

d'eau ; de la lie cuite, éteinte dans le vinaigre ; de la chaux éteinte dans 

une cotyle d'urine de chat; de l'alun, une once, délayé dans une cotvle 
d'eau de mer; du natron roux, même quantité. Après avoir fait cuire sépa- 
rément et ensemble les eaux, pendant un p'eu de temps, afin qu'elles prennent 
de la force, fais dessécher ou distiller dans un autre vase, en y mêlant le 
miel et l'huile. S'il est besoin de soufre blanc (i), délaie dans l'eau la terre 
de Chio, l'astérite, l'aphrosélinon de Coptos cuit, la terre de Samos, celles 
de Carie, de Cimole, ou l'antimoine (?). Mettant dans un vase l'eau devenue 
bleue, ajoutes (y) du marbre (tiré) de la terre, du misy brut, et une autre 
partie de chaux ; on en emploie deux parties, suivant les écrits des anciens, 
où le produit est nommé l'eau double de chaux. Ajuste l'appareil sur le 
matras, fais monter l'eau et mets en œuvre. 

7. L'eau jaune se prépare comme il suit : Soient toutes les eaux obte- 
nues d'après les règles précédentes ; au lieu de faire l'addition de deux par- 
ties de chaux, ajoute une partie de sel, après gvoir fait cuire chacune 
de ces eaux séparément et les avoir mélangées, délaies-y, non plus des terres 



est mis en opposition avec les deux 
tubes de l'index : ces derniers représen- 
tant deux des petits tubes descendants 
du tribicos,le tube dupouce seraitalors 
le troisième, comme dans la fig. i 5. 
(i) Cp. p. 182. 



(2* Cp. p. i65, § i5. 

(3) Ce mot est une désignation géné- 
rique, applicable à toutes les espèces 
suivantes, ainsi qu'il a été dit ailleurs, 
voir p. 162, § 10 et note i, p. 180, § 4, 
p. i85, § 4 et p. 186, § 5, etc. 



220 ZOSIME 

blanches, mais des terres jaunes. Car nous voulons obtenir de l'eau jaune. 
Or, les terres jaunes sont Tocre attique, le minium du Pont, le misy cuit, 
la couperose cuite, et les matières semblables ; toutes les plantes (jaunes) 
que l'on connaît communément (i), ainsi que le jaune d'œuf, le safran 
des œufs et la chélidoine double. Quant aux herbes, ne les incorpore pas 
avec l'eau, mais seulement les terres. Puis, changeant de vase, comme 
on le fait d'ordinaire, ajoute les plantes et fais cuire quatre ou cinq fois, 
dans l'appareil. Fais monter l'eau et emploie-la, avec addition de gomme. 
Après avoir découvert (l'appareil), tu trouveras les herbes brûlées, ayant 
perdu leur teinte propre, c'est-à-dire leur esprit propre. La portion la plus 
pure de cette eau divine a une vertu et une nature telle que, si vous trempez 
l'argent dans l'eau bouillante, la teinture sera indélébile. Bonne santé ! 



III. xLvm. - FABRICATION DE L'ARGENT AVEC LATUTIE'-' 

Prenant de la tutie, environ 20 hexages (poids), broyez jusqu'à ce qu'elle 
devienne or (3); (prenant) environ 5 hexages de soufre apyre, broyez jusqu'à 
ce qu'il devienne plomb (4). Ensuite prenant 6 blancs d'œufs, après avoir 
décapé, mettez dans l'alambic, et faites cuire pendant deux jours et deux nuits 
Enlevez pour voir si la matière est bien à point ; remettez de nouveau (la 
matière) et faites cuire (encore) pendant un jour. Ensuite prenant du cuivre, 
environ 10 hexages, mettez-le dans un creuset et projetez-y 6 cotyles (de la 
matière ci-dessus): vous obtenez de l'argent (5). 



(i) Cp. p. i6(j, I iS. Sur le sens du I (3) Prenne la couleur de l'or. 

mot plante, voir p. 71, p. 12'i, p. i53, [ (4) Prenne la couleur du plomb, en 

note 2, p. iSg, § 4 et note 2, etc. 1 agissant sur les oxydes mélangés qui 

(2) Recette surajoutée dans le manus- j forment la tutie. 

crit de St-Mnrc et plus moderne. | (5) C'est-à-dire un alliage blanc. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 



22 I 



111. .xLix. — DU MEME ZOSIME 

SUR LES APPAREILS ET FOURNEAUX. COMMENTAIRES AUTHENTIQUES 

SUR LA LETTRE Ω (M 



1 . L'élément Ω est rond, formé de deux parties : il appartient à la septième 
zone, celle de Saturne (2), dans le langage des êtres corporels; car dans le 
langage des incorporels, il y a une autre chose qui ne doit pas être révélée. 
Nicothée seul (la) sait, lui le personnage caché. Or, dans le langage des êtres 
corporels, cet élément est appelé l'océan, l'origine et la semence de tous les 
dieux. Tels les principes fondamentaux du langage des êtres corporels (3). 
Sous le nom de ce grand et admirable élément Ω, on comprend la descrip- 
tion des appareils de l'eau divine, celle de tous les fourneaux simples et 
machinés, de tous, absolument parlant. 

2. Zosime (s'adressant) à Théosébie, lui explique ceci avec bonne volonté. 
« (L'exposé des) teintures convenables, ô femme, a fait tourner en ridicule 
mon livre sur les fourneaux. En effet, beaucoup (d'écrivains), remplis de bien- 
veillance pour leur propre génie, se sont moqués des teintures convenables 
et ils ont regardé le livre sur les fourneaux et appareils comme n'étant pas 
conforme à la vérité. Aucun discours ne peut leur persuader ce qui est la 
vérité, s'il n'est inspiré par leur propre génie. Par un destin fatal, ce qu'ils 
avaient reçu, ils le tournaient à mal dans leur langage, au détriment de l'art 
et de leur propre succès, les mêmes mots étant détournés malheureusement 
dans les deux sens (opposés). C'est avec peine que, contraints par la nécessité 



(i| Ce titre est probablement celui 
de l'un des livres de Zosime, désignés 
chacun par l'une des lettres de l'al- 
phabet. Le premier paragraphe serait 
le début du livre ; il roule sur une 
suite de jeux de mots sur roméga, assi- 
milé à l'œuf philosophique et à l'océan. 

(2) Saturne occupe le 7^ des cercles 
concentriques ou zonesderunivers,qui 
ont la terre pour centre commun, dans 
la classification des astres errants ou 
planètes; Saturne correspond aussi à 



la lettre- Ω, dans la concordance des 
voyelles avec ces astres; ainsi qu'au 
plomb, dans la nomenclature des métaux 
(corps métalliques). 

(3) Cette multiplicité des langages 
mystiques, où un même sens s'exprime 
par des mots divers, tandis qu'un même 
signe répond à plusieurs sens, se 
retrouve dans le Papyrus W de Leide. 
Introd,, p. 18. La Cabbale repose aussi 
sur des conventions analogues. 



222 ZOSIME 

des démonstrations, ils accordaient quelque point, môme au sujet des choses 
qu''ils avaient comprises préce'demment. Mais de tels auteurs ne doivent 
être approuvés, ni par Dieu, ni par les philosophes. Caries temps (des opé- 
rations) étant désignés dans le dernier détail, et après que le Génie les a 
favorisés dans l'ordre corporel (i), ils refusent d'accorder un autre point, 
oubliant toutes les choses évidentes qui précèdent. Ils ont dû partout obéir à 
la destinée, pour les choses déjà dites et pour leurs contraires, sans pouvoir 
rien imaginer d'autre, relativement aux êtres corporels; (je dis) rien d'autre 
que l'ordre fatal de la destinée. Les hommes de cette espèce, Hermès, 
dans le traité sur les Natures, les appelait des insensés, propres seulement 
à faire cortège à la destinée, mais incapables de rien comprendre aux choses 
incorporelles, ni même de concevoir la destinée qui les conduit avec 
justice. Maïs ils font outrage à ses enseignements sur les êtres corporels, 
et ils se livrent à des imaginations étrangères à leur propre bonheur. 

3. Hermès et Zoroastre ont déclaré que la race des philosophes est supé- 
rieure à la destinée. En effet, ils ne jouissent pas du bonheur qui vient de 
celle-ci. Dominant ses plaisirs, ils ne sont pas atteints par les maux qu'elle 
cause; vivant toujours dans leur for intérieur, ils n'acceptent pas les beaux 
présents qu'elle offre, parce qu'ils en voient la fin malheureuse. C'est pour 
cette raison qu'Hésiode (2) nous présente Prométhée donnant des conseils à 
Epiméthée : « Quel est le bonheur que les hommes jugent le plus grand de 
tous? Une belle femme, dit-on, avec beaucoup d'argent. » Il dit qu'il 
ne reçoit aucun présent de Jupiter Olympien; mais il les rejette, ensei- 
gnant à son frère qu'il doit repousser, au nom de la philosophie, les 
présents de Jupiter, c'est-à-dire les dons de la destinée. 

4. Quant à Zoroastre, se glorifiant de la connaissance de toutes les 
choses supérieures et de celles de la magie, il dit qu'il se détourne du langage 
des êtres corporels; que tout ce qui vient de la destinée est mauvais, soit 
en détail, soit dans l'ensemble. Hermès, toutefois, parlant des choses exté- 
rieures, condamne la magie, disant que l'homme spirituel, celui qui se 
connaît lui-môme, ne réussit en rien par la magie, et ne regarde pas comme 



(i) C'est-à-dire dans l'opération de 1 (2) Œuvres et Jours, vers 86. 

la régénération des corps métalliques. i 



APPAREILS ET FOURNEAUX 223 

convenable de violenter la nécessité. Mais il laisse aller (les choses), telles 
qu'elles vont de nature et d'autorité. Il a pour seul objet de se chercher lui- 
même, de connaître Dieu, et de dominer la triade innommable. Il laisse la 
destinée faire ce qu'elle veut, en la laissant agir sur le limon terrestre, 
c'est-à-dire sur le corps. Il s'exprime ainsi : « Si tu comprends et si tu te 
conduis convenablement, tu contempleras le fils de Dieu, devenu tout (i) 
en faveur des âmes saintes. Four tirer ton âme du sein de la région (corpo- 
relle), régie par la destinée, (et l'amener) vers la (région) incorporelle, vois 
comme il est devenu tout, (c'est-à-dire à la fois) Dieu, ange, et homme sujet 
à la souffrance. En effet pouvant tout, il devient tout ce^qu'il veut; il obéit 
à son père, en pénétrant tout corps, en éclairant l'esprit de chacun ; il s'est 
élancé dans la région heureuse, là oii il était avant d'avoir pris un corps. 
Tu le suivras, excité et guidé par lui vers cette lumière. 

5. Regarde Je tableau que Cébès a tracé, ainsi que le trois fois grand Pla- 
ton et le mille fois grand Hermès; vois comment Toth interprète la pre- 
mière parole hiératique, lui le premier homme, interprète de tous les êtres, 
et dénominateur de toutes les choses corporelles. Or les Chaldéens, les 
Parthes, les Mèdes et les Hébreux le nomment Adam: ce qui signifie terre 
vierge, terre sanglante, terre ignée et terre cliarnelle (2\ Ces choses se 
trouvent dans les bibliothèques des Ptolémées, déposées dans chaque sanc- 
tuaire, notamment au Sérapéum; (elles y ont été mises) lorsque Asenan, l'un 
des grands prêtres de Jérusalem, envoya Hermès (3', qui interpréta toute la 
Bible hébraïque en grec et en égyptien. 

6. C'est ainsi que le premier homme est appelé Toth parmi nous, et 
parmi eux, Adam; nom donné par la voix des anges. On le désigne symbo- 
liquement au moyen des quatre éléments (4, qui correspondent aux points 



(i) Ce mot vague est expliqué deux 1 Voir Clément d'Alexandrie, cité dans 

lignes plus bas. les Origines de l'Alchimie, p. Sg et4o. 

(2) Ce teste est mutilé, comme on le On remarquera que l'origine de la tra- 
voit dans Oly.mpiodore, p. gS, note 5. duction grecque de la Bible se trouve 
En effet ce qui est relatif à la terre [ expliquée ici autrement que dans la 
s'applique à Eve. traduction des Septante. 

(3) Le nom d'Hermès reprend ici le ! (4) Le même mot signifie lettre et 
sens générique, suivant lequel il était élément, 
l'auteur de tous les ouvrages égyptiens. 



224 ZOSIME 

cardinaux de la sphère, et en disant qu''i] se rapporte au corps ί,ι). En effet, 
la lettre A de son nom désigne l'Orient (Ανατολή) et TAir (Άήρ). La lettre 
D désigne le couchant (Δύσ'.ς), qui s'abaisse à cause de sa pesanteur. La lettre 
M montre le Midi (Μϊίημβρία), c'est-à-dire le feu de la cuisson qui pro- 
duit la maturation des corps, 134" zone et la zone moyenne. 

Ainsi l'Adam charnel, sous sa forme apparente, est appelé Toth ; mais 
l'homme spirituel contenu en lui (porte un nomi propre et appellatif. Or 
nous ignorons jusqu'à présent quel est ce nom propre; car Nicothée, ce 
personnage que Ton ne peut trouver, savait seul ces choses. Quant au nom 
appellatif, c'est celui de φώί (lumière, feu) : c'est pour cela que les hommes 
sont appelés φώτε; (mortels). 

7. Lorsqu'il était dans le Paradis sous forme de lumière ί'ίώς), soumis à 
l'inspiration de la destinée, ils lui persuadèrent en profitant de son inno- 
cence et de son incapacité d'action, de revêtir (2) le (personnage d'j Adam, 
celui qui (était soumis à) la destinée, celui qui (répond) aux quatre éléments. 
Lui, à cause de son innocence, ne refusa pas; et ils se vantaient d'avoir 
asservi (en lui,' l'homme extérieur. 

C'est dans ce sens qu'Hésiode (3) a parlé du lien avec lequel Jupiter attacha 
Prométhée. Ensuite, après ce lien, il lui en envoie un autre, (c'est-à-dire) 
Pandore, que les Hébreux nomment Eve. Or, Prométhée et Epiméthée, 
c'est un seul et même homme dans le langage allégorique ; c'est l'âme et 
le corps. Prométhée est tantôt Timage de l'âme ; tantôt (celle) de l'esprit. 
C'est aussi l'image de la chair, à cause de la désobéissance d'Epiméthée, 
cornmise à l'égard de Prométhée, son propre (frère). 

Notre intelligence dit : Le fils de Dieu, qui peut tout et qui devient tout 
lorsqu'il (le) veut, se manifeste comme il veut à chacun. Jésus-Christ s'ajou- 
tait à Adam et (le) ramenait au Paradis, où les mortels vivaient précédemment. 

8. Il apparut aux hommes privés de toute puissance, étant devenu 
homme (lui-même), sujet à la souffrance et aux coups. (Cependant), ayant 
secrètement dépouillé son propre caractère mortel, il n'éprouvait (en réalité) 
aucune souffrance; et il avait semblé fouler aux pieds la mort, et la 



(1) En tant que formé par la réu- ( (2) Voir plus haut. 

nion des quatre éléments. , (3) Cp. Théogonie, vers 52 1,618. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 225 

repousser, pour le présent et jusqu'à la tin du monde : tout cela en 
secret. Ainsi dépouillé des apparences, il conseillait aux siens d''échanger 
aussi secrètement leur esprit avec celui de l'Adam qu'ils avaient en eux, 
de le battre et de le mettre à mort, cet homme aveugle étant amené à rivali- 
ser avec l'homme spirituel et lumineux : c'est ainsi qu'ils tuent leur propre 
Adam (i). 

9. Ces choses se font jusqu'à ce que vienne le démon Antimimos (2); 
jaloux d'eux et voulant les induire de nouveau en erreur, il se dit lui- 
même fils de Dieu ; bien qu'étant sans forme (originale) (3), ni d'âme ni de 
corps. Mais devenus plus sensés, par suite de la prise de possession de celui 
qui çst réellement fils de Dieu, ils lui abandonnent leur propre Adam; 
immolant leurs esprits mortels, ils demeurent sauvés, dans le lieu parti- 
culier où ils se trouvaient avant [la création du) monde. Ainsi, avant d'ac- 
complir ces choses, il envoie d'abord l'Antimimos, le rival, son précurseur, 
sorti de la Perse, lequel tient des discours pleins d'erreurs et de fables, et 
dirige les hommes suivant la destinée. Or les éléments de son nom sont au 
nombre de neuf, la diphthongue étant conservée (4), suivant le but que se 
propose la destinée. Ensuite, après sept périodes, plus ou moins, il viendra 
aussi lui-même, en vertu de sa nature propre. 

10. Ces choses sont dites seulement par les Hébreux, ainsi que par les 
livres sacrés d'Hermès sur l'homme lumineux et sur le fils de Dieu, son guide; 
sur l'Adam terrestre et sur Antimimos son guide, qui se dit, par blasphème 
et erreur le fils de Dieu. Or les Grecs appellent l'Adam terrestre Epimé- 
thée : ce qui veut dire conseillé par son esprit particulier, c'est-à-dire par 
son frère, qui lui disait de ne pas accepter les dons de Jupiter. Toutefois, 
s'étant abusé et repenti, et ayant cherché la région heureuse, il explique 
tout, et il conseille en tout ceux qui ont un entendement spirituel. Mais 



(i) Ce passage, ainsi que ceux qui doctrines persanes sur les deux prin- 

précèJent doivent être rapprochés des cipes. 

doctrines des docétes et de celles de (3| Comme son nom l'indique, 

certains gnostiques. (Cp. Renan, His- (4) S'agit-il a' ν.<ίΐο•χν/τ„ quia 9 lettres 

toire des Origines du Christianisme, et une dipthongue ; ou bien du génitif 

t. V, p. 421, 458, 52 5, etc. avîifu'pLOj, qui satisfait aux mêmes con- 

(2) Contrefacteur. — Son interven- ditions; ou bien encore de oaoaaopo;, 

tien rappelle le manichéisme et les Lucifer ? 

29 



226 ZOSIME 

ceux qui n'ont qu'un entendement corporel, appartiennent à la destinée ; ils 
n'admettent ou ne confessent rien d'autre. 

1 1 . Tous ceuxqui (font des teintures) convenables et réussissent [par liasard) 
ne disent pas autre chose; ils persiflent l'art exposé dans le grand livre sur 
les fourneaux, et ils ne comprennent pas non plus le Poète lorsqu'il dit : 

«Mais les Dieux n'avaient pas encore donné en même temps aux hommes.... etc. » 

Ils ne réfléchissent à rien et ne voient pas les divers genres de vie des 
hommes : comme quoi les hommes réussissent ditféremment dans un ^seul 
(et même) art; comment ils opèrent différemment dans un seul (et même) 
art ; comment ils pratiquent un seul (et même) art, au moyen des carac- 
tères et des figures diverses des astres (?). Ils ne voient pas que tel artisan 
est paresseux (?), tel artisan isolé; tel autre dégénère, tel devient pire, tel ne 
progresse pas. Il arrive aussi que l'on rencontre dans tous les arts des 
gens qui travaillent un même art avec des outils et des procédés différents, 
et qui ont à un degré différent l'intelligence et la réussite. 

12. Parmi tous les arts, c'est surtout dans l'art sacré qu'il convient de 
considérer ces choses. Par exemple, après une fracture, si le patient ren- 
contre un prêtre (habilel, celui-ci agissant de sa propre inspiration li), réunit 
les fragments, de telle sorte que l'on entend le craquement des os qui se 
rejoignent. Si l'on ne trouve pas un tel prêtre, que le blessé cependant 
ne craigne pas de mourir, mais que l'on amène des médecins avec leurs 
livres, pourvus de dessins et de figures ombrées. Etant pansé conformément 
aux lignes des figures du livre, le blessé est entouré de liens mécaniquement 
et il continue à vivre, après avoir repris la santé. Nulle part l'homme ne se 
résigne à mourir, faute de trouver un prêtre qui réunisse les fractures. 

Au contraire, ceux-ci, les malheureux (ignorants), se laissent mourir de faim, 
plutôt que d'apprendre à connaître et à pratiquer la description des fourneaux, 
telle qu'elle esttracée: c'est par là que, devenus bienheureux, ils triomphe- 
raient de la pauvreté, cette maladie incurable. En voilà assez sur ce chapitre. 

i3. Quant à moi j'arrive à mon sujet, qui concerne les fourneaux. 

(i) C'est la pratique du prêtre rebouteur, envisagée comme supérieure à la 
science écrite du médecin. 



APPAREILS ET FOURNEAUX 227 

Ayant reçu les lettres que tu as écrites, j'ai vu que tu m'invites à rédiger 
pour toi la description des appareils. J'ai été surpris de voir que tu écrives 
pour obtenir de moi la connaissance des choses qui ne doivent pas être con- 
nues ; n'as-tu pas entendu le Philosophe ; lorsqu'il dit : « Ces choses, je les ai 
passées volontairement sous silence, parce qu'elles sont décrites amplement 
dans mes autres écrits »? Cependant tu as voulu les apprendre de moi; 
ne crois pas du reste que mon écrit soit plus digne de foi que celui des 
anciens, et sache que je ne pourrais pas (les surpasser). Mais, afin que nous 
entendions tout ce qui a été dit par eux, je vais t'exposer ce que je sais. 
Voici ce que c'est. 

14. Récipient de verre, tube de terre cuite de la longueur d'une coudée. 
Matras ou vase à étroite embouchure, dont le goulot est proportionné à la 
grosseur du tube. Voici le modèle (i). Il faut avoir une coupe d'eau et 
mouiller le vase avec une éponge. Pour les vapeurs sublimées, ainsi que 
pour le mercure, c'est le même vase. 

On peut fixer le mercure dans le phanos (vase) et dans des appareils sembla- 
bles, ayant un récipient de forme serpentine. On jaunit (le mercure) par la 
vapeur du soufre; c'est là ce que conseillent les anciens écrits, le phanos 
ne contenant pas le soufre (2). Tu seras surpri^s, au sujet de cet écrit, de ce que 
deux mystères manifestes y ont été cachés. D'abord ne cherchons-nous pas 
comment la vapeur du soufre, qui blanchit (les métauxl, rend (cependant) 
le mercure jaune, ni comment cela arrive lorsqu'il est brûlé ? Et en outre, 
comment ce mercure, étant blanc en puissance et en fait, devient jaune 
lorsqu'il est brûlé et fixé par une substance blanche r 

i5. Il fallait donc que les modernes cherchassent avant tout ces choses. 
Quant à l'autre mystère, je pense que (le mercure) n'est pas fixé seul, mais 
avec toute la composition. Maintenantlesappareils dans lesquels on exécute 
aussi la (fabrication de l'eau) de soufre natif, la fixation du mercure, l'arro- 
sage des mélanges et leur teinture sont ceux-ci. 

(Suit la formule de l'Écrevisse, Introd., p. i5i.) 



(i) 11 répond à la figure 16 de la j p. 216, avec des variantes considérables. 
p. 140 de Vlntrod. Ce passage repro- (2) Les Ms. indiquent le plomb, sans 

duitla fin du second alinéa du § 2 delà | douteparsuiteduneconfusionde signes. 



228 ZOSIME 

i6. L'ios qui provient du cuivre sans ombre, étant jauni, est soumis à 
l'action de la sublimation; puis on le dépose dans du miel blanc. 

17. La masse molle, jaunie par notre cuivre, agit en son lieu et place, 

mais moins fortement que : tout cela se trouve chez Agathodê 

mon. 

iS. La masse molle obtenue avec les petites scories, mettez-la dans le 
phanos (vase) et fixez avec la vapeur des soufres volatilisés, afiii qu'elle 
devienne comme du cinabre. Ensuite mettez-la dans des bocaux ou dans 
des coupes, étalez et employez comme ci-dessus. 

Signes de : Ciel ; soleil (ou on. Terre, ciel (i). 

19. Comme on le voit, toutes les espèces (provenant) des vapeurs, 
ont été mélangées par Agathodémon : telles sont la chrysocolle, la 
(pierre) étésienne, la fleur d'or et en général toutes celles qui servent dans 
la teinture de l'argent, ainsi que le comporte sa dernière classe. Or il 
emploie les vapeurs, afin d'éviter que l'argent se réduise en scorie, ou qu'il 
ne cède sa substance aux corps épais et terreux, susceptibles d'être calcinés 
et torréfiés. 



m. L. — SUR LE TRIBICOS ET LE TUBE 

I . Je vais te décrire le tribicos. On appelle ainsi la construction en cuivre 
transmise traditionnellement par Marie (2). Voici en quels termes ; Fabrique, 
dit-elle, trois tubes de cuivre laminé et aminci, d'une épaisseur dont voici la 
mesure: ce sera à peu près celle d'une poêle en airain, à faire cuire les gâteaux; 
la longueur sera d'une coudée et demie. Fabrique donc trois tubes dans ces 
conditions, et fabrique aussi un (gros) tube, ayant environ une palme de dia- 
mètre et une ouverture proportionnée à celle du vase de cuivre (3). Les trois 
tubes auront une embouchure adaptée au col du petit récipient, au moyen 



(i) Dans Β ces signes sont répétés au- | — Il y a ici des variantes considérables, 
dessus des mots :« toutes les espèces». | (3) Ici yïXxsiov paraît signifier cha- 

(2) Voir l'article précédent, p. 217, § 5. 1 piteau (voir la note i de la p. 218) 



APPAREILS ET FOURNEAUX 220 

d'une clavette, par le tube du pouce (i) ; afin que les deux tubes de l'index 
s'adaptent latéralement aux deux mains (2). Vers l'extrémité du vase de 
cuivre, existent trois orifices, ajustes aux tubes et bien raccordés. On 
les soude d'une façon excentrique au récipient supérieur, destiné à rece- 
voir la partie volatile. On place le vase de cuivre au-dessus du matras en 
terre cuite qui contient le soufre. Après avoir luté les jointures avec de la 
pâte de farine, adapte aux extrémités des tubes des récipients en verre, 
grands et forts, afin qu'ils ne cassent pas en raison de la chaleur de l'eau 
qui entraîne la matière distillée. Voici la figure : Tube de l'index (3 . 

Le I 2 est la reproduction du premier alinéa du § 2 de l'article III, xlvii, p. 216. 
Le § 3 reproduit le S 4 du même article (p. 217), mais avec des variantes très 
importantes que l'on va donner. 

3. J'ai ri en écoutant ce qui est relatif aux diverses classes de ces 
appareils. Car tu dis : Pour chaque opération, que le matras contienne 
une mine de soufre apyre. Et je t'ai admirée aussi en ceci que, ne suppor- 
tant pas le reproche, tu aies prétendu écrire de pareilles choses. De plus tu 
en es venue à critiquer le Philosophe, parce qu'il a osé dire : « Ces choses je 
les ai passées sous silence, attendu qu'elles sont déjà exposées avec grands 
détails dans les écrits des autres. . . (Lute) avec du suif, ou de la cire, ou 
de la terre grasse, ou avec ce que tu voudras, et, après avoir calciné, 
enlève ». Or voici la figure qui se trouve dans les écrits. 

Insistant dans un sentiment d'envie indomptable, tu critiques vainement le 
Philosophe; car tu n'as pas compris ce qu'il dit. Une veut pas parler, comme 
dans les commentaires précédents, de la fabrication des eaux, mais de leur 
distillation ; car autre chose est la fabrication, autre chose la distillation. Il 
a dit qu'on n'écrivait rien en détail sur leur mercure ; nul d'entre eux n'en 
exposait la fabrication ; car c'était là le mystère caché. C'est une chose celée 
avec soin. La distillation a donc lieu au moyen de ces appareils, ou d'autres 
similaires, imaginés par les gens intelligents; tels sont ceux qui om 



(1) Cp., la note 2 de la p. 21S. (3) Ceci désigne la figure i5 de la 

(2) C'est-à-dire aux deux récipients P• 'Sq de l'Introd. 
correspondants. | 



23ο 



ZOSIME 



étudié auparavant les Pneumatiques d'Archimède, ou d'Héron et d'autres 
auteurs, ainsi que leurs écrits relatifs à la mécanique. 

4. Sur d'autres fourneaux. — Comme la suite de notre discours a pour sujet 
les fourneaux et la teinture, je ne veux pas te répéter ce qui se trouve dans 
les écrits des autres. En effet, chez Marie, la description du fourneau pré- 
sentée ici ne figure pas. Le Philosophe n'en α pas fait mention, mais seu- 
lement des prismes et des autres (appareils) dont j'ai parlé en passant, 
dans le commentaire sur les règles du feu (i). Afin qu'il ne puisse rien 
manquer ù tes écrits, parles-y du fourneau de Marie, celui dont Agatho- 
démon a fait mention, en ces termes: « Or voici la description de la classe 
des kérotakis destinées au soufre mis en suspension. Prenant une coupe, fais 
(y) des divisions, c'est-à-dire fais avec une pierre une entaille centrale et 
circulaire dans le fond de la coupe, afin d'y engager à la partie inférieure une 
saucière de dimension correspondante (2). Dispose un vaSe mince de terre 
cuite, ajusté et suspendu à la coupe, retenu par elle dans sa partie supé- 
rieure; et s'avançant vers la kérotakis de fer. Dispose la feuille (métallique) 
quetuvoudras,conformémentàrécrit, au-dessus du vase et au-dessous de la ké- 
rotakis, en même temps que la coupe, dételle façon que tu puisse voira l'inté- 
rieur. Après avoir luté les jointures, fais cuire autant d'heures que le dit notre 
rédaction. Voilà pour le soufre en suspension. Pour l'arsenic en suspension, 
on opère semblablement. Pratique un petit trou d'aiguille au centre du vase. 

5. Autre coupe de verre placée au-dessous. Le vase de terre cuite sera de 
dimension telle qu'il s'ajuste aux parties arrondies et conforme à ces parties (3). 

6. C'est le fourneau en forme de four, dit Marie, ayant à la partie supé- 
rieure trois trous (suçoirs), destinés à arrêter (les gros morceaux) et à évacuer 
(les parties fondues) (4). Fais chauffer progressivement, en brûlant des roseaux 
grecs pendant deux ou trois jours et autant de nuits, selon ce que comporte la 
teinture, et laisse torréfier complètement dans le fourneau. Puis fais descendre 
pendant tout un jour de l'asphalte, en y ajoutant ce que tu sais, plus du cuivre 



(i) Cp. page 216. 

(2) Figure 25 de la page 149 et 
figure 22 de la page 146 de Vlntro- 
duction. 



(3) Figures 24 et 24 bis de la 
page 48 de l'Introduction. 

(4) Ce sont les figures 20 et 21, 
page 143 de V Introduction. 



LE COMPTE FINAL 23 1 

blanc OU Jaune. Or (cela) peut se faire ainsi : l'appareil en forme de crible blan- 
chit, jaunit, produitderios. Cuis légèrement, comme pour produire du fard, 
la teinture des mélanges et tout ce que tu pourras imaginer. Telle est la fabri- 
cation. 



111. u. — LE PREMIER LIVRE DU COMPTE FINAL 

DE ZOSIME LE THÉB.\IX 

1. Ici, se trouve confirmé le livre Je la Vérité. , 
Zosime à Théosébie, salut ! 

Tout le royaume d'Egypte (i), ô Femme, dépend de ces deux arts, celui 
des (teintures) convenables et celui des minerais. L'art appelé divin, soit 
dans ses parties dogmatiques et philosophiques, soit dans la plupart des 
questions de moindre portée, a été confié à sesgardicns pourleursubsistance. 
Il en est ainsi non seulement pour cet art, mais encore pour les quatre ans 
appelés libéraux et pour les arts manuels. Leur puissance créatrice appartient 
aux rois. S'ils le permettent, celui-là Fexpose de vive voix, ou Tintcrprète 
d'après les stèles, qui en a reçu la connaissance comme héritage de ses aïeux. 
Mais celui qui possédait la connaissance de ces choses ne fabriquait pas 
(pour lui-même), car il eût été puni; de même que les artisans qui 
savent frapper la monnaie royale n'ont pas le droit de la frapper pour eux- 
mêmes, sous peine de châtiment. De mêmeaussi, sous les rois Egyptiens, les 
artisans de l'art de la cuisson et ceux qui possédaient la connaissance des 
procédés n'opéraient pas pour eux-mêmes; mais ils opéraient pour les rois 
d'Egypte, et travaillaient en vue de leurs trésors. Ils avaient des chefs par- 
ticuliers placés à leur tête, et grande était la tyrannie exercée dans l'art de la 
cuisson, non seulement en elle-même, mais aussi en ce qui louche les mines 
d'or. Car en ce qui touche la fouille, c'était une règle, chez les Egyptiens, 
qu'il fallait une autorisation écrite. 

2. Quelques-uns reprochent à Démocrite et aux anciens... (La suite 
comme à la page 98, jusqu'à la fin du paragraphe.) 



(I) Cp. p. 2o'3 etOLY.\ipioDORE,p. C17. — Le texte actuel offre des variantes notables. 



232 ZOSIME 

Il Quant aux teintures convenables, personne ni parmi les Juifs, ni 

parmi les Grecs, ne les a jamais exposées. En elïet, ils les plaçaient dans les 
images, forme'es avec leurs propres couleurs et destinées à les conserver. 
Les opérations faites sur les minéraux diffèrent beaucoup des teintures 
convenables. Ils étaient très jalou.K de la di\ulgution de l'art lui-même; et 
ne laissaient pas le manipulateur sans punition. Celui qui fait une fouille 
sans autorisation, peut être précipité (et mis à mort) par les surveillants des 
marchés de la ville, chargés du recouvrement des impôts royaux. De même 
il n'était pas permis de mettre en œuvre secrètement les fourneaux, ou de 
fabriquer«en secret les teintures convenables. Aussi tu ne trouveras per- 
sonne parmi les anciens qui révèle ce qui est caché, et qui expose quelque 
chose de clair à cet égard. Je n'ai rencontré que Démocrite seul, parmi les 
anciens, qui ait fait entendre clairement quelque chose à cet égard, dans 
les énumérations de ses catalogues. 

En effet, voici comment il débute, dans le préambule de sa composition 
sur les artslibéraux : ici observe sa malice. 11 parlait seulement, au début, du 
mercure et du corps de la magnésie. Or les autres (substances! sont toutes 
de la classe des teintures convenables. Il s'exprime ainsi: « Ocre attique, 
minium du Pont, soufre natif: on en prend une livre; pierre phrygienne, sori 
jaune, couperose sèche, cinabre, misycuit, misy cru.Tu fabriqueras l'andro- 
damas, le soufre, l'arsenic, la sandaraque. Pour ne pas énumérer tout ce 
qui est dans lesquatre catalogues, tu trouveras toutesles substances propres 
aux (teintures)et pour que tu exécutes ce qu'il fait entendre la dessus, il a 
énuméré les (substances) crues et les (substances) cuites, qui répondent aux 
deux arts. Il parle de préférence des teintures parmi les choses convenables. 
Lorsqu'il dit : misy cru, misycuit, sori jaune, couperose sèche et autres simi- 
laires ;il parle des (substances) qui ont subi un certain traitement, ens'atta- 
chant aux arts libéraux. Mais pourquoi ne parle-t-il pas de toutes ces subs- 
tances, après qu'elles ont été traitées et jaunies, telles que le mercure jaune 
et le corps (de la magnésie! jaune, et généralement tout le catalogue jaune? 

4. Vois commentcequ'ilpensaitetce qu'ilécrivait était présentésous forme 
énigmatique; il voulait tout faire entendre par énigmes. Les témoignages les 
plus dignes de foi qu'il ait trouvés sur ces choses, il les a fait entendre par 
énigmes. Comment se fait-il que sachant qu'il n'y a qu'une teinture et qu'une 



LE COMPTE FINAL 233 

marche, il représentait celles-ci comme multiples, disant : « Parmi ces 
natures, il n'en est pas de meilleure pour les teintures... » ; afin de montrer 
que les mêmes espèces peuvent servir à composer convenablement plusieurs 
teintures, la proportion variant suivant la quantité des espèces (destinées 
aux teintures [?j) depuis une seule jusqu'au nombre de cinquante et une. En 
même temps, il parle de l'opération naturelle, c'est-à-dire de la matière de la 
fabrication de l'or, et il met en évidence les teintures naturelles. 11 dit 
encore: « Je vous ai engagés dans un grand travail, si quelques-uns ayant 
opéré avec une quantité considérable de matière, venaient à échouer dans 
la fabrication des produits naturels ». 

Au temps d'Hermès, on appelait teintures naturelles celles qui devaient 
être inscrites (plus tard) sous un titre commun, dans son ouvrage intitulé : 
Livre des Teintures naturelles, dédié à Isidore (i). Lorsqu'elles avaient 
réussi avec les objets de cuivre, elles devenaient et étaient dites convena- 
bles. Au surplus, on reproche aux anciens et surtout à Hermès, de ne les 
avoir exposées, ni publiquement, ni en secret, et de ne pas avoir fait enten- 
dre ce que c'est. 

5. Seul, Démocrite Ta exposé dans son ouvrage et l'a fait entendre. Mais 
eux. ils ont gravé ces procédés sur les stèles, dans l'ombre des sanc- 
tuaires, en caractères symboliques; ils y ont gravé ces procédés et la 
chorographie de l'Egypte (2) ; de telle sorte que, si quelqu'un osait 
affronter les ténèbres du sanctuaire pour obtenir la connaissance d'une 
façon illicite, il ne réussît pas à comprendre les caractères, malgré son 
audace et sa peine (3). Mais les Juifs, ayant été initiés, ont transmis ces 
procédés convenables, qui leur avaient été confiés. Voici ce qu'ils con- 
seillent dans leurs traités : « Si tu découvres nos trésors, abandonne l'or 
à ceux qui veulent se détruire eux-mêmes. Après avoir trouvé les carac- 
tères qui décrivent ces choses, tu réuniras toutes ces richesses en peu (de 
temps] ; mais si tu te bornes à prendre ces richesses, tu te détruiras toi- 



(i) Synonyme : Pétésis. ; opinions tirées des paroles charnelles. » 

(2) Voir le texte de Clément d'Alexan- — On voit à quelles imaginations don- 
drie. Origines de l'Alchimie, p. 41. naient lieu les vieux textes hiéroglyphi- 

(3) Note de A. « Il faut pénétrer le ques que l'on ne comprenait plus (Cp. 
sens spirituel du caractère, et éviter les ; Introduction, p. 2d 5). 

30 



234 



ZOSIME 



même, par suite de l'envie des rois qui gouvernent et de celle de tous les 
hommes (i).» 

6. Il y avait deux genres de (teintures) convenables, dans les toiles teintes (2), 
qu'ils présentaient à leurs prêtres ; λόΙ^ pourquoi elles étaient appelées 
convenables (3), c'est parce qu'ils opéraient au moment voulu les teintures, 
à la volonté de ceux qui (les) attendaient ; mais pour ceux qui ne le deman- 
daient pas, ils opéraient autrement. Les (teinturesl convenables étaient obte- 
nues par le mélange des espèces tinctoriales, en opéran t avec les espèces 
pures. Les unes appartiennent à ces arts précieux ; quant à l'autre genre 
de teintures pures et naturelles, voici Finterprétation que Hermès grava 
sur les stèles : « Fais fondre seulement la matière jaune verdâtre, la 
matière jaune, la noire, la verte et les similaires. » Ils appelaient ces terres, 
en langage mystique, des minerais. Hermès indique aussi les espèces de cou- 
leurs : « Celles-ci agissent naturellement; mais elles sont surpassées par les 
produits supra-terrestres. Or si quelque initié s'en débarrasse, il obtiendra 
ce qu'il cherche. » 

7. Ceux qui apportaient (les couleurs fabriquées par voie surnaturelle (?), 
étant ainsi mis de côté, conseillaient aux gens considérables d'agir contre 
nous tous, savants, opérant par des actions naturelles. Ils ne voulaient pas 
être mis de côté par les hommes (4), mais être suppliés et adjurés de céder 
ce qu'ils avaient fabriqué, en retour des offrandes et des sacrifices. Ils tinrent 
donc cachés tous les procédés naturels, ceux qui donnent les résultats sans 
artifice. Ce n'était pas seulement par jalousie contre nous, mais parce qu'ils 
étaient soucieux de leur existence et ne voulaient pas s'exposer à être battus 
de verges, chassés, et à mourir de faim, encessantderecevoirles offrandes des 
sacrifices. Ils opérèrent ainsi : Ils cachèrent les procédés naturels et mirent en 
avant les leurs, qui étaient d'ordre surnaturel (5^ ; ils exposèrent à leurs 



(i) Note de A. » Il y a beaucoup 
de livres relatifs à la chimie. Les 
uns parlent des teintures naturelles; 
les autres, des surnaturelles : les deux 
ordres délivres sontmensonge et vérité 
dissimulée. » 

(2) La teinture des étoffes est ici 
assimilée à celle des métaux (voir Ori- 



gines de l'Alcbitnie, p. 242 et suiv.). 

(3) Ou opportunes. 

(4) Comme imposteurs. 

(5) Ce curieux passage accuse la riva- 
lité des opérateurs procédant par la 
magie et avec charlatanisme, contre 
ceux qui opéraient par la science seule 
et qui leur enlevaient leur clientèle. 



LE COMPTE FINAL 235 

prêtres que les gens du peuple ne'gligeraient les sacrifices, s'ils n'avaient plus 
recours aux procédés surnaturels, pour s'adresser à ceux qui possédaient 
cette prétendue connaissance des alliages vulgaires, cet art de fabriquer 
les eaux et de faire les lavages. C'est ainsi que, par l'effet de la coutume, 
de la loi et de la crainte, leurs sacrifices étaient très suivis. Ils n'accom- 
plissaient même plus leurs annonces mensongères. Lorsque leurs sanc- 
tuaires venaient à être désertés et leurs sacrifices négligés, ils obtenaient 
encore des hommes restés (auprès d'eux), qu'ils s'adonnassent aux sacrifices, 
en les flattant par des songes (ij et d'autres tromperies, ainsi que par certains 
conseils. Ils revenaient sans cesse à ces promesses mensongères et surnatu- 
relles, pour complaire aux hommes amis du plaisir, misérables et ignorants. 
Toi aussi, ô femme, ils veulent te gagner à leur cause, par l'intermédiaire 
de leur faux prophète; ils te flattent; étant affames, (ils convoitent) non 
seulement les sacrifices, mais encore ton âme (2). 

8. Toi donc, ne te laisses pas séduire, ô femme, ainsi que je te l'ai expli- 
qué dans le livre concernant l'Action. Ne te mets pas à divaguer en cher- 
chant Dieu; mais reste assise a. ton foyer, et Dieu viendra à toi, lui qui est 
partout ; il n'est pas confiné dans le lieu le plus bas, comme les démons (3). 
Repose ton corps, calme tes passions, résiste au désir, au plaisir, à la 
colère, au chagrin et aux douze fatalités de la mort. En te dirigeant ainsi, 
tu appelleras à toi l'être divin, et l'être divin viendra à toi, lui qui est par- 
tout et nulle part. Sans être appelée, offre des sacrifices : non pas les (sacrifi- 
ces) avantageux pour ces hommes, et destinés à les nourrir et à leur complaire ; 
mais des (sacrifices) qui les éloignent et les détruisent, tels que ceux qu'a 
préconisés Membres, s'adressant à Salomon, roi de Jérusalem, et principa- 
lement tels que ceux qu'a décrits Salomon lui-même, d'après sa propre 
sagesse. En opérant ainsi, tu obtiendras les teintures convenables, authen- 
tiques et naturelles. Fais ces choses jusqu'à ce que tu sois devenue par- 
faite dans ton âme. Mais, lorsque tu reconnaîtras que tu es arrivée à la per- 



(i) Les Papyrus de Leide renferment 
diverses formules pour procurer des 
songes et artifices magiques, à côté des 
procédés chimiques [voir Introd, p. i3). 

(2) Ce paragraphe montre le caractère 



des polémiques entre Zosime et ses 
rivaux, polémiques dont nous avons la 
trace en plus d'un point de ses écrits. 
Cp.p. iS6et 187. 

(3) Cp. Olympiodore, p. go. 



236 



ZOSIME 



fection, alors redoute (rintervention) des éléments naturels de la matière : 
descendant vers le Pasteur, et te plongeant dans la méditation, remonte ainsi 
à ton origine. 

9. Quant à moi. Je viendrai au secours de ton insuffisance; mais réfléchis 
et rappelle-toi la chose cherchée : il faut qu'elle n'éprouve pas d'amoindris- 
sement, mais qu'elle suive ses degrés réguliers. 

Ecoute-le, quand il dit un peu plus loin : un seul produit existe, en lequel 
doivent se réunir deuxœufs(i); les composants sont divers; l'un est humide et 
froid, l'autre sec et froid, et les deux produisent une œuvre unique. Il faut 
entendre ici les deux couleurs de l'œuf et admirer les changements de 
couleurs qui proviennent de l'œuf, ainsi que ceux qui précèdent, et toutes 
les générations de couleurs; comme quoi elles indiquent l'expulsion de la 
matière (étrangère); après d'autres phénomènes, on peut les observer ; mais 
elles ne reparaissent pas (dans un état) semblable. Pourquoi (faut-il expli- 
quer tout cela) (2) ? N'est-ce pas parce qu'ils le cachent par jalousie ? Ils ne 
veulent pas que personne puisse comprendre et trouver par leur secours la 
voie des teintures favorables. Quelqu'un dira qu'il ne s'agit pas seulement 
du changement des noms, mais encore de tout l'art, qui n'est pas exposé 
(partout le monde) d'une façon semblable; il l'est tantôt d'une façon, tantôt 
de la façon contraire. Tout cela est nouveau, dis-je ; les artisans le savent, 
eux qui voient les causes des fautes commises; ils savent que nous avons 
produit telle chose, plutôt que telle autre ; que nous avons négligé telle 
chose, et que nous avons fait telle autre chose avec plus de paresse. 

10. Quant à moi, je reviendrai à mon propos. Il y a deux marches de 
teintures convenables, selon qu'on opère sur les espèces crues ou cuites. 
Le procédé de la cuisson est affranchi d'une grande fatigue ; il a besoin 
d'une grande adresse et il est plus court, comme l'a dit la divine Marie. Pour 
ce procédé de cuisson, il y a de nombreuses variétés de liquides et de feux. 
Tantôt on cuit avec de l'eau, tantôt avec du vin. (Parmi les feux), les uns sont 
obtenus avec des charbons et soutenus pendant tout le temps; dans les autres 



(I) Dans ce passage, le mot œuf est 
pris dans un sens mystique, comme 
désignant le produit d'une opération 
chimique. Cp. p. 18 et 19. 



{2) Note de A. « (Ainsi parle) l'esprit 
capable de comprendre, d'une manière 
droite et saine. » 



SUR LES FEUX 237 

on procède par insufflation, suivant une certaine mesure. Dans d'autres 
on emploie des broussailles; dans d'autres, des fourneaux, et dans d'autres 
des chiffons ; ou bien Ton opère par d'autres voies : par tous ces moyens on 
obtient beaucoup de choses diverses. Ainsi, par exemple, pour le noir : sui- 
vant la diversité des œufs (i),on peut avoir le noir des corbeaux, le noir des 
corneilles, le noir très foncé, la couleur gris cendré sur les toiles peintes. 
On y dessine aussi (2) des arbres, ou des pierres, ou de l'eau, ou des animaux, 
tous semblablement. Quant aux autres couleurs susdites, tu en as les 
démonstrations comprises sous la lettre Κ (3). Il faut tenir compte de la 
proportion des couleurs ; si tu entends parler de l'ocre jaune, ne suppose pas 
simplement que j'aie changé la préparation et que je tienne un langage mysté- 
rieux, dans le seul but de créer des difficultés ; car dans l'art, toutes les 
préparations (indiquées pour notre) recherche réussissent. 

1 1. Ces teintures ont une nature propre. Elles résultent de la décompo- 
sition de produits tantôt nombreux, tantôt en petit nombre: elles sont 
fabriquées dans de petits fourneaux, avec des vases de verre, ou bien dans 
des creusets grands et petits : on opère ainsi dans différents appareils, au 
moyen de feux diversement réglés. L'épreuve manifeste la bonté des pro- 
duits obtenus en suivant ces divers perfectionnements. Voici que tu as les 
démonstrations des feux dans la lettre Ω, ainsi que celles de toutes les 
choses cherchées. Tel sera mon commencement, ô femme à la robe de 
pourpre. 



III. LU. — INTERPRETATION SUR TOUTES CHOSES 

E.\ GÉNÉRAL ET (ΝΌΤ.\ΜΜΕΧΤ) SUR LES FEUX 

I. Veille à nepast'égarer et à jaunir non seulement le plomb et le cuivre, 
mais encore les espèces métalliques appelées liqueur d'or, or massif [etc.] (4), 



(1) Voirlanote I de la page précédente. ; un livre sur la chimie adressé h sa 

(2) Sur les étoffes peintes ? sœur Théosébie, divisé en sections dé- 

(3) Un peu plus loin Zosime vise la signées par les lettres de l'alphabet 
section Ω (voir aussi p. 221). | grec. 

Suidas rapporte que Zosime avait écrit i (4) Ou la matière dorée. 



238 



ZOSIME 



lesquelles sont au nombre de 78, plus ou moins. J'ai dit 78, plus ou 
moins, suivant que l'on emploie (ou non) le mercure. Or il faut connaître 
l'épreuve et la vertu des préparations, ainsi qu'il le rappelle en parlant des 
feux; il faut faire cuire, en introduisant du fer. En effet, les uns faisaient 
cuire une demi-heure seulement ; d'autres une heure, d'autres deux, d'autres 
trois, et quelques-uns même quatre. 

2. Tout l'art consiste dans les feux légers (i); fais cuire les couleurs et 
laisse (sur le feu) jusqu'à refroidissement; regarde dans les (vases) de verre 
ce qui se passe. De cette façon, (la matière) jaunit par le délaiement et par la 
décoction. C'est là l'eau divine, l'eau aux deux couleurs, blanche et jaune ; 
on lui a donné mille dénominations. 

3. Sans l'eau divine, il n'y a rien: toute la composition s'accomplit par elle; 
c'est par elle qu'elle est cuite ; c'est par elle qu'elle est calcinée ; c'est par elle 
qu'elle est fixée; c'est par elle qu'elle est jaunie; c'est par elle qu'elle est dé- 
composée; c'est par elle qu'elle est teinte; c'est par elle qu'elle subit Piosiset 
l'affinage; c'est par elle qu'elle est mise en décoction. En effet, il dit : « En 
employant l'eau du soufre natif et un peu dégomme, tu teindras toute sorte de 
corps. Toutes les choses qui tirent leur origine de l'eau sont incompatibles 
avec celles qui proviennent du feu; de telle sorte que, sans le catalogue de 
tous les liquides, il n'y a rien de sûr. » 

4. Quelques-uns, tous peut-être, ont rappelé qu'il faut que cette eau, 'des- 
tinée à agir comme ferment, détruise le semblable par le semblable, en 
opérant sur le corps que l'on veut teindre, soit en argent, soit en or. Si tu 
veux teindre l'argent, fais réagir des feuilles d'argent ; si c'est l'or, des feuilles 
d'or. Car Démocrite (dit) : «. Projette l'eau (divine) sur l'or commun, et tu 
donneras une teinte parfaite d'or. Une seule liqueur est reconnue comme 
agissant sur les deux (métaux). » Il faut donc que l'eau divine joue le rôle 
d'un levain produisant le semblable, soit avec l'argent, soit avec l'or. En 
effet, de même que le levain du pain, bien qu'en petite quantité, fait lever 
une grande quantité de pâte; de même aussi, agit une petite quantité d'or 
ou d'argent, avec le concours de ce vinaigre (2). 



(i) Cette phrase est restée, comme la 
seule trace du morceau tout entier, dans 
M (voir Introd., p. i85). 



(2) B... i de même un peu d'or : 
la poudre sèche doit faire tout fer- 
menter». 



SUR LE BLANCHIMENT 



23g 



m. 



LUI. 



LA CERUSE 



I.... puissance; après l'opération, la céruse est adoucie au moyen de l'eau de 
pluie et abandonnée à elle-même. Décante l'eau et tu trouves une matière tout 
à fait blanche. Lalitharge commune, tirée du plomb, aune puissance merveil- 
leuse quand elle est associée auvinaigre. Le plomb perd ses propriétés métal- 
liques, étant salifié et adouci : cette litharge devient ainsi très blanche et 
présente tout à fait l'aspect de la céruse (i). 

J'admire aussi la rubrique (minium); (je vois) comment elle jaunit au feu. 
La sandaraque a aussi une puissance merveilleuse (2). 



m. Liv. — SUR LE RLANCHLMEM 

I . Je veu.x; que vous sachiez que le point capital en toutes choses, c'est le 
blanchiment; aussitôt après le blanchiment, on jaunit: c'est le mystère par- 
fait, c'est-à-dire l'iosis, laquelle s'effectue à son tour au moyen du vinaigre, 
agent des puissances divines. Je vous révélerai d'abord le chapitre de 
l'huile sulfureuse ; et je vous exposerai comment on opère les blanchiments 
des plombs, et quelle est l'origine de l'esprit tinctorial. Car sans les 
plombs on ne peut pas accomplir l'œuvre: le plomb sert à éprouver toute 
substance (3). C'est ce que le Philosophe a décrit merveilleusement par un 
exposé indirect, en disant: « Si les substances ont subi l'action des agents 
qui servent à l'épreuve, (la) nature du produit est indélébile [4). 



(1) C'est une fabrication de céruse, 
au moyen du vinaigre, agissant soit sur 
le plomb, soit sur la litharge. 

(2) On remarquera l'analogie établie 
entre la formation de la céruse, matière 
blanche, produite au moyen de la li- 
tharge jaune et du minium rouge, et la 
métamorphose de la sandaraque (réal- 
gar) rouge, en acide arsénieux blanc. 



Dansd'autres passages, l'acide arsénieux 
est même désigné par le nom de céruse. 

(3) Par la coupellation ? 

(4) En d'autres termes : quand le 
plomb est intervenu dans la transmu- 
tation, le métal transformé résiste 
ensuite aux essais d'analyse faits au 
moyen de ce métal. 



240 ZOSIME 

2. Je veux que VOUS sachiez d'abord que l'épreuve définitive se fait avec le 
vinaigre. En second lieu, c'est l'épreuve par le plontb dont le Philosophe a 
parlé dans son second chapitre, (en disant) : « Si les substances ont subi l'ac- 
tion des agents qui servent à l'épreuve, la nature du produit est indélébile. » 



111. Lv. — EXPLICATION SUR LES FEUX 

7. Je vous expliquerai, avec tous les prophètes, la puissance des feux, 
afin que votre travail soit parfait et conforme aux traditions, de façon à ne 
pas échouer. En etîet, le Philosophe exposait, en parlant des feux, comment 
l'unité de l'espèce est transformée par un feu excessif; car l'excès des feux est 
contraire à toute l'opération. Pour les choses auxquelles vous êtes exercés préa- 
lablement, je vous transmets les préceptes suivants : Si les matières sulfureuses 
sont cuites dans des vases de verre, il est nécessaire d'employer les feux 
dont se servent les peintres avec la kérotakis. Il est nécessaire que le 
vase de verre soit garni d'un lut céramique, de l'épaisseur d'un demi-doigt; 
afin que le vase ne casse pas sous l'influence de la chaleur. Voici la pro- 
portion convenable pour les feux : Si tu dois faire cuire légèrement les 
(matières), en les poussant vers le jaune, il est nécessaire d'employer les 
feux modérés, tels que ceux usités dans le fourneau à fusion des figures en 
couleur. Lorsque tu veux opérer de façon à amener le produit au jaune, laisse 
dans le fourneau pendant six heures ; je parle de la durée moyenne ; cela 
suffit : les feux amènent ainsi le produit au jaune. 



111. Lvi. — SUR LES VAPEURS 

I . On les appelle vapeurs sublimées, à cause de ce fait que les substances 
sont élevées de bas en haut, au-dessus des cendres, vers la partie supérieure, 
comme il est exposé dans le traitement des eaux. Ainsi on les appelle vapeurs 
sublimées, à cause de ce fait qu'elles montent du bas vers le sommet de 
l'appareil, et nous avons exposé comment on opère l'aspiration de ces 
vapeurs ou de ces gouttes condensées. 



SUR LES VAPEURS 24I 

On enlève les scories de la marmite, on les délaie et on projette sur 
elles les âmes que l'on en a tirées (i). Ces âmes tirées des corps (métal- 
liques), ils les sublimèrent de nouveau au moyen de l'appareil en forme de 
mamelle, disant que c'était là l'iosis, accomplie par les réactions de longue 
durée. Ils combinèrent avec les autres vapeurs sublimées ce qu'ils 
nommaient des corps — ce que nous appelons un corps métallique — en 
opérant avec les soufres, les sulfures (agissant sur) les feuilles de cuivre, ou 
d'asèm (2), ou d'or. C'est de cette façon qu'ils pratiquèrent la teinture avec 
les matières auxiliaires, sans tenir aucun compte de leur second traitement. 

2. Il a désigné l'eau filtrée (agissant) sur les cendres, en disant : « Dispose 
l'appareil et apporte les cendres ; la cendre éprouve l'action de l'eau, agissant 
dans l'appareil. » C'est aussi pour cela qu'Agathodémon (dit) : « La cendre 
est tout; c'est sur elle qu'opère la décoction ou la cuisson, ou bien ce que 
l'on appelle le délaiement. » Ainsi, au moyen de la décomposition, de l'ex- 
traction, de l'iosis, de la cuisson modérée, les anciens disaient que le Tout 
se parfait. 

Il est impossible de traiter autrement la fabrication (3) de la composition. 
Car ce fait que la décoction et l'extraction sont un délaiement est connu des 
interprètes de la science. L'iosis, ils la nommèrent décoction; la décoction 
et l'extraction, délaiement, destiné à produire une atténuation extrême. En 
outre ils parlèrent du feu, parce qu'il produit la chaleur, la combustion 
et la flamme. Les anciens traitaient d'enfantillage et de travail de femme 
la recherche des simples connaisseurs. Mais mus ne sommes pas obligés 
pour cette raison d'effectuer l'iosis au moyen du feu, ainsi qu'on opère 
pour les pierres teintes, ou dans le traitement des liquides pour la pourpre 
fabriquée à froid. Je dis que l'expérience nous enseignera la vérité; elle 
nous conduira à accomplir l'œuvre une et parfaite et à (obtenir) la poudre 
de projection stable. 

3. Après la fabrication de cet ios, ils transportèrent les vapeurs et îles) 
réunirent aux scories restantes, et de cette façon ils arrivèrent au terme. 



(i) C'est-à-dire des vapeurs subli- < (3) -\u lieu de la fabrication, les ma- 

rnées: mercure, arsenic, soufre, etc. [ nuscrits portent : a la pyrite », (ou son 

(2) Ms. A. « d'argent ». j signe), lequel est presque le même. 

31 



242 



ZOSIME 



C'est alors qu'ils projetaient la poudre tinctoriale sur les corps, attendu que 
Zosime dit : « Ainsi les esprits prennent un corps et les corps morts 
sont ranimés par Fàme qui provient d'eux, et qui est de nouveau reçue 
en eux. Ils réalisent l'œuvre divine, deux éléments se dominant mutuellement 
et étant dominés l'un par l'autre. » En effet, il obtient par là l'esprit fugace 
du corps poursuivant (i), et il nous instruit à rendre la teinture résistante au 
feu, par le moyen du feu. Telle est, je pense, d'après le Philosophe, l'eau de 
chaux, ou de sandaraque, l'eau de natron, l'eau de lie, l'eau fabriquée avec 
la cendre des sulfureux, l'eau de la première distillation. 

4. Il faut la rectifier comme la lessive des savonniers (2), et recueillir 
les eaux qui en proviennent : or la lessive des savonniers ne se réduit jamais 
en vapeur, mais elle est rectifiée (3). Comment donc, ô philosophes, Zosime (4) 
peut-il dire que le sens des écritures n'est pas compris, à moins que l'on n'em- 
ploie l'appareil qui opère l'extraction sur le cuivre? et que le terme de l'art 
n'est pas celui-là, mais consiste dans l'appareil et dans la fixation qui y est 
accomplie? D'autres se servaient seulement de flacons pour les deux genres 
de compositions (5). Après avoir fait monter l'eau, ils la réunissaient à la 
chaux ordinaire, en délayant dans un mortier ; non pas suivant une mesure 
précise, mais de façon que la partie sèche dépassât le liquide de deux, trois 
ou quatre doigts. 



(1) V. p. io5. 

(2) Ce mot ne doit pas être pris dans 
le sens de la chimie moderne. 

(3) Par filtration. 



(4) Dans ΒΛ, c'est Démocrite. 

(5) Sans procéder par distillation, ou 
sublimation. 



f 

COLLECTION 



DES ANCIENS 



ALCHIMISTES GRECS 



^ ■ 



# 



IMPRIMERIE LEMALE ET C'«, HAVRE 



Ρ) (T. 

COLLECTION 

DES ANCIENS 

ALCHIMISTES GRECS 

PUBLIÉE 

SOUS LES AUSPICES DU MINISTERE DE l'iNSTRUCTION PUBLIQUE 

> 

Par m. BERTHELOT 

SÉSATEi'n. Membre de l' Institut, Professe υ it au Collège de France 

Avec la collaboration de Ch.-Ém. RUELLE 

Conservateur adjoint a la Bibliothèque Sainte-Geneviève 



TROISIEME LIVRAISON 

comprenant ; 

LES VIEUX AUTEURS 

LES TRAITÉS TECHNIQUES 

ET 

LES COMMENTATEURS 
TEXTE GREC ET TRADUCTION FRANÇAISE 

AVEC VARIANTES, NOTES ET COMMENTAIRES 



PARIS 
GEORGES STEINHEIL, ÉDITEUR 

2, RUE CASIMIR-DELAVIGNE, 2 

1888 



« 



COLLECTION 



ALCHIMISTES GRECS 



TEXTE GREC 



TROISIEME LIVRAISON 



• • 



• 






''^V 



• • 



• 



(QUATRIEME PARTIE 






LES VIEUX AUTEURS 



IV. 1. — ΠΕΑΑΓΙΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ' 
ΤΑΪΤΗΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ ΤΕΧΝΗΣ. 

Transcrit sur M, f. 62 ν.; — Collationné sur A, f. 222 v. : — sur Κ (copie de 
M?) f. 72 V.; — sur Le, p. 49. — Contenu aussi dans les niss. de Vienne (cod. 
med. gr., 5i et 52, dérivés de M). 

1] Oî [j.£v -ρογενέιτερο'. καΙ έρχτταΐ καΙ άνάτιλεοι φιλόσοφο'. 
εΏΤ,σαν ό'τι τατα τέννη ένεκεν τοΰ τέλους αυττς ε-ινοείτχι τώ 3'•^ ' 

5 οίον ή τεκτονική αία οϋσα οιά τοΟτό έττιν ί'να -οιήση Οοόνον ή 

κιβωτον r -λοΓον άττο ιχιάς οΰσεως του Ηυλίνου. ΟΰκοΟν και ή 

Βαοικτ τένν-Γ ένεκεν τούτου ε-ενοτΟτ, , ί'να 'iy.ory ~':rj. και ττοιότττα 

— οιήση, 6 και τέλος τής τέ-/νης εστίν. Και λοι-ον ycr, γινώσκειν 

f. 63 Γ.] οτι ορθώς αναφέρεται Ttapà των άρ•/αίων λεγοντίον ' « ό 

10 χαλκός οΰ βά-τει, άλλα 3ά-τεται ' και όταν ί^αφή, βά-τει. )> Λιά 
τούτο και όαοίως -ασαι αϊ γοαοαΐ κααατεύονται τον γαλκόν, Γνα 
βαφή ■ εάν γαρ βαφή, τότε βά-τει, και εάν ου βαφή, ου οΰναται 
βάψαι, ώς εί'ρηται. Λιά τούτο -αρακελεΰονται τον -/_α7-κόν άσκιον 
γενέσθαι, ίνα τήν σκιάν αΰτου ά-οβαλλόυ,ενος ούναται οέςασΟαι τήν 



3. Réd. de A : àvâjjinÀcOt (^.αθηαάτοιν καθ ' ' Lc. — 6. ξύλου Lc. — 11. κατακΛι. A Lc. 
Ιαυτων γΧ. οντ:; φάσκουσιν oxt. — άν. των — 13. -ίτ.ι; -αραζελ. Le. — 14. δυνατά;] 

ααθτ,αάτων Le. — 5. α•'α ο. των -ι/'ΐώΊ | δύνατε Α : δύνα'.το Le. F. 1. οΰνητα•.. 

33 



i.5Ù 



M$ 



254 



LES VIEUX AUTEURS 



βαφήν « σκιάν δε χαλκοΰ νόησον, τήν παρ ' αΟτ&Ο ένγινο[Λένην έν τφ 
άργύρω [χελανίαν ' οίδας γαρ 5τι ό χαλκός οίκονοαηΟεΙς καΐ επι- 
βληθείς τω άργυρω [ΛελανοΓ 'αύτον έξωθεν και εσωΟεν. Ταύτην 
ου\ΐ τήν αελάνωσιν την γενομιένην έν τω άργυρω σκιάν αί γραφαι 
5 λέ^'ουσιν ' και τούτου ένεκεν δεΓ οΙκονο[ΛεΓσθαι τον χαλκάν, εως ιχηκέτι 
δύναται ποιείν [χελανίαν, έπιβαλλό[χενος έν τω άργυρω. 

2] Ούτως δει οϊκονομεΓσΟαι τον χαλκον, ήγουν τον φυσικον γρυσον, 
εως αν αηοεαίαν αελάνωσιν έιχποιή έν τω άρ^^υρω ' διά τοΟτο γαρ 
και Δ η [J. άκριτος ελεγεν * « Δοκίμαζε τον yoCk'AOv ει γέγονεν 

10 άσκιος " Ιάν γαρ [χή γένηται ο yaCkv.bq, άσκιος, [χή υ-έιχψη τον γοίΚν-ον, 
^Xky. σεαυτον [λέριψαι. » 

3] Οίκονο[ΛεΓται δ' ό χαλκός διά του θείου ύδατος ζυρ.ού[Λενος και 
λειούαενος και οπτώ/χενος καΐ πλυνόμενος ». Πλύνεται δε, φησιν, εως 
ολίος Ό ιός αύτοΰ έξέλΟη. Και ένθεν μνήσθητι των φιλοσόφων εΐποντων ' 

15 « Μετά την τοΟ χαλκού έξίωσιν και [χελάνωσιν και ές ύστερον λεύ- 
κωσιν, τότε εσται βεβαία ξάνΟωσις " εξ έπιβολάς γινομένας νόησον. 
Γίνεται ούν ί'ωσις εις του θείου ύόατος ' έξίωσις όέ, έν τη άπο•ϊλύσει * 
[Λελάνωσις δε, οτχν τρο της άποπλύσεως ό χρυσόλιΟος ριιγη " έξ- 
ίσγνωσις δέ, όταν έν τφ χρυσολίθω λειωθή ' λεύκωσις οέ, όταν [/,ετά 

20 τοΟ κουφολίθου άναλείωσιν ξηραίνεται ' ξάνΟωσις δέ γίνεται δταν 
τα δυνάμενα ξανΟώσαι προσπλακή και (f. 63 ν.) τοις αικροΓς βολβί- 
τοις έντεθή ' αύται αί εξ μεταβολαΐ γίνονται έν τω χαλκω, ίνα βαφή " 
και έάν μή γένωνται πασαι, ουδέν γίνεται " ώς έάν μη γίνηται ό 
χαλκός ά'σκιος ξανθός, ουδέν γίνεται. 



1. Lignes verticales, en guise de guil- 
lemets, alternativement sur les marges 
intérieure et extérieure de Le, jusqu'à 
la fin de notre § 3. — 2. iv τώ s. de l'ar- 
gent puis ν.οίί τοΰ ΰδατος η μίλανία A; έν τω 
άργυρω (en toutes lettres) καΊ xw ίίοατι Le. 
— 3. Red. de Le : zaï πάντες αϋτήντΓ,ν 
[ΛΕλ. — 9. Cp. p. 46,!. I. — 11. Après μψ- 
•hai] ir.z\ |jr) καλώ; ('ΐγ.ΟΊΟμτ,ιχ; Lc (d'après 



A). — 14. δλο; ό 'ό; Lc. — Ιδ. 'ύοσιν /.a; Εξίωσιν 
Le. — 16. εξ έ-ιβολά;] έξ υποβολή; γ[νο;ιένη • 
νοησον Α Le. F. 1. εξ μεταβολά;. Cp. 1. 22. 
— Α mg. Une main. — 19. ,αε-ά τήν τοί3 
7.0U3. άν. άναξηρανΟί; Lc. — 20. άναλείωσιν] 
άνα puis le signe figurant l'idée de τρίψ;; 
Oudeλείωσt;MK. — ζωφολίΟου MK. — 22. 
α3τα[ γάρ A Le. — 23. κα• εω; άν Le. — 
πάσα; oùoiv — [χή γίνητα; om. A ; hab. Le. 



PELAGE 



255 



4] Ποώτον ουν βά-τει και μεταβάλλει και κί-τει τον /αλκόν ' 
και ούτως δια του θείου ΰοατος ποιεΓ τελείαν ί'ωσιν. Τελείαν ίωσιν 
νόησον τήν εν τη ζυυ•"/] /ρΰσ-ωσιν ' ταύτην γαρ και αίνιττόΐΛενος ό 
άρναΓος ελεγεν ' « Οίον ^ρυσον ό ποιών ποιεί' ' Ό οέ [/.ή τΐοιών, ουδέν 
5 τζοιεΓ. Όταν ιοης τήν τελείαν χρύσω^ιν έν τω Οείω τότε νίη^ον 
τελείαν ιωσιν ττεποίηκας, ού [/.όνον κατά τήν εττιφανείαν 'τοΰ θείου 
έξανΟοΟσαν, άλλα καΐ έν τω [ϊάΟει ». Σημείωσις οΟν έστιν άρχοαένης 
ίώσεως ' ή οέ εντός γενο[χένη ίωσις αυτή εσ-τιν ή αληθινή ί'ωσις, 
ήτις καΐ Ιος χρυσοΟ διηρ[ΐ.ηνεύθη ' έάν \δέ^ ριή αυτή Γωσιςγένηται, οΰοέν 

10 γίνεται. Σκόζει ουν ίνα έν τω βάΟει γένηται * ει οέ ρ.ή γε, o'jùvj 
γίνεται ϊωσις, ήτις και ςάνθωσις εϊ'ρηται μάλιστα τω οιλοσόοω 
λέγοντι ■ « Λαβών πυρίτην, οίκονόαει εως ξανθές γένηται », τυρίτην 
καλών τον χαλκον δια το Ϊ\ι.τ.•'^^ον της φύσεως ' οτι ούτω δε? γενέσθαι 
αύτον, ίνα τελεία ίωσις γένηται. 

15 5] Και οΰτως μέτελθε ζτλ τήν έξίωσιν, σημειούμενος κάνταυΟα 
-άλιν, « έως ου γένηται έζίωσις ». Έσται -ρώτον ή μελάνωσις, καί 
τότε παρακολουθήσει ή έξίωσις. Λαβών τοίνυν -/ρυσόλιΟον μέρος εν, 
μαγνησίαν μέρη γ', λείωσον χωρίς παντός ΰγροΟ ' λείωσον οέ έως 
περιπλακώσιν άλληλα και συμμιγώσιν αί ούσίαι. Και μηκέτι του θείου 

•20 του λευκού φαίνεται " γίνεται δέ πάνυ μέλαν ώς το γραφικόν μέλαν. 
ΤοΟτο εασον ημέρας γ , και βαλών τότε έν τω κολύμβω, επίβαλλε του 
ζωμοΟ του είωθότος πλύνειν, και άναλείου, και άπόπλυνον, και όψει του 
θείου περιτρέχ_οντος. ΚαΙ πώς (f. 64 Γ.) οικονομείται ; και πώς άκαυσ- 



1. F. 1. }i--.i... μζτάξαλλε τ. . /Αττ.ι et 
τ.οιζ'.ς. — 2. τίΟ'.τ^ ΜΚ. — 3. τήν έν τί; -jTJ'is; 
■/.Α ζύμ^ χρ . Le. — 4.0 âpy . φιλόσοφο; 
Le. — ό πο'.ών ιόν y ρ. ζ. Le. — δ. οτχν 
δέ Α Le. — νο'ησον 'όν. Α Le. — 7. oJ 
μο'νον γάρ έξάνθωσεν Le. — 10. :'.] ή AL — 
Réd. de Le : έάν 3έ αή γίντ,ται ΐώσ!;, ητι; 
κα\ ΐ.ό; -/ρυαοϋ -/.αι ξανθ. εΐ'ρ. οΰοέν γίνϊται. 
Διό και δ οίλο'σοφο; έλεγε. — 13. καλεί Α 
Le, — ούτω δε δει Le. — 15. καΐ οΟτω; 
[ΐέτελθε] μετά δέ ταϋτα, έ'ρ/ου Le. — 18. 



Le signe du cinabre au-dessus de μαγ- 
νησίαν M ; καί μαγνησία; καΐ /.•.vvαoάρεoJ; 
Le. — 19. μηκέτ;] μή τ'ι (1. μη -ή Α 
Le. — οαινητα; Le. — 21. Réd. de A 
Le : έ~ίβαλλε τόν ζωμόν τοϋ ΐωθε'ντο;, καΙ 
άναλύων, και τρίδων, κα• ;:λύνων, και άπο- 
-λύνων, ό'ψει τό θείον περίτρε'•/_ον. — 23. 
Réd. de Le (d'après A eorrigé) : κα• 



;τυρ:την δέ καλεί τόν μο'λ. του θείου • ά-ο~λύ- 
νον δέ, φησι, τόν -/αλκόν, εως ου ό '.ο; α. έ. 



256 



LES VIEUX AUTEURS 



τον εν Et φυσιν ; τον ycù\.y.hv πυρίτην καλών τήν [λόλιβοον του θείου 
άτϊύρου ■ έτήσιον οέ τον χρυσολίΟον ά-όπλυνον, εως ου, φησίν, ρ ιός 
αύτου έξέλθη. ΚαΙ ούτως ά-έρ/εται [Ληοέν, τοΟ χαλκοΟ ά7ϊθ[α.ένοντος 
εν τή υ-ολίοοω. Αΰτη ιχεγάλη κάθαρσις καλείται ' αύτη όμου καλεΓ- 
5 ται έ^ίωσις καΐ υ.ελάνωσ•ις ' μ^ελάνοοσις οέ οια το μελαινόμενον της 
κοάσεως, έξίωσις δε, οία τήν ά-ο του ΐοΟ εξοοον και ά-όλυο-ιν, 
ή ν καΙ άτΐό-λυσιν λέγουσιν. Ταύτην οϋν οεζάυιενος έν άγγετιν, εα 
κατασ-τηναι.. Και αφυλία-ας του ζωμοΟ, ξήρανον τήν υ•Γΐθ!7τάΟυ.ην, 
ταύτην εΰρήσεις ώς γραφικον αέλαν. Τούτο τρίβε εως ου γένηται 

10 ξανΟον τέλειον. Τοΰτο έπίστρεψον καΐ έπίχεε έκ της όητης [Jiέpη 
δ , της ξανθής \}-ί^ος οι! , τής αολίβδου [χέρος α ' καΐ νοτίασ-ον 
αικοον, εως γένηται πηλός * και λείωσον εως άφαντωΟή ή [Λολιβοος. 
Και κούφι;7ον και ώς -ηλον ά.-όΟου έν ήλίω ' και εα ξηραίνεσΟαι, 
ττοτίζων κατά ιιικρον, εως ου ή αόλιβοος άναλωΟή, καΐ εα ςηραν- 

15 θήναι ■ ένθεν έηβαλου θεωρίαν. 

6] Ό δε άρ•/αΓος Ζώο•ΐ[Λος ελεγεν. Μίαν τάξιν οιδα εγώ, δυο 
δε έργα ε-/ουσαν " αίαν ιχέν, ίνα ρεύση δια τής ρητής, και δεύτε- 
ρον, ίνα ξηρανΟή ή ύγρότης τής [Λολύβδου. Ούτω και νυν τ.οίτ^ιΟΊ, 
ξηοαίνων ' και οΰτως έτΐίοαλλε του κουφολίθου το Ισον, και λείωσον 

20 οΗει τω δια "zorj γερανίου, εως αν λευκανθή " εως οΰ γένηται λευκον. 
Βλέττε ούν ιχή άκηδιάσης έν τω καιρώ τής λευκώσεως ' άκηοία γαρ 
γίνεται δια το iji; βλέ-ειν το κάλλος εκείνο, οτι οια τής λευκώσεως 
ταύτης άσκιος ό -/αλκος γίνεται, ά-οβαλών -ασαν τήν αΰτοΰ γεώοη 
ύ— ερουσίαν και — ανύτητα του σώ[Λατος. Έάν ούν λευκανθή ο '/αλκός 



1. F. 1. /αλκο-υρίττ,ν. — 3. ΰ-οαίνοντο; 
Α Le — ΰ. ■/.»'; άΓ:ολουσ;ν Α; om. Lc. — 
7. ϊ,ν και ά-ο'λουσ'.ν /.α; ά;;οπλυνσ;ν Α Le. — 
ταύτην] τα3τα Α Lc. — 8. τόν ζωαόν Le. — 
10. έ-ΐ3•:ο:ψον] επφριψον Α Le. — ρη"»;?] 
ρυ-η; Le. Cp. III, νι, 2 et vu, 5. — 11. 
ττ;; ;ιολ. μ. α' om. Α; hab. Le. — νοτίααον] 
άνάοευσον Α Le. F. 1. νότισον. — 14. κατα- 
μιχρόν Μ. — Ιό. 1-'.βάλλει Α Le. — 17. 



pu-fi; Le. Cp. III, νπ, 5. — οευτίρα A; 
ôc'jTc'pav δε Le. — 18. του jjtoX. ε•.; κε'νωσιν • 
|ε!ς άκε'νοσιν Α) κϊΊ οΰτω; έ-ι6. Α Le. — 

19. κω^ολίΟου ΛΙΚ ici et plus loin. — 

20. έω; ου...] ήγουν εω; γεν. λ. Α; ή'γουν 
εο); ου... Lc. — εως ού γ. λ.] Glose mar- 
ginale insérée dans le texte ? — 21. 
Βλε::ε...] Cp. III, VI, 20. — γ«] δέ A Le. 
— 22. i-'AUr.îri A Lc. 



PELAGE 



257 



άσκιος, .τϊνευΐΑατικος γίνεται, xat λοιτον oùoiv άλλο λεί-ει, οΰοέν 
υστερεί • ει (χή ixsvov ίνα ςηρανΟή καΙ λευκανΟή. ^Llcz •'ήτρο^ί ' -άντα 
χεόυ,ενα -άν- Τ. 64 V. τα ά-οβάλλει ' καΐ ούοέν αένει, ει ριή ό 
■/z'jzoz καΐ ό ιJL6λυβooς καΐ ό ετήσιος λίθος β καλείται χρυσόλιΟος. 
5 Γλυκάνας ούν το ξηρίον, και ξηράνας, a-f^nm και έξίσασον το "ίχι^ΊοΊ 
zvj χαλκάνΟου υ.ερη γ', μαγνησίας ^i^^A α', fùcArjii [Λέρος α', εξίσου 
το ξηρίον ίμερος α' " λείωσον όυιου -οτίζων έν ήλίω άζο του οξους 
τοΟ λευκοΟ ήιχέρας ζ' ' "/-αι ύστερον ξηράνας, κατάΟου έν βολβίτοις, 
καΐ έ'ασον ό-τασΟαι ήυιέρας '^yjo ή τρεις, και έξενέγκας, εΟρήσεις 

10 βαφέντα τον -/ρυσον, r.^j^^Vt ώς το αΤυ.α. Αΰτη εστίν κιννάβαρις 
των φιλοσόφων και χαλκός άσκιος ξανθός. Ώδε [χνήσθητι ώς ελεγεν 
ό αρχαίος ' « Ό χ_αλκός άσκιος γενό[/.ενος παν σώ[λα βά-τει ». Δια τούτο 
και ό φιλόσοφος ει-εν " « Τί ujaiv και τη πολλή υλη, ενός όντος 
του φυσικού, και [Λίας φύσεως νικώσ'/^ς το παν ; » Νοώ[7.εν οτι « φυσι- 

15 κου » λέγει του κατά φΰσιν y^'ji'jîj ' ούτος γάρ ό κατά φυσιν νουσός 
νικά τό παν των ύποκειια.ένων σωαάτων, οίον άλειφό[ϋΐενος κατά 
σίοηρον ή χαλκόν νίκα την έπιφάνειαν αυτών καταοαινόιχενος τον 
κατά φύσιν χρυσόν. 

8] Οϋ'τως ούν οιαλυόμενος οιά του θείου ΰοατος, 'Οΰυ,ου]χινος ώς ή 

20 ζΰαη τοΟ άρτου, είτα και του χρυσολίΟου εξίσου συνλειουμένου ' και 
τοΟ μιέν ΰοατος άπολυο[Λένου κατά φυσιν αΰτου δια της ρευσεως, καΐ 
του χρυσολίθου λα[Λβανο[Λένου μετά της επιπλοκής του φυσικού. 
ΖώσιΐΛος ' α Ό φυσικός χρυσός πνεύ[Λατος γενόρ,ενος οιά τού χρυ- 



2. ν. ;j.r, αο'νον — μένί! (1. suiv.) om. A, 
hab. I.c. — νον,σον ότ! ;:. τά y . Le. — 4. ι); 
καλ. Le. — Le signe du einabre sur 
ypuooÀ. M; à la suite A. — 6. ;ξ:'σου] 
έξιωσον A; om. Le. — 10. -upov MAK. — 
11. ώ; Ό., ο άρ/αΐο;] τ:' ελ. ό ά. οιλο'σοοο; ; 
Le. — 12. Réd. de Le : δ•.ό χα; -αρακατιών 
ελεγεν ό αυτό;. — 1-t. τοϋ βυσ. λε'γε•., τ[γουν 
τοϋ κ. u. yp. A Lc. — 17. ν;κα...] Réd. de 
A Lc : νίκα τήν φύσιν οαι'νων αυτόν signe 
de l'or. — φαιν. (1. φαίνο;) ϊν Α. — 19. 



διαλείθΰα3νο; Α Le. — ζα• Tj;/. Le. — 20. 
Le s. du einabre sur -/ç.-jio'k. M. — Réd. 
de Lc : Toi yyjaoX. καταλα;^ξανοαενου 
xat εξ ίσου συλλ., κα\ του ϋο. απολλυμε'νου 
κατά τήν ώύσιν αΰτοΰ. — 21. ά~ολε'.ωμε'νου 
Α. — καταφΰσίν ΜΚ ici et plus loin. — 
22. καταλαίΛβ. Le. — Le s. de l'or sur 
φυσικοΰ M. — .^près ce mot Lc aj. τό 
|χυσττ[ριον οικονΟΐΐείτα!. — 23. Ό Ζώσ. οέ 
οησιν Le. — • ό φυσικός om. Α Le. — :;νς 
Μ; -ν./.ός Α Le, f. mel. 



258 



LES ΛαΕϋΧ AUTEURS 



σολίΟου κατά φΰ(7ΐν βά-τει. » ΚαΙ 5τι και ο άργυρος, έάν διαλυσ•ω[Λεν 
δια του θείου ύδατος και πνευματικώς ποιήσωρ,εν οιά τοΟ χρυσολφου, 
βάπτει τον γαλκον λευκον ' τούτο γαρ και όι ' έτερων ελεγεν ' αϊ γαρ 
δύο βαοαΐ ούδενι οιαφέρουσιν αλλήλων, άλλα ^ρώυ,ατι υ.6νον, τουτέστι 
5 [j.Îav [Λεν καΐ τήν αυτήν έχοντα οικονοαίαν, έφ ' ής καΐ δια του θείου 
ύδατος πρώτον λειούμενα, ύστερον δε δια τοΟ χρυσολίθου πνευματικόν 
ξηρίον γενό- (f. 65 Γ.) μενον " όιαφέρουσι δε τω ^ρώματι, οτι εκαστον 
αυτών κατά τήν ιδίαν φύσιν βάπτει • ό μέν χρυσός, χρυσψ, ό δε άργυρος 
τον άργυρον. Ούκ άκουεις τον άρχαιότατον λέγοντα ' « Ό σπείοίον 

10 σΓτον, σΓτον γέννα και θερίζει, και ό χρυσός χ_ρυσον γέννα ' ομοίως 
και άργυρος άργυρον γεννά. » 

9] Δια τούτο και ώοε ό αρχαίος ελεγεν ' « ΧρησόμεΟα τοΓς' φυσί- 
κοίς. » "Εστί δε άναγκαΓον είδέναι δτι ό μέν -/ρυσος φυσικώς βάπτει, ού 
χωρίς του πρότερον οιαλυΟήναι αυτόν οιά του θείου ύδατος, και 

15 υστζρον πνευματωθήναι οιά του χρυσολίΟου " κατά φύσιν γαρ και 
στερεον σώμα καλούμενος ' όει τε πρώτον οιαλυΟήναι, και ύστερον 
πνευματωθήναι ' και ούτως παντός φυσικού βάπτει. Τά γάρ άλλα 
ο6ο κατά τήν ίοίαν φύσιν φευκτά και καυστά εν τω πυρι αναλίσ- 
κονται ■ όθεν ο άργαΐος Ζώσιμος ελεγεν * « "Οτι γαρ αυτό το 

20 μυστήριον το τής χ_ρυσο'βαφής " σώματα οντά πνεύμα γίνεται, ίνα εν 
ταΓς καταγραφαΓς πνευματικώς βάψη, και μή έπενέγκη έπισταΟμίαν " 
στερεά γάρ οντά, βάπτειν ού δύνανται, εάν μή πρώτον λεπτυνθή και 



1. βά-τίται Α. — 2. -νιχόν Α Le, f. mel. 
— 4. Réd. de Le : τουτί'στι καταβα-^τ) ■ και 
γαρ τα δύο σώματα otà τ. θ. ίί. τό πρώτον... 
γενόμενα Οίαφ. τω χρ. μο'νον. — 8. ό μέν 
χρυσός — θερίζει (1. ίο) om. Α Le. — U. 
F. 1. των άρ-/αιοτάτων λεγο'ντων. — Cp. Ι, 
χπι, 8; XIII bis, 6; III, χνι, 6. — 12. ό 
άρχ. οιλο'σοφος έβο'α λε'γων Le. — 13. δέ] 
F. 1. γαρ. — -/ρησομ., /ρησο'μεθα Α; "/ρη- 
σώμεΟα, -/ρυσώμετα Le. — Réd. de Le _. 
ό μεν ουσ[/.ός χρυσός βάπτει • ό οέ μή φυσικός 
ού βάπτει, χοίρ\ς... — 15. γαρ] δέ Α Le. — 
16. δείται Le, f. mel. — 17. F. 1. πάντα 



φυσικώς βάπτει. — 19. Réd. de A : όθεν ό 
ά. Ζ. έΤ,εγεν • άλλα και «ύτό τό ξτιρίον ποτι- 
ζώμενον {sic) ουνάμενον άποστύφειν Ιν τοις 
ζωμοΐς, ί'να εν τη σύψη (1. στέψει) βαφή εν τοις 
ζωμοΐς, και αυτό τό μυστήριον... Réd. de 
Le : όθεν και 6 ά. Ζ. ελεγεν δτι και αύτου 
του μυστήριου του της καταβαφης τα σώματα 
γίνονται πνεύματα. — 20. πνεύματα Α. — 
21. καταγραφαΐς πνευματικώς] ζαταβαφαΐς 
χοΰ πνεύματος Α Le. — βάψωσι Le. — έπΙ 
σταΟμίαν Μ. — Μ. nig. : ώ κα (lire ώ 
καλόν !). — ■ 22. λεπτυνΟη και πνευματωΟη] 
Le pluriel dans Le. 



PELAGE 



2D9 



πνευιχατωθή. Λε-τυνε'. αέν αυτά -ρώτον το θείον ΰοωο • -νευαατοΓ 
δε OG-ipo-j à χρυσόλιθος. ΟύκοΟν σ•ί]ΐΑειωσώ[ΛεΟα δτι, ούο βαφών όντων 
κατά τήν των δύο σω[χάτων ίοίοτητα, τα άλλα ώς αεσιτεύουσι 
αεταλααβάνοντα τήν βαφήν καΐ μεταοιοουντα ' αεταλαμβάνοντα αέν, 
5 τα δ'.αλύοντα και πνευίΛατοΟντα, αεταδ'.οοΟντα οέ, τα -/εόαενα αυτήν 
ο'.ά τοΟ χωνευτηρίου. ΚαΙ -/ρή λοι— ον στ^αειώσασΟαι ότι, ώσ— ερ 
άλειφό[χενος γρΐ)σος, ή άργυρος, ή σίόηρος, ή yoûc/.àç ου κρατεί, έάν 
αή τοΓς ζωαοΓς τζροστυφθή οΰτως ούτε νυν οίδε κρατεΓ, ού'τε χρυσός, 
ούτε apyupoz, έάν αή -ροττυφθή, άλλα καΙ αυτό το ^τιρίο-^ -οτίζειν 

10 ουνάαενον ά-οστυοθη εν ζωαω, ίνα τήν στύψιν ή βαφή είτ- f. 65 ν.) 
κρίνουσα καΐ οιαούνασα εις βάθος, στύψη καΐ κρατήσ•/] έκεΓ κατά 
βάθος του σώματος, οιαλυοαένου 'ζοΰ ^T^pi''yj. Δια τοΰτο ή ούσ'.ς 
τη ούσει τέρ-εται ». Και τά icr.:. 

101 Νόησον γάο τα•3τα καΐ έπΙ του σώαατος λααβανόαενα, καΐ 

1δ έ-Ι του θείου ΰόατος, καΐ επί του χρυσολίθου, και έζι των στυφόντων 
ζωαών. Άρα γαρ ου /αίρει ή φύσις τοΟ σώαατος; -/αίρει τη ούσει 
του ύοατος τρεφοαένη και -αχυνοαένη καΐ αΟΗανομένη. Άρν. ου 
τέρ— ετα•, καΐ λααττρύνεται ό /αλκος, άτερ-ής και άλαμ-ΰής ών τη 
ουσία της τερ-νης και λααττροτάτης του θείου ύδατος φύσεως ; 

20 Άρα ού νικατκι ή φύσις του —α/υτέρου και γεωοεστέρου σώματος 
ύ-ο της φύσεως του /ρυσολίθου, πνευματικής και άερώδους ουσ-/;ς ; 
Άοα ού κοατεΓται τοις στύοουσι ίωαοΐ'ς ώς άλειoόαεvoc νουσος καΐ 
χρ-'ζυρος έν σιδήρω ή /αλκω; Ταύτα -ασι κοινώς δει ομολογειν οτι, 
ει μή στυφθή σ'<.οτ^ρος ή -/αλκος άλειφόμενος, /ρυσος ή άργυρος ού 



2. όντων] οΰσών Le. — 3. ώ; ριεσιτεΰοντα 
μεταλαμβάνουσι τ. β. /.α: tiiTaOiOOîsiv Le. — 
5. iJLîTao'.îojî; ok τοί; y Εοαενοι; οιά το3 y'ov. 
Le. — 6. Κα'• yç.. λ. σηιχ.] Λιό ypïj •3ηα. 
Le. — 9. ποτίζϊΐν ουν. οΰοέν εστα: έάν tir; 
τοις ζωμοίς ά;:ο(Γτ. ϊνο... Le. — 10. έν ήλί'ω 
(en toutes lettres; lire yau^ôi?) είσκρι'ν. 
Α. — 11. Ο'.αΐύνουσ» A Le. — στΰψε; /.a• 
κρατηαε•. MK. — 12. καταόάθου; MK. — 
δ:αλε:ω;ϋ'νο.> A Lc (Le a eu oiaÀjoac'vouV 



— ή φύσ;; τήν ούσιν κρατεί κα\ τε'ρ7;ε•. Α Le. 

— 14. Ταϋτα δε — άντα νόησον Le. — 
λαμβάνεσϋαι Le. — 16. τω σώαατ; Le. — 
ya' -ρει οέ τ^ ο. Le. — 19-20. ούσεοίς — 
γεωοε'ττε'ροϋ οπα. Α; hab. Le. — 23. Réd. 
de Lc : Ταύτα κοινώς πάντας όμολ. 2εΐ. — 
24. Réd. de Le : 6 sio. άλ. jj ό χαλκός ypusôi 
η άργύρω... — Réd. de Le : oj κρ. ή φύαις, 
τουτε'στιν οΰ ν./άτα'. — οιοίματο; (comme plus 
hauti, variante analogue dans A. 



200 



LES VIEUX AUTEURS 



κοατεΓ, i-v.o 'αν οέ στυοΟή, τότε άλειφθ^, τότε κρατεί δυνάμει τοΟ 
στυοοντος. 

11] 'Αλλ ' ίρζΐ τις τ.ρος α,υτον ταΰτα • ει γρ'^σος ή άργυρος ώς 
δύο βαοών -ο'.ητ'.κά ττοιεΓταο ξηρία, ττώς ταρακολουθήσει ίωσ-ι; καΐ 
5 έξίωσις καΐ έςίσ/νω^ις και ιχελάνωσις, είΟ ' οΟ'τως ΰσζερο'/ λευκών:'.; ; 
Τότε εσται βεβαία ξάνθωσ'.ς κατά τα προδιαγραφέντα. Και λέγομεν 
δτι πάντα -παρακολουθεΓ δυνάμει κατά αμφοτέρων ταΓς βαφαΓς. 
'Επειδή γαρ εί'ρτ,ται ότι ιωσι: καλείται ή έν τω θείω ύοατι οιάλυσις, 
δυνάαει παρακολουθεί έν τω υοατι και ή έξίωσις, και ή έ:ίσ/νω7ΐς, 

10 και ή αέλανσις, και ή λεύκωσις μετά το γενέσθαι, ΰσ'ΐΐρον ^iitSciioc. 
ξάνθωσις, ού μόνον δυνάμει, άλλα και ενεργεία, 'ά.τ.υ.τ.Ά παρακολουθεί" 
προ τοΟ γενέσθαι λευκον τον -/ρυσον, ύστερον δε βεβαία ξάνθωσις, 
έως ό πνευματικός τέλειος άποτελεσθή και συνυπακούσηται. Και 
αύθις ορθώς εφη λέγων ό φιλόσοφος ' « Ώ φύσεις ούρανίαι φύσε- 

15 (f. 66 r.) ων δημιουργοί », τρόπω γαρ δημιουργίας αί δύο φύσεις 
των θείων, κατά τε τό ύγρον της κράσεως, κατά τε το Ηηρόν της 
ουσίας τάς γείοοεις φύσεις των σωμάτων πνευματικάς καΐ βαφικάς 
έδηαιούογησαν. Ούράνιαι γαρ αί φύσεις των θείων τούτων ού•/ ερμη- 
νεύονται ώς δυνάαεναι αίρεΓσθαι. Αιο και έΗης λέγει ' α Ούοέν ύπο- 

20 λέλειπται, ουδέν ύστερεΓ, πλην της νεφέλης καΙ του ύδατος ή 

ά'οσις, άντΙ τοΟ ειπείν « ουδέν άλ).ο εστί τό προσόοκώμενον » , έφη ' 

« άλλη το λικαησθηναι τό σώμα, ώς ή νεφέλη του ύόατος, καΐ 

άρθηναι πάλιν τό ύδωρ άπ ' αύτου, και ίόού έπιστοιχείου τόπάν. 

12] "Αρσις δε ερμηνεύεται ό κουφισμός, άνθ ' ων αίρεται και κου- 



1. δε om. Α; hab. Le. — το'« άλ.] /.α; 
αλ. Le. — S'jva;jiEt] ή δύνααις Lc. — 2. 
■/.ινναβάρεω; (en signe) το3 στύο. Α. — 
3. ",οό; αυτόν] "ρό; ηαϊ; Le. — ό yp. ή ό 
ίίργ. των δ. β. όντα πο;ητ. κα; ποιοΰσ; ξηρία 
Le. — 8. i~. — ό'τί] εΐρηται γάρ οτ; Le. — 
10. ΰττιρον] ξηρίον Α Le, f. meL — 13. 
συναπαζούστ] Lc. — 14. όρβώ; om. Α.; 
hab. Le. — Cp. Déraocrite, § 14 (ci- 
dessus, p. 46). — 16. Le signe de la 



magnésie sur κράσΐω; M ; ζράσεω; τ?,; μαγ 
νΓ,σ;'ας .^Lc (ττ;; om. A). — 17. Le signe 
du einabresur ούσ;α; M ; τ^; μαγντισια; A 
Le (τ^; om. A). — 19. α'.ρΞΐσΟαι] αί ρησ- 
τα; Α. Lire αιρεσΟα•.. — ό οιλοαορος λέγει 
Le. — Cp. Démocrite, ci-dessus, p. 53. 

— 22. ï/.Xr,] αλλ ' ή .Λ.; αλλ ' f] Lc. F. L 
άλλ ' ε•.. — 24. Le texte de notre § 12 
complète et rectifie celui de III, 11, 3. 

— άνΟών MA. 



OSTANES 



261 



φίζεται ή τοΟ ΰοατος έπί/υσις εκ της του σώαατος συιχπλοκης • έν 
έπιανήσει οέ -οιησαι άρκεσΟώμεν τή Ουεία κκΐ τω οοίουκι έτΙ των 
δύο βαοών ■ ε-Ι οέ του -/αλκου έΰΐ τ?] '/ρήσ-ει του φιαλοβωαοΟ. 
ΚαΙ οτι -εοΐ τούτου Ζώσι αος ελεγεν. ΚαΙ οτι οένορον ουτουργού- 
5 αενον, φυτον — οτιζόυιενον, καΐ ύπο πλήθους ΰοατος ση-όαενον, καΐ 
ο'.ά της του αέρος ύγρότητος τε καΐ θεραότητος αύξανοαενον άνΟο- 
οοεεί, καΐ τη -ολλή γλυκύτητι και τη ΰοιότητι της ούτεοος καρ- 
-ΰο^ορεΓ. 



IV. π. — ΌΣΤΑΝΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥ ΠΡΟΣ ΠΕΤΑΣΙΟΝ ΠΕΡΙ 
10 ΤΗΣ ΙΕΡΑΣ ΤΑΥΤΠΣ ΚΑΙ ΘΕΙΑΣ ΤΕΧΝΗΣ 



Transcrit sur M. f. 06 r. — ColLitionné sur A, f. 79 v. ; — sur K, f. 73 v.; — sur Le, 
p. 2-29. — • Contenu aussi dans Laur., f. 88 v. et dans le ins. de Vienne dit Codex 
niedicus gr., 5i, f. 40V. 

1] Της φυο-εως το άτρεπτον έν αικρω υ'δατ'. τέρ-εται ' αί κρατείς 
γαρ αυτό τέρ-ουσ'.ν της ύφεστώσης ύ-οστάσεως " οιά γαρ του ερασ- 
μίου και θείου ΰοατος 'ζού'ίΟ'Λ παν νόσηρ.α θεραπεύεται. ΌφΟαλ[ΛθΙ 
βλέπουσι τυφλών, ώτα άκούουτι κωφών, αογιλάλοι τρανώς ΧαΧοΰσιν. 
15 2] Έστι οέ είκότως ή τκευή του θείου ΰοατος τοιαύτη. Λαβών 
ώα ορυίνοί) οφεως έν αΰγούττω ιχηνί έν ορεσι οιατρίβοντος 'Ολυμπίου 
ff. 66 ν.) ή Αιβάνου ή Ταύρου, προσφάτων όντων, εκ•/εον έν ύελίνω 



2. έν Ι~:μν.] άν ' υ-οαονΐ'στατα tojtojv 0£î 
-. Α. Réd. de Le : έν ΰπομνησ;'. δέ 7.a\ 
•j-oaovij TOJTO oiî -Ο'.ήσαι • «/.εσθ. oCpv τ») 
Θυΐ2... — Ου!α ΜΑΚ. — 3. τΐ) /ρ. — κα'ι 
S-! om. Α. Cp. ΙΠ, π, 3. — 4. -zy. οέ 
τοϋ -/αλκοϋ ΰ Ζ. έλ. οτ•....^ — 5. υδάτων ΑΚ 
Le. — 6. Red. de Le : aùJïvcJtjiîvrjv • 
ανθοφορεί ο? ποικίλω; άεί ποτέ και τη ~, γλ. 
— 8. τέλος τοίϊ Πελαγ;Όυ add. Le. — 9. 
Titre, sans nom d'auteur, dans A : περΊ 
τής θε;α; τέ /vr;; : dans Le : περ• toj θείου 
ύδατος. — άτρεπτον] Lambéeius (Biblio- 
theca caîsarea, pars π libri vi, p. 169, 



pense que ce terme sert ici à désigner 
l'or. — 11. Après ϋδατι] signe du mercure 
A; Tr|; Oopapyjpoj Le. — 11 et 12. τρε'πε- 
τα^ τρέπουσ; A Le, meL (M. B.). — 13. 
τοίτο τό vo'î. θερ. Α. — Après θεραπεύεται, 
Le omet le reste de notre § i et tout le 
§ 2. — 14. [ΐογγ'.λάλα'.ς γλοίσσαις (lire |χογ''- 
λαλο; γλώσσα!?) τρ. λαλ. Α. — 16. ώά gratté 
dans M, omis dans Κ, restitué par A. 
— Signe du mercure sur ό'-^εως M ; après 
ee mot dans A. — Signe du cinabre 
5ur δ'.ατριο. M. — Όλύιχπου A, niel. — 
17. ε/ε A. F. 1. εγ/εε. 

34 






262 



LES VIEUX AUTEURS 



άγγείω λίτρχν ρ.ίχν ' έ-'.βαλών έν αύτώ υδατι Οείω, ήγουν Θέρ- 
μου, άνάγαγε έν oùpavioç θείον άπυρον τετρακίς, ά'/_ρις αϋτου πορφυρό- 
νροος γένηται ή άνάλειψις τοΟ ελαίου. Λαβών αμίαντου γ" ιγ', αίματος 
κογνύλης γ°θ', ώα -/ρυσοπτέρων ίεράκων γ° ε, ευρισκομένων πλησίον 
5 των κέοοων του Λιβάνου έν τω ορει ' ταΟτα 7.ειοτρίβήσας τα είδη έν 
θυεία /.'.Οίνη τήν άαίαντον καί τήν κογχύλην καΐ τα ώα, εως αν 
ένωθώσιν όμοΰ πάντα * καί μετά ταύτα έν ύελίνω άμζ'ικι έξωράϊσον 
έπτάκις, και ά-οΟες. Άνάγαγε το τ.ρώτυν σύνθεμα μετά του δευτέ- 
ρου, καί λείου έν τρισίν ήμέραις ' και μετά τήν τελείωσιν, επίβαλλε 

10 έν ύελίνω -^^άγγείω^ πάντα όμου λειωθέντα ' καί Οάψον έν ΰδατι 
θαλασσίω ήμέραν α" " καί έτελέσθη το θείον ύδωρ. 

3] ΤοΟτο το ύδωρ τα νεκρά άνιστα καί τα ζώντα 'Jzy.poÎ, τα σκοτεινά 
φωτίζει καί τα φωτεινά σκοτίζει, ΰοωρ θαλάσσιον δράσσεται, καί το 
πΟο απολύει ' καί ταΟτα οια μικρας σταγόνος τα μολιβδοειδή /ρυ- 

15 σοειδή έογάζεται, συνεργουντοςτοΟ τη άοράτω καί παντοδύναμα) δυνάμει 
και σοφία γρησαμένου, καί εκ μή ον'ος είς το είναι τα σύμπαντα καί 
άνθηναι καί γενέσθαι καί μορφοΟσθαι κελεύσαντος ' ω καί -/.ρίζο: 
νέυιειν δεΓ αύτώ τω μόνίο, καί καθολικω καί άληθινω θεω, συν τω 
ζωαρ^ικω της ημετέρας ζωής καί σωτηρίας Χριστώ Ίήσου, συν τω 

2H νοεοω καί ήγεμονικω θείω Πνεύματι, δόξα, μεγαλοπρέπεια εις τους 
ατελεύτητους αιώνας τών αιώνων " αμήν. 



1. Ε-•'βαλΐ v.i αυτό (1. αύτώ?) ϋοατ; θίρμόν 
Α. — 2. F. 1. :ν οΰράνω. — 3. άνάλ'.ψ•.; Μ ; 
άνάλυψης Α. — F. 1. άνάληψι;. — γ" γ' Α. 
— 4.toa(comme p.précéd.,1. 16). — ■/.?''"<ι- 
::τερύγων Α. — 6. τήν άα. — τά ώά. Ces 
mots semblent être une interpolation. 

— ώα] gratté M, laissé en blanc K, 
restitué par A. — 7. afiSt/.'.] âôu /η et au- 
dessus, en rouge; άγγείον A (i" main). 

— έςοράισον A. — 8. M mg. : ω* et un 
point en regard de cette ligne et de la 
suivante. — M» sur δευτέρου en rouge 
M. — 9. λείου] signe de λείου et de 
τρ'.ίο•/ M; τριψον A; espace blanc K. 
Lecture conj. — IWiv sur τελείωσιν A. 



— 10. Οάψον αυτό ε'.ς ϋδ. νυ/Οη'ιχερον α ' Α. 

— 11. έτελεύΰη Μ. — 12. νεζρά] νενεκρω- 
με'να Α. — Sur άνιστϊ, le signe M" M ; le 
signe de l'or A. — τά ζωντανά Α. — 
νεζροί] νεκρά Μ; νεκρεΐ Α. — 12-13. Sur 
νεκρά (ροηΓνεκροΐ), sur οωτίζει et sur σκοτί- 
ζει, le signe du cinabre M. — 13. ΰδοιρ 
θαλάσσιον] τών puis le signe de θαλάσσιον 
MK; και τών ΰοάτων Le. — Réd. de A : 
τό ϋδωρ τό (1. τω) δράσαντι τά ιτάντα συνερ- 
γοϋντο; τΐ, τοΰ αοράτου και -αντοδυνάαου Οεοΰ • 
δυνάαει etc. — 15. Le omet tout ce qui 
suit le mot εργάζεται. — 16. δντως M. — 
17. ά/Ο. και ι^ορφωΟ^»'• — 19. ύμετε'ρα; Κ. 

— 20. 0. -ν. δ. μεγαλο-ρ. om. Α. 



JEAN L ARCHIPRETRE 



2(53 



IV. m. — ΙΩΑΝΝΟΥ ΑΡΧΙΕΡΕΩΣ ΤΟΥ EN ΕΒΕΙΓΙΑ, 
ΠΕΡΙ ΤΗΣ θειας ΤΕΧΝΗΣ 



Transcrit sur A, f. 243 r. — CoUationné sur A, f. 140 v. (= A- ) jusqu'à Ιξυΐραρ- 
γυρώί5£ως, texte biffé (ci-dessus, p. i 3i, 1. 8) ; — sur Le, page 91. 

Nos §§ I à 9 sont, h part les premiers mots (ΜΞτασκΞύιόμΞΟι ζα• Vîtoaiv f, φ'.λοσο^'Ισοιίϋ'ν 
τι liâéÀXov όρ•.'ο\αενο!, ώς αρχ. . .), une reproduction textuelle de la partie du traité de 
Zosime sur la Vertu tt l'Interprétation (III, vi) comprise entre le § 1 5 et la fin. 
Nous supprimons ici ce teste dont les principales variantes ont été données dans 
Zosime, p. i3o et suiv. 

10] if. 247 r,] Αλλ ' ίνα οαψιλέττερα τα όευΐΑατα ε^οιαεν καΟά 
άπορίαι της σεληνιακής ρευσεως γίνονται " τΐορεύου κατά το σπήλαιον 
δ τοΟ 'Οστά νου, και ορα των ΰοάτων τα άγγεΓα εις -ληθος αΟτω 
ΐϊαρασκευασθέντα καΐ τ.ο~ίιχου ΰοοίΊος —ληρώσας ' ή ~ρος τα ρεύαατα 
τοΟ Νείλου -ορευΟεις, τιοίησον κατά το γεγρα[Χ(Λένον, ώς -ροσηγο- 
ρευσεν ό Έρ[λής λέγων ' α Το ά-ο της σεληνιακής απορίας έκ-ί-τον, 
ποΟ ευρίσκεται και —ου οίκονομεΓται, και -ώς άκαυστον ε•/ει ούσιν, -αρ ' 
10 έαοι εύρήσεις και Άγαθοόα ί [ΛΟ ν ι ' τότε γαρ άτΐοριών 'ζοσοΟ^ο-/ 
γινόαενον ευρίσκεται [το] έκπεσεΓν εν τοις ϋτζοδεχ^οΐΛενοις οο-/είοις, άκαυσ- 
τον φυσιν έχων ςανθήν ώς στίγ[Λα γρυσοΰν ' τοΓς γαρ γλυκέοις και — οτί- 
μοις υδασιν γλυκανΟέν, -αν το άλλότοιον έκουσα. ΆνΟ ' ων και ειοηται 

\ ' Ι ' (il II 

το -/^ρυσάνθιαον, -/ρυσόλιΟον, /ρυσοκογχύλιον, -/ρυσοζώΐΛίον, και ει τι 
15 άλλο δια y:>\)ahv, και περί γρυτόν ' τοιοΰ'ζον ονοαα ό πυρίτης έστιν, 
όστις καλώς λίθος λευκανΟεΙς κατά τό ΟεΓον υοωρ, έκουσαται και 
ξανθουται, οΰτως έλευθεροΟται. Και άποξηραινόμενος ιός -/ρυσος ερμη- 
νεύεται ■ 6ν καΐ ό ποιών îôv ποιεΓ, ό οέ υ.ή ποιών οΰοέν ποιεί. 



1. ένεβειγία Α; ένευειγεία Α- ; Ιν Έβείγία 
Κ Le. — 3. ρεύματα] F. 1. ρΓ^αατα {Μ. 
Β.). — ν.χ-Λ «Γτόρρο'.αν Le. — Cp. III, νι, 
g. — 4. γίνωνται Α; ΥίνέσΟωιαν Le. — -op. 
δέ Le. — 5. αϋ-ω add. Le. — 8. άΐτορρίας 
A ; ά-ορρο:'α; Le. — 10. τότε — γ!νό|χενον] 
τό γάρ ά-όρρε'ον "ολϋ γενο'ριενον Le. — 11. 



τό cm. Le. — 12. ε/ον Le. — Cp. III, νι, 

2 et 10. — 13. ανθών Α. Réd. de Le : Αιό 
/.αΐ ει'ρ. -/ρυσόλιΟοΐ, -/ρυσάνΟίΟν, -/ρυσοζογ/. , 
•/ρυσοζ. και εί'τίνι όίλλω όνόαατι oti y ρυσόν ζ. 
~. y ρ. το'.ούτω ό "jp. ζαλεΐταί. — 16. καλός 
Le. — 17. Α mg. : Une main. — ό '.ό; 
Le. — 18. Cp. III, vni, 3, p. 42, 1. 17. 



264 



LES VIEUX AUTEURS 



10 



lô 



20 



11] ΤοΟτοά-έκρυψαν -ασαι αί γραφαΐ, καΐ οιά αίνης της έκστροο?;; 
έοογ[Λ.άτισαν, ώς ελεγον ' « Έκστρεψον αΰτοΰ τήν φύσιν, καΐ εΰρήσεις 
το ζητούαενον ' ή γαρ ουσις ενοον κέκρυ-ται, τοΟτο yàc ούσ-ιν ε-/ει. 
ΚαΙ οτε βοΰλει κα- f. 247 ν.', τεογάσασθαι, αέτελΟε ν.ά τΛτγ,ζ 
σττλογοαοία; r ώ; αυτό Αηαόκε',το; στηλίτευε•. ' καΐ οιάσκεφον βτ'. 
τόν ιόν λααοάνων, -οτέ αέν εν στυ-τηρία -ροτ::λέκει, -οτέ δε ώχραν, 
■ΰοτέ οέ έλύδρ'.ον, άλλοτε άλνλως έ-ιτηοευων, οιανοίγων τον νουν. Ότ•. 
δε αυτός δυναα'.ν ε/ει λυτ'.κήν ό ιός, ος β'.αζόαενος ή λυετα•. ή είσκρίνει 
καΐ δ'.αουνει εν τω κινναβάρει, έ-εΐ μηδέν έττιοάλλεσθαι, δια τό [δή] 
πνεΟαα γίνεσθαι " καΐ έντεοθεν τίης σοοδρότητος τοΟ ττυρός ά-οστρέοεται, 
[λή οθάνων είς βάθος της καρδίας τοΟ -/ωνευαένου σώματος. ΚαΙ Γνα 
ώς οιά μιας στήλης ΐγοιαζ'^ την ύττόανησιν, οΰτως Ο'.ασκε-τέον ύ~έο 
φύσιν. Λαβών όά ττοντ'.κόν, λείωσον οΓνω άμιναίω σκληοω, καΐ ττοίησον 
ττα^ος κηρωτης ' και οέςα•. -ετα/.α μένης, κατέργασον καΙ ττοίησον 
ονυχόζαχον, ή καΐ τοότοον ίσχνότερον, καΐ y ρ ίσον τό ήμ'.συ ' καΐ 
έπίθες έν καινώ άγ^'είω ' καΐ τερι-ηλώσας τιάντοΟεν, καΐ καΟσον 
ά-λώς εως κατατίη το οάρμακον ' καΐ οΰτω -οίησον καΐ προς τό άλλο 
ήμισυ, εως αν αραίωση τά -έταλα ' και ύστερον χώνευε. 

4\ Ιοιουτον οε και Ιΐεοσαις οιηνουαενος οτσιν ουτο; otoc/.'yrz ιοια 
σοφία έτελέυττ,σεν, εΐοεσι οέ κε-/οηυι.ένος εςωΟεν εγ;ιε τάς ουσίας και 
-υρόν εισέκρινεν * οΰτως οέ οησιν εΟος Πέοσαις ποιεΓν. Λιό καΐ εν ττάσαις 
ταΐς στη7νογραοία'.ς δι ' έ-ι-/ρίσεως καταβάττειν -αραδίδωσι τοΓς 
πολλοίς, οιαφεύγων, έμποιεί και τάς άποτυ/ίας " πο/.λάκις γαρ και 
πλείονος όντος του ο^?" ^• ~^^ ΐ'• μάκου οιά τό μή τελείσθαι [δια] τάς 



1. Ταϋτι il i-. Le. — 2. ε/.στρεψον...] 
Cp. III, xsix, 22. — 3. τούτο...] τιύτην 
γάρ τήν ο. ε/ε; Le. — 6-7. ε•; ω•/... ε•.; έλ. 
Le. — 7. κα; ί/λοτε έ-•.τηοεύει, κα'• 3•.ανθ:'γε! 
Le. — 8. 3; add. Le. — 9. κινναβάοει] 
signe du cinabre A; /ρ^οω Le. — έ-ε•...] 
0:6 αι,οέν Ε:ηβ. Ζ-ΐ Le. — τά δή] δή om. 
Le. F. ι. τοο':. — 10. ά::θ!Γ:ρε'5Ξσθα'., jif, 
οθάνον Le. — 12. Ë/o;jir; Le, f. mal. — 



υ:τΙρ ojssv] F. 1. ε?— ερ οτ;σ\ν. — δ-.αϊκε-- 
τϋ'ων Α; δ-.αικεψώμιεβα ώ; οίλόσοοο; φτ-,σί 
Le. — 13. άμινε'ω Α; άρ,υνε'ω Le. — Réd. 
de Le ; κα\ ~ο;η3θν ~i'/oz κηρωττ^; όνυ/ο- 
πα/ον, fj κα"; ονύ/ων ;σ•/νο'τερον, κα"; -/ρίσον 
τό ί,•';'•''•' των — ετάλων των ές αργύρου κα; 
Ι:::'6ε; εν κα;ν(ϋ άγγείω. — 18. αν add. 

Le. — 21. -υρών Le. f. mel. — 22. το;;] 
-f.; Α. 



JEAN L ARCHIPRETRE 



265 



ίτζιγ ρ'.σν.ς τήν ϊοίαν ένέργειαν οΟκ έτέλεσεν. Ειτΐοαεν γαρ ό'τι οιά τοΰ 
φυσ-^ιτηρος άνα-ε(;.-ό[Λενος το πΟρ αετά πολλής ττ,ς σφοορότητος, ανα- 
λίσκει το πνεΟίχα, και έντεΰΟεν ούκ ένεργεΓ. 

13] Κέ/ρητα'. δέ και αϋτο Ό Όστάνης έ-Ι τέλει της αύτοΟ 
5 πραγ[/.ατείας λέγων ' « Έρ.βά-τειν δέ τα πέταλα τοις ζω^οΐς, καΐ οΰτω 
έπιχρίειν το <ράρ[Λακον * ούτω γαρ, φησίν, ευχερώς δέξεται τήν βαφήν ». 
Τ[ΑΓν οέ λέγω πάλιν οίς εξεστιν κατασκεπτοιχένοις έπί[;.νησιν ποιησαι, 
ότι χρυσο-/_όοι πάντες, καΐ δσοι χρωιζουσιν έπίίττανται τον χρυσέ ν δια 
χαλκάνΟου, και άλατος, και ώχρας, [και] έτέρως έτεροι τοΟτο έπιτη- 

10 δεύουσιν, τάς δέ καθάρσεις <^ποιουσιν^ τοΟ χρυσοΟ δια των προγεγρα^υ.- 
[λένων, και οια μυρίων ετέρων έπι πασώντος λειούΐΛενοι, ετι σκευών 
τίνων εΟκοσίλίαν παραΟάπτουσιν, και αυτών ριπιζομένων των ειδών, 
έκ[/.ύζωσι τα εΓοη " πδσαν β θεια (sic] έγκειαένην κατά βάθος αυτών οι 
ων έστι στοχάσασθαι τήν ουσικήν συαπάθειαν. 

15 14] Φυσικώς ώσπερ ο [μαγνήτης έλκει προς έαυτον τον σίδηρον, 
οΰτω καΐ τα χαλκάνθη ταΟτα φυσικώς έλκουσι έαυτον πάσαν χυτον 
παρααυζίαν έν τω χρυσώ προγενομένην ' και ώσπερ λέγουσιν τήν Ιερα- 
τικήν λίθον [/.έλαιναν τινά οντά φυσικούς καταπρακτικούς ποιεΓ τους 
οοροΰντας αυτόν, ούτω ουσικώς όρώ[/.εν ενεργούντα και τα οίυγρα 

20 πάντα -f. 248 ν.) και το στυπτηριώδες προς τους αλείφοντας τον χρυ- 
σον και τον ορΟίκιον δ λέγεται θενακάρ και νίτρον και τα δμοια Ίζρος εν 
τούτων ή και ούο [Λίγνύαενα ώς ενεργών φυσικώς τήν ίοίαν αυτών 
ούναμιν κατά πετάλων έπινοιοαένων. 

Ιο] Έδο^ε τοΓς άρ•/αίοις καΐ δια των λιπαρών ποιείν τάς έπιχρί- 



1. ^""ω,'χίν Α. — 4. ajTOj αυτώ 7to τρο'ω 

Le. — 5. δέ] F. 1. 2εΐ. — 7. οΐ; add. Le. 
— 9. Ε-'.τηδ£ύε;ν Lc. — 11. έτε',οων add. 
Le. — έ-'.πάϊσοντϊ; λε'.ο3ν Le. — ετ; δέ 
■/.λ: Le. — 12. T.xpxQi —ειν Le. — 13. Réd. 
de Le : έ/.αύζε'.ν. Τά εϊδη,δι ' ών ΐατ: ΐτο- 
χάζεαθα; -άσαν τήν ουί'.κήν συαπάΟε'.αν ε'γν.ε•.- 
ρ,ε'ντ,ν κατά τό βάΟο; αυτών ου3ΐ/.ώ;. "Ωα-εο 
γαρ ό μαγ•/. — 15. Α mg. : στ;. — ΐΛαγν'ττ,; 



mss. — 16. καΊ adJ. Le. — έαυτά Le. 

— yij-cTjv Le. — yfjow en signe A. — Iv 
-0) yj). προγ. om. Le. — -ρο-|7ενοαεντί A. 

— 18. F. 1.5υσ•./.ώ;. — κα• πρακτικού; Le. — 
ττο'.εϊν Le. — 20. κα\ τό στυπτηριώδε;] y.x: 
add. Lc. — 21. τό όρΟ. Le. — 22. ενερ- 
γούντα ουίι/.ώς κατά τήν ιδίαν... Le. — 23. 
ίτ.:/ f:o[xi'/iù't Le. — έ'δοξε δέ τοί; άρ/αίοι;... 

Le.' 



266 



LES VIEUX AUTEURS 



σεις των πετάλων ώς ί~\ των λεκίΟων των ώων. ΚαΙ αίνίττεται 
οια κικίνου ελαίου καΐ οι ' ουρών άφΟόρων, άλών, στυπτικήν 
ενόντων δύναμιν. Έοογματίσθην δε καΐ πλειότατον, πλέον το λευκον 
οξος καΐ άκριβον καΟαρον ΰριριύτατον είναι ' Καί όιαιρετικών των 
5 σω[;.άτων φασίν, και παροξυνομένων οια το στυπτηριώδες " και χαλ- 
κάνΟω συνλειούριενα, ώς γλυκύ πάχος και κηρωτης λαμβάνουσιν 
συστασιν, άνάγουσαν τάς οικείας ουνά[Λεις [ΛεΟ ' ών πάντα καλώς 
οικονομούνται. 

16] ΔεΓ φροντί'ζειν τάς λοχείας, ίνα μη έκτρωση ' "Ωσπερ γαρ <(τά)> 

10 της σαρκός έκτpoJματα άοωστα (?) γίνονται τοΟ ένκοσμιου φωτός οια 
το άτέλεστον ' και παρά καιρόν της κυοφορίας άποτελεστεύειν και 
έκπίπτειν της σαρκός, τούτο γεννάται τήν ποίησιν ταύτην, μή τελεσιουρ- 
γούμενον, κατά τών οίκείο^ν λόγων ώς άτέλεστα, οΟ Ουναται τελεΓν τήν 
έπηγγελμένην γραφήν. Και ώσπερ τά άστρόπληκτα κατά τίνα τοΟ 

15 αέρος άταξίαν φυτά τίνα και σπέρματα άνεμόφθορα γίνονται, λυουμένας 
τών εύφοριών αυτών, ούτω πολλάκις κατά τήν ποιωτικήν συμβαίνει. 
Είδη και τά πρώτα μί- if. 249 Γ.) ςας καλώς γίνεσΟαι, άλλα κατά 
πρόΟεσιν ή λεΓψιν τών εναντίων, τήν συμπλοκήν εϊ μή τάς χρίσεις 
αναλόγως γίνεσΟαι. ΔεΓ πάντα τοίνυν φυλαττόμενον τον μέν της 

20 κυοφορίας καιρόν μή έλαττον τών εννέα μηνών, έπει ώς έκτρωμα 
συμβήσεται ' τό δε της οπτήσεως κατά πάντα [κατά] τα πέταλα 



1. 5ίό χαΐ α!ν;ττ;ται Le. — 2. στυπτιχών Α. 

— τών άλών] τών άλλων Le. — εδογματίστϊ-,ν 
Α; ΙοογματίσΟη δε πλέον τ. λ. Le. — 4. χαΐ 
άχριδόν] glose insérée dans le texte ? Om. 
Le. — και διαιρετιχόν τών σωίΑ. /.αΙ παροξυ- 
voιJlεvov Le. — 6. F. 1. συλλειού|α.ενθ'.. — 
γλυχε'ος Le, f. mel. — 9. Λεΐ δέ φρ. Le. Cp. 
III, XXIX, 23 etvn, 5. — Réd.de Le :ώσ-ερ 
γ. τά Γ/.τρ. άμοιρα γίν. τ. έ. φ. δίά τό παρά τ. 
κ. τ. xuoa>. άποβάλλεαΟαι, οϋτω γίνεται και 
κατά τήν ποίησιν ταΰτην, μη τελεσ. γάρ τό 
(iuatTjpiov κατά τόν οϊκείον λο'γον, ώς άτΛεστον. 

— 10. άδωστα] F. 1. αδωρα. — 14. γραοήν] 



F. 1. βαοη'ν. Cp. ei-dessus, p. 258, 

1. 21, note. — 15. λυόμενα Lc. — 16. 
ποιοτικήν Α. — Réd, de Lc : οϋτοι συμ- 
βαίνει πολλ. κατά τήν ποιητικήν ταύτην Î'jip- 
γειαν. — 17. Είδη...] Réd. de Le : Διό και 
τών πρώτων καλώς μιγνυμε'νων, κα\ μή χατά 
προ'σΟεσιν rf λεΐψιν τ. εν. συντεΟειμε'νων, συμ- 
πλοκής δέ και τών χρήσεων αναλόγως γινο- 
με'νοιν, τό παν εις πε'ρας άποβήσεται. — 19. 
φυλαττο'μενος Α. — Réd. de Le : δεί τοίνυν 
άει φυλάττειν τόν τ. κ. χ. — Α mg. : une 
eroix bouclée, puis : ο;δε πρόσεχε κείμενον 
λο'γον. 



ÉNIGME DE LA PIERRE PHILOSOPHALE 267 

μή ελαττον ώεών εννέα ' ό της κυοφορίας γαρ τρό-ος και οΰτως 
εστίν. 

1 / j Τον δέ κατά τήν άσκητ'.ν του φιαλοβωμοΟ καιρόν συγκρίνει κατά 
τήν ταρι-/είαν. Έ-ιθεώρησαι γαρ δτι τρεΓς τρόποι είσιν της εργασίας, 
5 ε'ι (χέν ότι της συγκράσεως ' πρώτος τρό-ος (και κατανοήσεις μου', ε•/ειν 
κατακυρωμένα και ζυμουμενα ώς έ-Ι τεύχωος (? και αλεύρου ' ώσπερ 
γαρ το ùypov où κατά τα μέτρα τινά αίΟάλεται, άλλα καθόσον ή '/pi'.cc 
επιζητεί", ούτω και επί του συνθέματος οπήν ε•/ει το όστράκινον â-p|OC 
καλύπτον τήν οιάλην τήν έπι τήν κηροπακίδα, Γνα περιβλέπων ει 

10 έλευκάνθη, ή έξανΟώθη " ει δέ οπή τοΟ οστρακίνου έπιπωμάζεται φιάλην 
έτερα, Γνα μή δι ' αυτής έκπνέη, και το καρκινοειδές αύτοΟ έκφΰγη, δ 
έστιν μονοήμερον. Έάν γαρ άλλη ή έψησις, και άλλη ή οπτησις, ούο 
καμίνων yptioi, πρώτο•^ φανών, ληκυΟίων, έπειτα κηροτακίοων, ή 
πηςάδων, ή βούκλων. 'Εάν δέ καρκινοειδές ή ομοία αυτών έψηΟηναι, 

Ιό έπιτιΟέντα κηροτακίδων, έκτείνοντα δέ ποιοΟν ώς άρρευστον. 



\\, IV. — ΑΙλΊΠΙΑ ΤΟΥ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΥ ΛΙΘΟΥ ΕΡΜΟΥ 
ΚΑΙ ΑΓΑΘΟΑΑΙΜΟΝΟΣ 

Fragment donné sous ces deux noms dans le ms. A, f. 234 r,, mais extrait de 
Stephanus, leçon 6, t. II, p. i^b-iZo, éd. Ideler. — Cp. les Oracula Sibyllina, 
1. I, vers 141-146, éd. Alexandre (1869), texte avec trad. lat., p. 32, notes, p. 345. 

'Εννέα γράμματ ' έ'/ω ' τετρασύλλαβος ειμί ' νόει με ' 
αί τρεΓς [γαρ] αί πρωται δυο γράμματ ' έ•/ουσιν έκαστη ' 
20 ή λοιπή δέ τα λοιπά ' και είσιν άφωνα τά πέντε, 

του παντός δ' άριθμοΟ έκατόνταόές είσι οις οκτώ, 



1.ό]ή Α. — οΰ-ο; Α. — 2. έστιν] dernier [ la huche (Λ/. -β.^. — 7. F. 1. αίΟαλοϋται. 
mot dans Le, puis : τε/.ο; τοϋ 'Ιωάννου — 8-1δ. επ• τοϋ συνδηματο; — oj; αορεοίτον] 



άρ/•.εο£ω;, — Les4 pages suivantes sont 
restées blanches. — 3. τό οέ Α. — συγ- 
κριντ) Α. F. 1. σύγκρινε — 5. F. 1. ε"/_ει. — 
6. -εύ•/ωο;] F. 1. -ij/zoz, (pour τεύ-/ου;) 



même texte, mais plus correct, III, vu, 5 
(=*). — 9. F. 1. -ερ!5λε;τωμεν. — 10. Lire 
fi oà ό::ί;, comme *. — Lire φιαλί) Ιτε'ρΐ:, 
comme *. — 14. F. 1. -υ;;3ων. 



268 LES VIEUX AUTEURS 

καΙ τρείς, τρισδεκάδες και τέσσαρες ' γνούς οέ τις ε'.υ,ι, 
ουκ άίΛυητος ε'ση θείης παρ ' έαοίγε σοφίης. 



IV. ν. — AGATHOUEMON, HERMES ET DIVERS 

ORACLE D'ORPHÉE 

Transcrit sur A, f. 262 r. — Contenu aussi dans Laur., n» 38, f. 245 v. — Toutes 
les variantes insérées dans le texte sont des corrections conjecturales. 

ΑΓΑΘΟΔΑΙΜΩΝ ΕΙΣ TON ΧΡΗΣΜΟΝ ΟΡΦΕΩΣ ΣΥΝΑΓΩΓΗ ΚΑΙ ΥΠΟΜΝΗΜΑ 

Άγαθοδαί[Λων Όσιρίδεί χαίρειν. 
5 1] Ήδη σοΐ'τοΟτο τέταρτον βιβλίον γράφω έκ τοΟ άρ•/αίου γρΊ]σι>.οΰ ' 
σύ ο ' αν σανιής, ήγουν αν συνετούς ύποκρίναι, ή'γουν αύτος ένταΟΟα 
τζροζ ημάς τήοε ος ττόλει ήλιθείης έλΟέ άκουό[/.ενος αναφανδόν, δπου 
ή^ίλΐν παρακελεύων ipy ισ(^οι.'. έν Μέριφει ' άγοντα σοι έκεΓ ήλιΟείης, 
ύπο[Λνή[Λατα τοΰ χρησμοΟ, τέως δε έως κατά κέλευσιν ύποΟήσομαί σοι 

10 πάλιν ύπο χρησμιον, και τάς εις αυτόν των πολλών συναγωγάς, και 
ούτως τά ϋπο[Λνή[Λατα. 

2] Ισθι δέ, Όσιρι, οτι Ό '/ρησμος άπα τε Ηανθώσεως τ^ρςα.'ζο ' παρά 
λοιπόν τήν λεύκωσιν, την ςάνΟωσιν ουκ άλειπον εί'ρηκεν ' όιά τί ; 
οτι ό έρωτον περί ού ένεΟύριητον ήκουσεν. Προς γαρ τάς διαθέσεις ':οΰ 

15 νου τον γρησαον υποκρίνονται. Ό γουν Όρφευς ήν ποίησων την λεύ- 
κωσιν ■ οίδε πάντα τά παρ ' έαυτω έτοίαατα οργάνω ύδατα και κηροτα- 
κίδα, και τα [χέρη της ΗανΟώσεως πάσης, λέγω οή ΰοατος θείου άθίκτου, 
και τα άλλα έτοιμα : καΐ μόνον μιΗει ζητεί' του υστέρου σκωριδίου. 



2. σοφίη;] ώϊίελϊίας Α Steph. Leçon des ι de France, S'^" du 23 nov. 1S87. (C. 
Oracula Sibyllina- Cp. Zosime, III, vi, j E. R.). — 6. συ•Λοΐ; A. — F. L συνιτώς 



13. — Voir aussi mon essai d'explication 
de cette énigme (χοσενι/.ός <λ''0ο; ?> 
et le nombre loSS) dans le Bulletin 
de la Société nation, des Antiquaires 



■J-o/.p''vr). — 12. F. 1. ά^ό τΐ;ς ξ. — F. 
1. 7;αραλι~ών. — 13. F. 1. βΧν.πτο'/. — 14. 
F. 1. Sit ό ερωτών ~ερι ου ενεΟυ^Λεΐτο... — 1(ί. 
oios] ίοε Α. — F. 1. ίτονχάτο. 



ORACLE d'oRPHÉE 269 

3] "Οτ.ιρ O'jv έζήτει, του- f. 262 ν. το ό •/:ησ[/.ος εοωκεν. Ένοεής 
ο'3ν ό -/ρησαος των αετά των σοφών προς συα— λήρωσιν άττε— λήρωσαν 
αύτοΟ τα λεί-οντα ' άρσενοείτε εις τον ςανθον, καΐ άλλοι άλλας ' της 
αέντοι λευκώτεως ουοείς κατη^ίωσεν ανηαονεΰτας, ει αή εγώ * ήν κκΐ 
5 έγραψα -ολλα/ώς, καΐ -άλ'.ν γράφω, ipyoazvoz -άλιν 7-Ô τοΟ ypr^'7'j.yj 
κατ ' έπερώτησιν ' έχει θέ ώοε ' 

Έ-ΰει [[^.έν] δοκεΓς εύσθένεσιν οεήσεσιν, ζακορέ, λιτάζη -ρος τροφού 
ιοίου χρυσοΟ σθένος, δέλτησιν έγ•/είρωσε τους έαούς λόγους. 

4] Χαλκον κεκαυίΛενον, τούτου καΐ σφόδρα λίαν -λυνθέντος καΐ 
10 άνακαυθέντος, και -άλιν έστω, κάΟες καλλίστω ά,ρ^ύρω ψήγ[/.α, ΐΛυριν 
έκάστην τζρος οόυγ^ί, καΐ ο'*', καΐ γη Σινώπης, καΐ οστρακον κάΟαις, 
και ypuGOv των Μακεοώνων γαίης, και αύσεως λέγω σοι ασιατικού ' 
ξυνει-/ώνεις " και άσπάσω τον -/ρυσόν. Και ούτως ριέν ό αρχαιότατος 
■/ρησαός ' κατένεγκαι r.po^iyoi'j βίΟνον έοαφιστικήν αεγάλην. Και ή 
15 [ίίίολος ΰποανήαατα παραοίοωσιν άζώσις οωνης, καΐ ή παράοοσις οείςει ' 
και ή δείξης έριπειρίαν εύθύαν εΟεργεσίαν ένεπιίΌλήν, ειοησιν μυστικήν, 
οια τους οθόνους, καιρόν και καιρούς, καΐ σύμπαντα τα της τέχνης. 

3] Το γοΟν πρώτον έτος τοΟ γρτ^σαού, τήν τοΟ χαλκοΟ λεύκωσιν των 

κατασταθέντων και λειωθέντων, και ^ουγθέντα έω; αεταοά/^η ει; τον 

20 κηρόν ' σύγκειται οέ οστοΟν χαλκον έκ των ο σίου-άτων, χαλκού, 



Ι.Ιν δεεΐςΑ. — Ρ.Ι.Ινοεη ο.ό -/ρησμό;... 
άπεπληρωτΕν (Λ/, β.). — .3. λο?-οντα Α. — 
F. 1. ΐρσενοΰτα•.. Cp. ci-après, p. suiv., 
1. 14. — άλλα;] F. 1. αλλω;. — 4. F. 1. μνη- 
μιονεΰιαι. — 7. Voici la rédaction et la 
disposition du texte dans le ms. (Les 
lignes superposées que nous notons a, 
c, e, ont été écrites à l'encre rouge, vers 
le même temps.) 

p. l-'i jiî•* SoKÎi ' £v ff9év£ff(v * ίεή(7Ε5(ν- 
C. λίαν ■zft-tt βάλ^ιν -r^i; !^,5 

^ )[0yç5j ffîi'vo;. δΓλττ.σιν. εγχιίξωσε loi^ Ijioj; λόγους. 

« Ce grec barbare semble tiré de quelque 
papyrus. Il faut le donner tel quel pour 



ne pas perdre la dernière trace de son 

origine. » (M. β.). Le texte des lignes ît, 
c, e pourrait être une tentative d'inter- 
prétation ou de paraphrase des lignes 
b, d,/, qui elles-mêmes sont probable- 
ment des vers iambiques défigurés (C- 
E. R.). — 8. F. 1. έγ/άρασσι {M. B.). — 
11. F. 1. καΟα;'»;. — 12. γΐ'η;] Cette forme 
poétique semblerait indiquer que toute 
la recette avait été écrite en vers à 
l'origine. (.\/. B.). — 14. κατε'νεγγε A. — 
15. -αράοω^ιν A. — F. 1. άζοϋ^ης, de άζειν, 
vénérer (M. B.). — δε•ΐ•.ν A. — 16. F. 1. 
■/.a'i οείςει ή i'xT.ziçix ευθείαν ε'^εργ. έν Ι;τ'.δολτί . . . 
— 18. ε'-ος] F. 1. ïr.oi. —F. 1. τοϋ/.ατασ-αΟε'ν- 
το;, υλ: λειωθε'ντο;, κα'• ορυ/ Οε'ντος [χεταβάλλε;. 

.35 



270 



LES VIEUX AUTEURS 



σιΒτίροί), κασσιτέρου, [j.oXu6Sou, και των (f. 263 Γ.) ουσιαστικών 
μετάλλων, καΐ θείου λευκού ' τάδε χργ^ζουσιν ρ.έν προταριχείας άπα 
αηνος ί^-ί/'-? ^ως μηνός φαρμουθΐ ιε ήμέραι μα , είτα πλύσεως, 
ζέσεως, γλυκασμου, ϋλισμοΟ, συσταθμίας, καθάρσεως. ΚαΟαίροντα 
5 δε τά ο σώματα εως εχης πανταχού, είτα μίγνυται σταθμω. Έστι δε ή 
σταθαία " έκ γαλκοΟ λίτραι δ', σιδήρου λίτρα α', κασσιτέρου λίτραι 
β' S, μολύβδου λίτραι β' S, ό μεν του χαλκοΟ, λάμβανε αργύρου 
λίτραν α' ' εστί αύτοΟ γ.ά.τογοζ. 

6] Έχουσιν δε έν ταΐς άλλαις γραφαΓς και οιαφορους σταθμούς, 

10 και μίξεις και εργασίας, και αύτάς καλάς και ούκεΓ κενά, ουδέ 
ματαίους. Οί μέν γαρ αυτών ολα τα σώματα ΰφ ' εν μιγνύντες έ^ουσιν 
σκωρίαν ή και εργάζονται * οί δ ' έπιει και έτερων ποιοΟσιν, προκαθαί- 
ρουσιν γαρ τον γαλκον, ώς ενδέχεται, και μίσγουσιν τον άργυρον " 
είτα τον σίδηρον άρσενώσαντες, ώς έν τω χ_αλκω, και ποιήσαντες 

15 άπαλον, σμίγουσιν * τον δε κασσίτερον και μόλυβδον λύσαντες έπιβάλ- 
λουσιν τά μέταλλα και σκορπιστική καμίνω, και φρύξαντες ούτω 
λείουσιν και πλύνουσιν ' και ούτω μίσγουσιν τον σιοηρόχαλκον, άλλοι 
δε τον μέν μόλυβδον ' σκορπίζουσι τά μέταλλα * τον οέ κασσίτερον, 
όνυχοποιήσαντες μίγμα, και λοιπόν βάλλοντες, τον μέν μόλυβδον 

20 λειοΰσιν και τον κασσίτερον ομοίως λειοΟσιν, και μίσγουσιν καΐ 
πλύνουσιν, καθώς λειοΰται έμπροσθεν τρυβλίω, και τοΓς άλλοις. Ει 
μή γαρ πλυνθή και άρθή ή μελανία ά~ ' αύτοΟ, ουδέν έστιν. Αίρεται 
δέ δια πλύσεως και ζέσεως μετ ' αύτοΟ, είτα πήξε- (f . 263 ν.) ως, 
είτα κατεράσεως, είτα σήψεως, είτα άνασπάσεως. 

25 7] Λοιπόν ό μόλυβδος έχων τά ουσιαστικά είδη έκ όί^'τίρου βαλ- 
λόμενα εις την ξάνθωσιν μετά άρ-^^ύρου, ποτέ μέν και σκορπιζόμενα, 
ποτέ δέ συνλειούμενα και κατασπώμενα, και διά τών άλλων μυρίων 
τεχνών τών έν ταΓς γραφαις αυτών γινομένων * πλατεΓα γάρ έστιν ή 



7.i]F.l. άπό. — 9. F.I.?/. δέ <3ίλλοι>. 
— 10. ούχεΐ] F. 1. ού/Ί κενά;. ■ — Î2. F. 1. ην 
y.x\. — F. 1. έπιειχτί Ιτε'ρω;. — 18. F. Ι.,τω 



[JLSV ι^ολύβοω, ... τω δέ κασσίτε',οω. — 21. 
τρυβλίω; Α. — • 28. YÎVO;j.;vtuv] F. 1. λεγομε'νων. 
Confusion fréquente dans les mss. 



ORACLE D ORPHEE 27 I 

τέ-/νη, καΐ ί\χ τα υ-έρη, και σκωρίο'.α, καΐ το καλουιχενον έξάνΟτ,αα, 
καΐ ό [Λολυοοος του οξυζωιχίου κχ•. -/ρυσοζωμίου, καΐ εϊ τι τοιούτον 
περί τούτου στίχου νόει. Το οέ -/ρυσοκόλ}^•/]'; και σινώττην, και καΟ- 
μίαν, ώς εφην, μετά του μολύβαου, τα ουσιαστικά ειοη νόει ' το μύσι 

5 το άσιατικον, το θεΓον ΰοωρ οηλοΓ ττοτέ μεν το μερικον, ττοτέ όέ το 
καθόλου το άθικτον. Και το μεν μερικόν έστιν το οι ' άσβεστου ε-/ον 
πόας καΐ -άντα λειοΰν, οπτον το \ι•ίοος των ςανΟών, και στ,πτόν ' 
το δε καθόλου, ό'ταν το σαπές άναλυσ•/)ς τψ -ροταγέντι -/αλκώ, καΐ 
ανάσπασης, είτε αιθάλην μετά κόμμεως, και ε/εις, καΐ περι-/έεις μαλάγ- 

10 ματα, οτ^σΧν, ζο αϋτο μέρος τω εΐόει ςανθωΟέντι και άναοειχΟέντι, 
και ζέσης, και τοΟτο ποιήσας 'ζρί':ο-^, καΐ τοΟτο έπιβάλλης. 

8] Έ-/ουσιν ουν αί άρχαΓαι γραοαι ποτέ μεν καθησμον πάντα, 
ποτέ δε καΐ συγκεχυμένος, άτινα πάντα σοι ύπογραοήσεται " ε-/ ει δε 
ώοε. Λαβών κΰθραν ώμήν, ξήρανον έν ημέρας ι , και λαβών ώ/ρας 

15 και κυανού ανά [ΐ-ίρος α', λείου οΗει άκράτω ' ποιήσας μέλιτος πά-/ος, 
χρίε την κύθραν έ'σωΟεν " και f. 264 r. οπτα σανδαράχης άλης, και 
λαβών ιόν γαλκου, λείου οΰοω άοΟόοου, και νρίε πάλιν επάνω τήν 
χυθραν ■ και περιφημώσας οπτα ημέρας γ' " καΐ έξελών εΰρήσεις ώς 
καγχρία " ταΟτα επίβαλλε ά.ρ•γύρω, οί μεν μελανωθέντι, οί οέ ου ψυγή 

20 χρυσον μελάνωσις ' ώ•/ρας μέρος, κασσιτέρου μέρος προσποιεί αμφότερα, 
τον αυτόν σίοηρον ~ρος το Γσον * καΐ μαγνησία το αΰτο ποιήσεις ' και 
^λαβών^ ήμισυ και ΘεΓον άπυρον, και μίγνυε άνα μέρος ήμισυ έν ^ώσ- 
τρα έπΙ ημέρας β' ' είτα λείου τούτο μετά χαλκάνθου, και κηκήδιν άφρω 
ίσα τέως ημέρας γ', και οπτα, και επίβαλλε -/ρυσόν, και μελανωθήσε- 

2δ ται τούτου εν αργύρου μέρος. 



10. το είδη Α. — 11. -μ-Ο'ί] F. 1. τρις. 
Confusion fréquente dans Α. — 12. F. 1. 

7.»9-σιιόν. — 13. F. 1. 3υνζϊ/υ|α.Ξνω;. — 14. ό 
[χήν Α. — 16. F. 1. Γ/.•.;. — 19. F. 1. ί,μίν... 



rfiï ου ίΐυγεντι "/ρυσώ |]ί£λανωθε'ντί. — 23. F. 
1. /.'./.:?ÎO'j (?). — 20. τούτου Ιν άργΰρω |χε'ρος 
Laur. (Bandini, Catalogue de la Lauren- 
tienne, t. III, col. 355). — F. 1. τούτω. 



272 



LES VIEUX AUTEURS 



IV. VI. — ΟΤΙ ΣΪΝΘΕΤΟΝ ΚΑΙ ΟΓΧ ΑΠΛΟΥΝ ΤΟ ΕΙΔΟΣ, 
ΚΑΙ ΤΙΣ Η ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 

Transcrit sur M, f. 96 r. — Collationné sur B, f. 94 r. ; — sur A (copie de B?), 
f. 94 r. ; — sur E, f. 8 r. ; — sur Lb (copie de Ε ?), page 1 5 . — Chap. 2 de la 
compilation du Chrétien dans Ε Lb. — Contenu aussi dans le ms. de Vienne (cod. 
med. 5 1), f. 72 r. — Lb donne une traduction latine de nos §§ i, 2, 3, en regard du 
texte, de la main du copiste. 

1] Πότερον άπλοΰν έστιν ή συνΟετον, ή [Λερούς φύσεως ή τέννη 
ή -αρά τοΓς οιοχσκάλοις φύσεως καλου[Λένης ; Φύσει μιέν ο'3ν άπλοΟν 
5 χρυσόκολλα ών γένος απλούν κατά τον ενΟεον 'ΐίσίοΒον καΐ "Αρατον, 
και -/ρυσέα κεφαλή κατά τον Οεσπέσιον Δανιήλ τον θεηγόρον, και 
γ^ρύσζον '/ppo'j κατά τον τρισαέγιστον "Ερμή ν, ούκ αν ή το εν το 
ζητού[Λενον. Τε-/νη οέ πάλιν ουκ άρα άπλοΰν, ουδέ ώς έκ ίμερων 
συνιστάριενον. Εϊ γαρ αίαν και τήν αυτήν οίκονοΐλίαν εΙχ_εν τα [>-ίρΎ\ 

10 και κατ ' ουδέν αλλήλων οιέφερεν, ουκ είσαν [λέρη όλως. Παν γαρ 
[λέρος φυσικον \ή)> τεχνικον συνεισφέρει τι ξένον και το δλον " και 
άνευ αύτοΟ το παν ατελές εύρεθήσεται, καθώς εστίν σκοπεΓν έπι των 
μορίων του σώι^ατος, των παρά Γαλή ν ω τόπων έπovo[JLαζoμέvωv " ώς 
εστίν άκούειν αυτοΰ 'Κζ^ονζοζ ' « Τόπους γαρ, οτ,σιν, όνου.ά'(ουσιν τα 

15 μόρια τοΟ σώματος. » Ανά γάρ τι των μερικωτάτων, ατελές το παν 



3. σύνΟίτον [τό είοο;] i; μ. Lb, et mg. : 
addo τό είοο;. — με'ρου; corrigé en [χερο; 
Ε, correction adoptée par Lb. F. 1. h. 
[Χορών. — t''y.vi) ούιεω; Ε Lb. — 4. καλού- 
μενη AE Lb. — 5. ■/ ρυσο'/.ολλα en signe 
AL — άτιλοΟς ό signe de la chrysocolle 
corrigé en signe de l'or Ε ; ά-λοΟ; ό 
χρυσός Lb, niel. — ών BAE Lb (= B 
etc.). — χαΐ γε'νος Ε Lb. — 6. /.ατά — 
χρυσ. χορον om. Ε. — χρϋσεο; χορό; Lb. 
— 7. η] ί) ΒΑ; εΙΊ) Lb, f. mel. • — Renvoi 
de Έρμην dans Ε, à cette note margi- 
nale : addo ad sensum, nam sine duliio 



omissa fiiere a scriptore : τό εν εσεται 
{sic τό ζητουμενον • ειύσε! δε οϋχ άπλοΰν, 
αλλά) σΰνΟετον ον. Lb adopte cette addi- 
tion en lisant : εσται. . . οΰχ άπλοΰς, αλλά 
:;ύνΟετο; ών. — τό om. ΒΑ. — 8. τε'/νη 
(τεχντ) Lb) δέ άρα πάλιν οΰχ άπλοΰν Β 
etc. — 10. δ'.τίοερεν Μ. — είσαν] ήσαν Β, 
etc. F. 1. ε'ί'η αν. — τά (effacé) με'ρη Ε. — 
11. ουσ. /.α'ι τεχν. Ε Lb. — τό δλον] χαι 
αυτό όλον Α; ε!ς αυτά τά όλον Ε Lb. — 13. 
Cp. Galien, Lieux affectés, I, i. — 15. 
άνά] άνευ ΒΑ. Réd. de Ε Lb : άνευ γάρ 
Ttvo; τών μ. mel. 



L ESPECE EST COMPOSEE 



27: 



όφΟήσεται σΰνΟεαα, οίον λειώσεως Tuyôv ή οπτήσεως, ή καύσεως, ή 
σήψεως ττ,ς εν ττρίσαατι, ή βαλανείω, ή ορνιΟέα, ή κηρωτακίδ'., ή 
<^οιά^ τοΟ ά[Λβ'.κίσΐΑθΟ, ή -υρος γυανοΟ,ή έτιο'.τζλωαάσ-'.ος, ή Μαρίας 
υδραργύρου, ή άλλης τινός οικονομίας αυτών. 
5 21 Ει ουν -αν μέρος ουσικον, ή τεχνιτών συνεισφέρει τι το όλον, 
■χρεον και ταΟτα τω -αντί συνεισφέρειν. Ει γαρ σκευάζουσιν τα μέρη, 
το -αρά-αν ουδέν έν τη οικονομία τώ -όσω ' λοι-ον το ζαν εαυτοΰ 
διοίσει μόνον, ώς ή το όίτηχυ cv/t^o••) γενήσεται τρί-η-/υ, τιθεμένης 
της αυξήσεως. Ει δέ των μερών (f. 96 ν.) έκαστον λυσιτελεΓ τω παντί, 

10 σκοτΐήσωμεν έκάτερον τούτων δ-ως έχει -ρος Οάτερον. Ή μεν ουν 
bi^io^('j^o^, εις τα ιτώματα των λεβήτων έαυτήν έωροΟσα, της ΐώσεως 
τό τταν ά-εργάζεται. Ως γαρ ή τών ζωγράφων κηρωτακίς τά -/ρώματα 
μίγνυσι του τταντος ά-οτελεΓ ζώου της τέχνης, ^οΰτω^ και της μαγνη- 
σίας προστιθεμένης αύτη, τουτέστι της άνασ-άσεως τε και ρεύσεως, 

15 χαι έν ταις λεκίΟοις, τοΟ θείου του θείου μιγέντος, και θείου ά-οτε- 

λοΟντος τάς δε•/ομένας 

3] Τινές δέ άλλως έκλαμβάνουσι το ρητον . Επειδή γαρ, οησιν, 
ό μεν Έρμης τα θεια λέγει -πυρίφλεκτα, Δημόκριτος δέ τά 
θειώοη βα— τα καΐ φευκτά, κατεχόμενα ότ.ο της συγγενούς Οοραργύ- 



2. ::5•'σιιατα ΛΙ ; ττρησματ: ΒΕ ; — όονιΟι'α 
ΒΑ; όον•.9;'ζ Ε ; όρνιθ;:α Lb, qui traduit : 
stercore avium. — • κηρωτα /.t'oi] κηροτ. 
BAE; Lb corrige cette dernière leçon 
enxcf α;^:'δ•. et traduit : vase testaceo. Note 
marginale : lego v.i^y.u.î.oi, testa. — 3. 
άμβυ/.'.σμοϋ j\I. — έ-'.οίπλ.] ίτλ Ο'.πλώμ,ατος 
jîpasY-Jpoj (Oof. en signe) Β etc. — η 
Mic^'a;] /.αΟό ιχαρία BAE ; κατά τήν Μαρ;'αν 
Lb. — 5. τεχνη-όν ΒΑ; -Ξχνικόν Ε Lb, Ι 
mel. — τωολω, Betc, mel. — β./ρϊών.Β Ι 
etc. — 7. τω-οσω corrigé en τά -οσόν Ε ; το i 
πο'σον Lb. — 8. ώ; fj ώ; όί Β etc., mel. 

— 9. -τ,; om. ΜΒ.\. — 11. αΐώρουια Lb. Ι 

— 12. κηρω-ακ•;] leçon et note dans Lb, 1 
analogues à celles de ci-dessus, (1. 2). I 

— 13. [λίγνυϋ!] οίάνυσ: Β etc. F. 1. \ 



αΓγνυσα. — άτ3λη BAE. — άτελη τοϋ -αν- 
τό; [ζώου] τΐ;; τί•/ vr,; Lb, et en mg. : iie/eo 
ζώου. — οΰτω add. Lb. — ή μαγνησία προσ- 
T'.Giu.î'vr, Lb. — 14. ρεύσεω;] Lb mg. : 
addo υδραργύρου. — 15. τα;;] τοί; AE Lb. 
— λ:κ•:θθ!;] λεκΰνΟο•.; BAE; λεκύθοι; (f. 
mel.) corrigé en λεβηθοι; Lb, puis au- 
dessus des mots τοϋ θείου — τάς οε/οαε- 
να; et deux fois le signe du soufre : -a, 
Οείω (ΐιγε'ντί καΐ θείον ά;;οτελοΰντ! τά 3εχο';ίενα 
θεία. Lb mg., avec renvoi à ά;:οτελοϋντος : 
addo οείκνυσιν ατελή. — F. 1. τοϋ θείου τω 

Οείω μίγε'ντος. — 16. τά; οε/ ] τά; δε- 

■/ομένα; puis deux fois le signe du soufre. 
MBAE. F. 1. Οε•.ώσε•.ς? (M. β.). — M 
mg. : signe deapaîov. — 17. φησιν, avec 
α au-dessus de η Lb, mel. 



274 



LES VIEUX AUTEURS 



po'j ■ ύδράργυρον δέ τον Ό σ ί ρ ι δ ο ς τάφον άποκαλοΟσιν οι οιοά 
σκάλοι, τουτέστιν την άπο της έψήσεως νέκρωσιν, άναγκαΓον το 
ύδραργυρισΟεν ύδωρ θείου ή θειώοες ύγρον ώς πυρίφευκτον, εως 
αν τη ίππεία προσομιλήση. Ουδέν γαρ, φησίν ο Ζώσιμος, έτι- 
δ.μήθη το τιαν της τέχνης, ει μη ό των υγρών κατάλογος. 

4] Ου δεΓ ούν [/.ετά την σηψιν τι περιεργειν όλως κατά τινας ' 
προς ους, ώς φησιν ό Πανοπολίτης. Τινές δέ [χετά τήν ίωσιν 
ουδέν περιειργάσαντο, λέγοντες αύτο ΟεΓον και ΰδωρ θείου και 
ύδράργυρον. Ή[ΑεΓς οϋν έροΟμεν " τί δή ποτέ ουν Ό μέγας Ζωσι- 

ΙΟμος εν τω Σ στοιχείω τήν τοιαύτην εντασιν διαλυων έκέλευσεν 
ένεχθηναι τον yjxkxov ; « Και ήνέχθη, φησιν, δ χαλκός • και ην 
τέλειος κατά πάντα, και επεβλήθη, και ούκ ε'ισέκρινεν. » ΚαΙ οιε- 
γείρων αυτών τήν φρένα, παρήγα-(Γ. 97 r.) γεν αυτούς εις μέσον τον 
χρυσόκολλον και καταβάψεις, χρυσον καλών τήν ίωσιν ήτις λέγε- 

15 ται και ξάνθωσις ' σύνθεμα δέ το χρώμα και το λευκόν * λευκον 
γαρ ωσαύτως καλοΟσιν, άλλα το τίμιον, χρυσόκολλον. "Ωσπερ γαρ 
ήλιος των τε υπέρτερων και κατωτέρων σφαιρών φωτισμός έστιν * 
ή καΐ των μέν ανωτέρων δια παντός, τών δέ κατωτέρων έ'σθ 
δτε, δια τό φθάνειν το άποσκίασμα τοΟ κώνου της γης οίγρι της 

20 έρμαϊκής σφαίρας, της ίώσεως, ήτοι ξανθώσεως, τών τε προτέρων 
και τών υστέρων τιμιωτέρα εστίν. 

5] Τί δήποτε ούν ταύτη άλλην έργασίαν έπέβαλλεν ; "Οτι γαρ 
ού περί φυσικού χρυσού έστιν ό λόγος τών παλαιών, δήλον έξ ων 



1. όσειρτίδης Μ. Cp. II, ιν, 42, ρ. 94• 

— 2. άπ ' Ιψτ{σεω; (sic) Β ; άτ: ' έ•τη'ψεως 
Α; άπο σνίψεως Ε Lb; Ε mg. : alias άπα 
της Ιψτ(σεο3ς. — 3. Signe de ύοράργυρο; suivi 
de Οέν M ; même signe suivi de σΟέν ΒΑ; 
ύδραργυρωθέν Ε Lb. — πυριφ. είναι Ε. — 
4. ίπ-. προσο[λ. χοπρω Ε par corr. Lb. 

— 5. υγρών] ειδών Β etc. — 6. περιεργεΐν] 
Fin de la traduction latine dans Lb. — 
7. ώς om. Ε Lb. — ό ΓΙανοκ. ott τινές μ. 
Β etc. — 8. F. 1. λέγοντος αύτοϋ. — 9 .ojv] 



δέ Ε Lb. — μέγας om. Β. etc. — 10. 
έ'νσταίΐιν Β etc., mel. — 11. Renvoi dans 
Lb (p. 21) à la p. 23 (ci-après p. suiv., 
1. i), et réciproquement. — 12. ε'πεζλτίθη 
M. — 13. αυτούς] αυτοίς Ε par corr. Lb. 
— 14. /ρυσοζολλον] χρυσόν Lb. — /.at τας 
ζαταβάψεις Ε Lb. — καλόν M. — 15. 
λΕ«χόν γαρ] πεταστήν γάρ Lb. — 17. Après 
έστιν] οϋτω κα'ι ενταύθα add. Lb. — 19. 
κώνου] βοΐμου Μ. (Confusion du κ avec le β 
et du ν avec le μ.) 



FABRICATION DU TOUT 



273 



εφησεν. Ό γαρ -/ρυσός ci έτι γριίοι.'^ v/y. βαφηναι ; Τί οέ προσε- 
τίθει 'Κί'^'ω'^ ; « ΙΙολυ δε καί τέλειον y%\y,iv εύρόντες έν τοις ίεροΓς, ού 
κατέβαψαν, οια το έξ ύπαρχης έτέραν έργασίαν είναι ' » και έτέρωΟι 
-άλιν • « Και ούοααώς εστηκεν δ νοΟς πασών των γραφών, ει [λή έν 
5 τω οργάνω τω τον -/αλκον άνασττώντι. » Και -ερί της δια του οργάνου 



ανατΓζασεως, ο αυτός και τούτο φαΐτκει 



το -ερας της τεχ 



νης. 



1\'. VII. — ΠΟΙΗΣΙΣ ΜΑχΥΛΟΝ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ 



Suite du texte précédent. — Variantes de M en marge de K. — Chap. 3 de la 
compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

1] Άλλ ' έ-ειδή της άαφοτέρων οιαιτήσεως ουκ άφηρέΟη το 
κάλυμμα, δίκαιον έξ ΰτΐαρ/ης τήν -οίησιν τοΟ -αντος ύαΓν κοαεως 

10 διαγράοειν. Το Ηανθον αόριον, λέκιΟος έζεσαένη, λειουται ασφαλώς 
έν τω γρυσοκοαίω :?ι της τέχ^νης, ο έστιν ουκ έν θυεία και οοίόυκι, 
άλλ ' έν οργάνοις μασθωτοΓς ε'ισαγομένοις εις -ύρωσιν χρυσοκομίω (?) 
θερμώ. ΤοΟτο δε τά ληφθέν-Ι. 97 ν.) τα συνενοΟνται τοις μή 
ληοθεΓσιν έν σκιά λειωθέντα. ΤαΟτα ουν ένούμενα οίς άνασπώνται, 

15 καΐ το μένον κάτω τάλιν συσσήπεται τω άνω, ουκ έν τοΓς Ορεπ- 
τικοϊς οργάνοις τοΓς εχουσιν τους κρουνούς, άλλ ' έν τοΓς -ολοειδέ- 
σιν, και τη ττραεία θέρμη έντος ημερών μ', -λειον ή έλασσον, Γνα 
δια της σ-/;ψεως άμετάβλητον φυλαχθή το ειοος. 



1. εοασαν Lb, mel. — -ροσετίθε•. Μ. 
— 2. -ολύ] γ.ο'λΧο: ΒΕ Lb, meL — 3. 
Lb mg.: renvoi à la page 21 (ci-dessus 
p. précéd.,1. 1 1.). — ΙτέροθιΜ. — 7. Même 
titre dans la vieille liste du ms. de Saint- 
Marc, art. 3i, précédé du nom d'Aga- 
thodémon (voir l'Introduction, p. i/S). 
(M. B.) — Titre dans AKE : ποίησι; 
[j.ï).AOv τοϋ T.xv-àç λίβου της οιλοσο^ίας: 
dans Lb : -o;V,S!; το•3 γρυσοΰ, μάλλον 3; 
τοϋ -αντός λίθου της οιλοσοοιας. — 8. 3;-- 



τι{3;ωζ Μ. — 9. κωμαιου; Μ: -/Λ'^ιος ΒΑ. 

— 10. λε'/.υνΟο; ΒΑΚ;λεν.υΟος Ε — Τετμενη 
Μ. — 11. /ρυσο/.ομίω] signe de la chryso- 
colle MBAKE ; Ε mg. et Lb : ηλίω. Corr. 
conj. en /ρυσοΛομίω, à cause de τω 
(M. B.). — 12. M mg. : signe de iiaaXov. 

— ■/ yjmy.oiLÎbi] s. de la chrysocolle M 
Β.Λ.ΚΕ; ηλίου Lb. Corr. conj. (M.B.). 

— 13. τούτω B etc. — 16. /.ρονούς M; 
καρ-ούς BAE ; /.povoj; sur /.ïp-oj; K. — 
17. Οερ|Αθΰ Ε par corr. Lb. 



276 



LES VIEUX AUTEURS 



2] "Ωσπερ γαρ ή κιννάβαρις έν τοΓς λέβησιν ΰπτωμένη πάντοθεν 
πειρΐ[χωρι.ένοις ούσιν άναδίδωσιν τήν ύόράργυρον, ή έστιν ΰόωρ ΟεΓον 
λευκον και άργυρος ονοαα, ή έστι άποόιοράσκουσα τα απολλώνια, 
α καΟάπερ τις δάφνη παρθένος είς τα πώ[Λατα των λεβήτων έαυτήν 
5 αϊωρεΓ, » έπαγόμενον ένουν [χετά τήν καΟαίρεσιν του πυρός ευρίσκεται 
και συλλέγεται πυρίφευκτος ούσα, ούτως καΐ ή υδράργυρος ή άπα 
της τεχνικής κινναβάρεως της σπάνης, τουτέστι της σπανίως εΟρισ- 
κοριένης, της φρυγίας, λέγω δή της φριττομένης έτoίjJίl, τάχα ^δέ 
κυριώτερον της καλούμενης και φρυγίας και άποδιδρασκούσης ραδίως 

10 ου [Λονον το πυρ, άλλα και τήν ερευναν των φρενών, αιΟερώδες 
πνεύμα γεγώσαν. Προς τε το ύπερκείμενον ήμισφαίριον άναΟραμοΟσα 
κάτεισί τε και άνεισι, το οραστήριον τούτου άποφεύγουσα, εως αν 
τήν δραπετίν όρμήν αποθεμένη, τοΟ λοιποΟ σώφρον γενομένη " ούκ- 
έτι γενόμενον, άλλα και ουσκάΟεκτον και Οανατώοες ' περί ού φησιν 

15 ό 'Απόλλων έν τοΓς χρησμοΓς ' 

...και -νεΰιχα μελάντΕρον, ύγρόν, όί/ραντον. 



3] ΤοΟτο λοιπόν πη-(Γ. 98 Γ.)σσ6μενον, πήσσει, και κατεχ_όμενον, 
κατέχει ' και τοΟτο φάσκουσιν ώς το πέρας της τέχνης " Ό σογοζ 
άνακέκραγεν Ζ ώ σ ι μ ο ς ' « Πήγνυται οέ αυτή τη όμοία νεφέλτ] » * 
20 και τοΟτό έστιν το λεγόμενον τω φυσικω φιλοσοφώ ' « ϊά θειώδη 
βάπτουσι και φεύγουσιν, κατέχονται δε ύπο τοΟ συγγενούς υδραργύ- 
ρου. ÏÔ γαρ θεΓον λοιπόν έως μιγή και τω θείφ ΟεΓον κρατηθή. 



1. ώσπερ γαρ ή] ή γάρ Β etc. — Α 
mg. : ση. — όπΓου[^.Ενη ΜΒΑΚ Lb, — 
2. τήν puis le signe de l'argent Β. — 
Ιστιν] ./• M; τις Β etc. ■ — 3. λευχόν] ϋοωρ 
Lb . — ovo|j.oj F . 1 . ονομάζεται . — 4. λεζηΟων 
M. F. 1. λη/.ύΟων. — 5. έώρει M. — έπαγο'- 
μενον ενοϊν (π sur grattage) M ; έναγ. οΟν 
ΒΑΚ; αναγόμενη ούν Ε par corr. Lb. — 
6. πυρίφΧεχτο; ΒΑΚ. — οΟτοι πάλ'.ν Β etc. 
— 7. σπάνεω; Ε Lb. — 8. φρυγομε'νης Β 
etc. • — έτοίμως Β; έτοίμης ΑΚΕ Lb. — 



10. τήν ερευναν] τόν ερευναν Μ. — 11. 
γεγώσαν] γεγώσα ΒΚΕ ; γεγεώσα Α. F. 1. 
γεγονυΐα. — 13. οραπήτην Ε; 3ρα::ετιν Lb. 
Cp. Introd. de M. Berthelot, p. 217 et 
2 58. — σοΐϊίρων Β etc. — γε'νηται Ε par 
corr. Lb. — 14. γινομε'νη Ε p. corr. Lb. 
— IG. Fragment de vers cité déjà p. 
I 5o et p. 171. — • 18. ώ; ό σ. Ζ. Ε Lb. — 
21. βάπτει mss. — 22. τω deux fois le 
signe de θείον ΜΒΑΚ; τά deux fois le 
même signe E; τά Οειώοη Lb. 



AUTRE TRAITEMENT 



277 



κα• τό ύγρον •jr.i τοΟ καταλλήλου ϋγρου. '> Α'.ά τοΟτο Ζω σι α ο ς 

ελεγεν έν βίβλω κλείδων ' « Τά•/α οΰν ύ-ί άλλτ,ς φόίτεοος ή 

νεφέλη κατέ-/εται ' άκόλουΟον οτι ή ούτις τήν ονσιν κρατεί ». 

4] Οί δέ ταΟτα Οεώαενοι, οητ'.ν ό Λ η αό κ ρ ι το ς , άνακεκρα- 



δ γασιν λέγοντες 



κ Ώ ουσ-ε'.ς ουρανίων ούτεων δτ,α'.ουργοί ! Ώ 



φύσεις -αα[ΛεγέΟεις ταΐς [ΑεταβολαΓς νικώσαι τάς φύσεις ! » φύσεις 
oΰoαvίoυc τα -ολοειοτ οογανα ονοαάΖων, έν οΤς τήν τε στ,ψιν είρ- 
νάσαντο και τήν άοσιν των ΰοάτων ' οΰ των -οώτων ΰοάτων αόνον 
φηαΐ των όtyαζou.έvωv, άλλα καΐ των έσ•/άτων, ά-ερ οΰ/ ύ-οοέςονται 

10 σταΟυιοΟ, άναγκαίον αιγνύαενα τοΓς άσ•Γ;7:τοις ' κάντε γαρ ίσον 
^άλης, ή έλαττον, ή τζλειον, ουκ άδικηΟήσ/;. 

5J Κάλλιον ■ ααλλον οέ, ήττον βαλέσΟαι τον -/αλκον τω λειττοαένω 
συνθέαατι, οιά το λέγειν Δημόκριτο ν " « Δει οέ έ•/ειν αΟτον καΐ 
ολίγον θείον άττυρον, ίνα διαούη το φάραακον εντός » ' ολίγον είζών 

1δ θεΓον ά-ΰυρον ο έστιν άκαυστον, τουτέστιν τον χαλκόν . Και -άλιν άει 
το τέταρτον τοΟ άσ^Γ,^αου κατέχειν τον -/αλκον, άσηαον καλών τον 
■/αλκον, δια το άγνωστον. Χαλκον δέ το -ρώτον ΰοωρ το ενσκιον και 
φευκτον, ά-ο ιχεταφορας του έ-ισκί- f. 98 ν. ου -/αλκοΟ ' /αλκος γαρ 
άσκιος οΰδέτοτε γίνεται, ώς οτ,σιν ή Μαρία. Χαλκός οέ άσκιος 

20 γίνεται καλυ-τοαένης αΰτοΰ της σκιάς, τουτέστιν της φυγής οιά της 
οίκονοαίας. 



1 . /.αι τά ΐίγρ» υπό των κατάλληλων υγρών 
Ε Lb. — 2. έν β•.βλ•'ω των /.λ. Ε Lb. — 
4.ώς οτ,σιν Β etc. — δ. Cp. ρ. 46, 22. 
F. 1. οΰράνιαί (comme ρ. 20ο, 14). — ΰ- 
οΰοις... νικώσα Μ. — 7. πολυ^ιδί] Β etc. 

— όνο;αάζοντ£ς Lb. — 10. ιταθαόν Ε Lb. 

— άναγν.α•'ως Ε Lb. — 11. χαλλ. Ιιτ•., ιχϊλ- 



λον δέ Ε Lb. — 14. ζα• θ;ΐο•; a-. Β etc. 
— 16. άτιμου] i.^.jjfo-j ΒΑΚΕ ; Ε mg. : 
άσημου raturé (rature grattée). — • M 
mg. : nrum (nostrumr), d'une main du 
xvi= siècle. — 18. /αλχοϋ om. Β etc. — 
19. /αλ/.ό; — γιν-χ: om. B.\KE ; restlt. 
Emg. 



30 



278 LES VIEUX AUTEURS 

l\. Mil. — ΑΛΑΩΣ. H ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ 

Suite du texte précèdent. — Variantes de M eu marge de K. — Chap. 4 de la 
compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

IJ Τινές αέν ου ν οΰτως έργασάμενοι εϋίοκίαησαν * άλλοι δε το 
παν ζέσαντες ή οπτήσαντες, έκλασαν και οιεαέρισαν <^ώά^ σύν τοις 
όστράκοις, άφελόαενοι τους ύι/ένας, καΐ βάλοντες έν θυεία το λευ- 
5 κόν τε καΐ ξανΟον, έλειωσαν, aij.a ττροσθέντες έΰΐ του ξανθού και 
άλλην (ΛοΓραν λεκίΟου ' έ"', δε τοΟ λευκού τουναντίον, δια το λέγειν 
Ζώσιμον " α Έ-ι αέν του λευκού λαμβάνει ούο μέρη άσβεστον, 
έ-Ι δέ του ξανθοΟ πάλιν y.poy.oO μέντοι καΐ έλΰδριον το διπλάσιον. 
Ει γαρ οξυτονήσωμεν του κροκού, και μή βαρΰνομεν, δ έστιν παροξυ- 

10 τονήσομεν, εύρήσομεν σαφώς το λεγόμενον. » 

2] Είτα ποιήσαντες τη αύτη συσταΟμία σύνθεμα υδάτων τοις 
μασθωτοΓς οργάνοις, λειοΟσιν έν ιγδίω καλώς. Και ποιήσαντες ελαίου 
ή οίνου ή ζύθου πάχος, οιχάζουσιν, και '/ωρις πυρός καταίρουσιν, 
τοΰ « εα κάτω, και γενήσεται » μεμνημένοι . Μετά δέ τον τεταγμένον 

15 ypévov, ποιουσιν τών ύδάτϋJv τών άθικτων την ά'ρσιν, ή έστιν 
κώμαρις σκυθική, καΐ χαλκός ιοποιηθείς. 

3J Και μαρτυρεί αύτοΓς Πετάσιος, γράφων • « Τινές δέ έν 
τοις όργάνοις ίωσαν y> άντι τοΰ « οιά τών bz^^ivaiv άνέσπασαν τον 
yαλκév ' » και μίξαντες αμφότερα, λέγω δή το σαπέν πέταλον τω μή 

20 σαπέντι πετάλω, και τοΓς βολβίτοις άπέοωκαν (f. 99 Γ.) προς δύο ή 
τρεΓς. Και τοΰ ποθούμενου ετυ/ον, ως φησιν, εΓτε ούτως, είτε έκείνως, 
είτε άλλως " ή πεΓρα οιδασκαλίη. Ερρωσο έν Κυρίω. 



1. ή om. Β etc. — 7. λαρ,βάνΐίν μίρη β' [ ρο2σ•. Ε Lb, F. 1. -/.ϊτ^ρώσ•.. — 14. ;'α] έάν 

άσβεστου Β etc. — 8. /.ρόχου Β etc. — Ι Μ. — Cp. Stephanus, t. Π, ρ. 247) 1• 2' 

ελυδρίου (Γλ'.δ. ΒΑΚ) Β etc. — 9. τόν κρο- éd. Ideler. — Ιδ. άΟηχτων Μ. — 22. 

χον Ε Lb. — 13. -/.ατίροΰσι ΒΑΚ ; /.αΟ«•.- | οιδάσχαλο; ΒΑ Lb; διδάσκαλο; ε'ι'η Κ Ε. 



LA CHAUX DES ANCIENS 



279 



IV. IX. _ Τ1Σ H ΤΩΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΑΣΙ^ΣΤΟΣ; 

Transcrit sur M, f. gor. — Collationné sur B, f. 98 r.: —Si/r A, f. 117 r.;— surE, f. 12Γ.; 
— sur Lb, p. 33. — Chap. 5 de la cuvipilalion du Chrétien dans Ε Lb. 

1 j Ούτως οέ οντος του ζράγίΑχτος καΐ της φύσεως αυτήν κατε•/ούσ-/]ς, 
ίλΟωαεν έ-Ι τήν -ολύφηΐΛον άσβεστον των αρχαίων * αΰτη γαρ ού 
καΟά::εο ή των λίθων τίτανος άσβεστου jJ.έvη λευκαίνεται, τουναντίον 
5 οέ καΐ υ.εΛαίνετα'. . ΑειωΟέντος γαρ του είόους, καΙ -/ωρισθέντος τοΟ 
φυσικού ù-'^'poO, ή [χείνασα ΰλη κάτωθεν έν τω -ατελλίω ο-ταται καΐ 
[Αελαίνεται, καΐ ονομάζεται άσβεστος, ήτις Λτ,φθεΓσα -ιιάλιν, τη οικεία 
συνενοΟται ψυ•/ή, καΐ τεθεΓσα έν άσινεΓ καΐΛίνω ή.αέρας ιε ή ώρας 
σύααετρον έχούση τήν θέραην, αίρεται άπο τής τοιαύτης κα^υ.ίνου 

10 και αερίζεται των ίοίων αιθαλών τω οργάνω, και ζοιεΓ το οι ' άσ- 
βεστου, ει εύρεθή λευκον το άναγόαενον " ει οέ ςανθον, -οιεΓ το 
άθικτον. Ούοέν γάρ οιαφέρουσιν εαυτών τά ούο υγρά ταΟτα, ει αή τω 
/ρώαατι αόνον ' είσκρίνουσι γάρ ώς αύτως, και βά-τουσι και 
κατέχ_ουσιν. Ή οέ του -ρώτου -υρος -οσότης οείκνυσιν τήν αυτών 

15 ετερότητα, αάλιστα ει [Jlιας ϋπάρχοιεν ύλης, ςανθής ή λευκής. ΦησΙ 
γάρ ΈρίΛής οτι δ μέγας θεός ypυσόκoλλα έν ττροότοις -άντα ζοιεΓ, άντΙ 
του ■ ή μεγάλη θέρμη του πυρός έν τω -ρώτω ΰοραργυρισμω το παν 
ουνάμει συγκατεργάζεται. Έάν γάρ μή εκείνη πρώτη έργάσηται, ή 
οευτέρα ού φαίνεται παντελώς ' εκείνη γάρ και πολλής άστο/ίας ούκ 



1. Titre dans A : Ιτε'ρα ποίησις άσβεστου 
biffé, puis le titre de M. — άρ-/α:'ων] -λ- 
λα:ών Ε Lb. Ε mg. : alias άρ/αίων. — 2. 
αίιττ,ν Ε Lb. — 4. ή των /αλζ'.τών τι'τανος 
Lb. — άσβεστου (en signe) μενϊΐ Μ; άσβεσ- 
του μένη ΒΑ. — corrigé d'après Ε mg. et 
Lb. — 6. πατ.] ;:=τάλω (Β etc. — 8. άστίνη 
Μ ; άσι'γη ΒΑ. — ή ώρα; om. Lb. — Lb 
mg. : alias ώρας. — 9. σ^μα.] Ίσo';JLi-pov 
Ε Lb. — 10. αίθαλών αίΟάλετα; Ε; αίθ. 3.'.- 
θάλλετα; εν τω όργ. Lb. — 11. Μ mg. : 



signe de ξανθόν puis ξανΟόν en toutes 
lettres (main du xv» siècle). — εΐ ii ς., 
ξανυόν -οιεί άθικτον. Ε Lb. — -ο'.ι~. ϊΘ. Β 
etc. — 12. άθΓ,/.τον ΛΙ. — 16. Έρμη; en 
signe M (notations alchim.; Introd., 
pi. I, col. 2, 1. 7). M mg. : έρμης 
(de la main de Bessarion ?) — ό 
Έρμης Lb. — ΐτ•. om. Β etc. — • χρυσο- 
κολλα, en signe] ό f').;o; Lb, f. mel. (Cp. 
ci-dessus, p. i56, 1. 6; p. ijS, 14.) — 
18. έργά'ηται Ε ; έργάζηται καλώ; Lb, 



28ο 



LES VIEUX AUTEURS 



à.[i.oipzÎ, où [AO-(f. 99 V.) vov βτι φευκτών αιθαλών έττίν [χήτηρ, άλλ ' 
δτι και τα yç)(î>\j.y. τό ζητού[Λενον ούκ άεΙ φέρει. 



IV. χ. 

Suite du texte précédent. — Une ligne de blanc dans M. — Simple alinéa dans 
Β A. — Simple point dans Ε Lb. 

Τινές μεν ούν τον ιόν χαλκού έπΙ τοσούτον άνάγουσιν εως αν και τήν 

■π7.σοι.ν σγι^ον σγ.ωρίοι.ν ταΐς πολλαΐς έκμυζήσετι οαπανήσ^ωσιν, λειοΟντες 

5 και έπιβάλλοντες, και άνάγοντες οιά το λέγειν 'Λγαθοΰαί[Λονα " 

λά|Jίβαvε αίΟάλας και αϊΟ'άλας. Εΰρίσκουσι δε ούτοι το μιέν τζρώ'ζον, 

ξανθον, το δέ δεύτερον, λευκον, το οέ τρίτον, [λέλαν. 



IV. XI. — ΑΑΑΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΑΣΒΕΣΤΟΥ 



Transcrit sur M. f. gi) ν. — Collationné sur B, f. (jo r. ; — 5i/)• A. f. 97 v. ; — 
sur E, f. i3 Γ. ; — sur Lb, p. 3r). — Cliap. 6 ie /.i compilation du Chrétien dans 
Ε Lb. 

Ένιοι δε Ηανθον βαλόντες ΰδωρ εν ταΓς ίώσεσιν, ή λευκον κατά φυσιν 
10 άπαξ άνατπάσαντες ήρκέσοησαν αίΟάλαις αιθαλών, τήν πρώτην και 
τήν δευτέραν ίχετά τήν ί'ωσιν κρίναντες. Έλεγεν γαρ οτι ού το πολ- 
λάκις άνάγεσΟαι χαρίζεται τοΓς ύγροίς τον κάτοχον και τήν εϊ'σκρισιν, 
άλλ ' ή τών σ•ω[χάτων συ[Λπλοκή, και ή των οργάνων ίοιότης, και ή οιά 
της κηροτακίδος διαφορά, και ή ποσότης τών ήμιερών εν τή σήψει. 



1. αιθαλών] α! suivi du signe de αΐΟίλα'. 
ΒΑ. — Réd. de Ε : ©ευχτών αιθαλών η ojîî; 
Εσ-\ ζα'ι μιίτηρ, αλλ 'οτ•.... — Même réd. 
dans Le, sauf l'omission de î) ούσι;. — 
3. ιόν om. Β etc. — τον χαλ/.όν Lb. — 4. 
ταϊς biffé Ε. — έκζυμοΐσίσι Β etc. — 5. 
τόν ΆγαΟοδαίμονα Ε Lb. — 6. αϊΟάλα; καΙ 
αίΟάλας en signe ΜΒΑΕ; α!Οάλα; ζαί 0;ΐα 



Lb. Signe douteux. — ■ 7. ξανΟόν] ΰδωρ 
ξανΟόν Α. — ■ 10. ήρκεσθησαν puis le signe 
de αίΟάλαί, puis αίΟάλα'.ς αιθαλών M ; ήρχ. 
le signe, puis αιθαλών ΒΑ ; ήρζ. le signe, 
puis αίΟάλαι; αιθαλών Ε ; Ε mg. : α'ιθάλαι; 
avec renvoi au signe ; τ,ρ-/.. αϊΟάλαι; αιθα- 
λών Lb. — 12. /αριζίΤΜΐ om. Β etc. — τό 

ζάτ. Ε Lb. — 14. /.rjpoj-. M. 



FABRICATION DE LA CHAUX 



281 



2] Συαζαϊνί'. οέ 'iv '.6•/7.λκον ταΓς -ολλαΓς αίΟάλαι; [^.ή [χόνον 
αελαίνεσΟαι τη των στερεών σω[Λάτων '/poiôi. βα-τό[Λενον, αλλ ' εσθ 
οτε καΐ δα-ανϊσΟα'. τελείως. Τούτο οέ οι τελέσαντες T.T.^'xyyr^u.y. 
έτέραις αίθάλαις δαο/ρώοις τη; κινναοάρεως συνέι^-ίξαν καΐ άττέθηκαν ■ 
5 ή αιθάλη της bopyipyupo'j αιθάλη υ.'.γεΓ(τα -αρααον.ΐΛωτερον τηρεί το 
-οίη[Λ.α της υδράργυρου " καΐ -άλιν τάχα ουν ΰττο i-ipy.: της φύσεως 
νεφέλης κατέχεται. 



IV. χ„. _ ΕΤΕΡΑ ΠΟΙΗΣΙΣ ΑΣΒΕΣΤΟΥ 



5i/i'/e ί/« texte précédent. — Clup. 7 de la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

"Αλλοι δέ άσβεστον μ.όνην λευκήν έ•/_ρήσαντο ττρος τήν ση- 
10 (f. 100 r.; ψ'.ν ■ άλλ ' έτ:1 αέν του λευκού κου.άρεως ε^αλλον υοατα 
λευκά οργανίστα, έ-Ι δέ των ξανθών εβαλλεν ΰοατα ξανθά ' καΐ 
πέψεως γενοαένης ήιχερών τριών άνεκοαίζετο, καΐ -ροσφάτοις όμοειδέσιν 
-ροσέτιλεκον , ώς έττΐ της πορφύρας το τριακοστόόυον βάλλοντες. 
Έλεγεν γαρ Έραης ό'τι ττορφύραν οι παλαιοί και πορφυρόχρωαον 
15 λίθον οιδαν τον !0-/αλκον. Ιδού γάρ ΈρίΑης, προς τον Παύσηριν 
",'οάοων, ελεγεν ότι « Έάν εύρης τον ποοουοόνοωαον λίθον, γίνωσκε δτι 
έκεινός έστιν ' ε/εις δέ αύτον, ώ Παύση ρ ι, κεχαραγαένον έν τω 
κλειδίω " » καίτοι του Έρμςοΰ ούδαΐΑΟΟ βαφήν λίθcυv ή πορφύρας 
ποιησαιχένου συγγραφήν, άλλα και το κλείοιον περί της κατά ούο 



5. ή] ί) Μ ; ή οέ Ε Lb . — Α mg. : 
βεβαιοτερον (écriture du temps), avec 
renvoi à π»ραμον:[ΐ(ύτΗθθν. — 6. πο;\|χα] 
signe : Π contenant un ν M; — con- 
tenant un η B; — contenant un A; 
-ονηαα sur le signe de A, dans Ε ; -oi- 
τ,•ια seul dans Lb. — τί,; ϊύΐϊω; om. Β 
etc. — 9. άσβεστοι Β etc. — ι^ο'νη ΒΑ; 
μο'νί;> Ε Lb. — λευχήν en signe M; même 
signe altéré Β devenu signe de l'or 
dans AE ; -/ρυσο-ϊ Lb. — 10. ϊβαλον Β etc. , 
f. mel. — 11. ϊΖλΧοί B etc., quiom. le 



signe de ϋδατα. — 12. τιε'ψεω;] A mg. : 
χωνοσιως (2^ main du temps) ; Ε mg. : 
alias χωνώσεως. — άνε/,οιιίζοντο Β etc. — 
13. -ριακοστοδιον Β etc. — 14. F. 1. r^oc- 
ουροϊν. — 15. λίθον en signe MBAE ; /αλ- 
■/.•'ττ,ν Lb, sur grattage. — οίοασι B etc. — 
ΐό/αλκον] /αλ/.ον Lb. — ΙΙάνσηρ'.ν Lb. — 
16. τον] τό M. — Après λ;Οον] -/ αλ/.άνΟο -j 
Ε, d'une autre main. — λίθον] /άλκανθον 
Lb. — 17. ώ; -αυσηρει M; ώ Πάνσηο! Lb. 
— 18. βαοήν] σαφ^ Β etc. — λίθων] /αλχάν- 
Ooj Lb. — 19. κατά τά δύο Lb. 



282 



LES VIEUX AUTEURS 



συνθέίΛατα κωμάρεως γέγραπται, ώς άνοικτικης του ίου αυσχερείας 
της μέντοι άσβεστου πολλήν φροντίδα πεποίηται. 



IV. χιπ. — ΑΛΛΩΣ 



Siiile du texte précédent. — Chap. 8 de la compilation du Chrétien dans Ε Lb. 

Τινές δε τήν άσβεστον όμοίοις υδασι [χίξαντες ώς ει ώραν [χίαν 
5 διανέστησαν και άνεκο[Λίσαντο, φάσκοντες ώς το Μαρίας [Λολίβου 
μονοήαερον, εύρίσκοντες Ζώσιμον λέγοντα " « Άλλα τον τοΟ λίθου 
^ρήσιριον » ■ και ταυτην ήγουντο σηψιν καΐ ι'ωσιν. Διότι γράφει 
Δημόκριτος ' « Τινές δέ έν τοις οργάνοις ϊ'ωσαν ». Όν έρμηνεύων 
Πετάσιος εφασκεν ' « Άντι τοΟ * δια των οργάνων εποίησαν τον 

10 ίόχαλκον ' και τοΟτο λαβόντες ΰδωρ εΓνωσαν άλλο ΰδατι ανασπαστώ, 
ÈV ω ην άσβεστος οστρακίτης ' ώς αΰτως ίσον αύτω βαλόντες δια το 
λέγειν τον φιλόσοφον ' « Λάβε τοΟ έν ύστέροις σου δηλωθησομένου 
μέρος έν, και χρυσοζωμίου δ έστιν (f. 100 ν.) χρυσάνθιον και γρυσο- 
κογχύλιον. Τούτο γαρ Έρμης το ταύτον εφησεν ώς πολυώνυμον 

15 αγαθόν. Λαβών ούν και αύτοΟ μέρος έν, έπιβαλών υοωρ θείου άθικτου 
και κόμμι ολίγον, πάν σώμα βάψεις ». Τη δε αύτη αγωγή έπ 
αμφοτέρων των υδάτων έγρήτο. 



1. άνοιχχιχόν της του Ίου δυσχέρειας Lb. 
— 3. Titre dans A : άλλως περί άσβεστου : 
dans Ε Lb : άλλως π. τ% άσβ. η '. — 4. 
Α mg. : * τό βαλομενον λε'γεταί τό 3°' ( ι 'ο 
main). — ομοίως Ε Lb. — 5. ώς τό τοΰ 
της Map. μολίβϊου [j.ov. έστιν Ε Lb. — 6. 
το τοϊ λ. •χρ. Β etc. — 7. οιάτόγράφε'.ντόν 
Δημο'κριτον Ε Lb. — 8. ον] ο Β etc. — 
10. τό Û5. ηνωσαν αλλω 53. Β etc. — 11. 



όστρακίτης] Courbe pointillée sur της dans 
M. (F. \. όστρά/.ιτις?). — 12. σου] σοι Β 
etc. — 14. Έρμης en signe MBAE; 
Έρμήν Lb. — τοΰτ ' αυτόν Ε ; τοϋτ ' αυτό 
Lb. — εφησαν Ε Lb. — 15. επίβαλλε Lb. 
— ϋο. άΟίχτου ΒΑ. — 16. κώμη Μ. — καΐ 
παν... Β etc. — άγιογη και έπ ' αμφοτέρων 
Β etc. — 17. έ/ρτ^σατο ΒΑ; έ/ρτίσαντο Ε 
Lb. 



FABRICATION DE LA CHAUX 



283 



\\\ x,v. — <ΑΛΑΩΣ> 

Simple alinéa dans BAE. — Chap. 9 de la compilation du Chrétien dans Lb. 
Έτεοο'. όέ τον σποοον των -ΓΤίώτων ύοάτων ταΓ; α- ' αυτών αίΟά- 

I ι 

λαις ένώσαντες ώς ει κ° τη γ" βαλόντες και -ροοι•/άσαντες, ταύ- 
τας εβρε-/ον ώς ώραν υ.ίαν, και άνεκοι^ίζοντο ΰδωρ. Καΐ -άλ'.ν έτέ- 

5 ραν βαλόντες, άττέβρε^ον καΐ άνεκομίζοντο. ΚαΙ τρίτον καΐ στ:οίω 
[ΛΪξαντες, άνελά[Αβανον τάς αίΟάλας, καΐ οΰτω ταΓ; υπολελεΐ(/.[Λέναις 
αίΟάλαις είΛίσ-,'ον, λευκαις καΐ ξανΟαΓς ή άλλοίαις, του σταθμοΟ [/.ή 
φροντίσαντες ' καΐ ο'ϋτοι Ζωσί[Λω τω αεγάλω έςακολουθουντες 
είκόντ'. ■ « Πάντη γαρ ή π λεΓον ή ελαττον, oùovj άοικήσει; ' εν γάρ 

10 il'.', τό ζητούαενον ά- ' αιώνος, ή της —ο'.ήτεως αγωγή. » 



η'. XV. _ ΑΛΛΩΣ 



SaiVe i/tt texte précédent. — Chap. 9 ί/ι7«5 Ε, ίο dans Lb, rfc /α compilation 

du Chrétien. 

Ένιο'. δε τάς σκωρίας άπέσταζον ώς ίτλ της σαπωναρικης εργα- 
σίας, δεύτερον καΐ zziim ταύτας έν ήυ.έρα αια ύπαλλάττεσΟαι 
όαοε'.οέσι καΐ οιχοχρώοις ένοΟντες ΰδασιν ' άρκεΓσΟαι γαρ εοασκον τη 
Ιό πρώτη έξαιθαλώσει. 



1. Titre dans Lb : άλλως • /.εφ. θ'. — 
2. ά- ' αυτών] απάντων Ε par corr. Lb. 
— 4. τό ϋοωρ Β etc. — 5. λαβοντί; άνε'βρ£/ον 
Β etc. — και o-oStû] τίί σ". Β etc. — 8. 
Ζωτ'ΐΑΐ))] Αηαο/.,ο•'τ(ο Β etc. — τω ;ji3v. om. 
BAE. — έςχΛολ. ir.o'.o-j•/ ε'.πο/'ντ'. Ε Lb. — 
9. F. 1. άοικτ,θηστ, (comme p. 277, 10!. 



— 10. Cp. p. 91, 18. — r, τί,ς ποίΓ^σεως 

άγωγη om . Lb, f. meL (Titre du mor- 
ceau suivant ?| — 11. όίλλω; om. B; /.al 
αλλω; A ; χα; (biffé) όίλλο); v.fs. θ ' (κεο. 
Ο' biffél r, τη; -o:r',iîw; i-;i>f[ E; même 
titre dans Lb qui aj. κε^. ;'. — 13. ύπαλ- 
λάττοντε; Lb. — 14. όμ.ο/2θΌ•.: Β etc. 



284 LES VIEUX AUTEURS 

IV. XVI. — ΕΤΕΡΩΣ. H Π01ΗΣΙΣ 

Suite du texte précédent. — Chap. 10 dans E, 11 dans Lb, de la compilation du 

Chrétien. 

Τινές δέ ουκ εν ήι^έρα αια μόνον, άλλ ' έν ή[χέραις εννέα, οιά 
τριών άποστάζοντες των υγρών την ποσότητα, και προσιτλεκοντες 
τήν ίσην και ό[Λθίαν ποσότητα τών ύοάτων, έφύλαττον (101 r.) εις 
5 καιρόν καταβαφης. 

IV. XVII. —ΕΤΕΡΩΣ. Η ΑΓΩΓΗ 

Suite du te.vte précédent. — Chap. 11 dans E, 12 dans Lb, de la compilation du 

Chrétien. 

"Αλλοι δε οΰτως έποίουν ' άνέσπων έκ τρίτου τάς αίΟάλας ' και 

τότε τω ύπολεΐ[Λ.[Λατι εβαλλον εξ αύτοΟ δυο και τη γ°, και 

ειχον το φάρ[χακον. 

10 IV. XVIII. — ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ ΤΗΣ Π0Η1ΣΕΩΣ 

Suite du texte précédent. — Chap. 1 2 dans E, 1 3 dans Lb, de la compilation du 

Chrétien. 

'Εγώ δε τους -όνους πάντων άποδεξά[Λενος, ελεγον υ.ή αάτην 
είρηκέναι Ζώσι^αον θεοσεβείο( γράφοντα * « Μέγας γάρ διδάσκαλος 
πεΓρα τοις έ•/έφροσιν έκ τών άναόεικνυ[Λένων, άει ρ,ηνΰουσα τα συυ.- 

1. Titre dans A : Ιτ. ή ::ο'ησι; (en | — έξ αΰτοϋ δύο χαι]. L'espace blanc est 

rouge), puis : ήγουν αγωγή en noir, de la i après -/.ai dans BA; ίξ §autoï (corrigé en 

môme main. — Titre dans E : Ιτε'ρω; έξ αυτών) δύοχα\ (/.α'ι biffe Ε; om. Loi τ^ 

ή αγωγή " {:' bifTé). — 2. |χΰνω; Β. — γ», (sans espace blanc) Ε Lb. F. Ι.δύοκ» 

4. ποιο'ττ,τ» Β etc. — 6. Titre dans Ε ' ■ô) γ°. — 12. Ο^οσίβη MBA; τόν Οίοσεβή Ε 

Lb : Ιτ. ή της ποιησεως άγο)γ7[. — 7. άνέσ- Lb. Corr. conj. — γράοοντα biffe Ε; om. 

πων] άνε'σ-ον Μ ; άνε'σπισον Α (1""' σ aj. de Lb, et, au-dessus dans E, seul dans Lb : 

2' main) ; άνε'σπασον E ; άνε'ιπαζον Lb. i ος έστι. — γάρ om. AE. — 13. έν πειρατοί; 

Corr. conj. — 8. εβαλλενΜ; έ'βαλον BAE. ' τοί; έ/εφρο^ιν Lb. — ,α^νύων Ε Lb. 



PROCEDES DE JAMBLIQUE 



285 



φέροντα. Ουτός έστιν ό περί της άσβεστου λόγος της -αγκράτου 
τ-,τάνου, της αήττητου καΙ αόνης αφελέστατης, ην ό εύρων άνωθεν 
ν.κήσει υιεθόοω τήν άνίατον -ενίαν νόσον. Ερρωσθε, φίλοι καΙ όοΰ- 
λοι Χρίστου τοΟ θεού ήαών. 



IV. XIX. 



PROCÈDES DE JAMBLIQUE 



Transcrit sur A, f. 266 r. — Toutes les variantes insérées dans le texte sont des 

corrections conjecturales. 

1]ΐΑΜΒΛΙΧΟΥ ΚΑΤΑΒΑΦΗ. — Άλος καππαδοκικοΟ δρα/αα'. β' ' κιν- 
ναβάρεως ιταλικής γ° ή[Λΐσυ * αρσενικού γ" α ' -/αλκίτεως όπτής ορ. C * 
σιδήρου σκόληος, ο έστιν λεπίδες ώχρας γρ. C". Τινές θέ σιαηρο/άλκου 
βάλλουσιν δρ. ιβ ' σποδίου γ° ήμισυ ' Ίου γ° γ' ' χρυσοκόλλης δρ. C * 

10 κατμιίας θρακικής γ° ή[Αΐσυ " λειοτριβήσας ιδία, και όΐΛΟΰ (Αίξεις ' πρόσβαλε 
(χανδραγόρου y υλον έως γένηται γλοιοΟ πάχος, και τρίβε έως ξηρανθη ' και 
πρόσβαλε αΤαα λαγωοΰ θαλασσίου, έως γένηται πάλιν γλοιου πάχος " και 
τίθει 'f. 266 ν.; έν καλάαω ζώντι ες τον τέταρτον κόνδυλον, και φιαώσας 
έοείω ράκκει, εα έπι ήαέραί ιδ' ' και λαβών εύρήσεις σίδηρον. Ιοΰτον 

15 τρίψον μετά οίνου ευώδους, έως γένηται γλοιου πάχος ' και εχε έν 
•λ.όγ/ω. Είτα /ωνευσας τα ίσον γ^ρυσον xot.^a.pov, και επίβαλε τα έν τω 
κόγ-/ω ' και /ώνευσον έως γ.7.τ.Ίον υ.ή iT/'xq, ποιή οέ οσαήν θείου " και 
έςελών ψυγε. 

2] Είτα λείωσον " καΐ πρόσβαλε χολήν ίχνεύμονος, ή άλώπηκος, ή 

20 άλεκτρυόνος [/.ελόποδος, καΐ πυρίτου τρο^ίσκον ' ξήρανον έν σκιά, και 
λείωσας κατάγγισον εις ΰέλινον άγγος ' και τούτω εις πυξίοα μόλυβοον 



1. -αγ/.ρατο;!; ΒΑ, mel. — 2. Τ'.τάνου 
en signe M, et au-dessus τιταν (main du 
xiv: siècle ?) ; τιτάνου en toutes lettres 
et sans signe dans Lb. — άοφαλιιτάτης 
Β etc., mel. — 3. -ενία; Β etc., mel. 
— 5. T) άβλ;/ου /.ατά βιφηΑ, — 7. σιοτίρου] 
signe de σίδηρος OU de λίθος Α. Lecture 



conj. {M. B.). — ϋ/.ο'ληος] F. 1. σποδίου 
(M. B.). — 11. γλύου A ici et partout. — 
12. τίΟη A. — 14. Ιρεω pi/./.: A. — 17. ίσ/υΐ 
A. — ~o:z'. A. — 19. η /νίύμονο; Α. — 
20. [χΗΛο'-οδος] F. 1. μεΧτ.ωίοΟ} (M. Β.). F. 
1. α-λανο'-οδος? (C. f. R.). — 21. πηξίδα 
.\ ici et partout. Corr. conj. \M. B.). 

37 



286 



LES VIEUX AUTEURS 



ή κασσίτερον βάλλων, κατά-/ωσον εις ίππείαν έ-Ι ήαέρας ιε , καΐ λαβών 
ποίει οΰτως. Έ-Ι ίΛεν οξείας λαβών τοΟ φαρριάκου τρ'.όβολον όλκης, 
καΐ -/ολήν καιχή^.ου το ίσον, τρίβε, καΐ δος σησάμου το μέγεθος ' εάν οέ 
άλύ-ως κοσμησαι έν ήμέραις ζ' ' εάν δε έν ήμέραις ι', φακοΟ το μέγεθος. 
5 ΈπΙ δε ύ-οκεχυμένον άνά -αρακεντήσεως, λειοτριβήσας άζο της -υςί- 
δος, υ.'.κρον μετά γάλακτος γυναικείου άρρενοτόκου, ένχρίων έ-Ι ημέρας 
ζ', και μή λούων έ-ι ημέρας μΟ". 

3] Έ-Ι δε καταβαφης, βάλε γ.ρ6'Λου, μίσεως ώμοΟ, yjxkxiv^D, ν.υοι.- 
νοΟ, ίΧυ^ρίοΌ άνά δρ. α' εις τήν λίτραν τοΟ αργύρου, όταν οιαγελάση • 

ΙΟ Είτα του άναπροζυμίου (?) του άπο της πυξίδος, στατηρας γ' " οί ήδέ 
γγ° β' ήμισυ ' έν δε άλον πάντα όμοΟ μίσγεται και [ύπο] έμττάσεται, εως 
δτε γορτασθή ο άργυρος, καΐ μηκέτι ποιή. ΣημεΓον δε τοΟτο φυραται, 
και 7:ά7^.ν καθήται. 

4] (f. 267 r.) ΙΑΜΒΛΙΧΟΥ ΠΟΙΙΙΣΙΣ. — λαβών κυθάραν καινήν, θες 

1δ έττ ' αυτήν οιάλην, καΙ βάλε έν τη οιάλη υδραργύρου γ° α' ήμισυ, 
χαλκού, κασσιτέρου καθαροΟ ρερινισμένου γ° α' ήμισυ ή β', και ελαιον 
ολίγον, και ύ-όκαιε μέ/ρις ένωθή. Είτα λαβών, συλλείωσον αύτοΓς 
ταΟτα ' στυπτηρίας σχιστής γ° α' ήμισυ, μυσίδην ώμον γ° α' ήμισυ, 
άρσενίκην γ" α ήμισυ, και βάλε εις λοπάδα καινήν ' και ύδωρ θείου 

20 αετά κόμεως ολίγου συλλειώσας αυτοΓς και περιπηλώσας άσοαλώς, 
έψει μαλΟακω πυρι, μέχρις είκάσης συμπεπλεχθήναι το είδος. Έπειτα 
άρας, βρέχε εις οξος άλμην στερεάν έπι ημέρας ζ'. Είτα ξηράνας λείωσον, 
και επίβαλε θείω έλαίω βράσαντι, ί'να κηρώδης γένηται, και ευθέως 
πήσεται ώς λίθος. ΤοΟτο πάλιν 7^είωσον, δταν Ηηρανθή ' συμμιγνυων 

2ό αϋτω λίθου πυρίτου γ° α ήμισυ, κατμίας οστρακίνης, έν δε ά'λλω, 
κταμίας έλυμπικής ήν χρώνται οί βαφείς, ήν καΐ πλακίτην καλοΟσιν ' 



2.-013 Α ici et presque partout. — 3. F. 
Ι.εα δέ άλ.κΟ'.αήΐα;. — δ.ίτζ': Sîj F.l.i'-:t-a. 

— 6. μι/.ρόν] F. 1. μΐξον. — 7. F. 1. /.a't 
μην λούων. — 8. μύσΕΟ; όμοΰ Α. — 10. F. 1. 
οί Se. — 11. F. 1. εν 8έ αλλω (comme plus 
bas) (M. Β.}. — 14. r, άμ6λ•'-/ου -οίησι; Α. 

— F. 1. ζΰΟοχν. — 18. μϋσίοΓ,ν] ici et plus 



loin. F. 1. μυ5;2•.ν (diminutif néogrec de 

■XJT. ou μι'συ?) — 19. F. 1. άρσινίζιν ici et 
plus loin (diminutifnéogrec?). — 20. sj- 
λείοσας A. — 21. ε'./.άστις] ή χασίς Α. — 22. 
οξος en signe ί).μην Α. F. Ι. όξάλμην 
αϋστηοάν? — 23. F. 1. θείον. — 2δ. όίλλο 
Α. — 26. ί;ν -/οοντα•. η βαφής Α. 



PROCEDES DE JAMBLIQUE 



287 



èjjLoO Λειώσας, έ-ίοαλε τφ άργυρω οιαγελάσαντι, [ΛεΟ ' ου χορτα^Οή, 
καΐ άποπτύση. ΚαΙ λαβών τοΰ αργύρου io'jzo^j ^'•^Ρ'^? ^ > 7,?'^°'^'^ ρΐ-έρη 
γ', και νεφέλης το οιζλοΟν, r.oiv. αάλαγαα ' και βάλε ει; ύέλεον 
ληκϋΟιον, ΰτ:οστρώσας τινωπίοος, και -/αλκάνΟου ές îco'j ' o[j.oO 

5 λειώσας, καΐ -οίει συΐΑφιαον, οτττα νυχΟήμερον " και έςελών, τρίβε 
αετά ελαίου όεοανίνου καΐ λιθάργυρου λευκής ' και σφαιροποιήσας 
κατάσττασον " καΐ οΰτως σύνκρουσον γρυσο-^ εύρύζον, ενκαιε, και ετται 
εύρύζον.• 

5] ΧΡΥΣΟΥ ΠΟΙΗΣΙΣ. — Λαβών yoLk/.l•/ καΟαρον ίρυ^ρο^/, r.oki 

10 λα- (f. 267 ν/ι ανία ισχνά, και έπίΟες έπι ανθράκων πυρός, ύπόφυσον 
φυσητηρσι, καΐ ενπασον άλας το ipu^içov και κοινόν ' είτα ώγροίς, tiix 
άλας ■ και στρέψας το λαανίον, το αύτο ποίει, και τούτο 7:οίει -ολλάκις 
ώσεί αρέσει, ώς καΐ διασκοπέν το ipyov φανηναι -/ρυσόν ' τήν γάρ 
χρείαν και εσωΟεν έχει. 

15 6] Λαβών ουν τούτου τοΟ γρυσοΟ γράμαα α', καΐ αργύρου -ρωτείου 
άοαιωθέντος γοάααατα ν, γώνευε και ττοιει ττέταλα, και -/ρίσον του 
σιδήρου τοΟ εκ της εβραϊκής -ράξεως γρά[ΛΐΛατα β άνω και κάτοο, και 
γίνεται ώς -/ρυσος υ,έλας ' και πάλιν γώνευσον " τούτο ποίει εκ τρίτου, 
και ευρίσκεις -/ρυσον παροικονούαενον, και βαλεΓς της αληθείας γ" α , 

20 καΐ τοΰ σώαατος <^υιαγνησίας?^ γ° α', και εσται ιύρύζον. 

7] ΧΡΥΣΟΥ ΑΙΠΛΩΣΙΣ. — Νεφέλην ζέσον έλαίω ρεφανίνω • είτα 
πηξον και λείωσον έν οΗει καΐ στυπτηρίαν σ'/ιστήν, και άλΙ έπΙ ημέρας 
ζ ■ και γλυκάνας, Ηήρανον, και ε-/ε. 

Και λαβών κιννάβαοιν, κινναβάρισον CAy.Uo όεοανίνίο ' είτα -τϊον 

2δ εις ληκύνθη, και άσφαλισά[χενος, Οε: \έν^ -/ώστρα ώρας Τ' • και 
πλύνας, βάλε εις Ουείαν καΐ στυπτηρίαν, και άλας, και τρίβε έπΐήαέρας 
ζ' * και άποπλύνας ΰδατι, γλύκιζε, ξήρανον, και ε/ε. 

Και λαβών -/ρυσοκόλλαν, οίκονόαει οϋρω δααάλεως επί ήαέρας ζ . 



1. τό άργ. Α. — μ;0 ' ου] F. 1. με/.Ρ' -î 
ου (Cp. ρ. précéd., 1. II). — 7. εϋουζον 
ici et plus loin] F. 1. οβρυζον — 13. F. 
1. ώς σο: ίρί^ε:. — F. 1. S;«a/.o-Eî;. — 17. 



ευραϊκης Α. — 19. F. 1. τοΰ άληΟοΰς (op- 
posé à :;2pO'./.ovoj[iîvov) — 22. F. 1. στυπ- 
τηρία σχ'.στ^. — 25. ληκύνθη] F. 1. ληζύΟ•. 

(néogrec ?). 



388 



LES VIEUX AUTEURS 



Είτα πυρί xoLza-êomit εις ελαιον ρεφάνινον ήυ.έρας ζ ή η ■ Ζέννυε έλαίω 
^εφανίνω, καΐ εχε. 

Είτα λαβών [Λυσίοην, οίκονό[Λει οΰρω άφθόρου επΙ ή[Λέρας ζ' ή καΐ 
πλείονας, ξηράνας, εχε. 
5 Είτα λαβών άρσενίκην, λείε καΐ βρέχε οςει -άλιν ήριέρας ζ' " καΐ 
ζέννυε τον ζωυιον εν ω έβράχη (f. 268 Γ.] έπΙ πολύ. Είτα πλύνας και 
άποσειρώσας αύτης τήν άχλύν, ξήρανον. Είτα λαβών oùpov βοος 
μιεΓναν ήριέρας ζ', καΐ πλύνας, ξήρανον, και εχ_ε. 

Είτα λαβών -/αλκάνΟου [χέρος α', και θείου άπύρου μ^έρος α', συνλείου 
10 και οπτα εν χώστρα <^ή^ έν ληκυθίω ήμέραν γ , και εχε. 

81 ΕΙΘ' οΰτως ποίησον μί^ιν των είοών ή της νεφέλης γ° α', κινναβά- 
ρεως γ° α', χρυσοκολλης γ° γ° β , [χίσεως ορ. C γρά[Λ[Λα α' ' τρίβε όμοΟ 
[Αετά οζοιις ολί•γοΌ, ποίει πηλώοες, καΐ οπτα <(έν^ κλιβάνψ εως διάπυρον 
γένηται το άγγος έπι πολύ ' και τούτω τω όπτηθέντι μιίξον άρσενικήν 
15 δρ. β', σανδαράχην δρ. β', κό[Λμίεως δρ. β'. ΌιχοΟ λύε ίίδατι θείφ τω 
δια oupo'j ημέρας ζ', και ποίει γλοιώδες ζοΰζο ' γρώ ' και τούτω χρίε 
τα πέταλα, και άλλαγήσεται. 

9] 'Εάν δε αύτο ξηρίον Οέλης εχειν, ξήρανον, και, δτε βούλει, άνες 
τω υδατι τω δια ού'ρου και θείου, και χρίε τα πέταλα γενέ[Λενα δια της 
20 μ,ίξεως τοΟ χ^αλκοΟ και αργύρου και χρυσοΟ. Έστιν δε ή μίξις ήδε ' 
αργύρου καθαρού [χίρος α' ' yaXxoû νικαηνου πρωτείου μέρος το ή[Λΐσυ. 
Μέρισον εις β' τον γοίλχον, και το ήμισυ συγχώνευσον γ' τον άργυρον, 
ίνα καλώς κίν,ταμιγή " και πεταλίσας πάσον πυρίτην οίκονομηθέντι, 
οξάλμη ημέρας ζ' και γλυκανθέντι, και όπτηθέντι έμφίμψ χ^ώστρα ήμέ- 
25 ρας βόταρίίο (?), και λαβών χώνευσον, και πάλιν βάλε το άλλο μ,ίρος τοΟ 
χαλκού οΗει, a.pyDpm και χώνευσον γ' τω αύτώ τρόπω. 

10] Είτα πεταλίσας και πάσας πάλιν τον πυρίτην, οπτα νυχθήμερον α' ' 



1. F. 1. πυρρο/α-ά6α--Ξ. Cp. ρ. suiv. 
1. 3 et 5.-5. λίΐΈ] F. 1. λύε. — 6. τό 
ζω\ι6 Α. — 7. où'po; Α. — 8. [χίναντα Α. — 
ξτίραν Α. — 11. fJJ F. 1. ήγουν. — 14. τοϋτο 
το Α. — 15. F. 1. σανοαρά/_ιν (néogrec?). 



— 1ΰ. -/β Α. — 19. τό ϋοΛχι τό Α. — 20. 
[ΐι'ξίί; ε'ιδε Α. — 22. F. Ι.τω ημισει. — γ'] 
F. 1. τρΐ5. — 23 et 24. F. 1. οίζονο,αηθ^ντα, 
γλυ/.ανθε'ντα et όπτηΟε'ντα, — 26. γ'] F. 1. 

τρ;ς. 



COMARIUS 28g 

καΐ συλλειώσας νερέλην ίταλικήν προ άφΟαλ[Λών, if. 268 ν.) το ήαισυ, 
χώνευσον τοΟτο δεύτερον, και τότε σύνκρουε χρυσον ίσον, κα.Ι πεταλίσας, 
περικατάβατζτε εις τόνοε ζωαόν ' ν,^όν-ον, κνήκου ά'νΟος, zhjoçi'ifju, 
κατίλίας ζωνίτιοος ανά [Αερικον α ' όιχοΰ λύει οςει αίγυπτίω ή[7.έραςζ' • 
5 πυρροκατάβα-τε. ΚαΙ τότε λαβών το πέταλον, -/ρίε πρώτον φαρμιάκω 
πτερω ' καΐ ςηράνας, οπτχ εις έπίλυ/να χoJα•τpα νυ/6ή[Λερα β' " καΐ 
άνελόριενος, σύνπτυξον τα πέταλα " καΐ λαβών εις -/ώνην, ΰπόφψον 
ποιήσας, -/ώνευσ-ον κλιβάνοις, κχΐ ευροις ήλεκτρου άσκιάστου. 

Σουαάριον " ετησίου [λέρος α', κροτή ριατος σιοήρου αέρος α', σώ[Λατος 
10 [Μαγνησίας [χέρος α' " τρίψον όριου ' οπτα ημέρας ε', καί εύρήσεις αέλαν 
όαιλήζων Î?j " τούτου λαβών [χέρη β', ορειχάλκου πρωτείου [χέρη β', 
χωνευσον έως καταυιιγ•?) καλώς, και γίνεται r^lfdy.zpo'j κρεΓσσον. 



iv. xx. — κομαριογ φιλοσοφου αρχιερεωσ 
διδάσκοντος την κλεοπατραν την θειαν και ιεραν 
15 τεχνην τογ αιθογ τησ φιλοσοφιασ 



Transcrit sur A, f. 74 r. — Collatioiiné sur Le, p. i; — sur M, f. 40 v. {depuis le 
I 7); — sur l'éd. de Stephamis donnée par Ideler, Physici et medici grœci, t. 11, 
p. 24S {depuis le même § 7). 

IJ Κύριε ό Οεος τών ουνάιχεων, ό πάσης κτίσεως δη^χιουργός, ό των 
ουρανίων και ΰπερουρανίων όη[Λΐουργος και τε'/νίτης, Ό αακάριος καΐ 
αει οιααενων, υια.νουυ.εν, ευλογουιχεν, αινουίλεν, προσκυνουαεν το υψος 
της βασιλείας σου. Σύ γαρ υπάρχεις άρ-/ή και τέλος, και σοΰ υπακούει 
20 παν κτίσμα όρατον και άόρατον, οτι εκτισας αΰτα. Έπει δέ υπουργός 
κέκτιται ή άιοιος βασιλεία σου, ίκετεύομέν σε, κύριε πολυέλεε, δια τήν 



1 F. 1. -οός οφθαλμούς (Μ. β.), — 2. Α 
mg. : ζωμόν πυρό καταβαφτίς. — 3. F. 1. 
πυρρο/.ατάβα-ΤΕ. — 4. F. 1. άνά αε',οο; α'. — 
5. iTjpoy.(x-:iZx-xx: Α. — 6. F. 1. έπιλυ/νον 
•/^ώστραν. — 7. λαβών. F. 1. βαλών. — 8. 



τ,λό'/.τρου] ή Xhpryj Α. — 12. η λίτρου /.piizo•/ 
Α. — 13. Titre dans Le : "Εχθίσις ανωνύμου 
τινό; εις την τοΰ Κωμαρίου τοΰ φιλοσόφου κα\ 
apyîîpctij; β''ξλον τοΰ 5ι3. χ. τ. λ. — 19. σου] 
σο•. Le. — 21. /.Εζτητα! Le. 



2gO LES VIEUX AUTEURS 

άφατον φιλανθρωπίαν σου, φώτισον τον νουν και τάς καρδίας ήρ.ών, βπως 
και ήΐΛεΓς δοξάζειν σε τον [j.ovov άληΟινον Οεον ήμιών, και πατήρ τοΟ 
κυρίου ήυ,ών ΊησοΟ Χρίστου συν τω παναγίω καΐ άγαθω και ζωοποιώ 
σου πνεύ[Λατι, νΟν και άει και εις τους αιώνας αιώνων * αμήν. 
5 2] (f. 74 ν.) Άπάρξομαι ταύτης της βίβλου της χρυσικής και άργυ- 
ρικης γραφίδος της ττοιηθείσης παρά Κομαρίου τοΰ φιλοσόφου και 
Κλεοπάτρας της σοφής περί κρίσεως ' βίβλος καθ' ή[χ5.ς ουχί της 
ύπεο ημών βίβλου περιέχουσα τών φώτων και ουσιών τάς αποδείξεις εν 
ταύτη τη βίβλω διδασκάλου Κ ο μα ρ ίου του φιλοσόφου άρχιερέως προς 

10 Κλεοπάτρα ν τήν σοφή ν. 

3] Κομάριος ό φιλόσοφος τήν μυστικήν φιλοσοφίαν τήν Κλεοπά- 
τραν διδάσκει, επί θρόνου καθήμενος και [εν] της λησευμένης αύτοΟ της 
φιλοσοφίας άφαψάμενος. Έτι ούν μυστικήν τήν γνώσιν τοΓς νοήμοσιν 
σησέν τε και τη /ειρί ύπέδειξεν το πάσας μόνας και δια τεσσάρων 

15 τοιχείων γυμνάσας και ελεγεν ' 

4] (C Ή μέν γη έστερέωται επάνω τών υδάτων, τα δε ύδατα έν ταΓς 
κορυφαϊς τών ορίων. Λαβών ου ν τήν γήν, ώ Κλεοπάτρα, τήν ουσαν 
επάνω τών υδάτων, καί τλΙτι^ο^ σώμα πνευματικόν, το πνεΟμα του 
στυπτηρίου ' ταΟτα εοικε τή γη καΐ τω πυρι, τα μέν τήν θερμότητα 

20 τω πυρι, τα δέ ξηρότητα τή γη ' τα δε ύδατα οντά έν ταΓς κορυφαΓς τών 
ορίων έοίκασιν τώ αέρι κατά μέν τήν ψυχρότητα, τω ύ'οατι κατά μέν 
τήν ύγρότητα, [τω αέρι] και τφ πυρί. 'Ιδού έξ ενός μαργαρίτου και ένας 
άλλου, έχεις, ώ Κλεοπάτρα, παν βαφειον. » 

5] Ααβοΰσα ή Κλεοπάτρα τό ύπό Κομαρίου γραφέν, ήρξατο παρεμ- 



2. δοξάζωμεν Le. — πατέρα Le. — 5. 
απάρξωμαι τά νύν, ώ φιλόσοφοι τ. τ, β. 
Le. — 6. χαι] F. ι. "/.άριν. — 7. καΊ πρό; 
Κλεοπάτραντν/ σοοήν Le. — κρίσεως] F. 1. 
κτίσεως. — η β. δ' αΰτη κ.ή. έστινοϋ-/Ί... Lc. 
έν ταύττ)...] Réd. de Le; αϋ'τη δέ η β. έστι 
■zoS διδασκαλίου. — 12. διδάσκων Lc. — 



τήν [1. γν. Le. — τοις νοη|χοσιν] της νεύμασιν 
Α Le. Corr. eonj. — 14. και έν τη y.] 
Réd. de Le ; οιδάξας καΊ ειπών κ. τ. χ. 
ύποδείξας ό'τι τό παν έστι μονά;. — 15. γνμ- 
νασας τάς φρε'νας, ταύτα έΤ,εγεν. Le, — 17. 
λαβών] II ίΗίαΐλαβοϋσα. — 18. τω πνεύματι 
Le, mel. — 19. F. 1. της στυπτηρίας. — κατά 



καθ. και της πολλούς λανΟανούσης φιλ. έοαψ. ί την Οερμ., puis κατά τήν ξηρ. Lc. — 21. κατά 
Le. — F. 1. λησομένης. — 13. ετι δέ και | δέ τήν ύγρ. Le. — 23. τό παμβάφιον Lc. 



COMARIUS 



2qi 



βολήν 7:θ'.ησθα'. -/ρήσεων έτερων φιλοσόφων, του τετρααερεΓν τήν καλήν 
©ιλοσοφίαν, τουτέστιν τήν ΰλην άπα των φύσεων, ώς οιοαγαένην και 
εύρισκομένην, και ίοέαν των -ράΗεων της οικφορας αΰττ^ς ' οΰτως καΐ 
τήν καλήν οιλοσοοίαν νΥίτοΟντε:, τετραι^ερεΐν ταύττ.ν εΰοοαεν r εΰ;τ- 
5 καΐΛεν εκάστου τήν γενικήν της (f. 7ο Γ. ι φύσεως ' ιζρώ'ζον έ'/ουσα αελά- 
νωσιν, όεύτερον λεύκωσιν, τρίτον ξάνθωσιν, τέταρτον ίωσιν " -άλιν οέ 
έκαστον των είρηαένων ουκ έκ γενικής ε/ων Ήλήν έαυτοΓς, -άντως ε'ι αή 
στοι/είων, ήαεΓς κέντρον, οι ' ου κατά τάΗιν — ροβαίνων ' οΰτως καΐ 
ένταϋΟα, (χεταςύ [χελάνσεως και λευκώσεως, και ξανΟώσεως και ίώσεως, 

10 εστίν ή ταρι/εία και των είοών ή -λϋσις • αεταΗυ λευκώσεως καΐ ξαν- 
θώσεως έστιν ή /ρυσο/οωττοίησις, καΐ του ςανθώσεως και ).ευκώσεως 
μέσον όέ έστιν b του συνΟήαατο; οι/ασαός. 

6] Περατώσ-/;ς ή οι iz^^ivo-j του αασθωτοΰ οίκονοΐΛία, έζλανώσεως 
—ρώ'ζο-^ τοΟ /ωρισΟήναι των υγρών ά— ο των σ— ο5ών, οιά τοΟ /ρόνου το 

15 αάκρος " και -oip'./iiy. δευτέρα ή αίξις των υδάτων \και^ τοΟ σποδίου 
ύγροΰ ■ λύσις τρίτη των είοών έπτάκις καέντα εν τώ — υοΐ έν τη άσκα- 
λωνίτιόι γάστρα " οιόν έστι λεύκωσις και άτοαελανισαος τών ειδών διά 
της του τυρός ενεργείας ' ςάνΟωσις τετάρτη, ήτις αιγεΓσα υ,ετά τοΓς άλλοις 
υοασιν ςανθοΓς -οιεΓται κηρίων εις ίάνθωσιν, τ.ρος '':ο ζητούΐΛενον ' -/οω- 

20 ΰοίησις 7:έα.-τη άζο ςάνΟωσιν εις /ρύσωσιν φέρουσα. ζ.άνθωσίς έστιν, ώς 
πρόκειται, ό οι/ασαος του συνθέιχατος ' ήτις αερισθεΓσα εις δύο, καΐ 
το αέν εν αέοος αίγνυται υ,ετά ύγεοΓ; ΗανθοΓς και λευκοΓΰ, και ττιός 
δ έΟέλεις /οω-οιήσαι. Πάλιν ει τι ή σ-?;ψις ίωσις, σ-Γ,ψις ίωσις ειδών. 



1. τοϋ τ£τοαα. τ. κ. φιλοσοφιαν κ. τ. λ. Cp. 
III, XLIV, 5 (=: *). — 2. αυτήν τήν ΰλτ,ν τήν 
Le. — Ο'.οασκοαε'νη Lc ; δΐ?ΐ;γμεντ,ν *, mel. 

— 3. τήν ίδέαν Le. — F. 1. κα\ ϊδϊΐν.' — τά; 
S'.asopi; *, mel. — οΰτω δέ κα; η,αεΤς Le. 

— 4. ή ϊύρτίκαμεν om. Lc. — 0. ϊ/ουααν *, 
mel. Cp. III, xxix, 2. — κα: ήτ;; -ρώτον 
μεν ε/ε μ. Le. — 6. πάλιν — ένταϋΟα 
(1. g) om. Lc. — 7. -λτ,ΐΐΌν Ιαυτοΰ *, mel. 

— ήμ•.τΓθ/!θν ή αεσόκεντοον *. — 9. μεταξύ 
δέ Le. — 10. μεταξύ δέ Le. — 11. τοΰ] τού- 
των *. — 13. "ε^ατωσ'.ς δε' εττ'.ν f δια του ό. 



Le. — ή -λανώσα πάντας Ιν τώ /ωρ;'- 
ζεσΟα; τά υγρά ά. τ. σ~. Le. — 1.5. σ7;οδ!α''ου 
Le. — 16. λύσι; τρίτη...] ή δέ τρίτη, ή λύ3>.ς 
τ. ε'.δών ή ίτττ, καίουσα τά είδη έν τι) ά. γ. 
Le. — 18. ξάνθ.τετ.] ή δέ τετ., ή ξάνθ. έστιν 
Le. — αετά της Α; συν τοις Le. • — 19. καΐ 
πο'.οϋια κηρίον Le. — ή δέ π/απτη έστιν η 
yoon. ή ά~ό ξανδώσεω; Le. — i~o ξάνθωσ'.ν] 
aecord néogrec. — 22. μετά...] s'jv τοις 
ύγρ. κα: ξ. Lc. — και προ;...] το δέ έτερον 
με'ρος έ-•.βάλ).ετα•. προς S Le. — 23. -i/.:v 
ε? τ•.] ε'στ! δέ Le. — ε'.δών om. Le. 



292 



LES VIEUX AUTEURS 



τουτέστιν ί'ωσις και σήψις ή τελεία του συνΟέ[Λατος έκστροφή της 
χρυσώσεως. 

7] Δεί οϋν και ή[Λας ούτως, ώ φίλοι, ποιειν οτε τήν τέγνην ταυτην 
περικαλλη βούλεσθε προσεγγίσαι. Βλέπετε τήν φύσιν των ^οταΜών πόθεν 

5 έρχονται, (f. 75 ν.) Τα ριέν γαρ εκ των ορέων κατέρχονται, και εκ της γης 
έκφύονται, και τα μεν εκ κοιλάδων ανέρχονται, τά οέ εκ πεδίων ανάγονται. 
Άλλα βλέπετε πώς εγγίζεται αύτα ' έν καιροΓς γαρ και έν ήμέραις ΐδίαις 
τρυγήσατε αυτά " και έκλέξασθε εκ των νήσων της θαλάσσης, και έκ 
τής^ώρας της ανωτάτης ' και βλέπετε τον αέρα τον όιακονουντα αύτοϊς, 

10 και τον σΓτον τον περικυκλοΟντα \ί'να^ μή λυμήνηται, μηδέ θανατώση- 
ται. Βλέπετε το ΟεΓον ύδωρ -ποτίζον τα αυτά, και τον αέρα τον 
κυβερνώντα αύτα, επειδή έσωματώθησαν έν μια ουσία. 

8] 'Αποκριθείς δε Όστάνης και οί σύν αύτώ είπον τη Κλεοπάτρα " 
« Έν σοι κέκρυπται οΧον το μυστήριον το φρικτάν και παράδοζον. 

15 Σαφήνισον ήμίν τηλαυγώς και περί των στοι/είων ' ε'ιπέ πώς κατέρ- 
χεται τα άνώτατον προς το κατώτατον, και πώς ανέρχεται το κάτω 
■κρος το άνώτατον, και πώς εγγίζει το μέσον προς το άνώτατον έλθειν 
και ένωθήναι το μέσον, και τί το στοιχείΌν αύτοΓς ' και πώς κατέρ- 
χονται τά ύδατα ευλογημένα του έπισκέψασθαι τους νεκρούς περικει- 

20 μένους και πεπεοημένους και τεθλιμμένους έν σκοτει και γνέφω έντος 



1. Ίώσει ζαΊ ση'ψει Ι'ωσι; Le. — 3. Ici re- 
prennent le ms. M (f. Sg r.) et l'éd. 
d'Ideler, t. II, p. 248), où manquent 
la fin de Stephanus ainsi que nos §§ 
I à G de Comarius, et où le texte qui 
va suivre est donné comme la conti- 
nuation de Stephanus, g' leçon. (Voir 
V Introduction de M. Berthelot, p. 182.) 
— A mg. : V. Steph. 9 (main du xvi« 
siècle?) — Bien que disposant à partir 
d'ici du ms. de Saint-Marc, principale 
base de notre publication, nous conti- 
nuons à transcrire le ms. A pour le 
traité de Comarius. Les variantes de 
M non admises seront données en note. 
Nous n'indiquons celles d'Ideler que 



lorsqu'elles diffèrent de M. — Δεΐ oSv...] 
Réd. de M et d'Ideler : ΚαΊ ΰμείς, ώ φίλοι, 
όταν τήν τίχ^νην... — 4. περικαλλη] περι- 
χαρώς Le. — βουλο'μεΟα Le. — Après 
προσεγγίσαί] Lc ajoute : μετά δέ ταΰτα ή 
Κλεοπάτρα 'ε'λεγε προς τους ο:λοσο'φθϋς. — 
4. ποΟεν 'ίζ>'/• τάφυτά; Le. — 7. γάρ] F. 1. 
2έ. — έν κ. γάρ αυτών Le. — 9. οι ή οϊζονΰντα 
Α; οιοιζονοΰντα Le. — 11. βλέπετε δέ Lc. 

— τό ποτίζον Le. — 13. άποκριΟε'ντες δέ οι 
ωιλο'σοφοί είπον προς τήν Κλεοπάτραν Le. — 
15. είπε οέ Le. — 16. κατοίτατον Le. — 
17. προς τό άν. καΐ κατώτατον ώστε έλΟεΐν Le. 

— 18. F. 1. τω με'σω. — 19. παρειμε'νους Μ. 

— τον νεζρόν περιζείμενον Le. — 20. πεπη- 
δημε'νον κα'ι τεΟλιμμένον Lc. — έν σζότω Μ. 



COMARIUS 293 

τοΟ "Αοου, καΐ τ.ώς είσερχετα', το φάριχακον της ζωής καΐ αφυπνίζει 
αυτούς ώς ες ΰ-νου έγερΟτ^να'. τοΓς κτήτορσιν " καΐ -ώς είσέρχονται 
τα νέα ΰοατα, έν τη αρχή της κλίνης, καΐ έν τη κλίνη τ'.κτό[Λενα, 
καΐ αετά τοΰ φωτός έρ-/όαενα και νεφέλη βαστάζει αυτά, καΙ εκ 
δ θαλάσσης αναβαίνει ή νεφέλη ή βαστάζουσα τά ύοατα, τα έιιοανι- 
σΟέντα οέ Οεω -f. 76 Γ.) ροΟντες οι φιλόσοφοι -/αίρονται. 

9] Ή δε Κλεοπάτρα εφη προς αΟτοΰς ' τα ΰοατα εισερχόμενα 
άφυπνίζουσι τα σώιχατα καΐ τά πνευαατα έγκεκλεισαένα και ασθενή 
όντα • πάλιν γάρ, φησιν, Ολίψιν υπέστησαν και πάλιν περικλεισ- 

10 θήσονται έν τω Αδη, και κατά αικρόν έίχφύονται και άναβαίνουσι και 
ένουονται ποικίλα νοώαατα, και ενοο:α καΟάπεο τά άνθη έν τω 
εαρι, και αυτό το εαρ ευφραίνεται και γάννυται έν τη ώραιότητι ην 
περίκεινται. 

10. Ιαΐν δε λέγω τοις εΰ φρονουσι ' τάς βοτάνας και τά στοιχεία και 

15 τους λίθους δταν έπαίρητε εκ των τόπων αυτών, ώραΪΌι αέν φαίνονται 
λίαν και ουχ^ ώραΓοι, έπειοή τά πάντα; τό πυρ δοκιι^άζει " όταν δε ένδύ- 
σωνται την δόξαν έκ του πυρός καΐ την ypoiàv τήν περιφανή, εκεί οράσεις 
[χείζονες οόξα κεκρυααένη, το σπουδαζόμενον κάλλος, και χοότης [χετα- 
β7^η0εΓσα εις θεότητα, ό'τι έν τω πυρι τιΟήνησιν αυτά, ώσπερ τόείλβρυον 

20 Οπό τής γαστρος τιθηνούΐΛενον καταβραχΰ αΰξει. "Οτε δε προσεγγίσει ό 
(χήν δ νενοιχισιιένος, οΟ κωλύεται του αή έξελΟεΓν. Ούτως υπάρχει και ή 
τέ'/νη αύτη ή άξιάγαστος ' τιτρώσκουσιν αυτήν κλύδωνες και κύαατα 
αλλεπάλληλα έν τω 'Αδει καΐ έν τω τάφω έν ω κατάκεινται. Όταν δε 
άνεω/Οή ή τάφος, άναβήσονται αυτά έξ "Αδου ώς οία βρέφος έκ γαστρός. 



2. Ιν τοΐ; κητώσιν Α. Réd. de Le : έξε- 
γειρο'[Χ£νον έκ των κο'.το'νων (pour κοιτώνων). 



— 3. 



αρ/τ) Μ. — 6. 0È om. Α; 



α Le. — 10. ιύονται Μ. — 11. -ο:/., κ. 
ίνδ. -/ftujJL. Μ. — àvOr,] βάθη Α. — 12. αέρι 
Α. — γάννυτα•.] ναλτ[νηντα! Α; άγάλλεται Le. 
— 13. -ερικειτ»! Le. — 14. Signe du 
mercure sur βοτάνι; M. — 16. ol•/. εισίν 
Kfï ώραΤο: Le. — 17. οράιε:; (ΐϊ;ζ.] ώραϊσμ,οι 



μειζ. είσι Le. — 18. δοςα...] Réd. de Le : 
εκεί δο'ξα κεκρυαιχε'νη, τό σ::ουδ. /.άλλο; k'y ούσα 
τη; μ,εταξληΟείατ;; Ολη; ε!; τήν θεότητα ?ιά τό 
πυρός • ώσπερ γαρ τό βρε'^ος, ήγουν τό έ,αβρ. 
τό ύπό τή; γ. — 22. τιτρ. αυτήν] τιτρ. γάρ 
αύτη; τό νεκρόν Le. — 23. κατάζειται Lc. 
— 24. Réd. de Le : άναβησεται έκ τοϋ 



εκ γαστρο;. 



38 



294 



LES VIEUX AUTEURS 



Θεωρήσαντες δέ'οί φιλόσοφοι το κάλλος, οία φιλόστοργος [λητηρ το τεχΟέν 
έξ αυτής βρέφος, τότε ζητοΟσι πώς ίνα τιΟηνήσωσιν ώς βρέφος, τήν 
τέννην ταυτην άντι γάλακτος τοΓς υδασιν. Μΐ[Λεϊται γαρ ή τέχνη το 
βρέφος (f. 76 V.), επειδή και ώς το ^ρία^Ός μορφοΟται, και δταν τελει- 
5 ωθή έντοΐςπασιν, ιδού μυστήριον έσφραγισίλένον. 

111 'Από τοΰ νΟν δε έρώ ύμΐν τηλαυγώς ποΟ κείνται τα στοιχεία και 
αί βοτάναι ' έν αινίγ[λασι δε άρξο|χαι του λέγειν. "ΑνελΟε εις τήν στέγην 
τήν άνωτάτην, εις το δασύ ορός έν οένοροις, και ίόού πέτρα έν τη άκρω- 
ρεία, και έκ της πέτρας λάβε άρσένικον, καιλεύκαναι θείως. Και ιδού έν 

10 τη υ.έση του ορούς κάτωθεν τοΟ αρσενικού, εκεί' έστιν ή δμόζυξ αύτοΟ, 
έν ή ένοΰται, μεΟ ' ής έχει τήν τέρψιν. Και χ_αίρεται φύσις έν φύσει και 
έκτος αύτοΟ ούχ ένοΰται. Κάτελθε εις τήν αΐγυπτιακήν θάλασσαν, και 
άνάγαγε [^.εθ ' ίαυ'ΐοΟ έκ της '^άαμ,οο έκ της πηγής το λεγόμενον νίτρον . 
Και ένωσον αυτά άλλήλοις, και αυτά έςάγει εξω το πα[Λβαφές κάλλος, 

15 και έκτος αύτοΟ ούχ ένοΰται ' [χέτρον γαρ αύτοΟ έστιν ή δ[ΛΟζυζ. 'Ιδού 
φύσις τη φύσει άνταποδίδοται, και ό'ταν τα πάντα ίσοι^-έτρως συνά- 
θροισης, τότε νικώσιν αί φύσεις τάς φύσεις καΐ τέρπονται έν άλλήλαις. 
12] Βλέπετε, σοφοί, καΐ σύνετε. 'Ιδού γαρ το πλήρωι^α της τέχνης τών 
συζευχΟέντων νυμφίου τε και νύμφης και γενομένων έν. 'Ιδού αί βοτάναι 

20 και αί διαφοραΐ αυτών. 'Ιδού είπον ύμίν πασαν τήν άλήθειαν, και πάλιν 



1. δέ om. Μ. — 1-4. θεωρτ{σαντες — 
και δταν] Réd. de Le : χαι το'τε Οεωροΰσιν 
οΕ φιλ. τό χάλλος αύτου, ζαι Βαυμ,άζουσι yai- 
ροντε; • ώσπερ δέ φιλοστ. μ. τό τ. Ι. α. βρ. 
άναθάλπει και τρε'φει • οΰτοι δή και οί οιλ. 
τότε., ζητ. πώ; τιθηντίσουσι ■ ώ; βρε'ϊο; τον 
νεκρέν αυτών ττ) τεχντ), ώς γάλαζτι τοις υδ. 
χρησάμενοι. Κα\ οϋτως η τ. ijl;;x. τό [5ρ. μιμ. 
κα'ι [iopïï. και όταν... — 4. επειδή — Η-ορ- 
οοΟται Μ; μιαύται κα'ι μόρο. Α. — 5. εν 
τούτοις πόίσιν Μ. — 6. από τοΰ om. Le. 

— 7. Réd. de Le : άνελΟε εις τόν άνωτατον 
τόπον, ε'ις τό δασώδες ορός, και εJpτiσ^ις πε'- 
τραν, Οποκάτω τών δε'νδροιν έν τί) άζρωρεία... 

— 8. άνωτάτω Μ. — 9. και λεύ/.ανον γαρ 



τοΰ θειου Α; λεύκανον αυτά θει'ω Le, f. mel 

— και !3ού...] έν δέ τί) μέσ») όδώ τοΰ ίίρους 
Le. — 10. εκεί έστιν...] εκεί γαρ έστιν ή 
όμο'ζυγος αΰτη έν η... Α; εστίν η ομόζυγος 
αυτοί! σύν ή Ιν. κα'ι μεΟ 'ής... Le. — 11. και 
■/αίρεται... Μ; κα'ι χαίρει • ή φ. γάρ έν φ. 
αναπαύεται, κα'ι έκτος αυτής ούχ §ν. Le. — 

12. κάτελθε] κα'ι κατ. Α; είτα κατ. Le. — 

13. μετά σϊαυτοΰ Le. — και έκ τή; π. Le. 

— τοΰ λεγομένου νίτρου Α. — 14. αυτά... 
αυτά] αυτό... αυτό Μ. — εξάγεις Α; έξάγαγε 
Le. — εις τό π. κ. Le. — 15. αΰτοϋ om. 
Μ. — ιδού γάρ ή φύσις, φησ'ιν, τή φ. ά. Le. 

— 18. βλέπετε τοίνυν Le. — σύνετε] δυνατοί 
Α ; δυνατοΊ Le. 



COMARIUS 2g5 

έρώ ύ[λΐν ■ βλέπετε και συνετέ, ό'τι έκ της θαλάσσης άνέρ•/οντα• τα νέ:ρη 
βαστάζοντα τα ύδατα τά εύλογηρ-ένα, και αυτά ποτίζουσι τάς γέας, καΐ 
αναφύει if. /7 r.] τα σπέραατα και τα άνθη. "Ομοίως και το ήμέτερον 
νέφος έξερχόαενον έκ τοΟ ήιχετέρου στοιχείου βαστάζον τα θεία ΰδατα, 
5 και ποτίζον τάς βοτάνας και τα στoιyεΓα, και ούοενος χρήζει έκ των 
ά'λλων γεών. 

13] looù το -αράδοξον ριυστήριον, αδελφοί, το άγνωστον δλως, ιδού 
ή αλήθεια ύΐλϊν -εφανέρωται. Βλέπετε πώς ποτίζετε τάς γέας ύ[Λών 
και πώς τιΟηνεΓσΟε τα σπέρμιατα υμών, δπως καρποφορήσετε ώριμον 

10 καρπόν. "Ακουσον τοίνυν και σύνες και άνάκρινον ακριβώς έν οΤς λέγω. 
Λάβε έκ των τεσσάρων στοιχείων άρσένικον άνώτατον καΙ κατώτατον, 
άσπρον τε και ρούσιον, ίσόσταθμα άρσεν και Οηλυ, δπως συζευχθώσιν 
άλλήλοις. "Ωσπερ γαρ ή όρνις έν θεριχότητι θάλπει και τελειοΓ τα ώα 
αύτης, ούτως και ϋαείς θάλψατε και λειώσατε και έξενέγκαντες και 

15 ποτίζοντες έν τοΓς θείοις ΰόασιν έν ήλίω καΐ έν τόποις έγκαύστοις, 
και οπτήσατε έν πυρι μαλακώ μετά τοΟ παρθενικού γάλακτος και 
προσέθετε έκ τοΟ καπνού ' έν γαρ τω "Αδη κατάκλεισον αυτά και 
πάλιν έξαγαγόντες, ποτίσατε αυτά y.p6y.ov κιλίκιον έν ήλίω και έν 
τόποις έγκαύστοις και οπτήσατε έν πυρι μαλακώ μετά γάλακτος 

20 παρθενικού έκ του καπνοΟ, και έν τω "Αοη κλείσατε αυτά, και έν 
άσοαλεία κινήσατε αυτά μ^ypις αν γένηται ή κατασκευή αυτών 
στερεωτέρα και ούκ άποοιόράσκουσα έκ του πυρός. Και τίτε λαβών 
έξ αύτοΟ και οτ' αν ένωθή ή ψυ/ή, και το πνεύμα, και γένωνται 



1. συνίετΗ mss. — 2. -οτ:'ζει Μ ; S (sur 
και gratté) -οτίζε•. Le. — 3. δίχως Μ. —4. 
Ιϊαστάζει Le. — 9. υ.λ\ -ώ; τ•.6. τχ σ~. ΰιχών 
om. Α Le. — 10. Réd. de Le : ά/.ούιατε τ. 
■/.λ: σΰνετε καΐ άνα/.ρίνατε ά/.ρ. α λε'γω. Λάβετε... 

— 11. λάβε έκ των τεσσάρων στοι/ε;'ων 

jusqu'à οημοσιεϋσαι (ρ. suiv. 1. 4). Passage 
cité sous le nom de Stephanus, dans le 
morceau ΙΠ, n, i (ci-dessus, p. 1 14, note 
sur la ligne 6). (Variantes de A, f. 8 r. 
= A ') — 11. άραε'ν.ζον -~ ρούσ'.ον] Tous 



ces mots au génitif dans A A^• Le. — 
12. δπω;] ά'-εί; A; δ-ερ A -. — 14. λείω- 
σατε] τελειώσατε A Α-. — τελειώσατε τό έργον 
ύ|χών Le. — 19. ί^ετά] μεταζείαενον Μ 
(κει'ΐ-ίενον ajouté peut-être par le copiste 
comme annonçant une variante. — 20. 
κ'.ν. αυτό Lc. — 21. αύτοϋ Le. — 22. και 
ojx — -υρδ; om. A Lc; hab. A^^. — 
ά-ό τοϋ πύρο; A". — λάβε A A^ ; λάβετε 
Lc. — 24. τό σώμα και τό -νεϋαα. Le. — 
νίνωνται Μ. 



296 



LES VIEUX AUTEURS 



εν, τότε έπίρριψον έ-ι σώ[Λα αργυρού, και έςεις χρυσον ον οϋκ 
εχουσιν αϊ των βασιλέων άποθηκαι. 

14] 'Ιδού το [Λυστήριον των φιλοσόφων, και -ερι αύτοΟ έξώρκισαν 
ùiJLÎv οί πατέρες ημών του ριή άποκαλύψαι αυτό και όη[/.οσιεΟσαι, θεΓον 
5 ενόν τό είδος, θείαν και τήν ένέργειαν ' θεΓον γάρ έστιν, οτι ένού[Λενον 
τη θεότητι, θείας αποτελεί τάς ουσίας, εν ω το πνεΟ[Λα σωΐΛατουται, 
και τα θνητά (f. 77 ν.) έ[Αψυ-/οΟνται, και οεχ_ό[χενα τό πνεΟμα τό 
εξελθόν έξ αυτών κρατούνται και κρατοΟσιν άλληλα. "Ωσπερ γαρ τό 
πνεΟ[χα τό σκοτεινόν τό πλήρες μιαταιότητος και άθυμίας τό κρατοΟν τα 

10 σώαατα του αή λευκανΟηναι και οέξασθαι τό κάλλος και τήν χροιάν 
ην ένεδύσαντο έκ τοΟ δημιουργού (άσθενεΓ γάρ τό σώμα καΐ τό πνεύμα 
και ή ψυ/ή δια τό σκότος τό έκτεταμένον). 

13J Έπ' αν δε αυτό τό πνεύμα το σκοτεινόν και βρωμουν άποβλη- 
Οείη, ώστε μή φανηναι οσμήν, μήτε τήν χροιάν τοΟ σκότους, τότε φω- 

15 τίζεται τό σώμα, και -/αίρεται ή ψυ/_ή και τό πνεύμα ό'τε άπέδρα τό 
σκότος άπό του σώματος ' και καλεΓή ψυχή τό σώμα τό πεφωτισμένον. 
Έγειραι έξ "Αδου και άνάστηθι έκ του τάφου, και έξεγέρθητι έκ του σκό- 
τους ■ ένδέδυσαι γάρ πνευμάτωσιν και θείωσιν, έπειοή εφθακεν καί ή 
φωνή της αναστάσεως, και τό φάρμακον της ζωής εΐσήλθεν προς σέ ' 

20 τό γαρ πνεΟμα πάλιν ευφραίνεται έν τω σώματι και ή ψυχή έν ω έστιν, 
και τρέχει κατεπείγον έν χαρά εις τόν άσπασμόν αύτοΟ, και ασπάζεται 
αυτό και ου κατακυριεύει αύτου σκότος, έπειοή υπέστη φωτός, και ουκ 



1. ioyj^o-j] s. de la lune et de l'argent 
avec la finale η; MA Λ- ; σελήνη; Ideler. 
— -/ρυσόν] S. de ΓοΓ et du soleil MAA= ; 
ήλιον Ideler. — 4. Oîïov γαρ Le. — 5. 
θείαν ϊ/ει Le. — 7. οε/ό^ενο'/ Ideler. — 
9. σχοτεινοϋν zoc'i βρομούν πληροί Lc. — 12. 
έντεταγιχενον Lc. — 13. οϋτω, Ιπάν αυτό 
τό m. τό σζοχΞίνοΰν Le. — 14. σ/.. ε/ων 
Α; σζ. ε/ειν Le. — Ιδ. χαίρει Α Le, ici 
et p. suiv., 1. I. — 18. πνεϋίχατώσεω; και 
Οειώσεω; Α. — ε^θ. χα'ι ή φ.] -ε'φηζεν χα\ 
φωνή Α ; πε'ουζε και οωνή Lc. — 20. Dans 



le ms. M (seul) figurent des signes 
inscrits en rouge au-dessus de certains 
mots. Nous les indiquons. Signe du 
cinabre sur 7:νεϋ[Αα. — τό γάρ πν. /αλκόν 
(en signe) A; τό γ. -ν. του -/αλκοϋ Le. — 
S. de μόλυβδος sur σώματι — S. de l'ar- 
gent sur ψυ•/ή, — S. de l'or sur έν ω. — 
S. du mercure après ψ., puis ό'ς έστι και 
s. de l'or A. — Réd. de Le : ή ψυ/ή δέ, 
ή ύόράργυρο'ς έστι, κα'ι εϊ; τόν χρυσόν τρ., κατε- 
πείγουσα εΐ; τ. ά. α. — 21. έν "/«ρ? om. Α. 
— 22. S. de θείον αΟικτον sur οωτό;. 



COMARIUS 



297 

άνέχε-α'. αΰτοΰ χωρισθήναι ί-ι εις τον αιώνα, καΐ χαίρεται εν τω οΓ/,ω 
αύττ,ς, οτι καλύ-τουσα αύτο έν σκό- {. 78 Γ.) τει, ευρεν αύτο πεπλησ- 
ιχένον οω-όζ. ΚαΙ ήνώΟη αύτω, έττειοή ΟεΓον γέγονεν κατ' αυτήν, και 
οίκεΓ έν αύτη " ένεοΰσατο γαρ Οεότητος φως [καΐ ήνώΟησαν] , καΐ ά-έοοα 
5 απ' αύτοΰ το σκότος, καΐ ήνώθησαν -άντες έν αγάπη, το σώυ.α καΙ ή 
ψυχή και το πνεύμα, καΐ γεγόνασιν έν έν ω κέκρυπται το μυστήριον. ' Εν 
δέ τω συνεισελθεΓν αυτά, έτελειώθη το μυστήριον, καΐ έσ-φραγίσθη ο 
οΊ-κος, και εστάΟη άνοριάς πλήρη; οωτος καΐ θεότητος ' το γαρ πΟο 
αυτούς ήνωσεν καΐ μετέβαλεν καΙ έκ τοΟ κόλπου της γαστιός αύτοΟ 

10 έξήλθεν. 

16] Όμως καΐ έκ της γαστρος των υδάτων, και έκ του άέοος τοΟ 
οιακονοΟντος αύτοΓς, και αυτό έςήνεγκεν αυτούς έκ του σκότους εις οώς, 
καΐ έκ πένθους εις φαιδρότητα, και ές ασθενείας εις ΰγείαν, και έκ θα- 
νάτου εις ζωήν • και ένέουσεν αυτούς θείαν όόξαν πνευματικήν, ην ούκ 

15 ένεοΰσκοντο το πριν, ότι έν αύτοΓς κέκρυπται δλον τό μυστήριον, και 
θεΓον άναλλοίωτον υπάρχει * οιά γαρ της ανδρείας αυτών συνεισέρχον- 
ται άλλήλοις τά σώματα, εξερχόμενα έκ της γης ενδύονται φώς και 
δόξαν θεΓαν, επειδή ηύξήθησαν κατά φύσιν και ήλλοιώθησαν τοις σχή- 
μασι και έξ ύπνου άνέστησαν, καΐ έκ τοΟ "Αδου έξήλθον. Ή γαστήρ γαρ 

20 ή του πυρός ετεκεν αυτούς, και έξ αυτής ένεδύσαντο δόςαν • Τ. 78 ν.) 
και αΰτη ήνεγκεν εις ενότητα μίαν, καΐ έτελειώθη ή είκών σώματι και 
ψυχή και πνεύματι, καΐ έγένοντο εν. Τπετάγη γαρ τό πυρ τω υδατι, 
και Ό y ους τώ αέρι. Ομοίως και ό άήρ μετά τοΟ πυρός, και δ χους μετά 



1. JV.] -οτχ Le. — 2. τοϋτο -Ξ-λΓ,ρωαί'νον 
Α Le. — 4. χό θίίοτατον οώ; Α. — 4. και 
ήν. om. Α Le. — 7. TxiùAtVi Α. — αΰ-ώ 
Α; αυτού; Le. — 8. οί/.ος και Ιπληρώθη Α. 

— άν5ρ;αντας -ληροι; s. Α; δ άνδριά; 
Le. — θε-.ο'ττ,το; Le. — S. de θείον ίΟ. sur 
TîJf. — 9. ί,νωσίν] "ωΐϊν Α. — ■ /.»'; [ΐΐτε'δαλε 
O'JTOJ; Le. — S. de !ο/αλ/.ο; sur γάστρας. 

— όθεν αΰτοι έξί,λθον Le. — 11. F.l. ομοίως. 

— Double s. du mercure sur υδάτων 

— y.»t h. τοΰ άε'ρος om. A. — 12. αυτό] 



αυτό; A Lc. — 14. /.a': -v. Le. — 15. 
ένεοιδΰσκοντο ΛΙ ; ένδύθησαν A ; ένεδ^Οησαν 
προ'τερον Le. — 16. σιινερ/. Le. — 17. και 
έξερ-/. Le. — 19. Réd. de Le : è; S., έξ. 
και %7. της γαστρός τοΰ πυρός, και εξ αυτή; 
ένε'δ. δόξαν, κ. α. ην. αυτού;. — 20. S. de 
θείον 50. sur -υρό;. — 21. η ε'ικών] ό o\/.Oi 
τω σώμ. και ττ) ψ. και τω ~ν. Lc. — 22. 
S. de θείον αθ. sur -3ρ. — S. du mercure 
sur ύδατι et sur άε'ρι. — 23. οαως M. — 
S. de l'Ecrevisse sur/oï;. 



298 



LES VIEUX AUTEURS 



τοΟ ύδατος, και το πυρ καΐ το ύδωρ [χετά του '/οος, και το ΰδωρ [Αετά 
τοΟ αέρος, και έγένοντο εν. Έκ γαρ βοτάνων και αιθαλών γέγονε το εν, 
και έκ φύσεως και άπο θείου θεΓον γέγονεν, ένΟηρευον πδίσαν φύσιν καΐ 
κρατοΟν. Ιδού έκράτησαν αί φύσεις τάς φύσεις και ένίκησαν, και δια 
5 τοΟτο άλλοιοΟσι τάς φύσεις καΐ τα σώμ,ατα, και πάντα έκ της φύσεως 
αυτών, επειδή εΐσηλΟεν ό φεύγων εις τον ριή φεύγοντα, και δ κρατών εις 
τον [χή κρατούντα, και άλλήλοις ήνώθησαν. 

17[ Τούτο το μυστήριον [δ] έμάθομεν, αδελφοί, έκ θεοΟ και έκ του 
πατρός ή[Αών Κοααρίου τοΟ αρχαίου. 'Ιδού ιΊτζον ύμΐν, αδελφοί, πασαν 
10 τήν άλήθειαν κεκρυρΐ[λένην παρά πολλών σοφών και προφητών. 

Φασιν δε προς αυτήν οί φιλόσοφοι " έξέστησας ή|Λάς, ώ Κλεοπάτρα, 

εΙς Ô λελάληκας ήρν ' μακάρια γαρ υπάρχει ή σε βαστάσασα κοιλία. 

Και πάλιν προς αυτούς εφη Κλεοπάτρα ' « Σώματα ουράνια και θεΓα 

μυστήρια ύπάρχουσι τα ύπ' i^o\i ύμΓν ρηθέντα ' 6πο γαρ της διασ- 

15 τροφής και αλλοιώσεως αυτών μεταβάλλουσι τάς φύσεις, και ένδύουσιν 

- αυτής δόξαν άγνω- (f. 79 Γ.) στον και έπηρμένην, ην πρότερον ούκ 



είχον . 



Καί φησιν ό σοφός ' Είπε ήμίν, ώ Κλεοπάτρα, και ιουτο ' δια τί 
γέγραπται ' μυστήριον της λαίλαπος σώμα έστιν ή τέχνη και τροχού 
20 δίκην άνωθεν αυτής, ώσπερ το μυστήριον, και ό δρόμος και b πόλος 
άνωθεν, και οικήματα και πύργοι και παρεμβολαΐ ένδοξόταται; 

Καί φησι Κλεοπάτρα ' Καλώς τεθείκασιν αυτήν οί φιλόσοφοι, ώς 
ετέθη έκ του δημιουργού και δεσπότου τών απάντων. Και looù λέγω 



]. S. du mercure sur û5aio; et sur le 
second ϋ3ωρ. — S. du cinabre sur πΰρ. — 

5. de l'Écrevisse sur χοός. — 2. S. du 
cinabre sur αέρος et sur αιθαλών. — αέρος 
χοός Le. — 3. φύσεων M. — γεγόνασιν M. 
— 4. και Κου Le. — 5. τα ε/, τ. φ. Le. — 

6. S. du merc. sur φεύγων. — εις τό μή 
φεΰγον... ε'ις τό μή κρατοΟ'ν Le. — S. de 
l'or sur φεύγοντα. — S. de θείον αθ. sur 
■/.ρατών. — 8. τοϋτο γάρ τό μ,υατ. Α. — 9. 
■/.θ|χερίου Μ; κομαρίου (Κωμαρίου Le) το3 



ΰίλοσό-^ου κα'ι âpy ιερέως Α Le. • — ύμΐν, κα 
πιττεύσατε, άδ., τήν κ. π. άλ. Α Le. — 10. 
και συνετών προφητών Lc. — 12.φασΊν] είπον 
Le. — 13. εις α λελ. Lc. — ήμας Μ. — και 
μακ. γάρ Lc. — 14. Α mg. : η S. du merc. 

surmonté de μ. — 1."). τά -or. 'έμοϋ λαλη- 
Οέντα Α. — 19. εϊτά φησιν Le. — ό φιλο'σοφος 
Α Le. — 20. σώυ,ατα Μ ; σώμα γαρ Le. — 
ώσπερ γαρ Α. — 22. Réd. de Lc : και οί 
πύργοι και αϊ παρ. άνωθεν αΰτης ε'ισιν εν?οξ. 
— 23. φησ\ δέ ή Κλ. Α ; om. Le. 



COMARIUS 299 

ύ[ΛΓν δτι ό πόλος ί/. των τεσσάρων οραΐΑεΓτα'., καΐ οΰ ι^ή -αύσηται. 
Ταΰτα ετάχθησαν εν τ^ γ•?] ημών ταύτη τη αίθιοπίδι, έξ ης λαμβά- 
νονται βοτάνα•. καΐ λίθοι καΙ σώματα ΟεΓα, άτινα εΟηκεν ό Οεος, καΐ 
ουκ άνΟρω-ος ' έν έκάστ(ο δε ενέσπειρεν ό δημιουργός την δύναμιν • το 
5 έν χλωραίνει, και άλλο ού χλωραίνει, εν ξηρον, έν ύγρον, εν καθεκ- 
τικον, και εν κριτικον, εν κρατούν, και εν αναχωρούν ' και έν τω ά-αν- 
τησαι άλλήλοις κρατοΰσιν άλληλα, και έν τω άλλω σώματι, y αίρει 
και εν τω έτέρφ καταγλαΐζει. Και γίνεται μία φΰσις ή -ηάσας τάς φύ- 
σεις θηρευουσα καΐ κρατοΟσα, καΐ αύτο το εν νίκα πασαν ούσιν τήν του 
10 πυρός και τοΟ χοός, και άλλοιοΓ πασαν τήν δύναμιν αύτοΰ. Και ιδού 
λέγω ΟμΓν το πέρας αύτοΟ, όταν τελειοΟται, γίνεται φάρμακον φονευτον 
έν τω σώματι τρέχον, (f. 79 ν.) "Ωσπερ γαρ εισέρχεται έν τω ίδίω σώ- 
ματι και όιέρχεται εις τα σώματα ' έν σήψει γαρ και θέρμη γίνεται φάρ- 
μακον τρέχον εις παν σώμα άκωλύτως. 



15 IV. XXI. — ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΙΑΣ ΚΑΙ ΙΕΡΑΣ 

ΤΕΧΝΗΣ ΤΩΝ ΦΙΑΟΣΟΦΩΝ 

Ce teste est le même que celui d'Ostanès (IV, n, p. 261,) donné sans nom d'auteur 

dans le ms. A, f. 79 v. 



1. Réd. de Le ; ό -όλος ή[ΐών i. ~. τ. uàv 
"pî'yîÎ, οΰοε'ποτε Si ί/.πίπζν.. Ταϋτα £τά/θτ,- 
σαν... — ού μη -ΐ'σητα: Α. — έτε'/θησαν 
Μ. — 4. έν Ικάϊτο:; Lc. — 5. Signe du 
mercure sur h. Signe M^ sur où χλω- 



— χαταγλαΐζετα; Lc. — γίνονται M. — 10. 
αυτών M. — 11. όταν oï άλλοι οΰται Le. — 
οονευτ'.χόν Le. — 12. il» το3 σοΐματο; Lc. 

— είσερ/. τώ ίδιω /ρώαατ'. Μ. — ο-ερ 
εΙσε'ρ-/_. ει; τό Ώιον σώμα Lc. — 14. Après 



ραίνει. — 6. έκκριτιχόν Le. — κρατούμενον Le. Ι άκωλύτως] .\ Le aj. : Ινταϋβα γαρ (Lc 

— ά-ανθηιαι άλληλα, κρατ. άλληλοις Lc. 1 και Ινταΰθα), ή της γΧοΊΟψίχς τε'/νη -ε;3?.τ;- 

— και εν έν τώ χΧΙια σωματοΐ Μ. — 8. έν Μ. | ρωται. Puis, dans Lc : τέλος. 



3oo 



LES VIEUX AUTEURS 



IV. XXII. — CHIMIE DE MOÏSE 

ΕΤΠΟΙ.\ ΚΑΙ ΕΥΤΥΧΙΑ ΤΟΥ ΚΤΙΣΑΜΕΝΟΥ ΚΑΙ ΕΠΙΤΥΧΙΑ 
ΚΑΜΑΤΟΥ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΧΡΟΝΙΑ ΒΙΟΥ 

Transcrit sur A, f. 268 ν. — Toutes les variantes insérées dans le texte sont des 

corrections conjecturales. 

IJ ΚαΙ είπε Κύριος προς Μωϋσην ' α Έγώ έξελεξάμιην έξ ονόματος 
Βεσελεήλ τον ίερέα, εκ φυλής Ίούοα, και έργάζεσΟαι τον χρυσον, καΐ 
5 τον άργυρον, και τον χαλκον, καί τον σίόηρον, και πάντα τα λιθουργικά, 
καΐ τά λεπτουργικά ξύλα, και είναι κυριον πασών των τε-/νών. 

2] Λαβών ù^pOLpyupov, και ^^άλκανθον, και μυσίδην, ι'σως ό[χοΟ 
λειώσας άνένεγκαι τήν αιΟάλην αύτοΟ άπο ώρας πρώτης εως ώρας 
δεκάτης ' και άποβαλών τήν ΰλην, άνένεγκαι τήν ύδράργυρον τρις, και 
10 πότισον αυτήν ούρω άφθόρου ή[Λέρας ζ' έν ήλίω " και βάλε εις ρωγήν, 
πωμιώσας άλατι, και πηλω πυρΐ[Αάχω, καΐ ;f. 269 ν.) 0ές το ρωγήν 
έπι κέφαλα έν γύχρα άΟίκτω. Και ποιήσας πέταλα [χολύβδου, και 
πώμασον τήν γύτρχν ' και πωμάσας πάντοΟεν βησάλω και πηλφ 
πυριμάχφ, οος έμπύρω γ,ότζρω βοών νυ^Οήμερον, και ε-/ε ύδράργυρον 
15 παγεϊσαν. 

3] ΟΙΚΟΝΌΜΙΑ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΥ. — Λαβών ύδράργυρον, ζέσον έλαίω 
^εφανίνω " είτα πήςον, και συλλείου συν οξει και στυπτηρία σειστή, 
καΐ άλι έπι ημέρας ζ' ' και γλυκάνας, ξήρανον καί εχε. 

Καί λαβών κιννάβαριν, κινναβάρισον έλαίω ρεφανίνω εις ληκύθιον, 

20 καί άσφαλισάμενος, 0ές έν γώστρα ώρας ι' " καί λαβών, πλύνας εις 

θυείαν, καί επίβαλε όζος, καί στυπτηρίαν σχιστήν και άλας, καί 

λείωσον έπί ημέρας ζ ' καί άποπλύνας ΰδατι γλυκεΐ, ξήρανον καί εχ_ε. 



4. ν.χ\ έργ.] F. 1. ώς Ξργ. — 6. πασών] 
πάντων Α. ■ — 8 et 9. άνε'νεγγε Α, ici et plus 
loin. — 9. τρι;] γ' A, ici et plus loin. 



— 10. ρογήν A partout; à lire sans 
doute ρογίν (ρογίον). — 13. -(ό^ίασΟΊ, puis 
ποίμωσον Α. 



CHIMIE DE moïse 3oI 

4] Λαβών ύδράργυρον -αγεΓσαν, σανουκιον, χαλκάν κεκαυαένον, 
καΐ στακτάτον ^?) οξος, ζοίί'. κατασ-ταλακτήν, καΐ λαοών θεΓον καθαρον, 
εκί^εσον αετά ττ,ς κατασταλακτη; " και λαοών το ΰοωρ τούτο, συν- 
λείωσον τα γ.ρο/Λ των ωών * καΙ ανένεγκα', Ο'.ά του άαβίκου " Βρέξας 

5 κο[Λΐοη, σύΐΑΐΑ'.ζον αετά το ΰοωρ τοΟτο άαβίκου, καΐ τότιζε τα ξηοία 
ή[Λέρας ι' " και δταν ψυ-,'η καλώς, βάλε εις -υΗίοα ύελίντ^ν, και 
ζυρώσας κακκάοην, -αρόπτα έν αύτώ το ςηρίον ' και βλέπης τα γινό- 
[Λενον. Είτα λαβών του ^r^pio'j S β', εττίρριπτε έ-ι γ° κασσιτέρου, 
και έξεις άργυρον. 

10 ο] Λαβών ούρον Χ 269 ν.) άφΟορον πεπηγμένον ώς λίΟον λευκον, 
καΐ itùpipy'jpo'/ -αγεΓσαν, τρίβε οαοΟ εως αν κατα-οΟή ΰοοάογυρος ' 
και λαβών άοοοσέληνον, -ότισον έν ήλίω ήαέοας γ', και ε/ε ώκονο- 
[χημένην. 

6] Λαβών άφροσέληνον, δησον εις τζανήν και άττόβρεξον είςοΗοςήαέ- 

15 ραν α ■ και τρίβε έν χερσίν ' εασον καΟησαι τήν ΰλην, και σειρώσας, 

χύσον το οξος ' και ξηράνας, βρε•/ ε εις τα λευκά των ωών των άνε- 

■/θέντων οια του άμβίκου ' καΐ βαλών εις ρογήν, ν/ι άφροσέληνον. 

7] Λαβών όινίσαατα -/αλκου τ.υρροΟ και λευκού, και σιοήρου, και 

κασσιτέρου, αρσενικού, και σανοαρακίου, και ύοράργυρον ταγεΓσαν, 

20 και άλας κα-τταοοκικον έξ ίσου, αιαα χρίσου ή '/oipou, και βα7νών έν 
■/ΰτρα άΟίκτω, -ώμασον καλώς, και βάλε έν -υροκότρω βοών, και 
άνάφας -αρότττα νυγθήαεοον, και εν ε ζτοίον άογύοου. 

8] ΕΞΙΩΣΙΣ ΧΑ.\.Κΰν. — Λαβών στυττηρίαν σ-/ιστήν και σάττωνον, 
και οξος, πΰρωσον τον -/αλκον, καΐ κατάβαπτε. 

2δ 9] Λαβών ύοράργυρον -αγεΓσαν, λείωσον συν άλατος άμαωνιακοΟ, 
και -/αλκον κεκαυιχένον, και χάλκανθον έξ ίσου ' βάλε εις όογήν, και 



1. ζανδΰχ'.ον Α. — 4. άνε'νεγκα;] άνγγε Α. ] partout. — F. 1. ά^θο'οου. — 14. F. 1. 
— 5. κοα;'5ην Α. — ΐαμιβύκου Α, ici et plus | ::av;'v (néogrec). — 15. F. 1. /.αθίσα•.. — 
loin. — F. 1. αϊτά TOUTOU το ΰοωο. — 6. ! 18. πυροϋ Α. — 23. στυτττηρίαν σ/ιστήν] 



πηξίδα Α. — Οελ'.νον Α. — 8. τοΰ ξηριου 
puis, probablement, le signe de κεράτια 
(A tng. : κε-|-). — 10. οϋ'ρος A, presque 



Cp. ci-après, p. 3io, 1. ig, note. — F. 1. 
σά-ωνα (ou σα-ών.ον). — 25. σύν pour [ΐετά 
(confusion fréquente dans ce morceau). 

39 



302 



LES VIEUX AUTEURS 



-ωρ,ώσας καλώς, καΟσον έν ύγρώ κό-ρου ί-ττείας, εω; ου γένηται 
οίνος άαιναΐΌς. 

10] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΜΟΛΥΒΛΟΧΑΛΚΟΙ'. — Λαβών αυτίοην, φρύςον έλαίω 
ρεοανίνω * και οΰτως χρω " φρύγε οέ ώρας γ . 
5 11] "Η στυπτηρία σ-/'.στή οικονομείται ' -υροΟται και σβέννυται 
οξει ■ είτα λειοΟται ' -υρροκαταβάπτεται διστάκις (?). 

12] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΤΡΙΤΟν. — Έκζέίτας αυτόν έν Οαλασσίω υοατι 
τριβέντα ήαέραν α' ' και ςηράνας, οΰτως /,ρώ. 

13] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΧΑΛΚΙΤΕΩΣ. — Κόψας αυτήν, ανάλαβε (Αετά μιέ- 

10 λιτι, ώς έαπλαστρώδες, και βαλών εις λιτρίοιον, -ώι^ασον κατακ7^είων 

ό'λον το χυτρίοιον ' και -ώιJια -ΰηλον έ-ιτή- (f. 270 r.j δειον * καΐ ο-τα 

ξύλων έπάνωΟεν έ-ιβαλών άνθρακας, οπτα οέ έπι ώραν καλήν. Έ-ειτα 

άρας, ξήρανον " και -άλιν λειώσας τή αύτη αγωγή εις Ουείαν άνά- 

τριψον, καΐ -οίησον ιχέλιτος -ά'/ος. Τοΰτο ποίει τρΙς, και ούτως /ρω. 

Ιό 14] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΤΡΙΤΟν. — Έκζέτας αυτόν έν θαλασσίω ΰδατι 

τριβέντα ήαέραν α', και ίηράνας ούτως οίκονόμησαι εις πτάρησιν 

υδραργύρου και εις ον έάν θέλης λευκώσαι ' θείον cL-u^m λειώσας εις 

ο\>γο^/ παιοος συν άλ[Λη, θαλασσίω ύοατι, και στυπτηρία σ•/ιστή, ζέσον 

έπτάκις, και εασον, και εύρήσεις τήν ùopip^^upov ώς ψΐ[Α[Λίθιον πεπη- 

20 γυΓαν ' και λοιπόν έκ ':o6':o'j συνυιίσγεις όταν θέλης, εις ο [ΐούλει έπΐ 

τρίς • ξηράνας, εχε. 

15] ΕΞΙΩΣΙΣ ΧΑΛΚΟΥ. — Αίθον τον /ρυσίζοντα, και γην σαΐΛίαν, 
και άλας άνθιον, καΐ οπόν συκης, ποιήσας γλοιοΟ πάχος, γρίζ τά πέταλα, 
και έκσωαατί^ονται. 



1. κόπρω Α. — 3. αολυβδοχάλχου en 
signe Α. — μυτ'δτ,ν pour μιυτίδιν (néo- 
grec). — 6. δίστάζίς] F. 1. ε-τά/.•.;. — 9. 
μετά pour συν. — 10. λι-ρίδιον] F. 1. 
"/υτρ;'δ:ον. — 11. F. 1. -ώαισον -ηλω έ;τ'.- 
τηδίίω. — 12. F. 1. ξϋλ.;).'— 21. i-• -pU] 
1-1 τρίτον Α. — 23. γλύου Α. ici et par- 
tout. — 24. έξο,αατίζοντα'. Α. — Après 
ce mot vient, dans notre ms., le texte 
^οωρ θαλασσίω — τό o;o; "ών αρ/ aiojv 



(déjà publié I, m, 8, g, lo), avec des 
additions et variantes dont voici les 
principales. P. 19, 1. 9 : après σποδο- 
•/.ράμβη;] οξο; άργαλόν, κυνός ϋδωρ, α'.γό; 
ύδωρ (νοεί * άντ: γαλ. ϋδ. λε'γουσ'.ν). — L. ιο : 
τό δε ξ. ϋ. λε'γ. om. — L. ι3 : φασίν. — 
Οίασαπε'ντα...] δίασαπέν λε'γουσ•. -/ρυσοζ. κα: 



άργ., τό δξο; των κυριι 



);ων. — L . Ι 5 : άρσε 
ν'.κοΰ, και εσωΟεν ϊγει τά όςώδες. — L. 17 

θείου «-. ϋδ.] θείον ϋδωρ. 



CHIMIE DE moïse 3o3 

16] l'AQP ΛΧΛΣΠΑΣΤΟΧ. — Λαοών ώα, κλάσον δσα βουλει, και 

ενωσον ουο τα λευκά καΐ ούο τα ξανθά ' καΐ άναταράξας, (f. 270 ν.) 

άνάσ— α δια του bçi^[i''/o\J ' καΐ του [Λεν πρώτου έστι το μεν Λευκον 

λέγουσιν ίίοωρ μικρόν ομβριον, το ^ε ίιΐύ':ιρον d τ'.ς ελαιον όεφανίνω, 

5 το οέ 'ζρίζο^^ iï τις μελάγ•/7^ωρον κίκινον λέγουσιν. 

17] ΥΛΑΤΟΙ ΚΑΤΑΣΠΛΣΤΟν ΙΙΟΙΙΙΙΙΣ. — Λαοών λευκά ώων, βάλε 
είί τήν λίτραν των 7.ευκών, άσβεστου τϊ;ς ημών γ° α , και άναταράΗας, 
χάλασον δλα τά ώά οσα βουλει, και εα εως ρευσηται κάτω ημέρας ζ', 
αλλά δε τη εβδόμη ά'ρας άπο μαζών καΟαρώκην (?, , και σΰνΟες έν όργάνω 

Κ) ζΐ: ά-όσταςιν τέχνης, τω μεν όςει άνά μέρος των ώών ' καταφίμωσον 
ασφαλώς, εψον, -/ώσον εις κόζρον '--είαν ' καταφίμωσον έως ά-οστά- 
ξωσιν. Τοΰτό έστιν « ΰδωρ μελάντερον άχραντον ». 

18] ΘΕΙΟΝ" ΑΠνΡΟΝ ΑΕΤΚΟΧ. — Λαβών τών ά-ομεινάντων ώών τών 
άτϊοσταΗάντων αέοος α , λύε άαα έν ω τώ ά-οσταλανθέντι υοατι, και 

15 βαλών εις βίκον, φίμωσον ασφαλώς, και έα ημέρας ζ ' και καθ ' έκάσ- 
την τάραξον τον βίκον ' τη δέ έβδομη άζοσειρώσας το -αν είόος καθα- 
ρον, ί/ι ' αύτο ξηρον ο-τα μαλθακώ -υρι ώρας C" ή και -λέον, έως 
άναξηρανΟή. Είτα λειώσας -ίτυρον έκτου ά-οσειρωΟέντος είδους ήμισυ 
ώραν α'. ΤοΟτο βαλών εις -/ύτραν ην οΐοας, άνάσ-α οιά του οργάνου, 

20 και ΰάλιν λειώσας σύν τώ ΰδατι, ανάστα. ΤοΟτο ΰοίει τρις και εχε. 

19] ΘΕΙΟΓ ΑΠΟ ΑΕΥΚΟΓ TOV ΘΕΙΟ^' ΞΑΧι -tOY ΠϋΙΠΣΙΣ. — Λαβών 

τοΟ προγεγραμμένου θείου ά.— ο λευκού, τουτέστιν του ςηρανΟέντος, 

ύγοοΟ, και γενομένου f. 271 Γ.' Ηηοίου, και λύε άίΑ^ότεοα Γαετά] σύν 

τώ — εοιττεύσαντι εϊδει εκ τοΟ τ:ρολε•/Οέντος θείου άτ.ύροΊ. Λευκον έπί- 

25 βαλε έν τω οργάνω, και άνάσ—α ' και ζάλιν συνλύε έν τω ίδίω εϊδει, 
καΐ άνάσ-α. Τούτον ipov Î'olv -αγή, και ζ/ι χρυσον κάλλιστον. 



3-5. εστί puis 3" τ::]. Lire peut-être ι Ι\', vu, 2. — 14. /.Js] Voir 1. 23, note, 

ϊίνα•. dont le signe aura été confondu — 16. ίποσ^ιώσα; ici et partout. — 18. 

avec celui de isT•., changé depuis (1. 4, 5) r.τ]-■.ao■^ A. — F. 1. 7;μ•'σΞ•.α•/. — 20. τοις] 

CD £?-! OU ιΧτ.ς. — 4. οβο'.ον Α. — 8. /Λα- γ" Α. — 23. λύε] F. 1. λείου (Μ. Β.]. — 

σον] ρ. 1. κλάσον. — 9. F. 1. καθα,οώτοτον "24. ε-οου; Α. — 25. συνλύε] F. 1. συλλείου 

(Μ. Β.). — 12. Cp. III, XII, 4; χιχ, 3; , [Μ. Β.). —26. F. 1. ε/εις. 






304 LES VIEUX AUTEURS 

20] ΞΑΝΘΩΣΙΣ ΥΔΡΑΡΓΥΡΟΥ. — <Λαβών> στυπτηρίαν 'έως στραφή 
ώς οίδας, καΐ επίβαλε άργύρορ • τοΟτο κρύ-τε. 

21] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΑΡΣΕΝΙΚΟΥ. — Τρίψον νεφέλην • αυτήν επίβαλε 
οξάλμη, καΐ λειοτριβήσας ώραν καθ ' ήμιέραν έπΙ ήρ.έρας ιβ', είτα 
5 πλυνον υδατι γλυκέω, έως μηκέτι εχη όσ[Λήν του οξους, καΐ ξήρανον. 
ΤοΟτο ποίει έπΙ τρις, ώστε ταρώοες άποβαλεΓν, καΐ ούτως '/ρώ. 

22] ΠΥΡΡΟΧΑΛΚΟΥ ΠΟΙΗΣΙΣ. — χ\.αβών /^αλκον κύπριον θερριέλατον, 

πυρον ελαττον ποιήσας πέταλα, ύπόστρωσον επάνω και κάτω καθμίαν 

λευκήν τριπτήν έπιμιελώς τήν γενομιένην έν Δελ[Λατία, ην χρώνται οί 

10 χαλκουργοί, καΐ πηλώσας χώνευσον έπιμιελώς, ίνα [Λή διαπνεύση, 

ήριέραν α ' άνοίξας οέ, ει καλώς έχει, ^ρήσαι, ει οέ ΐΛή, έκ δευτέρου 

έψει [Λετά καθ[Λίας ώς επάνω ' εάν δέ κάλλιον έξέθη άπο κύπρου 

Οερ[Λελάτου [Λίγνυται τω /ρυσίω γαλκω, κυπρίου τοΟ αί[χατώδους 

γ° δ', κασσιτέρου αποβολής γ" C". Μαγνησίαν επίβαλε τω κασσιτέρω 

15 γ° β', καΐ -/ώνευσον τον χαλκόν ' έπιβάλλων τον κασσίτερον, και 

συνκατά[Λΐσγε. Είτα επίβαλε το σώ|Λα της [/.αγνησίας, και συνκατά- 

μισγε ' όταν δέ ψυγή, εύρήσεις αυτόν θραυστον και τριπτόν. ΤοΟτον 

λειώσας, επίβαλε αύτώ χαλκίτεως γ°γ° β', (f. 271 ν.) και οπτα έν 

βατανίοις πεπηλωμένοις, ^καΐ)> εύρήσεις αύτον τ^υρρον ώς ροδινον. 

20 Άνάαισγε καλώς, και εχε. Άνελόαενος ούν ταύτα, χώνευσον -προζ τήν 

δηλουΐΛένην -/ρείαν. Λίπηται άοιάλυτον yj>ovQ•^ το χ_λωρόν. 

23] ΧΡΥΣΟΥ ΠΟΙΙΙΣΙΣ. — Λαβών τον θηλυκον πυρίτην και τον και άρ- 

γυρίζοντα, δν και σιοηρίτην λίΟον καλοΟσίν τίνες, οικονομεί ώς οίόας, Γνα 

ρεύση. Και ει μ.έν εις χαλκον, λευκάνεις αύτον ώς οίδας ' ει θέ εις ά'ργυ- 

25 ρον, ξανθώσεις αύτον τή όπτήσει τοΟ θείου τοΟ εΐοας ' καΐ επίβαλε αύτον 

ξανΟον τή υλη, και βάπτεις αύτον ' ή γαρ φύσις <^τή φύσει^ τέρπεται. 



2.άργΰρω] F. Ι. ύΐραργύρω (Μ. Β.). — 6. | άοιάλοτον Α. — 22. § 23] Cp. Démocrite, 
ίτλγ-Ά. — F. 1. τυρώοες. — 7. πυρο/άλ/.ο^ Ι Physica et myslica, |3 (p. 44)• — 23. 



Α. — 8. K'jpov ελαττον] F. 1. πυρ;- ou r.'jpoi- 
λαταν, synonyme de Ο^ρμέλατον {M. Β.). 
F.l. πυρι- ou πυροε7.ατα (C. Ε. R.). — 13. 



δν] τόν Α. — 25. τοϋ εΐΐα;] F. 1. ώ; οίδα;. 
— 26. ίίλτ•,] signe de άργυρος. F. 1. τω 
ά^ί^ΰρω \Μ. Β.). Lu ϋλτ) d'après le texte 



ΐματώδου; Α. — 18. αυτό Α. — 21. λί'πειται | de DémOCrite (C. Ε. R.). 



CHIMIE DE moïse 3o5 

24] ΑΛΛΗ ΠΟΙΓΙΣΙΣ. ΑΡΣΕΧΙΚΟΙ' ΑΕΥΚΩΣΙΣ. - 'Αψινθίου εξ ίσου 
συν όλίγω υδατι λειώσας, εχε ςηρίον " καΐ χώνευσον u.6vov τον χαλκον, 
έrίβαλε, καΐ γίνεται τριτττόν. Τούτο λειώσας, ο-τα σύν ίσοστάΟαφ 
άλατίφ ώρας β', καΐ άρας, εΰρήσεις ξανθον τοΟτον τριπτόν " άνακάαψας 
δ ταύτη τή άγω-^'ή, έξεις χαλκον, τοΟ -/ρυσοΰ [/.ελαντίου αΟτοΟ [t-ipoz 
α' και -/ρυσοΟ |^•έρος α'. Γίνεται οβρυζον καλόν. 

2ο] ΠΩΣ ΑΕΙ ΠΟΙΗΣΑΙ ΧΡΤΣΟΧ ΑΟΚΙΜΟΝ. — Λαβών λίθου μαγνή- 
του δρα•/αάς β, κυανοΟ αληθινού ορ. β , σαύρνης δρ. η', στυπτηρίας 
σχιστής εξωτικής δρ. β', εν ήλίω τρίψας ίΛετά οΓνου λίαν χρηστοΟ. 

10 261 Γ-άρχουσιν δέ τίνες άττιστοΰντες τήν έκ των υγρών ώφέλειαν, 
ουκ έργω τάς ά— οοείξεις ττοιουντες. Τήν έκ των υγρών ώοέλειαν εννοεί " 
έχρην οέ ττοιοΟντας έκ των θείων θαυαάσια, ην άνιέναι -/ρή ζοιεΓν ' έστω 
δέ ώς φυράσαντα, συν/ωνευθώσιν εις κάμινον γρυσογ oïy.r^y , καΐ ουσίας 
—οιου-^ί. 272 Γ. αένους τήν ά— ' αυτών φύσιν έκοέ•/εσΟαι. 

1δ 27] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΘΕΙΟΤΑΤΗΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ. — Λειώσας αυτήν, 
εαζαλε εις ζύμην, καΐ οτττα. Τούτο ποίει έ-τάκις. Ταύτην γωνεύσας 
ευροις άργυρον κάλλιστον. Πάντα [χαλάσσει, -άντα λευκαίνει ' άλλα 
και ΰελον μαλάσσει, ώστε καΐ λευκαίνεσθαι αυτόν ττοιεΓ. 

28] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΑΝΛΑΡΑΧΗΣ. — Λαβών σανδαράχην, ζέσον αυτήν 

20 εις ούρον έ— τάκις, και ξηράνας εν ήλίω, οΰτως /ρω. 

29] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΤΡΙΤΟΥ. — Λαβών -υρίτην τον χρυσίζοντα (γεν- 
νάται δέ έν τη Λιβύη \καΙ έν τοΓς^ ορεσιν το!ς κατ ' Αιγυπτον, 
(λάλιστα έν Αυγάσει ' Αΰγάσεις δέ είσιν Τριβουθής ' -/ρυσίζοντα 
τούτον λαβών, οίκονόαει ούτω;. Λειώσα; αυτόν -άνυ ά-όζλυναι οΗάλαη 

2δ τρις, και Hrcavai ' καΐ λαβών αύτοΟ μέιτ β , καΐ tJ.o7.ύβooυ αίζο: 
α . Αύσχζ τον υ,όλυβδον, cr/.ooTziti δια του πυρίτου " και όταν γένηται 
y νους, βαλών έν άγγείω οστρακίνω, καΐ — ηλώσας ασφαλώς, οπτα 
είλικτοΓς οωσιν ημέρας fl', και ανελόαενος ε-/ε. Τούτο καλουμεν άνθος. 



6. όβρυζον] δ/^ρηζον Α. — 7. 3ε•] Sk Α. ' — Ιδ. §27] Reproduit ci-après §4•• — 

— 9. ήλίω] signe de l'or et du soleil A. 20. ουιο; έζ'κις. — 2δ. to":î] τ^'τον Α. — 
F. 1. /.sJîw? [M. B.\. — F. 1. τρίψον. 26. λϋαα;] F. 1. Λ£•.ώια;. — 28. είλίκτοί;] 

— 10. -:>;;] Cp. Synésius, §2, p. 5γ. \ F. 1. άλτίκτο:; (comme p. I23, 1. 6)? 



3o6 



LES VIEUX AUTEURS 



Τούτου λαβών αέοη γ' καΐ τοΟ '^ol'zo^om [χέρος α , θεράπευε συλλειών 
οίνω αύστηρώ ή[Λέραν α', και ξηράνας, άναλαβων, έχε. 

30] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ τον ΘΕΙΟΤ. — χΥαβών λίΟον τον ώχρον τον ψωρί- 
ζοντα ■ (^γεννάται οέ παντι χρόαν έχων λίθου φρυγίου, [J.έγεθoς τοΟ 

h ό'.ζαρίου τοΟ έλυορίου). Τούτον λαβών, oίκovό[J.ει ούτως. Άγγώσας 
αυτόν ά-6πλυνον οξει τρίς ' καΐ λαζών εις άγγος ύέλινον, άπόβρεγε 
άλαη δικαία ή[Λέρας β'. Είτα και άποσειρω- f. 272 ν.) σας, άπόπλυνον 
γλυκέω ύοατι πολλάκις. Λαοών ζούζου [J -έρη C" και του αύτορρύτου 
1}.ίροζ α', και ξηράνας, λαβών, εχε. 

10 ΤοΟτό έστιν το καλούμενον -/ρυσόλιθον. 

31] \Λαβών^ λίθον τον -/ρυτίζοντα, και γην ταΐΛίαν, και άλας 
άνθιον, και οπον συκης, ποιήσας γλοιοΟ πά•/ος, -/ρίε τα πέταλα, και 
έκσωαατίζεται ό χαλκός. 

31 bis] ΠΕΡΙ ΑΡΓΥΡΟΠΟΙΙΑΣ. 

15 32] ΥΑΙΙ ΧΡΥΣΟΠΟΙΙΑΣ. — Λαβών (jupôip^jpo^^ τήν άπο κινναβά- 
ρεως, σώρια ρ,αγνησίας, χρυσοκόλλην, ο έστιν βατράχιον ^και^ έν τοΓς 
γ\ωροΧς λίθοις ευρίσκεται, κλαυοιανον, άρσένικον το Ηανθον, καθμίαν, 
άνδροδάααντα, στυπτηρίαν σχιστήν ταπεινωθεισαν, ΟεΓον άπυρον ο 
έστιν άκαυστον, πυρίτην, ώ•/ραν αττική ν, σινώπην ποντικήν, θείον 

20 ύδωρ ά'θικτον. Έάν ακούσης του από μιόνου θείου ' εάν δέ άπολελυ μένος 
τω όι ' άσβεστου θείω, αίθάλην, σώριν ξανθον, χάλκανθον ςανθήν και 
κιννάβαριν. 

33] ΤΑΗ ΖΩΜΩΝ. ΖΩΜΟΙ. — Τά δέ έν ζωαοΓς έστιν ταύτα • γ,ρό- 
κος κιλίκιος, άριστολο•/ία, κνήκου άνθος, έλύδριον, άνθος άναγάλλιδος 

2.-> της των κυ- (f. 273 Γ.) ανέων, κυανός, χάλκανθος, κόμμι άκάνθης 
αιγύπτιας, ο^ος, οϋρον άίρθόριον, ύδωρ θαλάσσιον, ΰοωρ άσβεστου, 
ύοωρ σποδοκράμβης, ΰδωρ φέκλης, ύδωρ στυπτηρίας, ύοωρ νίτρου. 



1. F. 1. σατυρίου. — 4. παντ'ι] F. Ι. πάντη. 

— 6. τρις] γο•' Α. — λαβών] F. Ι. βαλών. 
(Confusion fréquente dans les mss.) — 
8. αΰτονίτου Α. • — 9. λχβιόν] F. !. άναλαβών. 

— 14. § 3ι bis] Démocrite, ^ 29• — ^5. 



λαβών] F. 1. λάβε. — 19. αχ.αυστον] αϊχαστον 
Α. — ώχρα αττική, σινώπη, etc. au nomi- 
natif dans Α. — 20. F. 1. ά-ολ3λυ|Αε'νον. 
— 23. § 33] Cp. Synésius, § 5 (ci-dessus, 
p. Sg-uo). 



CHIMIE DE moïse Soy 

ύδωρ άρσενίκου, ΰοωρ θείου, ούρον, γάλακτος ονείου, ά-ο κυνος γάλα. 
Αυτή ή ΰλη της -/ρυσοπού'ας, ταΰτά έστ'.ν τα άλλοιοΟντα τήν ΰλην * 
ταΟτα -υρίαα/ά είσιν ' έκτος τούτων οΰοέν έστιν ασφαλές. 'Εάν ης 
νοήαων, καΐ -ο'.ήσης ώς γέγραπται, εση αακάριος. Έ-ιβάλλει "/αλκον 

5 "/ρυσω ' οιά ταύτα Ο'.ά το χρυσοκοράλλιον, •7:οτέ Hp^^'xjpow οιά τον 
■/ρυτόν, ττοτέ /ιχΚΛον δια το ήλεκτρον, ποτέ ρ,όλυβοον δια τον μόλυβδον. 
Αύτη ή ύλη εις τήν -/ρυσοποιίαν ειρήσθω. 

34] ΤΛ1Ι ΑΡΓΥΡϋΠΟΙΙΑΣ. — Έστι δε υδράργυρος ή ά-ο αρσενικού, 
ή σανδαράχης, ή ψιαυ-ίΟεως, ή [/.αγνησίας, ή στί[Λ[Λεως ιταλικού ' 

10 ποιήσει εις τοιούτον ' ό εάν βούλη έκστρέψας ' εάν -/αλκον οίκονοαήσης 
ώς οέον, οέρεις έζω τήν φύσιν. Γη '/εία, κατυ.ία λευκή, γη άστερίτη, 
κιυ.ωλία, αρσενικού το λευκον, μίσυ οπτον, [Λίσυ ώαον, λιθάργυρος 
λευκή, ψιααίθιον, νίτρον ~'.jpphv δ έστιν ρίθεον, άλας καπ-αοοκικόν, 
ααγνησίας λευκής, άοροσέληνον ύαλου, κυανός, τίτανος οπτή. 

15 3.5] ΤαΟτα παρά του ειρημένου διδασκάλου αεααθηκώς ήσκοΰμην 
όπως ακούσω τάς φύσεις, II φύσις γαρ τήν φύσιν νίκα, και ή φύσις 
τήν φύσιν κρατεΓ. 

36] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΠΤΡΙΤΟΥ. 

37] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ lirPITOY ΑΡΓΤΡΙΤΟΥ. 

20 38] ΘΕΙΟΥ ΜΕΑΑΝΌΣ ΕΝΚΑΥΣΤΟΠΟΙΗΣΙΣ. — Παλαιότατα των άπό 
του θείου ΰοατος το έν άποαείναντι λύει συν τω ίδίω ύδατι, τουτέστιν 
o'jpxà άφθόρω ήαέραν α', και ποτισον πάλιν έλαίω κικίνω εως μέλιτος 
r.kfj:,, και βάλε εις βίκον πλατύν, και εύρύ/ωρον έως ήριίσεως, ίνα 
ε-/η που x'xyKÎ'jci.i έν τη θέριχη. ΤοΟτοπεριπηλώσας, ίνα ρι.ή διαπνεύση, 

•25 βάλε εις ν.ύ^ίρχν yείpιεvτoς ' καΐ περιπηλώ- (f. 274 1*.) σας τήν χύτραν, 
θές εν κααίνω ΰελουργική εις τά άνω οώτα, έως ~ΤιΡ''-'^ γένηται. Είτα 
άρας, λύε ουρώ άοθόρω, και άναξηράνας έ'•/ε μέλαν ένκαυστον κίκινον. 



4. F. 1. |-•βαλ/,3. — 13. 5•0;ον] Cp. 
Lexique, p. 1 1 , 1. 1 8. — Ιδ. § 3 3] Dé- 
mocrite, II, ι, fin du § 2. Ταϋτα όίνΟτ, ■/.. 
τ. λ. — 18. § 36] Démocrite, § 6. — 
19. §3;] Démocrite, § 5. — 20. 6;:Vj 



ir/.xjTioTzo'.T^i'.;] F. 1. 0. Εγ/.αύστου -ο•>,σ'.ς. 

— 21 ένα-ομ'ναντ; Α. — 23. F. 1. πά/ου;. 

— 24. χο/λάσι; Α. — 20. 7ε:'μ.εντο;] F. Ι. 
■/.EÎusvov (Μ. Β.]. — 27. λΰε] F. 1. λείου 
(ici et plus loin). 



3o8 



LES VIEUX AUTEURS 



39j ΤΛΑΤΟΣ ΞΑΝΘΟΥ ΠΟΙΗΣΙΣ. — <(Λαβών)5 κινναβάρεως [λέρη 

β', αίσεως ώ[Λου αέρος α', τουτέστιν τον κρόκον, συνλύε ού'ρω άφθόρω 

λίτραν, τοΟ ύδατος χαλκού γ" α' ' καΐ άποσεφώσας εν τφ αύτω υοατι, 

λύε • καΟαρίει ' συνλείωσον τήν προκειμένην κιννάβαριν καΐ το [Λσυ, 

5 καΐ άνάσπα ΰδωρ ξανθόν ' τους οπούς, άπαξ γάρ... 

40] ΑΕΥΚΩΣΙΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ. — Λαβών μι.αγνησίαν, ίσον άλος καπ- 
παδοκικοΟ, βάλε εις άγγος οστράκινον, άπο οψέ έως πρωί. 'Εάν 
δε έστιν μιέλαινα, καΟσον έως άναλευκανθη, κάλλιον δέ έστι εις κάμ,ινον 
οπταν αυτήν ύελουργικήν. Κρύπτε τούτο το μυστήριον, έστι γαρ 
10 τούτο το όλον το συνέχον τήν λεύκωσιν έψήσει. 
41] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΤΗΣ ΘΕΙΟΤΑΤΗΣ ΜΑΓΝΗΣΙΑΣ. 
42] ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ ΣΑΝΔΑΡΑΧΗΣ. — Λαβών σανοαράχην τήν [χή σι- 
δηρουσαν, (χηδέ λιθώδη, άλλα τήν κιρράν και αίματώδη, λειώσας, 
άκρόπασον * ή εκλεκτός βληθεΓσα και ρίνισμα χαλκοΟ ούκ έα ρέειν 
15 αυτόν. 

43] ΜΟΛΥΒΔΟΝ ΚΑΘΑΡΟΝ ΠΟΙΗΣΑΙ. — <(Λαβών)> στυπτηρίαν 

σχιστήν και νίτρον στύψας [χεθ ' ύδατος ψυχρού ον^τος τοΰ οξους και 

έκπυρί αύτον, και γίνεται λευκός. 

.f 44] ΑΑΑΗ ΠΟΙΗΣΙΣ ΧΑΑΚΟΥ ΚΕΚΑΥΜΕΝΟΥ. — Λαβών σανδαράχην 

20 και θείον άπυρον, κοράλλιον καΐ κρόκον, βαλών εις ιγοήν, τρίβε έπΙ 

ημέρας μ εις ουρο^ παιδός ά(^()όρου και μετά μ' ημέρας, βάλλεις το 

ύδωρ των κρόκων, και τρίβεις έπι ά'λλας ημέρας κ', έως δτε μιγώσιν 

και συνγαμήσωσιν τά είδη και χαλκού ρίνισμα. Και μετά ταΰτα 

βάλλεις το φάρμακον είς άγγεΓον οστράκινον χρισθέν πηλω καλώς ' 

25 και καίεις αύτο χυτρίδιον είς κάμινον ημέρας ζ'. Έάν εστίν λευκότερον, 

καΟσον άλλας ημέρας γ', ι'να γένηται ξανθόν. 

45] ΧΑΛΚΟΥ ΑΕΥΚΩΣΙΣ. — Λαβών χαλκον κύπριον, και δεΓ κροτείν * 
είτα πυρώσας βάπτε ή κιμωλίαν οξάλμη λελειωμένην. ΤοΟτο πολλάκις 



2. συνλύε] F. 1. συλλε;Όυ. — 11. §4'] 
Même texte qu'au § 27, sauf quelques 
variantes sans importance. — 13. χφράν] 
■/.υράν Α. — 14. la] ïa A. — 15. F. 1. αυ- 



τήν. — 18. έ/.πυρΊ] F. 1. έ/.πύρου. (M. Β.)• 
— La suite comme au § 3o, h partir de 
λαβών οΊζονομίΐ. — 27• ozX κροτείν] δή χρα- 
τεΓν Α. — 28. η] F. Ι. ας. 



CHIMIE DE moïse 



Sog 



T.oiv. ■ καΙ -άλ'.ν -υοών κρότει, /.Ά έξεις -/αλκον λευκον, τούτου [λέρος 
α , καΐ αργύρου αέρος α . Γίνεται το -αν λευκόν. 

46] APrVPOV ΛΙΠΛΩΣϋ:. — Έ-ειοή καΐ εις τήν ίερωτάττ,ν [ΐίολον 
εΰρίσκοαεν άναγεγραααένας y.z^p'jzvj κράσεις οια '-.rtù κασσιτέρου, 

5 άναγκαιον έκΟέσθαι τα [χυστήρια και τάς καθάρσεις αυτοΟ, ό'-ως εν 
ατ,όεν'. άαάοτης. 

Βαλών στυτττηρίαν, καΐ άλας κα--αοοκικόν, σΰστρεφε αετά ααγ- 
ν•/;σίας ' και ypôav