(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Corpus iuris civilis"

Google 



This is a digital copy of a book that was prcscrvod for gcncrations on library shclvcs bcforc it was carcfully scanncd by Googlc as part of a projcct 

to make the world's books discoverablc onlinc. 

It has survived long enough for the copyright to cxpirc and thc book to cntcr thc public domain. A public domain book is one that was never subjcct 

to copyright or whose legal copyright term has expircd. Whcthcr a book is in thc public domain may vary country to country. Public domain books 

are our gateways to the past, representing a wealth of history, cultuie and knowledge that's often difficult to discovcr. 

Marks, notations and other maiginalia present in the original volume will appear in this flle - a reminder of this book's long journcy from thc 

publishcr to a library and fmally to you. 

Usage guidelines 

Googlc is proud to partncr with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to thc 
public and wc arc mcrcly thcir custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing tliis resource, we liave taken stcps to 
prcvcnt abusc by commcrcial partics, including placing lcchnical rcstrictions on automatcd qucrying. 
Wc also ask that you: 

+ Make non-commercial use ofthefiles Wc dcsigncd Googlc Book Scarch for usc by individuals, and wc rcqucst that you usc thcsc filcs for 
personal, non-commercial purposes. 

+ Refrainfivm automated querying Do nol send aulomatcd qucrics of any sort to Googlc's systcm: If you arc conducting rcscarch on machinc 
translation, optical character recognition or other areas where access to a laige amount of tcxt is hclpful, plcasc contact us. Wc cncouragc thc 
use of public domain materials for these purposes and may be able to help. 

+ Maintain attributionTht GoogXt "watermark" you see on each flle is essential for informingpcoplcabout thisprojcct and hclping thcm lind 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it legal Whatcvcr your usc, rcmember that you are lesponsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just 
bccausc wc bclicvc a book is in thc public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countrics. Whcthcr a book is still in copyright varies from country to country, and wc can'l offer guidance on whether any speciflc usc of 
any speciflc book is allowed. Please do not assume that a book's appearancc in Googlc Book Scarch mcans it can bc uscd in any manncr 
anywhere in the world. Copyright infringement liabili^ can be quite severe. 

About Google Book Search 

Googlc's mission is to organizc thc world's information and to makc it univcrsally acccssiblc and uscful. Googlc Book Scarch hclps rcadcrs 
discovcr thc world's books whilc hclping authors and publishcrs rcach ncw audicnccs. You can scarch through thc full icxi of ihis book on thc wcb 

at |http://books.qooqle.com/| 



^ 



CORPUS 



lURIS CIVILIS 



EDITIO STEREOTYPA QUINTA 



VOLUMEN PRIMUM 



INSTITUTIONES 



EECOGNOVIT 



PAULUS KRUEGER 



DIGESTA 

RECOaKOVIT 

THEODORUS MOMMSEN 



BEROLINI 

APU D WEIDMANNOS 

MDCCCLXXXIX 



2^<^'. 67¥- 









* /.r' 



r^ 



«MffMH^ 



L I b R A R Y 

or 



r- !•; £ 



LELAND SVu^ 'D Jiii^;OR 



i 



HHMHIIfeiap 



// 



y 






INDEX TITULORUM 



mSTITUTIONUM DIGESTORUM CODICIS. 



A. 

de abigeis D. 47, 14 C. 9, 37. 

de generali abolitione C. 9, 43 

de aboliUonibus C. 9, 42 

ad senatiis consultam Turpillianum et de aboUUonibus 

criminum D. 48, 16 
de accepUlaUone D. 46, 4 
de aecepUlaUonibm C 8, 43 

de accusaUonibus et inscriptioni1)us D, 48, 2 C 9, 2 
acq. V. adq. 

de acUone exercitoria 2?. 14, 1 
de acUone rerum amotarum D. 25, 2 
de acUone pigneraticia C 4, 24 
de acUone tributoria D. 14, 4 

de hereditate vel acUone vendita D. 18, 4 0. 4, 39 
de acUonibus J, 4, 6 

de acUonibm empti et yenditi />. 19, 1 C, 4, 49 
de acUonibus hereditariis C 4, 16 
de actore a tutore seu curatore dando C. 5, 61 
de itinere acUique privato D. 43, 19 
ad exhibeudum D, 10, 4 C. 3, 42 
arf legem Aquiliam D. 9, 2 
««f legem Corneliam de falsis C. 9, 22 
ad legem Corneliam de sicariis C 9, 16 
ad legem CorneUam de sicariis et yeneficis D. 48, 8 
ad legem Fabiam C 9, 20 
ad legem Falcidiam 2>. 35, 2 ^. 6, 50 
ad legem luliam de adulteriis coercendis D. 48, 5 
flrf legem luliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9 
ad legem luliam de ambitu C» 9, 26 
ad legem luliam de yi priyata D. 48, 7 
a/^ legem luliam de vi publica D. 48, 6 
ad legem luliam de vi publica seu privata C. 9, 12 
ad legem luliam maiestatis D. 48, 4 C 9, 8 
ad legem luliam peculatus et de sacrilegis et de resi> 

duis D. 48, 13 
ad legem luliam repetundarum C. 9, 27 
ad legem Viselliam C 9, 21 
ad municipalem et de incolis D. 50, 1 
ad senatus consultum Macedonianum C.4, 28 
ad senatus consultum Orfitianum C. 6, 57 
ad senatus consultum TertuUianum C. 6, 56 
ad senatus consultamTertuIlianum etOrfitianum />.38, 17 
ad senatus consultum Trebellianum D, 36, 1 C. 6, 49 
ad senatus consultum Turpillianum C. 9, 45 
ad senatus consultum Turpillianum et de abolitiouibus 

criminum D, 48, 16 
ad seuatus consultum Velleianum D. 16, 1 C 4, 29 
de in diem addiclione D, 18, 2 
de adempUone legatorum /. 2, 21 
de adempUone libertatis D. 40, 6 
de legitima adgnatorum successione /. 3, 2 
de legituna adgnatorum tutela /. 1, 15 
de adimendis vel transferendifl legatis yel fideicommissis 
D. 34, 4 



de adluvtonibus et paludibus et de pascuis ad atium 

statum translatis C. 7, 41 
de administraUone et periculo tutorum et curatorum 

qui gesserint yel: npn et de agentibus yel conve- 

niendis uno yel pluribus D. 26, 7 
de admimstrdUone rerum ad ciyitates pertinentium D. 

50, 8 
de administraUone rerum publicarum C. U, 31 
de administraUone tutorum et curatorum et de pecunia 

pupillari fenerauda yel deponenda C. 5, 37 
de adopUonibus /. 1, 11 C. 8, 47 
de adopUonibus et emancipationibus et aliis modis qui- 

bus potestas solvitur ^. 1, 7 
de adquirenda et retinenda possessione C. 7, 32 
de iure deliberandi et de adeunda yel adquirenda he- 

reditate C. 6, 30 
de adqmrenda yel amittenda possessione D. 41, 2 
de adqmrenda vel omittenda hereditate D. 29, 2 
de adquirendo rerum dominio D. 41, 1 
de adquisiUone per adrogationem /. 3, 10 
de adserUone toUenda C. 7, 17 
de adsessoribus et domesticis et cancellariis iudicum 

C. i, 51 

de offieio adsessorum D, 1, 22 

de adsignandis libertis C. 38, 4 

de adsignaUone libertorum /. 3, 8 

ad legem luliam de adulteriis coercendis D. 48, 5 

ad legem luliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9 

adversus creditorem C. 7, 36 

de advocaUs diversorum iudiciorum C. 2, 7 

[de advoeatis diversorum iudicum C 2, 7, 20] 

de advocaUs fisci C 2, 8 

de aedificiis privatis C. 8, 10 

de aediUdis actionibus C. 4, 58 

de aediUeio edicto et redhibitione et quanti minoris 

D. 21, 1 

qui et a quibus manumissi liberi non fiunt et ad legem 

AeUam Sentiam D. 40, 9 
de aesUmatoria D. 19, 3 
de agenUbus in rebus C. 12, 20 
de agnoscendi^ et alendis liberis vel parentibus vel pa- 

tronis vel libertis D. 25, 3 
de agricolis censitis vel colonis C. 11. 48 
de agricoUs et mancipiis dominicis vel fiscalibus ^yq 

rei privatae C, 11, 68 
de albo scribendo D. 50, 3 
de aleatoribus D, 11, 5 
de aleae lusu et aleatoribus C, 3, 43 
de alendis liberis ac parentibus C. 5, 25 
de agnoscendis et ahndis liberis vel parentibus vel pa- 

tronis vel libertis D. 25, 3 
de Alexandriae primatibus C, 11, 29 
de aUenaUone iudicii mutandi causa facta Z>. 4, 7 

C. 2, 54 
de aUmentis pupillo praestaudis C. 5, 50 
de aUmenUs vel cibariis legatis D. 34, 1 



ALLUVIONIBUS 



IV 



COMITTRUS 



de allwdonibus et paludibus et de pasGnifl ad alium 

Btatoin translatis C. 7, 41 
ad legem laliam de ambitu C 9, 26 
de lege lulia ambitus D. 48, 14 
de adquirenda yel amittenda possessione D. 41, 2 
rerum amotarum C. 5, 21 
de actione amotarum rerum D. 25, 2 
an per alium causae appellationum reddi possunt D. 

49, 9 
an servus ex suo facto post manumissionem teneatur 

C. 4, 14 
de cursu publico angaHis et parangariis C. 12, 50 
de annali ezceptione Italici contractus tollenda et de 

diversis temporibus et exceptionibus et praescriptio- 

nibuB et interruptionibus earum C. 7, 40 
de annonis ciyilibus C. 11, 25 
de annonis et capitu administrantium rel adsessorum 

aliorumre publicas sollicitudines gerentium tcI eorum 

qui aliquas consecuti sunt dignitates C. 1, 52 
de annonis et tributis C 10, 16 
de annuis legatis et fideicommissis D. 33, 1 
de apochis^vi\M<m et descriptionibus curialium C. 10, 22 
de apostatis C 1, 7 

de apparitoribus comitis Orientis C. 12, 56 
de diversis officiis et apparitoribus iudicum et proba- 

toriis eorum C. 12, 59 
de apparitoribus magistrorum miLitum et privilegiis 

eorum C. 12, 54 
de apparitoribus praefecti annonae C. 12, 58 
de apparitoribus praefecti urbis C 12, 53 
de apparitoribus praefectorum praetorio et privilegiis 

eorum C. 12, 52 
de apparitoribus proconsulis et legati C. 12, 55 
de appellationibus et consultationibus C. 7, 62 
de appellationibus et relationibus D. 49, 1 
de appellaUonibus recipiendis vel non D. 49, 5 
apud eum a quo appellatur aliam causam agere com- 

pellendum D. 49, 12 
de servitutibus et de aqua C. 3, 34 
de aqua cottidiana et aestiva D. 43, 20 
de aqua et aquae pluviae arcendae D. 39, 3 
de aquaeductu C. 11, 43 
a quibus appellari non licet D. 49, 2 
de lege Aqtdlia J. 4, 3 C. 3, 35 
ad legem Aquiliam D. 9, 2 
arbitrium tutelae C. 5, 51 
de arboribus caedendis D. 43, 27 
arborum furtim caesarum D. 47, 7 
de susceptoribus praepositis et arcariis C. 10, 72 
de comitibus et archiatris sacri palatii C. 12, 13 
de argenU pretio quod thesauris infertur C lO^ 78 
ass. V. ads, 
de athleUs C. 10, 54 
de AUUano tutore vel eo qui ez lege lulia et Titia 

dabatur /. 1, 20 
de auctoritate et consensu tutorum et curatorum D. 

26, 8 
de auctoritate praestanda C. 5, 59 
de auctoritate tutorum /« 1, 21 
de ofdcio praefecti Attgustalis Z^. 1, 17 C 1, 37 
de iure aureorum anulorum D. 40, 10 C 6, 8 
de auri publici prosecutoribus C. 10, 74 
de auro argento mundo ornamentis unguentis veste vel 

vestimentis et statuis legatis D, 34, 2 
de auro coronario C. 10, 76 

B. 

de bonis auctoritate iudicis possidendis seu venumdan- 

dis et de separationibus C. 7, 72 
de bonis damnatorum D. 48, 20 
de bonis eorum qui ante sententiam vel mortem sibi 

consciverunt vel accusatorem corruperunt D. 48, 21 
de bonis mortem sibi conscientium C 9, 50 
de bonis Hbertorum D. 38, 2 
de bonis libertorum et de iure patronatus C. 6, 4 
de bonis matemis et matemi generis C. 6, 60 
de bonis proscriptorum seu damnatorum C. 9, 49 



de bonis quae liberifl in potestate oonstitutis ex matri- 

monio vel alias adquiruntur et eorum administratione 

C 6, 61 
de bonis vacantibus et de incorporatione C. 10, 10 
de bonorum possessione contra tabulas D. 37, 4 
de bonorum possessione contra tabulas liberti quae pa- 

tronis vel liberis eorum datur C 6, 13 
de bonorum possessione contra tabulas quam praetor 

liberis poUicetur C 6, 12 
de bonorum possessione ex testamento militis D. 37, 13 
de bonorum possessione furioso infanti muto surdo 

caeco competente D. 37, 3 
de bonorum possessione secundum tabulas C. 6, 11 
de bonorum possessionibus J. 3, 9 D, 37, 1 
de bonorum possessionibus secundum tabulas D. 37, 11 

c. 

de cadaveribtis punitorum D. 48, 24 

de caducis tollendis C. 6, 51 

de calcuU errore C, 2, 5 

de cahimniatoribus D. 3, 6 C. 9, 46 

de adsessoribus et domesticis et cancellariis iudicum 

a 1, 41 
de canone frumentario urbis Romae C. 11, 23 
de eanone largitionalium titulorum C. 10, 23 
de eapiendis et distrabendis pignoribus tributorum causa 

C. 10, 21 

de eapitatione civium censibus eximenda C. 11, 49 

de capite minutis D. 4, 5 

de capitis minutione ./. 1, 16 

de capUvis et de postliminio et redemptis ab hostibus 

D. 49, 15 

de Carboniano edicto D. 37, 10 (7. 6, 17 

de privatis earceribus inhibendis C. 9, 5 

de castrensi omnium palatinorum peculio C 12, 30 

de castrensi peculio D. 49, 17 

de oo^^emtpeculiomilitum et praefeotianorum C. 12,36 

de castreTisiafiis et ministerianis C. 12, 25 

de regula Cato?iiana D. 34, 7 

nautae caupones stabularii ut recepta restituant D. 4, 9 

furti adversus nautas caupones stabularios D. 47, 5 

de causisy ex quibus infamia alicui inrogatur C. 2, 1 1 

de censibus D. 50, 15 

de eensibus et censitoribus et peraequatoribuB et in- 

spectoribus C. 11, 58 
de eessione bonorum D. 42, 3 
de alimentiB vel eibariis legatut D. 34, 1 
de elassicis C 11, 13 
de SO. Claudiano toUendo C 7, 24 
de cloacis D. 43, 23 
de eodicilUs /. 2, 25 C 6, 36 
de iure eodicillorum D, 29, 7 
de ludaeis et eaelieoUs C 1, 9 
de successione eognatorum «A. 3, 5 
de cohortalibtts principibus comiculariis et primipila- 

riis C 12, 57 
de eoUaUone D. 37, 6 
de eollaUone aeris C 10, 29 
de dotis eollaiione D. 37, 7 
de collaUone donatorum vel relevatorum aut transla^ 

torum seu adaeratorum C 10, 28 
de eollaUone fundorum fiscaHum vel rei privatae vel 

dominicae vel dvitatnm vel templonun C 11, 74 
de collaUone fundorum patrimonialiiim et emphyteuti- 

corum C 11, 65 
de eollaUonibus C 6, 20 

de eoUegiaUs et chartopratis et nummulariis C 11, 18 
de eollegiis et corporibus D. 47, 22 
de eollusione detegenda D. 40, 16 C 7, 20 
de agricolis oensitis vel eolonis C 11, 48 
de eolonis IUjricianis C 11, 53 
de eolonis FalaestiDis C 11, 51 
de colonis Thracensibus C U, 52 
de comiUbus consistorianis C 12, 10 
de eomiUbus et archiatris aacri palatii C 12, 13 
de comiUbus et tribunis scholamm C 12, 11 
de eomiUbus qui provinciaB regunt C 12, 14 



COMITIBUS 



V 



DOMESTICIS 



do comitihtis rei militaris C 12, 12 

de quaestoribus magistris ofBciorum cofnttibus sacrarum 

largitioniim et rei privatae C. 12, 6 
de apparitoribus comiUs Orientis C 12, 56 
de ojfficio comitis Orientis C 1, 36 
de officio comitis rerum priTatarum C. 1, 33 
de officio comiUs sacrarum largitionum C. 1, 32 
de officio eomitis sacri patrimonii C. 1, 34 
de commeatu C, 12, 42 
de commereiis et mercatoribus C, 4, 63 
comminationes epistulas programmata subscriptiones 

auctoritatem rei iudicatae non habere C, 7, 57 
de lege commissoria D. 18, 3 
eommodati yel coutra D. 13, 6 
de eommodato C. 4, 23 
communi dividundo D. 10, 3 C. 3, 37 
de servo communi manumisso C. 7, 7 
communia de legatis et fideicommissis et de in rem 

missione toUenda C. 6, 43 
communia de manumissionibus C 7, 15 
eomtnunia de successionibus C, 6, 59 
eomjnunia de usucapionibus C* 7, 30 
eommunia praediorum tam urbanorum quam rusticorum 

/>. 8, 4 
communia utriusque ludicu tam famiLiae erciscundae 

quam communi dividundo C, 3, 38 
de communium rerum alienatione C, 4, 52 
de eompensationibus D. 16, 2 C 4, 31 
de eoncubinis D. 25, 7 C. 5, 26 
de concussione D. 47, 13 
de condieiombus et demonstrationibus et causis et mo- 

dis eorum quae in testamento scribuntur D, 35, 1 
de eondicionibus Losertis tam legatis quam fideicom- 

missis et libertatibus C. 6, 46. 
de eondieionibns institutionum D. 28, 7 
de eondicUone causa data causa non secuta D. 12, 4 
de eondicHone ex lege D. 13, 2 
de eondietione ex lege et sine causa vel iniusta causa 

a 4, 9 

de condictione furtiTa D. 13, 1 C. 4, 8 

de eondietione indebiti D. 12, 6 C. 4, 5 

de condictione ob causam datorum C 4, 6 

de eondietione ob turpem causam C. 4, 7 

de eondicUone ob turpem vel iniustam causam D. 12,5 

de eondictione sine causa D. 12, 7 

de eondicUone triticaria Z^, 13, 3 

de eondiUs in publicis borreis C. 10, 26 

de locatione et conducUone J. 3, 24 

locati eonducH D. 19, 2 

de locato et eondueio C. 4, 65 

de eonductoribus et procuratoribus siye actoribus prae- 

diorum fiscalium et domus Augustae C. 11, 72 
de eonductoribus vectigalium fisci C. 10, 57 
de eonfessis D, 42, 2 C. 7, 59 
de eonfirmando tutore C. 5, 29 
de eonfirmundo tutore yel curatore D. 26, 3 
de eoniungendis cum emancipato liberis eius D. 37, 8 
de eonsensu obligatione /. 3, 22 
de eonsorUbus eiusdem litis C. 3, 40 
de pecunia eonstituta />. 13, 5 
de eonsUiuta pecunia C. 4, 18 
de eonsUtuUontbm principum 2>. 1, 4 
de legibus et eonsUtuUonibus principum et edictis C 1, 14 
de legibus senatusque consultis et longa eonsuetudine 

D. 1, 3 
quae sit longa eonsueiudo C. 8, 52 
de eonsuUbus et non spargendis ab his pecuniis et de 

praefectis et magistris militum et patriciis C. 12, 3 
de officio eonsuUs D* 1, 10 
de appellationibns et eonsuUaUonibus C. 7, 62 
de litis eontestahone C, 3, 9 
de eontraeUbus iudicum yel eornm qui sunt circa eos 

et inbibendis donationibus in eos faciendis et ne 

administrationis tempore proprias aedes aedificent 

sine sanctione pragmatica C i, 53 
de eontrahenda emptione et de pactis inter emptorem 

et yenditorem oompositis et quae res yenire non 

poBsnnt D. 18, 1 



de eontrahenda emptione C. 4, 38 

de eontrahenda et committenda stipulatione C. 8, 37 

de eoniraria tutdae et utili actione D. 27, 4 

de eonirario iudicio C. 5, 58 

de eonveniendis fisci debitoribns C 10, 2 

de lege ComeUa de falsis et de senatus consulto Libo* 

niano D, 48, 10 
ad legem CorneUam de falsis C 9, 22 
ad legem ComeUam de sioariis C. % 16 
ad legem ComeUam de sicariis et yenefiois D. 48, 8 
de cohortalibus principibus eomieulariis et primipila' 

ribus C. 12, 57 
credltorem evictionem non debere C. 8, 45 
de erimine expilatae hereditatis C. 9, 32 
de erimine peculatus C. 9, 28 
de erimine sacrilegii C 9, 29 
de erimine stellionatus C. 9, 34 
de cupressis ex luco Daphnensi vel Ferseis per Aegyp- 

tum non excidendis vel vendendis C. 11, 78 
de euratore bonis dando D. 42, 7 
de euratore furiosi vel prodigi C, 5, 70 
de euraioribus /. 1, 23 
de euratoribus furioso et aliis extra minores dandis 

D. 27, 10 
de euriosis C. 12, 22 

de eursu publico angariis et parangariis C. 12, 50 
de eustodia et exhibitione reorum D. 48, 3 
de eustodia reorum C. 9, 4 

D. 

de damno infecto et de suggrundis et protectionibus 

D. 39, 2 
debitorem Tonditionem pignoris impedire non posse C. 

8, 28 
de debitoribus civitatum C 11, 33 
de deeanis C. 12, 26 
de decreUs ab ordine faciendis D. 50, 9 
de deereUs decurionum super immunitate quibusdam 

concedenda C. 10, 47 
de decuriis urbis Romae C. 11, 14 
de decurionibus et filiis eorum D. 50, 2 
de dectirionibus et filiis eorum et qui decuriones ha- 

bentur quibus modis a fortuna curiae liberentur 

C. 10, 32 
de deeurionibus et silentiariis C. 12, 16 
de deditieia libertate tollenda C 7, 5 
de procuratoribus et defensoribus 27. 3, 3 
de defensoribus ciTitatum C. 1, 55 
de delatoribus C. 10, 11 
depositi vel contra D. 16, 3 C. 4, 34 
de desertoribus et occultatoribus eorum C 12, 45 
de dignitaUbus C 12, 1 
de dilaUonibus C 3, 11 

de feriis et dilaUonibus et diversis temporibus />. 2, 12 
de diseussoribus C 10, 30 
de distraeUone pignorum C 8, 27 
de distraetione pignorum et hypothecarum D. 20, 5 
de diversis officiis et apparitoribus iudicum et proba- 

toriis eorum C. 12, 59 
de diversis praedus urbanis et rusticis templorum et 

ciTitatum et omni reditu ciTili C 11, 70 
de diversis regulis iuris antiqui D. 50, 17 
de diversis rescriptis et pragmaticis sanctionibas C 

1, 23 
de diversis temporaUbus praescriptionibus et de acceS' 

sionibus possessionum D. 44, 3 
de dividenda tutela et pro qua parte quisque tatorum 

conTeniatur C 5, 52 
de rerum divisione et qualitate /. 2, 1 
de divisione rerum et qualitate D. 1, S 
de divisione stipulationum /. 3, 18 
de divoriUs et repudiis D. 24, 2 
divorUo facto apud quem liberi morari Tel educari de- 

bent C 5, 24 
de doU mali et metus exceptione D, 44, 4 
de dolo malo D. 4, 3 C 2, 20 
de domesUcis et protectoribus C 12, 17 



DOMESTICIS 



VI 



FILIO 



de adsessoribuB et domesUd* et eancellaniB iudicum 

a 1, 51 

de adquirendo rerum dominio D. 41» 1 

de donaUonibus /» 2, 7 D. 39, 5 C, 8, 53 

de donaUonibus ante nuptias yel propter nupti^ et 

spousaliciia C 5, 3 
de donaUonibus inter yirum et uzorem D» 24, 1 
de donaUonibus inter Tirum et uxorem et a parentibus 

in liberos factis et de ratibabitione C, 5, 16 
de donaUonibus quae sub modo rel condicione yel ex 

certo tempore conficiuntur C 8, 54 
de mortis causa donaUonibtis D, 39, 6 C 8, 56 
de fundo dotaU D, 23, 5 C 5, 23 
de pactis dotaUbus D. 23, 4 
de dote cauta et non numerata C. 5, 15 
de dote praelegata D. 33, 4 
de doUs collatione D, 37, 7 

de doUs promissione yel nuda pollicitatione C. 5, 11 
de iure doUum D. 23, 3 C. 5, 12 
de rebus dubiis D, 34, 5 
de duobus reis constituendis D, 45, 2 
de duobus reis stipulandi et promittendi /. 3, 16 C. 

8, 39 
de eyictionibus et duplae stipulatione D, 21, 2 

E. 

de edendo D, 2, tZ C. 2, 1 

de legibus et constitutionibus prinoipam et edicUs €. 

1, 14 
de Carboniano edicto D, 37, 10 (7. 6, 17 
de successorio edicto D, 38, 9 C. 6, 16 
de aedilicio edicto et redbibitione et quanti minoris 

D. 21, 1 
de edieto dxvi Hadriani tollendo et quemadmodum scrip- 

tus heres in possessionem mittatur C, 6, 33 
de effractoribus et ezpilatoribus D* 47, 18 
de optione yel eleeUone legata D. 33, 5 
de adoptionibus et emancvpaUonibus et aliis modis 

quibus potestas solyitur 17. 1, 7 
de emancipaUonibus liberorum C. 8, 48 
de emendaUone propinquorum C, 9, 15 
de emendaUone servorum C. 9, 14 
de emphyteuUco iure C, 4, 66 
de actionibus empU et yenditi D, 19, 1 C, 4, 49 
de empUone et yenditione J, 3, 23 
de contrahenda empUone et yenditione />. 18, 1 C. 4, 38 
de eo cui libertatis causa bona addicuntur /.3, 11 
de eo per quem factum erit quo minus quis in iudicio 

sistat i). 2, 10 
de eo qui pro tutore negotia gessit C 5, 45 
de eo qui pro tutore prove curatore negotia gessit D, 

27, 5 
de eo quod certo loco dari oportet D. 13, 4 
de metatis et epidemeUcis C» 12, 40 
de episcopaU audientia et de diyersis capitulis quae ad 

ius curamque et reyerentiam pontificalem pertinent 

a 1, 4 
de episcopis et olericis et orphanotrophis et brepho- 

b*ophis et xenodochis et asceteriis et monachis et 

priyilegio eorum et castrensi peculio et de redimen- 

dis captiyis et de nuptiis clericorum yetltis seu per- 

missis CX 1, 3 
de equestri dignitate C, 12, 31 
de erogaUone militaris annonae C, 12, 37 
de errore adyocatorum yel libellos seu preces conci- 

pientium C 2, 9 
de calculi errore C. 2, 5 
etiam ob chirographariam pecuniam pignus teneri C, 

8, 26 
eUam per procuratorem causam in integrum restitutio- 

nis agi posse C, 2, 48 
de evicUonibus C. 8, 44 
de evicUonibus et duplae stipulatione D, 21, 2 
etwt qui appellayerit in proyincia defendi D. 49, 11 
de eunucMs C. 4, 42 
ex delictis defanctorum in quantum heredes couyenian- 

tur a 4, 17 



de causis, ex quibus infamia alicui inrogatur C 2, 11 
ex quibus causis maiores yiginti quinque annis in in- 

tegrum restituuntur D. 4, 6 
de exacUonibus tributorum C, 10, 19 
de ezsecutoribus et' exactoribus C, 12, 60 
de excepUone rei iudicatae D, 44, 2 
de excepUone rei yenditae et traditae D. 21, 3 
de exeepUonibtis J, 4, 13 
de excepUonibus praescriptionibus et praeiudiciis D, 

44, l 
de excepUonibm siye praescriptionibus C. 8, 35 
de excoctione et translatione militarium annonarum C. 

12, 38 
de excmaiione yeteranorum C. 5, 65 
de excusationibus J, 1, 25 D, 27, 1 
de excusationibus artificum C. 10, 66 
de exeusaUonibus et temporibus earum C. 5, 62 
de excusationibus munerum C. 10, 48 
de exercitoria actione D. 14, 1 
de exercitoria et institoria aotione C, 4, 25 
de liberis et postumis heredibus instituendis yel ex- 

heredandis D. 28, 2 
de exheredaUone liberorum /. 2, 13 
de liberis praeteritis yel exheredatis C. 6, 28 
de tabulis exhibendis D, 43, 5 C 8, 7 
de exhibendis yel transmittendis reis C. 9, 3 
ad exhxbendum D. 10, 4 C, 3, 42 
de expensis publicorum ludorum C. 11, 42 
expilatae hereditatls Z^. 47, 19 
de crimine expilatae hereditatis C, 9, 32 
de exsecuUone rei iudicatae C. 7, 53 
de exsecutoribus et exactoribus C, 12, 60 
de extraerdinariis cognitionibus et si iudex litem suam 

fecisse dicetur D, 50, 13 
de extraordinariis criminibus D. 47, 11 

p. 

de lege Fabia de plaglariis D, 48, 15 

ad legem Fabiam C. 9, 20 

de fabrieensibus C. 11, 10 

de lege Falddia J. 2, 22 

ad legem Falcidiam D. 35, 2 C. 6, 50 

de falsa causa adiecta legato yel fideicommisso C. 6, 44 

de faUa moneta C, 9, 24 

ad legem Gomeliam de falsis C. 9, 22 

de lege Oornelia de falks et de senatus consulto Libo- 

niano D, 48, 10 
famiUae erciscundae D, 10, 2 C, 3, 36 
de famosis libellis C. 9, 36 
de nautico fenore D, 22, 2 C, 4, 33 
de ferus C. 3, 12 ' 

de feriis et dilationibus et diyersis temporibus 1?. 2, 12 
de summa trinitate et fide catholica et ut nemo de ea 

publice contendere audeat C 1, 1 
de fide et iure hastae fiscalis et de adiectionibus C. 

10, 3 
de fide instrumeutorum et amissione eorum D, 22, 4 
de fide instrumentorum et amissione eorum et antapo- 

chis faciendis et de his quae sine scriptura fieri 

possunt C, 4, 21 
de fideicommissaria hereditatis petitione D, 5, 6 
de fideicommissariis hereditatibus J, 2, 23 
de fideieommissariis libertatibus D. 40, 5 C 7, 4 
de fideicommissis C, 6, 42 
de lcgatis et fideieommissis D, 30. 31. 32 
de fideiussoribtis J. 3, 20 

de fideiussoribus et mandatoribus D. 46, 1 C. S, 40 
de fideiussoribus et nominatoribus et heredibus tuto- 

rum et curatorum D. 27, 7 
de fideiussoribtis minorum C. 2, 23 
de fideiussoribm tutorum seu curatorum C. 5, 57 
de fiduciaria tutela /. 1, 19 
de fiUis familias et quemadmodum pro his pater tenea- 

tur C. 10, 62 
de fiUis ofdcialium militarium qui in bello moriuntur 

C. 12, 47 
de filio familias minore C. 2, 22 



FimUM 



VII 



INGENUIS 



finium regundorum D. 10, 1 C. 3, 39 

de fiscalibus usuris C. 10, 8 

de adTocatis fisGi C. 2, 8 

de iure fisci D, 49, 14 C. 10, 1 

de privilegio fisci C 7, 73 

de fluminibus ne quid in flumine publico ripave eius 

fiat, quo peius navigetur J), 43, 12 
de fonte D, 43, 22 

de formulis et impetratione actionum sublatis C 2, 57 
de iurisdictione omniura iudicum et de foro competenti 

C. 3, 13 
de usuris et frucUbus et causis et omnibus accessionibus 

et mora D, 22, 1 
de fructibus et litis expensis C. 7, 51 
de frumento Alexandrino C 11, 28 
de frumento urbis Constantinopolitanae C, 11, 24 
de lege Fufia Caninia sublata /. l, 7 C 7, 3 
de fugitivis D. 11, 4 
de fugitivis colonis patrimonialibus et emphyteuticis et 

saltuensibug C, 11, 64 
de fugitivis servis et libertis mancipiisque civitatum 

artificibus et ad diversa opera deputatis et ad rem 

privatam vel dominicam pertinentibus C 6, 1 
de fundis et saltibus rei dominicae C, 11, 67 
de fundis limitotrophis et terris et paludibus et pascuis 

limitaneis vel castellorum C, 11, 60 
de fundis patriraonialibus et saltuensibus et empbyteu- 

ticis et eorum conductoribus C, 11, 62 
de fundis rei privatae et saltibns divinae domua C, 

11, 66 
de fundo dotali D, 23, 5 C, 5, 23 
de furibus balneariis D, 47, 17 
furti adversus nautas caupones stabularios D. 47, 5 
de furUs D, 47, 2 
de furUs et de servo corrupto C. 6, 2 

G. 

de generali abolitione C, 9, 43 

de gladiatoribus penitus toUendis C, 11, 44 

de glande legenda D, 43, 28 

de gradibu^ cognationis /. 3, 6 

de gradibus et adfinibus et nominibus corum i>. 38, 10 

de grege dominico C, 11, 76 

H. 

de usu et habitatione J, 2, 5 27. 7, 8 

de usu fructu et habitaUone et ministerio servorum C, 

3, 33 
de haereUcis et Kanichaeis et Samaritis C 1, 5 
de heredibus instituendis «71 2, 14 i>. 28, 5 
de heredibus instituendis et quae personae heredis in- 

stitai non possunt C, 6, 24 
de heredibus tutorum C. 5, 54 
de actionibus hereditariis C, 4, 16 
de hereditate vel actione vendita D, 18, 4 C. 4, 39 
de hereditatibus decurionum naviciilariorum cohorta- 

lium militum et fabricensium C, 6, 62 
de hereditaUbus quae ab intestato deferuntur /. 3, 1 
de petitione hereditatis C, 3, 31 
de hereditaUs petitione D. 5, 3 
de fideicommissaria hereditatis petitione D, 5, 6 
de possessoria hereditaUs petitione D. 5, 5 
de heredum qualitate et difPerentia /. 2, 19 
de his per quos agere possumus /. 4, 10 
de his quae ex publica coUatione illata sunt non usur- 

pandis C, 10, 75 
de his quae in testamento delentur inducuntur vel in- 

scribuntur D. 28, 4 
de his quae poenae causa relinquuntur D. 34, 6 
de his quae poenae nomine in testamento vel codicillis 

relinquuntur C. 6, 41 
de his quae pro non scriptis habentur D, 34, 8 
de his quae sub modo legata vel fideicommissa relin- 

quuntur C. 6, 45 
de his quae vi metusve causa gesta sunt C. 2, 19 
de his quae ut indignis auferuntur D. 34« 9 



[de his qui a non domino manumissi sunt C, 7, 10] 
de his qui a principe vacationem accepeiunt C, 10, 45 
de his qui accusare non possunt C. 9, 1 
de his qui ad ecclesias confugiunt vel ibi exolamant 

C. 1, 12 
de his qui ad statuas confugiunt C, 1, 25 
de his qui ante apertas tabulas hereditates transmittunt 

C. 6, 52 
de his quibtts ut indignis auferuntur et ad senatuscon- 

sultum Silanianum C. 6, 35 
de his qui effuderint vel deiecerint D. 9, 3 
de his qui ex offieio quod administraverunt conveniun- 

tur C. 11, 39 
de his qui ex publicis rationibus mutuam pecuniam 

acceperunt C. 10, 6 
de his qui in ecclesiis manumittuntur C. 1, 13 
de his qui in exilium dati vel ordine moti sunt C. 

10, 61 
de his qui in priorum creditorum locum succedunt C 

8, 18 
de his qui latrones vel in aliia criminibus reos ooculta* 

verint C. 9, 39 
de his qoi non impletis stipendiis Bacramento soluti 

sunt C. 10, 55 
de his qui notantur infamia D. 3, 2 
de his qui numero liberorum vel paupertate excusa- 

tionem meruerunt C. 10, 52 
de his qui parentes vel liberos occiderunt C 9, 17 
de his qui per metum iudicis uon appellaverunt C, 7, 67 
de his qui potentiorum nomine titulos praediis adiiguut 

vel eorum nomina in lite praetendunt C. 2, 14 
de his qui se deferunt C. 10, 13 
de his qui sibi adscribunt in testamento C. 9, 23 
de his qui sponte munera susceperunt C. 10, 44 
de his qui sui vel alieni iuria sunt J. 1, 8 i>. 1, 6 
de his qui Teniam aetatifi impetraverunt C. 2, 44 
de homine libero exhibendo D, 43, 29 
de liberis exhibendis seu de diicendis et de homine 

libero exhibendo C. 8, 8 
de statu hominum D. 1, 5 
de honoratorum vehiculis C. 11, 20 
de honoribus et muneribus non continuandis inter pa- 

trem et filium et de interTallis C 10, 41 
de pignoribus et hypothecis et qualiter ea contrahantur 

et de paotis eorum D. 20, 1 



de lege Ehodia de iaetu D. 14, 2 

de iuris et facti ignorantia D. 22, 6 C. 1, 18 

de iis per quos agere possumus J, 4, 10 

de iis qui sui Tel alieni iuris sunt /. 1, 8 D. l^ ^ 

de immunitate nemini concedenda C. 10, 25 

de iure immunitaUs C. 50, 6 

de tmpensis in res dotales faotis D. 25, 1 

de imponenda lucrativis descriptione C. 10, 36 

de impuberum et aliis substitutionibus C. 6, 26 

de incendio ruina naufragio rate naTe expugnata D. 

47, 9 
de incerUs personis C. 6, 48 
de incestis et inutilibus nuptiis C. 5, 5 
ad municipalem et de incoUs D. 50, 1 
de incoUs et ubi quis domioilium habere videtur et de 

his qui studiorum oausa in aHa civitate degunt C, 

10, 40 
de condictione indebiU D. 12, 6 C. 4, 5 
de indicta Tiduitate ot de lege lulia Miscella toUenda 

C. 6, 40 
de indieUontbus C. 10, 17 
de in diem addictione D. 18, 2 
de praescriptis Terbis et mfactum actionibus D, 19,5 
de infamibus C. 10, 59 
de infanUbus expositis liberis et serTis et de his qui 

sanguinolentos emptos vel nutriendos acceperunt C. 

8, 51 
de inftrmandis poenis caeUbatus et orbitatis et de deei' 

mariiB sublatis C. 8, 57 
de ingenuis /. 1, 4 



mGENms 



vm 



LBGlTIliA 



de ingenuis maiiumissis C. 7, 14 

de ingraiis liberis C, 8, 49 

de in integram restitutione minorum yiginti quinque 

anni» C. 2, 21 
in integrum restitutione postulata ne quid novi fiat C. 

2, 49 
de in integrum restitutionibus D. 4» 1 
iniuncU muneris sumptus ad omnes collegas pertinere 

C. 11, 38 
de iniuriis J. 4, 4 C 9, 35 
de iniuriis et famosis Ubellis D, 47, 10 
de iniusto rupto irrito facto testamento D. 28, 3 
de in ius vocando D. 2, 4 C 2, 2 
in ius Yocati ut eant aut satis yel cautum dent D. 2, 6 
de in litem dando tutore vel curatore C 5, 44 
de in litem iurando 1?. 12, 3 C 5, 53 
de inofficiosis donationibus C 3, 29 
de inofficiosis dotibus C 3, 30 
de inofficioso testamento J. 2, 18 D. 5, 2 C 3, 28 
in quibus causis cessat longi temporis praescriptio C, 

7, 34 
in quibus causis coloni censiti dominos accusare pos^ 

sunt C. 11, 50 
in quibus causis in integrum restitutio necessaria non 

est C. 2, 40 
in quibus causis militantea fori praescriptione uti non 

possunt C. 3, 25 
in quibus causis pignus rel hypotheca tacite contrahi- 

tur D. 20, 2 C. 8, 14 
in quibus causis tutorem habenti ttttor vel curator darl 

potest C. 5, 36 
de in rem verso D. 15, 3 

de inspiciendo ventre custodiendoque partu D. 25, 4 
de insUtoria actione D. 14, 3 
de insUtoria et exercitoria actione C. 4, 25 
de insUtuUonibus vel substitutionibus seu restitutioni- 

bus sub condicione factis C. 6, 25 
de insiructo yel instrumento legato D. 33, 7 
de fide instrumentorum et amissione eorum D. 22, 4 

C. 4, 21 
inter alios acta yel iudicata aliis non nocere C, 7, 60 
de interdicUs /. 4, 15 C 8, 1 
de interdictis et relegutis et deportatis D. 48, 22 
de inlerdietis siye extraordiniariis actionibus quae pro 

his competunt D. 43, 1 
de interdieto matrimonio inter pupillam et tutorem seu 

curatorem filiosque eorum C. 5, 6 
de re iudicata et de effectu sententiarum et de inter- 

locuUonibus D. 42, 1 
de sententiis et intertocuUonibus omnixm. iudicum C. 7, 45 
de interrogaUonibtis in iure faciendis et interrogatoriis 

actionibus D. li, 1 
de inuUlibus stipulationibus /.3, 19 C. 8, 38 
de irenarchis C. 10, 77 
de itinere actuque priyato D. 43, 19 
de ludaeis et caelicolis C 1, 9 
iudicatum solyi D. 46, 7 
de iudieiis C. 3, 1 
de iudiciis et ubi quisque agere vel conveniri debeat 

D. 5, 1 
de lege luUa ambitus D, 48, 14 
de lege luUa de annona D. 48, 12 
de indicta viduitate et de lege luUa Miscella tollenda 

C. 6, 40 
de lege luUa repetundarum D. 48, 11 
ad legem luliam de adulteriis coercendis D. 48, 5 
ad legem luliam de adulteriis et de stupro C. 9, 9 
ad legem luliam de ambitu C 9, 26 
ad legem luHam de vi privata D. 48, 7 
ad legem luliam de vi publica D. 48, 6 
ad legem luHam de vi publica seu privata C. 9, 12 
ad legem luHam maiestatis D. 48, 4 C 9, 8 
ad legem luliam peculatus et de sacrilegis et de resi- 

duis D. 48, 13 
ad legem luUam repetundarum C. 9, 27 
de iure aureorum anulorum D. 40, 10 
de iure aureorum anulorum et de nataUbus restituen- 

dis C. 6, 8 



de iure codicillorum D. 29, 7 

de iure deliberandi D, 28, 8 

de iure deliberandi et de adeunda vel adquirenda here- 

ditate C. 6, 30 
de iure dominii impetrando C, 8, 33 
de iure dotium D. 23, 3 C. 5, 12 
de emphjteutico iure C. 4, 66 
de iure fisci D. 49, 14 C. 10, 1 
de iure immunitatis D. 50, 6 
de rebus creditis et de iureiurando C. 4« 1 
de iureiurando propter calumniam dando C. 2, 58 ^ 
de iureiurando sive voluntario sive necessario sive iu- 

dicxali Z?. 12, 2 
de iure liberorum C. 8, 58 
de iure naturaU et gentium et civili J. 1, 2 
de iure patronatus D. 37, 14 
de bonis libertorum et de iure patronatus C, 6» 4 
de iure personaram J. t, Z 
de iure rei publicae C. 11, 30 
de officio iuridici D. 1, 20 
de officio iuridiei Alexandriae C. 1, 57 
de iurisdicUone D. 2, 1 
de iurisdictione omnium iudicum et de foro competenti 

C. 3, 13 
de iuris et faoti ignorantia D. 22, 6 C 1, 8 
de iusUUa et iure /. 1, 1 J9. 1, 1 

L. 

de Latina Ubertate toUenda et per certos modos in 

civitatem B.omanam transfusa C. 7, 6 
de legationibus D, 50, 7 C. 10, 65 
de legatis J. 2, 20 C. 6, 37 
de legatis et fideicommissis D. 30. 31. 32 
communia de legaUs et fideioommissis C. 6, 43 
de legaUs praestandis contra tabulas bonorum posies- 

sione petita D. 37, 5 
de lege AquiUa J. 4, 3 C. 3, 35 
de lege commissoria D. 18, 3 

de lege commissoria in pignoribus rescindenda C. 8, 34] 
e lege CorneUa de falsis et de senatus consulto Libo- 
niano D. 48, 10 
de lege Fabia de plagiariis D. 48, 15 
de l^e Falcidia /. 2, 22 
de lege f*ufia Caninia sublata J, 1, 7 
de lege Fufia Caninia toUenda C. 7, 3 
de lege lulia ambitus D. 48, 14 
de lege lulia de annona D. 48, 12 
de indicta viduitate et de lege lulia MisceUa tollenda 

a 6, 40 
de lege lulia repetundarum D. 48, 11 
de lege Pompeia de parricidus D. 48, 9 
de lege Rhodia de iactu D. 14, 2 
ad legem AquUiam D. 9, 2 
ad legem Comeliam de falsis C. 9, 22 
ad legem Comeliam de sicariis C. 9, 16 
ad legem Corneliam de sicariis et veneficis D. 48, 8 
ad legem Fabiam C. 9, 20 
ad legem Faloidiam D. 35, 2 C. 6, 50 
ad legem luUam de adulteriia coercendis D. 48, 5 
ad legem luUam de adulteriis et de stupro C. 9, 9 
ad legem luliam de ambitu C. 9, 26 
ad l^em luliam de vi privata D. 48, 7 
ad legem luUam de vi pubUca D. 48, 6 
ad legem luliam de vi pubUca seu privata C. 9, 12 
ad legem luUam maiestatis D. 48, 4 C 9, 8 
ad legem luliam peculatus et de sacrilegis et de resi^ 

duis D. 48, 13 
ad legem luUam repetundarum C. 9, 27 
ad legem ViselUam C. 9, 21 
de legibus et constitutionibus principum et edictis C. 

1, 14 
de legibus senatusque eonsultis et longa consuetudino 

D. 1, 3 
de legiUma adgnatorum successione /. 3, 2 
de legiUma adgnatorum tutela /. 1, 15 
de legiUma parentium tutela /. 1, 18 
de legiUma patronorum tutela /. i^ 17 



s 



LEGrriMA 



IX 



N£ 



de iegitima tutela C, 5, 30 

unde legitimi et unde cognatl C 6, 15 

unde legiUmi D. 38, 7 

de legitimis heredibus C. 6, 5S 

de legiUinis tutoribus D. 26, 4 

de libelHs dimissoriis qui apostoli dicuntur D. 49, 6 

de liberali causa D, 40, 12 C 7, 16 

de UberaUone legata D» 34, 3 

unde HbeH C. 6, 14 

si tabulae testamecti nuUae extabunt unde Uberi D. 

38, 6 
de Uberis et postumis beredibus instituendis vel exbere- 

dandis D. 28, 2 
de Uberis exbibendis item ducendis D, 43, 30 
de Uberis exhibendis seu de ducendis et de bomine libero 

exhibendo C. 8, 8 
de Uberis praeteritis vel exberedatis C 6, 28 
de agnoscendis et alendis Uberis vel parentibus vel 

patronis vel libertis D, 25, 3 
de UberUnis /. 1, 5 C 10, 58 
de Ubertis et eorum liberis C. 6, 7 
de Ubertis universitatum D. 38, 3 
de lege Comelia de falsis et de senatus consulto Libo- 

niano D. 48, 10 
de UUgiosis D, 44, 4 C, 8, 36 
de UUs contestatione C 3, 9 
de Utorum et itinerum custodia C. 12, 44 
de Utterarum obligatione J. 3, 21 
loeaU conducti D, 19, 2 
de locatione et conductione /. 3, 24 
de locatione praediorum civilium vel fiscalium sive tem- 

plorum sive rei privatae vel dominicae C 11, 71 
de locato et conducto C 4, 65 
de locis et itineribus publicis D. 43, 7 
de loco publico fruendo D, 43, 9 
de legibus senatusque consultis et longa consuetudine 

/>. 1, 3 
quae sit longa consuetudo C, B, 52 
de longi temporis praescriptione quae pro libertate et 

non adversus libertatem opponitur C 7, 22 
de lueris advocatorum et concussionibus ofticiorum sive 

apparitorum C, 12, 61 
de luiUone pignoris C. 8, 30 

M. 

de SC. Maeedoniano D. 14, 6 

ad SC. Macedonianum C, 4, 28 

de magistratibus conveniendis D. 27, 8 C. 5, 75 

de magistratibus municipalibus C. 1, 56 

de officio magistri militum C 1, 29 

de officio magistri officiorum C 1, 31 

de magistris scriniorum C. 12, 9 

de maiuma 6*. 11, 46 

de maleficis et mathematicis et ceteris similibus C. 

9, 18 
de mancipiis et colonis patriniouialium et saltuensium 

et empbyteuticorum fundorum C 11, 63 
de mandaUs principum C. l, 15 
mandatt vel contra J?. 17, 1 C. 4, 35 
de mandato J. 3, 26 
de manmnissionibus D. 40, 1 
communia de manumissio?iibus C. 7, 15 
de manumissionibus quae servis ad universitatem per- 

tinentibus imponuntur D. 40, 3 
de manumissis testamento D. 40, 4 
de manumissis vindicta D. 40, 2 
de maleficis et mathemaUcis et ceteris similibus C. 

9, 18 
de professoribus et medicis C, 10, 53 
de mendicantibus validis C, 11, 26 
si mensor falsum modum dixerit D, 11, 6 
de mensoribus C, 12, 27 
de commerciis et mercalorlhus C 4, 63 
de metaUariis et metalUs et procuratoribus metallorum 

C. 11, 7 
de metatis et epidemeticis C 12, 40 
de mp.tr opoU Beryto C. U, 22 



de migrando D, 43, 32 

de miUtari testamento /. 2, 11 D. 29, 1 

de miUtari veste C. 12, 39 

de castrensianis et ministeriayiis C. 12, 25 

de minoribus viginti quinque annis D, 4, 4 

de modo multarum quae ab iudicibus infliguntur C. 

1, 54 
de monopoUis et de conventu negotiatorum iUicito vel 
« artificum ergolaborumque nec non balneatorum pro- 

hibitis illicitisque pactionibus 67. 4, 59 
de usuris et fructibus et causis et omnibus accessioni- 

bus et mora D, 22, 1 
de mortis causa donationibus et capionibus D. 39, 6 
de mortis causa donationibus C, 8, 56 
de mortuo inferendo et sepulchro aediflcando D. 11,8 
de muUeribus in quo loco munera sexui congruentia 

et honores agnoscant C. 10, 64 
de muUe7*ibus quae servis propriis se iunxerunt C. 9, 1 1 
ut nemini liceat in coemptioue specierum se excusare 

et de munere sitoniae C. 10, 28 
de mu?ieribus et bonoribus D, 50, 4 
de honoribus et muneribus non continuandis inter pa- 

treni et filium et de intervallis C, 10, 41 
de muneribtis patrimoniorum C 10, 42 
de municipibus et originariia C 10, 39 
de murilegulis et gynaeciariis et procuratoribus gynaecii 

et de monetariis et bastagariis C, 11, 8 
de mutaUone nominis C, 9, 25 

N. 

de nataUbus restituendis D, 40, 11 

de iure aureOrum anulorum et de nataUhus restituendis 

C. 6, 8 
de naturaUbus liberis et matribus eorum et ex quibus 

causis iusti efficiuntur C, 5, 27 
de naufragiis C, 11, 6 
de navibus non excusandis C. 11, 4 
de naviculariis seu naucleris publicas species transpor- 

tantibus C. 11, 2 
nautae caupones stabularii ut recepta restituant /^. 4, 9 
furti adversus nautas caupones stabularios D. 47, 5 
de nauUco fenore D, 22, 2 C. 4, 33 
de nauUs Tiberinis C. 11, 27 
de necessariis et servis heredibus instituendis vel sub- 

stituendis C, 6, 27 
ne Ohristianum mancipium haereticus vel paganus vel 
ludaeus habeat vel possideat vel circumcidat C 1, 10 
iie comitibus rei militaris vel tribunis lavacra praesten- 

tur C, 1, 47 
ne de statu defunctorum post quinquennium quaeratur 

D. 40, 15 C. 7, 21 
ne jddeiussores vel mandatores dotium dentur C 5, 20 
ne filius pro patre vel pater pro tilio emancipato vel 

libertus pro patrono conveniatur C. 4, 13 
ne fiscns rem quam vendidit evincat C. 10, 5 
ne fiseus vel res publica procurationem alicui patrocinii 

causa in lite praestet C 2, 17 
negotiatores ne militent C, 12, 34 
de negoUis gestis />. 3, 5 C 2, 18 
ne liceat in una eademque causa tertio provocare vel 

post duas sententias iudicum quas definitio prae- 

fectorum roboraverit eas retractare C. 7, 70 
ne liceat potentioribus patrocinium litigantibus prae- 

stare vel actiones in se transferre C. 2, 13 
nemini licere signum salvatoris Christi vel in siliee vel 

in marmore aut sculpere aut pingere C 1, 8 
ne operae a collatoribus exigantur C. 10, 24 
ne pro dote mulieri bona mariti addicantur C, 5, 22 
ne quid in flumine publico fiat, quo aliter aqua fluat, 

atque uti priori aestate fluxit D. 43, 13 
ne quid in loco publico vel itinere flat D, 53, 8 
ne quld in loco sacro flat D. 43, 6 
ne quid oneri publico imponatur C, 11, 5 
ne quis eum qui in ius vocabitur vi eximat D. 2, 7 
ne quis in sua causa iudicet vel ius sibi dicat C 3, 5 
«e quis Uber invitus actum rei publicae gerere cogatur 

C. U, 37 



m 



X 



FOSSESSIONS 



ne rei dominicae yel templorum Tindicatio temponA ex- 

ceptione submoyeatur C, 7, 38 
ne rei militaris comitibus yel tribunis layacra praesten- 

tur a 1, 47 
[ne rustieani ad ullum obsequium devocentur C. 1 1, 55] 
ne sanctum baptisma iteretur C 1, 6 
ne sine iussu principis certis iudicibus liceat confiscare 

a 9, 48 
ne tutor Tel curator vectigal conducat (7. 5, 41 
ne vis fiat ei qui in possessionem missus erit V. 43, 4 
ne uxor pro marito yel maritus pro uxore vel mater 

pro filio conveniatur C. 4, 12 
nihil innovari appellatione intcrposita D. 49, 7 
de Nili aggeribus non rumpendis C 9, 38 
non licere metrocomiae babitatoribus loca sua ad extra- 

neum transferre C 11, 56 
de non numerata pecunia C. 4, 30 
de novaUonibus et delegationibus D, 46, 2 C 8, 41 
[de novi operis nuntiatione C 8, 10, 14] 
de noxaUbm actionibus /. 4, 8 1?. 9, 4 0. 3, 41 ^ 
de nudo ex iure Quiritium tollendo C 7, 25 
nulli licere in frenis et equestribus sellis et in balteis 

margaritas et smaragdos et hyacinthos aptare et de 

artificibus palatinis C. It, 12 
de numerariis actuariis et cbartulariis et adiutoribus 

scriniariis et exceptoribus sedis excelsae oeterorum- 

que iudicum tam civilium quam militarium C» 12, 49 
de nundinis D. 50, 11 C 4, 60 
de ritu nupHarum Z>. 23, 2 
de nupUis J. 1, 10 C. 5, 4 

0. 

de oblaUone votorum C. 12, 48 

de obUgaUonibus J. 3, 13 

de obHgaUonibus et actionibus D, 44, 7 C 4, 10 

de obUgaUonibus quae ex delicto nascuntur /. 4, 1 

de obUgaUonibm quae quasi ex delicto nascuntur /, 4, 5 

de obUgaUonibus quasi ex contractu /. 3, 27 

de obsequiis parentibus et patronis praestandis i>. 37, 15 

de obsequiis patronis praestandis C. 6, 6 

de officio adsessorum D. 1, 22 

de officio civilium iudicum C. 1, 45 

de officio comitis Orientis C, 1, 36 

de officio comitis rerum privatarum C. 1, 33 

de officio comitis sacrarum largitionum C. 1, 32 

[de officio comitis sacri palatii C. 1, 34] 

de officio comitis sacri patrimonii C. 1, 34 

de offido consulis D. 1, 10 

de officio diversorum iudicum C. 1, 48 

de offido eius cui mandata est iurisdictio D. 1, 21 

de officio eius qui vicem alicuius iudiois obtinet C. 

3, 50 
de offido iudicis /. 4, 17 
de officio iudicum militarium C. i, 46 
de offido iuridici D. 1, 20 
de offido iuridioi Alexandriae C. 1, 57 
de offido magistri militum C 1, 29 
de offido magistri officiorum C. 1, 31 
de offido praefecti annonae C. l^ 44 
de offido praefecti Augustalis 1?. 1, 17 C 1, 37 
de offido praefecti praetorio D, 1, 11 
de offido praefecti praetorio Africae et de omni eius- 

dem dioeceseos statu C. 1, 27 
de officio praefecti vigilum !>. 1, 15 (7. 1, 43 
de officio praefecti urbis />. 1, 12 C 1, 28 
de officio praefectorum praetorio Orientis et lUyrici 

C. 1, 26 
de officio praesidis D. 1, 18 
de offido praetorum /?. 1, 14 C 1, 39 
de officio proconsulis et legati />. 1, 16 C 1, 35 
de officio procuratoris Caesaris vel rationalis D. 1, 19 
de offido quaestoris 1?. 1, 13 C 1, 30 
de offido rectoris provinciae C. 1, 40 
de offido vicarii C. 1, 38 
de omni agro deserto et quando steriles fertilibus im- 

ponuntur C. 11, 59 
de operibus publicis D. 50, 10 C. 8, 11 



de operis libertorum D. 38, 1 C. 6, 3 

de operis novi nuntiatione D. 39, 1 

[de novi operis nuntiatione C. 8, 10, 14] 

de operis servorum D. 7, 7 

de opUone vel electione legata D. 33, 5 

de ordine cognitionum C. 7, 19 

de ordine iudiciorum C, 3, 8 

de origine iuris et omnium magistratuum et succes- 

sione prudentum j9. 1, 2 
de SC. OrfiUano J. 3, 4 
ad SO. OrfiUanum C, 6, 57 
ad SC. Tertullianum et OrfiUanum D. 38, 17 

de pactis D. 2, 14 C. 2, 3 

de pacUs conventis tam super dote quam super dona* 

tione ante nuptias et paraphernis C. 5, 14 
de pacUs dotalibus D. 23, 4 
de pacUs inter emptorem et venditorem compositis D. 

18, 1 C. 4, 54 
de pactis pignorum et de oommissoria lege in pigno' 

ribus rescindenda C. 8, 34 
de paganis et sacrificiis et templis C, 1, 11 
de palaUis et domibus dominicis C. 11, 77 
de palaUnis sacrarum largitionum et rerum privatarum 

C. 12, 23 
de parfu pignoris et omni causa C. 8, 24 
de pascuis publicis vel privatis C. 11, 61 
de patria potestate J. 1, 9 C. 8, 46 
de patribus qui filios distraxerunt C. 4, 43 
de iure patronatus D. 37, 14 C. 6, 4 
de crimine peculatus C. 9, 28 
de pecuHo D, 15, 1 
de castrensi pecuUo D. 49, 17 
de pecuUo eius qui libertatem meruit C. 7, 23 
de pecuUo legato D. 83, 8 
de pecunia constituta D. 13, 5 
de constituta pecunia C. 4, 18 
de pedaneis iudicibus C. 3, 3 
de penu legata D. 33, 9 
de perfectissimatus dignitate C. 12, 32 
de periculo eorum qui pro magistratibus intervenerunt 

C. 11, 35 
de periculo et commodo rei venditae i>. 18, 6 C. 4, 48 
de periculo nominatorum C. 11, 34 
de periculo successorum parentis C. 10, 63 
de periculo tutorum et curatorum C. 5, 38 
de rerum permutaUone D. 19, 4 C. 4, 64 
de perpetuis et temporalibus actionibus et quae ad 

heredes et in heredes transeunt /. 4, 12 
per quas personas nobis adquiritur J. 2, 9 C. 4, 27 
per quas personas nobis obligatio adquiritur /. 3, 28 
de hereditatis peUtione D. 5, 3 
de peUUone hereditatis C. 3, 31 
de peUUonibus bonorum sublatis C. 10, 12 
de actione pigneratida C. 4, 24 
de pigneraUda actione vel contra D. 13, 7 
de pignorihus C. 8, 13 
de pignoribus et hypothecis et qualiter ea contrahantur 

et de pactis eorum 1). 20, 1 
de pisioribus C. 11, 16 
de lege Fabia de plagiariis D, 48, 15 
[ad legem Fabiam de plagiariis C. 9, 20] 
de plus petitionibus C. 3, 10 
plu^ valere quod agitur quam qnod simulate conoipitur 

C. 4, 22 
de poena iudicis qui male iudicavit vel eius qui iudi- 

cem vel adversarium corrumpere curavit C, 7, 49 
de poena temere litigantium J, 4, 16 
de poenis D. 48, 19 C. 9, 47 
poenis fiscalibus creditores praeferri C. 10, 7 
de polUdtationibus D. 50, 12 
de lege Pompeia de parricidiis D. 48, 9 
de ponderatoribus et auri illatione C. 10, 73 
de popularibus actionibus D, 47, 23 
de adquirenda et retinenda possessione C. 7, 32 
de adquirenda vel amittenda possessione D. 41, 3 



POSSESSORIA 



XI 



QUEMADMODUM 



de possessoria hereditatis petitione 17. 5, 5 

de captivis et de postUmimo et redemptis ab hostibus 

D, 49, 15 
de postlimimo ct de redemptis ab hostibus C. 8, 50 
de postulando D. 3, 1 C. 2, 6 
de postiimis heredibus instituendis vel exheredandis Tel 

praeteritis C 6, 29 
de poUoribus ad munera nominandis C 10, 67 
de praebendo salario C. 10, 37 
de praediis curialium sine decreto nou alienandis C, 

10, 34 
de praediis naviculariorum C. 11, 3 
de praediis tamiacis et de his qui ex colonis doniinicis 

aliisque liberae condicionis procreantur C, 11, 69 
de praediis vel aliis rebus minorum sine decreto non 

alienandis vel obligandis C. 5, 71 
de apparitoribus praefecti annonae C. 12, 58 
de oMcio praefecU annonae C. 1, 44 
de officio praefecU Augustalis /?. 1, 17 C. 1, 37 
de officio praefecU praetorio D. l, 11 
de officio praefecU praetorio Africae C. t, 27 
de officio praefecU vigilum i>. 1, 15 C. 1, 45 
de officio praefecti urbis 2>. l, 12 C. 1, 28 
dc praefecUs praetorio sive urbi et magistris militum 

in dignitatibus exaequandis C. 12, 4 
de officio praefect07*um praetorio Orientis et lUyriei 

C. 1, 26 
[de praepositis agentium in rebus C. 12, 20, 5] 
de praepositis labarum C. 12, 18 
de praeposilis sacri cubiculi et de omnibus oubicula- 

riis et privilegiis eorum C. 12, 5 
de praescriptione longi temporis decem vel viginti an- 

norum C. 7, 33 
de praescriptione triginta vcl quadraginta annorum 

C. 7, 39 
de cxceptionibus sivc praescriptionibus C, 8, 35 
de exceptionibus pracscripiionihus et praeiudiciis D, 

44, 1 
de rerum pcrmutatione et de praescripUs verbis actione 

C. 4, 64 
de praescripUs verbis et in factum actionibus D. 19, 5 
de officio praesidis D, l, 18 
de probationibus et praesumpUonibus D. 22, 3 
de praetoribus et honore praeturae et gleba et folli et 

septem solidorum functione sublata C. 12, 2 
de praetorio pignore et ut in actionibus etiam debi- 

torum missio praetorii pignoris procedat C. 8, 21 
de offlcio praetorum D. 1, 14 C. 1, 39 
de praevaricaUone D, 47, 15 
de diversis rescriptis et pragmaUds sanctionibus C. 

1, 23 
dc precario D, 43, 26 
de precario et de Salviano interdieto C. 8, 9 
de precibus imperatori offerendis et de quibus rebus 

supplicare liceat vel non C. 1, 19 
de primicerio et secundocerio et notariis C. 12, 7 
de primipilo C. 12, 62 
de principibus agentum in rebus C. 12, 21 
de prtvatis carceribus inhibendis C. 9, 5 
de privatis delictis D. 47, 1 

de privilegiis corporatorum urbis Komae C. 11, 15 
de privilegiis domus Augustae vel rei privatae et qua- 

rum collationum excusationem habent C. 11, 75 
de privilegiis eorum qui in sacro palatio militant C. 

12, 28 
de privilegiis scholarum C. 12, 29 
de privilegiis urbis Oonstantinopolitanae C. 11, 21 
de privilegio dotis C. 7, 74 
de privilegio fisoi C. 7, 73 
de probaUonibus C. 4, 19 
de probaUonibus et praesumptionibus D. 22, 3 
de apparitoribus proconsulis et legati C. 12, 55 
de oMcio proconsulis et legati i^. 1, 16 C. 1, 35 
de procuratoribus C. 2, 12 
de procuratoribtis et defensoribus D, 3, B 
pro derelicto D, 41, 7 
pro donato />. 41, 6 
pro dote /7. 41, 9 



pro emptore /?. 41, 4 

pro herede vol pro possessore D, 41, 5 

pro legato 1?. 41, 8 

pro quibus causis servi praemium accipiunt libertatem 
C. 7, 13 

pro socio D, 17, 2 C, 4, 37 

[pro soluto D. 41, 4] 

pro suo D. 41, 10 

de professoribus et medicis C. 10, 53 

de professoribus qui in urbe Constantinopolitana do- 
centes ex lege merucrint comitivam C. 12, 15 

comminationes epistulas programmata subscriptiones 
auctoritatem rei iudicatae non habere C. 7, 67 

de prohibita sequestratione pecuniae C. 4, 4 

de domesticis et protectoribus C. 12, 17 

de proxeneUds D. 50, 14 

de proximis sacrorum scriniorum ceterisque qui in sa- 
cris scriniis militant C. 12, 19 

publieae laetitiae vel consulum nuntiatorcs vel insi- 
nuatores constitutionum et aliarum sacrarum vel 
iudicialium litterarum ex descriptione vel ab invitis 
ne quid accipiant immodicum C. 12, 63 

de publicanis ct vectigalibus et commissis D. 39, 4 

de Publiciana in rem aotione D. 6, 2 

de publicis iudiciis «/. 4, 18 i>. 48, 1 

de pupillari substitutione /. 2, 16 

Q. 

de quadrienfiii pracscriptione C. 7, 37 

de quadrimenstruis tam civilibus quam militaribus bre- 

vibus C. 1, 42 
quae in fraudem creditorum facta sunt, ut restituantur 

D. 42, 7 
quae res exportari non debeant C. 4, 41 
quae res pignori obligari possunt vel non et qualitei 

pignus contrahatur C. 8, 16 
quae res pignori vel hypothecae datae obligari non 

possunt D. 20, 3 
qtiae res venire non possunt et qui vendere vel emere 

vetantur C. 4, 40 
quae sententiae sine appellatione rescindantur D, 49, 8 
quae sit longa consuetudo C. 8, 52 
de quaesUonibus D. 48, 18 C. 9, 41 
de quaestoribus magistris officiorum comitibus sacrarum 

largitionum et rei privatae C. 12, 6 
de officio quaestoris D. 1, 13 

quando appellandum sit et intra quae tcmpora D. 49, 4 
quando civilis actio criminali praeiudicet et an utra- 

que ab eodem exerceri potest C. 9, 31 
quando curatores vel tutores esse desinant C. 5, 60 
quando de peoulio actio annaUs est D. 15, 2 
quando decreto opus non est C. 5, 72 
quando dies legati vel fideicommissi cedit C. 6, 53 
qitando dies legatorum vel fideicommissorum cedat I>.36,2 
quando dies usus fructus legati cedat D. 7, 3 
quando et quibus debetur quarta pars cx bonis decu- 

rionum et de modo distributionis eorum C. 10, 35 
quando ex facto tutoris vel curatoris minores agere 

vel conveniri possunt D. 26, 9 C. 5, 39 
quando fiscus vel privatus dcbitoris sui debitores exi- 

gere potest C. 4, 15 
quando imperator inter pupillos vel viduas vel misera- 

biles personas cognoscat et ne exhibeantur C, 3, 14 
quando libellus principl datus litis contestationem fa- 

ciat C, 1, 20 
quando liceat ab emptione discedere C. 4, 45 
quando liceat sine iudice ttnicuique vindicare se vel 

pttblicam devotionem C 3, 27 
quando mulier tutelae officio fungi potest C. 5, 35 
quando non petentium partes petentibus adcrescunt 

C. 6, 10 
quando provocare non est necesse C. 7, 64 
de aediLiclo edicto et redhibitione et quanU minoris D, 

21, 1 
quarum remm actio non datur D. 44, 5 
quemadmodum aperiantur testamenta et inspiciantur et 

desoribantur D. 29, 3 C. 6, 32 

B* 



QTJBMADMODTJM 



xn 



REPUDnS 



fuemadmodum civilia munera indicimtur C. 10, 43 

quemadmodum servitutes amittuntur D. 8, 6 

qui accusare non possunt C. 9, 1 

qui admitti ad bonorum possessionem possunt et intra 

quod tempus C. 6, 9 
qui aetate C, 5, 67 
qui aetate se excusant C. 10, 50 
qui bonis cedere possunt C. 7, 71 
quibus ad conductionem praediorum fiscalium accedere 

non lioet C. 11, 73 
quibus ad libertatem proclamare non licet J). 40, 13 
quibus ad libertatem proclamare non licet et de rebus 

eornm qui ad libertatem proclamare non prohibeu- 

tur C. 7, 18 
quibus alienare licet Tel non «/. 2, 8 
quibus ez cauais in possessionem eatur D. 42, 4 
quibus ex causis maiores in integrum restituuntur C. 

2, 53 
quibus modis ius potestatis solvitur J. 1, 12 
quibus modis obligatio toUitur /. 3, 29 
quibus modis pignus vel hypotheca solvitur D. 20, 6 
quibus modis re contrahitur obligatio /. 3, 14 
quibus modis testamenta infirmantur /. 2, 17 
quibus modis tutela finitur J. 1, 22 
quibus modis usus fructus vel usus amittitur D. 7, 4 
quibus muneribus excusantur ii qui post implctam mi- 

litiam vel advocationem per provincias suis com- 

modis vacantes commorantur et de privilegiis eorum 

C. 10, 56 
de quibus muneribus vel praestationibus nemini liceat 

se excusare C. 10, 49 
quibus non competit bonorum possessio D. 38, 13 
quibus non est permissum testamenta facere J, 2, 12 
quibus non obiciatur longi temporis praescriptio C. 

7, 35 
de quibus rebus ad eundem iudioem eatur D. 11, 2 
quibus res iudicata non nocet (7. 7, 56 
qui dare tutores vel curatores et qui dari possunt C. 

5, 34 

qui dari tutores testamento possunt /. 1, 14 

qui et adversus quos in integrum restitui non possunt 

C. 2, 41 
qui et a quibus manumissi liberi non fiunt et ad legem 

Aeliam Sentiam D. 40, 9 
qui et quibus ex c{.usis manumitterc non possunt «/.1,6 
qui ex quibus causis manumittere non possunt / 1, 6 
qui facere testamentum possunt vel non possunt C. 

6, 22 

qui legitimam peisonam in iudlciis habent vel uon 

C. 3, 6 
qui manumittere non possunt et ne in fraudem credi- 

torum manumittatur C. 7, 11 
qui militare possunt vel non et de servis ad mUitiam 

vel dignitatem adspirantibus et ut nemo duplici 

militia vel dignitate et militia simul utatur C. 

12, 33 
qui morbo C. 5, 68. 10, 51 
qui non possunt ad libertatem pervenire C. 7, 12 
qui numero liberorum se excusant C. 5, 66 
qui numero tutelarum C. 5, 69 
qui petant tutores vel curatores C. 5, 31 
qui petant tutores vel curatores et ubi petantur D. 

26, 6 
qui potiores in pignore habeantur C. 8, 17 
qui potiores in pignore vel hypotheca habeantur et de 

lus qui in priorum creditorum locum succedunt D. 

20, 4 
qui pro sua iurisdictione iudices dare darive possunt 

a 3, 4 
quis a quo appelletur D, 49, 3 
qui satisdare cogantur vel iurato promittant vel suae 

promissioni committantur D. 2, 8 
qui sine manumissione ad libertatem perveniunt D. 

40, 8 
quis ordo in possessionibus servetur D. 38, 15 
qui testamenta facere possunt et quemadmodum testa- 

menta £ant D. 28, 1 
qui testamento tutores dari possunt /. 1, 14 



quod cuiuscumque universitatis nomine vel contra eam 

agatur J5. 3, 4 
qiwd cum eo qui in aliena est potestate negotium 

gestum esse dicitur, vel de peculio seu quod iussu 

aut de in rem verso C. 4, 26 
quod cum eo qui in aUena potestate est negotium ges> 

tum esse dicitur / 4, 7 i>. 14, 5 
quod falso tutore auctore gestum esse dlcatur D. 27, 6 
quod iussu D, 15, 4 
quod legatorum D. 43, 3 
quod metus causa gestum erit D. 4, 2 
quod quisque iuris in alterum statucrit, ut ipse codem 

iure utatur I^. 2, 2 
quod vi aut clam D. 43, 24 
quomodo et quando iudex sententiam proferre debct 

praesentibus partibus vel una parte absente C. 

7, 43 
quo quisque ordine conveniatur C 11, 36 
quorum appellationes non recipiantur C. 7, 65 
quorum bonorum D. 43, 2 C, 8, 2 
quorum legatorum C. 8, 3 

R. 

de raptu virginum seu viduarum nec non sanctimonia- 

lium C. 9, 13 
ratam rem haberi et de ratihabitione D, 46, 8 
de raUodniis operam publicorum et de patribus civi- 

tatum C. 8, 12 
de oflficio procuratoris Gaesaris vel rationalis D. 1, 19 
de tutelae et raUonibns distrahendis et utili curationis 

causa actione D. 27, 3 
de rebus alienis non alicnandis et de prohibita reruni 

alienatione vel hypotheca C 4, 51 
de rebus auctoritatc iudicis possidendis seu vendundis 

D. 42, 5 
de rebm creditis et de iureiurando C 4, 1 
de rebus creditis si certum petetur et de condictione 

D. 12, l 
de rebus dubiis D. 34, 5 
de rebus eorum qui sub tutela vel cura sunt sine de- 

creto non alienandis vel supponendis D. 27, 9 
de rebus incorporalibus /. 2, 2 
de receptatoribus D. 47, 16 
de receptis C. 2, 55 
de recepUs qui arbitrium receperunt, ut sententiam 

dicant D. 4, 8 
de captivis et de postliminio et de redeinptis ab hosti- 

bus p. 49, 15 C. 8, 50 
de aedilicio edicto et redkibitione et quanti minoris 

D. 21, 1 
de regula Catoniana D. 34, 7 
de diversis regubs iuris antiqui D. 50, 17 
de re iudicata C. 7, 52 
de re iudicata et de cffectu sentcntiarum et de inter- 

locutionibus D. 42, 1 
de reis postulatis C. 10, 60 
de rei vindicatione D. 6, 1 C. 3, 32 
de rei uxoriae actione in ex stipulatu actionem trans- 

fusa et de natura dotibus praestita C. 5, 13 
de relaUonibus C. 7, 61 
de appellationibus et relaUonibus D. 49, 1 
de rell^osis et sumptibus funerum C. 3, 44 
de religiosis et sumptibus funerum et ut funus ducere 

liceat Z>. 11, 7 
rem alienam gerentibus non interdici rerum suarum 

alienatione C, 4, 53 
de re militari D. 49, 16 C, 12, 36 
de remissione pignoris C. 8, 25 
de remissionibus D. 43, 25 
rem pupilli vel adulescentis salvam fore D. 46, 6 
ad legem luliam repetundarum C, 9, 27 
de lege lulia repetundarum D. 48, 11 
de replicationibus J. 4, 14 
de repudianda bonorum possessione C. 6, 19 
de repudianda vel abstinenda hereditate C. 6, 31 
de divortiis et repudiis D. 24, 2 
de repudiis et iudicio de moribus sublato C. 5, 17 



KEPUTATIONIBUS 



XIII 



SI 



de reputaUonibus quae fiunt in iudicio In integrum 

restitutionis C. 2, 47 
de requirendis C 9, 40 

de requirendis rel absentibus damnandis D. 48, 17 
rerum amotarum C 5, 21 
de actione rerum amotarum D. 25, 2 
de rerum diTifiione et qualitate J. 2, 1 /?, 1, 8 
de rerum permutatione D. 19, 4 
de rerum permutatioue et de praescriptis verbis actione 

a 4, 64 
de rescindenda venditione C. 4, 44 
de reseindenda Tenditione et quando licet ab emptione 

discedere D. 18, 5 
de resHtuUone militum et eorum qui rei publicae causa 

afiierunt C. 2, 50 
de in integrum resUtuKonibus D. 4, 1 
de revocandis donationibus C. 8, 55 
de revocandis his quae per fraudem alienata sunt C. 

7, 75 
de lege Rhodia de iactu D. 14, 2 
de ripa munienda D. 43, 15 
de ritu nuptiarum D. 23, 2 
de rivis D. 43, 21 

s. 

de crimine sacrilegii C. 9, 29 

de sacrosanctis ecclesiis et de rebus et privilegiis ea- 

rum C. 1, 2 
de praebeudo salario C. 10, 37 
de safgamo hospitibus non praestando C 12, 41 
de Stdviano interdicto D. 43, 33 
de precario et Salviano interdicto C. 8, 9 
de satisdando C. 2, 56 

de satisdaUone tutorum et curatorum X 1, 24 
de saUsdaUonibus J. 4, 11 
de seeundis nuptiis C. 5, 9 
de sediUosis et de his qui plebem audent contra rem 

publicam colligere C. 9, 30 
de senatoribus ^. 1, 9 
de senatus consultis C. l, 16 
de successionlbus sublatis quae iiebant per bonorum vcn- 

ditionem et ex senatus consulto Claudiauo «/. 3, 12 
de senatus consulto Claudiano tollendo C. 7, 24 
de lege Cornelia de falsis et de senatus consulto Libo- 

niano D. 48, 10 
de senatus consulto Macedoniano D. 14, 6 
de senatus cousulto Orfitiano J. 3, 4 
de senatus consulto Silaniano et Claudiano quorum 

testamenta ne aperiantur D. 29, 5 
de senatus consulto Tertulliano /. 3, 3 
ad senatus consultum Macedonianum C. 4, 28 
ad senatus consultum Orfitianum C 6, 57 
de his quibus ut indignis auferuntur et ad senatus 

consultum Silanianum C. 6, 35 
ad senatus consultum Tertullianum et Orfitianum D. 

38, 17 
ad senatus consultum Tertullianum C. 6, 56 
ad senatus consultum Trebellianum D. 36, 1 C. 6, 49 
ad senatus consultum TurpilUanum et de abolitionibus 

criminum D, 48, 16 C. 9, 45 
ad senatus consultum Velleianum D. 16, 1 C. 4, 29 
senteniioM rescindl non posse C. 7, 50 
de sententiam passis et restituis D. 48, 23 C. 9, 51 
de sentenUa quae sine certa quantitate prolata est C. 

7, 46 
de sententiis adversus fiscum latis retractandis C. 10, 9 
de sentenUis et interlocutionibus omnium iudicum C. 

7, 45 
de senienUis ex periculo recitandis C, 7, 44 
de sententiis praefectorum praetorio C. 7, 42 
de sentenUis quae pro eo quod interest proferuntur 

C. 7, 47 
de separaUonibus D. 2, 6 
de sepulchro violato D. 47, 12 C. 9, 19 
[de servih' cognatione J. 3, 6, 10] 
de servis exportandis vel sl ita mancipium yenlerit ut 

manumittatur vel contra D. 18, 7 



de fugitivis servis et libertis mancipiisque civitatum 
artificibus et ad diversa opera deputatis et ad rem 
privatam vel dominicam pertinentibus C. 6, 1 
servis rei publicae manumittendia C. 7, 9 
servitute legata D. 33, 3 
servituUbus /. 2, 3 -D. 8, l 
servituUbus et de aqua C. 8, 34 
servituUbus praediorum rusticorum D. 8, 3 
servitutibus praediorum urbanorum D. 8, 2 
servo communi manumisso C, 7, 7 
servo corrupto D. 1 1, 3 
furtis et de sertfo corrupto C. 6, 2 
se7*vo pignori dato manumisso C. 7, 8 
adversus creditorem C. 2, 37 
adversus delictum suum C. 2, 34 
adversus donationem C. 2, 29 
adversus dotem C. 2, 33 
adversus fiscum C. 2, 36 
adversus Ubertatem C, 2, 30 
adversus rem iudicatam C. 2, 26 
adversus solutionem a debitore vel a se factam C, 
2, 32 

adversus transactionem vel divisionem minor restitui 
velit C. 2, 31 

adversus venditionem C, 2, 27 
adversus venditionem pignorum C, 2, 28 
adversus usucapionem C. 2, 35 
ager vectigalis id est emphyteuticarius petatur D. 6, 3 
aliena res pignori data sit C. 8, 15 
a non competenti iudice iudicatum esse dicatur C. 
7, 48 

antiquior creditor pignus vendiderit C. 8, 19 
a parente quis manumissus sit D. 37, 12 
legem Corneliam de sicariis C, 9, 16 
legem Corneliam de sicariis et veneflcis D. 48, 8 
certum petatur C. 4, 2 
communis res pignorata sit C. 8, 20 
contra ius utilitatemve publicam vel per mendacium 
fuerit aliquid postulatum vel impetratum C. 1, 22 
contra matris voluntatem tutor datus sit C. 5, 47 
cui plus, quam per legem Falcidiam licuerit, lega- 
tum esse dicetur D. 35, 3 

curiaUs relicta civitate rus habitare maluerit C. 
10, 38 

de momentaria possessione fuerit appellatum C. 7, 69 
dos constante matrimonio soluta fuerit C. 5, 19 
ex falsis Instrumentis vel testimoniis iudicatum erit 
C. 7, 58 

ex noxali causa agatur, quemadmodum cavetur D. 
2, 9 

ex pluribus tutoribus vel curatoribus omnes vel unus 
agere pro minore vel conveniri possunt C. 5, 40 
falsis adlegationibus excusatus sit C. 5, 63 
famiUa furtum fecisse dicetur D. 47, 6 
verborum significaUone D. 50, 16 
verborum et rerum significaUone C. 6, 38 
in oausa iudicati pignus captum sit C. 8, 22 
in communi eademque causa in integrum restitutio 
postuletur C. 2, 25 

in fraudem patroni alienatio facta cst C. 6, 5 
ingenuus esse dicetur D. 40, 14 
is qui testamento liber esse iussus erit post mortem 
domini ante aditam hereditatem subripuisse aut cor- 
rupisse quid dicetur D. 47, 4 
SC. Silaniano et Claudiano quorum testamenta ne 
aperiantur D. 29, 5 
decurionibus et silenUariis C. 12, 16 
liheraUtatis imperiaUs socius sine herede defecerit 
C. 10, 14 

Ubertus aut servus ad decurionatum adspiraverit C. 
10, 33 

maior factus ratum habuerit C. 2, 45 
maior factus sine decreto factam alienationem ratam 
habuerit C. 5, 74 

mancipium ita fuerit alienatum, ut manumittatur, vel 
contra C. 4, 57 

mancipium ita venierit, ne prostituatur C 4, 56 
mater indemnitatem promiserit C. 5, 46 



de 

de 

de 

de 

de 

de 

de 

de 

de 

de 

si 

si 

si 

si 

si 

si 

si 

si 

si 

st 
si 

si 
si 
si 
si 

si 

si 

ad 

ad 

si 

si 

si 

st 
si 

si 

si 
si 
si 

si 

si 

st 

si 

de 

de 

si 

si 

si 

si 
si 



de 

de 
si 

si 

si 
si 

si 

si 
si 



SI- 



XIV 



T£STAMENXIS 



si mensor falsuia.^bdimFdiferit D, IJ, 6 

f.v/' minor ab hefeditate ee absiireat C, 2, 96] 

si minor se maiorem dixerit vel maior probatus fuerit 

C. 2, 42 

si mulier yeutris nomine in possessione calumniae causa 

esse dicatar D, 25, 6 
sine censu vel reliquis fundum comparari non posse 

C. 4, 47 
de singulis rebus per fideicommissum relictis. D. 2, 24 
si non a competenti iudice iudicatum esse dicatur C 

7, 48 

4j nuptiae ex rescripto petantur C 5, 8 

si omissa sit causa testamenti C. 6, 39 

si pars hereditatis petatur D. 5, 4; 

si pendente appellatione mors interyenerit D, 49, 13 

a 7, 66 
si per vim vel alio modo absentis perturbata sit poa- 

sessio C. 8, 5 
si pignoris oonreationem numeratio secuta non est C, 

8, 32 

si pignus pignori datum sit C. 8, 2B 

si plures una sententia condemnati sunt C. 7, 55 

si post creationem quis decesserit C. 10, 70 

si propter inimicitias creatio facta sit C. 10, 68 

si propter publicas pensitationes venditio fuerit cele- 

brata C. 4, 46 
si quacumque praeditus potestate vej ad eum pertinen- 

tes ad suppositarum iuridictioni suae adspirare 

temptaverint nuptias C. 5, 7 
si quadrupes pauperiem fecisse dieitur J. 4, 9 I?. 9, 1 
si quid in fraudem patroni factum sit D. 38, 5 
si quis aliquem testari prohibuerit vel coegerit D, 29, 6 

a 6, 34 
si quis alteri vel sibi sub alterius nomine vel aliena 

pecunia emerit C» .4, 50 
si quis cautionibus in iudicio sistendi causa factis non 

obtemperaverit D. 2, 11 
si quis eam cuius tutor fuerit corruperit C 9, 10 
47* quis ignorans rem minoris esse sine decreto compa- 

ravit a 5, 73 * 
si quis imperatori maledixerit C. 9, 7 
si quis in ius vocatus non ierit sive quis eum voca- 

verit quem ex edicto non debuerit D. 2, 5 
si quis ius dicenti non obtemperaverit D. 2, 3 
si quis omissa causa testamenti ab intestato vel alio 

modo possideat hereditatem D. 29, 4 
si rector provinciae vel ad eum pertinentes sponsalicia 

dederint C 5, 2 
si reus vel accusator mortuus fuerit C. 9, 6 
si saepius in integrum restitutio postuletur C. 2, 43 
si secundo nupserit mulier, cui maritus usum fructum 

reliquerit C, 5, 10 
si servitus vindicetur vel ad alium pertinere negetur 

D. 8, 5 
si servus aut libertus ad decurionatum adspiravexit 

a 10, 33 
st servus exportandus veneat C 4, 55 
si servus se emi mandaverit C 4, 36 
si tabulae testamenti extabunt D, 37, 2* 
si tabulae testamenti nullae extabunt, unde liberi D, 

38, 6 
si tutor non gesserit C. 5, 55 
si tutor rei publicae causa aberit C, 5, 64 
si tutor vel curator intervenerit C. 2, 24 
si tutor vel curator magistratus creatus appellaverit 

D. 49, 10 
si vendito pignore agatur C. 8, 29 
si ventris nomine muliere in possessionem missa eadem 

possessio dolo malo ad alium translata esse dicatur 

D, 25, 5 

si unus ex pluribus appellaverit C. 7, 68 

si unus ex pluribus heredibus creditoiis vel debitoris 

partem suam debiti solverit vel acceperit C 8, 31 
si uaus fructus petatur vel ad alium pertinere negetur 

i?. 7, 6 
si ut omissam hereditatem vel bonorum possessionem 

vel quid aliud adquirat C 2, 39 
?« ut se hereditate abstineat C. 2, 38 



de gocietafe J, 3, 25 

pro socio D. 17, 2 C, 4, 37 

de solutionibus et liberationibus D, 46, 3 C. 8, 42 

de soluHonihus et UberationLbus debitorum civitatii C, 

11, 40 
soluto matrimonio dos quemadmodom petatur D, 24, 3 

C, 5, 18 
de speetaculis et scaenicis et lenonibus C. 11, 41 
de sponsaUbus D. 23, 1 

de sponsaHbus et arris sponsaliciis et proxeneticis C. 5, 1 
de sportuUs et sumptibus in diversis iudiciis faciehdis 

et de exsecutoribus litium C 3, 2 
de tractoriis et stativis (?. 12, 51 
de staiu hominum />. 1, 5 
de statuis et imaginibus C. 1, 24 
de statuUheris D, 40, 7 
stelUonatus D. 47, 20 
de crimine steUtonatus C, 9, 34 
de contrahenda et committenda stipulationc C, 8, 37 
de stipulaUone servorum /. 3, 17 D, 45, 3 
de inutilibus stipulaUonibus /.3, 19 C S, 38 
de siipulaUonibus praetoriis D, 46, 5 
de divisione stipuUiUonum J. 3, 18 
de siratoribus C. 12, 24 
de studiis liberalibus urbis Komae et Constantinopoli- 

tanae C. 11, 19 
de suariis et susceptoribus vini et ceteris corporatis 

C, 11, 17 
de pupillari subsUtutione J, 2, 16 
de vulgari subsUtuUone J. 2, 15 
de vulgari et pupillari subsUtuUone D, 28, 6: 
de impuberum et aliis subsUtuUonibus C. 6, 26 
de successione cognatorum /. 3, 5 
de successione libertorum /. 3, 7 
de successionibus sublatis, quae fiebant per bonorum 

venditionem et ex SC. Claudiano «/. 3, 12 
de successorio edicto />. 38, 9 C 6, 16 
de suffragio C. 4, 3 
de damno infecto et de sugrundis et protectionibus D. 

39, 2 
de suis et legitimis heredibus D. 38, 16 
de suis et legitimis liberis et ex filia nepotibus ab in- 

testato venientibus C. 6, 55 
de suntma trinitate et de fide catholica et ut nemo de 

ea publioe contendere audeat C, 1, 1 
iniuncti muneris sumptus ad omnes coUegas pertinere 

C, 11, 38 
de smnptuum recuperatione (7. 10, 69 
de supeUecUle legat» D. 33, 10 
de superexacHonibus C, 10, 20 
de superficiebus D. 43, 18 
de superindicto C 10, 18 

de susceptoribus praepositis et arcariis C, 10, 72 
do suspeetis tutoribus et curatoribus /. 1, 26 D, 26, 10 

a 5, 43 

T. 

de tabulariis scribis logographis et censualibus C 10,71 

de tabuUs exhibendis D, 43, 5 C 8, 7 

de paganis et sacrificiia et tempUs C, 1, 11 

de temporibus in integrum restitutionis tam minorum 

aliarumque personarum quae restitui possunt quam 

heredum eorum C, 2, 52 
de temporibus et reparationibus appellationum 8en.oon- 

sultationum C. 7, 63 
de termino moto D, 47, 21 
de SC. TertulUano /. 3, 3 
ad SC. TertulUanum C, 6, 56 
ad SC. TertulUanum et Orfitianum D, 38, 17 
testamenta quemadmodum aperiantur inspiciantur et 

describantur D, 29, 3 
de testamentaria manumissione C, 7, 2 
de testamentaria tutela D, 26, 2 C. 5, 28 
de testamenUs ordinandis J, 2, 10 
de testamenUs quemadmodum testamenta ordinantur C 

6, 23 
de testamento militis D, 29, 1 C 6, 21 



TESTIBITS 



XV 



0T 



de tesUbm D. 22, 5 C, 4, 20 

de tkesaurU C, 10, 15 

de U^o iuncto D. 47, 3 

de Uronibus C. 12, 43 

de tollenda lustralls auri coUatione C. 11, 1 

de traetoriis et stativis C. 12, 51 

de transacUonibus D. 2, 15 C 2, 4 

ad SC. TrebelUanum D. 36, 1 C. 6, 49 

de comitibus et U^bunis scholarum C. 12, 11 

de annonis et tributis C. 10, 16 

de tributoria actione D. 14, 4 

de tritico vino vel oleo legato D. 33, 6 

ad SC. TurpiUianum et de abolitionibus criminum D. 

48, 16 C. 9, 45 
de tutelae et rationibus distrahendis et utili ourationis 

causa actione D. 27, 3 
de contraria tutelae et utili actione 27. 27, 4 
de ttitela testamentaria C. 5, 28 
de tutelis J. 1, 13 D. 26, 1 
de tutore vel curatore qui satis non dedit C. 5, 42 
de tutoribus et curatoribus datis ab his qui ius dandi 

habent et qui et in quibus causis specialiter dari 

possunt D. 26, 5 
de tutoribus vel curatoribus illustrium vel clarissima- 
rum personarum C. 5, 33 

u. 

de vaeaUone et ezcusatione munerum D. 50, 5 

de vacaUone muneris C. ip^ 46 

ubi agi oportet de ratio<HiHi8 tam privatis quam publi- 

cis a 3, 21 
ubi causa status agi debeat C. 3, 22 
uhi causae fiscales vel divinae domus hominumque eius 

agantur C. 3, 26 
ubi conveniatur qui certo loco dare promisit C. 3, 18 
ubi de criminibus agi oportet C. 3, 15 
ubi de hereditate agatur vel ubi scripti heredes in pos- 

sessionem mitti postulare debent C. 3, 20 
ubi de possessione agi oportet C. 3, 16 
ubi et apud quem cognitio restitutionis agitanda sit 

C. 2, 46 
ubi fideicommissum peti oportet C. 3, 17 
7ibi in rem actio exerceri debet C. 3, 19 
ubi petantur tutores vel curatores C. 5, 32 
ubi pupilli educentur C. 5, 49 
ubt pupillus educazi vel morari debeat et de alimentis 

ei praestandis D. 27, 2 
ubi quis de curiali vel cohortali aliave condicione eon- 

veniatur C. 3, 23 
ubi senatores vel clarissimi civiliter vel criminaliter 

conveniantur C. 3, 24 
veeUgaUa nova institui non posse C. 4, 62 
de vectigaUbus et commissis C, 4, 61 
ad SC. Felleianum D. 16, 1 C. 4, 29 
de venaUone ferarum C. 11, 45 
de vendendis rebus civitatis C, 11, 32 
de venditione rerum fiscalium cum privatis communium 

C. 10, 4 

ad legem Corneliam de sicariis et veneficis D. 48, 8 
de venire in possessionem mittendo et curatore eius 

D. 37, 9 

de verborum et rerum significatione C. 6, 38 

de verboT^m obligatione J. 3, 15 

de verborum obligationibus D. 45, l 

de verborum significatione D. 50, 16 

de vesUbus holoveris et auratis et de intinctione sacri 

muricis C. 11, 9 
de veteranis D. 49, 18 C. 12, 46 
de veteranornm et militum successione D. 38, 12 
de vete?n iure enucleando et auctoritate iuris pruden- 

tium qui in digestis referuntur C. 1, 17 
de veieris numismatis potestate C. 11, 11 
de via publica et itinere publico reficiendo D. 43, 11 
de via publica et si quid in ea factum esse dicatur 

D. 43, 10 
vi bonorum raptorum J. 4, 2 C 9, 33 
vi bonorum raptorum et de turba D. 47, 8 



de vi et de vi armata D. 43, 16 

de offieio viearii C. 1, 38 

de rei vindicatione D. 6, 1 C. 3, 32 

de vindicta libertate et apud consilium manumissione 

C. 7, 1 
ad legem FiselUam C. 9, 21 
unde cognati D. 38, 8 
unde legitimi D. 38, 7 
nnde legitimi et unde oognati C 6, 15 
nnde liberi C 6, 14 
si tabttlae testamenti nuUae extabunt unde liberi D. 

38, 6 
unde vi 0. 8, 4 

unde vir et uxor D. 38, 11 C. 6, 18 
de usucapione pro donato C. 7, 27 
de usucapione pro dote C. 7, 28 
de usucapione pro emptore vel transactione C. 7, 26 
de usucapione pro herede C 7, 29 
de nsucapione transformanda et de sublata differentia 

rerum mancipi et nec mancipi C, 7, 31 
communia de usueapionibus C. 7, 31 
de usurpationibus et usucapionibus D. 41, 3 
de usueapionibtts et longi temporis possessionibus /. 2, 6 
de usu et habitatione J^ 2, 5 i). 7, 8 
de usu et usu fructu et redita et habitatione et operis 

per legatum vel fideicommissum datis D, 33, 2 
de usu fructu /. 2, 4 
de usu fructu adcrescendo D. 7, 2 
usufructuarius quemadmodum caveat H. 7, 9 
de usu fructu earum rerum quae usu consumuntur vel 

minuuntur /7. 7, 5 
de usu fructu et habitatione et ministerio servorum 

C. 3, 33 

de usu fructu et quemadmodum quis utatur froatur 

D. 7, 1 

de usuris C. 4, 32 

de usuris et fructibus et causis et omnibus accessioni- 

bus et mora D. 22, 1 
de muris et fructibus legatorum seu fideicommissorum 

C. 6, 47 
de nsuris pupillaribus C. 5, 56 
de usuris rei iudicatae C. 7, 54 
de usurpaUonibus et usucapionibus D, 41, 3 
ut actiones et ab herede et contra heredem incipiant 

a 4, 11 

ut armorum usus inscio principe interdictus sit C» 

11, 47 
ut causae post pubertatem adsit tutor C. 5, 48 
ut dignitatum ordo servetur C. 12, 8 
ut ez legibus senatusve consultis bonorum possessio 

detur D. 38, 14 
ut in fiumine publico navigare liceat D. 43, 14 
ut in possessione legatorum vel fideicommissorum ser^ 

vandorum causa esse liceat D. 36, 4 
ut in possessionem legatorum vel fideicommissorum ser- 

vandorum causa mittatur et quando satisdari debet 

C. 6, 54 
ut intra certum tempus criminalis qutiestio terminetur 

C. 9, 44 
uU possidetis D. 43, 17 (X 8, 6 
ut legatorum seu fideicommissorum servandorum cau8a 

caveatur D, 36, 3 
ut lite pendente vel post provocationem aut definitivam 

sententiam nulli liceat imperatori supplicare C* 

1, 21 
ut nemini liceat in eoemptione speclerum se ezcusare 

et de munere sitoniae C. 10, 27 
ut nemini liceat sine iudicis auctoritete signa imprimere 

rebus, quas alius tenet C 2, 16 
ut nemo ad suum patrocinium suscipiat vicos vel rusti- 

canos eorura C. 11, 54 
ut nemo invitus agere vel accusare cogatur C 3, 7 
7it nemo privatus titulos praediis suis vel alienis im- 

ponat vel vela regalia suspendat C. 2, 15 
ut nulli patriae suae administratio sine speciali per- 

missu principis permittatur C. 1, 41 
ut nuUus ex vicanis pro alienis debitis vicanorum te- 

neatur C. 11, 57 



xst 



XVI 



UXOEIBUS 



ut omnes tam ciyiles quam militares iudices poflt ad- 
miiustrationem depositam per quinquaginta dies in 
eiyitatibus yel certis locis permaneant C, 1, 49 

ut quae desunt advocationi partium, iudex suppleat C. 

2, tO 
ut lusticani ad nullum obsequium devocentur C 11,55 



28, 6 



de tUnibi D. 43, 31 
de vulgari et pupillari substitutione D. 
de vulgari substitutione J. 2, 15 
de uxoribus militum vel eorum qui rei pubUcae oausa 
absunt C. 2, 51 



lUSTINIANI 



INSTITUTIONES 



BECOGNOVIT 



PAULUS KRUEGER 



lustinianarum institutionum editio quae 
nune prodit convenit fere cum ea quam ante 
hunc annum curavi. quam quidem recensui 
ad optimorum librorum fidem, cum Bam- 
bergensis et Taurinensis saec. IX vel X, 
quorum ille integer est, hic magna ex parte 
periit, tum legis Eomanae canonice comptae 
saec. IX, quae plus minus quartam partem 
huius libri in se recepit cuiusque capita 
duobus exceptis in coUectionem anonymi 
Anselmo dedicatam transscripta sunt 

Quorum librorum ea condicio est, utlex 
Romana, quam propter vetustatem emenda- 
tionemque primo loco habui, proxime cog- 
nata sit libro Bambergensi, Taurinensis vero 
alius sit ordinis ad illius menda toUenda 
plurimum proficiens. atque eum ex coUatio- 
nibus deteriorum librorum coUegisse mihi 
viderer in hos duos ordines discedere omnes, 
curandum erat, ut in iis partibus, In quibus 
Taurinensis deficit, alium eiusdem ordinis 
codicem subrogarem. sed nec in reliqua in- 
stitutionum parte omnino abstinere licuit a 
recentioribus libris : in utrumque enim librum 
non ita raro inculcatae sunt et emendationes 
ex alterius ordinis libris petitae et inter- 
polationes plerumque communes. 

Quas ob causas tres praeterea adhibui 
libros Bambergensem saec. XI vel XII, qui 
alterius Bambergensis ordinem sequitur, Ca- 
sinatem saec. XI et Wallraffianum saec. XII, 
qui Taurinensis ordini adscribendi videntur: 
Parisiensis denique saec. XI, quem adhuc 
non potui ipse excutere, lectiones quas con- 
gesserunt alii quamvis paucas neglegere 
nolui. 

Constituto ex his libris contextu institu- 
tionum in addenda diversitate scripturae ita 



versatus sum, ut quae veteribus libris com- 
munia essent, enotarem omnia, singularium 
graviora tantum, Bononiensium librorum scri- 
pturam ubi utile visum est indicarem. 

Summae vero auctoritatis in eruenda vera 
lectione habui tam Theophili paraphrasin 
Graecam institutionum , ad cuius editiones 
mihi accessit coUatio veteris eodicis Messa- 
nensis adservata in bibliotheea regia Bero- 
linensi, quam quae supersunt librorum, ex 
quibus profecerunt tres viri, quibus cura 
componendarum institutionum iniuncta est. 
et quidem de qaibus constat sunt hi: Gaii 
libri institutionum et rerum cottidianarum, 
Marciani Florentini Ulpiani libri institutio- 
num, Ulpiani liber singularis regularum, 
lustiniani codex prior et digesta: sed quae 
ex veterum auctorum libris exscripta sunt, 
exceptis iis quae exstant in Gaianis insti- 
tutionibus et uno loco ex Ulpiani regulis 
non nisi ex digestis nobis innotuerunt. quare 
ut facilius dignoscatur, unde sumpta sint 
quae in digestis redeunt, in his laudandis 
addidi legis inscriptionem, ut uncinis inclu- 
derem aut digestorum loeum, ubi institutio- 
num verba ex veteribus ipsis libris pen- 
deant, aut librum iuris consulti, quando ea 
ex digestis profecta sint. quae vero ex Gaia- 
nis institutionibus , quas nostrarum funda- 
mentum esse constat, transscripta sunt, intra 
ipsum contextum his signis * * distinxi. 

Citantur praeterea ad titulorum rubricas 
Gaii institutiones titulique digestorum et 
codicis qui eiusdem argumenti sunt: nec 
minus suo quoque loco indicantur consti* 
tutiones, ad quas institutiones remittunt. 

Scripsi Beroliid d. 10 m. lanuarii 1868. 



In altera editione nonnuUa tam ope librorum, quos annis 1868 et 1869 excnssimus» 
quam ex Gaii apographo a G. Stademundo coDfecto emendata sunt 

Regimontii d. 28 m. Februarii 1877 



SIGNORUM EXPLICATIO. 



Fbs codex bibliothecae capitularis Yeronensis XXXVIII 
(36), cui insunt varia opuscula Sulpicii Severi (v. 
Eeifferscheid, bibliotheca patrum p. 110). ad supplen- 
dum huius libri hiatum postea adglutinata sunt tria 
folia rescripta, quorum scriptura antiquior continet 
ex lustinianis institutionibus indicem tltulorum usque 
ad 3, 5, prooemii finem inde a yerbis § 5 a6 impe' 
riali, libri primi titulum I et II inde a § 4 »tr. 
scripta sunt litteris maiusculis. contuli Yeronae 1868. 

R SB codex bibl. reg. Berolinensis, olim Bosnyanus, Lat. 
fol. D. 269 saec. IX, coutinens finem institutionum inde 
a verbis 4, 18, 5 in. eos qui homines. contuli ipse. 

U » Yercellensist22 saec. IX vel X, qai continet pro- 
oemium. contuli Yercellis a. 1868. 

A — lex Eomana canonice compta (de qua cf. Maassen, 
Ueber eine lexKomana canonice compta. Wien 1860. 
8) una cum colJectione Anselmo dedicata: illam con- 
tinet codex Parisiensis 12448 (antea Harleianus 386) 
saec. X (= A^) , quem habui Berolini , huius adhibui 
codices Bambergensem P I 12 saec. IX (= A^^)^ quem 
ipse contuli, et Parisiensem a. 1006 (« Ap)^ cuius 
collationem repperi inter schedas Schraderianas biblio* 
thecae universitatis Tubingensis. insunt huic col- 
i^ectionl institutionum tituli 1, 1..4. 8. 9. 10. 12; 2^ 1. 
2. 6 (2. 6 om. Ans. ded.) 14 § 5..12 ; 3, 6 pr. ,. § 9. 15. 19 ; 
4, 1..4. 8. 9. 18. 

3 = codex bibliothecae publicae Bambergensis D II 3 
saec. IX vel X, integrum institutioniun corpus oon- 
tinens, contuli BeroUni. 

T » codex Taurinensis bibliothecae regiae Athenaei 
B III 13 (olim H YI 4) saec. IX vel X. habet haec: 
1, 13, 3 te in patris .. 14,3 posse dariy 19, med. post 
obitum .. 25, 13 potest excusarey 26, 3 endum est quasi 
.. 2, 7, 3 nuptias appellabatuVf 2, 8 pr* lex in soli .. 
§ 2 fin. eandem summam, 9, 2 quod sui iuris .. 16, 1 fin. 
pupillaris sub, 8 usque ad .. 19, 6 divus quidem^ 20} 
2 fin. cuius constitutionis .. 8 in. sive disiunctim, 23, 
5 med. singulis quoque .. 3, 24, 5 in. omnia secundumj 
25, 9 praevaluit . 4, 1, 16 med. furem furti action&n^ 



inde a verbis 3, 23, 3 fin. nondum emptor manus prima 
ob superinductionem saec. XIY ut videtur factam saepe 
incerta est. contuli Berolini. 
C = folia 21 libri institutionum saec. X vel XI, iam 
dispersa in codicibus monasterii montisCasini n. 160« 
169. 175. 200. 270. 295. 326. 394, quibus teguminis 
loco addita sunt. continent 2, 5, 3 potest ad .. 6, 7 
in. autem adj 10, 12 Jiat .. 16, 2 testamenta alterum^ 
22, 1 in. si Titii pars .. 23, l fin. ius diceretj 23, 9 
med. an expediat .. 3, 1, 2 existimantur ut, 1, 13 in. 
naturalis parentis ..15 fin. patris sui, 23, 1 med. aesti' 
maverit sub .. 24 pr. quidem locati, 27, 7 in. ex qui- 
bus causis .. 29, 2 med. res erit (et secundam Bluh- 
minm etiam 24 pr. .. 27, 7), 4, 1, 3 med. furtum mani' 
festum .. 16 med. concedatur et adversus, 3, 9 occi- 
derit qui .. 6, 5 esset usu ceperit collata sunt Schra- 
dero a Bluhmio , mihi maiore ex parte G. Henzenii 
Togatu a vv. dd. Schoene et Hirschfeld. ' 
P ss= codex bibliothecae imperialis Parisiensis 4421 

saeo. XI. contuli Berolini a. 1869. 
£ s= codex bibliothecae publicae Bambergensis D II 4 

saec. XI vel XII. contuli ipse. 
W » codex bibliothecae eivitatis Coloniae Agrippinae 

X, 8, olim Wallraffianus, saec. XII. contuli ipse. 
s= Theophili paraphrasis Graeca institutionum. prae« 
ter libnun Messauensem ad locos suspectos libros 
Parisienses et Laurentianos a. 1868 et 1869 con- 
tuli. 
dett ss= libri deteriores, quorum lectiones laudantur in 
editione Schraderi. 

Ubi librorum scriptura emendata est, slglis eorum 
ad indicandam emendationem litterulam ^ et, si rur- 
sus ea emendata est, ^ addidi: primitiva scriptura his 
locis litterula ^ significatur. ubi in ipsis libris notatur 
diversitas scripturae, hanc significavi litterula ", con- 
textum libri litterula/, interrogationis signum librorum 
siglis additum semper ad proxime praecedens referen- 
dum est. 



LIBER PRIMUS, 

I De iustitia et iure. 

II De iure naturali et j^eutium et civilL 

III De iure personarum. 

IIII De ingenuis. 

V De libertiniB. 

YI Qiii ex quibus causis manumittere non possunt. 

VII De lege Fufia Caninia sublata. 

VIII De bis qui sui vel alieni iuris sunt. 

VII II De patria potestate. 

X De nuptiis. 

XI De adoptionibus. 

XII Quibus modls ius potestatis solvitur. 

XIII De tutelis. 

XIIII Qui dari tutores testamento possunt. 

XV De legitima adgnatorum tutela. 

XVI De oapitis minutione. 

XVII De legitima patronorum tutela. 

XVIII De legitima parentium tutela. 

XVIIII l)e fiduciaria tutela. 

XX De Atiliano tutore vel eo qui ex lege lulia et 

Titia dabatur. 

XXI De auctoritate tutorum. 

XXII Quibus modis tutela fiuitur. 

XXIII De curatoribus. 

XXII II De satisdatione tutorum et curatorum. 

XXV De excusationibus. 

XXVI De suspectis tutoribus et curatoribus. 

LIBER SECUNDUS. 

I De rerum divisione. 
II De rebus incorporalibus. 
III De servitutibus. 
IIII De usu fructu. 
V De usu et habitatione. 
VI De usucapionibus et longi temporis possessio- 

nibus. 
VII De donationibus. 
VIII Qttibus alienare licet vel non. 
VIIII Per quas personas nobis adquiritur. 
X De testamentis ordinandis. 
XI De militari testamento. 
XII Quibus non est permissum testamenta facere. 
XIII De ezheredatione Hberorum. 
XIIII De heredibus institueudis. 
XV De vulgari substitutione. 
XVI De pupillari substitutione. 
XVII Quibtts modis testamenta infirmantur. 
XVIII De inofftcioso testamento. 
XVim De heredum qualitate et differentia. 
XX De legatis. 

XXI De ademptione legatorum. 
XXn De lege Falcidia. 
XXIII De fideicommissariis hereditatibus. 
XXIIII De siugulis rebus per fideicommissum relictis. 
XXV De codiciUis. 



LIBER TERTIUS. 

I De hereditatibus quae ab intestato d^eruntur. 

II De legitima adgnatorum successione. 

III De senatus consulto Tertulliano 

II II De senatus consulto Orfitiano 

V De successione cognatorum. 

VI De gradibus cognationis. 
VII De successione libertorum. 

VIII De adsignatione libertorura. 
VIIII De bonorum possessionibus. 

X De adquisitione por adrogationem. 
XI De eo cui iibertatis causa bona addicuntur. 
XII De succcssionibus sublatis, quae fiebant per 
bonorum venditionem et cx senatus consulto 
Claudiano. 
XIII De obligationibus. 
XI III Quibus modis re contrahitur obligatio. 
XV De verborum obligatione. 
XVI De duobus reis stipulandi et promittendi 
XVII De stipnlatione servorura. 
XVIII De divisione stipulationura. 
XVIIII De inntilibus stipulationibus 
XX De fideiussoribus. 
XXI De litterarum obligatione. 
XXII De consensu obligatione. 
XXIII De emptione et venditione. 
XXIIII De locatione et conductione. 
XXV De societate. 
XXVI De raandato. 
XXVII De obligationibus quasi ex contractu. 
XXVIII Per quas personas nobis obligatio adquiritur. 
XXVIIII Quibus raodis obligatio tollitur. 

LIBER QUARTUS. 

I De obligationibus quae ex dclicto nascuntur. 

II Vi bonorum raptorum. 

III De lege Aquilia. 

IIII De iniuriis. 

V De obligationibus quac quasi ex delicto nas- 

cuntur. 
VI De aotionibus. 

VII Quod cura eo, qui in aliena pi»testate est, 

negotium gestum esse dicitur. 

VIII De noxalibus actionibus. 

VIIII Si quadrupes pauperiem fecisse dicitur. 

X De his per quos agere possumus. 

XI De satisdationibus. 

XII De perpetuis et temporalibus actiouibus et quae 

ad heredes vel in heredes transeunt. 

XIII De exceptionibus. 

XIIII De replicationibus. 

XV De interdictis. 

XVI De poena temere litigantium. 

XVII De officio iudicis. 

XVIII De publicis iudiciis. 



m miNE Doira mmi iesu christi 

IMPERATOR CAESAR FLAYIUS lUSTINIANUS ALAMANNICUS GOTHICUS 

FRANCICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS YANDALICUS AFRICANUS 

PIUS FELIX INCLITUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS 

CUPIDAE LEGUM lUVENTUTI 



Imperatoriam maiestatem non soliim armis deco- 
ratam, sed etiam legibus oportet esse armatam, ut 
utrumque tempus et bellorum et pacis recte possit 
gubernari et priuceps Romanus victor existat non 
solum in hostilibus proeliis, sed etiam per legitimos 
tramites calumniantium iniquitates* expellens, et fiat 
tam iuris religiosissimus quam victis hostibus trium- 
phator, 

1 Quorum utramque viam cum summis vigiliis et 
summaprovidentia* adnuente deo perfecimus. et bel- 
Ucos quidem sudores nostros barbaricae gentes sub 
iuga nostra deductae cognoscunt et tam Afiica quam 
aliae innumerosae^ provinciae post tanta temporum 
spatia nostris victoriis a caelesti numine praestitis* 
iterum dicioni Romanae nostroque additae imperio 
protestantur. omnes vero populi legibus iam a nobis 

2 vel promulgatis vel compositis reguntur. Et cum 
sacratissimas constitutiones antea confusas in lucu- 
ientam ereximus consonantiam, tunc nostram exten- 
dimus curam et ad immensa prudentiae veteris vo- 
lumina, et opus desperatum quasi per medium pro- 
fundum euntes caelesti favore iam adimplevimus. 

3 Cumque hoc deo propitio peractum est, Triboniano 
viro magnifico magistro et exquaestore sacri palatii 
nostri nec non TheopMlo et Dorotheo viris iUustribus 
antecessoribus, quorum omnium^ sollertiam et legum 
scientiam et circa nostras iussiones fidem iam ex 
multis rerum argumentis accepimus, convocatis spe- 
cialiter mandavimus, ut nostra auctoritate nostrisque 
suasionibus componant institutiones : ut liceat vobis 
prima legum cunabula non ab antiquis f abulis discere, 
sed ab imperiali splendore appetere et tam aures 



quam animae vestrae nihil inutile nihilque perperam 
positum, sed quod in ipsis rerum optinet argumentis 
accipiant: et quod in priore tempore vix post qua- 
driennium® prioribus contingebat, ut tunc constitu- 
tiones imperatorias legerent, hoc vos a primordio 
ingrediamini digni tanto honore tantaque reperti^ 
feficitate, ut et initium vobis et fim*s legum erudi- 
•4 tionis a voce principali procedat. Igitur post 
hbros quinjiuaginta digestorum seu pandectarum, in 
quos omne ius antiquum collatum est (quos per eundem 
virum excelsum Tribonianum nec non ceteros \iroi 
illustres et facundissimos confecimus), in hos quattuor 
libros easdem institutiones partiri iussimus, ut sint 

5 totius legitimae scientiae prima elementa. Quibus 
breviter expositum est et quod antea optinebat et 
quod postea desuetudine inumbratum ab imperiali 

6 remedio iUuminatum est. Quas ex omnibus anti- 
quorum institutionibus et praecipue ex commentariis 
Graii nostri tam institutionum quam rerum cottidia- 
narum aliisque muitis commentariis compositas cum 
tres praedicti viri prudentes nobis optulerunt^ et 
legimus et cognovimus et plenissimum nostrarum con- 
stitutionum robur eis accommodavimus. 

7 Summa itaque ope et alacri studio has leges 
nostras accipite et vosmet ipsos sic eruditos ostendite, 
ut spes vos pulcherrima foveat toto legitimo opera 
perfecto posse etiam nostram rem publicam in partibus 
eius vobis credendis ^ gubemare. 

Data undecimo ^^ . kalendas Decembres Constanti- 
nopoli domino nostro lustiniano perpetuo AugustQ 
tertium consule. 



(t) sic PW atm ^, iniquitatem BU (2) sic PSW 

cum 0, diligentia BU (s) sie PE cum ^, numero* 

sae BU (4) praestitae B (5) sic UPW^ cum 0, 



omnem JBFF* (6) fista r^ter^ & (i) reperti 

om. B^ contra & (8) sie BU cum 0, contulerunt V 
(9) sic YUPy credendam B (10) sic VPB^ ^ BU 



DOMINI NOSTRI lUSTINIANI PERPETUO AUGUSTI 

INSTITUTIONDM SIVE ELEMENTORni 

COMPOSITORUM PER TRIBONIANUM VIRUM EXCELSUM MA6ISTRUM ET EX QUAESTORE 

SACRI PALATII lURISQUE DOCTISSIMUM ET THEOPHILUM^VIRUM MAGNIFICUM lURIS PERITUM 

ET ANTECESSOREM HUIUS ALMAE URBIS ET DOROTHEUM VIRUM MAGNIFICUM 

QUAESTORIUM lURIS PERITUM ET ANTECESSOREM BERYTENSIUM 

INCLITAE CmTATIS' 

LIBEB FBIMTJS. 



DE lUSTITIA ET lURE. 

*Iustitia est constans et perpetua voluntas ius suuni 

1 cuique tribaens. luris prudentia est divinarum at- 
que humananim rerum notitia, iusti atque iniusti 
scientia. 

2 His generaliter cognitis et incipientibus nobis 
exponere lura populi Romani ita maxime videntur 
posse tradi commodissime, si primo levi ac simplici, 
post deinde diligentissima atque exactissima interpre- 
tatione singula tradantur. alioquin si statim ab initio 
rudem adhuc et infirmum animum studiosi multitu- 
dine ac varietate rerum oneraverimus, duorum sdterum 
aut desertorem studiorum efficiemus aut cum magno 
labore eius, saepe etiam cum difiidentia, quae plerum- 
que iuvenes avertit^ serius ad id perducamus^ ad 
quod leniore* via ductus sine magno labore et sine 
ulla diffidentia maturius perduci potuisset. 

3 ^luris praecepta sunt haec: honeste vivere, al- 

4 terum non laedere, suum cuique tribuere. *Huius 
studii duae sunt positiones, publicum et privatum. 
publicum ius est, quod ad statum rei Romanae spectat, 

Srivatum, quod ad singulorum utilitatem pertinet. 
icendum est igitur de iure privato, quod esttriperti- 
tum^: collectum est enim ex naturalibus praeceptis 
aut gentium aut civilibus 



II 



10 



DE IDRE NATURALI ET GENTrUM ET CIVILL 

<<Ius naturale est, quod natura omnia animalia 
docmt. namiusistudnqn humanigeneris proprium est, 
sed omnium animalium, quae in caelo, quae in terra, 
quae in mari nascuntur. hinc ^^ descendit maris atque 
^minae coniugatio, quam nos matrimonium appellamus, 
hinc liberorum procreatio et educatio : videmus etenim 
cetera quoque animalia istius iuris peritia censeri. 
l lus autem civile vel gentium ita dividitur: ^^'omnes 
'populi, qui I^bus et moribus reguntur, partim suo 
^proprio, partim communi omnium nominum iure utun- 
'tur : nam quod quisque populus ipse sibi ius consti- 
'tuit, id ipsius proprium civitatis est vocaturque ius 
'civile, quasi ius proprium ipsius civitatis: quod vero 
'naturahs ratio inter omnes homines constituit, id apud 
'omnes pojjulos j^eraequecustoditur vocaturqueiusgen- 
'tium, quasi quo mre omnes gentes utuntur. et populus 
'itaque Romanus partim suo proprio, partim communi 



'omnium hominum lure utitur. quae sin^a qualia 

2 'sunt, suis locis proponemns.' Sed ms quidem 
civile ex unaquaque civitate appellatur, veluti Athe- 
niensium: nam si ^uis velit Solonis vel Draconis 
ieges appellare ius civile Atheniensium, non erraverit. 
sic enim et ius, quo populus Romanus utitury ins 
civile Romanorum appdlamus : vel ius Quiritium, quo 
Quirites utuntur: Romani enim a Quirino Qnirites 
appellantur ^^. sed quotiens non addimus, cuius sit 
cintatis, nostrum ius significamus: sicuti cumpoetam 
dicimus nec addimus nomen, subauditur apud Graecos 
egregius Homerus, apud nos Yergilius. ius autem 
gentium omni humano generi commune est. nam usu 
exigente et humanis necessitatibus gentes humanae 
quaedam sibi constituerunt: bella etenim orta sunt et 
captivitates secutae et servitutes, quae sunt iuri na- 
turali contrariae. iure enim naturaii ab initio omnes 
homines liberi nascebantur. ex hoc iure gentium et 
omnes paene contractus iatroducti sunt, ut emptio 
venditio, locatio conductio, societas, depositum, mu- 
tuum et alii innumerabiles. 

3 '^Constat autem ius nostrum aut ex scripto aut 
ex non scripto, nt apud Graecos: rcSv voficov ol /isv 
kyYQafoiy oh Ss ay^afoi^^. Scriptum ius est lex", 
plebi scita, seuatus consulta, priucipum placita, ma- 

4 gistratuum edicta, responsa prudentium. Lex est, 
quod populus Romanns senatore madstrata interro- 
gante, veluti consule, constituebat plebi scitum est, 
quod plebs plebeio ma^stratu interrogante, veluti 
tribuno, constituebat. ^^plebs antem a populo eo 
diifert, quo species a genere: nam appeDatione 
populi universi cives significantur connumeratis 
etiam patriciis et senatoribus: plebis autem appella- 
tioue sine patriciis et senatoribus ceteri cives s^;ni- 
ficantur. sed et plebi scita lege Hortensia lata non 

5 minus valere quam leges coeperunt ^''Senatus 
'consultum est, quod senatus iubet atque constituit\ 
nam cum auctus est populus Romanus in eum mo- 
dum, ut diffidle sit in unum eum convocare l^s 
sanciendae causa, aequum visum est senatum vice 

6 populi consuli. ^^Sed et quod principi •placuit, 
legis habet vigorem, cum I^e r^gia, quae de imperio 
eius lata est, populus ei et in eum omne suum im- 
perium et potestatem concessit. quodcumque igitur 
imperator per epistulam constituit vel cognoscens de* 
crevit vel edicto praecepit, legem esse constat: haec^' 
sunt, quae constitutioneB appellantur. plane ex his 
quaedam sunt personales, quae nec ad exemplum 



(l) Ilanc inscriptionem restitui ex RA (2) cf. Dig, 1, 1 
(3) pr.^Xex Ulp. l 1 {J}ig. 1, 1, 10 pr. § S) (4) sic 

VAS^ evertat B (6) sic VAP, perducemuB B eum 
(6) nc VAy leniori PW, leviore B (7) $ 3 eir Ulp. l c 
{Dig. 1, 1, 10, 1) (8) S 4 ea: Ulp. 1 1 inst. (Dig. 1, l, l, 2) 

(9) sie VBj est tripertite AB^ tripertitum est Dtg. 

(10) Cf. Gai. 1, 1..8 Dig. 1, 1 (ll) pr. ex Ulp. l\ 

inst {Dig. 1, 1, 1, 3) (12) hino BP Dig.<, hinc enim A 

Inst. 



(13) Gai. 1, 1 {Dig. 1, 1, 9) (14) sie B0, appelUban- 

tur APEW (15) § 3 in. ex Ulp. 1 1 inst {Dig. 1, 1, 6, 1) 
(16) id est legnm aliae soriptae aliae non soriptae (17) lex] 
£W0, legesAB (1$) plebs..cet6ri oivea signifioan- 

tur simil Gaio 1, 3 (l«) Gai. 1, 4 (20) § « «r 

Ulp. l. i inst {Dig. 1, 4, 1) (21) haee AB Dig.^ hae F, 

hee P 



INST. I, 2—5 



DE IUB£ PEBSONARUM 



trahuntfir, quoniam non hoc piinceps vult: nam quod 
alicui ob merita indulsit, yel si cui poenam irrogavit, 
Tel 8i cui sine exemplo subvenit, personam non ^e- 
ditur. aJiae autem, cum generales sunt^ omnes procul 
' 7 dubio tenent. Praetorum quoqae edicta non mo- 
dicam inris optlnent auctoritatem. haec etlam ius 
honorarium solemus appellare, quod qui honores 

Senint, id est msigisteatiis, auctoritatem huic iuri de- 
eront. proponebant et aediles curules edictum de 
quibusdam casibus, quod edictum iuris honorarii 

8 portio est. ^'Besponsa prudentium sunt senten- 
'tiae et opiniones eorum, quibus permissnm erat^ 
lora condereV nam antiquitus institutum erat, ut 
essent qui iura publice interpretarentur, quibus a 
Caesare ius respondendi datum est, qui iuris consulti 
appellabantur. quorum omnium sententiae et opinio* 
nes eam auctoritatem tenent, ut iudici recedere a 

9 responso eorum non liceat, ut est constitutum. Ex 
non scripto ius venit, quod usus comprobavit. nam 
diuturni mores consensu utentium comprobati legem 
tO imitantur. £t non ineleganter in duas species 
ius ciyile distributum videtur. nam origo eius ab 
instil^lis duamm civitatium, Athenarum scilicet et 
La^cedatemonis, fluxisse videtur: in his enim civitati- 
bos ita agi solitum erat, ut Lacedaemonii quidem 
magis ea, quae pro legibus observarent, memoriae 
qiandarent, Athenienses vero ea, quae in legibus 
scripta reprehendissent^ custodirent. 

11 8ea naturalia qnidem iura, quae apud omnes 
gentes pexaeque servantur, divina quadam providentia 
constituU semper firma atque immutabilia permanent: 
ea vero , quae ipsa sibi ^uaeque civitas constituit, 
saepe mutan solent vel tacxto consensu populi vel aJia 
postea iege lata. 

12 "'Qmne autem ius, quo utimur, vel ad personas 
^pertinet vel ad res vel ad actiones. ac prius de per- 
'sonisyideamus.' namparum est ius nosse, sipersonae, 
quarum causa statutum est, ignorentur. 

m" 

DB nJBE PEBSONARTJM. 

^'Samma itaque^ divisio de iure personarum haec 
^est, quod omnes homines aut liben sunt aut servi.' 

1 *£t itbartas quidem est, ex qua etiam liberi vo- 
caDtuTy naturalis facultas eius quod cuique facere 

2 libet, nisi si quid aut vi aut iure prohibetur. Ser- 
vitus autem est constitutio iuris gentium, qua quis 

3 dominio aJieno contra naturam subicitur. Servi 
autem «z eo appellati sunt, quod imperatores captivos 
vendere iubent ac per hoc servare nec occidere solent. 
qui etlam mancipia dicti sunt, quod ab hostibus 

4 manu capiuntun Servi autem aut nascuntur aut 
fittiKt nascuntur ex andllis nostris: fiunt aut iure 
gentium, id est ex captivitate, aut iure civili, cum 
homo liber maior viginti annis ad pretium partici- 
pandnm sese venumdari passus est. in servorum 

5 condidone nulla differentia est^^ In liberis mul- 
tae difiierentiae sunt. aut enim ingenui sunt aut 
lihertini. 

ffll" 
DE INGENUIS. 

Ingenuus is est, qui statim ut natus est liber est, 
sive ex djaobus ingenuis matrimonio editus, sive ex 
Mbertinis, me ex altero libertino altero ingenuo. sed 



et si quis ex matre libera nascatur, patre servo, in- 
genuus nihilo minus nascitur: quemaomodum qui ex 
matre libera et incerto patre nalus est, quoniam vulgo 
conceptus est ^^sufficit autem Hberam fuisse matrem 
eo tempore quo nascitur, licet ancilla conceperit. et 
ex contrario si libera conceperit, deinde anciua facta 
pariat, placuit eum qui nascitur liberum nasci, quia 
non debet calamitas matris ei nocere, qui in utero 
est. ex his et illud quaesitum est, si ancilla praegnans 
manumissa sit, deinde ancilla postea facta peperit, 
liberumanservum pariat? etMarcellus probat nberum 
nasci: sufficit enim ei^^ qui in ventre est Hberam 
matrem vel medio tempore habuisse: quod et verum 
1 est. Gum autem ingenuus ahqnis natus sit, non 
officit illi in servitute fuisse et postea manumissum 
esse: saepissime enim constitutum est natalibus non 
officere manumissionem. 



yi4 

DE LIBEBTINIS. 

^^'Libertini sunt, qui ex iusta servitute manumissi 
^sunt.^ ^^^manumissio autem est datio^^ libertatis: 
nam quamdiu quis in servitute est, manui et potes- 
tati suppositus est, et manumissus liberatur potestate. 
quae res a iure gentinm originem sumpsi^, utpote 
cum iure naturali omnes tiberi nascerentur nec esset 
nota manumissio, cum servitus esset incognita: sed 
posteaquam iure gentium servitus invasit, secutum 
est beneficium manumissionis. et cum uno communi" 
nomine homines appellaremur ^^, iure gentium tria 
genera hominum esse coeperunt, ^berLet his contra* 
rium servi et tertium genus libertini, qm desierant 

1 esse servi. Multis autem modis manumissio pro- 
cedlt: aut enim ex sacris constitutionibus in sacro- 
sanctis ecclesiis aut vindicta^^ aut inter amicos aut 
per epistulam aut per testamentum aut aliam quam- 
Hbet ultimam voluntatem. sed et aliis multis modis li- 
bertas servo competereijotest, quitam ex veteribus guam 

2 nostris . constitutionibus introducti sunt. ***Servi 
Vero a dominis semper manumitti solent: adeo ut 
Vel in transitu manumittantnr, veluti cum praetor 
^aut proconsul aut praeses in balneum vel in thea- 
'trum eat.' 

3 Libertinorum autem status tripertitus antea fuerat : 
nam qui manumittebantur, modo maiorem et iustam 
Ubertatem consequebantur et fiebant cives Bomani, 
modo minorem et Latini ex lege lunia Norbana 'Qe' 
bant, modo inferxorem et fiebant ex lege Aelia Sentia 
dediticiorum numero. sed dediticiorum quidempessima 
condicio iam ex multis temporibus in desuetudinem 
abiit, Latinorum vero nomen non frequentabatur : 
ideoque nostra pietas omnia augere et in meliorem 
statum reducere desiderans in duabus constitutio- 
nibus^^ hoc emendavit et in pristinum statum reduxit, 
quia et a primis urbis Bomae cunabulis una atque 
simplex libertas competebat, id est eadem, quam 
habebat manunuBSor, nisi quod scilicet hbertinus fit^^ 
qui manumittitur, licet manumissor ingenuus sit. et 
deditidos quidem per^* constitutionem expulimus, 
quam promulgavimus inter nostras decisiones, per 
quas suggerente nobis Triboniano viro excelso quaes- 
tore antiqui iuris altercationes placavimus: Latinos 
autem lunianos et omnem quae circa eos fuerit ob- 
servantiam^^ aUa constitutione per eiusdem quaestoris 
suggestionem correximus, quae mter imperiales radiat 



(i) Gat.1,7 (2) et&t]VA,^siBGai (3) conce- 

dereVP (ji) sicVA,iikyeniBaentB (5) Gall^s 

(e) Cf, Dig, 1, 5 (7) Gal 1, 9 (Dig. 1, 5, 3) (8) «tc 

B Dig. &, itaque om. AP, et quidem Bumma Gai, (9) § 1..3 
exFlpr.l,9in»t.{Dig.t,$,A) (10) «{c^^FT^nuIlae 

differentiaa sunt A 

(11) Cf. Gai. 1 , 11 (12) pr^fia. ex Mardani l i insi. 

Pi^.1,6,6,2.3) (13) eiom.A^9APB^ 

(14) Cf. Gai. 1, 11.. 34 Dig. 40, 1 aeqq. Cod» 7, i $eqq. 



(15) Gal 1, 11 (Dig. 1, 5, 6) (16) pr. Jin. ex Ulp. 1 1 inst. 

(Dig. 1, 2, 4) (17) sie WE& Dig,, donatio B (18) com- 
muni] PEf natnrali Dig. &, om. B (19) sic PEDig.^ 
appellemurjB^ (20) vindiota]JI?Tr^,vind.manumit> 

tvLntax BW^ (21) Gat. 1,20 (22) (7orf.7,5*6 

(23) fit]5, AtEcumO (24) per]EW&, etper^ 

(25) omnem..observantiam] ^]F(9, omnes quae fuerant 
observantia (om. circa eos) B 



QUI QXJIB, EX CAUS. MANUMITT. NON POSS. 



INST, I, 5—8 



Banctiones, et omnes libertos nullo nec aetatis manu- 
missi nec dominii majiumissoris nec in manumissio- 
nis modo discrimine habito, sicuti antea observaba- 
tur, ciTitate Romana donavimus: multis additis mo« 
dis, per quos possit libertas servis cum civitate Ro- 
maua, quae sola in praesenti est, praestari. 

VI' 

QUI 2 EX QUIBUS CAUSIS MANUMITTEEE NON 

POSSUNT. 

''Non tamen cuicumque volenti manumittere licet. 
'nam is qui in fraudem creditorum manumittit nihil 

1 'agit, quia lex Aelia Sentia impedit hbertatem/ Licet 
autem domino, qui solvendo non est, testamento ser- 
yum suum cumlibertate heredem instituere, ut fiat 
liber heresque ei solus et necessarius, si modo nemo 
alius ez eo ^ testamento heres extiterit, aut quia nemo 
beres scriptus sit, aut quia is qui scriptus est oua- 
libet ex causa heres non extiterit. idque eadem lege 
Aelia Seutia provisum est et recte: valde enim pro- 
spidendum erat, ut egentes homines, quibus alius 
heres extaturus non esset, vel servum suum neces- 
sarium heredem habeant, qui satisfacturus esset cre- 
ditoribtts, aut hoc eo non faciente creditores res 
hereditarias servi nomine vendant, ne iniuria defunc- 

2 tus afficiatur. Idemque iuris est et si sine liber- 
tate servus heres institutus est. quod nostra consti- 
tutio ' non solum in domino , qui solvendo non est, 
sed generaliter constituit nova humanitatis ratione, 
ut ex ipsa scriptura institutionis etiam fibertas ei 
competere videatur, cum non est verisimile eum, quem 
hereaem sibi elegit, si praetermiserit hbertatis da- 
tionem, servum remanere voluisse et neminem sibi 

3 heredem fore. ^ln fraudem aatem creditorum 
manumittere videtur, qui vel iam eo tempore quo 
manumittit solvendo non est, vel qui datis libertati- 
bus desiturus est solvendo esse. praevaluisse tamen 
videtur, nisi JttiiTnnm quoque fraudandi manumissor 
habuit, non impediri libertatem, quamvis bona eius 
cre^toribus non sufficiant: saepe enim de facultati- 
bus suis am^lius quam in his est sperant homines. 
itaque tunc mtelleffimus impediri Iibertatem, cum 
utroque modo fraudantur creditores, id est et con- 
silio manumittentis et ipsa re, eo quod bona non 
guffectura sunt creditoribus. 

4 ^'Eadem lege Aelia Sentia domino minori annis 
^viginti non aliter manumittere permittitur, quam si 
'vindicta apud consilium iusta causa manumissionis 
& 'adprobata fuerint manumissi^ ^lustae autem 
^manomissionis causae sunt, veluti si quis patrem 
*aut matrem aut filium filiamve aut fratrem soro- 
'remve naturales aut paedagogum nutricem educato- 
'rem aut alumnum alumnamve aut coUactaneum 
^manumittat, aut servum procuratoris habendi gratia, 
^aut anciUam matrimonii causa", dum tamen in^ sex 
menses oxor ducatur, nisi iusta causa impediat '^ et 
qui manumittitur procuratoris habendi gratia ne mi- 

6 nor septem et decem ** annis manumittatur. ^ Semel 
autem caasa adprobata, sive vera sive falsa sit, non 

retractatur. 

7 <2'Cum ergo*' certos modus manumittendi mi« 
'noribus viginti annis dominis per legem Aeliam Sen- 
*tiam consdtutus sit, eveniebat, nt, qai quattuordecim 
'annos aetatis expleverit, licet testamentnm &cere 
*po8sit et in eo heredem sibi institucre I^ataque re- 
'&ntaere possit, tamen, si adhuc minor wt anms vi- 
*ginli, libertatem servo dare non poterat* quod I 



non erat ferendum, si is, cui totorum bonorum in 
testamento dispositio data erat, uni servo libertatem 
dare non permittebatur. quare nos" similiter ei 
quemadmodum alias res ita et servos suos in ultima 
voluntate disponere quemadmodum voluerit permitti- 
mus, ut et Hbertatem eis possit praestare. sed cum 
Ubertas inaestimabiUs est et propter hoc ante vicesi- 
mum aetatis annum anti^uitas fibertatem servo dari 
prohibebat: ideo nos mediam qnodammodo viam eU- 
gentes non aliter minori vigmti annis iibertatem in 
testamento dare servo suo concedimus, nisi septimum 
et decimum annum impleverit et octavum decimum 
tetigerit. cum enim antii^uitas huiusmodi aetati et 

Sro aliis postulare concessit, cur non etiam sui iu- 
icii stabiUtas ita eos adiuvare credatur, ut et ad 
Ubertates dandas servis suis possint provenire " 

VII t6 

DE LEGE FUFIA CANCCIA SUBLATA. 

^^ Xege Fufia Caninia certus modus constitutns erat 
1n servis testamento manumittendis/ quamquasiliber- 
tatibus impedientem et quodammodo invidam tollen- 
dam esse censuimus, cum satis fuerat inhumanum 
vivos quidem licentiam habere totam suam famiUam 
libertate donare, nisi aUa causa impediat Ubertati, 
morientibus autem huiusmodi Ucentiam adimere. 

vni»« 

DE HIS QUI SUI YEL AIIENI lURIS SUNT. 

^'"Seqoitur de iure personarum aJia divisio. nam 
'^uaedam personae sui iuris sunt, quaedam aUeno 
'iuri Bubiectae sunt: rursns earum, quae alieno iuri 
'sabiectae sont, aUae in potestate parentum, aJlae in 
'potestate dominomm sunt. videamus itaque de his 
^quae sdieno iuri subiectae sunt: nam si cognoveri- 
'mus, quae istae personae sint, simnl intelieffemaB, 
'quae sui iuris sunt. ac prius dispiciamus de nis qui 
'in potestate dominorum eunt. 

1 In potestate itaque dominorum sunt servi (quae 
^quidem potestas iuris gentium est: nam apud omnes 
^peraeque gentes animadvertere possumus dominis in 
'servos vitae necisque ^otestatem esse) et quodcum- 
'que per servum adquiritur, id domino adquiritur. 

2 'Sra hoc tempore nuIUs hominibus, qui sub^ im- 
'perio nostro sunt, Ucet sine causa le^us cognita 
'et supra modum in servos suos saevire. nam ex 
'constitutione divi PU Antonini qui sine caosa ser- 
'vum suum occiderit, non minus puniri iabetury Ql^mn 
'qui servum aliennm occiderit. sed et maior asperitas 
'aominorum eiusdem principis constitutione <:oercetur. 
'nam consoltos a qmbnsdam praesidibus provincia- 
'rum de his servis, qui ad aedem sacram vel ad sta- 
'tuas principum confugiunt, praecepit nt, si intolera- 
'bilis videatur dominorum saevitia, cog^ntur servos 
'bonis condicionibns vendere, ut pretium dominis 
'daretur, et recte: enedit enim rei pubUcae, ne quis 
're sua male utatur. ^'cuius rescrinti ad AeUam 
IVrftrmAfinin emisffl verba haec sunt : 'Dominomm qui- 
*dem potestatem in suos servos iUibatam esse oportet 
'nec cuiquam hominum ius suum detrahi. sed domi- 
<noram mterest, ne auxiUum contra saevitiam vel 
*famem vel intolerabilem iniuriam denegetur his Qui 
*iuste deprecantar. ideoque cognosce de quere&is 
*eoram, qui ex familia luUi Sabmi ad statuam con- 
*{ugerunt, et ^si vel durius habitos, oaam aequum 
'est, vel ikfami iniuria affectos cognovens, Teniri mbe. 



(f) Cf, Gai. 1, 19 ..21, 3e..«. *1 ^V-.40, 2. » Cod. 7, 
i. 11 (2) qni] ind. F, qui et B tnd^ B», om. E 

(S) Gai. t, 3«. 37 (4) eo) BE, am. P0 (6) Cod. 

6,27,$ (6) J 3 .«. Vr (?«« /; 1 rer. cotf. (i)^. 40, 

9 10) (7) Goi. 1, 38 W fl*«™* »«?'^I 

sic deU., fuerit man. Hbriy ftierit {am. TDM W num) Qau: 
fuitne qwm vindicU li ap. ooM. i. ^'.^,^\^S^ 

(Savionv)^ (») Cf. Gai. U ?»• *• ^"^ fg 

(mpeMar B (U) m Kbn eim #, deMm «t oeto 



Dig. 40, 2, 13 (12) C?au 1, 40 (13) nc E Gal. 

Mtem B (14) nos] B, non PE (u) sie E^, in- 

venire B, pervenire E^ 

(10) Cr. Gau t, 42..4S. Cod, 7, S (17) GaL 1, 42 
(18) Cf. Dig, 1, 6 (19) Gai. U M.n (Dia. 

1,0,1 (20)inbhoo.B (21) $2^ii.«rl>^.l,«,2 
(Vh. l 8 deoff. proe. ef. Coll L Mo». 3, 9) (22) «tl 
vXB 



mST. I, 8—10 



DE PATRIA POTESTATE 



Hta ut in potestatem domim non revertanttir. qui 
'Sabinns \ 8i meae constitationi firaudem fecerit, sciet 
'me^' admissum seTerius ezsecuturum.' 

DE PATRIA POTESTATE. 

'^ln potestate nostra sunt liberi nostri, quos ez 

1 lustis nuptiis procreaverimus/ ^ Kuptiae autem 
siye matrimonium est Tiri et muiieris coniunctio , in- 

2 dividuam consuetudinem yitae continens. * lus au- 
'tem potestatis, quod in liberos Imbemus, proprium 
^est civium Bomanorum: nuUi enim alii sunt nomi- 
'nes, qui talem in fiberos babeant potestatem, qua- 

3 lem nos habemus/ ^Qui igitur ez te et uxore 
tua nascitur, in tua potestate est: item qui ex filio 
tuo et uxore eios nascitur, id est nepos tuus et nep- 
tis, aeque in tua sunt ]jotestate, et pronepos et pro- 
neptis et deinceps ceten. qui tamen ex filia tua nasci- 
tur, in tua potestate non est, sed in patris eiug. 

DE inJPTIIS. 

lustas autem nuptias inter se cives Romani con- 
trahunt, qui secunoum praecepta legum coeunt, mas- 
cuH quidem puberes, feminae autem viripotentes, sive 
patres familias sint sive filii famiUas, dum tamen filii 
lamiliaB et consensnm habeant parentum, quorum in 
potestate sunt. nam hoc fieri debere et ci^s et na- 
turahs ratio suadet in tantum, ut iussum parentis 
nraecedere debeat. unde quaesitum est, an furiosi 
filia nubere aut furiosi filius uxorem ducere possit? 
cumque super filio variabatur, nostra processit de- 
cisio^ qua permissum est ad ezemplum filiae furiosi 
filium quoque posse et sine patris mterventu matri- 
monium sibi copnlare secundum datum ex constitu- 
tione modum. 

1 *'£rgo non omnes nobis uxores ducere licet: 
^nam quarundam nuptiis abstinendam est*. inter eas 
^enim personas, qnae parentum Mberorumve locum 
*kter se optinent, nuptiae contrahi non possunt, veluti 
'inter patrem et fiham vel avum et neptem vel ma- 
*trem et fifium vel aviam et nepotem et usque ad 
InfinittUn: et si tales personae inter se coierint, ne- 
'farias atque incestas nuptias contraxisse dicuntur. 
'et haec aaeo ita sunt, ut, ^uamvis per adoptionem 
'parentum Hberorumve loco sibi esse coeperint, non 
'possint inter se matrimonio iungi in tantcun, ut etiam 
^dissoluta adoptione idem iuris maneat: itaque eam, 
'quae tibi per adoptionem fifia aut neptis esse coe- 
^perit, non poteris uxorem ducere, quamvis eam eman- 
^dpaveris. 

2 'Inter eas ^uoque personas, quae ex transverso 
'gradu cognationis iunguntur, est quaedam simifis ob- 
^servatio, sed non tanta. sane enim inter fratrem 
"sororemque nuptiae prohibitae sunt, sive ab eodem 
^patre eaaemque matre nali fuerint, sive ex alterutro 
'eorum. sed^^ si qua per adoptionem soror tibi esse 
'coeperit, quamdiu quidem constat adoptio, sane inter 
*te et eam nnptaae consistere non possunt: cum vero 
'per emancipationem adoptio dissoluta sit, poteris 
'eam uxorem ducere: sed et si tu emancipatus fberis, 
^nihil est impedimento nuptiiB.^ et ideo constat, si 
quis generum adoptare yebt, debere eum ante fifiam 
Buam emancipare: et si quls velit nurom adoptare, 

3 debere enm ante fifium emancipare. Fratris vel 
sororis fifiam uxorem ducere non ficet. sed nec nep- 



tem fratris vel sororis ducere quis potest, quamvis 
quarto gradu sint^^. cuius enim filiam uxorem du- 
cere non ficet, eius neque neptem permittitur. eius 
vero mufieris, quam pater tuus adoptavit, filiam non 
videris impediri uxorem ducere, quia neque naturali 

4 neque civifi iure tibi coniungitur. Duorumautem 
&atrum vel sororum fiberi vel fratris et sororis iungi 

5 possunt. Item amitam ficet adoptivam uxorem 
ducere non ficet, item materteram, quia parentum 
loco habentur ^\ qua ratione verum est magnam quo- 
que amitam et materteram magnam prohiberi uxorem 

6 ducere. Adfinitatis quoque veneratione quarun- 
dam nuptiis abstinere necesse est. ut ecce pnvignam 
aut nurum uxorem ducere non ficet, quia utraeque 
fifiae loco sunt. ^uod scificet ita accipi debeat, si 
fuit nurus aut pnvigna: nam si adhuc nurus est, id 
est si adhuc nupta est fifio tuo*^, afia ratione uxo- 
rem eam ducere non possis, quia eadem duobus nupta 
esse non potest: item si adhuc privigna tua est^% id 
est si mater eius tibi nupta est, ideo eam uxorem 
ducere non poteris, quia duas uxores eodem tempore 

7 habere non ficet. Socrum quoque et novercam 
prohibitum est uxorem ducere, quia matris loco sunt 
quod et ipsum dissoluta demum adfinitate procedit: 
afioquin si adhuc noverca est, id est si adhuc patri 
tuo nupta est, communi iure impeditur tibi nubere, 
quia eadem duobus nupta esse non potest: item si 
adhuc socrus est, id est si adhuc filia eius tibi nupta 
est, ideo impediuntur nuptiae, quia duas uxores W 
S bere non possis. Mariti tamen fifius ex afia uxore 
et uxoris fifia ex alio marito vel contra matrimonium 
recte contrahunt, ficet habeant fratrem sororemve ex 

9 matrimonio postea contracto natos. Si uxor tua 
post divortium ex afio iiliam procreaverit, haec non 
est ^uidem privigna tua: sed lulianus*^ huiusmodi 
nuptus abstinere debere ait: nam nec sponsam W 
nummessenec patris sponsam novercam esse, rectiua 
tamen et iure facturos eos, qui huiusmodi nuptiis se 

10 abstinuerint. Dlud certum est serviles quoque 
cognationes impedimento esse nuptiis, si forte pater 

11 etfifiaautfrateretsorormanumissifaerint Sunt 
et afiae peroonae, quae propter divenas rationeB nu- 
ptias contrahere prohibentur, qaaB in fibxiB digesto- 
rum seu pandectanun ex veteri iure coUectaroA oia- 
merari permisimuB. 

12 ^ adversus ea quae diximus afiqui coierint, 
nec vir nec uxor nec nuptiae nec matrimonium nec 
dos intellegitar. itaque ii, qui ex eo coitu nascuntnr, 
in potestate patris non sunt, sed tales sunt, ^uantum 
ad patriam potestatem pertinet, quales sunt u, quos 
mater vulgo concepit. ^*'nam nec hi patrem habere 
'inteUeffuntur, cum is etiam incertus est: ande bo- 
lent Mi spurii apjpefiari, vel a Graeca voce quasi 
*mo^d8f}v concepti vel quasi sine patre fifii.* Bequi- 
tnr eigo, ut et dissoluto tafi coitu nec dotiB exactioni 
locus sit. qui autem prohibitas nuptias coeunt, et 
afias poenas patinntur, quae sacris constitationibaB 
continentur. 

13 ^^^Afiquando autem evenit, ut tiberi, qui statim 
'ut^* nali sunt in potestate parentumnonfiant, postea 
'tamen ** redigantur in potestatem.* quafis est !b, qui, 
dum naturafis faerat, postea curiae datus potestati 
patris subidtur. nec non is, qui a mufiere fibera 

Srocreatus, cuius matrimonium minime legibaB inter- 
ictum fuerat, sed ad quam pater consaetudinem 
habuerat, postea ex nostra constitatione^ dotafibua 
instrumentis compositas in potestate patris effidtar: 
quod et afiis, si ex eodem matrimonio*^ luerint pro- 
creati, simifiter nostra constitutio^' praebuit. 



(1) sabinus del cum JHff, CoH (i*) me] £/)^. Coll,^ me 
hoc AW,me adversum se B 

(2) C)r./>i>.l,«Corf.8,46(47) (S) &ail,56(Z>t>.l, 

<,3) (4) GauLc (5) §%€xUlp.l\in9t{I>igA,^i) 

(e) Cf. Gai, 1, 56.65 Dig, 23, 2 Cod. 5, 4 (7) Cod, 5, 4, 
S5 (8) Gm. 1 , 68..61 (9) tie BE W^ abstinen deberouB 
A Gai. (10) sed] A WS Gai., sed tiBE (u) <te W0f 



qnartiiflgradnsBitJB,qaartogxmdnBiti? (12) sicdett 

ctfma^habetur^B^ll^^habeatiurTV^ (13) tnolEWf 

eiu8^,oi». B (14) taa68t]£Tl^meTiiest^om. jB 

(15) c/l>to^23,2,12,» (16) 6^at:i,64 (11) GaiA,tS 
(18) ut]EWam0tom.AB (19) tamen]G^ai.,aatem 

libri (20) Co<i 5, 27, 10 (91) Biexe.m.] J,exe.m.8t 
BPlf*,qai«xe.m.£ (22) Co<f.5,27,U 



m ADOPtlONIBUS 



INST. I, 11.12 



XI* 

DE ADOPTIONIBUS. 

*'Non 8olum tamen naturales Kberi secundum ea 
'quae diximus in potestate nostra sunt, verum etiam 

1 'ii quos adoptamus. Adoptio autem duobus mo- 
'dis fit, aut principali rescripto aut imperio magistra- 
*tus. imperatoris auctoritate adoptamus eos easve, 
'Qui quaeve sui iuris sunt. quae species adoptionis 
^aicitur adrogatio. imperio magistratus adoptamus eos 
*easve, qui quaeve in potestate parentium sunt, sive 
'primum gradum liberorum optineant, quaHs est filius 
'nlia, sive inferiorem, qualis est nepos neptis, pro- 

2 nepos proneptis." ^Sed hodie ex nostra consti- 
tulione, cum filius familias a patre naturali extra- 
neae personae in adoptionem datur, iura potestatis 
naturalis patris minime dissolvuntur nec quidquam 
ad patrem adoptivum transit nec in potestate eius 
est, licet ab intestato iura successionis ei a nobis 
tributa sunt. si vero pater naturalis non extraneo, 
sed avo filii sui matemo, vel si ipse pater naturalis 
fuerit emancipatus, etiam patemo, vet proavo simili 
modo patemo vei matemo filium suum dederit in 
adoptionem: in hoc casu quia in unam personam 
concurmnt et naturalia et adoptionis iura, manet 
stabile ius patris adoptivi et naturaH vinculo copu- 
iatum et legitimo adoptionis modo constrictum, at et 
in familia et in potestate huiusmodi patris adoptivi 

3 sit. Cum autem impubes per principale rescriptum 
adrogatur, causa cognita adrogatio permittitur et ex~ 
quiritur causa adrogationis ^ an honesta sit expediat- 
que pupiDo, et cum quibusdam condicionibus adro- 
gatio fit, id est ut caveat adrogator personae publi- 
cae, hoc est tabulario, si intra pubertatem pupillus 
decesserit, restitutumm se bona illis, qui, si adoptio 
facta non esset, ad successionem eius venturi essent. 
item non alias emancipare eos potest adrogator, nisi 
causa cognita digni emancipatione fuerint et tnnc^ 
sua bona eis reddat. sed et si decedens pater eum 
exheredaverit vel vivus sine insta causa eum emanci- 
paverit, iubetnr quartam partem ei suorum bonorum 
relinquere, videlicet praeter bona, quae ad patrem 
adoptivum transtulit et quomm commodum ei ad* 

4 quisivit postea. Minorem natu non posse maio- 
rem adoptare placet: adoptio enim naturam imitatur 
et pro monstro est, ut maior sit filius quam pater. 
debet itaque ^ is, qui sibi per adrogationem vel ado- 
ptionem fiHum facit, plena pubertate, id est decem 

5 et octo annis praecedere. Licet autem et in lo- 
cum nepotis vel neptis vel in locum pronepotis^ vel 
proneptis vel deinceps adoptare, quamvis filium quis 

6 non habeat. Et tam filium alienum quis in lo- 
cum nepotis potest adoptare, auam nepotem in locum 

7 filu. Sed si quis nepotis loco adoptet vel quasi 
ex eo filio, quem habet iam adoptatum, vel quasi ex 
illo, quem naturalem in sua potestate habet: in eo 
casu et filius consentire debet, ne ei invito suus he- 
res adgnascatur ^. sed ex contrario si avus ex filio 
nepotem dat in adoptionem, non est necesse filium 

8 consentire. In plurimis autem causis adsimilatur 
is, qui adoptatus vel adrogatus est, ei qui ex legi- 
timo matrimonio natus est. etideo siquisperimpera- 
torem sive apud praetorem vel apud praesidem pro- 
vinciae non extraneum adoptaverit, potest eundem 

9 alii in adoptionem dare. *'Sed et iUud utriusque 
*adoptionis commune est, quod et hi, qui generare 
'non possunt, quales sunt spadones, adoptare pos- 
iO 'sunt, castrati autem non possunt. Feminae quo- 
'que adoptare non possunt, quia nec naturales hbe- 



Win notestate sua habent*: sed ex indu^entla prin- 
cipis au solatium liberorum amissomm adoptare pos- 

1 1 sunt. *• *Illud proprium est illius adoptionis, quae 
'per sacrum oraculum fit, quod is, qui liberos in po- 
'testate habet, si se adrogandum deaerit, non somm 
Ijse gotestatl" adrogatoris subicitur, sed etiam liberi 
Ws in eiusdem fiunt potestate tamquam nepotes.' 
sic enim et** divus Augustus non ante Tiberium 
adoptavit, quam is Germanicum adoptavit: ut proti- 
nus adoptione facta incipiat Germanicus Augusti ne- 

12 pos esse. Apud Catonem bene scriptum refert 
antiquitas, servi si a domino adoptati sint, ex hoc 
ipso posse liberari. unde et nos eraditi in nostra 
constitutione " etiam eum servum , quem dominus 
actis intervenientibus filium suum nommaverit, libe- 
rum esse constituimus, licet hoc ad ius filii accipien- 
dum ei non sufficit. 

QUIBUS MODIS lUS POTESTATIS SOLVITUR «*. 

*"*Videamus nunc, qnibus modis ii, qui aJieno iuri 
*subiecti sunt, eo iure liberantur. et quidem servi 
'quemadmodum potestate liberantur, ex his inteJIegere 
^possumus, quae de servis manumittendis superius 
^exposuimus. hi vero, qui in potestate parentis sunt, 
'mortuo eo sui iuris fiunt. sed hoc cUstmctionem re- 
'cipit. nam mortuo patre sane omnimodo filii filiaeve 
W iuris efficiuntur. mortuo vero avo non omnimodo 
'nepotes ne|)tesque sui iuris fiunt, sed ita, si post 
'mortem avi in potestatem patris sui recasuri non 
^sunt : itaque si moriente avo pater eorum et vivit et 
In potestate patris sui est, tunc post obitum avi in 
'patris sui potestate fiunt: si vero is, quo tempore 
'avus moritur, aut iam mortuus est aut exiit de po- 
'testate patris, tunc hi, qnia in potestatem eius ca- 

1 'dere non possunt, sni luris fiunt. Cum autem is, 
'qui ob aliquod maleficium in insulam deportatur, 
'civitatem amittit, sequitur ut, quia" eo modo ex nu- 
*mero civium Romanorum tollitur, perinde acsi mor- 
'tuo eo desinant liberi in potestate eius esse. pari 
Vatione et si is, qui in potestate parentis sit, in in- 
'sulam deportatus fuerit, desinit*^ in potestate pa- 
^rentis esse." sed si ex indulgentia princi^ali restituti 

2 fuerint, per omnia pristinum statum recipiunt. *^ Re- 
legati autem patres in insulam in jpotestate sua libe- 
ros retinent: et e contrario liben relegati in potes- 

3 tate parentum remanent Poenae servns enectus 
filios in potestate habere desinit. servi autem poenae 
efficiuntur, qui in metaUum damnantur et qui bestiis 

4 subiciuntur. Filius famiUas si mUitaverit, vel si 
senator vel consul fuerit factus, manet in patris po- 
testate. miUtia enim vel consularia*** dignitas patris 
potestate fiUum non Uberat. sed ex constitutione 
nostra^^ summa patriciatus dignitas iUco ab impe- 
rialibus codiciUis praestitis a patria potestate UbB*at. 
quis enim patiatur patrem quidem posse per eman- 
cipationis modum suae potestatis nexibus fiUum re- 
laxare, imperatoriam autem celsitudinem non valere 
eum quem sibi patrem el^t ab aliena exunere po- 

5 testate? ^^^gj a|j hostibus captus fuerit parens, 
'quamvis servus hostium fiat, tamen pendet ius libe- 
'romm propter ius postUmimi: quia hi, qui ab hosti- 
'bus capti sunt, si reversi fuerint, omnia pristina iura 
Yecipiunt. idcirco reversus et liberos habebit in po- 
'testate,' quia postUminium fingit eum qui captus est 
semper in civitate fuisse: si vero ibi decesserit, ex- 
inde, ex quo captus est pater, fiUus sui iuris fuisse 
videtur. 'ipse quoque fiUus neposve si ab hostibua 



(1) Cjr. <?at. 1, 97..107 Z)t^.l,7 Cod.8,47(48) (2) Gau 
1, 97..9» (Diff, 1, 7, 2) (3) § 2 eaf Cod, 8, 47 (48), 10 (4) ado- 
ptiomg B (5) tunc] W, tunc ut BE (6) itaqne] E W, 
OTO. B (7) neptis vel in locum (ea? loco FT*) pronepotis] 

I^ctjm ^,inlocum (loco^) neptisjBJ?, <m, tnter alia W^ 
(8) tic Ey agnoscatur TT, nascatur B (9) Gai. 1 , 103. 104 
CP«>. 1, 7, 2, 1) (10) Cal 1, 107 (Diff, 1, 7, 2, 2) (ll) sic 
Gai, Z>ig., in potestate lihri (12) sic enim et] JE, sie enim 



TF>, sed et B, sic etenim ut W' (13) Cod, 7, 6, 1, 10 

(14) (y 6^<«; 1,124..141 i>t>. 1,7 Orf. 8, 48 (49) (15) Wc 

ind.V,d\sBo\viUirABE (16) (rat. 1,124,126.-128 (17) quial 
BJE, qni A WGai. (18) sie TF* Gau &, desint JE, desiit 

j4B W*^ (19) § 2 in, ea? Marciani 1 2 insL (Diff. 48. 22, 4) 

(20) «c-4P^Tr,considari8 J5 (21) § 4j«n. «ar Cod. 12,3, 5 
(22) GauUm 



INST. I, 12—15 



DE TUTELIS 



Vaptiis f uerit» Bimiliter dicimos propter ius postHiniiui 
'ias quoque potestatis parentis in suspenso esse/ 
dictum est autem postiimiBium a limine et post, 
ut^ eum, qui ab hostibus captus^ in fines nostros 
postea perrenit, postliminio reversum recte dicimus. 
nam limina sicut m domibus finem quendam faciunt, 
sic et imperii iinem limen esse Teteres voluerunt. 
oinc et limes dictus est quasi iinis quidam et termi- 
nus. ab eo postliminium dictum, quia eodem limine 
revertebatur , quo amissus erat. ^sed et ^ui victis 
bostibas recuperatur, postliminio rediisse existimatur. 
<$ ^Traeterea emancipatione quoque desinunt liberi 
1n potestate parentum esse.' sed ea emancipatio an- 
tea quidem vel per antiquam legis observationem pro- 
cedebat, quae* per rmaginarias venditiones et inter- 
cedentes manumissioneB celebrabatur, vel ex imperiali 
rescripto. nostra autem providentia et hoc in meUus 
per constitutionem" reformavit, ut fictione pnstina 
explosa recta via apud competentes iudices vel ma- 
gistratus parentes intrent et filios suos vel £lias vel 
nepotes vel neptes ac deinceps sua manu dimitterent. 
et tunc ex edicto praetoris in huius filii vel filiae, 
nepotis vel neptis bonis, qui vel quae a parente 
manumissus vel manumissa fuerit, eadem iura prae- 
stantnr parenti, quae tribuuntur patrono in bonis 
Uberti: et praeterea si impubes sit nlius vel filia vel 
ceteri, ipse parens ex manumissione tutelam eius 
7 nanciscitur. '''Admonendi autem sumus liberum 
'esse arbitrium ei, qui filium et ex eo nepotem vel 
'neptem in potestate habebit, filium quidem de po- 
'testate dimittere, nepotem vero vel neptem^ retinere: 
et ex diverso filium quidem in potestate retinere, 
'nepotem vero vel neptem manumittere (eadem et de 
^pronepote vel pronepte dicta esse intellegantar) , vel 
9 'omnes sui iuris efficere.' Sed et si pater filium, 
4uem in potestate habet, avo vel proavo naturali se- 
cundum nostras constitutiones ° super his habitas in 
adoptionem dederit, id est si hoc ipsum actis inter- 
venientibus apud competentem iadicem manifestavit, 
praesente eo qui adoptatur et non contradicente nec 
non eo qui adoptat, solvitur quidem ius potestatis 
patris naturalis, transit autem in huiusmodi ^aren- 
tem adoptivum, in cuius persona et^^ adoptionem 

9 plenissimam esse antea dmmus. Hlud autem scire 
oportet, quod, si nurus tua ex fiUo tuo conceperit et 
filium postea emancipaveris vel in adoptionem dederis 
prae^ante nuru tua, nihilo minus quod ex ea nasci- 
tur in potestate tua nascitur: quod si post emanci- 
pationem vel adoptionem fuerit conceptum^S patris 
sai emancipati vel avi adoptivi potestati subicitor: 

10 et quod neque naturales liberi neque adoptivi 
uUo paene modo possunt cogere parentem de potestate 
8ua eos dimittere. 

xni" 

DE TXJTELIS. 

^''Transeamus nunc ad aliam divisionem. nam ex 
liis personis, quae in potestate non sunt, quaedam 
Vel m tutela sunt vel in curatione, quaediam neutro 
'iure tenentur. videamus igitur de his, quae in tutela 
Vel in curatione sunt: ita enim intellegemus ceteras 
'personas, quae neutro iure tenentor. ac prius dispi- 
1 'ciamus de his quae in tutela sunt.' '''Est au- 
tem tutela, ut Servius definivit, ius ac potestas in 
capite libero ad tuendum eum, qui propter aetatem 
se defendere nequit, iure civili data ac permissa. 



2 Tutores autem sunt, qui eam vim ac potestatem 
habent, ex qua re ipsa^^ nomen ceperunt. itaque 
appellantur tutores quasi tuitores atque defensores, 

3 sicut aeditui dicuntur qui aedes tuentar. *®Ter- 
^missum est itaque parentibus hberis impuberibus, 
'quos in potestate hstbent, testamento tutores dare." 
et hoc^^ in filio filiaque omnimodo procedit; 'nepo- 
'tibus tamen neptibusque ita demum parentes pos- 
'sunt testamento tatores dare, si post mortem eorum 
In patris sui potestatem recasuri non sunt. itaque si 
^filius tuus mortis tuae tempore in potestate tua sit, 
'nepotes ex eo non poterant testamento tuo tutorem 
'habere, quamvis in potestate tua fuerint; scilicet 
'quia mortuo te in patris sui potestatem recasuri 

4 'sunt. Oum autem in compluribus aliis causis 
'postumi pro iam natis habentur, et in hac causa 
'placuit non minus postumis quam iam natis testa- 
'mento tutores dari posse, si modo in ea causa sint, 
^ut, si vivis parentibus nascerentur, sui et in po- 

5 'testate eorum fierent.^ Sed si emancipato nlio 
tutor a patre testamento datus fuerit, confirmandus 
est ex sententia praesidis omnimodo. id est sine in- 
quisitione. 

XIIII** 

QUI DARI TUTORES TESTAMENTO POSSUNT. 

Dari autem potest tutor non solum pater familias, 
t sed etiam mius familias. Sed et servus proprius 
testamento cum libertate recte tutor dari potest. sed 
sciendum est eum et sine libertate tutorem datum 
tacite et libertatem directam accepisse videri et per 
hoc recte tutorem esse. plane si pCT.^errorem quasi 
liber tutor datus sit, aliud dicendum estr servus ati- 
tem alienus pure inutiliter datur testamento tutor: 
sed ita *cum liber erit' utiliter datur. proprius au- 

2 tem servus inutiliter eo^' modo datur tutor. Fu- 
riosus vel minor vi^nti quinque annis tutor testa- 
mento datus tutor ent, cum compos mentis aut maior 
viginti quinque annis fuerit factus. 

3 Ad certum tempus et^^ e^ certo tempore vel 
sub condicione vel ante heredis institutionem posse 

4 dari tutorem non dubitatur. Certae autem rei 
vel causae tutor dari non potest, ^^quia personae, 
non causae val rei datur. 

5 ^^Si quis filiabus sois vel filiis tutores dederit, 
etiam postumae vei postumo videtur dedisse, qaia 
filii vel filiae appellatione et postumus et postuma 
continentur. q^md^^ si nepotes sint, an appeUatione 
filiorum et ipsis tutores dati sunt? dicendum est, ut 
ipsis quoque dati videantur, si modo liberos dixit. 
ceterum si filios, non continebuntur: aliter enim filii, 
aUter nepotes appeUantur. plane si postumis dederit, 
tam filii postumi quam ceteri Uberi continebimtur. 

DE LEGITIMA ADGNATORUM TUTELA. 

^^'Quibus autem testamento tutor datus non sit, 
'his ex lege duodecim tabularum adgnati sunt tuto- 
1 ^res, (fja vocantur I^timi. Sunt autem adgnati^^ 
^per virihs sexus cognationem^'' coniuncti, quasi a 
'patre cognati, veluti frater eodem patre natus, fra- 
'tris fiUus neposve ex eo, item patruus et patrui fiUus 
^neposve ex eo. at qui per feminini sexus personas 
'cognatione ionguntur, non sont adgnati, sed aUas 
'naturaU iure cognati. itaque amitae tuae fiUus non 



(I) utl A^B TT, et A^^Ap (2) captusj B W0, om. A TF« 
(3) §67?n.fia:i7or.?. 6 «W.(i)«>. 49,15,26) (4) (zOtM, 
133 (5) quaejiiFr, om. i3 (6) Cod. 8, 48 (49), 6 
(7) Gal 1, 133 ttsU (Z)i>. 1, 7, 28) (8) neptem] BE^ n. in 
potestate (-tem A^) A Dig^ (9) Cod. 8, 47 (48), U (10) in 
Ct persona (-nam £) etj AE^ in c. persona P, c. persone B 

(II) sic AB^y conceptus B^E 

(12) Cy:(Ta».l,142..154i)i>.26,1..3Corf.5,28.29 (13) Gai. 
1, 142. 143 (14) § 1. 2 &r Dig, 26, 1, 1 {PauL 1 38 ad ed.) 

(15) m Dig, 0, ipsum B, ipsi PE (16) Gal 1, 144. 146. 



147 (17) haecfffin 

(18) Cf. Dig, 26, 2 Cod. 5, 28 (19) eo] B®, eodem T 

(20) etjT^, ttt B, beu P (li) quia..datttr ex Mar^ 
ciani l 2 inU. {Dig. 26» 2> 14) (22) % h ex Dig. 26, 

2, 5. 6 ( Ulp, 1 15. 39 ad Sab,) (23) quidj E^ Dig., qut B, 
quod E^ 

(24) Cf, Gai. 1, i55..158 Dig. 26, 4 Cod. 5, 30 (25) Qau 
1, 155. 156 (Djy. 26, 4, 7) (26) adgnati] Gai. Dig. 0, ad 
^nati eognati Uhri^ ef, t. 3, 2, 1 (27) cognationem] M 

cognatione j?, personas cognatione Gai. Dig. 



DE CAPITIS MINUTIOKB 



INST. I, 15—20 



'eBt tibi adgnatus, &ed cognattts (et iuYioem sdiicet 
'tu illi eodem iure coniun^eris), ivd& qui nascuntur 

2 ^patris, non matris familiam sequuntur/ Quod au- 
tem lex ab intestato Tocat ad tutelam adguatos, non 
hanc habet significationem , si omnino non fecerit 
testamentum is qui poterat tutores dare, sed si 
quantum ad tutelam pertinet intestatus decesserit. 
quod tune quoque accidere intell^tur, cum is qui 

3 datus est tutor viyo testatore decesserit * 'Sed ad- 
'gnationis quidem ius omnibus modis capitis deminu- 
^tione plerumque perimitur': nam adgnatio^ iuris est 
nomen. 'cognationis vero ius non omnibus modis com- 
'mutatur, quia civilis ratio civilia quidem iura cor- 
'rumpere potest, naturalia vero non utique ' 

XVP 

DE CAPITIS MINUTIONE. 

^'Est autem capitis deminutio prioris status com- 
'mutatio. eaque tribus modis accidit : nam aut maxima 
^est capitis deminutio aut minor, quam quidam me- 

1 'diam vocant, aut minima. Mazima est capitis 
'deminutio, cum aliquis simul et civitatem et liber- 
'tatem amittit. quod accidit in bis, qui servi poenae 
'efficiuntur atrocitate sententiae, vel liberti ut ingrati 
'circa patronos condemnati, vei qui ad pretium par- 

2 'ticipandum se venumdari passi sunt. Minor sive 
'media est capitis deminutio, cum civitas q[uidem 
'amittitur, libertas vero retiaetur. quod accidit ei, 
'^cu! aqua et igni* interdictum fuerit', vel ei, qui in 

3 insulam deportatus est. 'Minima est capitis demi- 
'nutio, cum et civitas et libertas retinetur, sed status 
liominis commutatur. quod accidit in his, qui^ cum 
Bui iuris fuerunt, coeperunt alieno iuri subiecti esse, 

4 vel contra. Servus autem manumissus capite 

5 non minuitur, quia nullum caput habuit. Quibus 
autem dignitas magis quam status permutatur, capite 
non minuuntur: et ideo senatu motos^ capite non 
minui constat. 

6 Quod autem dictum est manere cognationis ius 
et post capitis deminutionem, hoc ita est, si minima 
capitis deminutio interveniat: manet enim cognatio. 
nam si maxima capitis deminutio incurrat, ius quo- 
que cognationis perit, ut puta servitute alicuius cognati, 
et ne quidem, si manumissus fuerit, recipit cogna- 
tionem. sed et si in insulam deportatus quis sit, 

7 cognatio solvitor. ' 'Cum autem ad * adgnatos tu- 
'tela pertineat, non simul ad omnes pertinet, sed ad 
'eos tantum, qui proximo® gradu sunt', vel, si eius- 
dem gradus sint, ad omnes. 

XVII *^ 
DE LEGITIMA PATRONORUM TUTELA. 

^*'Ex eadem lege duodecim tabularum libertorum 
'et libertarum tutela ad patronos liberosque eorum 
^pertinet, quae et ipsa legitima tutela vocatur: non 
'quia nominatim ea lege de hac tutela cavetur, sed 
^quia perinde accepta est per interpretalionem, atque 
'si verbis legis introducta esset. eo enrm ipso, quo *^ 
*hereditates nbertorum libertarumque, si intestati de- 
*cessissent, iusserat lex ad patronos liberosve eorum 
'pertinere, crediderunt veteres voluisse legem etiam 
^tutelas ad eos pertinere, cum et adgnatos, quos ad 
'hereditatem vocat, eosdem et tutores esse iussit' et ** 
quia plerumque, ubi successionis est emolumentum, 
ibi et tutelae onus esse debet. ideo autem diximus 
plerumque, quia, si a femina impubes manumittatur, 
ipsa ad hereditatem vocatur, cum alius est^^ tutor. 



xvni" 

DB IiEGITIMA FABENTIUM TUTELA* 

Exemplo patronorum recepta est et alia tutela, 
quae et ipsa l^tima vocatur. nam si quis filium aut 
iiliam, nepotem aut neptem ex filio et deinceps im- 
puberes emancipaverit, tegitimus eorum tutor erit. 

xvnn*^ 

DE FIDUCIARIA TUTELA. 

Est et alia tutela, quae fiduciaria app^atur. nam 
si parens filium vel finam , nepotem vel neptem et " 
deinceps impuberes manumisent, legitimam nandsci- 
tur eorum tutelam: guo defuncto si Hberi virilis 
sexus extant, fiduciarii tutores fiUorum suorum vel 
fratris vel sororis et ceterorum efficiuntur. at^ui 
patrono legitimo tutore mortuo, liberi quoque eius 
legitimi sunt tutores : quoniam filius quidem defuncti, 
si non esset a vivo patre emancipatus, post obitum 
eius sui iuris efficeretur nec in fratrum potestatem 
recideret ideoque nec in tutelam, libertus autem si 
servus mansisset, utique eodem iure a|»ud liberos do- 
mini post mortem eius futurus esset ita tamen ii ad 
tutelam vocantur, si perfectae aetatis sint. ^uod nostra 
constitutio ^^ generaJiter in omnibus tutelis et cura- 
tionibus observari praecepit. 

XX" 

DE ATILIANO TUTORE VEL EO QUI EX LEGB 

lULIA ET TITIA DABATUR. 

2®'Si cui nullus omnino tutor fnerat, ei dabatur in 
'urbe quidem Roma a praetore urbano et maiore 
^parte tribunorum plebis tutor ex lege Atilia, in pro- 
'vinciis vero a praesidibus provinciarum ex lege lulia 

1 'et Titia. Sed et si testamento tutor sub condi- 
'cione aut die certo datus fuerat, quamdiu condicio 
'aut dies pendebat. ex isdem legibus tutor dari po- 
Wat. item si pure datus fuerit^S quamdiu nemo ex 
'testamento^^heres existat, tamdiu ex isdem legibus 
^tutor petendus erat, qui desinebat tutor esse, si con- 
'dicio existeret aut dies venn:et aut heres existeret. 

2 'Ab hostibus quoque tutore capto ex his I^gibus 
'tutor petebatur, qui desinebat esse tutor, si is qui 
'captus erat in civitatem reversus fuerat: nam re- 

3 'versus recipiebat tutelam iure postliminii.^ Sed 
ex his legibus pupillis tutores desierunt dari, postea- 
quam primo consules pupillis utriusque sexus tutores 
ex inquisitione dare coeperunt, deinde praetores ex 
constitutionibus. nam supra scriptis legibus neque 
de cautione a tutoribus exigenda rem salvam pupiilis 
fore neque de compellendis tutoribus ad tuteiae ad- 

4 ministrationem quidquam cavetur. Sed hoc iure 
utimur, ut Komae quidem praefectus urbis vel prae- 
tor secundum suam iurisdictionem, in provinciis au- 
tem praesides ex inquisitione tutores crearent, vel 
magistratus iussu praesidum, si non sint magnae 

5 pupilli facultates. Nos autem per constitutionem 
nostram^' et huiusmodi difficultates hominum rese- 
cantes nec exspectata iussione praesidum disposui- 
mus, si facultas pupilli vel adulti usque ad qiiin^en- 
tos sofidos valeat, defensores civitatum una cum eius- 
dem civitatis religiosissimo antistite vel apud^'* aUas 
pttbHcas personas, id est magistratus, vei iuridicum 
Alexandrinae civitatis tutores vel curatores creare, 
legitima cautela secundum dusdem constitutionis nor- 
mam praestanda, videHcet eorum periculo qui eam 
acdpiant. 



(1) G^at. 1,158 (2) adgnatiol £@, 01». -B 

(3) Cf. Gai. 1, 159..164 Dig. 4, 5 (4) Gal i, 159..162 

(5) ignis BE (6) senatu motosl a sen. motus E^ statu 

mutatoB JB, senatum motum W (7) Gai. 1, 164 (8) ad] 
(?«'., et ad B, et E (9) stc B Gai,^ proximore ir«, 

proximioreslF», proximiore Ecum B 

(10) Cf, Gai. 1, 165..167 Dig. 26, 4 (ll) Gai. 1, 165 

(12) *cr. quod (</c«.) (13) ti'\B,om.EW (14) est] 



BW^y erit PEy cum al. est tutor om. W' 

(15) Cf Gal 1, 175 Dig, 26, 4, 3, 10 

(16) Cf Gai. 1, 166. 175 Dig. 26, 4, 3. 4 (17) et] B, 
ye\EW (18) CoA 5, 30, 5 

(19) Cf. Gau 1, 185..191 Dig, 26, 5 Cod, 5, 34 (20) Gai 
1, 185..187 (11) sie B^ Gau, fuerat B^T (22) ex 

testamento om. Gai, (23) Co<L 1,4,30 (24) apud]B, 
tfvyoprafvB, om, TP: etiam apud cum et Cod, ser* 



INST, I, 20—24 



8 



DE 4.UCT0B]TAt£ TOtOEUM 



6 >'Impuberes autem in tatela esse naturali iure 
'conYeniens est, at is qui perfectae aetatis non slt 

7 *alteriu8 tutela regatur/ Cum i|^tur* 'pupillorum 
'pupillarumque tutores n^otia geruuty post puberta- 
iem tutelae iudicio rationem reddunf/ 

DB AUCTOEITATE TUTORUM. 

Auctoritas autem tutoris in quibusdam causis ne- 
cessaria pupillis est, in quibusdam non est necessa- 
ria. ut ecce si quid dari sibi stipulentur'', non est 
necessaria tutoris auctoritas: quod si aliis pupiili 
promittant, necessaria est : namque placuit meliorem 
quidem suam condicionem licere eis lacere etiam sine 
tutoris auctoritate^ deteriorem vero non aiiter quam 
tutore auctore^ unde in lus causis, ez quibus mu- 
tuae obligationes nascuntur, in emptionibus venditio- 
nibus, locationibus conductionibus, mandatis, deposi- 
tis, si tutoris auctoritas non interveniat, ipsi quidem 
qui cum his^ contrahunt obligantur, at invicem pu- 

1 piili non obligantur. ''Neque tamen bereditatem 
adire neque bonorum possessionem petere neque he- 
reditatem ex fideicommisso suscipere aliter possunt 
nisi tutoris auctoritate, quamvis lucrosa sit neque 

2 uUum damnum habeat^ Tutor autem statim in 
ijgso negotio praeseus debet auctor fieri, si hoc pu- 
pillo prodesse existimaverit. post tempus vero aut per 

3 epistulam interposita auctoritas^ nihil agit. *°Si 
inter tutorem pupulumve iudicium agendum sit, quia 
ipse tutor in rem suam auctor esse non potest, non 
praetorius tutor ut olim constituitur, sed curator in 
iocum eius datur, quo interveniente iudicium peragi- 
tur et eo peracto curator esse desinit 



XXU 



11 



QUIBUS MODIS TUTELA FINITUR. 

Fupilli pupillaeque cum puberes esse coeperint, 
tutela liberantur. pubertatem autem veteres quidem 
non solum ex annis, sed etiam ex habitu corporis in 
masculis aestimari volebant. nostra autem maiestas 
dignum esse castitate temporum nostrorum bene pu- 
tavit, quod in feminis et*^ autiquis impudicum esse 
visum est, id est inspectionem habitudinis corporis, 
hoc^^ etiam in masculos extendere: et ideo sancta 
constitutione promulgata^^ pubertatem in masculis 
post quartum decimum annum completum ilico ini- 
tium accipere disposuimus, antiquitatis normam in 
femininis personis bene positam suo ordine relin- 
quentes, ut post duodecimum annum completum viri- 

1 potentes esse credantur. Item finitur tutela, si 
adrogati sint adhuc impuberes vel deportati: item si 
in servitutem pupillus redigatur*^ vel ab hostibus 

2 fuerit captus. "Sed et si usque ad certam con- 
dicionem datus sit testamento, aeque evenit, ut desi- 

3 nat esse tutor existente condicione. Simili modo 

4 finitur tutela morte vel tutorum vel pupillorum. Sed 
et capitis deminutione tutoris, per quam Ubertas vei 
civitas eius amittitur, omnis tutela perit. minima au- 
tem capitis deminutione tutoris , veluti si se in ado- 
ptionem dederit, legitima tantum tutela perit, ceterae 
non pereunt: sed pupilli et pupillae capitis demi- 

5 nutio licet minima sit, omnes tutelas toUit. Frae- 
terea qui ad certum tempus testamento dantur tu- 

6 tores, finito eo dej^onunt tutelam. Desinunt au- 
tem esse tutores, qui vel removentur a tutela ob id 
quod suspecti visi sunt, vel^'' ex iusta causa sese 



(i) Gau 1, 189 (2) Gai, 1, 191 (2') «c T Gai., reddent B 
(S) Cf. Diff, 26, 8 Cod, 5, 59 (3') sie dett., «tipttletur 
BTP (4) sic B0, tutore auctore T (6) «tc Bj tutoris 
auctoritate (-tatis 2^) T (6) qui cum his] T0j cum quo B 
(7) $ 1. 2 svtniUs Dig, 26, 6, 9, 3..6 (Gai, L 12 ad ed» prov.) 
(g) «tc B Dig. 0y habeant T (9) auotoritas] B^ tutoiis 
auct. Tf eins auot. Dig, (lo) § d m. simiie Gaio 1, 184 

(11) Cf. Gau 1, 170. 173. 182. 187. 194. 196 Dig^ 26, 1, 12. 14 
..n Cod. 6, 60 (12) et] Bf om. T (13) hoc] T, h. nos 
B (14) Coct.5, 90, S (15) mP, utingratttsapatrono 



excusant et onus administrandae^' tutelae deponunt 
secuudum ea quae inferius propoaemus. 

xxin^» 

DE CURATORIBUS. 

Masculi puberes et feminae virqiotentes usque ad 
vicesimum quintum annum completum curatores ac« 
dpiunt: qui, Ucet puberes sint, adhuc tamen huius 

1 aetatis sunt, ut negotia sua tueri non possint ^^. D an- 
tur autem curatores ab isdem magis&atibus, a qui- 
bus et tutores. sed curator testamento non datur, 
sed datus confirmatur decreto praetoris vel praesidis. 

2 Item inviti adulescentes curatores non accipiunt prae- 
terquam in litem: curator enim et ad certam causam 

3 dari potest. Furiosi quoque et prodigi, licet maiores 
viginti quinque annis sint, tamen in curatione sunt 
adgnatorum ex I^ge duodecim tabularum. sed solent 
Romae praefectus** urbis vel praetor et in provin- 
ciis^^ praesides ex inq^uisitione eis dare curatores. 

4 Sed et mente captis et surctis et mutis et qui 
morbo perpetuo laborant, quia rebus suis superesse 

5 non possunt, curatores dandi sunt. Interdum au- 
tem et pupilli curatores accipiunt, ut puta si legi- 
timus tutor non sit idoneus, quia habenti^^ tutorem 
tutor dari non potest. item si testamento datus tu- 
tor vel a praetore vel a praeside idoneus non sit ad 
administrationem nec tamen fraudulenter negotia ad- 
ministrat, solet ei curator adiuugi. item in locum 
tutorum, qui non in perpetuum, sed ad tempus a 
tutela excusantur, solent curatores dari. 

6 Quodsi tutor adversa valetudine vel alia necessi- 
tate impeditur, quo minus negotia niipilli administrare 
possit, et pupillus vel absit vel infans sit, quem veUt 
actorem periculo ipsius^'* praetor vel qui provinciae 
praeerit decreto constituet. 

xxim»* 

DB SATISDATIONE TUTORUM ET OURATORUM. 

2®'Nc tamen pupillorum pupillarumve et eorum, qui 
'quaeve in curatione sunt, negotia a tutoribus cura- 
^toribusve consumantur aut deminuantur^^, curat prae- 
'tor, ut et tutores et curatores eo nomine satisdent. 
'sed hoc non est perpetuum: nam tutores testamento 
^dati satisdare non coguntur, quia fides eorum et 
'dihgentia ab ipso testatore probata est: item ex in- 
'quisitione tutores vel curatores dati satisdatione non 

1 ^onerantur, quia idonei electi sunt." Sed et si ex 
testamento vel inquisitione duo pluresve dati fuerint, 
potest unus oiferre satis de indemnitate pupiUi vel 
adulescentis et contutori vel concuratori praeferri, 
ut solus administret, vel ut contutor satis offerens 
praeponatur ei, ut^^ ipse solus administret. itaque 
per se non potest petere satis a contutore vel con- 
curatore suo, sed offerre dcbet, ut electionem det 
contutori suo, utrum velit satis accipere an satis 
dare. quodsi nemo eorum satis offerat, si quidem 
adscriptum fuerit a testatore, quis gerat, iUe gerere 
debet: quodsi non fuerit adscriptum, quem maior 
pars elegerit, ipse gerere debet, ut edicto praetoris 
cavetur. sin autem ipsi tutores dissenserinl circa eU* 
gendum eum vel eos qui gerere debent, praetor par- 
tes suas interponere debet. idem et in pluribus ex 
inquisitione datis probandum est, id est ut maior 
pars eU^ere possit, per quem administratio fieret. 

2 Sciendum autem est non solum tutores vel cu- 
ratores pupilUs et adultis ceterisque personis ex ad- 



add.cum0postTe&igsktvaTypost&etn.t\iiemB (16) |2 
similis Dig. 26, 1, 14, & {Ulp. 1 37 ad Sab.) (17) vel] dttt. 
cum 0<i vel quod BT (18) sie T, administratae B 

(19) Cf, Gal 1, 197. 198 Dig. 26, 5 (20) possant lihri 
(21) «tc 6^, praefecti It&rt (22) «tc <9, proyincia /z6rt 

(23) quia habenti] qui habet B (24) ipsitt8]£,ipSLU)i 

tutoris T 

(25) Cf Dig. 21, 7. 46, Cod. 6, 42. M (26) (iat. 
1, 199. 200 (27) aut dem.] dett. eum Gai.^ vel dem. f ^*, 
om.BF* (28)ut]B,etr 



PB BXCUSAT. TUTORUM YEL CUBAT* 



9 



mST. I, 24— 26r 



mmistratioiie teneri, sed etiam in eos qni satisclatio- 
nes* acdpiunt sabsidiariam actionem esse, quae 
tdtimum eis praesidium possit afferre. subsidiaria 
autem actio datur in eos, qui vel omidno a tutoribus 
Tel curatoribus satisdari non curaverint aut non ido- 
nee passi essent caveri. quae quidem^tam ex pru- 
dentium responsis quam ex constitutionibus impe- 

3 rialibus et in heredes eorum extenditur. Quibus 
constitutionibus et illud exprimitur, ut, nisi caveant 
tutores vel curatores, pignoribus captis coerceantur. 

4 Neque autem praefectus urbis neq^ue praetor ne- 
que praeses provinciae neque quis alius cui tutores 
dandi ius est bac actione tenebitur, sed bi tantum- 
modo qui satisdationem exigere solent. 

XXV» 

Dfi EXGUSATlONIBUSv 



Excusantur autem tutores vel curatores variis ex 
causis: jlerumque autem propter Uberos, sive in po- 
testate sint sive emancipati. si enim tres liberos quis 
superstites Bomae babeat vd in Italia quattuor vel 
in provinciis quinque, a tutela vel cura possunt ex- 
cusari exemplo ceterorum munerum : nam et tutelam 
^et ^ curam placuit publicum munus esse. sed adoptivi 
liberi non prosunt, in adoptionem autem dati natu- 
rali patri prosunt. item nepotes ex Mo prosunt, ut 
in locum palxis succedant, ex £lia non prosunt. filii 
autem superstites tantum ad tutelae vel curae mu- 
neris excusationem prosunt, defuncti non prosunt. sed 
si in bello amissi sunt, q naesitum e st, an prosint. et 
constat eos solos prodesse qui in acie amittuntur: 
hi enim, quia pro re publica ceciderunt, Jn perpe- 

1 tuum per gloriam vivere intelleguntur./ltem divus 
Marcus in semestribus rescripsit eum, qtd res fisci 
a^ministrat, a tutela vel cura quamdiu administrat 

2 excusari posse. Item qui rei publicae causa ab- 
sunt \ a tutela et cura excusantur. sed et si fuerunt 
tutores vel curatores, deinde rei publicae causa ab- 
esse coeperunt, a tutela et cura excusantur, quatenus 
rei pubbcae causa absunt, et interea curator loco 
eorum datur. qui si reversi fuerint, recipiunt onus 
tutelae nec anni habent vacationem, ut Papinianus 
responsorum libro quinto scripsit: nam hoc spatium 
S habent ad novas tutelas vocati. Et qui potesta- 
tem aliquam habent, excusare se possunt, ut divus 
Marcus rescripsit, sed coeptam tutelam deserere non 

4 possunt. Item propter htem, quam cum pupillo 
vel adulto tutor vef curator habet, excusare se nemo 
potest: nisi forfce de omnibus bonis vel hereditate 

5 controversia sit. Item tria onera tutelae non af- 
fectatae vel curae praestant vacationem, quamdiu 
administrantur: ut tamen plurium pupillorum tutela 
vel cura eorundem bonorum, veluti fratrum, pro una 

6 computetur. Sed et propter paupertatem excu- 
sationem tribui tam divi fratres quam per se divus 
Marcus rescripsit, si quis imparem se oneri iniuncto 

7 possit docere. Item propter adversam valetudi- 
nem, propter quam nec snis quidem negotiis interesse 

8 potest, excusatio locum habet. Sinuliter eum 
qui litteras nesdret excusandum esse divus Pius re- 
scripsit: quamvis et imperiti litterarum possunt ad 

9 administrationem negotiorum sufOicere. Item si 
propter inimicitiam ^ aliquem testamento tutorem pater 
aederit, hoc ipsum praestat ei excusationem: sicut 
per contrarium non excusantur, qui se tntelam patri 

10 pupillorum administraturos promiserunt. Non 
esse autem admittendam excusationem eius, qui hoc f 



solo utitur, quod ignotus patri pupillorum sit, divi 
tl fratres rescripserunt. IninucitiaeS quas quis 
cum patre pupiUorum vel adultorum^ exercuit, si 
capitales fuerunt nec reconciliatio intervenit, a tu- 

12 tela® solent excusare*. Item si quis**' status 
controversiam a pupillorum patre passus est, ^cu* 

13 satur a tutek. Item maior septua^nta annis a 
tutela vel cura se potest excusare. minores autem 
viginti et quinque annis olbn quidem excusabantnr: 
a nostra autem constitutione " prohibentur ad tute- 
lam vel curam aspirare, adeo ut nec excusatione 
opua fiat. qua constitutione ** cavetur, ut nec pu- 
pillus ad legitimam tutelam vocetur nec adultus: cum 
erat incivHe eos, qui alieno auxiHo in rebus suis ad- 
ministrandis egere noscuntur et sub aliis reguntur, 

14 aliorum tutelam vel curam subire. Idem et in 
milite observandum est, ut nec volens ad tutelae mu- 

15 nus^^ admittatur. Item Eomae grammatici rhe- 
tores et inedici et qui in patria sua Si ^* exercent et 
intra numerum sunt, a tutela vel cura habent vaca- 
tionem. 

16 ^^Qui autem se vult excusare, si plures habeat 
excusationes et de quibusdam non probaverit, aliis 
uti intra tempora non prohibetur. qui ^^ excusare se 
volunt, non appellant: sed intra oies quinquaginta 
contmuos, ex quo cognoverunt, excusare se debent 
(cuiuscumque generis sunt, id est qualitercumque dati 
fuerint tutores), si intra centesimum lapidem sunt ab 
eo loco, ubi tutores dati sunt: si vero ultra centesi- 
mum habitant, dinumeratione facta viginti milHum 
diumorum et ampUus tri^ta dierum. quod tamen, 
ut ^^ Scaevola dicebat, sic debet computari, ne minus 

17 sint quam quinquaginta dies. Datus autem tutor 

18 ad universum patrimonium datus esse creditur. Qui 
tutelam aUcuius gessit, invitus curator eiusdem fieri 
non compelhtur, m tantum ut, licet pater, qui testa- 
mento tutorem dederit, adiecit se eundem curatorem 
dare, tamen invitum eum curam suscipere non co- 
gendum divi Severus et Antonmus rescripserunt, 

19 Idem rescripserunt ^^ maritum uxori suae cura- 
torem datum excusare se posse, ticet se immisceat. 

20 Si quis autem falsis aU^gationibus excusationem 
tutelae meruit, non est liberatus onere tutelae. 

XXVI *• 

JDE SUSPECTIS TDTORIBUS ET CUHAXORIBUS. 

^^Sciendum est suspecti crimen e lege duodecim 

1 tabularum descendere. Datum est autem ius re* 
movendi suspectos tutores Eomae praetori et in pro* 

2 vinciispraesidibusearumetlegatoproconsulis. Os- 
tendimus, qui possunt de suspecto cognoscere: nunc 
videamus, qui suspecti fieri possunt. Et quidem 
omnes tutores possunt, sive testamentarii sint sive 
non, sed^^ altenus generis tutores. quare et si legl- 
timus sit tutor, accusari poterit. quid ^^ si patronus ? 
adhuc idem erit dicendum: dummodo meminerimus 
famae patroni parcendum, licet ut suspectus remotus 

3 fuerit. Gonsequens est, ut videamus, qui possint 
suspectos postulare. et sciendum est quasi publicam 
esse hanc actionem, hoc est omnibus patere. quin 
immo et mulieres admittuntur ex rescripto divorum 
Severi et Antonini, sed^ hae solae, quae pietatis ne- 
cessitudine ductae ad hoc procedunt, ut puta mater: 
nutrix quoque et avia possunt, potest et soror: sed 
et si qua mulier fuerit, cuius praetor perpensam*'* 
pietatem intellexerit non sexus verecundistm egredien- 
tis, sed pietate productam^* non continere iniuriam 

4 pupillorum, admittit eam ad accusationem. Im- 



(l) sic T, satisdationem JB0 

{7) Cf, Dig, 27, 1 Cod, 5, 62..69 (3) et] TB, vel B 

(4) sie T^&j eausam assumunt B, causa ab**«unt T^ (s) sie 
By inimicitias T (6> sic T, inimicitias B (7) sic 

T0, pupUli vel adulti B (8) sic B&, a tut. vel cura T 

(9) «c T, excusari B (10) sic W0, si qui B, is qui TW^ 
11) Cod. 5, 30, 5 (12) sic Wy cui constitutioni BB 

.13} sie PE\ onus B Wy in unius E^ (U) id] E W0, 

Inst. 



[ 



artem B W^ (15) § 16 %n. ex Marciani 1 2 inst, (Dig. 27, 
1, 21, 1) (16) qui FE% qui enim B W^ (n) ut om, B 
(18) idem rescr. o»i. ^ 

(19) Cf. Dig, 26, 10 Cod. 5, 43 (20) pr, .. § 3 ea? Dig, 

26, 10, 1, 2..7 [Ulp. 1 36 ad ed.) (21) non sed] B TT, n. s. 
sint Dig., om. E (22) quid] B^F> WDig., quod B^P^E 
(23) sed WDig.@, sed et BT (24; sic libri cum Dig. 

(25) sic P W^ Dig.y producta B TW^ 

2 



INST. I, 26— n, 1 



10 



DE HEBUH mVXSIOM£ 



paberes non possunt tntores snos sttspectos |Osttt- 
fare: pnberes atttem curatores suos ex consOio ne* 
cessanomm saspectos possttnt arguere: et ita divi 

5 Severus et Antoninus rescripserunt. Suspectas 
est autem, qui non ex fide tutelam gerit, licet sol^ 
vendo est, ut et Inlianus quoque scripsit. sed et^ 
ante, quam incipiat gerere tutelam tutor, posse eum 
qnasi suspectum removeri idem lulianus scripsit et 

6 secundum eum constitutum est. Suspectus autem 
remotas, si quidem ob dolumj famosns est: si ob 

7 cnlpam, non aeque. Si ^uis autem suspectus po- 
stulatttr, qttoad cognitio fimatar, interdicitnr ei ad- 

8 miinstratio, nt Papiniano visttm est. Sed si stt- 
specti cognitio snscepta fuerit posteaque ttttor vel 

9 cnrator decesserit, eztinguitur cognitio suspecti. Si 

3uis tutor copiam sui non faciat, nt alimenta pupiilo 
ecemantnr, cavetur epistola divoram Severi et An- 
tonini^y nt in possessionem bononun eins pupiUus 



mittatur: et qttae mora deteriora fntura sunt, dato 
curatore distrahi iubentur. ergo ut suspecttts remo> 

10 veri poterit qtti non praestat alimenta. Sed si 
quis praesens negat propter inopiam alimenta posse 
decemi, si hoc per mendacium dicat, remittendnm 
enm esse ad praefectnm urbis pttniendnm placnit, 
sicttt ille remittitttr, qtti data pecunia ministerittm 

11 ttttelae redemit. ^Libertus qttoqtte, si frauda- 
lenter gessisse tutelam fiiiorum vei nepotttm patroni 
probetur, ad praefectom urbis remittitur pumendas. 

12 Kovissime sciendum est eos, qtti fraudulenter tu<s 
telam yel curam administrant , etiamsi satis offerant, 
removendos a tutela, ^quia satisdatio propositum tu- 
toris malevolum ^ non mutat, sed diutitts grassandi in 

13 re familiari facnltatem praestat. ^Suspectum 
enim eum putamiis, qui moribtts talis est, ttt sttspecttts 
sit : enimvero tutor vel curator quamvis pauper est, fide- 
lis tamen et diligens, removendus non est quasi suspectus. 



LIBEB S£Gim)lTS. 



DE RERITM DIVISIONE. 



■;^s* •■**«.»— "^.^•■i.-.-^^.. 



l 



I 



*'Superiore libro de iure personamm exposuimtts: 
^modo videamus de rebus. quae vel in nostro patri- 
*monio vel extra nostrum patrimonittm babentttr.' 
^qttaedamenim naturali iure communia sunt omnium, 
quaedam pttbUca, qttaedam ttniversitatis , quaedam 
nullius, pieraque sin^omm, quae yariis ex causis 
cuique adquimntur, sicut ex sttbiectis apparebit. 

1 Et quidem naturali inre communia sunt omninm 
haec: aer et aqua profluens et mare et per hpc litora 
maris. nemo igitur ad litus *^'maris accedere prohi- 
b^tur, dum tamen villis et monumentis et aediflciis 
abstineat, quia non snnt inris gentium, sicut et mare. 

2 Flumina antem omnia et portus publica sunt: 
ideoque ins piscandi omnibus commune est in portn- 

3 bus fluminibasque. £st autem litus marls, qaate- 

4 nus hibemus flnctus maximus excurrit. ^J Biparum 
quoque usus publicus est iuris ^** gentium, sicut ipsius 
fluminis: itaque navem^^ ad eas appellere^^, funes 
ex arboribtts ibi natis religare, onus aliquid in his 
reponere cuilibet liberum est, sicuti per ipsum flumen 
navigare. sed proprietas eamm illomm^^ est, quo- 
mm praediis haerent^^: qua de causa arbores quo- 

5 que in isdem natae eorundem sunt. Litorum quo- 
que ttSttS pttbHcus iuris gentium est, sicut ipsius ma- 
ris: et ob id quibuslibet liberum est casam ibi im- 
ponere, in qna se recipiant, sicnt retia siccare et ex 
mare deducere. proprietas autem eorum potest in- 
telle^ nidlius esse, sed eiusdem iuris esse, cuius et 
mare et quae subiacent mari, terra vel harena. 

6 ^^UniTersitatis sant, non singulorum veluti quae 
In civitatibus sunt, ut theatra stadia et similia et si 
qua alia snnt commttnia civitatittm. 

7 KttUittS autem sunt res sacrae et religiosae et 
sanctae: quod enim divini iuris est, id nullius in bo- 

8 nis est. Sacra sunt, quae rite et per pontiflces 



deo consecrata snnt, velttti aedes sacrae et dona, 
quae rite ad ministerium dei dedicata sunt, quae 
etiam per nostram constitutionem ^^ aJienari et obli- 
gari prohibuimus, excepta causa redemptionis capti- 
Tomm. si/quis vero auctoritate sua quasi sacrum 
sibi constituerit, sacrum non est, sed profanum. lo- 
cus autem/ in quo sacrae aedes aedificatae sunt, etiam 
dimto aedificio adhuc sacer manet, ut et Papinianns 

9 scripsit. ^^Religiosnm locum unusquisqtte sua vo- 
luntate facit, dum mortuum infert in locum suum. 
in communem autem locum pumm invito socio in- 
ferre non licet: in commune Tcro sepulcmm etiam 
invitis ceteris licet inferre. item si alienus nstts fmc- 
tus est, prOprietarium placet nisi consentiente usu- 
fructuario locum religiosum non facere. in alienum 
locnm concedenlfce domino licet inferre : et licet postea 
ratum habuerit^^, quam iilatas est mortuus, tamen 

10 religiosus locus fit. ^o^ganctae quoque res, Tcluti 
'muri et portae, quodammodo divini iuris sunt et 
Ideo nttllius in bonis sunt/ ideo autem mttros sanctos 
dicimus, quia poena capitis constituta sit in eos, qui 
aliquid in muros deliquerint. ideo et legum eas par- 
tes, quibus poenas constituimus adTersus eos qui 
contra leges fecerint, sanctiones Tocamus. 

11 ^^Singulomm autem hommum mttltis modis res 
flunt: quamndam enim remm dominium nanciscimur 
iure naturali, quod, sicut diximus, appellatttr ius 
gentinm , quamndam iure civili. commo^us est ita- 
que a vetustiore iure incipere. palam est autem to- 
tustius esse naturale ius, quod cum ipso genere hu- 
mano rerum natura prodidit: civilia enim iura tnnc 
coepemnt^^, cum et civitates condi et magistratus 
creari et leges scribi coeijemnt. 

12 ^^ Fjarae igitnr bestiae et Tolttcres et pisces, id \ 
est omniaanimalia, qnae in terra mari cado^^ nas- j 
cnntnr, simnlatque ab aliquo capta fuerint, iure gen- I 
tium statim illius esse inci^iunt: quod enim ante nul- { 
lius est, id naturali ratione occupanti conceditnr. 



(I) sic&y6iomJihri (2) QT Di^. 26, 10, 7, 2 (3) §11 
ex Dig 26, la, 2 {Ulp, l, 1 de omnib. irib.) (4) quia... 

praestat ex Dig. 26, 10, 6 {Callistr. 1 4 de cogn.) (5) male 
Tolnntatis B (6) § 13 ex Dig, 26, 10, 8 {Ulp. 1 6t ad ed.) 

(7) Cy: G^at. 2,l..tf.l9..21.4i»65..79. />f>. I, 8. 41, i 
(8) Gai. 2, 1 (9) pr.fin. § I. 2 ex Marciani l 3 inst, {Dig. 
1 . 9, M) (10) sic A Dig O, Utora BT (il) 1 4, 5 «x Gai, 
ltrer.coit.{Dig. 1,8,5) (ir)iure Oig. {i^)sicADig,0^ 
aaves BT (13) sic A Dig. &, applicare BT (14) eanun 



illonim] dtitt., eorum illorum A, illorum eornm B^ illarum 
eorom T, illoram Dig. (15) sic A Dig,y adhaereat BT 

(16) § 6 «AT Mardani l 3 inst» {Dig. 1, 8, 6, 1) (17) Cod, 

1, 2, 21 (18) § ear Marc. l c. {Dig. 1, 8, 6, 4) (19) sie 
A Dig. ©, non habuerit BT (20) Gai. 2, s. 9 {Dig, 1, 8, 
Ipr.) (21) § 11 in. stmilis Dig, 4 1 » 1, 1 pr. ( Gai. l. 2 rer, 

cotu) (22) coeperunt ABy c. esse T. (23) § i2..1iex 
Gai. l 2 rer. cott. {Dig. 41, 1, 1. 3. B. 7 pr.) (24) sic 

A^^APDig^ caeloque A^BT 



DB EERUM DIVISIONE 



u 



INST, n, 1 



nec interest, feras bestias et yolttcres atnim in suo 
fttndo qttisqne capiat, an in alieno: plane qui in 
aHenttm fundttm ingreditttr venandi aut aucupandi 
gratia, potest a domino, si is providerit, prohiberi ne 
ingrediatur. quidquid autem eorum ceperis, eo us- 
que tuum esse intellegitur, donec tua custodia coer- 
cetur: cum vero evaserit custodiam taam et in na- 
turalem libertatem se receperit, tuum esse desinit et 
rursus occupantis fit. naturalem autem libertatem re- 
cipere inteUegitur, cum vel oculos tuos effugerit vel 
ita sit in conspectu tuo, ut difficilis sit eius perse- 

13 cutio. Illud quaesitum est, an, si fera bestia ita 
vulnerata sit, ut capi possit, statim tua esse intelle- 
gatur. quibusdam placuit statim tuam esse et eo us- 
que tuam videri, douec eam persequaris *, quodsi de- 
sieris persequi, desinere tuam esse et rursus fieri 
occupantis. alii non aliter putaverunt tuam esse, 
quam si ceperis. sed posteriorem sententiam nos 
confirmamus, quia multa accidere solent, ut eam non 

14 capias. Apinm quoque natura fera est. itaque 
quae in arbore tua consederint, antequam a te alveo 
includantur, non magis tuae esse inteUeguntur, quam 
volucres, quae in tua arbore nidum fecerint : ideoque 
si alius eas incluserit, is earum dominus erit. favos 
quoque si quos bae fecerint*, quilibet eximere potest. 
plane integra re si provideris ingredientem in fun- 
dum tuum, potes eum iure prohibere ne ingrediatur. 
examen, quod ex alveo tuo evolaverit, eo usqtte tuum 
esse intellegitur, donec in conspectu tuo est nec dif- 
ficilis eius persecutio est: alioquin occupantis fit. 

15 Pavonum et columbarum fera natura est. nec 
ad rem pertinet, quod ex consuetudine avolare^ et 
revolare solent: nam et apes idem faciunt, quarum 
constat feram esse naturam: cervos quoque ita qui- 
dam mansuetos habent, ut in silvas ire et redire so- 
leant, quorum * et ipsorum feram esse naturam nemo 
negat. in his autem animalibus, quae ex consuetu- 
dine abire et redire solent, talis regula comprobata 
est, ut^ eo ttsque tua esse intellegantur, donec ani- 
mum revertendi habeant: nam si revertendi animum 
habere desierint, etiam tua esse desinunt et fiunt 
occupantium. revertendi autem animum videntur de- 
sinere habere, cum revertendi consuetudinem dese- 

16 ruerint. Gallinarum et anserum non est fera 
natura idque ex eo possumus intellegere, quod aUae 
sunt gallinae, quas feras vocamus, item alii anseres, 
quos feros appellamus. ideoque si anseres tui aut 
gaUinae tuae aliquo casu turbati turbataeve evo- 
laverint, Ucet conspectum tuum effugerint, quocum- 
que tamen loco sint, tui tuaeve esse® inteUeguntttr: 
et qui lucrandi animo ea animalia retinet, furtum 

17 committere intellegitur. Item ea, quae ex hosti- 
bus capimus, iure gentium statim nostra fiunt: adeo 
quidem, ut et liberi homines in servitutem nostram 
deducantur, qui tamen, si evaserint nostram potesta- 
tem et ad suos reversi fuerint, pristinum statum re- 

18 cipiunt. 'Item lapilU gemmae et cetera, quaein 
litore invenittutur, iure uaturaU statim inventoris 

19 fiunt. Item ea, quae ex animaUbus dominio tuo 
Sttbiectis nata sunt, eodem iure tibi adquiruntur. 

20 ^Praeterea quod per alluvionem agro tuo flu- 
men adiecit, iure gentium tibi adquiritur. est autem 
aUuvio incrementum latens. per aUuvionem autem id 
videtur adici, quod ita paulatim adicitur, ut intel- 
legere non possis, quantum quoquo momento tem- 

21 poris adiciatur. Quodsi vis numims partem aU- 
quam ex tuo praedio detraxerit et vicini praedio 
appulerit, palam est eam tuam permanere. plane si 
longiore^ tempore fundo vicini haeserit arboresque, 
quas secum traxerit, in eum fundum radices egennt, 



ez eo tempore videntar vicini fundo adquisitae *^ esse. 

22 Insula, ^uae in mari nata est, quod raro acci- 
dit, occupantis fit: nuIUas enim esse creditur. at in 
flamine nata, quod frequenter acddit, si quidem me- 
diam partem numinis teneat, communis est eorum, 
qui ab utraque parte fluminis prope ripam praedia 
possident, pro modo latitudinis cuiusque fundi, quae 
latitudo prope ripam sit. quodsi alteri parti proxi- 
mior sit, eorum est tantum, qttia ab ea parte prope 
ripam praedia possident. qnodsi aUqua parte divisum 
fiumen, deinde infra unitum agrum aUcuius in for- 
mam insulae redegerit, eiusdem permanet is ager, 

23 cttitts et ftterat. Qttodsi naturaU alveo in uni- 
versum dereUcto aUa parte fluere^^ coeperit, prior 
quidem sdveus eomm est, qui prope ripam eius prae- 
dia possident, pro modo scUicet latitudinis cuiusque 
agri, quae latitudo prope ripam sit, novus autem al- 
veus eius iuris esse incipit, cuitts et ipsum flumen, 
id est pubUcus^^. quodsi post aUquod tempus ad 
priorem alveum reversum fuerit flumen, rursus novus 
alveus eorttm esse incipit, qui prope ripam eius prae- 

24 dia possident. Aha sane causa est, si cuius to- 
tus ager inundatus fuerit. neque enim inundatio spe« 
ciem fundi commutat et ob id, si recesserit aqua, 
palam est eum fundum eius manere, cuius et fuit. 

25 ^^ Gum ex aUena materia species aliqua facta sit 
ab aUquo, quaeri solet, quis ^* eorum naturaU ratioue 
dominus sit, utrum is qui fecerit, an iUe potius qui 
materiae dominus fuerit: ut ecce si quis ex alienis 
uvis aut oUvis aut spicis vinum aut oleum aut fru- 
mentum fecerit, aut ex aiieno auro vel argento vcl 
aere vas aUquod fecerit, vel ex aUeno vino et melle 
mulsum nuscuerit, vel ex aUenis medicamentis em« 
plastrum aut coUyrium composuerit, vel ex aliena 
lana vestimentum fecerit, vel ex alienis tabulis navem 
vel armarium vel subselUum fabricaverit. et post 
multas Sabinianorum et ProcuUanorum nmbiguitates 
placuit media sententia existimantium , si ea species 
ad materiam reduci*^ possit, eum videri dominum 
esse, qui materiae dominus fuerat, si non possit re- 
duci, eum potius inteUegi dominum qui fecerit: ut 
ecce vas conflatum potest ad rudem massam aeris 
vel argenti vel auri reduci, vinum autem aut oleum 
aut frumentum ad uvas et olivas et spicas reverti 
non potest ^^ ac ne mulsum quidem ad vinum et mel 
resolvi potest. quodsi partim ex stta materia, partim 
ex aliena speciem aliquam fecerit qaisque, veluti cx 
suo vino et alieno meUe mulsttm aat ex suis et alie- 
nis medicamentis emplastrum aat coUyrium aut ex 
sua et aUena lana vestunentum fecerit, dubitandum 
non est hoc casu eum esse dominum qui fecerit: 
cum non solnm operam suam dedit, sed et partem 

26 eiusdem materiae praestavit. Si tamen aUenam 
purpuram quis intexuit suo vestimento, licet pretio- 
sior est purpura, accessionis vice cedit vestimento: 
et qui dominus fuit purpurae, adversus eum qui sub- 
ripuit habet furti actionem et condictionem, sive ipse 
est qui vestimentum fecit, sive atius. nam '"extm- 
'ctae res Ucet vindicari non possint, condici tamen a 
'furibus et** a quibusdam alus possessoribus pos- 

27 'sunt.* Si duorum materiae ex voluntate domi- 
norum confusae sint, totum id corpus, quod.ex con- 
fusione fit, utrittsque commune est^', velnti si qui 
vina sua confuderint aut massas argenti vel auri con- 
flaverint. sed^° si diversae matenae sint et ob id 
propria species facta sit, forte ex vino et melle miQ- 
snm aut ex auro et ai^ento electrum, idem iuris est: 
nam et eo castt commttnem esse speciem non dubi- 
tatnr. qttodsi fortttitu et non volttutate dominorum 
confttsae fuerint vel diversae materiae vel quae eius- 



(1) stc B, persequamur A Dtg,, persequeris T (2) hae 

fecerintj Dig-, effecerint Hhri (3) stc A B Dig. 0^ advo- 
lare r (4) quorum] jBjTDt^r., quamvis ^ (5)ut]at 
et T (6) esse] BT, om. A (7) § 18. 19. er i?7or. /. 6 
inst {Dig, t, 8, 3 e< 41, 1, 6) (8) § 20..24 ex Gal l 2 rer, 

cott (Dig. 41, 1, 7, 1..6) (9) sic Dig.O, longiori r, longo 
AB (10) «ic T@^ videtur..adqui8ita Dig. W, vidcntur.. 



adquisita.45 (11) sic ADig.0f deiiueTe BT (12) sic 
(publicis F^) Dig., publicum &'6ri, publici legisse videiur & 
(13) § 25 similis Dig, 41, 1, 7, 7 {Gai. l c.) (14) quis BT\ 
uterJ.7* (15) redigi^ (16) «c ^^<9, reduci non 
possuntar (17) Gat. 2, 79 (18) ei^ABeGai.^yelT 

(1 n) est] ATy^iB (20) scd] /i6ri cum & tfuitne sed et 

{edd.)^ 

2* 



INST. n, 1 



12 



DE RERUM DIVISIONB 



28 dem generis sunt, idem iuris esse placuit. (^odsi 
fnimentam Titii tuo framento mixtum ftterit, si qtti> 
dem ex volontate vestra, commune erit, quia singala 
corpora, id est singula grana, quae cuittsque propria 
fuerunt, ex consensu vestro communicata sunt. quodsi 
casu id mixtum fuerit vel Titius id miscuerit sine 
voluntate tna, non videtur commune esse, quia sin* 
gula corpora in sua substantia durant nec magis 
istis casibus commune iit frumentum, quam grex 
communis esse inteUegitur, si pecora Titii tttis peco- 
ribus mixta fuerint: sed si ab alterutro vestnun id 
totttm frumentttm retineatur, in rem qnidem actio 
pro modo frumenti cuiusque competat, arbitrio au- 
tem iudicis continetur, ut is^ aestimet, quale cuius- 

29 que frumentum fuerit. *Cum in suo solo ali- 
quls aliena materia aedificaverit, ipse dominus intel- 
legitur aedificii, qoia onme quod inaedificatur solo 
c^*t. nec tamen ideo is, qui materiae dominus fue- 
rat, desinit eins donunus esse: sed tantisper neque 
vindicare eam potest neque ad exMbendum de ea re 
agere propter legem duodecim tabularum, jua cave- 
tin:, ne qois tignum alienum aedibus suis iniunctum 
eximere cogatur, sed duplum pro eo praestet per 
actionem quae vocatur de tigno iuncto (appeUatione 
autem tigm omnis materia significatur, ex qua^ aedi- 
ficia fiunt): quod ideo provisum est, ne aedificia 
resdndi necesse sit. sed si aUqua ex causa dirutum 
sit aedificium, poterit materiae dominus, si non fuerit 
duplttm iam persecutus, tunc eam vindicare et ad 

30 exhibendum agere^ Ex diverso si <|uis in alieno 
solo sua materia domum aedificaverit, iIUus M do- 
mus, cuius et solum est. sed hoc casu materiae do- 
minus proprietatem eius amittit, ^uia voluntate eius 
alienatainteUegitur, ntique si^ non ignorabat inaJieno 
solo se aedificare: et ideo, Ucet mruta sit domus, 
vindicare materiam non possit. certe iUnd constat, 
si in possessione constitttto aedificatore soU dominus 
petat domum suam esse nec solvat pretium materiae 
et mercedes fabrorum, posse eum per exceptionem 
doU maU repelli, ntique si bonae fidei possessor fuit 
qui aedificasset: nam scienti aUenum esse solum po- 
test cttlpa obici, quod temere aedificaverit in eo solo, 

31 qttod inteUegeret aUenum esse. Si Titius alienam 
plantam in suo solo posuerit, ipsius erit: et ex di- 
verso si Titius suam plantam in MaevU solo po- 
suerit, Maerii planta ent, si modo utroque casu ra- 
dices egerit. anteqnam autem radices egerit, eius 
permanet, cuius et fuerat. adeo autem ex eo, ex^ 
quo radices agit planta, proprietas dus commutatur, 
ut, si vidni arborem ita terra '^ Titii presserit ^ ut in 
eius fundttm radices ageret, Titii effici arborem dici- 
mus^: rationem etenim non permittere *<*, ut alterius 
arbor esse inteUegatur, quam cuius in fundum ra* 
dices egisset. et ideo prope confinium arbor posita 
fii etiam in ^cini fundum radices egerit, communis 

32 fit. ^^Qua ralione autem plantae, quae terra 
coalescunt, solo cedunt, eadem ratione frumenta quo^ 
que, quae sata sunt, solo cedere inteU^ntur. ce> 
terum sicut is qui in aUeno solo aedificaverit, si ab 
eo dominus petat aedificium, defendi potest per ex- 
ceptionem doU maU Becundum ea quae dixunus: ita 
eiusdem exceptionis auziUo tutus esse potest is qui 
aUenum ^^ fundttm stta impensa '^ bona fide consevit. 

33 Litterae qnoqtte, Ucet aureae sint, perinde chaf- 
tis membraiiisque cedunt, acsi solo cedere solent ea 
quae inaedificantur aut inseruntur: ideoque si in 
chartis membranisve tuis carmen vel historiam vel 



orationem Titius scripserit, huius corporis non Ti- 
tius, sed tu dominus esse iudiceris*^ sed s! a Titio 
petas tnos Ubros tuasve membranas esse nec impen* 
sam scripturae solvere paratus sis, poterit se Titius 
defendere per exceptionem doH maU, utiqtte si bona 
fide earum chartarum membranarumve possessionem 

34 nanctus est. Bi quis in aUena tabula pinxerit, 
quidam putant tabulam pictttrae cedere: alns videtur 
picturam^^, qttaUscumque sit, tabulae cedere. sed 
nobis videtur meUus esse tabulam picturae cedere: 
ridicalum est enim picturam ApeUis vel Parrhasii ^* 
in accessionem viUssimae tabulae cedere. ^^ unde si 
'a domino tabulae imaginem possidente is qui j^inxit 
'eam petat nec solvat pretittm tabttlae, potent per 
^exceptionem doU maU summoveri: at si is qui pinxit 
'possideat, consequens est, ut utUis actio domino 
'tabulae adversus ettm detur, quo casu, si non solvat 
'impensam picturae, poterit per exceptzonem dofi mali 
'repelU, utique si bona fide possessor fuerit iUe qui 
'picturam imposttit. iUttd enim palam est, quod, sive 
Is qui pinxit subripuit tabulas sive aUus, competit 
*domino tabularum fttrti actio.* 

35 Si qttis a non domino, quem dominum esse 
crederet, bona fide fundnm emerit vel ex donatione 
aUave qua iusta causa aeque bona fide acceperit: 
naturaU ratione placuit fructus quos percepit eitts 
esse pro cultura et cura. et ideo si postea dominus 
supervenerit et fundnm vindicet, de iructibus ab eo 
consumptis agere non potest. ei vero, qni sciens 
aUenum fundum possederit, non idem concessum est. 
itaque cum fundo etiam fructus, Ucet consumpti sint, 

36 cogitur restituere. Is, ad quem ttsus fiructus 
fundi p^inet, non aUter fructuum dominus efficitur, 
quam si eos ipse perceperit. et ideo Ucet maturis 
iructibus , / nondum tamen perceptis decesserit, ad 
heredem dus non pertinent, sed** domino proprie- 
tatis adq|airuntur. eadem fere et de colono mcuntur. 

37 ^^lulpecudum fructu etiam fetus est, sicuti lac 
et pilus let lana: itaque agni et haedi et vituU et 
eguuU^ statim naturali iure donunU^^ sunt fructua- 
rii. partus vero anciUae in fructu non est itaque ad 
dommumVproprietatis pertiuet: absurdum enim vide* 
batur hominem in fructtt esse, cum omnes fructus 

38 rerum i^atura hominum gratia comparavit Sed 
si gregis us^m fructum quis habeat, in locum de- 
mortuorttm c^itttm ex fetu fructuarius summittere 
debet, ut et niIia»no visum est, et in vinearum de- 
mortuarum vel arborum iocum aUas debet substi- 
tuere. recte enim colere debet et quasi bonus pater 
famiUas uti debet^^ 

39 Thesauros,'quos quis in suo loco invenerit, 
divus Hadrianus naturalem aequitatem secutus ei 
concessit qui invenerit. idemque statuit, si quis in 
sacro aut in reUgioso loco fortuito casu invenerit. 
at si quis in aUeno loco non data ad hoc opera, sed 
fortuittt invenerit, dimidium domino soU concessit. 
et convenienter, si quis in Caesaris loco inv^nerit, 
dimidium inventoris , dimidium Caesaris esse statuit. 
ctti conveniens est, ut, si quis in pubUco loco vel 
fiscaU invenerit, diinidium ipsius esse^^ dimidium fisd 
vel civitatis. i^ 

40 **Per traditionem quoque iure naturaU** res 
nobis adquiruntur: nihU enim tam conveniens est 
naturaU aequitati, quam voluntatem domini, volentis 
rem suam in aUum transferre, ratam haberi. et ideo 
cuiuscumque generis sit corporalis res, tradi potest ^ 
et a domino tradita aUenatur. itaque stipendiaria 



(i) is] Af id Bf ipse T (2) § 29..3i ex GaL l 2 rer. cott. 
(Dig, 41, 1, 7, 10. 12. 13) (3) sic AT{sedsi:gia&c9.t 7)» 

omnes materiae signifioantur ez qnibns (ex qua B) BDig. 
(4) agere] Dig,®^ de ea re (re 01». 3*) ag. AT^ de eis ag. B 
(6) 8i(M«.2* (6) exom.il (7) i^rtaaiBTetinDig^F^ 
(8) presserim recte Dig^ ut cogitandum sit de arbwrepropa^ 
gata, qua de re cf. Plvn. A. n. 17, 13 Dig» 43, 24, 22 pr. ; ne 
tamen emendetur Titios presserit, vetat Tkeophilus, qtn ar^ 
horem suh terra radices paulaiim in vtdnumfimdum misisse 
intellegit (9) dicamns 0<2(?. (10) sicATDig.,Tfxtio 



enim non permittit B (ll) § 32. 33 ex Gai. l c. {Dig. 41, 
i, 9/>r. § 1) (12) sicAT, in alienam BDig» (13) suam 
impensam^ (14) stc^, viderisT, intellegeris/K^ 

(15) sicAT^, pictttraJ5r* (I6) parra8is«6ri (17) Gau 
2, 78 (18) sed] AB0y sed omnlno T (19) iilex 

Gau 1 2 rer, cott. {Dig. 22, 1, 28) (20) et equoli] 7W, et 
eqmilei A, et equi B, om. 2>ig. (21) sie AT, domimo By 
om. Dig. (22) uti debet] AT, om. B (23) sic BT, 

esset A (24) § 40 tit. ese Gaio l c {Dig. 40, 1, 9, 3) 

(25) iure natorali] natnraiem 8 (26) <tc J^possitiLB 



DE BEBUS INCOEPORALIBUS 



13 



INST. n, 1—4 



quoque et tributaria praedia eodem modo aKenantur. 
vocantur autem stipendiaria et tributada praedia, 
quae in proTinciis sunt, inter quae nec non Italica 
praedia ex nostra constitutione ^ nulla differentia est. 

41 Sed si quidem ex causa donationis aut dotis aut 

?[ualibet alia ex causa tradantur, sine dubio trans- 
eruntur: venditae vero et traditae non aliter em- 
ptori adquiruntur, ^uam si is venditori pretium sol- 
verit vel sdio modo ei satisfecerit, velnti exproraissore 
aut pignore dato. quod cavetur quidem etiam lege 
duodecim tabularum: tamen recte dicitnr et iure 
gentium, id est ^ iure naturali, id effici. sed si is qui 
vendidit fidem emptoris secutus fuerit^, dicendum 

42 est^ statim rem emptoris fieri. ^Nihil autem in- 
terest, utrum ipse dominus tradat alicui rem, an vo- 

43 luntate eius alius ^ Quaratione, sicui^Uberane- 
gotiorum ^ administratio a domino permissa fuerit is- 
que ex bis negotiis rem vendiderit et tradiderit, facit 

44 eam accipientis. Interdum etiam sine traditione 
nuda voluntas sufficit domini ad rem transferendam, 
veluti si rem, quam tibi aliquis commodavit aut lo- 
cavit aut apud te deposuit, vendiderit tibi^ aut do- 
naverit. quamvis enim ex ea causa tibi eam non 
tradiderit, eotamenipso, quod patitur tuam esse, 
statim adquiritur tibi proprietas perinde ac si eo no- 

45 mine tradita fuisset. Item si quis merces in 
liorreo depositas vendiderit, simul atque claves horrei 
tradiderit emptori, transfert proprietatem mercium ad 

46 emptorem. Hoc amplius interdum et in incertam 
personam collocata*^ voluntas domini transfert rei 
proprietatem : ut ecce praetores vel consules, qui missi- 
lia lactant in vulgus, ignorant, quid eorum quisque 
excepturus sit, et tamen, quia volunt quod quisque 
exceperit eius esse, statim eum dominum efficiunt. 

47 tjua ratione verius esse videtur et, si rem pro 
derelicto a domino babitam occupaverit quis, statim 
eum dominum effici. pro derelicto autem habetur, 
quod dominus ea mente abiecerit, ut id rerum sua- 
rum esse nollet, ideoque statim dominus esse desinit. 

48 ^^AIia causa est earum rerum, quae in tem- 
pestate maris levandae navis causa eiciuntur. hae 
enim dominorum permanent, quia paJam est eas non 
eo animo eici, <|uo^^ quis eas habere non vult, sed 
quo magis cum ipsa nave periculum maris eSugjat: 
qua de causa si quis eas fluctibus expulsas vel etiam 
in ipso mari nactus lucrandi animo abstulerit, furtum 
committit nec longe discedere videntur ab his, quae 
de rheda currente^^ non intellegentibus dominis ca- 
dunt. 

n 

DE REBUS INCORPORALIBUS. 

'^'Quaedam praeterea res corporales sunt, quae- 

1 'dam incorporales. Corporales eae sunt, quae sui 
'natura tangi possunt: veluti fundus homo vestis au- 
'rum argentum et denique aliae res innumerabiles. 

2 'Incorporales autem sunt, quae tangi non possunt. 
'qualia sunt ea, quae in iure consistunt: sicut here- 
*ditas, usus fructus *% obligationes quoquo modo con- 
'tractae. nec ad rem pertinet, quod in hereditate res 
*corporaIes continentur: nam et fructus, qni ex fundo 
'percipiuntur, corporales sunt et id, quod ex ahqua 
'obligatione nobis debetur, plerumque coiporale est. 
'veluti fundus homo pecunia : nam ipsum ius heredita- 
^tis "' et ipsum ius utendi fruendi et ipsum ius obli- 

3 "gatioms incorporale est. Eodem nomero sunt iura 



'praediorom urbanorum et rusticorum", quae etiam 
servitutes Tocantiir. 

DE SERVITUTIBUS. 

"Rusticorumpraediorumiura sunt haec: iter actus 
via aquae ductus. iter est ius eundi ambulandi ho- 
mini, non etiam iumentum agendi vel vehiculum: 
actus est ius agendi vel iumentum vel vehiculum. 
itaque qui iter habet, actum non habet. qui actum 
habet, et " iter habet eoque uti potest etiam sine iu- 
mento. via est ius eundi et agencH et ambulandi: 
nam et iter et actum in se via continet. aquae ductus 

1 estiusaquaeducendaeperfundumaUenum. ^^Prae- 
diorum urbanorum sunt servitutes, quae aedificiis in- 
haerent, ideo urbanorum praediorum dictae, quoniam 
aedificia omnia urbana praedia appellantur, etsi in 
viUa aedificata sunt. item praediomm urbanorum 
servitutes sunt hae: ut vicinus onera vicini sustineat: 
ut in parietem eius liceat vicino tignum immittere: 
ut stilUcidium vel flumen recipiat quis in aedes suas 
vel in aream^^, vel non recipiat: et ne altius toUat 

2 quis aedes suas, ne luminibus vicini officiatur. ^^ In 
rusticorum praediorum servitutes ^^ quidam computari 
recte putant aquae haustum, pecons ad aquam ad* 
pulsum, ius pascendi, calcis coquendae, harenae fo« 
diendae. 

3 Ideo autem hae servitutes praediomm appeUan* 
tur, quoniam sine praedus constitui non possunt. 
nemo enim potest servitutem adquirere urbani v^ 
rustici praedii, nisi ^ui habet praedium, nec quis- 

4 quam debere, nisi qui habet praedium. Si quis 
veUt vicino aUquod ins constituere, pactionibus at- 
que stipulationibus id efficere debet. ^^potest etiam 
in testamento quis heredem suum damnare, ne altius 
toUat^^, ne luminibus aedium vicini officiat: vel ut 
patiatur eum tignum in parietem immittere vel stiUi- 
cidium habere: vel ut patiatur eum per fundum ire 
agere aquamve ex eo ducere. 

TTIT^ 

DE USU FRUOTU. 

^^Usus fructus est ius aUenis rebus utendi fruendi 
salva remm substantia. est enim ius in corpore: quo 

1 sublato et ipsum toUi necesse est. Usus fmctus 
a proprietate separationem recipit idque plurimis^^ 
modis accidit. ut ecce si quis aUcui usum fmctum 
legaverit: nam heres nudam habet proprietatem, 
legatarius usum fructum: et contra si fundum lega- 
verit deducto usu fmctu, legatarius nudam haoet 
proprietatem, heres vero usum fractum: item aUi 
usum fmctum, aln deducto eo fundum legare potest. 
^^sine testamento vero si quis velit alii usum fructum 
constituere, pactionibus et stipulationibus id efficere 
debet. ne tamen in universum inutiles essent pro- 
prietates semper abscedente usu fmctu, placuit cer- 
tis modis extingui usum fmctum et ad proprietatem 

2 reverti. Constituitur autem usus fructus non tan- 
tum in fundo et aedibus, verum etiam in servis et 
iumentis ceterisque rebus exceptis his quae ipso usu 
consumuutur: nam eae^^ neque naturaji ratione ne- 
que civiU recipiunt usum fructum. quo numero sunt 
vinum oleum fmmentum vestimenta. quibus proxima 
est pecunia numerata: namque in ipso usu adsidua 



(1) Cod, 7, 31, 1 (2) id est] AT, et B (3) secutus 

fuerit] BT secuturos (secutus J.') est^ (4) dic. est 

om, B (5) § 42.. 46 ex Gai, L 2 rer. cott (Dig, 41, l^ 9, 

4..1) (6) alius] A&y aliquis Dig.^ alius ant possessio 

eins rei permissa sit (sit om. ^) i?T (7) cui om.ui 

(8) negotiorum] BDig,0, universorum neg. AT (9) tibi 
om,B (10) sicADig.,(io\l&tsiBT (11) §48ear<?m. 
i 2 rgr. co«. (Z)i^. 41, 1, 9, 8) (12) qnodDig. (13) cur- 
rente] AT, om. B 

(14) Gau 2, 12..14 Dig, l, 8, 1, l (15) sic Gau Dig. d, 
ofiu fructtts ttsuB /i6ri (15*) successionis (?ai. Dig. 



(16) Cf, Dig, 8 Cod. 3, 34 (17) pr. ex Ulp. l 2 inst 

[Dig. 8, 3, Xpr.) (18) et] TDig.&, om. B (19) § i m. 
ex Ulp, l c. {Dig. 8, 4, 1 pr.) ? (20) $ic BT^&, vel in 

cloacam add* detU (21) § 2. 3 «r Ulp, l. c. (i)«^. 8, 3, 1, 1 

et 8, 4, 1, i) (22) 8ic T&, servitute B (23) § 4jin. ex 
Gaii l 2 rer. cott (Dig. 8, 4, 16) (24) tollat] 57*, aedes 

suastolIati>t^. 

(25) Gal 2, 30. 33 Dig. 7, 1. 4. 5 ; 33, 2 Cod. 3, 33 (26) pr, 
exDig. 7, i, 1. 2 (Paull. 3 ad VitelL et CeU, 1. 18 dig.) (27) sie 
BT, pluribtts rf«tf., TtoUots & (28) § ijin. § 2 in. ex Gaii 
1 2 rer. cott (Dig, 7, 1, 3) (29) eae] J5, eae res T 



roST. IT, 4—6 



14 



DE USU ET HABITATIONE 



permatatione quodammodo extingaitur. sed utilitatis 
causa senatus censuit posse etiam earum renim usum 
fructum constittti, ut tamen eo nomine heredi utiliter 
caveatur. itaque si pecuniae usus fmctus legatus sit, 
ita datur legatariO) ut eius fiat, et legatarius satisdat 
heredi de tanta pecunia restituenda, si morietur aut 
capite minuetur. ceterae quoque res ita traduntur 
legatario, ut eius fiant: sed aestimatis his satisdatur, 
ut, si morietur aut capite minuetur, tanta pecunia 
restituatur, quanti eae fuerint aestimatae. ergo se- 
natus non fecit quidem earum rerum usum &uctum 
(nec enun poterat), sed per cautionem quasi usum 

3 fructum constituit. Finitur autem usus fructus 
morte fructuarii et duabus capitis deminutionibus, 
mazima et media, et non utendo per modum et tem- 
pus, quae omnia* nostra statuit constitutio *. item 
nnitur usus fructus, si domino proprietatis ab usu- 
fructuario cedatur (nam extraneo cedendo nihil agi- 
tur): vel ex contrario si fructuarius proprietatem rei 
adquisierit, quae res consohdatio appellatur. eo am- 
plius constat, si aedes incendio consumptae fuerint 
vel etiam terrae motu aut vitio suo corruennt, ex- 
tingui usum fructum et ne areae quidem usum fructum 

4 deberi. Cum autem finitus fuerit usus fructus, 
revertitiu: scilicet ad iwroprietatem et ex eo tempore 
nudae proprietatis dominus incipit plenam habere in 
re potestatem. 



DE USU ET HABITATIONB. 

Isdem istis modis, quibus usus fructus constituitur, 
etiam nudus iisus constitui solet isdemque iUis modis 

1 finitur, quibus et usus fructus desinit. Minusau- 
tem sciUcet iuris in usu est quam in usu fructu. 
namque is, qui fundi nudum usum habet, nihil ulte- 
ritts habere intellegitur, quam ut oleribus pomis flo- 
ribus feno stramentis lignis ad usum cottidianum 
utatur: "^in eoque fundo hactenus ei morari hcet, ut 
neque domino fundi molestus sit neque his, per ^uos 
opcra rustica fiunt, impedimento sit : nec ulh alu ius 
quod habet aut vendere aut locare aut gratis con- 
cedere potest, cum is qui usum fructum habet potest 

2 haec omnia facere. Item is, qui aedium usum 
habet, hactenus iuris habere intellegitur, ut ipse tan- 
tum habitet, nec hoc ius ad alium transferre potest: 
et vix receptum videtur, ut hospitem ei recipere li- 
ceat. et cum uxore sua Bfcerisque suis, item Ubertis 
nec non afiis liberis personis, quibus non minus quam 
servis utitur, habitandi ius habeat: et convenienter 
si ad mulierem usus aedium pcrtineat, cum marito 

3 habitare'^ Uceat. Item is^, ad quem servi usus 
pertinet, ipse tantum operis' atque ministerio eius 
uti potest : ad alium vero nuUo modo ius suum trans- 
ferre ei concessum est. idem scilicet iuris est et in 

4 iumento. Sed^ si pecoris vel ovium usus legatus 
fuerit, neque lacte ueoue agnis neque lana utetur 
usuarius, quia ea in fructu sunt. plane ad sterco- 
randum agrum suum ^ecoribus uti potest. 

5 Sed si cui habitatio legata sive afiquo modo 
constituta sit, neque usus videtur neque usus fructus, 
sed quasi proprium sdiquod ius. quam habitationem 
habentibus propter rerum utilitatem secundum Mar- 
celli sententiam nostra decisione ^ promulgata *® per- 
misimus non solum in ea degere, sed etiam aliis lo- 
care. 

6 Haec de servitutibus et usu fructu et usu et 
habitatione dixisse sufficiat. de hereditate autem et 
de obh^ationibus suis locis proponamus. exposnimus 
summatim, quibus modis iure gentium res adquirun- 



tur: modo videamus, quibus modis lo^timo et ci^ 
iure adquiruntur. 

VI" 

DE USUCAPIONIBUS ET LONGI TEMPORIS 
POSSESSIONIBUS. 

lure civiti constitutum fuerat, ut, qui bona fide ab eo, 
qui dominus non erat, cum crediderit eum dominum 
esse, rem emerit vel ex donatione aliave qua iusta 
causa acceperit, is eam rem, si mobilis erat, anno 
ubique, si uumobiMs, biennio tantum in Itahco solo 
usucapiat, ne rerum dominia in incerto essent. et 
cum hoc pladtum erat, putantibus antiquioribus ^^ 
domiDis sufficere ad inquirendas res suas praefata 
tempora, nobis mefior sententia resedit*^, ne domini 
maturius suis rebus defraudentur neque certo loco 
beneficium hoc concludatur. et ideo constitutionem ^* 
super hoc promulgavimus, qua cautum est, ut res 
quidem mobiles per triennium usucapiantur, immo- 
biles vero per longi temporis possessionem, id est 
inter praesentes decennio, inter absentes viginti annis 
usucapiantur et his modis non solum in Italia, sed 
in omni terra, quae nostro imperio gubernatur, do- 
minium rerum iusta causa possessionis praecedente 
adquiratur. 

1 ^^Sed ahquando etiamsi maxime quis bona fide 
rem possederit, non tamen ilh usucapio uUo tempore 
procedit, veluti si quis liberum hominem vel rem 
sacram vel reUgiosam vel servum fu^tivum possideat. 

2 Furtivae quoque res et quae vi possessae sunt, 
nec si praedicto longo tempore bona fide possessae 
fuerint, usucapi possunt: nam furtivarum rerum lex 
duodecim tabularum et lex Atinia ^^ inhibet usucapio- 

3 nem, vi possessarum lexIuUa etPlautia. ^^'Quod 
^autem dicfum est furtivarum et vi possessarum rerum 
'usucapionem per legem^^ prohibitam esse, non eo 
^pertinet, /ut ne ipse fur quive per vim possidet usu- 
^capere possit: nam his aUa ratione usucapio non 
^competit, quia sciUcet mala fide possident: sed ne 
'uUus aUus, quamvis ab eis bona Me emerit vel ex 
^alia causa acceperit, usucapiendi ius habeat^^. unde 
ln^° rebus mobflibus non racile procedit, ut bonae 
'fidei possedsori'^ usucapio competat nam qui alie- 
'nam rem vendidit vel ex aUa causa tradidit, furtum 

4 'eius comimttit. Sed tamen id aUquando aliter se 
'habet. nam si heres rem defuncto commodatam aut 
locatam vel apttd eum depositam existimans here- 
'ditariam esse Dona fide accipienti vendiderit' aut do- 
naverit aut dotis nomine dederit, quin is qui acce- 
perit usucapere possit, dubium non est, quippe ea 
res in furti vitium non ceciderit, cum utique heres, 
qui bona fide tamquam suam alienaverit, furtum non 

5 committit. ^^ltem si is, ad quem anciUae usus 
Tructus pertinet, partum suum esse credens vendi- 
'derit aut donaverit, furtum non committit: furtum 

6 'enim sine affectu furandi nou committitur. AUis 
'quoque modis accidere potest, ut quis sine vitio furti 
'rem alienam ad aliquem transferat et efficiat, ut a 

7 possessore usucapiatur,* Quod autem ad eas res, 
quae solo contiaentur^^ expeditius procedit, ut** 
quis loci vacantis possessionem projjter absentiam 
aut neglegentiam domini, aut quia sine successore 
decesserit, sine vi nanciscatur. ^^q^j quamvis ipse 
mala fide possidet, quia intellegit se aUenum fundum 
occupasse , tamen , si alii bona fide accipienti tradi- 
derit, |)oterit ei longa possessione res adquiri, quia 
neque iurtivum neque vi possessum accepit aboUta 
est enim quorundam veterum sententia existimantium 
etiam fimai locive furtnm fieri et^^ eorum, qui res 



(l) quae omnia] T&, quod B (2) Cod. 3, sa, 16 
(3) Dtg, 7, 8 ; 33, 2 Cod. 3, 33 U) § l/«. ex Gaii 1 2 

rer. coit. (Diff» 7, 8, 11) (5) ei ins, (6) is] ei lihri 

(7) sic T»e, opere BT' (8) sed] BC^&, sed et TC^ 

(9) C<?(f. 3, 33, 13 (10) promulgatam^ 

(11) Gai. 2,41..61 Dt^. 41, 3.10; 44, 3 Cod. 7,26..40 

(ISi sic ATCf antiquissimis B (13) sic B, resederit jTC*, 



sederit AC^ (14) Corf.7,31,1 (l6) § 1 in. similis Gaio2,ib 
(16) 'j4riXtoe pofioe & (17) Gai. 2, 49. 50 18) sic AT»^ 
per leges BCT^^y per Iege[m] XII tabularum Gal (19) sic 
Gai.j habet Ubri (20) in] ATC Gal, et in B (2!) poa- 
sesfloribtts T^ (22) Gai. l c. (23) sic AT^, pertinet 
add, BT^ (24) ut] Ay ut si BT (25) qui.,furtum fieri 
cx Gaii L 2 rer. cotU {Dig. 41, 3, 38) (26) et] A fi. om. T 



D£ OONATIONIBUS 



15 



INST. n, 6. 7 



8oli possident, principalibas constitationibus prospici- 
tar, ne cid longa et indubitata possessio aufeni de- 

8 beat. Aliquando etiam furtiTa vel vi possessa res 
usucapi potest: veluti si in domini potestatem rcvcrsa 
fuerit. tunc enim vitio rei purgato procedit eius usu- 

9 capio. Ees fisci nostri asuca])i uon potest. sed 
Papinianus scribit* bonis vacantibus iisco^ nondum 
nuntiatis bona fide emptorem sibi traditam rem ex 
his bonis usucapere posse: ct ita divusPius et divus^ 

10 Severus et Antoninus rcscripserunt. Novissime 
sciendum est rem talem esse debere, ut in se non 
habeat vitium, ut a bona fide emptore usucapi possit 
vel qui ex alia iusta caasa possidet. 

11 Error autem falsae causae usacapionem non 
parit. veluti si quis, cum non emerit, emisse se existi- 
mans possideat*^: vel cum ei donatum non fuerat, 
quasi ex donatione possideat. 

12 Diutina possessio» quae prodesse coeperat de- 
functo, et hercdi et bonorum possessori continuatur, 
licet ipse sciat praedium alienum: quodsi ille initiam 
iustum nou habuit, heredi et bonoram possessori 
licet ignoranti possessio non prodest. quod nostra 
constitutio^ similiter et in usucapionibus observari 

13 constituit, ut tempora continuentur. Inter ven- 
ditorem quoque et emptorem coniungi tempora divas 
Severus et Antoninus rescripserunt. 

14 Edicto divi Marci cavetur eum, qui a fisco 
rem alienam emit, si post venditionem qninqaennium 
praeterierit, posse dominum rei per exceptionem * re- 
pellere. constitutio autem divae memonae Zenonis^ 
b@ne prospexit his, qui a fisco per venditionem vel 
donationem vel alium titulum aliquid accipiunt, ut 
ipsi quidem securi statim fiant et victores existant, 
sive conveniantur sive experiantur: adversus sacra- 
tissimum autem aerarium usque ad quadriennium li- 
ceat intendere his, qui pro dominio vel hypotheca 
earum rerum, quae alienatae sunt, putaverint sibi 
quasdam competere actiones. nostra autem divina 
constitutio^, quam nuper promulgavimus , etiam de 
his, qui a nostra vel venerabilis Augustae domo ali- 
quid acceperimt, haec statuit, quae in fiscalibus aUe- 
nationibus praefatae Zenonianae constitutioni^* con- 
tinentur. 

VIP 

DE DONATIONIBUS. 

£st etiam aliud genus adquisitionis donatio. dona- 
tionum autem duo genera sunt: mortis causa et non 

1 mortis causa. Mortis causa donatio est, quae 
propter mortis fit suspicionem ^^ cum quis ita donat, 
ut, si quid humanitus ei contigisset, haberet is qui 
accepit: sin autem supervixisset qui donavit, reci- 
peret, vel si eum donationis poenituisset aut prior 
decesserit is cui donatum sit. hae^^ mortis causa 
donationes ad exemplum legatorum redactae sunt per 
omnia. nam cum prudentibus ambiguum fuerat, utrum 
donationis an legati instar eam optmere ^- oporteret ^^, 
et utriusque causae quaedam habebat insignia et alii 
ad aliud genus eam retrahebant: a nobis constitutum 
est^^, ut per omnia fere legatis connumeretur et sic 
procedat, quemadmodum eam nostra formavit con- 
stitutio. ^^et in summa mortis causa donatio est, 
cum magis se quis velit habere, quam eum cui do- 
natur, magisque eum cui donat, quam heredem suum. 
sic et apud Homerum Telemachus donat Piraeo.^® 

2 Aliae autem donationes sunt, quae sine uUa 
mortis cogitatione fiunt, quas inter vivos appellamus. 



quae omnino non comparantur legatis: qaae si fue- 
rint perfectae, temere revocari non possant. per- 
ficiuntur autem, cam donator suam voluntatem scri- 
ptis aut sine scriptis manifestaverit: et ad exemplum 
venditionis nostra constitutio " eas etiam in se ha- 
bere necessitatem traditionis voluit, ut, et si non tra- 
dantur, habeant plenissimum et perfectum robur et 
traditionis necessitas incumbat donatori. et cum retro 
principum dispositiones insinuari eas actis interveni- 
entibus volebant, si maiores ducentorum faerant soli- 
dorum, nostra constitutio ^' et quantitatem usque ad 
quingentos soHdos ampliavit, quam stare et sine in- 
smuatione statuit, et quasdam donationes invenit, 
quae penitus insinuationem fieri minime desiderant, 
sed in se plenissimam habent firmitatem. alia insuper 
multa ad uberiorem exitum donationum invenimus, 
quae omnia ex nostris constitutionibus, quas super 
his posuimas, colligenda sunt. sciendum tamen est, 
quod, etsi plenissimae sint donationes, tamen si in- 
grati existant homines, in quos beneficium collatum 
est, donatoribus per nostram constitutionem ^® licen- 
tiam praestavimus certis ex causis eas revocare, ne, 
qui suas res in alios^^ contulerunt, ab bis quandam 
patiantur iniuriam vei iacturam, secundum enumera- 

3 tos in nostra constitutione modos. Est et aliud 
genus inter vivos donationum, quod veteribus quidem 
prudentibus penitas erat inco^itum, postea autem a 
iunioribus divis principibus introductum est , quod 
ante nuptias vocabatur et tacitam in se condicionem 
habebat, at tunc ratum esset, cum matrimonium fue- 
rit^* insecutum: ideoque ante nuptias appellabatar, 
quod ante niatrimonium efficiebatur et nusquam post 
nuptias celebratas talis donatio procedebat. sed pri- 
mus quidem divus lustinus pater noster, cum angeri 
dotes et post nuptias fuerat permissum, si ^oid tale 
evenit, etiam ante nuptias donationem augen et con- 
stante matrimonio sua constitatione^^ permisit: sed 
tamen nomen inconveniens remanebat, cum ante nu- 
ptias quidem vocabatur, post nuptias autem tale ac- 
cipiebat incrementum. sed nos plenissimo fini tradere 
sanctiones cupientes et consequentia nomina rebus 
esse studentes constituimus^^, ut taJes donationes 
non augeantur tantum, sed et constante matrimonio 
initium accipiant et non ante nuptias, sed propter 
nuptias vocentur et dotibus in hoc exaequentur, ut, 
quemadmodum dotes et constante matrimonio non 
solum augentur, sed etiam fiunt, ita et istae dona- 
tiones, quae propter nuptias introdactae sunt, non 
solum antecedant matrimonium, sed etiam eo con- 
tracto et augeantur et constituantur. 

4 Erat olim et alius modus civilis adquisitionis 
per ius adcrescendi, quod est tale: si communem ser- 
vum habens aliquis cum Titio solus libertatem ei im- 
posuit vel vindicta vel testamcnto, eo casu pars eius 
amittebatur et socio adcrescebat. sed cum pessimo 
fuerat exemplo** et libertate servum defraudari et 
ex ea humanioribus quidem dominis damnum inferri, 
severioribus autem lucrum adcrescere: hoc quasi in- 
vidiae plenum pio remedio per nostram constitutio- 
nem^'^ mederi necessarium duximus et invenimus viam, 
per quam et mauumissor et socius eius et qui liber- 
tatem accepit nostro fruantur beneficio, libertate cum 
effectu procedente (cuius favore et antiquos legis- 
latores multa et contra conmmnes regulas statuisse 
manifestissimum est) et eo qui^^ eam imnosuit suae 
liberalitatis stabilitate gaudente et socio iudemni con- 
servato pretiumque servi secundum partem dominii, 
quod nos definivimus, accipiente. 



(1 1 sic A T^ f , scripsi t B (2) fiscol AT.tttB (3) &si6' 
raroi (4) sic A^ possidet B^y possidea** 2* (5) Cod. 
7, 31, 1 (G) per exGeptionem] T^ exceptione AB (7) Cod, 
7, 37, 2 (8) Cod. 7, 37, 3 (S') iic 1\ coristitutionia ABT^ 
(9) Cf. Dig. 24, 1 ; 39, 5. 6 Cod. 5, 3, 16 ; 8, 53 .56 (54..57) 
(10) sic B, snspeetionem T (li) haej T&., om. B (12) opti- 
nere] T, ponere B (13) oportet T* (14) Cod. 8, 56 

(51), 4 (15) § i/in. ex Marciani l. 3 inst (Dig. 39, 6, i) 



(16) Homeri versus Od, 17, 78 — 83 hie inserunt edd, (17) Cod. 
8, 63 (54), 35, 5 (18) CoJ. 8, 53 (54), 36 (i9) Cod.S, 

65 (56), 10 (20) sic T0J alienos B (21) ste T, fuerat B 
(22) Cod. 5, 3, 19 (23) Cod. 5, 3, 20 (24) sic B W, 

pessimum f. exemplo fP, pessimum f exemplam £*, xd- 
tciarov 'qv tovto yra^nSety/ia (25) Cod.- 7, 7, i 

(26) qaiaB 



INST, II, 8- 9 



16 



QUISnS AUENASE LICST VEIi NOH 



vm* 

QUIBUS ALIENARE LICET VEL NON. 
^'Accidit aJiquando, ut qui dominus Bit alienare 
'non possit et contra qui dominus non' sit alienan- 
dae rei potestatem habeat. nam dotale praediam 
'maritus invita muliere per legem luliam prohibetur 
'alienare, quamvis ipsius sit dotis causa ei datum/ 
quod nos l^em luliam corrigentes in meHorem sta- 
tum deduximus^. cum enim lex in soli tantummodo 
rebus locum habebat, quae Italicae fuerant^ et alie- 
nationes inhibebat, quae inyita mnliere fiebant, hypo- 
thecas autem earum etiam volente: utrisque^ reme- 
dium imposuimus, nt etiam in eas res, quae in pro- 
vinciali solo^ positae sunt, interdicta nat alienatio 
vel obligatio et neutrum eorum neque consentientibus 
mulieribus procedat, ne sexus muliebris fragilitas in 

1 perniciem substantiae earum converteretur. "^ Von- 
'tra autem creditor pignus ez pactione, ouamvis eins 
'ea res non sit, alienare potest sed hoc forsitan ideo 
'videtur fieri, quod voluntate debitoris intell^itur 
^pignus alienare % qui ab initio contractus pactus est, 
'ut liceret creditori pignus vendere, si pecunia non 
'solvatur.' sed ne credfitores ius suum persequi im- 
pedirentur neque debitores temere suarum rerum do- 
miiiium amittere videantur, nostra constittttione^ con- 
sultum est et certus modus impositus est, per quem 
pignorum distractio possit procedere, cuius tenore 
utrique parti creditorum et debitorum satis abunde- 

2 que provisum est. ^^'Nunc admonendi sumus ne- 
'que pupillum neque pupillam ullam rem sine tutoris 
'^auctoritate alienare posse. ideoqae si mutuam pecu- 
^niam aUcui sine tutoris auctoriiate dederit, non con- 
^trahit obligationem, quia pecuniam non facit acci- 
^pientis. ideoque vindicare nuitmios possunt, sicubi 
'extent': sed si nummi, quos mutuos dedit^S s^) eo 
qui accepit bona Me consumpti sunt, condid pos- 
sunt, si mala iide, ad exhibendum de his a^ potest. 
at ex contrario omnes res pupillo et pupillae sine 
tutoris auctoritate recte dari possunt ideoque si de- 
bitor pupillo solvat, ne^essana est^^ tutoris auctori- 
tas: aiioquin non liberabitur. sed etiam hoc eviden- 
tissima ratione statutum est in constitutione, quam 
ad Caesareenses ^^ advocatos ex suggestione Tribo- 
niani viri eminentissimi «juaestoris sacri palatii nostri 
promulgavimus ^\ qua dispositum est ita licere tutori 
vel curatori debitorem pupillarem solvere, ut prius 
sententia iudicialis sine omni damno celebrata hoc 
permittat. quo subsecuto, si et iudex proniintiaverit 
et debitor solverit,8equitur***huiusmoai solutionem 
plenissima" securitas. sin autem aliter quam dispo- 
suimus solutio facta fuerit et ^ecuniam salvam ha- 
beat pupillus aut ex ea locupletior sit et adhuc ean- 
dem summam pecuniae petat, per exceptionem doli 
mali summoven poterit: quodsi aut male consumpserit 
aut furto amiserit, nihil proderit debitori doli mali 
exceptio, sed nihilo minus damnabitur, quia temere 
sine tutoris auctoritate et non secundam nostram 
dispositionem solverit sed ex diverso pupilli vel pu- 
piUae solvere sine tutore auctore non possunt, quia 
idquodsolvuntnon fit accipientis, cum sdHcet nuUius 
rei ahenatio eis sine tutoris auctoritate concessa est. 

VTTTT 16 

PBR QUAS PERSONAS NOBIS ADQUIRITUR. 

"^Adquiritur nobis*® non solum per nosmet i^sos, 
'sed etiam per eos quos in potestate habemus: item 



'per eos servos, in quibus usum fructum habemus: 
Item per homines uberos et servos alienos quos 
l)ona nde possidemus. de quibus singulis diligentiaB 

1 'dispiciamus. Igitur Uberi vestri utriusque sexus, 
'quos in potestate habetis/ oUm quidem, quidquid ad 
eos pervenerat (exceptis videUcet castrensibus pecu- 
Uis), hoc parentibus suis adquirebant sine uUa dis- 
tinctione: et hoc ita parentum fiebat, ut esset eis 
Ucentia, quod per unum vel unam eorum adquisitum 
est, alu^^ vel extraneo donare vel vendere vel quo- 
cumque modo voluerant appHcare. q[uod nobis inhu- 
manum visiun est et generaU constitutione^ emissa 
et Uberis pepercimus et patribus debitum reservavi- 
mus^^ sancitiun etenim a nobis est, ut, si quid ex 
re patris ei obveniat, hoc secundum antiquam obser- 
vationem totum parenti adquirat (quae enim invidia 
est, quod ex patns occasione profectum est, hoc ad 
eum reverti?): quod autem ex aUa causa sibi fiUus 
famiUas^^ adquisivit, huius usum fructum quidem 
patri adquiret^^, dominium autem apud eum rema- 
neat, ne, quod ei suis laboribus vel prospera fortuna 
accessit, hoc in aUum perveniens luctuosum ei pro- 

2 cedat. Hocque a nobis dispositum est et in ea 
specie, ubi ijarens emandpando Uberum^^ ex rebus 
quae adquisitionem effugiunt sibi partem tertiam re- 
tinere si voluerat Ucentiam ex anterioribus constitu- 
tionibus habebat quasipro pretio quodammodo emanci- 
pationis et inhumanum quid^^ acddebat, ut fiUus 
rerum suarum ex hac emancipatione dominio pro 
parte defraudetur et, quod honoris ei ex emancipa- 
tione additum est, juod sui iuris effectus est, hoc 
per rerum deminutionem decrescat. ideoque statui- 
mus, ut parens pro tertia bonorum parte dominu, 
quam retinere poterat, dimidiam non dominii rerum, 
sed usus fructus retineat: ita etenim et res intactae 
apud fiUum remanebunt et pater ampUore summa 

3 fruetur pro tertia dimidia potiturus. ^^'Itemvobis 
'adquiritur, quod servi vestri ex traditione nancis- 
'cuntur sive quid stipulentur vel ex^^ quaUbet aUa 
'causa adquirunt.' hoc enim vobis et i^orantibus et 
invitis obvenit. Ipse enim servus qui in potestate 
'alterius est nihil suum habere potest sed si heres 
Institutus sit, non aUas nisi iussu vestro hereditatem 
'adire potest: et si iubentibus vobis adierit, vobis 
'hereditas adquiritur, perinde ac si vos ipsi heredes 
Instituti essetis. et convenienter sciUcet legatum per 
^eos vobis adquiritur. non solum autem proprietas 
'per eos quos in potestate habetis ad^uiritur vobis, 
'sed etiam possessio : cuiuscumque enim rd posses- 
'sionem adepti fuerint, id vos possidere videmim. unde 
^etiam per eos usucapio vel longi temporis possessio 

4 Vobis accedit^® De his autem servis, in quibus 
^tantum usum fructum habetis, ita placuit, ut, quid* 
'quid ex re vestra vel ex operibus suis adquirant, id 
Vobis adiciatur, quod vero extra eas causas perse- 
'culi sunt, id ad dominum proprietatis pertineat* ita- 
'que si is servus heres institutus sit legatumve quid 
'ei aut donatum fuerit, non usufructuario, sed do- 
'mino proprietatis adquiritur. idem placet ef de eo, 
'qui a vobis bona fide possidetur, sive is Uber sit 
'sive aUenus servus: quod enim placuit de usuf ructua- 
'no^, idem placet et de bonae fidei possessore. ita- 
'que quod extra duas istas causas adquiritur, id vel 
'ad ipsum pertinet, si Uber est, vel ad dominum, si 
'servus est sed bonae fidd possessor cum usuceperit 
'servum, quia eo modo dominus fit, ex omnibus cau- 
'sis per eum sibi adquirere potest: fractuarius vero 



(i) Cf, Gai 2, 62..64. 80..85 (2) Gal 2, 62. 63 (3) non 
om, B (4) Cod. 5, 13, 1, 15 (5) sic B, utriusque T* 

(6) provinoiali solo] T, provinoiaB (7) Gai. 2, 64 

(8) «c BT^y alienari T^Gal (9) Cod. 8, 33 (34), 3 

(10) (?ai.2,80..82 (11) dedit]5!Z»,miiiord,I* (12) est] 
2*, est debitori B2* (13) Caesarenses 52* (14) Cod. 
5, 37, S5 (14*) »ic P Cod.^ Beqnatnr BT (15) plenifimmam B 

(16) Cf. Gai. 2, 86..100 Dig, 41, 1 Cod. 4, 27 (17) Gau 
2, 86. 87 {Dig, 41, 1, 10) (18) vobis et similiter deinceps 

P WE (19) aUi] P, aliis fP, id est filio alii By filio alii 



E, alii filio IF* (20) Cod. 6, 61, 6 (21) sic B FP*, 

senraTimus PE, se reservayimas TF" (22) famiUas] 

EW&, filiave B (23) adquiretur PF*, adquirat rfett. 

(24) liberum] E, 1. suum B, fUium suum W^ rbv naXBa 

(25) 5IC B0, qaidem PWE (26) Gau 2, 87. 89. 91..93 
{Dig^ 41, 1, 10) (27) vel ex] Gai. Dig. cum 0, vel ex do- 
natione et legato ex B, vel ex don. leg. vel ex 7* (28) vo- 
bis accedit] jBT*, vobis accidit J^P, procedit Gai. Dig. 
(29) et] BT^e, om. 7* Gai, Dig. (30) stc P Gai, Dig.^ 
fructaario BT 



OB TESTAlOamS OBDIM^ANDIS 



i? 



msT. n, 9. 10 



^iuiacapere non potesty primiim quia non possidet^ sed 
/habet ias utendi &uendi, deinde qoia scit serrum 
'aiienum esse.' non solum autem proprietas per eos 
aevroBf in qulbus nsora fnictnm habetis vel quos 
bona fide possidetis, vel per liberam personam, quae 
bona fide vobis serrit, adquiritur vobis S sed etiam 
possessio: '*1oquimur autem in utriusque persona 
'secundum defimtionem, quam proxime exposuimus, 
*id est si quam possessionem ex re vestra vel ex 

5 'operibus suis adepti fuerint. Ex Ms itaque ap- 
'paret per liberos homines, quos neque iuri vestio 
'subiectos habetis neque bona Me possidetis, item 
'per alienos servos, in quibus neque usum fructum 

/habetis neque iustam possessionem , nulla ex causa 
/vobis adquui posse. et hoc est, quod dicitur per 
'extraneam personam nihil adquiri posse' : excepto 
eo , quod per liberam personam veluti per procura- 
torem placet non solum sdentibus, sed etiam igno- 
rantibus vobis adquiri possessionem secundum divi 
Severi constitutionem ^' et per hanc possessionem etiam 
dominium, si dominus fuit qui tradidit, vel asucapio- 
nem aut longi temporis praescrlptionem , si dominus 
tton sit. 

6 ^^Hactenus tantisper admonuisse sufliciat, quem- 
/admodum singulae res adquiruntur: nam legatorum 

lus, quo et ijoso^ singulae res vobis adquiruntui', 
Item Meicommissorum, ubi singulae res vobis relin- 
'quuntur, opportunius inferiori loco referemus* videa- 
/mus itaque nunc, quibus modis per universitatem 
*res vobis adquiruntur. si cui ergo lieredes f acti sitis 
'sive cuius bonorum possessionem petieritis vel si'' 
'quem adrogaveritis vei si cuius bona iibertatum con- 
'servandarum causa vobis addicta faerint, eius ires 
'omnes ad vos transeunt. ac prius de hereditatibus 
'dispiciamus. quarum duplex condicio est: nam vel 
'ex testamento vel ab intestato ad vos pertinent. et 
'prius est, ut de his dispiciamus, quae vobis ex testa- 
'mento obveniunt." qua in re necessarium est initio ^ 
de ordinandis testamentls exponere. 



m TESTAMENTIS ORDINANDIS. 

Testamentum ex eo appellatur, quod testatio men- 
tis est 

1 Sed ut nlhil antiquitatis penitus ignoretur, scien- 
dum est olim quidem duo genera testamentorum in 
usu fuisse, quorum altero in pace et in otio uteban- 
tur, quod calatis comitiis appellabatur ^ altero, cum 
in proelium* exituri essent, quod procinctum® dice- 
batur. accessit delnde tertium genus testamentorum, 
quod dicebatur per aes et libram, scilicet quia per 
emancipationem , id est imaginariam quandam veudi- 
tionem, agebatur quinque testibus et libripende civi- 
bus Bomanis puberibus praesentibus et eo qui fami- 
liae emptor mcebatur. sed illa quidem pnora duo 
genera testamentorum ex veteribus temponbus in de- 
suetudinem abierunt: quod vero per aes et libram 
fiebat, licet diutius permansit, attamen partim et hoc 

2 in usu esse desiit. Sed praedicta quidem nomina 
testamentorum ad ius civile referebantur. postea vero 
ex edicto praetoris alia forma faciendorum testamen- 
torum introducta est: iure enim honorario nuUa eman- 
cipatioi<> desiderabatur^', sed septem testium signa 
sufficiebant, cum iure civHi signa testium non erant 

3 necessaria. Sed cum paulatim tam ex usu homi- 
num quam ex constitutionum emendationibus coepit 
in unam consonantiam ius civHe et praetorium iungi, 
constitutum est, ut uno eodemque^? tempore, quod 



ius civile quodammodo exi^ebat, septem testibus ad* 
hibitis et subscriptione testium, quod ex constitutio- 
nibus inventum est, et ex edicto praetoris signacula 
testamentls imponerentur: ut hoc ius tripertitum esse 
videatur, ut testes quidem et eorum praesentia uno 
contextu testamenti celebrandi gratia ^^ a " iure civili 
descendant*', subscriptiones autem testatoris et te- 
stium 6x sacrarum constitutionum observatione adhi- 
beantur, signacula autem et numerus testium ex edicto 

4 praetoris. Sed his omnibus ex*® nostra consti- 
tutione " propter testatnentorum sinceritatem, ut nulla 
fraus adhibeatur, hoc additum est, ut per manum 
testatoris vel testium nomen heredis exprimatur et 
omnia secundum illius constitutionis tenorem pro- 
cedant, 

5 Possunt autem testes omnes et uno anulo signare 
testamentum(quidenim, si septem anuli una sculptura 
fuerint?) secundum quod Pomponio** visum est. sed 

6 et alieno quoque anulo licet signare. Testes au- 
tem adhiberi possunt li, cum quibus testamenti factio 
est. sed neque mulier neque impubes neque servus 
neque mutus neque surdus neque furiosus nec cui 
bonis interdictum est nec is, quem l«ges iubent im- 
probum intestabilemque esse, i»ossunt in numero tes- 

7 tium adhiberi. Sed cum aliquis ex testibus testa- 
menti quidem faciendi tempore liber existimabatur, 
postea vero servus apparuit, tam divus Hadrianus 
Catonio Vero *® quam postea divi Severus et Antoni- 
nus rescripserunt subvenire se ex sua liberalitate 
testamento, ut sic habeatur, atque si ut oportet factum 
esset, cum eo tempore , quo testamentum signaretur, 
omnium consensu hic testis liberorum loco fuerit nec 
quisquam esset, qui ei status quaestionem moveat. 

8 ^**Pater nec non is, qui in potestate eius est, item 
duo fratres , qui in eiusdem patris potestate sunt, 
utrique^^ testes in unum testamentum fieri possunt: 
quia nihil nocet ex una domo plures testes alienb 

9 negotio adhiberi. ^*^ln testibus autem non debet 
'esse qui in potestate testatoris est. sed si filius fa- 
'milias de castrensi peculio.post missionem faciat 
'testamentum, nec pater eius recte testis adhibetur 
'uec is qui iu potestate eiusdem i>atris est: reproba- 
'tum est enim in ea re domesticum testimonium.' 

10 Sed neque heres scriptus neque is qui in po- 
testate elus est neque pater eius qui habet eum in 
potestate neque fratres ^m in eiusdem patris pote- 
state sunt testes adhiberi possunt, quia totum hoc 
negotium, quod agitiu* testamenti ordinandi gratia, 
creditur hodie inter heredem et testatorem agi. licet 
enim totum ius tale conturbatum fuerat et veteres, 
qui familiae emptorem et eos, ^ui per potestatem ei 
coadunati fuerant , testamentarus testimoniis repeUe- 
bant, heredi et his, qui coniuncti ei per potestatem 
fuerant, concedebant testimonia in testamentis prae- 
stare, licet hi, qui id permittebant, hoc iiire minime 
abuti debere eos suadebant: tamen nos eandem ob- 
servationem corrigentes et, quod ab iilis suasum est, 
in legis necessitatem transferentes ad imitationem 
pristini famUiae emptoris merito nec heredi, qui ima- 
ginem vetustissimi &miliae emptoris optinet, nec aliis 
personis, quae ei ut dictum est coniunctae sunt, li- 
centiam concedlmus sibi quodammodo testimonia prae- 
stare: ideoque nec eiusmodi veterem constitutionem 

1 1 nostro codici inseri permisimus. Legatarlis au- 
tem et fideicommissariis, quia^^ non iuris^ succes* 
sores sunt, et allis personis eis coniunclis testimo- 
nium non denegamus, immo in quadami nostra cbn- 
stitutione^^ et hoc specialiter -concessimus , et multo 
magis his, qui in eorum potestate sunt, vel qul eos 
habent in potestate, huiusmodi liceutiam damus. 



(1) vobia om. T» (i') Gai. 1, 94. 95 (!') Cod. 7, 32, 1 

(2) Gai, 2, 97..100 (3) ipao] Gau <9, ipso iure libri 
(4) ai] si cuius B (6) sic JB0, initittxa T 

im Cf, Gau % 101..108. 119 Dig. 28, 1 Cod. 6, 23 (7) sic 

T0, appeiiabant -B (8) Hc T, proelio B (9) sic T&y 

procinctu B (lo) «tc 57*0, mancipatio 7* (ll) sia 

T0^ desideratur B (12) eodemque] T0f eo quidem 5 

last. 



(13) celebrandi gratia] T, celebranda B {U) &dnt.BT 
(15) descendat BT (16) ex] ri^; a jB (W) Cod.6y 

23,29 (18) «c^^^^papinianor (lO) Corf. 6, 23; 1 
(20) § S «F Ulp. l sing.reg. 20, 6 0tg. 22, 5, 17) (21) atrius- 
que B (22) Gai 2, 105. 106 (23) quia] B^^ qtii^T 

(24) sic T^0y iure BT^ (25) harie constituthhem Codiiiia 
iibri non servaruni^ 



INST. II; 10—12 



18 



D£ KQLITARI T£STA1^}!(T0 



12 Kihil autem interest, testamentum in tabnlis 
au in chartis membranisve vel in atia materia fiat. 

13 ^Sed et unum testamentum pluribus codicibus 
conficere^ quis potest, secundum optinentem tamen 
observationem omnibus factis. quod interdum et ne- 
cessarium est, si quis navigaturus et secum ferre et 
domi relinquere iudiciorum suorum contestationem 
velit, vel propter alias innumerabiles causas, quae 

14 humanis necessitatibus imminent. Sed haec qui- 
dem de testamentis, ^uae in scriptis conficiuntur. si 
quis autem voluerit sme scriptis ordinare iure civili 
testamentum, septem testibus adhibitis et sua volun- 
tate coram eis nuncupata sciat hoc perfectissimum 
testamentum iure civili firmumque constitutum. 

XI* 

DE MILITARI TESTAMENTO. 

^ 'Supra dicta dihgens observatio in ordinandis testa- 
"mentis militibus propter nimiam imperitiam consti- 
'tutionibus principalibus remissa est nam quamvis 
'hi neque legitimum numerum testium adbibuerint 
'neque aMam testamentorum soUemnitatem observa- 
/verint, recte nihilo mlnus testantur/ videlicet cum in 
expeditionibusoccupatisnnt: ^uod merito nostra con- 
stitutio'^ induxit. quo^uo emm modo voluntas eius 
suprema sive scripta mveniatur sive sine scriptura, 
valet testamentum ex voluntate eius. illis autem tem- 
poribus, per quae citra expeditionum necessitatem in 
aiiis locis vel in suis sedjbus^ degunt, minime ad 
vindicandum tale privilegium adiuvantur: sed testari 
quidem et si filii famillas sunt propter mihtiam con- 
ceduntur, iure tamen communi, ea' observatione et 
in eorum testamentis adhibenda, quam et in testa- 

1 mentis paganorum proxime exposuimus. ^Flane 
de militum testamentis divus Traianus Statilio Severo 
ita rescripsit: 'Id privilegium, quod miUtantibus da- 
'tum est, ut quoquo modo facta ab bis testamenta 
^rata sint, sic inteU^gi debet, ut utique prius con- 
*stare debeat testamentum factum esse, quod et sine 
'scriptura a non mihtantibus quoque fieri potest. is 
*ergo miies, de cuius bonis apud te quaeritur, si con- 
'vocatis ad hoc hominibus, ut voluntatem suam tes- 
^taretur, ita locutus est, ut declararet^, quem vellet 
^sibi esse heredem et cui libertatem tribuere, potest 
Wideri sine scripto hoc modo esse testatus et volun- 
*tas eius rata habenda est. ceterum si, ut plerum- 
*que sermonibus fieri solet, dixit alicui: ^^o te here- 
'dem facio' aut 'tibibona mea relinquo*, non oportet 
*hoc pro testamento observari. nec uUorum magis 
'interest quam ipsorum, quibus id privile^um datum 
^est, eiusmodi exemplum non admitti: aUoquin non 
Wficulter post mortem alicuius militis testes existe> 
'rent*®, qui adfirmarent se audisse dicentem aUquem 
'relinquere se bona, cui visum sit, et per hoc iudicia 

2 Wera subvertantur.* Quin immo et mutus et sur- 

3 dus miles < ^ testamentum f acere possunt. Sed hacte- 
nus hoc illis a principaUbus constitutionibus conce- 
ditur, quatenus nulitant et in castris degunt: ]post 
missionem vero veterani vel extra castra si faciant 
adhuc militantes testamentum , communi omnium ci- 
vium Romanorum iure facere debent et quod in 
castris fecerint testamentum non communi iure, sed 
quomodo yoluerint, ^ost missionem intra annum tan- 
tum valebit. c[uid igitur, si intra annum quidem de- 
cesserit, condicio autem heredi adscripta post annum 
extiterit? an quasi militis testamentum vaieat? et 

4 placet valere quasi militis. Sed et si quis *^ ante 



mihtiam non iure fedt t^tamentum et mil^ factus 
et in expedilione degens resignavit illud et quaedam 
adiecit sive detraxit vel aUas manifesta est militis 
voluntas hoc valere volentis, dicendum est valere 

5 testamentumquasiexnovamihtisvoluntate. ^^Deni- 
que et si in adrogationem datus fuerit miles vel filius 
fami£as emandpatus est, testamentum eius quasi mi- 
litis ex nova voluntate valet nec videtur capitis de- 
minutione irritum fieri. 

6 Scieudum tamen est, quod ad exemplum castren- 
sis peculii tam anteriores leges quam ^rincipales cou- 
stitutiones quibusdam quasi ^* castrensia dederunt pe- 
culia, quorum^^ quibusdam permissum erat etiam in 
potestate d^entibus testari. quod nostra constitu- 
tio ^^ latius extendens permisit onmibus in his tan- 
tummodo peculus testari quidem, sed iure communi: 
cuius constitutionis tenore perspecto*'' Ucentia est 
nihil eorum quae ad praefatum ius pertinentignorare. 



XII 



18 



QUIBUS NON EST PERMISSUM TESTAMENTA 

FACERE « 

''^Non tamen omnibus licet facere testamentum. 
statim enim hi, qui alieno iuri subiecti sunt, testa- 
menti^* faciendi ius non habent, adeo quidem ut, 
quamvis parentes ds permiserint, nihilo magis iure 
testari possint®*: exceptis Ms quos antea enumera- 
vimus et praecipue militibus qui in potestate paren- 
tum sunt, quibus de eo quod In castris adquisierint 
permissum est ex constitutionibus principum testa^ 
mentum facere. quod quidem initio^^ tantum mili- 
tantibus datum est tam ex auctoritate divi Augusti 
quam Nervae nec non optimi imperatoris Traiani, 
postea vero subscriptlone divi Hadriani etiam dimissis 
militia, id est veteranis, concessum est. itaque si 
quidem fecerint de castrensi peculio testamentum, 
pertinebit hoc ad eum quem heredem rehquerint: si 
vero intestati decesserint nullis liberis vel fratribus 
superstitibus, ad parentes^"* eorum iure communi per- 
tinebit. ex hoc intelleg;ere possumus, quod in castris 
adquisierit miles, qui in potestate patris est, neque 
ipsum patrem adunere posse neque patris creditores 
id vendere vel aliter inquietare neque patre mortuo 
cum fratribus esse commune, sed scilicet proprium 
eius esse id quod in castris adquisierit, quamquam 
iure civili omnium qui in potestate parentum sunt 
peculia perinde in bonis parentum computantur, acsi 
servorum peculia in boms dominorum numerantur: 
exceptis videlicet his, quae ex sacris constitutionibus 
et praecipue nostris propter diversas causas non ad- 
quiruntur. praeter hos igitur, qui castrense pecuUum 
vel quasi castrense habent, si quis alius fiUus fami- 
Uas testamentum fecerit, inutile est, Ucet suae pote- 

1 statis factus decesserit Praeterea testamentum 
facere non possunt impuberes, quia nuUum eorum 
animi iudicium est: item furiosi, quia^^ mente ca- 
rent. nec ad rem pertinet, si impubes postea pubes 
factus aut furiosus postea compos mentis factus fue- 
rit et decesserit. mriosi autem si per id tempus 
fecerint testamentum, ^uo furor eorum intermissus 
est, iure testati esse videntur, certe eo quod ante 
furorem fecerint testamento valente: nam ne^ue testa- 
menta recte facta neque aliud ullum negotium recte 

2 gestum postea furor interveniens peremit. Item 

Srodigus, cui bonorum suorum administratio inter- 
icta est, testamentum facere non potest, sed id quod 
antefecerit, quam interdictio d bonorumfiat^<^, ratum 



(l) § IS simtlis Dig. 28, 1, 24 (Flor, 1 10 inaU) (2) sic 

BCj perficere T 

( 3 1 <y. Gai, 2, 109.-111 2>t> 29, 1 5 37, 13 Cod. 6, 21 (4) Gau 
2, 109 (5) Cod, 6, 21, n (6) sic B&y edibus TC 

(7) ea] BT^Cj eadem 7» (S) § 1 ear Fhr. 1 10 inst (Dig, 
29, 1, 24) (9) aic Dig.e^ declaret lihri (10) sic Dig,y 
existent Ubri (u) sic BC&t ™<^^^ ^t surdi milites T 

(12) quis] TC, quod B (13) § 5 similiB Dig. 29, 1, 22 

(Marcian» i 4 inst) (14) quasi] deiu cum &, om, 7i6rt 



(15) quorum] C^ ex quorum B^ et quorum TP^ tnc. 0" 

(16) Cod. 6, 22, 12 (17) prospecto BT 

(18) Cf. GaL 2,111..114 i)t>.28,l Co(f.6,22 (19) siceet 
indd, VB, testamentum faceret C, facere testamentam£2* 

(20) pr. in, simile Dig. 28, 1, 6pr. (Gai. L 17 aded^prov.) 

(21) sic BDig,, testamentum T (22) possant Kbri (2$) 
initio] Be, ius initio T, initio ius C (24) sie 0, pai^ente 
By parentem TC (25) qui B (26) bonorum fiat] Ccum 
0y bonoram saorum fiat 7*, bonorumma £*,bonorum B^ 



D£ EXHEREDATIOKE LIBEKOBUM 



w 



INST. II, 12.13 



8 est. Item matas et sordus nou semper ' facere 
testamentum possnnt. utique autem de eo surdo loqui- 
mur, qui omnino non exaudit, non qui tarde exaudit : nam 
et mutus is inteOegltur, qui eloqui nibil potest, non qui 
tarde loquitur. saepe autem etiam Htterati et eruditi 
homines variis casibus et audiendi et lomiendi facul- 
tatem amittunt: unde nostra constitudo^ etiam his 
subvenit, ut certis casibus et modis secundum nor- 
mam eius possint testari aliaque facere quae eis per- 
missa sunt. ^sed si quis post testamentum factum 
valetudine aut quolibet aJio casu mutus aut surdus 
esse coeperit, ratum nihilo minus eius remanet testa- 

4 mentum. Gaecus autem non potest facere testa- 
mentumnisi per observationem, quam lex^ ^vilustini 

5 patris mei introduxit ^Eius, qui apud hostes est, 
testamentum quod ibi fecit nou valet, quamvis red- 
ierit: sed quod dum in civitate fuerat fecit, sive red- 
ierit, valet iure postliminii, sive iUic decesserit, valet 
ex lege Comelia. 

XUI* 

D£ EXHEREDATIONE LIBERORUM. 

^'Non tamen, ut omnimodo valeat testamentum, 
'sufficit haec observatio, quam supra exposuimns. 
'sed qui filium in potestate nabet, curare debet, ut 
^eum heredem instituat vel exheredem nominatim fa- 
'ciat: alioquin si eum silentio praeterierit, inutiliter 
'testabitur, adeo quidem ut, etsi vivo patre fiHus mor- 
tuus sit, nemo ex eo testamento heres existere pos- 
'sit, qtua scilicet ab initio non constiterit testamen- 
'tum.' sed non ita de^ iiliabus vel aliis per virilem 
sexum descendentibus liberis utriusque sexus fuerat 
antiquitati observatum: sed si non fuerant heredes 
scripti scri^taeve vel exheredati exheredataeve, testa- 
mentum quidem non infirmabatur, ius autem adcre- 
Bcendi eis ad certam portionem^ praestabatur. sed 
nec nominatim eas personas exheredare parentibus 
necesse erat, sed licebat et inter ceteros hoc facere. 

1 ^^'Nominatim autem exheredari quis videtnr, sive 
Ita exheredetur 'Titius filius meus exheres esto', sive 
Ita 'fihus meus exheres esto' non adiedx> proprio 
^nomine', scilicet si alius fihus non extet./"'postumi 
"^oque liberi vel heredes institui debentfvel exhere- 
'dari. et in eo par omnium condido est, quod et in 
'filio postumo et in quolibet ex ceteris liberis sive 
'femiuini sexus sive masculini praeterito^^ valet qui- 
'dem testamentum, sed postea adgnatione postumi 
'sive postumae rumpitur et ea ratione totum mfirma* 
'tur: ideoque si muher, ex qua ^ostumus autpostuma 
'sperabatur, abortum fecerit, nihii impedimento est 
'scriptis heredibus ad hereditatem adeundam. sed femi- 
nini quidem sexus personae vel nominatim vel inter 
'ceteros exheredari solebant, dum tamen, si inter ce- 
'teros exheredentur, ahquid eis legetur, ne videantur 
'per obhvionem praeteritae esse, masculos vero postu- 
'mos, id est filium et deinceps, placuit non aliter 
^recte exheredari, nisi nominatim exheredentur, hoc 
scilicet modo: ^quicumque mihi filius genitus ^erit, 

2 'exheres esto'. Postumorum autem loco sunt et 
'hi, qui in sui heredis locum succedendo quasi adgna- 
'scendo fiunt parentibus sui heredes. ut ecce si auis 
'filium et ex eo nepotem neptemve in potestate na- 
'beat, quia filius gradu praecedit, is solus iura sui 
'heredis habet, quamvis nepos quoque et neptis ex eo 
m eadem potestate sunt: sed si filius eius vivo eo 
'moriatur aut qualibet aJia ratione exeat de potestate 



*^s. 



eius, incipit nepos neptisve in elus locum succedere 
'et eo modo iura suorum heredum quasi adgnationc 
'nanciscuntur. ne ergo eo modo rumpatur eius testa- 
'mentum, sicut ipsum filium vel heredem instituere 
Vel nominatim e^meredare debet testator, ne non iure 
Taciat testamentum, ita et nepotem neptemve ex filio 
^necesse est ei vel heredem instituere vel exheredare, 
'ne forte vivo eo iilio mortuo, succedendo in locum 
^eius nepos neptisve quasi adgnatione rumpant testa- 
'mentum. idque lege lunia^' Velieia provisum est, 
*^m qua simul exheredationis modus' ad similitudinem 

3 postumorum demonstratur, *^ 'Emancipatos liberos 
lure civiii ncque heredes instituere neque exheredare 
^necesse est, quia non sunt sui heredes. sed praetoi 
^omnes tam fenunini quam masculini sexus, si here- 
'des non instituantur, exheredari iubet, virilis sexus 
^nominatim, feminini vero et inter ceteros. quodsi 
^neque heredes instituti fuerint ne<|ue ita ut diximuF 
'exheredati^', promittit praetor eis contra tabulas 

4 'testamenti bonorum possessionem.* Adoptivi liberi 
quamdiu sunt in potestate patris adoptivi, eiusdem 
iuris habentur, cuius sunt iustis nuptiis quaesiti: ita- 
que heredes instituendi vel exheredandi sunt secun- 
dam ea quae de naturalibus exposuimus: ^^'emanci- 
'pati vero a patre adoptivo neque iure civili neque 
'quod ad edictum ^raetoris attinet inter liberos nu- 
'merantur. qua ratione accidit, ut ex diverso quod 
'ad naturalem parentem attinet, quamdiu quidem sint 
In adoptiva familia, extraneorum numero habeantur', 
ut eos neque heredes instituere neque exheredare 
necesse sit: 'cum vero emancipati fuerint ab adop- 
^tivo patre, tunc inci^iant in ea causa esse, in qua 
tutun essent, si ab ipso naturali patre. emancipati 

5 tuissent.' Sed haec vetustas introducebat. nostra 
vero constitutio ^"^ inter masculos et feminas in hoc 
iure nihil interesse existimans, quja utraque persona '^ 
in hominum procreatione similiter nattirae officio fun- 
gitur et lege antiqua duodecim tabularum omnes simi- 
Mter ad successiones ab intestato vocabantur, quod 
et praetores postea secuti esse videntur, ideo *^ sim- 
plex ac simiJe ius et in filiis et in iiliabus et in ce- 
teris descendentibus ^^ per virilem sexum personis 
non solum natis, sed etiam postumis introduxit^^ ut 
omnes, sive sui sive emandpati sunt, et^^ nonunatim 
exheredentur et eundem habeant effectum circa testa- 
menta parentum suorum infirmanda et hereditatem 
auferendam, quem filii sui vel emancipati habent, sive 
iam nati sunt sive adhuc in utero constituti postea 
nati sunt. circa adoptivos autem certam induximus 
divisionem, quae constitutioni nostrae^^ quam super 

6 adoptivis tulimus, continetur. Sed si expeditione 
occupatus miles testamentum faciat et liberos suos 
iam natos vel postumos nominatim non exheredaverit, 
sed silentio praeterierit non ignorans, an habeat Hbe- 
ros, silentium eius pro exheredatione nominatim facta 

7 valereconstitutionibusprincipumcautumest. Mater 
vel avus matemus necesse non habent hberos suos 
9jit heredes instituere aut exheredare, sed possunt 
eos omittere. nam silenlium matris aut avi materni 
ceterorumque per matrem ascendentium tantum facit, 
quantum e^dieredatio patris. neque enim matri filium 
filiamve neque avo matemo nepotem neptemve ex 
filia, si eum eamve heredem non instituat, exhere- 
dare necesse est, sive de iure dvili quaeramus, sive 
de edicto praetoriSy quo^^ praeteritis liberis contra 
tabulas bonorom possessionem promittit. sed aliud 
eis adminiculum servatur, qaod paulo post^' vobis 
manifestum fiat. 



(1) semper] TC0, per se B (2) Cod. 6, 22, 10 (3) § 3 
fitt, ex Dig, 28, 1, 6, 1 (Gal 1 17 ad ed, pravJ) (4) Cod. 

6, 22, 8 (5) § 5 f». ex Dig, 28, 1, 8 pr. {Gal l e.) 

(6)Cy:(?at.2,m..l43 Di>.28,2.3 Corf.6,28.29 (7) Gai. 
2, 115. 123 (8) de] B, et de TC <9) sic TCy eis eerte 
portioms^ (10) (?at.2,127 (U) (?at. 2, 130. 131 r««fc 
134 rttt ex Dig, 28, 3, 13 (12) praeterito] TC Gai., pr. 
poBtumo B (13) iulia C& (14) Gai. 2, 135 (l5) sic 



C^E cum GauOf institnantur neque i. u. d. exheredentur 
BTC^ (16) Gat. 2, 136. 137 (17) Cod. 6, 28, 4 

(18) sic CEy utraeque personae By in utramque personam 
3», inc. T^ (19) ideo] 5, et i. T (20) sic T, descen- 
dentium B (21) introdnximns T (221 et] BC, 

ant heredes instituantur aat 3* WE.^ inc. 7*, «< tamen ap- 
pareat verba aut her. inst. non adesse (23) Cod. 8, 47 (4S), 
10 (24) quol £T», quod 2* (25) post] Wtom,BTG 

3* 



INST. n, 14. 15 



2<0 



DE HEB3SDIBUS INSTmjENBIS 



XIIII* 

DE HEREDIBUS INSTITUENDIS. 

Heredes instituere permiBSuin est tam Mberos ho- 
mines qnain servos tam proprios quam^ alienos. pro- 
prios autem olim quidem secundum plurium senten> 
tias non aliter quam cum libertate recte instituere 
licebat. hodie vero etiam sine libertate ex nostra 
constitutione ' lieredes eos instituere permissum est, 
quod non per innovationem induximus, sed quoniam 
et aequius erat et AtOicino placuisse Faulus suis 
Ubris, quos tam ad Massurium Sabinum quam ad 
Plautium scripsit, refert. proprius autem serrus etiam 
18 inteUe^tur, in quo nudam proprietatem testator 
habet, aho usum fnictum habente. ^ est autem casus, 
in quo nec cum libertate utiliter servus a domina 
heres instituitur, ut constitutione divorum Severi et 
Antonini cavetur, cuius verba haec sunt: 'Servum 
*adulterio maculatum non iure testamento manumis- 
*sum ante sententiam ab ea muliere yideri, quae rea 
^uerat eiusdem criminis postulata, rationis est: quare 
*sequitur, ut in eundem a domina coUata institutio^ 
^nulUus momenti habeatur/ alienus servus etiam is 
intellegitur, in quo usum fructum testator habet. 

1 ^'Servus autem a domino suo heres institutus, si 
'quidem in eadem causa manserit, fit ex testamento 
^fiber heresque necessarius. si vero a vivo testatore 
'manumissus fuerit, suo arbitrio adire hereditatem 
^potesf, quia non fit necessarius, cum utrumque ex 
domini testamento non conseq^uitur. 'quodsi alienatus 
'fuerit, iussu novi domini adire hereditatem debet et 
'ea ratione per eum dominus fit heres :« nam ipse alie- 
'natus neque liber neque heres esse potest', etiamsi 
cum libertate heres institutus fuerit: jaestitisse etenim 
a libertatis datione videtur dominu^ qui eum alie- 
navit. 'alienus quoque servus heres institutus si in 
'eadem causa duraverit, iussu doinini^ adire heredi- 
^tatem debet. si vero alienattis ab eo ^ fiierit aut vivo 
^testatore aut post mortera eius antequam adeat, debet 
lussu novi domlni adire. at si manumissus est" vivo 
testatore, vel mortuo antequam adeat, 'sao arbitrio 

2 'adire hereditatem potest.^ Servus alienus post 
domini mortem recte heres instituitur, quia et cum 
hereditariis servis est testamenti factio: nondum enim 
adita hereditas personae vicem sustinet, non heredis 
futuri, sed defuncti, cum et eius, qui in utero est, 

3 servus recte heres instituitur. Servus plurium, cum 
quibus testamenti factio est, ab extraneo institutus 
heres unicuique dominorum, cuius iussu adierit, pro 
portione dominii adquirit hereditatem. 

4 Et unum hominem etpluresin infinitum^ quot 

5 quis *® velit, heredes facere licet. ^^Hereditas ple- 
rumque dividitur in duodecim uncias, quae assis ap- 
pellatione continentur ^^. habent autem et hae partes 
propria nomina ab uncia usqne ad assem, ut puta 
haec: sextans^^ quadrans, triens, quincunx, semis, 
septunx, bes, dodrans, dextans, deunx, as. non au- 
tem utique duodecim uncias esse oportet. nam tpt 
unciae assem efficiunt ^*, quot testator voluerit, et si 
unum tantum quis ex semisse verbi gratia heredem 
scripserit, totus as in semisse erit: neque enim idem 
ex parte testatus et ex parte intestatus decedere po- 
test, nisi sit miles, cuius sola voluntas in testando 
spectatur. et e conirario potest quis in (juantascum- 
que voluerit plurimas unaas suam hereditatem divi- 

6 dere. Si plures instituantur, ita demum partium 
distributio necessaria est, si noHt^^ testator eos ex 



aequis partibus heredes esse: satis enim constat nnllis 
partibus nominatis aequis ex partibus eos heredes 
esse. partibus autem in quorundam personis ex|^re8> 
sis, si quis alius sine parte nominatus erit, si quidem 
ahqua pars assi deerit, ex ea parte heres fit: et si 
plures sine parte scripti sunt, omnes in eadem parte 
concurrent. si vero totus as completus sit, in par- 
tem dimidiam vocatur^^ et ille vel illi omnes in alte- 
ram dimidiam. nec interest, primus an medius an 
novissimus sine parte scriptus sit: ea enim pars data 

7 inteUegitur quae vacat. Yideamus, si pars aUqua 
vacet nec tamen quisquam sine parte heres institutus 
sit, quidiuris sit? vduti si tres ex quartis partibus 
heredes scripti sunt et constat vacantem partem 
singuUs tacite pro hereditaria parte accedere et per- 
inde haberi, ac si ex tertus partibus heredes scripti 
essent: et ex diyerso si plus in portionibus sit", ta- 
cite sin^Us decrescere, ut, si verbi gratia quattuor 
ex tertiis partibus heredes scripti sint, perinde ha- 
beantur, ac si unusquisque ex quarta parte scriptus 

8 fuisset. Et si plures unciae quam duodecim dis- 
tributae sunt, is, qui sine parte mstitutus est, quod 
dipondio deest habebit: idemque erit, si dipondius 
expletus sit. quae omnes partes ad assem postea re- 
vocantur, quamvis sint plurium unciarum. 

9 Heres et pnre et sub condicione institui potest. 
ex certo tempore aut ad certum temi>us non potest, 
veluti 'post quinquennium quam moriar' vel 'ex Ica- 
^lendis illis' aut ^usque ad kalendas iUas heres esto': 
diemque^^ adiectum pro supervacuo haberi placet et 

10 perinde esse, ac si pure heres institutus esset. Im- 
possibilis condicio in institutionibus et legatis nec 
non in ^^ fideicommissis et libertatibus pro non scripto 
U habetur^^. Si plures condiciones institutioni ad- 
scriptae sunt, si qmdem coniunctim, ut puta ^si iUud 
*et lUud factum erit*, omnibus parendum est: si se- 
paratim, veluti *si Ulud aut iUud factum erit*, cuiUbet 
obtemperare satis est. 

12 Hi, quos num^uam testator vidit, heredes in- 
stitui possunt. veluti si fratris filios peregri natos 
ignorans qui essent heredes instituerit: ignorantia 
enim testantis inutilem institutionem non facit. 

DE VULaARI SUBSTITUTIONE. 

^^Fotest autem quis in testamento suo plures gra- 
dus heredum facere, ut puta ^si iUe heres non erit, 
^iUe heres esto*: et deinceps in quantum veUt testa- 
tor substituere potest et novissimo loco in subsidium 

1 vel servum necessarium heredem instituere. Et 
plures in unius locum possunt substitui, vel unus in 
plurium, vel singuli singuUs*^ vd mvicem ipsi qui 

2 heredes instituti sunt Et si ex disparibus parti- 
bus heredes scriptos invicem substituerit et nuUam 
mentionem in substitutione habuerit partium, eas vi- 
detur partes in substitutione dedisse, quas in insti- 

3 tutione expressit: et ita divusPius rescripsit^*. Sed 
si instituto heredi et coheredi suo substituto dato 
aUus substitutus fnerit, divi Severns et Antoninus 
sine distinctione rescripserunt ad utramque partem 

4 substitutum admitti. Si servum aUenum quis pa- 
trem familias arbitratus heredem scripserit et, si he- 
res non esset, Maevium ei substituent isque serrus 
iussu domini adierit hereditatem, Maevius in partem 
admittitur. iUa enim verba <si heres non erit' in eo 
quidem, quem aUeno inri subiectom esse testator scity 



(1) Cf, Gau 2, 185..190 Btff, 28, 5 CocL 6, 24 (2) tam 
pr. quam] tam pr. quamque 7*, pr. yelJB, et tam pr. quam C 
(3) Cod. 6, 27, 5 (4) pr.fin, ex Marctani L 4 tnst (Dig. 

2S, 5, 48, 2) (5) institutio] O^Dig.^ hereditas inst B^ 

hercditatis inst. rO^P (6) Gat. 2, 188. 189 (7) do- 
mini] 6rat., eius domini CP, domini eiaa BT (8) ab eo] 
TC Gau, om, B0 (9) infinito BTC (10) quot 

(quod O») quis] CT*, quo quis jB, •• 2* (11) $ 6 {«. 
ex Ulp, l, 6 reg. (Dig. 28, 5, 50, 2) (12) aie TCDig., oon- 
tineturAB (13) sextans] idBDijf., sexunx vel Mxtans 



T^, seounx sextans C (14) sic 7*, et^cetentAB, efficere 
C», efficint I» (i5) sic AB^ noluerit T (16)^ sic ABC, 
vocantnr T (17) sic A^ si plus in p. sint B^ si plurea in 
p. sint (sit C) TC (18) sic BTCy denique A (19) neo 
non in] AC^ vel BT (20) sie B^ habeatnr AT, hflben- 

turC» 

(21) Cfi Gau 2, 174..178 Dig, 28, 6 Cod, 6» 26 (n) pr, 
iiexMardanilAin8U(Dig.2SftiM) (23) singtuiio 
singiilis /iM (24) 0x1.$, 26,1 



DE POTILLARI SDBSTrnmONB 



21 



INST. n, 15—17 



8]c acclpmntur: si neqne ipse heres erit neqne allam 
heredem effecerit: in eo vero, quem patrem familias 
esse arbitratur, iUud Bignificant ^: si nereditatem sibi 
eive, cuius iuri postea subiectus esse coeperit, non 
adquisierit. ^idque Tiberius* Caesar in persona Par- 
Uienii servi sui constituit. 

XVI ^ 

DE PUPILLARI SUBSTITUTIONE. 

^Xiberis suis impuberibus, quos in potestate quis 
'habet, non solum ita nt supra diximus substituere 
'potest, id est ut, si heredes ei non ex^titerint, alius 
'ei sit heres, sed eo amplius ut et, si heredes ei ex- 
'titerint et adhuc impuberes mortui fnerint, sit eis 
'aliquis heres. veluti si quis dicat hoc modo : ^Titius 
''filius meus heres mihi esto: si filius meus heres 
'^mihi non erit, sive heres erit et prius moriatur, quam 
'4n suam tutelam venerif (id est pubes factus sit^), 
'^tunc Seius heres esto.* quo casu si quidem non ex- 
'titerit heres fiUus, tunc substitutus patri fit heres: 
'si vero extiterit heres filius et ante pubertatem de- 
'cesserit, ipsi filio fit heres substitutus." nam mori- 
bus^ institutum est, ut, cum eius aetatis sunt, in qua 
ipsi sibi testamentum facere non possunt, parentes 

1 eis faciant. Qua ratione excitati etiam constitu- 
tionem^ in nostro posuimus codice, qua prospectum 
est, ut, si mente captos habeant filios vel nepotes vel 
pronepotes cuiuscumque sexus vel gradus, hceat eis, 
etsi puberes sint, ad exemplum pupiilaris substitu- 
tionis certas personas substituere: sin autem resi- 
puerint, eandem substitutionem infirmari, et hoc ad 
exemplum pupillaris substitutionis, quae postquam 

2 pupillus adoleverit infirmatur. *']^tur m pupil> 
lari substitutione secundum praefatum modum ordi- 
'nata duo quodammodo sunt testamenta, alterum pa- 
^tris, alterum fiJii, tamquam si ipse filius sibi here- 
'dem instituisset: aut certe unum est testamentnm 

3 'duarum causarum, id est duarum hereditatum." Sin 
autem quis ita formidolosus sit, ut timeret, ne filius 
eius j^upinus adhuc ex eo , quod palam substitutum 
accepit, post obitum eius periculo insidiarum subi> 
ceretur^^: 'vul^arem quidem substitutionem palam 
tacere* et in pnmis testamenti partibus debet, illam 
'autem substitutionem, per quam et si heres extiterit 
'pupillus et intra pubertatem decesserit substitntus 
Vocatur, separatim in inferioribus partibus scribere 
'eamque partem proprio lino propriaque cera con> 
'signare" et in priore parte testamenti cavere, ne 
Inferiores tabulae vivo filio et adhuc impubere ape- 
'riantur.' illud palam est non ideo minus vaJere sub- 
Btitutionem im^uberis filii, quod in isdem tabulis scripta 
sit, quibus sibi quisque heredem instituisset, quamvis 

4 hoc pupillo periculosum sit. ^^'Non solum autem 
'heredibus institutis impuberibus Hberis ita substi- 
'tuere parentes possunt, utet^^* siheredes eis extite- 
'rint et ante pubertatem mortui fuerint, sit eis heres 
Is quem ipsi voluerint, sed etiam exheredatis. ita- 
'que eo casu si quid pupillo ex hereditatibus legatisve 
'aut donationibus propinquorum atque amicorum ad- 
^quisitumfuerit^idomneafsubstitutumpertineat. quae- 
*cumque diximus de substitutione impuberom libero- 
*rum vel heredum institutomm vel exheredatomm, 

5 ^eadem etiam de postumis inteUegimus.' Liberis 
autem suis testamentum facere nemo potest, nisi et 
sibi faciat: nam pupiUare testamentum pars et se- 
quela est patemi testamenti, adeo ut, si patris testa- 

6 mentum non valeat, ne filii quidem valebit. ^^Vel 



sii^aUs autem tiberis vel qui eorum novissimus !m« 
pubes morietor substitui potest. singulis quidem, si 
neminem eorum intestato decedere voluit: novissimo, 
si ius I^timamm hereditatium integrum inter eos 

7 custodiri vdit. Substituitur autem impuberi ^* aut 
nominatim, veluti 'Titius', aut generaUter *quisquis *® 
<mihi*^ heres erit': quibus verbis vocantur ex sub- 
stitutione impubere filio mortuo, qui et^' scripti 
sunt heredes et extitemnt, et pro qua parte heredes 

8 facti sunt* Masculo igitur usque ad quattuordecim 
annos substitui potest, leminae usque ad duodecim 
annos: et si hoc tempus excesserit, substitutio eva- 

9 nescit. **'Extraneo vero vel fiho puberi heredi^* 
Instituto ita substituere nemo potest, ut, si heres 
'extiterit et intra aUquod tempus decesserit, afius ei 
'sit heres: sed hoc solum permissum est, ut eum per 
'fideicommissum testator obliget aUi hereditatem ems 
Vel totam vel pro parte restituere: quod ius quale 
'sit, suo loco trademus/ 

XVU^ 
QUIBUS MODIS TESTAMENTA INPIRMANTUR. 

Testamentum iure factum usque eo valet, donec 

1 rumpatur irritumve fiat. Bumpitur autem testa- 
mentum, cum in eodem statu manente testatore ipsius 
testamenti ius vitiatur. ^^'si quis enim post factum 
'testamentum adoptaverit sibi filium per imperatorem 
'eum, qui sui iuris est, aut per praetorem secundum 
'nostram constitutionem eum, qm in potestate paren- 
'tis fuerit, testamentum eius mmpitur quasi adgna- 

2 'tione sui heredis. Posteriore quoque testamento» 
'quod iure perfectum est, superius mmpitur. nec in- 
'terest, an extiterit aUquis heres ex eo, an non ex- 
'titerit: hoc enim solum spectatur, an aJiquo casu 
'existere potuerit*^. ideoque si quis aut noluerit he- 
'res esse, aut vivo testatore aut post mortem eius 
'antequam hereditatem adiret decesserit, aut condi- 
'cione, sub qua heres institutus est, defectus sit, in 
'his casibus pater familias intestatus moritur: nam 
'et prius testamentum non valet ruptum a posteriore 
'et posterius aeque nuUas vires habet, cum ex eo 

3 'nemo heres extiterit." ^^Sed si quis priore testa- 
mento iure perf ecto posterius aeqne iure fecerit, etiamsi 
ex certis rebus in eo heredem instituerit, superius 
testamentum sublatnm esse divi Severus et Antoninus 
rescripsemnt. cuius constitutionis inseri verba iussi- 
mus^% cum aliud quoque praeterea in ea constitu- 
tione expressum est. ^lmperatores Sevems et An- 
^toninus Gocceio Campano. Testamentum secundo 
%co factum, Ucet in eo certamm remm heres scri- 
^ptus sit, iurevalere, perinde ac si remm mentio facta 
'non esset, sed teneri heredem scriptum, ut conten- 
nus rebus sibi datis aut suppleta quarta ex lege Fal- 
^cidia hereditatem restituat his, qui in priore testa- 
^mento scripti fuerant, propter inserta verba secundo 
Hestamento, quibus ut valeret prius testamentum ex- 
'pressum est, dubitari non oportet.' et mptum qui- 

4 dem testamentum hoc modo efficitur. **'AUo quo- 
'que modo testamenta iure facta infirmantur, veluti 
'cum is qui fecerit testamentum capite deminutus sit. 
'quod quibus modis accidit, primo Ubro rettiilimus. 

5 'Hoc autem casu irrita fieri testamenta dicnntur, 
'cum aUoquin et qaae mmpantnr irrita fiant et quae 
^statim ab initio non iure nunt irrita sunt: et^^ ea, 
^quae iure facta sunt^'', postea*' propter capitis demi- 
'nutionem irrita fiunt, possumus nihUo minus rupta 
^dicere. sed quia sane commodius erat singnlas cau- 



(I) Bignificat Hbri (2) CJC Dig, 28, (, 41 (3) «te B Dig., 
titus TC, ntos (aL jivrwvU^) 

(4) Cf. Gai. 2, 179,.184 JDip. 28, 6 Cod, 6, 26 (fi) Gai, 
2, 179. 180 (6) id est p. f. nt om. Gai, (7) moribus] 1^0, 
a maioribus B (8) Cod. 6, 2«, 9 <9) Gai, 2, 180. 181 
(10) sic W^, snbicietnr jB, lubieitar E, subiciatur FT* 
(U) $icdett.cumGai0^6igaueB£:W (12) 6?at.2,182.183 
(12") et om. detU Gai. (13) § 6 «a: Mor, L 10 in$t. {Dig, 
28, 69 97) (14) 5tc Ee^ impuberibus BW (16) qnis- 



quis] BW^, ut qnisqttis EW dett (W) mihi B Ff», 
patris P JT*, patri E W^ (17) etj BB, ei E ff* et ei P H* 
(18) Gal 2, 184 (19) eic T* Gai, S, pubere herede BT^ 
(20) Cf. Gal 2, 188..151 Dig. 28, S (21) Gai. 2, 138. 144 
(22) «tc Gau, poterit BT (2S) § 3 ex Marciani L 4 inst. 
(Dig 36, 1, 29) (24) inseri verba iuBsimus] B, verba in- 
serimus T (2S) OaL % 14S..147 (26) sint: sed et tcr. 
(27) suut deL (28) postea] T, om. B^ d^dt Gai. Veron. 



INST. II, 17—19 



22 



DK INOFPICIOSO TBSTAMENTO 



'sas singttlis appellationibttS distingui, ideo qaaedain 
'non iure facta dicunttti, qttaedam inre facta rumpi 

6 (5) Vel irnta fieri. Non tamen per omnia inntilia 
'sunt ea testamenta, quae ab initio lure facta propter 
Vapitis demiutttionem irrita f acta sont. nam si septem 
^testium signis signata sunt, potest scnpttts heres se- 
^cundum tabulas testamenti bonorum possessionem 
'agnoscere) si modo defunctus et civis Komanus et 
'suae potestatis mortis tempore fueiit: nam si ideo 
^rritum factum sit testamentum, quod civitatem vel 
'etiam libertatem testator amisit, aut quia in adoptio- 
'nem se dedit et mortis tempore in adoptivi patris 
^potestate sit, non potest sciiptus heres secundum 

7 (6) 'tabuks bonorum possessionem petere/ £x 
eo autem solo non potest infomari testamentum, quod 
postea testator id noluit valere: usque adeo ut et, 
si qttis post factum prius testamentum posteiius fa- 
cere coeperit et aut mortahtate praeventus, aut quia 
eum eius rei paenituit, id ^ non perfecisset, divi Fer- 
tinacis oratione cautum est, ne alias tabulae priores 
iure factae irritae fiant, nisi sequentes iure ordina- 
tae et perfectae^ fuerint. nam imperfectum testa- 

8 (7) mentum sine dubio nullttm est. Eadem ora- 
tione expressit non admissurum se hereditatem eius, 
qui iitis causa principem heredem rehqtterit, neque 
tabulas non legitimae factas, in quibus ipse ob eam 
causam heres mstitutus erat, probaturum neque ex 
nuda voce heredis nomen admissurum neque ex ulia 
scriptura, cui iaris auctoritas desit, ahquid adeptu- 
rum. secundum haec divi quoque Severus et Anto- 
ninns saepissime rescripserunt: 'licet enim' inquiunt 
'legibus solttti sumus, attamen legibus vivimus*. 

xvm' 

DE INOFFICIOSO TESTAJiENTO 

Quia plerumqtte parentes sine causa Hberos suos 
vel exheredant vel omittunt, inductum est, ut de in- 
officioso testamento agere possint liberl, qui querun- 
tur ant iniqne se exheredatos aat inique praeteritos, 
^hoc colore, quasi non sanae mentis fuerunt, cum 
testamentum ordinarent. sed hoc dicitur, non quasi 
vere furiosus sit, sed recte quidem fecit testamen- 
tum, non autem ex officio pietatis: nam si vere fu- 

1 riosus est, nullum est testamentum. Non tantum 
autem liberis permissum est parentum testamentum 
inofficiosum accusare, verum etiam' parentibus libe- 
rorum. soror autem et frater turpibus personis scri- 
ptis heredibus ex sacris constitutionibuspraelatisunt: 
non ergo contra omnes heredes agere possunt. ultra 
fratres et sorores cognati nullo modo aut agere pos- 

2 sunt aut agentes vincere. Tam autem naturales 
liberi, quam secundum nostrae constitutionis ^ divi- 
sionem adoptati ita demum de inofficioso testamento 
agere possunt, si nullo aUo iure ad bona defuncti 
venire possunt. nam qui alio iure veniunt ad totam 
hereditatem vel ^artem eius, de inofficioso agere non 
possunt. postumi quoque, qui nullo alio iure venire 

3 possunt, de inomcioso agere possunt. Sed haec 
ita accipienda sunt, si nihU eis penitus a testatori- 
bus testamento reMctum est. quod nostra constitutio "^ 
ad verecundiam naturae introduxit. sin vero quanta- 
cumque pars hereditatis vel res eis fuerit reUcta, de 
inofficiosi querela quiescente id quod eis deest usque 
ad quartam legitimae partis repletur, iicet non fuerit 

4 adiectum boni viri arbitratu debere eam repleri. Si 
tutor nomine pu^ilh, cuius tuteiam gerebat, ex testa- 
mento patris sui lc^atum acceperit, cum nihil erat 
ipsi ttttori relictum a patre suo, nihilo minus possit 
nomine suo de inofficioso patris testamento agere. 

5 Sed et si e contrario pupilli nomine, cui nihil re- 



lictam fuerit, de inofficioso egerit et superattts est, 
ipse quod sibi in eodem testamento legatum relictum 

6 est non amittit. Igitur quartam quis debet ha- 
bere, ttt de inofficioso testamento agere non possit: 
sive iure hereditario sive iure legati vel fideicommissi, 
vel si mortis causa ei quarta donata fuerit, vel inter 
vivos in his tantummodo casibus , quorum nostra 
constitutio mentionem facit, vd aliis modis qui con- 

7 stitutionibus continentur. Quod autem de quarta 
diximtts, ita intellegendum est, ut, sive unus fuerit 
sive plures, quibus agere de inofficioso testamento 

Sermittitur, una quarta eis dari possit, ut pro rata 
istribuatur eis, id est pro virili portione quarta. 

xvnn» 

DE HEREDUM QUALITATE ET DIFFERENTIA. 

^'Heredes autem aut necessarii dicuntur aut sui et 

1 'necessarii aut extranei. Necessarius heres est 
'servus heres institutus: ideo sic appellatus^^, quia, 
^sive velit sive nolit, omnimodo post mortem testa- 
'toris protinus liber et necessarius^^ heres fit. unde 
'qui facttltates suas suspectas habent, solent servum 
'sttum primo aat secundo vel etiam ulteriore gradu 
'heredem instituere, ut, si creditoribus satis non fiat, 
'potius eius heredis bona quam ipsius testatoris a 
'creditoribus possideantur vel distrahantur vel inter 
'eos dividantur. pro hoc tamen incommodo illud ei 
'commodum praestatur, ut ea, qnae post mortem pa- 
'troni sui sibi adquisierit, ipsi reserventur: et quam- 
'vis non sufficiant^' bona defuncti creditoribus, ite- 
'rum ex ea caasa res eius, quas sibi adquisierit, non 

2 Veneunt. Sui autem et necessarii heredes sunt 
Veluti filius filia nepos neptisque ex filio et deinceps 
'ceteri liberi, qui modo m potestate morientis fue- 
'rint. sed ut nepos neptisve sui heredes sint, non 
'sufficit eum eamve in potestate avi mortis tempore 
'fuisse, sed opus est, ut pater eius vivo patre suo 
^desierit suus neres esse aut morte interceptus aut 
^qualibet alia ratione liberatus potestate: tunc enim 
'nepos neptisve in locum patris sui sttccedit. sed sui 
'quidem heredes ideo app^antur, quia domestici he- 
Vedes sunt et vivo quoque patre quodammodo domini 
^existimantur. unde etiam, si quis intestatos mortttus 
'sit, prima causa est in successione liberorum. ne- 
'cessarii vero ideo dicuntnr, quia omnimodo, sive 
'velint sive nolint, tam ab intestato quam ex testa- 
'mento heredes fiunt. sed his praetor pemuttit vo- 
lentibus abstinere se ab hereditate, ut potius paren- 
^tis quam ipsorum bona similiter a creditoribus pos- 
'sideantur. 

3 ^^'Ceteri, qui testatoris inri subiecti non sunt, 
'extranei heredes appellantur. itaque liberi quoque 
'nostri, qui in potestate nostra non sunt, heredes a 
'nobis instituti extranei heredes videntur. qua de 
'causa et qui heredes a matre instituuntur, eodem 
'numero sunt, quia feminae in potestate hberos non 
'habent. servus quoque a domino heres institutus et 
'post testamentum iactum ab eo manumisstts eodem 

4 'nnmero habetur.' ^^ln extraneis heredibus illud 
observatur, at sit cum eis testamenti factio, sive ipsi 
heredes instituantur sive l/i qui in potestate eorum 
sunt. et id duobus temporibus inspicitur, testamenti 
quidem facti, ut constiterit institutio, mortis vero 
testatoris, ut effectum habeat. hoc ampUus et cum 
adit hereditatem, esse debet cum eo testamenti factio, 
sive pure sive sub condicione heres institutus sit: 
nam lus heredis eo vel maxime tempore inspiciendum 
est , quo ^^ adquirit hereditatem. medio autem tem- 
pore inter factnm testamentum et mortem testatoris 
vel condicionem institutionis existentem mutatio iuria 



(1) sic scripsi sec. 0^ penitui « * set id T^, penitait se id 2^, 
id om. B (2) sic B0, faotae T 

(3) C/IDt^. 5,2 Co</, 3, 28 (4) pr.Jin.exMarciani 

li inst,{Diff.h,%^) (5) etiametBT (6) Cod,S, 
47 (48), 10 (7) Coi. 3,28, ao 



(8) C/.G^a». 2, 152..173 i>i^, 29, 2 Corf. 6, 30- 31 (9) Got 
2, 152..168 (10) sic dett Gai. S^ appeiiatar BT (ll) ne- 
oess. eof\firm» #, om. Gau (12) sof&ciunt BT (13) Oai. 
2, 161 (14) § 4 m. ex Fhr. L 10 inst, (i>i^.28, 5, 49, i) 
(16) qaod J32* 



D£ LEOA^ 



23 



INST. n, 19. 20 



heredi non nocet, qnia nt dlzimus tria tempora in- 
spici debent K testamentl aatem factionem non solum 
is habere videtur, qni testamentnm facere potest, sed 
etiam qui ex alieno testamento vel ipse capere po- 
test vel alii adquirere, licet non potest facere testa- 
mentum. ^et ideo et^ furiosus et mutus et postu- 
mus et infans et filius familias et servus alienus te- 
Btamenti factionem habere dicuntnr: licet enim testa- 
mentum facere non possunt, attamen ex testamento 

5 vel sibi vel alii adquircre possunt. **Extraneis 
'autem heredibus deliberandi potestas est de adeuuda 
'bereditate vel non adeunda. sed sive is, cui absti- 
'nendi potestas est, immiscuerit se bonis heredita- 
'riisS sive extraneus, cui de adeunda hereditate de- 
'liberare hcet, adierit, postea rehnquendae hereditatis 
'facultatem non habet, nisi minor sit annis viginti 
'quinque: nam huius aetatis hominibus sicut in cete- 
'ris omnibos causis deceptis, ita et si temere dam- 
'nosam hereditatem susceperint, praetor succurrit. 

6 'Sciendum tamen est divum Hadnanum etiam maiori 
'viginti quinque annis veniam dedisse, cum post adi- 
'tam hereditatem grande aes ahenum, quod aditae 
'hereditatis tempore latebat, emersisset/ sed hoc di> 
vus quidem Haarianns speciali beneficio cuidam prae- 
stitit: divus autem Gordianus postea in mititibus 
(6) tantummodo hoc extendit: sed nostra benevolen- 
tia commune omnibus subiectis imperio nostro hoc 
praestavit beneficium et constitutionem tam aequissi- 
mam quam nobilem scripsit^, cuius tenorem si ob- 
servaverint homines, licet eis adire hereditatem et in 
tantum teneri, in^ quantum valere bona hereditatis 
contingit^: ut ex hac causa neque detiberationis 
auxihum eis fiat necessarium, nisi omissa observa- 
tione nostrae constitutionis et dehberandum existi- 
maverint et sese veteri gravamini aditionis supponere 

7 maluerint. ^ Item extraneus heres testamento in- 
'stitutus aut ab intestato ad legitimam hereditatem 
'vocatus potest aut pro herede gerendo vel etiam 
'nuda voluntate suscipiendae hereditatis heres fieri/ 

Sro herede autem gerere quis videtur, si rebus here- 
itariis tamquam heres utatur vel vendendo res he- 
reditarias aut praedia colendo locandove et quoqno 
modo si *" voluntatem suam declaret vel re vel verbis 
' de adeunda hereditate, dummodo sciat eum, in cuius 
bonis pro herede gerit, testato intestatove obiisse et 
se ei heredem esse. pro herede enun gerere est pro 
domino gerere: veteres enim heredes pro dominis 
appellabant. **^sicut autem nuda voluntate extraneus 
'heres fit, ita et contraria destinatione statim ab he- 
*reditate repelUtur.* eum, qui mutus vel surdus natus 
est vel postea factus, nihil prohibet pro herede ge- 
rere et adquirere sibi hereditatem, si tamen intellegit 
quod agitur. 

XX" 

DE LEaATIS. 

^^Tost haec videamus de legatis. quae pars iuris 
^extra propositam quidem materiam videtur: nam 
loquimur ae his iuris figuris, quibus per universita- 
'tem res nobis adquiruntur. sed cum onmino de 
'testamentis deque heredibus qui testamento insti- 
'tuuntur locuti sumus, non sine causa sequenti loco 
'potest haec iuris materia tractari.' 

1 L^tum itaque est donatio quaedam adefuncto 

2 relicta. Sed olim (juidem erant legatorum genera 
quattuor: per vindicationem , per damnationem, si- 
nendi modo, per praeceptionem: et certa quaedam 
verba cuique generi l^atorum adsignata erant, per 
quae singula genera legatorum si^ificabantur. sed 
ex constitutionibus divomm principum soUemnitas 



huiusmodi verborum penitus sublata est. nostra au- 
tem constitutio ^^ quam cum magna fecimus lucu* 
bratione, defunctorum voluntates validiores esse cu- 
pientes et non verbis, sed voluntatibus eorum faven- 
tes, disposuit, ut omnibus l^atis una sit natura et, 
quibuscumque verbis ahquid derehctum sit, liceat 
legatariis id persequi non solum per actiones per- 
sonales, sed etiam per in rem et per hypothecariam : 
cuius constitutionis perpensum modum ex ipsius te- 

3 nore perfectissime accipere possibile est. Sed 
non usque ad eam constitutionem standum esse ex- 
istimavimus. cum enim antiquitatem invenimus legata 
quidem stricte concludentem , fideicommissis autem, 
quae ex voluntate magis descendebant defunctorum, 

Singuiorem naturam indulgentem : necessarium esse 
uximus*^ omnia legata fideicommissis exaequare, 
ut nulla sit inter ea differentia, sed quod deest lega- 
tis, hoc repleatur ex natura fideicommissorum et, si 
quid amplius est In legatis, per hoc crescat iidei- 
commissi natura. sed ne in primis legnm cnnabuhs 
permixte de bis e^cpouendo studiosis adulescentibus 
quandam introducamus difficultatem, operae pretium 
esse duximus interim separatim prius de legatis et 
postea de fideicommissis tractare , ut natura utrius- 
que iuris cognita facile possint permixtionem eorum 
emditi suptilioribus auribus accipere. 

4 Kon solum autem testatoris vel heredis res, sed 
et aliena legari potest: ita ut heres cogatur redimere 
eam et praestare vel, si non potest redimere, aesti- 
mationem eius dare. sed si talis res sit, cuius non 
est commercium, nec aestimatio eius debetur, sicuti 
si*® campum Martium vel basUicas vel templa vel 
quae publico usui destinata sunt legaverit: nam nui- 
hus momenti legatum est. quod autem diximus alie- 
nam rem posse legari, ita intellegendum est, si de- 
functus sciebat ahenam rem esse, non et" si igno- 
rabat : forsitan enim, si scisset aUenam, non le^asset. 
et ita divus Pius rescripsit. **et verius est^^ ipsum 
qui agit, id est legatarium, probare oportere scisse 
alienam rem legare^^ defunctum, non heredem pro- 
bare oportere ignorasse ahenam, quia semper neces- 

5 sitas probandi incumbit ilh qui agit. Sed et si 
rem obligatam creditori aliquis legaverit, necesse ha- 
bet heres luere. et hoc quoque casu idem placet, 
quod in re aliena, ut ita demum luere necesse ha- 
beat heres, si sciebat defunctus rem obh^atam esse: 
et ita divi Severus et Antoninus rescripserunt. si 
tamen defunctns voluit legatarium luere et hoc ex- 

6 pressit, non debet heres eam luere. Si res aliena 
legata fuerit et eius vivo testatore legatarius domi- 
nus factus fuerit, si quidem ex causa emptionis, ex 
testamento actione pretium consequi potest: si vero 
ex causa lucrativa, veluti ex donatione vel ex alia 
simili causa, agere non potest. nam traditum est 
duas lucrativas causas in eundem hominem et in 
eandem rem concurrere non posse. hac ratione si 
ex duobus testamentis eadem res eidem debeatur, 
interest, utrum rem an aestimationem ex testamento 
c6nsecutus est: nam si rem, agere non potest, quia^^ 
habet eam ex causa lucrativa, si aestimationem, agere 

7 potest. '*'Ea quoque res, quae in rerum natura 
'non est, si modo futura est, recte legatur, veluti 
'^fructas qui in illo fundo nati erunt, aut quod ex 

8 'ifla anciUa natum erit.' Si eadem res duobus 
legata sit sive coniunctim sive disiunctim, si ambo 
perveniant ad legatum, scinditur inter eos legatum: 
si alter deficiat, ^uia aut spreverit iQgatum aut vivo 
testatore decessent aut aUo ^uoHbet modo defecerit, 
totum ad co]]<^atarium pertmet. coniunctim autem 
legatur, veluti si quis dicat ^Titio et Seio hominem 
^Stichum do lego^: disiunctim ita ^Titio hominem 



(1) sic B^ inspici deberent T, inspicimus Dig,& (2) § 4 
fin, similis Dig. 28, 1, 16 pr, {P<mp* /• sing, reg.) (3) et] 

B&, om. T (4) Gau 2, 162. 163 (5) «c (?a*., heredi- 
tatis lihri (6) Cod. 6, 30, 22 (7) in] PE&^ om, B W 
(8) sieWE&fHon^gxtBW^ (9) <?at.2,167 (lo) si 
,x>m» W" contra & (il) Gau 2, 169 



(12) Cf. Gau 2, 191..223. 229..245 Dig. 30.. 32 Cod. 6, 37. 43 
(13) Gal%m (14) Cocf. 6,43,1 (l5) Corf. 6, 43, 2 

(16) «i om, BT (17) etj jB, of». T (18) § Ajin. ex 

Mardanil. 6 inst, {Dig, 22, 3, 21) (19) est] Tcum <9, esse 
B (20) «c BZ)t^.,lega8se T (21) quia] T, qui B 

(22) 6at. 2,203 



24 



BE LEGATIS 



*Stichain do lego, Seio Stichum do lego*. sed et ^ si 
ezpresserit 'eundem hozmnem Stichum', aeque dis- 

9 iunctim legatum intellegitur. Si cui fundus alie- 
nus legatus fueiit et emerit proprietatem detracto^ 
usu fructu et usus fructus ad eum pervenerit et 

Sostea ex testamento agat, recte eum agere et fun- 
um peterelulianus^' ait, quia asos fructus in peti- 
tione servitulas locum optinet: sed officio iudicis con- 
tineri, ut deducto usu fructu iubeat aestimationem 

10 praestari. Sed si rem legatarii quis ei legaverit» 
inutile legatum est, quia quod proprium est ipsias, 
amplius eius fieri non potest: et licet aiienaverit 

11 eam, non debetur nec ipsa nec aestimalio eius. Si 
quis rem suam quasi alienam legaverit, valet lega- 
tum: nam plus valet, quod in veritate est, quam 
quod in opinione. sed et si legatarii putavit, valere 
constat, quia exitum voluntas aefuncti potest habere. 

12 Si rem suam l^averit testator posteaque eam 
alienaverit, Celsas existimat, si non adimendi animo 
vendidit, nihilo minus deberi, idque divi Severus et 
Antoninus rescripserunt. idem rescripserunt ^ eum, 
qui post testamentum factum praedia quae legata 
erant pignori dedit, ademisse legatum non videri et 
ideo l^atarium cum herede agere posse, ut praedia 
a creditore luantur. si vero quis partem rei legatae 
alienaverit, pars quae non est alienata omnimodo 
debetur, ^ars autem alienata ita debetur, si non adi' 

13 mendi animo aUenata sit. Si quis debitori suo 
liberationem legaverit, legatum utile est et neque ab 
ipso debitore neque ab herede eius potest heres pe- 
tere nec ab alio qui heredis loco est: sed et potest 
a debitore conveniri, ut liberet eum. potest autem 

14 quis vel ad tempus iubere ne heres petat. Ex 
contrario si debitor creditori suo quod debet l^a- 
verit, inutile est legatum, si nildl pius est in legato 
quam in debito , quia nihil ampUas habet per lega- 
tum. quodsi in diem vel sub condicione debitum ei 
pure legaverit, utile est legal^um propter repraesen- 
tationem. quodsi vivo testatore dies venerit aut con- 
dicio extiterit,^ Pa^inianus scripsit^ utile esse nihilo 
minas legatum, quia semel constitit. quod et verum 
est: non enim placuit sententia existimantium ex- 
tinctum esse legatum, quia in eam causam pervenit, 

15 a qua incipere non potest. Sed si uxori mari- 
tus dotem legaverit, valet legatum, quia plenius est 
Jegatum quam de dote actio. sed si quam non ac- 
ceperit dotem legaverit, divi Severus et Antoninus 
rescripserunt, si quidem simpHciter legaverit, inutile 
esse legatum: si vero certa pecunia* vel certum cor- 
pus aut instrumentum dotis in praelegando demon- 

16 strata sunt, valere I^atum. Si res legata sine 
facto heredis perierit, legatario decedit. et si servus 
alienus legatus sine facto heredis manumissus fuerit, 
non tenetur heres. si vero heredis servus legatus 
fuerit et ipse eum manumiserit, teneri eum lulfiinus 
scripsit, ®nec interesf, scierit an ignoraverit a se 
le^atum esse. sed et si alii donaverit servum et is 
cui donatus^ est eum manumiserit, tenetur heres, 

17 quamvis ignoraverit a se eum legatum esse. Si 
quis anciUas cum suis natis legaverit, etiamsi ancillae 
mortuae fuerlnt, partus legato cedunt. idem est, si 
ordina.rii servi cum vicariis legati fuerint, ul, Ucet 
mortui sint ordinarii, tamen vicarii legato cedant*. 
sed si servus cum peculio fuerit legatus, mortuo 
servo vel manumisso vel aJienato et peculii legatom 
extinguitur. idem est, si fundus instructus vel cum 
instrumento le^atus fuerit: nam fundo alienato et 

18 instrumenti legatum extinguitur, Si grex legatus 
fuerit posteaque ad unam ovem pervenerit, quod su- 
perfuerit vindicari potest. Grege autem legato etiam 



eas oves, quae post testamentum factum gregi adi- 
ciuntur, legato cedere lulianus ait: esse^^ enim gre- 
gis unum corpus ex distantibus capitibus, sicuti ae- 
dium unum corpus est ex cohaerentibus lapidibus: 

19 aedibus demque legatis columnas et marmora, 
quae post testamentum factom adiecta sunt, legato 

20 cedere. Si peculium legatum fuerit, sme dubio 
quidquid pecuho accedit vel decedit vivo testatore, 
legatarii lucro vel damno est. quodsi post mortem 
testatoris ante aditam hereditatem servus adquisierit, 
lulianus ait , si quidem ipsi manumisso pecutium le- 
gatum fuerit, omne, quod ante aditam hereditatem 
adquisitum est, legatario cedere, quia dies huius le- 
gati adita^^ hereditate cedit: sed si extraneo peca- 
Bum legatum fuerit, non cedere ea legato, nisi ex 
rebus peculiaribus auctum fuerit pecuJium^^. pecu- 
Hum autem nisi le^atum fuerit, manumisso non debe- 
tur, quamvis si vivus manumiserit, sufiicit, si non 
adimatur: et ita divi Severus et Antoninas rescri- 
pserunt. idem rescripserunt peculio legato non videri 
id relictam, ut petitionem habeat pecuniae, quam in 
rationes dominicas impendit. idem rescripserunt pe« 
culium videri legatum, cum rationibus redditis liber 

21 esse iussus est et ex eo reliquas inferre. Tam 
autem corporales res quam incorporales legari pos- 
sunt. et iaeo et ^^ quod defuncto aebetur, potest ali- 
cui I^ari, ut actiones suas heres legatario praestet, 
nisi exegerit vivus testator pecuniam: nam hoc casu 
legatum extingoitur. sed et tale legatum valet: ^dam- 
*nas*^ esto heres domum illius reficere' vel 'iUum 

22 *aere alieno liberare'. Si generaliter servus vel 
alia res legetur, electio legatarii est, nisi aliud testa- 

23 tor d&erit. Optionis I^atum, id est ubi testa- 
tor ex servis suis vel aliis rebus optare legatarium 
iusserat, habebat in se condicionem, et ideo nisi ipse 
legatarius vivus optaverat, ad heredem iQgatum non 
transmittebat. sea ex constitutione nostra*^ et hoc 
in meliorem statum reformatum est et data est licen- 
tia et heredi legatarii optare, licet vivus legatarius 
hoc non fecit. et diUgentiore tractatu habito et hoc 
In nostra constitutione additum est, ut, sive plures 
legatarii existant, ^uibus optio rehcta est, et dissen- 
tiant in corpore ebgendo , sive unius legatarii plurea 
heredes, et inter se circa optandum dissentiant alio 
aliud corpus eligere cupiente, ne pereat legatum 
(quod plerique prudentium contra benivolentiam in- 
troducebant) , fortunam esse huius optionis iudicem 
et sorte esse hoc dirimendum, ut, ad quem sors per* 
veniat, iUius sententia in optione praecellat. 

24 Legari autem illis soMs potest, cum ^uibus 

25 testamenti faotio est. Incertis vero personis ne- 
que legata neque Meiconmiissa olim relinqui con- 
cessum erat: nam nec miles quidem incertae perso- 
nae poterat relinquere, dt divus Hadrianus rescri- 
psit. ^^lncerta autem persona videbatur, quam in- 
certa opinione anitaio suo testator subiciebat, veluti 
'si quis ita dicat: 'quicumque filio meo in matrimo- 
'^nium liliam suam coUocaverit ^^, ei heres meus iUom 
'*fandum dato': iUud quoque, quod his relinquebatur, 
'qui post testamentum scriptum primi consules ^de- 
'signati erunt, acque incertae personae I^ari vide- 
'batur: et denique multae aliae huiusmocu species 
'sunt. Ubertas quoque non videbatur posse incertae 
'personae dari, quia placebat nominatim servos libe- 
'rari. tutor quoque certus dari debebat^^.' sub certa 
vero demonstratione, id est ex certis personis in- 
certae personae, recte I^abatur, veluti 'ex cognatis 
'meis qui nunc sunt si quis fOiam meam uxorem 
^duxerit, ei heres meus iUam rem dato'. incertis 
autem personis l^ata vel fideiconunissa reUcta et 



(1) et] 0, om. Ubri (2) detractio B, deducto 9 (2") 
Dig. 30, 82, 2. (3) Cod, 6, 37, 3 (4) Dtg. 35, 2, 5 {Pap. 1 5 
resp.) (5) stcEWf ceitam pecuniatn B (6) § 16Jfn. ex 
Marciani 1 6 inst (Dig. 30, 112, l) (7 ) sic 1F@i)£^-,interesse 
BE (8) sic WE^Dig, 0, donatum BE^ (9) ut . , , cedant] 
scripsiz, . . cedant (om. ut) B,et.,, cedunt WJE (iO) esse] 
BE^ W^, est E^ TP (a) aditu] B W, ab ad. E (12) pe- 



cnlium] Em,om.BW^ (13) et]B,am.EW (14) dam- 
natusB (15) Coc^. 6, 43, 3 (16) (rm. 2, 238..240? 

(17) coUocaverit] Gai., dederit id eat coUocaverit Ubri { 18) 
tutor q, c. d. debebat] W^Gai.^ om. BPEW^ cum 0, gui 
tamen consulto ea omisisse videtur suae expositioni non con^ 
grua (aXXa zavra Ttdvra Kaxa xo ytaXatov) neque hoc qui- 
dem loco apte retenta a compilatoribus 



DK ADEMPnONE lEGATOBUU 



25 



mST. II, 20—22 



per errorem soluta repeti non posse saciis constita* 

26 tionibus cautam erat K * Tostumo quoque alieno 
Inutiliter legabatar: est autem alienus postumus, qui 
'natus inter suos heredes testatoris futurus non est: 
'ideoque ex emancipato filio conceptus nepos extra- 

27 'neus erat postumus avo/ Sed nec huiusmodi 
species penitus est sine iusta emendatione derelicta, 
cum in nostro codice constitutio^ posita est, per 

2uam et huic ^arti medevimus^ non solum in here- 
itatibus, sed etiamin legatis et fideicommissis: quod 
evidenter ex ipsius constitutionis lectione clarescit. 
tutor autem nec per nostram constitutionem incertus 
dari debeat, quia certo iudicio debet quis pro tutela 

28 suae posteritati cavere. Postumus autem alienus 
beres institui et antea poterat et nunc potest, nisi 
in utero eius sit, quae iure nostra^ uxor esse non 

29 potest. Si quid^ in nomine cognondne prae- 
nomine legatarii erraverit testator, si de persona con- 
stat, nihilo minus valet legatum: idem in heredibus 
servatur et recte: nomina enim significandorimi ho- 
minum gratia reperta sunt, qui si quolibet alio modo 

30 intellegantur, nihil interest. Huic proxima est 
illa iuris r^ula falsa demonstratione legatum non 
peremi. veluti si quis ita legaverit *Stichum servum 
*meum vernam do lego*: licet enim non verua, sed 
emptus sit, de servo tamen constat, utile est lega- 
tum. et convenienter si ita demonstraverit 'Stichum 
'servum, quem a Seio emi^ sitque ab alio emptus, 

31 utile legatum est, si de servo constat. Longe 
magis legato^ falsa causa non nocet. veluti cum ita 
quis dixerit: 'Titio, quia^ absente me negotia mea 
*curavit, Stichum do lego\ vel ita: *Titio, quia pa- 
Hrocinio eius capitali crimina liberatus sum, Stichum 
*do lego": licet enim neque negotia testatoris um- 
quam gessit Titius neque patrocinio eius liberatus 
est, legatum tamen valet. sed si condicionaliter enun- 
tiata fuerit causa, alind iuris est, veluti hoc modo: 
*Titio, si negotia mea curaverit, fnndum do lego'. 

32 An servo heredis recte legamus, quaeritur. et 
constat pure inutihter legari nec quidquam proficere, 
si vivo testatore de potestate heredis exierit, quia 
quod inutile foret legatum, si statim post factum 
testamentum decessisset testator, hoc non debet ideo 
valere, quia diutius testator vixerit sub condicione 
vero recte legatur, ut requiramus, an, quo tempore 
53 dies legati cedit, in potestate heredis non sit. Ex 
diverso herede instituto servo quin domino recte etiam 
sine condicione legetur, non dubitatur. nam et si 
statim post factum testamentum decesserit testator, 
non tamen apud enm qui heres sit dies legati cedere 
intellegitur, cum hereditas a legato seijarata sit et 
possit per eum servum alias heres effici, si prius, 
quam iussu domini adeat, in alterius potestatem trans- 
latus sit, vel manumissus ipse heres efficitur: quibus 
casibus utile est legatum: guodsi in eadem causa 
permanserit et iussu legatarii adierit, evanescit lega- 

34 tum. ®'Ante heredis institutionem inutiliter an- 
'tea legabatur, scilicet quia testamenta vim ex insti- 
'tutione heredum accipinnt et ob id veluti caput at- 
'que fundamentum intellegitur totius testamenti here- 
'dis institutio. pari ratione nec libertas ante heredis 
Institutionem dari poterat." sed quia incivile esse 
putavimus ordinem quidem scripturae sequi (quod et 
ipsi antiquitati vituperandum fuerat visum), sperni 
autem testatoris voluntatem: per nostram constitu- 
tionem*® et hoc vitium emendavimus, ut liceat et 
ante heredis ,institutionem et inter medias heredum 
institutiones legatum relmquere et midto magis Hber- 

35 tatem, cuius usus favorabilior est. "Tost mor- 
*tem quoque heredis aut I^^atarii simili modo inuti- 
'liter l^batur: veluti si quis ita dicat: 'cum heres 



**meas mortuus erit, do lego* : item 'pridie quam heres 
'^aut I^atarius morietur'.' sed sunili modo et hoc 
correximus^^ firmitatem huiusmodi legatis ad fidei- 
commissomm similitudinem praestantes, ne vel in hoc 
casu deterior causa l^atorum quam fideicommisso- 
36 rum inveniatur. ^^Poenae quoque nomine in- 
utiHter l^abatur et adimebatur vel transferebatur. 
poenae autem nomine legari videtur, quod coercendi 
heredis causa relinquitur, quo magis is aliquid faciat 
aut non faciat: veluti si quis ita scripserit: *heres 
'meus si fiUam suam in matrimonium Titio collnca- 
*verit' (vel ex diverso *Bi non collocaverit'), *dato de- 
'cem aureos Seio\ aut si ita scripserit ^heres meus 
*si servum Stichum alienaverit' (vel ex diverso *si 
*non alienaverit*) , *Titio decem aureos dato'. et in 
tantum haec regula observabatur, ut perquam pluri- 
bus principalibus constitutionibus significetur nec 
principem quidem agnoscere, quod ei poenae nomine 
legatum sit. nec ex miHtis quidem testamento taUa 
legata valebant, quamvisaliae^^miHtumvoluntates in 
ordinandis testamentis valde observantur. quin etiam 
nec libertatem poenae nomme dari ^osse placebat. 
eo ampHus nec heredem poenae nomme adici posse 
Sabinus existimabat, velnti si quis ita dicat: 'Titius 
'heres esto: si Titius fiHam suam Seio in matrimo- 
*nium coHocaverit, Seius quoque heres esto': nihil 
enim intererat, qua ratione Titius coerceatur, utrum 
legati datione an coheredis adiectione. at huiusmodi 
scmpulositas nobis non placuit et generaHter ea quae 
reHnquuntur, Hcet poenae nomine fuerint relicta vel 
adempta vel in alios*^ translata, nihO distare a ce- 
teris legatis constituimus ^" vel in dando vel in adi- 
mendo vel in transf erendo : excejttis his videHcet, 
quae impossibiHa sunt vel l^bus interdicta aut alias 
probrosa: huiusmodi enim testatomm dispositiones 
valere secta tempomm meomm non patitur. 

XXI" 

BB ABEMPTIONE LEaATORTTM ET TRAN8- 

LATIONE. 

Ademptio legatoram, sive eodem testamento adiman- 
tnr sive codiciUiB, firma est, sive contrarHs verbis fiat 
ademptio, veluti si, quod ita quis legaverit *do le^o*, 
ita adimatur *non do non lego', sive non contrariis, 
1 id est alHs quibuscumque verbis. Transf^rri quo- 
que l^atum ab aHo ad alinm potest, veluti si quis ita 
dixerit: 'hominem Stichum^quem Titio legavi, Seio do 
*lego', sive iu eodem testamento sive in codicilHs hoc 
fec^t: quo casu simul Titio adimi videtur et Seio dari. 

xxn" 

m LEGB FALCIDTA. 

Superest, ut de lege Falcidia dispiciamus, ^ua mo- 
dus novissime legatis impositus est. cnm enun oHm. 
lege duodecim tabularum Hbera erat legandi potestaSi 
ut«Hceret vel totum patrimonium legatis erogare 
(quippe ea I^e ita cautnm esset: *uti legassit suae 
*rei, ita ius esto'): visum est hanc l^andi Hcentiam 
coartare, idque ipsorum testatomm gratia proyisum 
est ob id, fquod plerumque intestati^* moriebantur, 
recusantibus scriptis heredibus pro nuUo aut minimo 
lucro hereditates adire. et cum super hoc tam lex 
Furia quam lex Yoconia latae sunt, qnarum neutra 
sufficiens ad rei consummationem videbatur: novis- 
sime lata est lex Falcidia, qua cavetur, ne plus le- 
gare Hceat, quam dodrantem totomm bonorum, id 
est ut, sive unus heres institutus esset dve plures, 
1 apud eum eosve pars quarta remaneret. Et cum 
quaesitum esset, duobus heredibus institntis, yeluti 



(1) er3it] BEW,estPcum0 (2) 6?aj. 2, 241 (3) Cod, 
6,49,1 (4) sicBE^W^, medebimur P^«TF» (5) no- 
sir&]JEW,nostToB (6) quidl ^j^», quis jE'**^ (7) sic 
E W&y lcgatum B (8) quia] TF*<9, qui BE W" (9) Gai, 
2,229.230 (10) C7o«f.6,23,24 (ll) (?at.2,232 

(12) Co^.8,37(3S),n (13) $36t».ssmtits&ato2,236 | 

Inst. 



(14) aUas dett. cum & (16) sic W oum ©, alio BEW^ 

(15) Co6f. 6, 41,1 

(17) Cf,I>iff.^A,A 

(18) Cy: 6?ai. 2, 224,-228 Dt>.35,2 Cod.6,50 (19) sie 
E&f itttestato B TF^, intesto W^ 



INST. n, 22. 23 



&6 



D£ FJDEICOMHISSABnS HSBEDITATIBUS 



Titio et Seio, si Titii pars aut tota exhausta sit le~ 
gatis, qaae nominatiin ab eo data sunt, aut suijra 
modum onerata, a Seio vero ant nuUa reiicta sint 
l^ta» aut quae partem eius dumtaxat in partem 
dimidiam minuunt, an, quia is qnartam ^artem to- 
tius hereditatis aut amplius habet, Titio nihil ex le- 
gatis, quae ab eo relicta sunt, retinere liceret: pla- 
cuit retmere licere, ut quartam partem suae partis 
salvam habeat^: etenim in singulis heredibus ratio 
2 I^s Falcidiae ponenda est. ^Quantitas autem 
patrimonii, ad quam ratio legis Falcidiae redigitur, 
mortis tempore spectatur. itaque si verbi gratia is, 
qui centum aureorum patrimoninm habebat, centum 
aureos I^averit, nihil legatariis prodest, si ante adi- 
tam hereditatem per servos hereditarios aut ex partu 
andUarum hereditariarum aut ex fetu pecorum tan- 
tum accesserit hereditati, ut centum aureis legatorum 
nomine erogatis heres quartam partem hereditatis 
habiturus sit, sed necesse est, ut nihilo minus quarta 
pars legatis detrahatur. ex diverso si septmtginta 
quinque legaverit et ante aditam hereditatem in tan- 
tum decreverint bona incendiis forte aut naufragiis 
aut morte servorum, ut non amplius quam septua- 
ginta quinque aureorum substantia vel etiam minus 
relinquatur, solida legata debentur^. nec ea res dam- 
nosa est heredi, cui liberum est non adire heredita- 
tem: quae res efficit, ut necesse sit legatariis, ne 
destituto testamento nihil consequantur, cum herede 
B in portione pacisci. Gum autem ratio I^s Fal- 
ddiae ponitur, ante deducitur aes alienum, item fu- 
neris impensa et pretia servorum manumissorum, 
tunc deinde in reliquo ita ratio habetur, ut ex eo 
guarta pars apud heredes remaneat, tres vero partes 
inter lepatarios distribuantur, pro rata scilicet por- 
tione eius, quod cui^ue eorum I^tum fuerit. ita- 
que si fingamus ^uadnngentos aureos legatos esse et 
patrimonii quantitatem, ex qua legata ero|;ari opor- 
tet, quadringentorum esse, quarta pars singulis le- 
gatariis detrahi debet. quodsi trecentos quinquaginta 
legatos fingamus, octava debet detrahi. quodsi quin- 
gentos legaverit, initio quinta, deinde quarta detrahi 
debet: ante enim detraliendum est, quod extra bo- 
norum quantitatem est, deinde quod ex bonis apud 
heredem remanere oportet. 

xxni* 

B£ FIDEICOMMISSAKIIS HEREDITATIBUS. 

*'Nunc transeamus ad fideicommissa. et prius de 
liereditatibus fideicommissariis videamus.' 
i Sdendum itaque est omnia fideicommissa pri- 
mis temporibus infirma esse, quia nemo invitus coge- 
batur praestare id de quo rogatus erat: quibus enim 
non poterant hereditates vel legata relinquere, si re- 
linquebant, fidei committebant eorum, qui capere ex 
testamento poterant: et ideo fideicommissa appeUata 
sunt, quia nuUo vinculo iuris, sed tantum pudore 
eorum qui rogabantur continebantur. postea primus 
divus Augustus semel iterumque gratia personarum 
motus, vel quia per ipsius salutem rogatus quis di- 
ceretur, aut ob insignem qaorundam perfidiam iussit 
consuUbus auctoritatem suam interponere. quod quia 
iastum videbatur et populare erat, paulatim conver- 
sum est in adsiduam iurisdictionem: tantusque favor 
eorum factus est, ut paulatim etiam praetor proprius 
crearetur, qui fideicommissis ius diceret, quem fidei- 
commissarium appeUabant. 

2 ^'In primis igitur sciendnm est o^us esse, ut 
'aHquis recto iure testamento heres instituatur eius- 
'que fidd committatur, ut eam h^editatem alii resti- 
'tuat: alioquin inutile est testamentum, in quo nemo 



^heres instituitur. cum ifftm aliquis scripserit: *La- 
'*cius Titius heres esto*, poterit adicere: 'rogo te^ 
^'Luci Titi, ut, cum primum possis hereditatem meam 
''adire, eam Gaio Seio reddas restitaas'. potest au- 
'tem quisque et de parte restituenda heredem rogare: 
'et Uberum est vel pure vel sub condicione retinquere 
'fideicommissum vel ex die certo. 

3 ^Bestituta autem hereditate is quidem qui re- 
"stituit nihOo minus heres permanet : is vero qui re- 
'cipit hereditatem aUquando heredis aliquando lega- 

4 'tarii loeo habebatur. ''Et in Neronis quidem 
'temporibus TrebeUio Maximo et Annaeo Seneca con- 
'sutibus^ senatus consultum factum est, quo cautum 
'est, ut, si^ hereditas ex fideicommissi causa resti- 
'tuta sit, omnes actiones, quae iure civili heredi et 
In heredem competerent, ei et in eum darentur, 
'cui ex fideicommisso restituta esset ^^ hereditas. post 
*^uod senatus consultum praetor utUes actiones ei et 
1n eum qui recepit hereditatem quasi heredi et in 

5 'heredem dare coepit. Sed quia heredes scripti, 
^cum aut totam hereditatem aut paene totam ple- 
^rumque restituere rogabantur, adire hereditatem ob 
^nuUum vel minimum lucrum recusabant atque ob id 
'extinguebantur fideicommissa: postea Y espasiani Au- 
'gusti temporibus P^gaso et Pusione consuUbus^^ 
'senatus censuit^^ ut ei, qui rogatus esset heredita- 
^tem restituere, perinde Uceret quartam partem reti- 
'nere, atque I^e Falcidia ex legatis retinere conce- 
'ditur. ex singcms quoque rebus, quae per fideicom- 
^missum relinquuntur, eadem retentio permissa est. 
'post quod senatus consultum ipse heres onera here- 
'ditaria sustinebat: iUe autem, qui ex fideicommisso 
'recepit partem hereditatis, legatarii partiarii loco 
'erat, id est eius legatarii, cui ^ars bonorum lega- 
'batur. quae species l^ati partitio vocabatur, quia 
^cum herede legatarius partiebatur hereditatem. unde 
'quae solebant stipulationes inter heredem et partia- 
'rium l^atarium interponi, eaedem interponebantur 
^inter eum, qui ex fid^commisso recepit hereditatem, 
^et heredem, id est ut et lucrum et damnum heredi- 

6 'tarium pro rata parte inter eos commune sit. £rgo 
'si quidem non plus quam dodrantem hereditatis scri- 
'ptus heres rogatus sit restituere, tunc ex TrebeUiano 
'senattts consulto restituebatur hereditas et in utrum- 
^^ue actiones hereditariae pro rata parte dabantur: 
'in heredem quidem iure civiU, in eum vero qui re- 
^cipiebat hereditatem ex senatus consulto TrebelUano 
^tamquam in heredem. at^^ si plus qoam dodrantem 
*\e\ etiam totam hereditatem restituere i*ogatus sit, 
locus erat P^asiano senatus consulto, et heres, qui 
'semel adierit hereditatem, si modo sua voluntate 
'adierit, sive retinuerit quartam partem sive noluerit 
^retinere , ipse universa onera hereditaria sustinebat. 
^sed ^* quarta ^uidem retenta quasi partis et pro parte 
^stipulationes mterponebantur tamquam inter partia- 
'rium legatarium et heredem: si vero totam heredi- 
'tatem restituerit, ^^emptae et venditae hereditatis 
^stipulationes interponebantur. sed si recuset scri- 
'ptus heres adire hereditatem ob id, quod dicat eam 
'sibi suspectam esse quasi damnosam, cavetur Pega* 
'siano senatus consulto, ut desiderante eo, cui resti- 
^tuere rogatus est, iussu praetoris adeat et restituat 
'hereditatem j^erindeque ei et in eum qui recipit he- 
^reditatem actiones dentur, acsi iuris est ex Trebel- 
'tiano senatus consulto: quo casu niQtis stipulationi- 
^bus opus est, quia simul et huic qui restituit secu- 
'ritas dator et actiones hereditariae ei et in eum 
'transferuntur qui recipit hereditatem', utroque sena- 

7 tus consulto in hac specie concurrente. Sed quia 
stipulationes ex senatus consulto P^asiano descen- 
dentes et ipsi antiquitati displicuerunt et quibusdam 



(i) placuit ret. lic. ui..habeat] senpsif plac. ret. lie. om, B, 
placuit ut (placuitin T^. . . habeatetpl. posse (postse W) 
ret. CPE W (2) § 2 similis Dig.B^, 2, iZpr. {Gal 1 18 ad 
td.prov.) (3) 5tcZ){jr., dentur/ibn 

(4) CyC^rat. 2,246.-259 Dig.Z^.i Co<;.6,49 (5) Gnl 
2,246.247 (6) (7ai. 2, 24S. 250. 251 (7) Cra}.2,253..258 



(8) annop,Chr.h^t (9) 8i]sicuiG^at*49 (io) sicGal, 
estltbrt (11) annotnc^to (12) sicGai»EWyCon&ti' 
tuit B (1 3) atj 2* WGai.0, ac B, aut !♦, inter alia om. T^ 
(14) sed] TGaUf sedsi B (15) stc Hhricum & ad exem- 

plum ins, Gai. 



D£ SIK6. REB. PEB FIDEIC. BEL. 



27 



mST. II, 23. 24 



casibus captiosas eas homo excelsi ingenii Faplmanus 
appeUat et nobis in legibus magis simplicitas quam 
d&ficultas placet, ideo omiubus nobis suggestis tam 
Bunilitudinibus quam differentiis utriusque senatus 
coDSuIti placuit exploso senatus consulto Pegasiano, 
quod postea supervenit, omnem auctoritatem Trebel- 
liano senatus consulto praestare, ut ex eo fideicom- 
missariae hereditates restituantur , sire habeat heres 
ex voluntate testatoris quartam sive plus sive minus 
sive penitus nihil, ut tunc, quando vel nihil vel mi- 
nus quarta apud eum remaneat, iiceat ei vel quar- 
tam vel quod deest ex nostra auctoritate relinere vel 
repetere solutum, quasi ex TrebeUiano senatus con- 
sulto pro rata portione actionibus tam in heredem 
quam in Meicommissarium competentibus. si vero 
totam hereditatem s^onte restituerit, omnes heredi- 
tariae actiones fideicommissario et adversus eum 
competunt. sed etiam id, quod praecipuum Pegasiani 
senatus consulti fuerat, ut, quando recusabat heres 
scriptus sibi datam hereditatem adire, necessitas ei 
imjjoneretur totam hereditatem volenti fideicommis- 
sario restituere et omnes ad eum et contra eum 
transire^ actiones, et hoc transponimus ad senatus 
consulttim Trebellianum, ut ex noc solo et necessi- 
tas heredi im^onatur, si ipso nolente adire Meicom- 
missarius desiderat restitui sibi hereditatem, nullo 
nec damno nec commodo apud heredem manente. 

8 ^'Nihil autem interest, utrum aliquis ex asse he- 
'res institutus aut totam hereditatem aut pio parte 
restituere rogatur, an ex parte heres institutus aut 
'totam eam^ partem aut partis partem restituere ro- 
'gatur: nam et hoc casu eadem observari praecipi- 
mus, quae in totius hereditatis restitutione diximus. 

9 Si quis una aliqua re deducta sive praecepta, 
quae quartam continet, veluti fundo vd aMa re ro- 
gatus sit restituere hereditatem, simili modo ex Tre- 
belliano senatus consulto restitutio fiat, perinde ac 
si quarta parte retenta rogatus esset refiquam here- 
ditatem restituere. sed illud interest, quod altero 
casu, id est cum deducta sive praecepta afiqua re 
restituitur hereditas, in soMum ex eo senatus con- 
sulto actiones transferuntur et res quae remanet 
apud heredem sine ullo onere hereditario apud eum 
manet quasi ex legato ei adquisita, altero vero casu, 
id est cum quarU parte retenta rogatus est heres 
restituere hereditatem et reslituit, scindantur actiones 
et pro dodrante quidem transferantur ad Meicom- 
missarium, pro quadrante remaneant apud heredem. 
quin etiam Iicet in una re, qua deducta aut prae- 
cepta restituere afiquis hereditatem rogatus est, 
maxima pars hereditatis contineatur, aeque in sofi- 
dum transferuntur actiones et^ secum deliberare de- 
bet is, cui restituitur hereditas, an expediat sibi re- 
stitui. eadem sciMcet intmeniunt et si duabus pluri- 
busve rebus deductis praecegtisve restituere heredi- 
tatem rogatus sit. sed et^ si certa summa deducta 
praeceptave, quae quartam vel etiam maximam par- 
tem hereditatis continet, rogatus sit afiquls heredi- 
tatem restituere, idem iuris est. quae diximus de eo 
qui ex asse heres institutus est, eadem transferimus 
et ad eum qui ex parte heres scriptus est. 

10 Praeterea intestatus* quoque moriturus potest 
rogare eum, ad quem bona sua vel legitimo iure vel 
honorario pertinere inteUegit, ut hereditatem suam 
totam partemve eius aut rem afiquam, veluti fundum 
hominem pecuniam, aficui restituat: cum aUoquin 

11 legata nisi ex testamento non valeant. Eum quo- 
que, cui sJiquid restituitur, potest rogare, ut id rursus 
afii totum aut pro parte^ vel etiam afiud afiquid re- 

12 stituat. £t quia prima Meicommissorum cuna- 
bula a fide heredum pendent et tam nomen quam 
substantiam acceperunt et ideo divus Augnstus ad 



necessitatem iuris ea detraxit: nuper et nos enndem 
principem superare contendentes ex facto, quod Tri- 
Donianus vir exceteus quaestor sacri palatii sugges- 
sit, constitutionem" fecunus, per quam disposnimus: 
si testator fidei heredis sui commisit, ut vel heredi- 
tatem vel speciale Meicommissum restituat, et neque 
ex scriptura neque ex quinque testium numero, qui 
in fideicommissis legitunus esse noscitur, res possit 
manifestari, sed vel pauciores quam quinque vel nemo 
penitus testis intervenerit, tunc sive pater heredis 
sive afius quicumque sit, qui Mem el^t heredis et 
ab eo afiquid restitui voluerit, si heres perfidia ten- 
tus adimplere Mem recusat negando rem ita esse 
subsecutam, si Meicommissarius iusiurandum ei de- 
tulerit, cum prius ipse de calumnia iuraverit, necesse 
eum habere vel iusiurandum subire, quod nihil tale 
a testatore audivit, vel recusantem ad fideicommissi 
vel universitatis vel speciafis solutionem coartari, ne 
depereat ultima voluntas testatoris fidei heredis com- 
missa. eadem observari^ censuimus et si a legatario 
vel Meicommissario afiquid simifiter reUctum sit. 
quod si is, a quo refictum dicitur, confiteatur qui- 
aem afiquid a se refictum esse, sed ad legis suptiU- 
tatem decurrat, omnimodo cogendus est solvere. 



XXTITT'^ 

DE SINGULIS REBUS PER FIDEICOMMISSTTM 

RELICTIS. 

^^Totest autem quis etiam singulas res per Mei- 
'commissum relinquere, veluti fundum hominem vestem 
Wgentum pecuniam numeratam, et vel ipsum here- 
'dem rogare, ut aUcui restituat, vel legatarium, quamvis 

1 'a legatario legari non possit. Potest autem non 
'solum proprias testator res per fideicommissum re- 
^Unquere, sed et heredis aut legatarii aut Meicom- 
^missarii aut cuiusUbet alterius. itaque ct legatarius 
^et Udeicommissarius non solum de ea re rogari po- 
^test, ut eam aUcui restituat, quae ei reUcta sit, sed 
^etiam de alia, sive ipsius sive aUena sit. hoc solum 
'observandum est, ne plus quisquam rogetur aUcui 
Vestituere, quam ipse ex testamento ceperit: nam 
'quod amplius est, inutiUter relinquitur. cum autem 
'aUena res per Meicommissum relinquitur, necesse 
'est ei qui rogatus est aut ipsam redimere et praestare 

2 'aut aestmiationem eius solvere. Libertas quoque 
'servo per fideicommissum dari potest^ ut heres eum *^' 
Vogetur manumittere vel I^atarius vel fideicommis- 
^sarius. nec interest, utrum de suo proprio servo 
'testator roget, an de eo qui ipsius heredis aut lega- 
'tarii vel etiam extranei sit. itaque^^ aUenus servus 
^redimi et manumitti debet: quod si dominus eum 
'non vendaf , si modo nihil ex iudicio eius qui reU- 
quit libertatem percepit, non statim extinguitur Mei- 
commissaria Ubertas, sed differtur, quia possit tem- 
pore procedente, ubicumque occasio redimendi servi 
fu^rit, praestari Ubertas. ^^ 'qui autem ex causa Mei- 
'commissi manumittitur, non testatoris fit Ubertus, 
'etiamsi testatoris servus sit, sed eius qui mannmittit: 
'atis, qui directo testamento Uber esse iubetur, ipsius 
^testatoris fit Ubertus', qui etiam orcinus appellatur. 
'nec aUus uUus directo ex testamento Ubertatem ha- 
'bere potest, quam qui utroque tempore testatoris 
'fuerit, et quo faceret testamentum et jnio morere- 
tur/ directo autem Ubertas tunc dari videtur, cum 
non ab aUo servum manumitti rogat, sed velut ex 

3 suotestamentoUbertatemeicompeterevuIt. ^^Terba 
^autem Meicommissorum haec maxime in usu ha- 
'beantur: peto, rogo, volo, mando, Mei tuae com- 
'mitto. quae perinde singula firma sunt, atque si 
'omnia in unum congesta essent' 



(0 transirent Husehk^ (2) Gai, 2, 259 (3) eam] T* WE 
Gai., om,B0^ inc. T» (4) et] sed B (5) wd et] T^ C, 
sed £, et r» (e) sic B, intestato TC (7) «ic BCy aut 
partem T& (8) Cod. 6, 42, 32 (9) sic CP, obwrvare BT 



(10) Cf. Gal 2, 26Q..267 Cod, 6, 42 (ll) Gai, 2, 260..265 
(tt*) heret eum BIV, eum heres P, vel heres Gai, (12) ita- 
que] libri eum 0, itaque et dett^ cum Gaio (is) Gai. 2, 266 
(U) Oat. 2,249 

4* I 



msT. n, 25— m, i 



28 



DE CODICILLIS 



XXV* 

DE CODICILLIS. 

Ante Augosti tempora constat ius codiciUorum non 
fttisse, sed primas Lncius Lentulus, ez cuius persona 
etiamfideicommissacoeperunt, codiciUosintroduxit. nam 
cum decederet in Africa^, scripsit codicillos testa- 
mento confirmatos, quibus ab Augusto petiit per 
MeicommisBum , ut faceret aliquid: et cum divus 
Augustus voluntatem eius implesset, deinceps reliqui 
auctoritatem eius secuti fideicommissa praestabant et 
fiHa LentuU legata, quae iure non debebat, solvit. 
dicitur Ai^stus convocasse prudentes, inter quos 
Trebatium quoque, cuius tunc auctoritas mazima 
erat, et quaesisse, an possit hoc recipi nec absonam» 
a iuris ratione codicillorum usus esset: et^ Treba- 
tium suasisse Augusto, quod diceret utOissimum et 
necessarium hoc civibus esseproptermagnasetlongas 
peregrinationes , qiiae apud veteres fuissent^',abi, si 
quis testamentum facere non posset, tamen codicillos 
posset. post quae tempora cum et Labeo codiciUos 



fecisset, iam nemini dubium erat, quin codiciUi iure 
optimo admitterentur. 

1 Non tantum autem testamento facto potest quis 
codiciUos facere, sed et^ intestatus quis deceaens 
Meicommittere codiciUis potest. sed cum ante testa- 
mentum factum codiciUi lacti erant, Papinianus^ ait 
non aUter vures habere, quam si speciali postea vo* 
luntate coniirmentur. sed divi Severus et Antoninus 
rescripserunt ex his codiciUis qui testamentum prae- 
cedunt posse iideicommissum peti, si appareat eum, 
qui postea testamentum fecerat, a voluntate ^uam 

2 codiciUis expresserat non recessisse. CodicilUs 
autem hereditas neque dari neque adimi potest, ne 
confundatur ius testamentorum et codiciUorum, et ideo 
nec exheredatio scribi. directo autem hereditas codi- 
cilUs neque dari neque adimi potest: nam per fiidei- 
commissum hereditas codiciUis iure reUnquitur. ^ec 
condicionem heredi instituto codicilUs adicere neque 

3 substituere directo potest. CodidUos autem etiam 
plures quis facere potest: et nuUam soUemnitatem 
ordinationis desiderant. 



LIBEB TEETIUS. 



DE HEREDITATIBUS QUAE AB IN^ESTATO 

DEFEBUNTTTR 

Intestatus decedit, qui aut omuino testamentum 
non fecit aut non iure fecit^ aut id quod fecerat 
ruptum irritumve factum est aut ' nemo ex eo heres 
extitit. 

1 '^lntestatorum autem hereditates ex lege duo- 
'decim tabularum primum ad suos heredes pertinent. 

2 'Sui autem heredes existimantur, ut et supra dixi- 
'mus", (jui in potestate morientis fuerunt: veluti 
'^fiUus Ulia, nepos neptisve ex UUo, pronepos pro- 
'neptisve ex nepote iiho nato, prognatus prognatave. 
'nec interest, utrum naturales sunt Uberi an adoptivi.^ 
2a Quibus connumerari necesse est etiam eos, qui 
ex legitimis quidem matrimoniis non sunt progeniti, 
curus tamen civitatum dati secundum divalium cou- 
stitutionum, quae super his positae sunt, tenorem 
suorum iura nanciscuntur : nec non eos, quos nostrae 
amplexae sunt constitutiones ^^ per quas iussimus, 
^^si quis muUerem in suo contubernio copulaverit 
non ab initio affectione maritaU, eam tamen, cum 
qua poterat habere coniugium, et ex ea Uberos sus- 
tulerit, postea vero affectione procedente etiam nu- 
ptiaUa instrumenta cum ea fecerit fiUosque vel UUas 
habuerit : non solum eos Uberos, qui post dotem editi 
sunt, iustos et in potestate esse patnbus, sed etiam 
anteriores, qui et.his^^ qui postea nati sunt occa- 
sionem legitimi nominis praestiterunt: quod optinere 
censuimus, etiamsi non progeniti faerint post dotale 
instrumentum confectnm liberi vel etiam nati ab hac 
2b luce subtracti foeiint. ^^lta demum tamen ne- 
'pos neptisve et pronepos proneptisve suorum here- 
'dom numero sunt, si praecedens persona desierit in 
'potestate parentis esse, sive morte id acciderit sive 
'aUa ratione, veluti emancipatione: nam si per id 
'tempus, quo quis moreretnr, UUus in potestate eius 



'sit, nepos ex eo suus heres esse non potest. idque 
^et in ceteris deinceps Uberorum persoms dictum m- 
'teUegimus. postumi quoque, qui, si vivo parente nati 
'essent, in potestate futuri forent, sui heredes sunt.' 

3 Sui autem etiam ignorantes Uunt heredes et, Ucet 
furiosi sint, heredes possunt existere: qoia quibus ex 
causis ^orantibus adquiritur nobis, ex his causis et 
furiosis adquiri potest. et statim morte parentis quasi 
continuatur dominium: et ideo nec tutoris auctori- 
tate opus est in pupUUs, cum etiam ignorantibus ad- 
quiritur suis heredibus hereditas: nec curatoris con- 

4 sensu adquiritur furioso, sed ipso iure. Interdum 
autem, Ucet in potestate mortis tempore suus heres 
non fuit, tamen suus heres parenti emcitur, veluti si 
ab hostibus quis reversus merit post mortem patris 

5 sui: ius enim postUminii hoc facit. Per contra- 
rium evenit ut, Ucet quis in famiUa defuncti sit mor- 
tis tempore, tamen suus heres non fiat, veluti si post 
mortem suam pater iudicatus fuerit reus perducUio- 
nis ac per hoc memoria eius damnata fuerit: suum 
enim heredem habere non potest, cum fiscus ei suc^ 
cedit. sed potest dici ipso iure esse suum heredem, 

6 sed desinere. ^^'Cum fiUus UUave et ex altero 
'fiUo nepos neptisve extant, pariter ad hereditatem 
Vocantur nec qui gradu proximior est ulteriorem ex- 
'cludit: aequum enim esse videtur nepotes neptesque 
^in patris sui locum succedere. pari ratione et si ne* 
'pos neptisque sit ex fiUo et ex nepote pronepos pro- 
'neptisve, simul vocantur. et quia placuit nepotes 
'neptesque, item pronepotes proneptesque in parentis 
W locum succeuere, conveniens esse visum est non 
'in capita, sed in stupes hereditatem dividi, nt UUus 
'partem dimidiam hereditatis habeat et ex aJtero UUo 
'duo pluresve nepotes alteram dimidiam. item si ex 
'duobus UUis nepotes extant et ez altero onus forte 
^aut duo, ex altero tres aut quattuor, ad unum aut 
'duos dimi^ pars pertinet, ad tres vel ad quattuor 

7 'altera dimidia.^ Cum autem quaeritur, an quis 



(1) Cj: Big, 29, 7 Cod. 6, 36 (2) sie B cum e^ qut 

eodicillos mortis tempore in Africa factos referty a&ioam T 
(3) esset etl esset £, est et TC (3') crebuissent scr., cf 
cwsxeii ffiav (similiter Huschhe) (4) ted et] 0^ sed Ubri 
(5) Dig. %% % % {Pap. U 1 resp. (S) § 2 ^n. 3 «r Mar^ 

ciani l 6 insL (Dig, 29, 1, • j»r« 1 1) 



(1) Cf 6^at.3,i..8 />i>. 38,16 Co</.6,55 (8) facit 

B, testamentum fecit TC^ (») aut] TfC^, aut d JJC* 
(10) (?at.3, t. 2 (11) 2,19^3 (12) Co<f. 5, 27, 10. 11 

(13) ii quia...fuerint ex Cod, 5, 27, U (14) qni et fais] 

B0 Cod., quia ot his 7 (l5) Qai. 3, 2. 4 (l6) Gm. 



DE HEREDITAT, QUAE AB INTEST. DEFEB. 



29 



msT. III, 1 



6UUS heres existere potest: eo tempore quaerendum 
est, quo certum est aliquem sine testamento deces- 
sisse: quod accidit et* destituto testamento. hac 
ratione si iilius exheredatus fuerit et extraneus heres 
institutus est, filio mortuo postea certum fuerit here- 
dem institutum ex testamento non fieri heredem, aut 
quia noluit esse heres aut quia non potuit: nepos 
avo suus heres existet, quia quo tempore certum est 
intestatum decessisse patrem famiUas, solus inveni- 

8 tur nepos. et hoc certum est. Et Kcet post mor- 
tem avi natus sit, tamen avo vivo conceptus, mortuo 
patre eius posteaque deserto avi testamento suus 
heres efdcituv. plane si et conceptus et natus fuerit 
post mortem avi, mortuo patre suo desertoque postea 
avi testamento suus heres avo non existit, qnia nullo 
iure cognationis patrem sui patris tetigit. sic nec 
ille est inter liheros avo, quem tUius emancipatus 
adoptaverat. hi autem cum non sunt quantum ad 
hereditatem liberi, neque bonorum possessionem pe- 
tere possunt quasi proximi cognati. haec de suis 
heredibus. 

9 Emancipati autem liberi iure civili nihil iuris 
habent: neque enim sui heredes sunt, quia in pote- 
state esse desierunt parentis, neque alio ullo iure per 
legem duodeoim tabiuarum vocantur. sed praetor na- 
turali aequitate motus dat eis honorum possessionem 
unde liberi, perinde ac si in potestate parentis mor- 
tis tempore fuissent, sive soli sint sive cum suis he- 
redibus concurrant. itaque duobus hberis extantibus, 
emancipato et qui mortis tempore in potestate fuerit, 
sane quidem is qui in potestate fuerit solus inre ci- 
vih heres est , iu est solus suus heres est : sed cum 
emancipatus benefido praetoris in partem admitti- 

10 tur % evenit, ut suus heres pro parte heres fiat. At 
hi, qui emancipati a parente in adoptionem se dede- 
runt, non admittuntur ad bona naturahs patris quasi 
liberi, si modo com is moreretur in adoptiva familia 
sint. nam vivo eo emancipati ab adoptivo patre per- 
inde admittuntur ad bona naturalis patris, ac si 
emancipati ab ipso^ essent nec umquam in adoptiva 
familia fuissent: et convenienter quod ad adoptivum 
patrem pertinet extraneorum loco esse incipiunt. post 
mortem vero naturalis patris emancipati ab adoptivo 
et quantum ad hunc aeque extraneorum loco fiunt 
et quantum ad naturalis parentis bona pertinet nihilo 
magis liberorum gradum nanciscuntur : quod ideo sic 
placuit, quia iniquum erat esse in potestate patris 
adoptivi, ad quos bona naturalis patris pertinerent, 

11 utrum ad liberos eius an ad adgnatos. Minus 
ei^o iuris habent adoptivi quam naturales. namque 
naturales emancipati beneficio praetoris gradum libe- 
rorum retinent, licet iure civili perdunt: adoptivi vero 
emancipati et iure civili perdunt gradum uberorum 
et a praetore non adiuvantur^. et recte: naturalia 
enim lura civilis ratio peremere non potest nec, quia 
desinunt sui heredes esse, desinere possunt filii Maeve 
aut nepotes neptesve esse: adoptivi vero emancipati 
extraneorum loco incipiunt esse, quia ius nomenque 
filii fihaevc, ^uod ^er adoptionem consecuti sunt, 
alia civili ratione, id est emancipatione, perdunt. 

12 Eadem haec observantur et in ea bonorum pos- 
sessione, quam contra tabulas testamenti parentis 
hberis praeteritis, id est neque heredibus institutis 
neque ut oportet exheredatis, praetor pollicetur. nam 
eos quidem, qui in potestate parentis mortis tempore 
fuerunt, et emancipatos vocat praetor ad eam bono- 
rum possessionem : eos vero, qui in adoptiva familia 
fuerunt per hoc tempus, quo naturalis parens mo- 
reretur, repellit. item adoptivos liberos emancipatos 
ab adoptivo patre sicut ab intestato, ita loi^e minus 
contra tabulas testamenti ad bona eius admitttt, quia 



13 desinunt in liberorum numero esse. Admonendi 
tamen sumus eos, qui in adoptiva familia sunt quive 
post mortem naturalis parentis ab adoptivo patre 
emancipati fuerint, intestato parente naturali mortuo 
Ucet ea parte edicti, qua liberi ad bonorum posses- 
sionem vocantur, non admittantur, alia tamen parte 
vocari, id est qua cognati defuncti vocantur. ex qua 
parte ita admittuntur, si neque sui heredes hberi ne- 
C[ue emancipati obstent neque adgnatus quidem uUus 
interveniat: ante enim praetor Hberos vocat tam suos 
heredes quam emancipatos, deinde legitimos heredes, 

14 deinde proximos cognatos. Sed ea omnia anti- 
quitati quidem placuerunt: aliquam autem emenda- 
tionem a nostra constitutione ^ acceperunt, quam 
super his personis posuimus, quae a patribus suis 
naturahbus in adoptionem aliis dantur. invenimus 
etenim nonnuUos casus, in quibus fihi et naturalium 

Earentum successionem propter adoptionem amitte- 
ant et adoptione facile per emancipationem soluta 
ad neutrius patris successionem vocabantur. hoc so- 
hto more corrigentes constituj^onem scripsimus, per 
quam definivimus, ^uando parens naturalis fihum 
suum adoptandum alu dederit, integra omnia iura ita 
servari, atque si in patris naturaUs potestate per- 
mansisset nec penitus adoptio fuerit^ subsecuta: nisi 
in hoc tantummodo casu, ut possit ab intestato ad 
patris adoptivi venire successionem. testamento au- 
tem ab eo facto neque iure civili neque praetorio 
aliquid ex hereditate eius persequi potest neque con- 
tra tabulas bonorum possessione agnita neque in- 
officiosi querella instituta, cum nec necessitas patri 
adoptivo imponitur vel heredem eum instituere vel 
exheredatum facere utpote nulio naturali vinculo 
copulatum. neque si ex Afiniano^ senatus consulto 
ex tribus maribus fuerit adoptatus : nam et in huius- 
modi casu neque quarta ei servatur nec uUa actio 
ad eius persecutionem ei competit. nostra autem con- 
stitutione exceptus est is, quem parens naturalis 
adoptandum susceperit: utroque enim iure tam natu- 
rali quam l^gitimo in hanc personam''' concurrente 
pristina iura tali adopldoni^ servavimus, quemadmo- 
dum si pater familias sese dederit adrogandum. juae 
specialiter et singillatim ex praefatae constitutionis 
tenore possunt colligi. 

15 Xtem vetustas ex masculis progenitos plus diU- 
gens solos n^otes vel neptes, qui ex viriU sexu 
descendunt, aa suorum vocabat successionem et iuri 
adgnatorum eos anteponebat: nepotes autem, qui ex 
fiUabus nati sunt, et pronepotes ex neptibus cogna- 
torum loco numerans post adgnatorum lineam eos 
vocabat tam in avi vel proavi materni quam in aviae 
vel proaviae sive patemae sive matemae successio- 
nem. divi autem principes' non passi sunt talem 
contra naturam iniuriam sine competenti emendatione 
reUnquere: sed cum nepotis et pronepotis nomen 
commune est utrisque '^, qui tam ex mascuUs quam 
ex feminis descendunt, ideo eundem gradum et ordi- 
nem shccessionis eis donaverant: sed ut aUquid am- 
pUus sit eis, qui non solum naturae, sed etiam vete- 
ris iuris suffiragio muniuntur, portionem nepotum et 
neptium vel deinceps, de quibus supra diximus, paulo 
minuendam esse existimaverunt, ut minus tertiam 
partem^^ acciperent, quam mater eorum vel avia 
fuerat acceptura, vel pater eorum vel avus patemus 
sive matemus, quando femina mortua sit cuius de 
hereditate agitur, hisque, Iket ^^ soH sint, adeuntibus 
adgnatos minime vocabant. et quemadmodum lex 
duodecim tabularum fiUo mortuo nepotes yei neptes ^^ 
vel pronepotes et proneptes in locum patris sui ad ^^ 
successionem avi*^ Yocat: ita et principaUs disposi- 
tio ^^ in locum matris Buae vel aviae eos cum iam 



(1) et] T^ TF« cum 0, ex B, •♦♦* (vel et?) ei T^ (2) sie 

JB, in parte admittatur T (3) ipso] JE^, ipso patre jBT^ 

(4) adiuvantor] ^<9, adhibentur T (5) Coc?. 8, 47 (4S), 10 

(6) nc T, fuerat B {i) afiniano] B Cod, & (rb Afinia- 
nioii 86yfta)^ afabiniano TF, papiniano Ey sabiniano TG 

(7) sic J3, hao persona TC (8) sie Pcum ^, adoptione 



BTG (9) Corf.6,55,9 (iO) stcCtUtnxLsqvLeBT» 

(11) sic TCy tertiaparte B (12) hisquelicet] C, hia qui 

licet By his qui Hcet si (si add.man. 2 ?) 7^, hisqne scUicet T^ 
(13) nepotem vel nepotes BT*^ nepotes vel neptem C^ (i4) 
ad] Ey et J5, et ad T (16) a vi] jB, avi sui T (16) Cod. 
6, 55, 9 



DB SENATUS COKSULTO TERTULLIANO 



31 



INST. ni, 2—5 



7 erat proximus. Placebat autem in eo genere pcr- 
cipiendarum hereditatum succeBSionem non esse, id 
est ut, qnamvis proximas, qui secundum ea quae 
diximus vocatur ad hereditatem, aut spreverit bere- 
ditatem aut antequam adeat decessent, nihiio magis 
legitlmo iure sequentes admittuutur. quod iterum 
praetores imperfecto iure corrigentes non in totum 
sine adminiculo relinquebant, scd ex cognatorum or- 
dine eos yocabant, utpote adgnationis iure eis re- 
cluso. sed nos nihil deesse perfectissimo inri cu- 
pientes nostra constitutione ^ sanximus, quam de iure 
patronatus humanitate suggerente protulimus, succes- 
sionem in adgnatorum hereditatibus non esse eis 
denegandam, cum satis absurdum erat, quod cogna- 
tis a praetore apertum est, hoc adgnatis esse reclu- 
sum^ maxime cum in onere quidem tutelarum et 
primo gradu deficiente sequens succedit et, quod in 
onere optinebat, non erat in lucro permissum. 
B Ad l^timam successionem nihilo minus voca- 
tur etiam parens, qui contracta liducia filium vel 
filiam, nepotem vel neptem ac deinceps emancipat. 
quod ex nostra constitutione^ omnimodo inducitur, 
ut emancipationes liberorum semper videantur con- 
tracta fiducia fieri, cum apud antiquos non aliter 
hoc optinebat, nisi specialiter contracta fiducia pa- 
rens manumisisset. 

III» 

DE SENATUS CONSULTO TERTULLIANO. 

Lex duodecim tabularum ita stricto iure utebatur 
et praeponebat masculorum progeniem et eos, qui 
per fenunini sexus necessitudinem sibi iunguntur, acieo 
expeUebat, ^'ut ne quidem iuter matrem et filium 
*filiamve ultro citroque hereditatis capiendaeins' daret, 
nisi quod praetores ex proximitate cognatorum eas 
personas ad successionem bonorum possessione unde 

1 cognati accommodata vocabant Sed hae iuris 
angustiae postea emendatae sunt. et primus quidem 
dtvus Claudius matri ad sohicium liberorum amiSBO- 

2 rum legitimam eorum detulit hereditatem. Postea 
autem senatus consulto Tertulliano, quod divi Ha- 
driani temporibus factum est, plenissime de tristi^ 
successione matri, non etiam aviae deferenda cautum 
est: ut mater ingenua trium liberorum ius habens, 
libertina quattuor ad bona filiorum filiarumve ad* 
mittatur intestatorum mortuorum, licet in potestate 
parentis est, ut scUicet, cum alieno iuri subiecta est, 

3 iussu eiuB adeat, cuius iuri subiecta est. Prae- 
ferunturautemmatriliberi defuncti, qni sui sunt quive* 
suomm loco, sive primi ppradus sive ulterioris. sed 
et filiae suae mortuae fibus vel filia opponitur ex 
constitutionibus matri defunctae, id est aviae suae. 
pater quoque utriusque, non etiam avus vel proavus 
matri anteponitur, sciUcet cum inter eos solos de 
hereditate agitur. frater autem consangnineus tam 
filii quain filiae excludebat matrem: soror autem con- 
sanguinea pariter cum matre admittebatur: sed si 
fuerat frater et soror consangninei et mater fiberis 
honorata, frater quidem matrem exclndebat, commu- 
nis autem erat hereditas ex aequis partibus fratri et 

4 sorori. Sed nos constitntione*, quam in codice 
nostro nomine decorato posaimus, matri subvenien- 
dum esse existimaviraus , respidentes ad naturam et 
puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc 
casu matribus ifiatam. ideo^ue impinm esse credidi- 
mus casum fortuitum in elus admitti detrimentum: 
si enim ingenua ter vel libertina quater non peperit'', 
immerito defraudabatur snccessione suorum ubero- 
nim: quid enim peccavit, si non plures, sed paucos 
pepererit? et deoiintts ius le^timnm plennm matri- 
bns sive ingenuis aive libertinis, etsi non ter enixae 
fuerint vel quater, scd eum tantnm vel eam, qui 



quaeve morte intercepti sunt, ut et sic vocentur in 

5 hberorum suorum l^timam successionem. Sed 
cum antea constitutiones iura legitima perscrutantes 
partim matrem adiuvabant, partim eam praegrava- 
bant et non in sohdum eam vocabant, sed in qui- 
busdam casibus tertiam partem ei abstrahentes certis 
legitimis dabant personis, in aliis autem contrarium 
faciebant: nobis* visum est recta et simplici via ma- 
trem omnibus legitimis personis anteponi et sine uUa 
deminutione filiorum suorum successionem accipere, 
excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei 
sint sive sola cognationis mra habentes, ut quemad- 
modum eam toto alio ordini legitimo praeposuimus, 
ita omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive 
non, ad capiendas hereditates simui vocemus, ita 
tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel ad- 
gnatae et mator defuncti vel defunctae suporsint, di- 
midiam quidem mater, alteram vero dimidiam partem 
omnes sorores habeant, si vero matre superstite ct 
fratre vel fratribus solis vel etiam cum sororibus sive 
legitima sive sola cognationis iura habentibus inte- 
status quis vel intestata moriatur, in capita distribua- 

6 tur eius hereditas. Sed quemadmodum nos ma- 
tribus prospeximus, ita eas oportet suae suboli con- 
sulere: scituris eis, quod, si tutores liberis non pe- 
tierint vel in locum remoti vel excusati intra annum 
petere neglexerint, ab eorum impuberum moricntium 

7 successione merito repellentur. Licet autem vulgo 
quaesitus sit filiuB filiave, potest ad bona eius mater 
ex Tertulliano senatuB conBulto admitti. 

IIII» 
D£ SENATUS CONSULTO ORFITIANO. 

Per contrarium autem ut liberi ad bon» matrum 
intestatarum admittantur '^ senatus consnlio Orfi* 
tiano effectum est, quod latum est * ' Orfito et Rufo 
consulibus ", divi Marci temporibus. et data est tam 
filio quam filiae legitima hereditas, etiamsi alieno iuri 
subiecti sunt: et praeferuntur et consanguineis et 

1 ad^atis defunctae matris. Sed cum ex hoc sena- 
tus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo 
iure non vocabantur, postea hoc constitutionibus 
principalibuB " emendatum est, ut ad Eimilitudincm 
nliorum filiarumque et nepotes et neptes vocentur. 

2 Sciendum autem est huiusmodi successiones, quae 
a Tertulhano et Orfitiano deferuntur, capttis demi- 
nutione non peremi propter illam regulam, qua no- 
vae hereditates legitimae capitis deminutione non per- 
eunt, sed illae solae quae ex lege duodecim tabulamm 

3 defemntur. Novissime sciendum est etiam illos 
liberos, qui vulgo quaesiti sunt. ad matris heredita- 
tem ex hoc senatus consuJto aomitti. 

4 '^Si ex pluribus legitimis beredibus quidam 
omiserint hereditatem vel morte vel alia causa im- 
pediti fuerint quominus adeant: reliquis qui adierint 
adcrescit illomm portio et, licet ante decesserint qu« 
adierint, ad heredea tamen eomm pertinet. 

yif 

DE 8UCCB88I0NB COGNATORUM. 

Post raos heredes^ eosque, quos inter suos heredes 
praetor et constitutiones vocant, et post legitimos 
(quo ttumero snnt adgnati et hi, quos in locum ad- 
gnatoram tam supra dicta senatus consulta quam 
nostra erexit constitutto) proximos cognatos praetor 
t vocat. Qua parte naturalis cognatio spectatur. 
nam adgnati capite deminuti quique ex his progeniti 
8unt ex I^ duodecim tabularum inter legitunos non 
babentur, sed a praetore tertio ordine vocantur, ex- 
ceptia solis tantummodo frmtre et sorore emandpatiB» 



(I) Cod. 6, 4, 4, 20 0) Cod, 8, 48, (49), 6 (S) Cf, Gai. 
3tl4.3S/>i^.38,17CW.6,5e (3')Oat.3,24 (4)dctmti] 
fF;detiiistiB,extritHr (5>qmv«]r,«veB (€) Ciwf. 
8. as (M), 5 (7> mU JF, pepererit BT (8) Cod, 6, &», i 
(t) Cf. Dig. 38, it Cod, 6, Jt (!•) ut Ub. ...admit- 



tantur] B, Ub. ...admittuntur r (11) aniMp. Ob*. 118 

(13) effecttun...eon8iiiibiu} RuBtardut cum 0^ ^bm orp)dXo 
etrafoeonss.eff.6itqaodlatiime8t^r (») CW.6, 

»5,ff (14) |4«rl/<iretaMit»«Mt(Z)^.36^1<>*) 

(15) c/: aoi: 3, tL 14. sY..ft i>i^. 38, • cvdia^i» 



OE SKKATUS COKSOLTO TBBTDIitlANO 



31 



msT. m, 2—5 



7 erat proximns. Placebat autem in eo genere per- 
cipiendaram hereditatam saecessionem non esse, id 
est ut, quamvis prozimiis, qui secondum ea quae 
dkimus vocatur ad hereditatem, aut spreverit here- 
ditatem aut anteqaam adeat decesserit, niMlo magis 
legitimo iure sequentes admittuntur. quod iterum 
praetores imperfecto iure corrigentes non in totum 
sine adminiculo relinquebant, scd ex cognatomm or- 
dine eos yocabant, utoote adgnationis iure eis re- 
cluso. sed nos nihil aeesse perfectissimo iuri cu- 
pientes nostra constitutione ^ sanximus, quam de iure 
patronatus humanitate suggerente protulimus, succes- 
sionem in adgnatorum hereditatibus non esse eis 
denegandam, cum satis absurdom erat, quod cogna- 
tis a praetore apertum est, hoc adgnatis esse reclu- 
sum, maxime cum in onere quidem tutelarum et 
primo gradu deficiente sequens succedit et, quod in 
onere optinebat, non erat in lucro permissum. 

8 Ad legitimam successionem nihilo minus voca- 
tar etiam parens, qui contracta fiducia filium vel 
filiam, nepotem vel neptem ac deinceps emancipat. 
quod ex nostra constitutione ^ omnimodo inducitur, 
ut emancipationes liberorum semper videantur con- 
tracta fiducia fieri, cum apud antiquos non aliter 
hoc optinebat, nisi specialiter contracta fiducia pa- 
rens manumisisset. 

111' 

DE SENATTTS CONSULTO TERTULLIANO. 

Lex duodecim tabularum ita stricto iure utebatur 
et praeponebat masculoram progeniem et eos, qui 
per f eminini sexus necessitudinem sibi iunguntur, adeo 
expellebat, ^'ut ne quidem inter matrem et filium 
'filiamve ultro citroque hereditatis capiendaeins' daret, 
nisi quod praetores ex proximitate cognatorum eas 
personas ad successionem bonorum possessione unde 

1 cognati accommodata vocabant. Sed hae iuris 
angustiae postea emendatae sunt. et primus quidem 
divus Glaudius matri ad solacium liberorum amisso- 

2 rum legitimam eorum detulit hereditatem. Fostea 
autem senatus consulto TertuUiano, quod divi Ha- 
driani temporibus factum est, plenissime de tristi^ 
successione matri, non etiam aviae deferenda cautum 
est: ut mater ingenua trium liberorum ius habens, 
libertina quattuor ad bona filiorum filiarumve ad- 
mittatur intestatorum mortuorum, licet in potestate 
parentis est, ut scilicet, cum alieno iuri subiecta est, 

3 iussu eius adeat, cuius iuri subiecta est. Prae- 
feruntarautemmatriliberi defuncti, qui sui sunt quive^ 
suorum loco, sive primi gradus sive ulterioris. sed 
et filiae suae mortuae filius vel fiMa opponitur ex 
constitutionibus matri defunctae, id est aviae suae. 
pater quoque utriusque, non etiam avus vel proavus 
matri anteponitur, sciUcet cum inter eos solos de 
hereditate agitur. frater autem consanguineus tam 
filii quain filiae excludebat matrem: soror autem con- 
sanguinea pariter cum matre admittebatur : sed si 
fuerat frater et soror consanguinei et mater liberis 
honorata, frater quidem matrem excludebat, commu- 
nis autem erat hereditas ex aequis partibus fratri et 

4 sorori. Sed nos constitutione ^ quam in codice 
nostro nomine decorato posuimus, matri subvenien- 
dum esse existimavimus , respicientes ad naturam et 
puerperium et periculum et saepe mortem ex hoc 
casu matribus iUatam. ideoque impium esse credidi- 
mus casum fortuitum in eius admitti detrimentum: 
si enim inffenua ter vel libertiua quater non peperif, 
immerito defraudabatur successione suorum hbero- 
rum: quid enim peccavit, si non plures, sed paucos 
pepererit? et dedimus ius le^timum plenum matri- 
bus sive ingenuis sive libertinis, etsi non ter enixae 
fuerint vel quater, sed eum tantum vel eam, qui 



quaeve morte intercepti sunt, ut et sic vocentur in 

5 hberorum suorum legitimam successionem. Sed 
cum antea constitationes iura legitima perscrutantes 
partim matrem adiuvabant, partim eam praegrava- 
bant et non in solidum eam vocabant, sed in qui- 
busdam casibus tertiam partem ei abstrahentes certis 
l^timis dabant personis, in ahis autem contrarium 
fadebant : nobis ^ visum est recta et simplid via ma- 
trem omnibus legitimis personis anteponi et sine ulla 
deminutione filiorum suorum successionem accipere, 
excepta fratris et sororis persona, sive consanguinei 
sint sive sola cognationis iura habentes, ut quemad- 
modum eam toto alio ordini legitimo j)raeposuimus, 
ita omnes fratres et sorores, sive legitimi sint sive 
non, ad ca^iendas hereditates simul vocemus, ita 
tamen ut, si quidem solae sorores cognatae vel ad- 
gnatae et mattH' defuncti vel defunctae supersint, di- 
midiam quidem mater, alteram vero dimidiam partem 
omnes sorores habeant, si vero matre superstite et 
fratre vel fratribus solis vel etiam cum sororibus sive 
legitima sive sola cognationis iura habentibus inte- 
status quis vel intestata moriatur, in capita distribua- 

6 tur eius hereditas. Sed qaemadmodum nos ma- 
tribus prospeximus, ita eas oportet suae suboU con- 
sulere: scituris eis, quod, si tutores tiberis non pe- 
tierint vel in locum remoti vel excusati intra annum 
petere neglexerint, ab eorum impuberum morientium 

7 successione merito repellentur. Licet autem vulgo 
quaesitus sit filias fitiave, potest ad bona eius mater 
ex TertuUiano senatus consulto admitti. 

BE SENATUS CONSULTO ORFITIANO. 

Per contrarium autem ut Uberi ad bona matrum 
intestatarum admittantur ^®, senatus coinsulio Orfi- 
tiano effectum est, quod latum est ^^Orfito et Rufo 
consutibus ^% divi Marci temporibus. et data est tam 
filio quam fitiae legitima hereditas, etiamsi aUeno iuri 
subiecti sunt: et praeferuntur et consanffuineis et 

1 adgnatis defunctae matris. Sed cum ex noc sena- 
tus consulto nepotes ad aviae successionem legitimo 
iure non vocabantur, postea hoc constitutionibus 
principaUbttS ^^ emendatum est, ut ad simUitudinem 
fitiorum fiUarumque et nepotes et neptes vocentur. 

2 Sciendum autem est huiusmodi successiones, quae 
a TertuIUano et Orfitiano deferuntur, capitis demi- 
nutione non peremi propter Ulam regulam, qua no- 
vae hereditates legitimae capitis deminutione non per- 
eunt, sedillae solae quae ex lege duodecim tabularum 

3 deferuntur. Novissime sciendum est etiam iUos 
Uberos, qui vulgo quaesiti sunt, ad matris heredita- 
tem ex hoc senatus consulto admitti. 

4 ^^Si ex pluribus legitimis heredibus quidam 
omiserint hereditatem vel morte vel atia causa im- 
pediti fuerint quominus adeant: retiquis qui adierint 
adcrescit iUorum portio et, Ucet ante decesserint qu« 
adierint, ad heredes tamen eorum pertinet. 

yi5 

BE SUCCESSIONE COGNATORUM. 

Post suos heredes eosque, quos inter suos heredes 
praetor et constitutiones vocant, et post legitimos 
(quo numero sunt adgnati et hi, quos in locum ad- 
gnatorum tam supra dicta senatus consulta quam 
nostra erexit constitutio) proximos cognatos praetor 
1 vocat. Qua parte naturalis cognatio spectatur. 
nam a^nati capite deminuti quique ex his progeniti 
sunt ex lege duodecim tabularum inter legitunos non 
habentur, sed a praetore tertio ordine vocantur, ex- 
ceptis soUs tantommodo fratre et sorore emancipatis, 



(1) Cod, 6, 4, 4, 20 (2) Cod. 8, 48, (49), 6 (3) Cf. Gau 
3, 24. 33 D{g. 38, 17 Cod, 6, 56 (3*) Gat. 3, 24 (4) de tristil 
Wy det iusti B, ex tristi T (5) quiTel T, sive B (6) Cod. 
8, 58(59), 2 (7) stc^,pepererit£2' (8) Ce></. 6, 56, 1 
(9) Cyc i)t>. 38, 17 Cod. 6, 57 (10) utUb....admit- 



tanturl B^ lib. ...admittuntur T (ll) anno p. Chr. 178 

(12) effectum...consuUbusI Russardus cum 0, quod orphiio 
et rufo conss. eff. est quod latum est £7^ (13) Cod,6^ 

55,9 (14) §4eritfarctam/. 5tW. (X>i^.38,16, 9) 
(15) Cf. Gai. Z, 21. 24. 27..31 Dig. 38, $ Cod, 6, 15 



INST. m, 5. 6 



32 



DE GRAD3US COGKAOlOmS 



non etiam liberis eoram, quos lex Anastasiana* cum 
fratribus int^ri iuris constitutis Tocat quidem ad 
legitimam fratris hereditatem siye soroiis, non aequis 
tamen partibus, sed cum aliqua deminutione, quam 
facile est ex ipsius constitutionis verbis colligere, 
aliis vero adgnatis inferioris gradus, licet capitis de- 
minutionem passi non sunt, tamen eos anteponit et 

2 (1) procul dubio cognatis. Hos etiam, qui per 
feminini sexus personas ex transverso cognatione iun- 
guntur^ tertio gradu proximitatis nomine praetor ad 

3 (2) successionem vocat» ^"Liberi quoque, qui in 
"adoptiva familia sunt, ad naturalium parentum here- 

4 (3) 'ditatem hoc eodem gradu yccantur/ Yulgo 
quaesitos nullum habere adgnatum manifestum est, 
cum adgnatio a patre, cognatio sit a matre, hi au- 
tem nullum patrem habere intelleguntur. eadem ra- 
tione nec inter se quidem possunt yideri consanguinei 
esse, quia consanguinitatis ius species est adgnatio- 
nis: tantum igitur cognati sunt sibi, sicut et matris 
cognatis^. itaque omnibus istis ea parte competit 
bonorum possessio, qua proximitatis nomine cognati 

5 (4) vocantur. Hoc loco et illud necessario admo- 
nendi sumus adgnationis quidem iure admitti ahquem 
ad hereditatem et si decimo gradu sit, sive de lege 
duodecim tabularum quaeramus, sive de edicto quo 
praetor legitimis herecubus daturum se bonorum pos- 
sessionem poUicetur. proximitatis vero nomine his 
solis praetor promUtit bonorum possessionem, qui 
usque ad sextum gradum cognationis sunt, et ex 
septimo a sobrino sobrinaque nato nataeve^». 

DE GEADIBUS COGNATIONIS. 

Hoc loco necessarium est exponere, quemadmodum 
gradus cognationis numerentur. qua iE^ re inprimis 
admonendi sumus cognationem aliam supra nume- 
rari, aliam infra, aliam ex transverso, quae etiam 
a^ latere dicitur. superior cognatio est parentium, 
inferior liberorum , ex transverso fratrum sororumve 
eorumque, qui ex his progenerantur, et convenienter 
patrui amitae avunculi materterae. et su^erior qui- 
dem et inferior cognatio a primio gradu incipit: at ea, 

1 quae ex transverso numeratur, a secundo. ^Primo 

2 gradu est supra pater mater, infra filius filia. Se- 
cundo supra avus avia, infra nepos neptis, ex trans- 

3 verso frater soror. Tertio supra proavus jproavia, 
infra pronepos proneptis, ex transvei*so fratris soro- 
risque filius fiha et convenienter patruus amita avun- 
culus matertera. patruus est patris frater, qui Graece 
nafcocoe vocatur: avunculus est matris frater, qui 
apud Graecos proprie /*«t(>g>s appellatur: et pro- 
miscue &eXos dicitur. amita est patris soror, mater- 
tera vero matris soror: utraque ^^eia vel apud quos- 

4 dam rfj&ls appellatur. Quarto gradu supra aba- 
vus abavia, infra abnepos abneptis, ex transverso 
fratris sororisque nepos neptis et convenienter pa- 
truus magnus amita magna (id est avi frater et so- 
ror), item avunculus magnus matertera magna (id 
est aviae frater et soror), consobrinus consobrina (id 
est qui quaeve ex fratribus aut sororibus progene- 
rantur). sed quidam recte consobrinos eos proprie 
putant dici, qui ex duabus sororibus progenerantur^ 
quasi consororinos: eos vero, qui ex duobus fratri- 
bus progenerantur, proprie fratres patrueles vocari 
(si autem ex duobus fratribus filiae nascantur, so- 
rores patrueles appellantur) : at eos, qui ex fratre et 



^ 



sorore propagantur, amitinos proprie did (amitae 
tuae filii consobrinum te appellant, tu illos amitinos). 

5 Quinto supra atavus atavia, infra adnepos ad- 
neptis, ex transverso fratris sororisque pronepos pro- 
neptis et convenienter propatruus proamita (id est 
proavi frater et soror), proavunculus promatertera 
(id est proaviae frater et soror), item fratris patruelis 
sororis patruelis, consobrini et consobrinae, ami- 
tini amitinae filius filia, proj^rior^ sobrinus' so- 
brina (hi sunt patrui magni amitae magnae avunculi 

6 magni materterae magnae filius filia). ^ Sexto gradu 
sunt supra tritavus tritavia, infra trinepos trineptis, 
ex transverso fratris sororisque abnepos abneptis et 
convenienter abpatruus abamita Ud est abavi frater 
et soror) abavunculus abmatertera (id est abaviae 
frater et soror), *®item sobrini sobrinaeque" (id est 
qui quaeve ex fratribus vel sororibus patruelibus vel 

7 consobrinis vel amitinis progenerantur). Hactenus 
ostendisse sufficiet, quemadmodum gradus cognatio- 
nis numerentur. namque ex his psdam est intelle- 
gere, quemadmodum ulterius quoque gradus nume- 
rare deDemus : quippe semper generata quaeque per- 
sona gradum amciat, ut longe facilius sit respondere, 
quoto quisque gradu sit, quam propria cognationis 

8 appellatione quemquam denotare. Adgnationis quo- 

9 que gradus eodem modo numerantur. Sed cum 
magis veritas oculata fide quam per aures animis 
hominum infigitur, ideo necessarium duximus post 
narrationem graduum etiam eos praesenti libro in- 
scribi, quatenus possint et auribus et inspectione 
adulescentes perfectissimam graduum doctrinam adi- 
pisci '2. 

10 ^^Blud certum est ad serviles cognationes illam 
partem edicti, qua proximitatis nomine bonorum pos- 
sessio promittitur, non pertinere: nam nec ulla anti- 
qua lege talis cognatio computabatur. sed nostra 
constitutione'', quam pro iure patronatus fecimus 
(quod ius usque ad nostra tempora satis obscurum 
atque nube plenum et undique confusum fuerat) et 
hoc humanitate suggerente concessimus, ut si quis 
in servili consortio constitutus liberum vel liberos 
habuerit sive ex libera sive servilis condicionis mu- 
liere, vel contra serva mulier ex libero vel servo ha- 
buerit liberos cuiuscumque sexus, et ad Ubertatem 
his pervenientibus et hi, qui ex servili ventre nati 
sunt, libertatem meruerunt, vel dum mulieres liberae 
erant, ipsi in servitutem eos habuerunt^^ et postea 
ad libertatem pervenerunt, ut hi omnes ad succes- 
sionem vel patris vel matris veniant, patronatus iure 
in hac parte sopito,: hos enim liberos non solum in 
suorum parentium successionem, sed etiam alterum 
in alterius mutuam successionem vocavimus, ex illa 
lege specialiter eos vocantes, sive soli inveniantur 
qui in servitute nati et postea manumissi sunt, sive 
una cum aliis, qui post libertatem parentium con- 
cepti sunt sive ex eadem matre vel eodem ^atre sive 
ex ahis nuptiis, ad similitudinem eorum qm ex iustis 
nuptiis procreati sunt. 

11 Bepetitis itaque omnibus quae iam tradidimus 
apparet non semper eos, qui parem gradum cogna- 
tionis optinent, paritcar vocari eoque amplius nec eum 
quidem, qui proximior sit cognatus, semper potiorem 
esse. cum enim prima causa sit suorum heredum 
quosque inter suos heredes iam enumeravimus, ap- 
paret pronepotem vel abnepotem defuncti potiorem 
esse quam n>atrem aut patrem matremque defoncti, 
cum alioquin pater quidem et mater, ut supra quo- 



(l) in Cod. repet. praelect recepia non est: cf. ad Cod. 5, 70, 5 
(i') Gai. 3, 31 (2) sic B0^ cognati sont T (3) natave libri 
(4) Gf. Dig. 38, ID (6) a] BT^, ex AT> (6) § 1..5 
stmiles Dig, 38, 10, 1, 3.. 7 (Gai. l. 8 ad ed. prov.) (7) sic 
lihri & etin Dig,F\ pTopior Dig.F^ (s) sic BT&y so- 

brino ADig. (9) § 6 similis Dig. 38, 10, 3 pr. (Gai, l. c.) 
(lO) sie libri cum©\ item patroi magni amitae magnae a- 
vunculi magni materterae magnaenepos neptis, item fratris 
patruelis sororis patmelis consobrini consobrinae amitini 
amitinao nepo^ neptis, propatrui proamitae proavuncnli 



promaterterae filins filia ins. Dig. (ll) sic BTcum Dig.^ 
consobrini consobrinaeque A eum PauL 4, 11, 6 et 0: 
Ofwicts Hol 6 oonsobrinos feai ^ consobrina rovrdirrir 
ocris ^ ^i£ aito reov (vtcSv nai d^yariQotp ins. dett.) 
fratres patrueles ^ ano reSv consobriniarn ^ amitina>n 
^^;i(d^<ra«' («tc libri Mess. Laurentiani guinque Paris. 
1364. 1306) (12) genuinum stemma cognationum periit 

(13) rubricam h. L dett. inserunt de servili cognatione 

(14) Cod. 6, 4,4, 10.11 (15) eoB habuerunt] ser. abierunt 
{Mommser^ 



DE SUCCESSIONE lilBEBTOSUM 



33 



INST. m, 6—8 



que tradidimus» primaia gradum cognalioms opti- 
neant, frater vero secundum, pronepos autem tertio 
gradu sit cognatus et abnepos quarto: nec interest, 
in potestate morientis fuerit an non fuerit, ^uod vel 
emancipatus vel ex emancipato aut ex femimno sexu 
12 propagatus esi Amotis quoque suis heredibus 
quosque inter suos heredes vocari diximus, adgnatus, 
qui integrum ius adgnationis habet, etiamsi longissimo 
gradu sit, plerumque potior habettir quam proximior 
cognatus: nam patrui nepos vel pronepos avunculo 
vel materterae praefertur. totiens igitur dicimus aut 
potiorem haben eum (][ui proximiorem gradum cogna- 
tionis optinet, aut panter vocari eos qui cognati sint, 
quotiens neque suorum heredum iure ij^uique inter 
suos heredes sunt neque adgnationis lure aliquis 
praeferri debeat secundum ea quae* tradidimus, ex> 
ceptis fratre et sorore emancipatis, qui ad succes- 
sionem fratrum vel sororum vocantur, qui et si ca- 
pite deminuti sunt, tamen praeferuntur ceteris ulte- 
rioris gradus adgnatis. 

DE SUCCESSIONE LIBERTORUM. 

^'Nunc de libertorum bonis videamus. olim itaque 
licebat liberto ^atronum suum impune testamento 
'praeterire: nam ita demum lex duodecim tabularum 
*ad hereditatem liberti vocabat patronum, si intesta- 
'tus mortuus esset libertus nullo suo herede relicto. 
Itaque intestato quoque mortuo Mberto, si is suum 
*heredem reliquisset, nihil in bonis eius jjatrono ius 
'erat. ot si quidem ex naturalibus Hberis aliquem 
'suum heredem reliquisset, nulla videbatur querella: 
'si vero adoptivus filius esset^ aperte iniquum erat 

1 'nihil iuris patrono superesse. Qua de causa post- 
'ea praetoris edicto haeo iuris iniquitas emendata 
'est. sive enim faciebat testamentum libertus, iube* 
'batur ita testari, ut patrono partem dimidiam bono- 
'rum suorum relinqueret: et si aut nihil aut minus 
•partis dimidiae reliquerat, dabatur patrono contra 
'tabulas testamenti partis dimidiae bonorum posses- 
'sio. si vero * intestatus moriebatur suo herede re- 
licto iilio adoptivo, dabatur ae^ue patrono contra 
'hunc suum heredem partis dimidiae bonorum pos- 
'sessio. prodesse autem liberto solebant ad exclu- 
'dendum patronum uaturales liberi, non solum quos 
In potestate mortis tempore habebat, s6d etiam 
'emancipati et in adoptionem dati, si modo ex aliqua 

E' aite heredes scripti erant aut praeteriti contra tabu- 
is bonorum possessionem ex edicto petierant: nam 

2 'exheredati nullo modo repellebant patronum. Post- 
'ea lege Papia adaucta sunt iura patronorum, qui 
locupletiores libertos habebant. cautum est enim, ut 
'ex bonis eius, qui sestertiomm centum millium patri- 
'monium reliquerit et pauciores quam tres hDeros 
'habebat, sive is testamento facto sive intestato mor- 
'tuus erat, virilis pars patrono debebatur. itaque cum 
'unum filium hliamve heredem reliquerit libertus, per- 
'inde pars dimidia patrono debebatur, ac si is sine 
'ullo fiHo filiave* decessisset: cum duos duasve he- 
'redes rehquerat, tertia pars debebatur patrono: si 

3 tres reUquerat, repellebatur patronus.^ Sed nostra 
constitutio ^, quam pro omnium notione Graeca hngua 
compendioso tractatu habito composuimus, ita huius- 
modi causas definivit, ut si quidem libertus vd liberta 
minores centenariis^ siht, id est minus centum aureis 
habeant substantiam (sic enim legis Papiae snnmiam 
interpretati sumus, ut pro mille sestertiis unus au- 
reus computetur) , nullum locum habeat patronus in 
eorum successionem, si tamen testameutum fecerint. 
sin autem intestati decesseiint nullo liberorum re- 
hcto, tunc patronatus ius, quod erat ex lege duo- 
decim tabularum, int^um reservavit. com vero 



maiores centenarils sint, si heredes vel bonorum ^os- 
sessores fiberos habeant sive unum sive plures cuius- 
cumque sexus vel gradus, ad eos successionem pa- 
rentum deduximus , omnibus |>atronis una cum sua 
progenie semotis. sin autem sme Hberis decesserint, 
si quidem intestati, ad omnem hereditatem patronos 
patronasque vocavimus: si vero testamentum quidem 
fecerint, patronos autem vel patronas praeterierint, 
cum nullos liberos haberent vel habentes eos exhere- 
daverint,.vel mater sive avus matemus eos praeter- 
ierit, ita ut non possint argui inofficioisa eorum testa- 
menta: tunc ex nostra constitutione per bonorum 
possessionem contra tabulas non dimidiam, ut ante, 
sed tertiam partem bonorum liberti consequantur, 
vel quod deest eis ex constitutibne nostra repleatur, 
si quando minus tertia parte bonorum suorum liber- 
tus vel liberta eis reliquerint, ita sine onere, ut nec 
liberis liberti libertaeve ex ea parte legata vel fidei- 
commissa praestentur, sed ad coheredes hoc onus re- 
dundaret: multis aliis casibus a nobis in praefata 
constitutione congregatis, quos necessarios esse ad 
huiusmodi iuris dispositionem ]^erspeximus: ut tam 
patroni patronaeque quam liberi eorum nec non qui 
ex transverso latere veniunt usque ad quintum gra- 
dum ad successionem libertorum vocentur, sicut ex 
ea constitutione intell^endum est: ut si eiusdem 
patroni vel patronae vel duorum duarum pluriumve 
sint liberi, qui proximior est, ad liberti seu libertae 
vocetur successionem et in capita, non in stirpes 
dividatur successio, eodem modo et in his qui ex 
transverso latere veniunt servando. ^aene enim con- 
sonantia iura ingenuitatis et libertinitatis in succes- 
4 sionibus fecimus. Sed haec de his libertinis hodie 
dicenda sunt, qui in civitatem Eomanam j[iervenerunt, 
cum nec sunt alii liberti simul et dediticus et Latinis 
sublatis, cum Latinomm legitimae successiones nullae 
penitus erant, qui® licet ut liberi vitam suam per- 
agebant, attamen ipso ultimo spiritu simul animam 
atque libertatem amittebant, et quasi servoram ita 
bona eorum iure quodammodo peculii ex lege lunia 
manumissores detinebant. postea vero senatus con- 
sulto Largiano cautum fuerat, ut liberi manumissoris 
non nominatim exheredati facti extraneis heredibus 
eorum in bonis Latinoram praeponerentur. quibus 
supervenit etiam divi Traiani edictum, quod eundem 
hominem, si invito vel ignorante patrono ad civita- 
tem venire ex beneficio principis ^stinavit, faciebat 
vivum quidem civem Bomanum, Latinum autem mo- 
rientem. sed nostra constitutione *® propter huiusmodi 
condicionum vices et ahas difficultates cum ipsis La- 
tinis etiam legem luniam et senatus consultum Lar- 
gianum et edictum divi Traiani in perpetuum deleri 
censuimus, ut omnes liberti civitate Bomana fruan- 
tur, et mirabiU modo quibusdam adiectionibus ipsas 
vias, quae in Latinitatem ducebant, ad civitatem Ro- 
manam capiendam transposuimus. 

VIII" 

DE ADSIGNATIONE LIBERTORUM. 

In summa quod ad bona libertomm admonendi 
sumus senatum censuisse, ut quamvis ad omnes ^a- 
troni liberos, qui eiusdem gradus sint, aequahter 
bona libertorum pertineant, tamen liceret^* parenti 
uni ex liberis adsignare libertum, ut post mortem 
eius solus is patronus habeatur, cui adsignatus est, 
et ceteri liben, qui ipsi quoque ad eadem bona nulla 
adsignatione interveniente pariter admitterentur, nihil 
iuris in his bonis habeant. sed ita demum pristinum 
ius recipiunt, si is cui adsignatus est decesserit nullis 

1 libens reUctis. Kec tantum libertum, scd etiam 
hbertam, et non tantum filio nepotive, sed etiam filiae 

2 neptive adsignare permittitur. Datur autem haec 



(1) ea quae] i5, id quod iam T 

(2) (y. (?at. 3, 39..76 Diff.^S,2 Ood.6, A,1Z (3) Gau 
3, 39..42 (4) esset] r(?ai., fuisset JJ (6) sivero] 

T Gai. 0, sive B (a) sic sertpsi cum Gaig ei 0, testataa 
Xnst. 



ins. B, intestatus ins. T (7) Cod. 6, 4, 4 (8) cen- 

tenani BT (9) qui] T^ quia B (lO) Cod 7, 6, 1 
(11) Cf, Dig. 38, 4 (12) sie Ty licere B 



INST. ni, 8—10 



34 



DB BONOBUM POSSESSIOlinBnS 



adsignandi facultaa ei, qm dnos plarme UberoB in 
potestate habebit, ut eiB, quos in potestate babet, 
adsignareei^iibertumlibertamTe Hceat. unde quaere- 
batur, si eum coi adsignaverit postea emancipaTerit, 
num evanescat adsignatio? sed placoit eranescere, 
3 quod et luliano et aliis plerisque Tisum est. Nec 
interest, testamento quis adsi^et an sine testamento : 
sed etiam quibuscumque verbis hoc patronis permit- 
titur facere ex ipso senatus consulto, quod Glaudia- 
nis temporibtts factum est Suillo Kufo et Ostorio 
Scapula consttlibus^ 

VfflP 

DE BONORUM POSSESSIONIBUS. 

lus bonorum possessionis introductum est a prae- 
tore emendandi veteris iuris gratia. nec solum in iu- 
testatorum hereditatibus vetus ius eo modo praetor 
emendavit, sicut supra dictum est, sed in eorum quo- 
que, qtti testamento facto decesserint. nam si alienus 
postumus heres fuerit institutus, quamvis hereditatem 
iure civili adire non poterat, cum institutio non vale- 
bat, honorario tamen iure bonorum possessor efficie- 
batur, videlicet cum a praetore adiuvabatur: sed et 
hic a* nostra constitutione* hodie recte heres insti- 
t tuitur, quasi et iure civili non iucognitus. ^ 'Ali« 
^quando tamen neque emendandi neque impttgnandi 
Veteris inris, sed magis confirmandi gratia pomcetur 
'bonorum possessionem. nam illis quoque, qui recte 
tacto testamento heredes instituti sunt» dat secuudttiii 
'tabulas bonorum possessionem: item abintestato suos 
'heredes et adgnatos ad bonorum possessionem vocat: 
'sed et remota quoque bonoram possessione ad eos 

2 'hereditas pertinet iure civili. 'Quos autem prae- 
'tor solus Yocat ad hereditatem, heredes quidem ipso 
lure non fiunt (nam praetor heredem facere non po« 
^test: per legem enim tantum vel similem iuris con- 
^stitutionem heredes fiunt, veluti per senatus consul* 
^tum et constitutiones principales) : sed cum eis prae* 
*tor dat bonorum possessionem, loco heredum con« 
^stituuntur et vocantur bonorum possessores. adhuc 
'autem et alios complures gradus praetor fecit in bo- 
'norum possessionibus dandis, dum id agebat, ne quis 
"sine sttccessore moriatur": nam angustissimis finibus 
constitutttm per legem dttodecim tabularum ius per- 
cipiendamm hereditatum praetor ex bono et aequo 

3 dilatavit. Sant autem bonorum possessiones ex 
testamento quidem hae. prima, quae praeteritis libe- 
ris datur vocaturque contra tabulas. secunda, quam 
omnibas iure scriptis heredibus praetor poUicetur 
ideoque vocatur secundum tabulas. et cum de testa- 
mentis prius locuttts est, ad intestatos transitum fecit. 
et primo loco suis heredibus et his, qiii ex edicto 
praetoris suis connttmerantur, dat bonorum posses- 
sionem quae vocatur unde Hberi: secundo legitimis 
heredibus: tertio decempersonis, quas extraneo mann- 
missori praeferebat (sttut atttem decem personae hae: 
pater mater, avus avia tam patemi quam materni, 
item filius filia, nepos neptis tam ex filio qnam ex 
filia, frater soror sive consangttinei sive ttterini): 
quarto cognatis proximis: qninto tum quam^ ex fa- 
milia: sexto patrono et patronae liberisque eorum et 
parentibtts: septimo viro et ttxori: octavo cognatis 

4 manumissoris. Sed eas quidem praetoria induxit 
iurisdictio. nobis tamen nihil incuriosum praetermis- 
snm est, sed nostris constitutionibus omnia corrigentes 
contra tabnlas qttidem et secondum tabulas bonorum 
possessiones admisimus utpote necessarias constitutas, 
nec non ab intestato unde liberi et unde legitdmi 

5 bonorum possessiones. Quae autem in praetoris 
edicto quinto loco posita fuerat, id est un^ decem 
personae, eam pio proposito et compendioso sermone 
supervacttam ostendimas: cum enim pracfata bono- 



rum possessio decem personas praeponebat extraneo 
manumissori, nostra constitutio% quam de emand- 
paHone liberomm fecimus, omnibus parentibus eis- 
demque manumissoribtts contracta Mucia manumis- 
sionem facere dedit, ut ipsa manumissio eorum hoc 
in se habeat privUegium et supervacua fiat praedicta 
bonomm possessio. sublata igitur praefata quinta 
bonomm possessione in gradum eius sextam antea 
bonorum possessionem reduximus et quintam fecimus, 
6(5) quampraetorproximificognatispollicetnr. Cum- 
que antea septimo loco fuerat bonomm possessio 
tum qttam^ ex familia et octavo ttnde liberi patroni 
patronaeque et parentes eomm, utramque per con- 
stitutionem nostram^ quam de ittre patronatns fed- 
mus, penitus vacuavimtts : cttm enim ad similitttdinem 
successionis ingenuorttm Iibertinommsuccessionespo- 
sttimus, quas usque ad qaintum tantttmmodo gramim 
coartavimtts, ttt sit aliqua inter ingenuos et Ubertos 
differentia, sufficiunt^^ eis tam contra tabulas bono- 
mm possessio quam ttnde legitimi et unde cognati, 
ex quibus possint sua iura vindicare, omni scmpu- 
lositate et mextricabili errore duamm istarum bono- 

I (6) rum possessionum resoluta. Aliam vero bo- 
norum possessionem, quae unde vir et uxor appella? 
tnr et nono loco inter veteres bonomm possessiones 
posita ftterat, et in sno vigore servavimtts et altiore 
loco, id est sexto, eam posuimus, decima veteri bo- 
norum possessione quae erat unde cognati manumis- 
soris propter causas enarratas merito sublata: ut 
sex tantummodo bonomm possessiones ordinariae 

8 (7) permaneant sno yigore pollentes. Septima eas 
secuta, quam optima ratione praetores introdttxemnt. 
novissime enim promittitur eoicto his etiam bonomm 
possessio, quibus ut detur lege vd senatus consulto 
vd constitutione comprehensum est, quam neque bo- 
nomm possessionibus quae ab intestato veniunt ne- 
que eis quae ex testamento sunt praetor stabili iure 
connumeravit, sed quasi ultimttm et extraordinarium 
attxilittm, prout res exigit, accommodavit scihcet his, 
qui ex I^gibus senatus consnltis constitntionibus prin- 
cipum ex novo iure vel ex testamento vd ab inte- 

9 (8) stato veniunt. Gum igitur plures species suc- 
cessionum praetor introduxisset easque per ordinem 
disposuissetetin unaquaqtte specie successionis saepe 
plures extent dispari gradu personae: ne actiones 
creditomm differantur, sed haberent quos convenirent, 
et ne facile in possessionem bonorum defoncti mit- 
tantur et eo modo sibi consulerent, ideo petendae 
(9) bonorumpossessionicertumtempuspraemiiTit. li- 
beris itaq^ue et parentibus tam naturalibus quam 
adoptivis in petenda'bonomm possessione anni ^^ spa- 

10 (5) tium, ceteris*^ centum dierum dedit. Et d 
intra hoc tempus aliquis bonomm possessionem non 
petierit, eiusdem gradus personis adcresdt: vel si 
nemo sit, deinceps ceteris proinde bonomm posses- 
sionem ex successorio edicto pollicetur, ac si is qni 

Sraecedebat ex eo numero non esset. si quis itaque 
datam sibi bonorum possessionem repudiaverit, non 
quousque tempus bonomm possessioni praefinitum 
excesserit exspectatur, sed statim ceteri ex eodem 

II (6) edicto admittuntur. In petenda autem bo- 
norum possessione dies utiles singufi considerantur. 
12 (7) ^ed bene anteriores principes et hnic causae 
providerunt, ne quis pro petenda bonomm posses- 
sione curet, sed, quocumqtte modo si admittentis eam 
indidum intra statuta tamen tempora ostenderit, ple- 
numhabeateamm benefidum. 



14 



DE ABQUISmONE PER ADBOGATIONEM. 

^^'Est et alterius generis per universitatem suc- 
^cessio, quae neque l^e duoaedm tabulamm neque 



(1) ei om, T (2) anno p, Chr, 46 

(8) Cf. Gau 3, 25..38 Dig. 37, 1..13 Cod. 6, 9..20 (4) 8cr, e 
(5) Cod. 6, 48, l (5*) Gau X 33'' ? 34 (6) Goi. 3, 

32. 33 (7) tum qiiam] 0, tunc qua B, qua T (8) Cod. 



S, 58 (59), 6 (9) tum quam] ^, tum qua J5, qua T 

(10) Cod, 6, 4, 4 (11) sic B, suffidt T (12) sie B, 

annuum T (13) autem ins, T 

{U} Gf, Gai. a, 82..84 (15) Gai, 3, 82. 83 



DEi £0 CDI UB. CAU8A BOKA ADD. 



35 



msT. ni, 10—14 



^praetoris edicto, sed eo iure, quod consensu recep- 

1 'tum est» introducta est. Ecce enim cum pater 
'familias sese in adrogationem dat, omnes res eius 
'corporales et incorporales quae^ue ei debitae sunt 
'adrogatori ante quidem pleno lure adquirebantur, 
'exceptis his quae per capitis deminutionem pereunt 
'quales sunt operarum obligationes" et ius adgnatio- 
nis. usus etenim et usus fructus, licet his antea 
connumerabantur, attamen capitis deminutione minima 

2 eos tolli nostra jirohibuit constitutio '. Nunc autem 
nos eandem adquisitionem , quae per adrog^tionem 
fiebat, coartavimus^ ad sinulitudinem naturafium pa* 
rentum: nibil etemm aliud nisi tantummodo usus 
fructus tam naturalibus patribus quam adoptivis per 
fiUos familias adquiritur in his rebus quae extrinsecus 
fiiiis obTeniunt, dommio eis int^o serrato: mortuo 
autem filio adrogato in adoptiva familia etiam domi- 
nium eius ad adrogatorem transit^ nisi supersint 
aliae personae, quae ex nostra constitutione ^ patrem 

3 in his quae adquiri non possunt antecedunt. Sed 
ex diverso pro eo, (juod is debuit qui se in adoptio- 
nem dedit, ipso quidem iure adrogator non tenetur, 
sed nomine filii convenietur et, si noluerit eum defen* 
dere, permittitur creditoribus per competentes nostros 
magistratus bona, quae eorum cum usu friictu futara 
fuissent, si se alieno iuri non subiecissent, possidere 
et l^timo modo ea disponere. 

XI 

D£ EO GUI LIBEBTATIS CAUSA BONA 
ADDICUNTUB. 

Accessit noTUS casus successionis ex constitutione 
diyi Marci. nam si hi, qui libertatem acceperunt a 
domino in testamento, ex quo non aditur hereditas, 
velint bona sibi addici libertatium conservandarum 
causa, audiuntur. et ita rescripto divi Marei ad Po- 

1 pihum Rufum continetur. v erba rescripti ita se 
habent: ^SiYirginioyalenti, qui testamento suo liber» 
^tatem quibusdam adscripsit, nemine successore ab 
Hntestato existente in ea causa bona esse coeperunt, 
*ut veniri debeant: is cuius^ de ea re notio est 
*aditus rationetn desiderii tui habebit, ut libertatium 
'tam earum/ quae directo , quam earum , quae per 
'speciem fideicommissi relictae sunt, tuendarum gratia 
^addicantur tibi, si idonee creditoribus caveris de so- 
*lido quod cuique debetur solvendp. et hi quidem, 
'quibus directa iibertas data est, perinde liberi erunt, 
*ac si heteditas adita esset: hi autem, quos heres 
^rogatus est manumittere, a te libertatem consequan- 
Hur: ita ut si non^ alia condicione velis bona tibi 
'addici, quam uf^ etiam qui directo libertatem acce- 
*perunt tui liberti fiant, nam huic etiam voluntati 
Huae, si ii de quorum statu agitur consentiant, aucto* 
'ritatem nostram accommodamus. et ne huius rescri- 
^ptionis nostrae emolumentum alia ratione irritum 
^nat, si fiscus bona agnoscere voluerit: et hi qui 
^rebus nostris attendunt scient eommodo pecuniario 
'praeferendam libertatis causam et ita bona cogenda, 
^t libertas his salva sit, qui eam adipisci potuerunt, 

2 ^si hereditas ex testamento adita esset.' Hoc re- 
Bcripto subventum est et libertatibus et defunetis, ne 
bona eorum a creditoribus possideantur et veneant. 
certe si fuerint ex hac causa bona addicta, cessat 
bonorum venditio: extitit enim defuncti ddfensor, et 
quidem idoneus, qui de solido creditoribus cavet. 

3 Inprimis hoc rescriptum totiens locum habet, quo- 
tiens testamento libertates datae sunt. quid ergo ^si 
quis intestatus decedens codicillis libertates dederit 
ne<|ue adita sit ab intestato hereditas? fayor consti- 
tntionis debet' locum habere. certe si festatus de- 
cedat et codicillis dederit libertatem, competere eam 



4 nemini dubium est. Tunc constitutioni locum esse 
verba ostendunt, cum nemo successor ab intestato 
existat: ^^ergo quamdiu incertum sit, utrum existat 
an non, cessabit constitutio: si certum esse coeperlt 

5 neminem extare, tunc erit constitutioni locus. Si 
is, qui in int^grum restitui potest, abstinuit se ab 
hereditate, an, quamvis ^^ potest in integrum restitui, 
potest admitti constitutio et addictio bonorum fieri? 
quid ergo, si post addictionem libertatum conservan- 
darum causa factam in integrum eit restitutus? uti- 
que non erit dieendum revocari libertates, quae*^ 

6 semel competierunt. Haec constitutio hbertatum 
tuendarum causa introducta est: ergo si libertates 
nullae sint datae, cessat constitutio. qaid ei^o, si 
vivus dedit Hbertates vel mortis causa et, ne de hoc 
quaeratur, utrum in fraudem creditorum an non fac- 
tum sit, idcirco velint addici sibi bona, an audiendi 
sunt? et magis est, ut audiri debeant, etsi deficiant 

7 verba constitutioms. Sed cum multas divisiones 
eiusmodi constitutioni deesse perspeximus, lata est a 
nobis plenissima constitutio ^^ in quam multae s^e- 
cies coUatae^^ sunt, quibus ius huiusmodi successio- 
nis plenissimum est enectum: quas ex ipsa lectione 
constitutioius potest quis cognoscere. 

xn** 

DE SUCCESSIONIBUS SUBLATIS, QUAE FIEBANT 

PEK BONORUM VENDITIONEM ET EX SENATUS 

CONSULTO CLAUDIANO. 

Erant ante praedictam successionem olim et aliae 
per universitatem successiones. ^ualis fuerat bono- 
rum emptio, quae de bonis debitoris vendendis per 
multas ambages fuerat introducta et tunc locum habe- 
bat, quando iudicia ordinaria in usu fuerunt: scd 
cum extraordinariis iudiciis posteritas usa^" est, ideo 
cum ipsis ordinariis iudiciis etiam bonorum vendi- 
tiones exspiraverunt et tantummodo creditoribus datur 
officio iudicis bona possidere et prout eis utile visum 
fuerit ea disponere, quod ex latioribus digestorum 
1 libris perfectius apparebit. Erat et ex senatus 
consulto Claudiano miserabilis per universitatem ad- 
quisitio, cum hbera mulier servili amore bacchata 
ipsam libertatem per senatus consultum amittebat et 
cum Hbertate substantiam: quod indignum nostris 
temporibus esse existimantes et a nostra civitate de- 
leri et non inseri nostris digestis concessimus. 






IT 



DE OBLICATIONIBUS. 

Nunc transeamus ad obligationes. obligatio est iuris 
vinculum, quo necessitate adstringimur aiicuius sol- 

1 vendae rei secundum nostrae civitatis iura. Om- 
nium autem obligationum summa divisio in duo ge- 
nera diducitur: namque aut civiles sunt aut prae- 
toriae. dviles sunt, quae aut legibus constitut£ie aut 
certe iure civili comprobatae sunt. praetoriae sunt, 
quas praetor ex sua iurisdictione constituit, quae 

2 etiam honorariae vocantur*®. Sequens divisio in 
quattuor species diducitur: aut enim ex contractu 
sunt aut quasi ex contractu aut ex maleficio aut 
quasi ex maleficio. prius est, ut de his quae ex con- 
tractu sunt dispiciamus. harum aeque quattuor spe- 
cies sunt: aut enim re contrahuntur aut verbis aut 
Htteris aut consensu. de quibus singulis dispiciamus. 

xnn« 

QUIBUS MODIS EE CONTRAHITUR OBLIGATIO. 

*<*Re contrahitur obligatio veluti mutui datione^». 
mutui autem obligatio m his rebus consistit, quae 



(1) Cod 3,33, 16 (2) Co«?. 6, 61, 6 (3) pertransit T 
(4) Co<;. 6,59, li 

(5) cui T (6) si non] non nisi B (i) qnam ut 

del (Mommsen) (8) 81 quis . . habere ex Dig, 40, 5, 2 

(XJlp. l 60 ad ed,) (9) debebit T (lO) § 4jin, § 5 cx 
Dig. 40, 5, Apr, § 1. 2 ( Ulp. 1 60 ad ed.) (li) quamvis] libri 



cum 0, quamdiu Dig, (12) quae] Dtg.&, quia libri 

(13) Cod, 7, 2, i5 (14) collectae T 

(15) Cf, Gal 3, 77..81 (16) usa] W^, nisa BT, uisa TP 
(17) (3ai. 3, 88. 89 DigAi.l Corf.4,10 (18) dicuntur 2 
(19) Cf. Gai. 3, 90. 91 (20) pr, in. ex Gaii l 2 rer, coU. 

(Dig. 44, 7, t, 2) (21) datione] Dig., obligatione BT 

5* 



msT. m, 14—16 



36 



DE VEEBOBUM OBLIGATIONB 



pondere numero mensiiraTe constant, veiati vino oleo 
irumento pecunia numerata aere argento aorOy ^ ^quas 
"^es aut numerando aut metiendo aut pendendo in^ 
'hoc damus, ut accipientiam fiant et quandoque nobis 
^non eaedem res, sed aliae eiusdem naturae et quaH* 
^tatis reddantur. unde etiam mutuum appellatum sit, 
^quia ita a me tibi datur, ut ex meo tuum fiat/ ex^ 
eo contractu nascitur actio (j[aae vocatur condictio. 

1 * Is quoque , qui non debitum accepit ab eo qui 
*per errorem solvit, re oblxgatur': daturque agenti 
contra eum propter repetitionem condicticia actio. 
*nam proinde ei* condici potest *si paret eum dare 
''oportere' ac si mutuum accepisset: unde pupiilus, 
^si ei sine tutoris auctoritate non debitum per erro- 
'rem datum est, non tenetur indebiti condictione non 
'ma^ quam mutui datione. sed haec species obli- 
'gationis non videtur ex contractu consistere, cum is 
'qui solvendi animo dat magis distrahere voluit nego- 

2 'tium quam contrahere/ ^ltem is cui res aliqua 
utenda datur, id est commodatur, re obligatur et 
tenetur commodad actione. sed is ab eo qui mu- 
tuum accepit longe distat: namque non ita res datur, 
ut eius fiat, et ob id de ea re ipsa restituenda tene- 
tur. et is quidem qui mutuum accepit, si quolibet 
fortuito casa quod accepit amiserit, veluti incendio 
mina naufragio aut latronum hostiumve incursu, ni- 
hilo minus obli^atus permanet at is qui utendum 
accepit sane quidem exactam diligentiam custodien- 
dae rei praestare iubetur nec sufncit ei tantam dili- 
gentiam adhiboisse, quantam suis rebus adhibere soli- 
tus est, si modo alLus diligentior poterit eam rem 
custodire: sed propter maiorem vim maioresve casus 
non tenetur, si modo non huius "^ culpa is casus inter- 
venerit: alioquin si id quod tibi commodatum est 
peregre ferre tecum malueris et vel incursu hostium 
praedonumve vel naufragio amiseris, dubium non est, 
quin de restituenda ea re tenearis. commodata autem 
res tunc proprie intellegitur , si nuUa mercede ac* 
cepta vel constituta res tibi utenda data est. alio- 
quin mercede interveniente locatus tibi usus rei vide- 

3 tur:gratuitumenimdebetessecommodatum. Frae- 
terea et is, apud quem res aliqua deponitur, re obli- 
gatur et ^ actione depositi, qui et ipse de ea re quam 
accepit restituenda tenetur. sed is ex eo solo tene- 
tur, si quid dolo commiserit, culpae autem nomine, 
id est desidiae atque neglegentiae , non tenetur: ita- 
Que securus est qui parum diligenter custoditam rem 
mrto amisit, quia, qui neglegenti amico rem custo- 
diendam tradit^ suae faciBtati id*^ imputare debet. 

4 Creditor quoque qui pignus accepit re obUgatur, 
qui et ipse de ea ipsa re qoam accepit restituenda 
tenetur actione pigneraticia. sed quia pignus utrius- 
que gratia datar, et debitoris, quo magis ei pecunia 
crederetur, et creditoiis, quo mads ei in tnto sit 
creditum, placuit sufficere, quod ad eam rem custo- 
diendam exactam diligentiam adhiberet : quam si prae- 
stiterit et aliquo fortuitu casu rem amiserit, securum 
esse nec impediri creditum petere, 

XV" 
m VERBORUM OBLIGATIONE, 

^^Verbis obligatio contrahitur ex interrogatione et 
responsu ^^ cum quid dari fierive nobis stipulamur. 
ex qua duae proficiscuntur actiones, tam condictio, 
si certa sit stipulatio, quam ex stipulatu, si incerta. 
quae hoc nomine inde utitur, quia stipulum apud 
veteres firmum appellabatur, forte a stipite descen- 
dens. 

1 In hac re olim talia verba traditafuerant: spon- 
des? spondeo, promittis ? promitto,fidepromitti3? Me- 



promitto, fideiubes? fideiubeo, dabis? dabo» facies? 
faciam. utrum autem Latina an Graeca vel qua alia 
hngua stipulatio concipiator, nihil interest, scilicet si 
uterque stipulantium intellectum huius linguae ha 
beat: nec necesse est eadem lingua utrumque uU, 
sed sufficit congruenter ad interrogatum respondere: 
quin etiam duo Graeci Latina lingua obHgationem 
contrahere possunt. sed haec sollemnia verba olim 
quidem in usu fuerunt: postea autem Leoniana^^ 
constitutio lata est, quae sollemnitate verborum sublata 
sensum et consonantem intellectum ab utraque parte 
solum desiderat, licet qiiibuscumque verbis expres- 
sus est. 

2 Onmis stipulatio aut pure aut in diem aut sub 
condicione fit. pure veluti 'quinque aureos dare spon- 
'des?' idque confestim peti potest. in diem, cum ad- 
iecto die quo pecunia solvatur stipulatio fit: veluti 
^decem aureos prinus kalendis Martus dare spondes?^ 
id autem, quod in diem stipulamur, statim quidem 
debetor, sed peti prius quam dies veniatnon potest: 
ac ne eo quidem ipso die, in quem stipulatio facta 
est, peti potest, qiua totus*' mes arbitrio solventis 
tribui debet. neque enim certum est eo die, in quem 
promissum est, datum non esse, priusquam*^ prae- 

3 tereat. At si ita stipuleris ^decem aureos annuos 
'quoad vivam dare spondes?', et pure facta obligatio 
inteliegitur et perpetuatur, quia ad tempus deberi 
non potest. sed heres petendo pacti exceptione sub- 

4 movebitur. Sub condicione stipulatio fit, cum in 
aliquem casum difiertur obligatio, ut, si aliquid fac- 
tum fuerit aut non fuerit, stipulatio commktatur, 
veluti ^si Titius consul factus fuerit, quin<^ue aureos 
*dare spondes?' si quis ita stipuletur *si in Capito- 
'lium non ascendero, dare sponaes?' perinde erit, ac 
si stipulatus esset cum morietur dari sibi. ex condi- 
cionali stipulatione tantum spes est debitum iri, «am- 
que ipsam spem transmittimus, si, priusquam condicio 

5 existat, mors nobis contigerit. Loca etiam inseri 
stipulationi solent, velud ^Oarthagine dare spondes?* 
quae stipulatio Hcet pure fieri videatur, tamen re 
ipsa habet tempus iniectum, quo promissor utator 
ad pecuniam Carthagine dandam. et ideo si quis 
ita Komae stipuletur ^hodie Carthagine dare spondes?' 
inutiHs erit stipulatio, cum impossibilis sit repromis- 

6 sio. Condiciones, quae ad praeteritum vd ad 
praesens tempus referuntur, aut statim infirmant obH- 
gationem aut omnino non diferunt: veluti *si Titius 
*consuI fuit* vel *si Maevius vivit, dare spondes?' 
nam si ea ita non sunt, nihil valet stipulatio: sin 
autem ita se habent, statim valet. quae enim ^er 
rerum naturam certa sunt, non morantur obligatio- 
nem, Hcet apud nos incerta sint. 

7 Non solum res in stipulatum deduci possunt, 
sed etiam facta: ut si" stipulemur fieri aHquid vel 
non fieri. et in huiusmodi stipulationibus optimum 
erit poenam subicere, ne quantitas stipulationis in 
incerto sit ac necesse sit actori probare, quid eius 
intersit. itaque si quis ut fiat aHquid stipuletur, ita 
adici poena debet: 'si ita factum non ent, tum poe- 
'nae nomine decem aureos dare spondes?' sed si 
quaedam fieri, quaedam non fieri una eademque con- 
ceptione stipuletur, clausula erithuiusmodiadicienda: 
'si adversus ea factnm erit sive quid ita factum non 
*erit, tunc poenae nomine decem aureos dare spondes ? ' 

XVI *» 

BE DUOB0S REIS STIPULANDI ET PROMITTBNBL 

Et stipulandi et jpromittendi duo pluresve rei fieri 
possunt. stipulandi ita, si post ommum interrogatio- 
nem promissor respondeat 'spondeo*. ut puta cum 



(1) Gau 3, 90 (2) in] TGauy ob B (3) ex] B0, et 

exT (4) (?at.3,91 (5) ei](?m.,eiabeo^7' (6) §2..4 
tn. ex Gaii l. 2 ren cott. {Dig. 44, 7,1, 3.. 6) (7) huius] T, 

h. ipsius B (8) et] TS^ om. B (9) tradit] B, comit- 
tit i)j>., ♦«it^t tradidit I* (lo) id] E, ad B, om. 7* 

(11) Cf Gai 3, 92. 93 Dig. 45, 1 Cod. 8, 37 (38) (12) />r. 



tn. ex Gaii l. 2 rer. cott. {Dig. 44, 7, 1, 7) (13) responsu] 

Dig.F^y responso AB, responsione Tet in Dig,F^' (14) 
Cod. 8, 37 (38), 10 (15) totus] A, totus is Ty totufl iUe B 

(16) sic Ay is ins. BT (17) si om. libri 
(18) C/.Dig.A5j2 Cod. S,iO 



OB STlPUIiATIONK SEBVOKUM 



37 



msT. in, 16—19 



daobus separatim stipQlanldbus ita promissor respon- 
deat 'utrique vestrum dare spondeo': nam si prius 
Titio spoponderit, deinde alio interrogante sponaeat, 
alia atque alia erit obMgatio nee creduntur duo rei 
stipulandi esse. duo pluresve rei promittendiitafiunt: 
*lkaevi, quinque aureos dare spondes? Sei, eosdem 
^guinque aureos dare spondes ? ' respondeant ^ singuli 
t separatim ^spondeo'. ExhuiusmodiobligationiDUS 
et stipulantibus soHdum singulis debetur et promit- 
tentes singuli in solidum tenentur. in utraque tamen 
obl^atione una res vertitur: et vel alter debitum ac- 
cipiendo vel alter solvendo omnium peremit obliga- 
2 tionem et omnes liberat. ^£x duobus reis pro- 
mittendi alius pure, alius in diem vel sub condicione 
obligari potest: nec impedimento erit dies aut con- 
dicio, quo minus ab eo qui pure obligatus est petatur. 

xvn* 

m STIPULATIONE SERVORUM. 

Servus ex persona domini ius stipulandi babet. sed * 
hereditas in plerisque personae defuncti vicem susti- 
net: ideoque ^uod servus hereditarius ante aditam 
hereditatem stipulatur, adquirit hereditati ac per hoc 
i etiam heredi posteafacto adquiritur. ^Sive autem 
domino sive sibi sive conservo suo sive impersonaliter 
servus stipuletur, domino adquirit. idem iuris est et 
in iiberis, qui in potestate patris sunt, ex quibus cau- 

2 sis adquirere possunt. Sed cum factum in stipu- 
latione continebitur, omnimodo persona stipulantis 
continetur, veluti si servus stipuletur, ut sibi ire 
agere Uceat: ipse enim tantum prohiberi non debet, 

3 non etiam dominus eius. Servus communis stipu- 
lando unicuique dominorum pro portione dominii ad- 
quirit, nisi si unius eorum iussu aut nominatim cui 
eorum stipulatus est: tunc enim soli ei adquiritur. 
quod servus communis stipulatur, si alteri ex domi- 
nis adquiri non potest, solidum alteri adquiritur, veluti 
si res quam dari sflpulatus est unius domini sit. 



/ 



xvni 



/DE DIVISIONE STIPULATIONUM. 

^StibuIationum aliae iudiciales sunt, atiae praeto- 
riae,/suiae conventionales, aliae communes tam prae- 

1 tjbriae quam iudiciales. ludiciales sunt dumtaxat, 

2na4 a mero iudicis officio proficiscuntur: veluti de 
olo cautio vel de persequendo servo qui in fuga 

2 ^t restituendove pretio. Praetoriae, quae a mero 
praetoris officio proiiciscuntur, veluti damni infecti 
vel legatorum. praetorias autem stipulationes sic ex- 
audiri oportet, ut in his contineantur etiam aedili- 

3 tiae: nam. et hae ab iurisdictione veniunt. Con- 
ventionales sunt, quae ex conventione utriusque par- 
tis concipiuntur, hoc est neque iussu iudicis neque 
kissu praetoris, sed ex conventione contrahentium. 
quarum totidem genera sunt, quot paene dixerim 

4 rerum contrahendarum. Oommunes sunt stipu- 
lationes veluti rem salvam fore pupilli: nametprae- 
tor iubet rem salvam fore pupiUo caveri et interdum 
iudaz, si aliter expedirl haec res non potest: vel de 
rato stipulatio. 



xviiir 

DB INUTILIBUS STIPULATIONIBUS. 



Omnis res, quae dominio nostro subicitur, in stipu- 
lationem deduci potest, sive illa mobilis sive soli sit. 
^ At' si quis rem, quae in rerum natura non est 
ftut esse non potest, dari stipulatus fuerit, veluti | 



Stichuin, qui mortuus sit, quem vivere credebat, aut 
hippocentaurum , qui esse non possit, inutilis erit 

2 stipnlatio. Idem iuris est, si rem sacram aut 
religiosam, quam humani iuris esse credefoat, vel 
publicam, quae usibus populi perpetuo exposita sit, 
ut forum vel theatrum, vel liberum hominem, quem 
servum esse credebat, vel cuius commercium non 
habuit, vel rem suam dari' quis stipuletur. nec in 
pendenti erit stipulatio ob id, quod publica res in 
privatum deduci et ex libero servus fieri potest et 
commercium adipisci stipulator potest et res stipu- 
latoris esse desinere potest: sed protinus inutilis est. 
item contra licet initio utiliter res in stipulatum de- 
ducta sit, si postea in earum qua causa^^, de qui- 
bus supra dictum est, sine facto promissoris devene- 
rit: extinguitur stipulatio. ac ne" statim ab initio 
talis stipulatio valebit 'Lucinm Titium cum servus 
'erit dare spondes?' et similia: ^uia natura sui do- 
minio nostro exempta in obhgationem deduci nullo 

3 modo possunt. Si quis alium daturum facturumve 
quid spoponderit, non obligabitur, veluti si spondeat 
Titium quinque aureos datunim. quodsi efifectunim 

4 se, ut Titius daret, spoponderit, obtigatur. Si 
quis aiii, quam cuius iuri subiectus sit, stipuletur, 
nihil a^t. plane solutio etiam in extranei personam 
conferri potest (veluti ^^ si quis ita stipuletur 'mihi 
^aut Seio dare spondes?'), ut obligatio quidem stipu- 
latori adquiratur, solvi tamen Seio etiam invito eo 
recte possit, ut liberatio ipso iure contingat, sed ille 
adversus Seium habeat mandati actionem. quod si 
quis sibi et alU, cuius iuri subiectus non sit, decem 
dari^^ aureos stipulatus est, valebit quidem stipu- 
latip: sed utrum totum debetur quod in stipulatione 
deductum est, an vero pars dimidia, dubitatum est: 
sed placet non plus quam partem dimidiam ei ad- 
quin. ei gui tuo iuri subiectus est si stipulatus sis, 
tibi adquiris, quia vox tua tamquam filii sit, sicuti 
filii vox tamquam tua intellegitur in his rebus quae 

5 tibi adquiri possunt. ^^ Traeterea inutHis est sti- 
'pulatio, si quis ad ea quae interrogatus erit non 
'responderit, veluti si decem aureos a te dari** sti- 
*puletur, tu quinque promittas,* vel contra: ^aut si 
'iUe pure stipuletur, tu sub condicione promittas/ vel 
contra, si modo scilicet id exprimas, id est si cui 
sub condicione vel in diem stipulanti tu respondeas: 
'praesenti die spondeo.' nam si hoc solum respon- 
deas 'promitto' , breviter videris in eandem diem aut 
condicionem spopondisse: nec emm necesse est in 
respondendo eadem omnia repeti, quae stipulator ex- 

6 presserit. '^ltem inutilis est*"' stipulatio, si ab 
'eo stipuleris, qui iuri tuo subiectus est, vel si is a 
*te stipuletur. sed servus quidem non solum domino 
*suo obligari non potest, sed ne alii quidem ulii': filii 

7 vero familias aliis obKgari possunt 'Mutum ne- 
'que stipulari neque promittere posse palam est. quod 
^et in surdo rece^tum est: quia et is qui stipulatur 
Verba promittentis et is qui promittit verba stipu* 
'lan^ audire debet.' ^^unde apparet non de eo nos 
loqui qui tardius exaudit, sed de eo qui omnino non 

8 exaudit. ^^'Furiosus nuUum negotium gereue po- 

9 'test, quia non intellegit quid agit. PupQlus omne 
^negotium recte gerit: ut tamen, sicubi tutoris aucto- 
'ritas necessaria sit, adhibeatur tutor, veluti si ipse 
'obligetur: nam alium sibi obligare etiam sine tutoris 

10 mctoritate potest. Sed quod diximus de ^u- 
'piUis, utique de his verum est, qui iam aliquem m- 
'tellectum habent: nam infans et qui infanti proxi- 
'mus est non multum a furioso distant, quia nuius 
'aetatis pupilli nuUum inteUectum habent: sed in 
^^proximis infanti propter utilitatem eorum benignior 



(1) respoudeant] BPj et r. T, si r. j6^ : ut interroget atipu- 
lator vet simiU quid inier fiunt et Maevi a compilatoribus male 
dekium censet Mommsen (2) § 2 ear Fhr. l 8 inst (Dig, 
45» 2, 7) 

(3) Cf, Gai. 3, 114. 167 2>t>. 45, 3 (4) sedj T, sed efc B 
W § i w. ex Flor. 1 8 inst (Dig. 45, 3, 15) 

Wpr* . . § 4 ear Dig. 45, i, hpr, (Pomp. 1 26 adSah.) 



(7) CfiGau^y^um Obrf.8,38(39) (8) at] ^2>9, 

itaque B (9) dare libri (lo) quaoausa] P»?, qua 

alii causa A^^Ap, aliqua causa ^' , causa B (li) ne] AT^ 
necB (12) veluti]!r^,o?«.^i? (J3) dare/t6n 

(14) Gai. 3, 102 (15) darij BGal, dari sibi^T (16) Gal 
3,104.105 (n) est]jBr,erit^ {\9) %lfin,ex Gair 

l. 2 rer. cott (Dig. 44, 7, 1, 15) (19) Gai. 3, 106. 107. 109 



INST. m, 19. 20 



38 



DE FID£IUSSOKIBU8 



'iuris interpretaiid facta est,* ut idem iuris habeant, 
quod pubertati prozimi. sed qui in parentis potestate 
est impubes, nec auctore quidem patre obli^tur. 

11 Si impossibilis condicio obligationibus adiciatur, 
nihil yalet stipulatio. impossibilis autem condicio ha- 
betur \ cui natura impedimento est, quo minuB existat, 
veluti si quis ita dixerit: ^si digito caelum attigero, 
'dare spondes?" at si ita stipuletur, 'si digito caelum 
'non attigero, dare spondes?' pure facta obligatio 

12 intcQleigitur ideoque statim petere potest. Item 
verborum obligatio inter absentes concepta inutilis 
est. sed cum hoc materiam litium contentiosis ho- 
minibus praestabat, forte post tempus tales allega- 
tiones opponentibus et non praesentes esse vel se 
vel adversarios suos contendentibus : ideo nostra con- 
Btitutio ^ propter celeritatem dirimendarum titium intro- 
ducta est, quam ad Caesareenses^ advocatos scripsi- 
mus, per quam disposuimus tal^ scripturas, quae 
praesto esse partes indicant, omnimodo esse creden- 
das, nisi ipse, qui talibus utitur improbis aUegatio- 
nibus, manifestissimis probatiombus veJ per scriptu- 
ram vel per testes idoneos approbaverit in ipso toto 
die quo conficiebatur instrumentum sese vel adver- 

13 sarium suum in aliis locis esse.. Post mortem 
suam dari sibi nemo stipulari poterat, non magis 
quam post eius mortem a quo stipulabatur. ac ne 
is, qui m alicuius potestate est, post mortem eius sti- 
pulari poterat, quia patris vel domini voce loquivide- 
tur. sed et si quis ita stipuletur, 'pridie quam mo* 
riar' vel 'pridie quam morieris dan^?' inutilis erat 
stipulatio. sed cum, ut iam dictum est, ex consensu 
contrahontium stipulationes valent, placuit nobis^ 
etiam in hunc iuris articulum necessariam inducere 
emendationem, ut, sive post mortem sive jjridie quam 
morietur stipulator sive promissor stipulatio concepta 

14 est, valeat stipulatio. Item si quis ita stipulatus 
erat: ^si navis ex Asia venerit, hodie dare spondes?* 
inutiJis erat stipulatio, quia praejpostere concepta est. 
sed cum Leo mclitae recordationis in dotibus ean- 
dem stipulationem ^uae praepostera nuncupatur non 
esse reiciendam existimavit, nobis^ placuit et huic 
perfectum robur accommodare, ut non solum in do- 
tibus, sed etiam in omnibus valeat huiusmodi con- 

15 ceptio stipulationis. Ita autem concepta stipu- 
latio, veluti si Titius dicat *cum moriar, dare spon- 
^des?' vel 'cum morieris', et apud veteres utilis erat 

16 et nunc valet. Item post mortem alterius recte 

17 stipukmur. ''^Si scriptum fuerit in instrumento 
promisisse aUquem, perinde habetur, atque si inter- 

18 rogatione praecedente responsum sit. Quotiens 

Slures res una stipulatione comprehenduntur, si qui- 
em promissor simpliciter respondeat 'dare spondeo', 
propter omnes tenetur: si vero unam ex his velquas- 
dam daturum se spoponderit, obligatio in his pro 
quibus spoponderit contrahitur. ex pluribus enim 
stipulationibus una vel quaedam videntur esse per- 
fectae: singulas enim res stipulari et ad singulas re- 

19 spondere debemus. ^Alteri stipulari, ut slrpra 
dictum est, nemo potest: inventae sunt enim hmus* 
modi obligationes ad hoc, ut unusquisque sibi ad- 
quirat quod sua interest: ceterum si^ alii detur, nihil 
interest stipulatoris. plane si quis velit hoc facere, 
poenam stipulari conveniet, ut, nisi ita factum sit, 
ut comprehensum esset ^^ committetur " poenae sti- 
pulatio etiam ei cuius nilul interest: poenam enim 
cnm stipulatur quis, non illud inspicitur, guid inter- 
sit eius, sed quae sit ^uantitas in condicione stipu- 
lationis. ergo si quis stipuletur Titio dari, nihil agit, 
sed si addiderit de poena <nisi dederis, tot aureos 

20 *darespondes?'tunccommittiturstipulatio. ^^Sed 



et si quis stipuletur alii, cum dus interesset, placuit 
stipulationem valere. nam si is, ^ui pui>illi tutelam 
administrare coeperat, cessit admmistratione contu- 
tori suo et stipulatus est rem pupilli salvam fore, 
quoniam interest stipulatoris fieri quod stipulatus est, 
cum obHgatus futurus esset pupillo, si male res ges' 
serit, tenet obli^tio. eigo et si quis procuratori suo 
dari stipulatus sit, stipulatio vires habebit. et si cre- 
ditori suo quod sua interest, ne forte vel ^oena com- 
mittatur vel praedia distrahantur quae pignori data 

21 erant, valet stipulatio. Yersa vice qui alium 
facturum promisit, videtur in ea esse causa, ut non 

22 teneatur, nisi poenam ipse promiserit. '^ltem 
nemo rem suam futuram in eum casum quo^^ sua 

23 fit utiliter stipulatnr. Si de alia re stipulator 
senserit, de aUa promissor, perinde nulla contrahitur 
obligatio, ac si ad interrogatum responsum non esset, 
vduti si hominem Sfichum a te stipulatus quis fuerit, 
tu de Pamphilo senseris, quem Stichum vocari cre- 

24 dideris. Quod turpi ex causa promissum est, 
veluti si quis homicidium vel sacrilegium se facturum 
promittat, non valet. 

25 Gum quis sub aliqua condicione fuerit stipu- 
latus, licet ante condicionem decesserit, postea exi- 
stente condicione heres dus agere potest. idem est 

26 et a promissoris parte. ^'^Qui hoc anno authoc 
mense dari stipulatus sit, nisi omnibus partibus prae- 

27 teritis anni vel mensid non recte petet^^ Si 
fundum dari*'' stij^uleris vel hominem, non poteris 
continuo a^ere, nisi tantum spatii praeterierit, quo 
traditio fieri possit. 

XX" 

J>M FIDEIUSSOEIBUS. 

i^Tro eo qui promittit solent alii obligari, qui fide- 
lussores appellantur, quos homines accipere solent, 

1 'dum curant, ut diligentius sibi cautum sit. In 
'omnibus autem obligationibus adsumi possunt, id est 
*sive re sive verbis sive litteris sive consensu con- 
'tractae fuerint. ac ne illud quidem interest, utruni 
^civilis an naturalis sit obligatio, cui adiciatur fide- 
lussor, adeo quidem, ut pro servo quoque obli^etur, 
'sive extraneus sit ^ui fideiussorem a servo accipiat, 
'sive ipse dominus in id quod sibi naturaliter debe- 

2 'tur.' Mdeiussor non tantum ipse obligatur, sed 

3 etiam heredem obli^tum relinquit. Fideiussoret 

4 praecedere obligationem et sequi potest. ^*Si 
'plures sint fideiussores, ^[uotquot erunt numero, sin^Ii 
'm soHdum tenentur. itaque liberum est creditori a 
'quo velit solidum petere. sed ex epistula divi Ha- 
'driani compellitur creditor a singulis, qui modo sol- 
Vendo sint litis contestatae tempore, partes petere. 
Ideoque si quis ex fideiussoribus eo tempore soi- 
'vendo non sit, hoc ceteros onerat. sed et si ab uno 
'fideiussore creditor totum consecutus fuerit, huius . 
'solius detrimentum erit, si is pro quo fideiussit^* 
'solvendo non sit: et sibi imputare debet, cum po- 
'tuerit adiuvari ex epistula divi Hadriani et deside- 

5 'rare, ut pro parte in se detur actio. Fideius- 
'soresita obligari non possunt, ut plus debeant, quara 
'debet is pro quo obligantur': nam eorum obligatio 
accessio est principalis obligationis nec plus in ac- 
cessione esse potest quam in principaU re. ^^^at ez 
'diverso, ut minus debeant, obligari possunt.' itaque 
si reus decem aureos promiserit, fideiussor in quin- 
que recte obligatur: contra vero non potest obl^ari. 
item si ille pure promiserit, fideiussor sub condicione 
promittere pot€»t: contra vero non potest. non so- 
lum enim iu quantitate, sed etiam in tempore minus 



'X 



(1) habetuilJ.AappeUaturl' (2) Cb^f. 8, 37 (38), 14 

(S) oaesarienses /i6r» (4) darijBT^dabisii (5) Cod. 
8,37(38),11 (6) Co<;. 6,23,25 (7) ^nsimilisPaulo 

5,7,2 (8) § 19 in,exDiffAh,tySS,il{Ulp.l 49 adSab.) 

(9) 8i]utDt<7. (10) sicAB.estTDig, (11) sicATDig,, 
committeretur B (12) § 20 ex Dig. 4 5, 1, 38, 20. 23 ( Ulp. 

Le.) (13) § 22 similis Dig. 45, 1, 87 {Paul L 75 ad ed.) 



(14) qao]i!l,quodJ3r,qttai>i>. (15) §26(urZ)t>.45,l,42 
{Pomp. 1 27 ad Sab,) (16) sic T&Dig., petit AB (17) 
dare libri 

(18) Cf, Gai. 3, U5..127 Dig, 46, 1 Cod. 8, 40 (41) (19) 
(7ai. 3, 115. 117. 119* (20) (?ot. 3, 121. 122. 126 (21) «C 
T£ Gai.y fideiussor accessit B (22) Gai. 3, 12$ 



D£ LITTERABtrH OBLI0ATIONB 



39 



INST. m, 20—23 



et plus intellegitar. plas est eium statlm aliguid dare, 

6 minus est post tempus dare. ^'Si quid autem 
'iideiussor pro reo solyerit, eius reciperandi causa 

7 'babet cum eo mandati iudicium/ ^Graece iide- 
iussor plerumque ita accipjtur: r^ ifi^ niorei xekevtOf 
Xeyatf &eXaf sive ^ovXofiai^: sed et si fijfU dixerit, 

8 pro eo erit) ac si dixerit Xeyo}, Ih stipulationibus 
fidemssorum sciendum est generaliter hoc accipi, ut, 
quodcumqae scriptum sit quasi actum, videatur etiam 
actum: ideoque constat, si quis se scripserit fideius- 
sisse^, videri omnia soUemniter acta. 

XXI» 

DE LITTERARUM OBLIGATIONE. 

Olim scriptura fiebat obligatio, quae nominibus 
fieri dicebatur, quae nomina hodie non sunt in usu. 
plane si quis debere se scripserit, quod numeratum 
ei tton est, de pecunia minime numerata post mul- 
tum temporis exceptionem opponere non potest : hoc 
enim saepissime constitutum est. sic fit, ut et hodie, 
dum queri non potest, scriptura obligetur: et ex ea 
nascitur condictio, cessante scilicet yerborum obli- 
gatione. multum autem tempus in hac exceptione 
antea quidem ex principalibus constitutionibus usque 
ad quinquennium procedebat: sed ne creditores diu- 
tius possint suis pecuniis forsitan defraudari, per 
constitutionem nostram® tempus coartatum est, ut 
ultra biennii metas huiusmodi exceptio minime ex- 
tendatur. 

DE CONSENSU OBLIGATIONE. 

^'Consensu fiunt obligationes in emptionibus yen- 
'ditionibus, locationibus conductionibus , societatibus, 

1 'mandatis. Ideo autem istis modis consensu dici- 
'tur obli^atio contrahi, quia neque scriptura neque 
'praesentia omnimodo opus est," ac ne dari quidquam 
necesse est, ut substantiam capiat obligatio, 'sed suf- 

2 'ficit eos qui negotium gerunt consentire. TJnde 
'inter absentes quoque talia negotia contrahuntur, 

3 'yeluti per epistmam aut per nuntium. Item in 
'his contractibus alter alteri obligatur in id, quod 
'alterum alteri ex bono et aequo praestare oportet," 
cum alioquin in verborum obligationibus alius stipu- 
letur, alius promittat 

xxm' 

DE iEMPTIONE ET VENDITIONB. 

''Emptio et venditio contrahitur, simulatque de 
'pretio convenerit, quamvis nondum pretium nume- 
'ratum sit ac ne arra quidem data fuerit. nam j[uod 
'arrae nomine datur, argumentum est emptionis et 
'vendillonis contractae.^ sed haec quidem de emptio- 
nibus et venditionibus, quae sine scriptura consistunt, 
optinere oportet: nam nihil a nobis in huiusmodi 
venditionibus innovatum est. in his autem quae scri- 
ptura conficiuntur non aliter perfectam esse emptio- 
nem et venditionem constituimus ^^, nisi et instru- 
menta emptionis fuerint conscripta vel manu propria 
contrahentium, vel ab alio quidem scripta, a contra^ 
hente autem subscripta et, si per tabellionem finnt, 
nisi et completiones acceperint et fuerint partibus 
absoluta. donec enim aliquid ex his deest, et poeni- 
tentiae locus est et potest emptor vel venditor sine 
poena recedere ab emptione. ita tamen impone re- 
cedere eis concedimus, nisi iam arrarum nomine ali- 
quidfuerit datum: hoc etenim subsecuto, sive in scri- 
ptis sive sine scriptis venditio celebrata est, is qui re- 
cusat adimplere contractum, si quidem emptor est. 



perdit quod dedit, si vero venditor, duplum resti^ 
tuere compellitur, Ucet nihil super arris expressum 

1 est. Pretium autem constitui oportet: nam nulla 
(1) emptio sine pretio esse potest. *^'sed et certum 
'pretium esse debet. alioquin si ita inter aliquos con- 
Venerit, ut, quanti Titius rem aestimaverit, tanti sit 
'empta^: inter veteres satis abundeque hoc dubita- 
batur, sive constat venditio sive non. sed nostra de- 
cisio'^ ita hoc constituit, ut, quotiens sic composita 
sit venditio 'quanti ille aestimaverif, sub hac condi- 
cione staret contractus, ut, si quidem ipse qui no- 
minatus est pretium definierit, omnimodo secundum 
eius aestimationem et pretium persolvatur et res tra- 
datur, ut ^^ venditio ad effectum perducatur, emptore 
quidem ex empto actione ^*, venaitore autem ex ven- 
dito agente. sin autem ille qui nominatus est vel 
noluerit vel non potuerit pretium definire, tunc pro 
nihilo esse venditionem q^uasi nuUo pretio statuto. 
quod ius cum in venditionibus nobis placuit, non est 
absurdum et in locationibus et conductionibus tra- 

2 here. "Item pretium in numerata pecunia con- 
^sistere debet. nam in ceteris rebus an pretium esse 
'possit, veluti hpmo aut fundus aut toga alterius rei 
'pretium esse possit, valde quaerebatur. Sabinus et 
'Cassius etiam in alia re putant posse pretium con- 
^sistere: unde illud est, quod vulgo dicebatur per 
'permutationem rerum emptionem et venditionem con- 
'traM eamque speciem emptionis venditionisque ve- 
'tustissimam esse: argumentoque utebantur Graeco 
'poeta Homero, qui &qua parte exercitum Achivo- 
^rum vinum sibi comparasse ait permutatis quibus- 
'dam rebus, his verbis^^: 

Sp&sv aq otvi^ovro xa^rjxofiooii^es jixa.iol, 
aXkoi fiep xaht^f aXXoi o at&afvi aiSij^t^, 
aXkoi, da Sivots, aXXoi 8* avT^a$ fiosaat, 
ttXXot S^ avB^aTCodeaoi", 

'Diversae scholae auctores contra sentiebant aliud- 
'que esse existimabant permutationem rerum, aliud 
'emptionem et venditionem. alioquin non posse rem 
'expedki permutatis rebus, quae videatur res venisse 
'et quae pretii nomine data esse: nam utramq^ue 
Videri et venisse et pretii nomine datam esse ratio- 
'nem non pati.' sed Froculi sententia dicentis per- 
mutationem propriam esse speciem contractus a ven- 
ditione separatam merito praevaluit, cum et ipsa 
aliis ** Homericis versibus *^ adiuvatur et validioribus 
rationibus argumentatur. quod et anteriores divi prin- 
cipes admiserunt et in nostris digestis latius signi- 

3 ficatur^^ Cum autem emptio et venditio con- 
tracta sit (quod effici diximus, simulatque de pretio 
convenerit, cum sine scriptura res agitur), periculum 
rei venditae statim ad emptorem pertinet, tametsi 
adhttc ea res emptori tradita non sit. itaque si homo 
mortuus sit vel ahqua parte corporis laesus fuerit, 
aut aedes totae aut aliqua ex parte incendio con- 
sumptae fuerint, aut fundus vi fluminis totus vel 
aliquSi ex parte ablatus sit, sive etiam inundatione 
aquae aut arboribus turbine deiectis longe miuor aut 
deterior esse coeperit: emptoris damnum est, cui ne- 
cesse est, licet rem non fuerit nactus, pretium sol- 
vere. quidquid enim sine dolo et culpa venditoris 
accidit, in eo venditor securus est. sed et si post 
emptionem fundo aliquid per alluvionem accessit, ad 
emptoriscommodumpertinet: nam et commodum eius 
3a esse debet, cuius periculum est. Quod si fugerit 
homo qui veniit aut subrejjtus fuerit, ita ut neque 
dolus neque culpa venditons interveniat, animadver- 
tendum erit. an custodiam eius usque ad traditionem 
venditor susceperit sane enim, si susceperit, ad 
ipsius periculum is casus pertinet: si non susceperit, 



(l) Gai. 3,127 (2) §7er/)t^. 46,1, 8/>r. (Cr//>. Z.47arf 

Sab.) (3) i<les<meafideinbeodiGovoIo (4) stcT^ 
fideiussorem esse B 

(5) C/: 6at. 3, 128..138 Cocf. 4,30 (6) Cbcf.4,30,14 

(7) Gai, 3, 136..137 (Diff. 44^ 1, 2) 

(8) Cy2>t>. 18, 1..19,1 CV)</.4,38..49 (9) 6at.3,139 



(10) Cbrf.4,21,17 (11) G^ai.3,140 (12) Cod. 4, 38, 15 

(13) ttt] m, et B (14) actionem BT (15) Gat. 3, 141 
(16) i2. 7, 472 seqq. (17) trf e««;inde vinumcomparabant 
oomantes Achivi, alii aere, alii splendido ferro, alii pelli- 
bns, alii ipsiBbobuB, alii manoipiiB (18) aliis] TC, ex 

aliis B (19) II 6, 235. cf. Dig, 18, 1, 1 (20) DigA%^ 



INST. III, 23—25 



40 



DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE 



Eecarus eiit. idem et in ceteris animalibus ceteris> 
que rebus intellegimus. utique tamen vindicationem 
rei et condictionem exhibere debebit emptori, quia 
sane, qui rem nondum emptori tradidit, adhuc ipse 
dominus est. idem est etiam de furti et de damni 

4 iniuriae actione. Emptio tam sub condicione quam 
pure contrahi potest. sub condicione veluti 'si Sti- 
*cbus intra certum diem tibi placuerit, erit tibi em- 

5 'ptus aureis tot.' Loca &acra rel religiosa, item 
publica, veluti forum basilicam, frustra quis sciens 
emit, quas tamen si pro privatis vel profanis de- 
ceptus a venditore emerit, habebit actionem ex empto, 
guod non habere ei liceat, ut consequator, quod sua 
interest deceptum eum non esse. idem ioris est, si 
hominem liberum pro servo emerit. 

xxmi' 

DE LOCATIONE ET CONDUCTIONE. 

'Locatio et conductio prozima est emptioni et 
venditioni isdemjue iuris reguJis consistunt. nam ut 
emptio et venditio ita contrahitur, si de jpretio con- 
venerit, sic etiam locatio et conductio ita contrahi 
intellegitur, si merces constituta sit. et competit loca* 
tori quidem locati actio, conductori vero conducti. 

1 Et quae supra diximus, si alieno arbitrio pretium 
permissum fuerit, eadem et de locatione et conduc- 
tione dicta esse intellegamus, si alieno arbitrio mer- 
ces permissa fuerit. ''qua de causa si fuUoni po^ 
lienda curandave aut sardnatori sarcienda vestimenta 
'quis dederit nuUa statim mercede constituta, sed 
'postea tantum daturus, quantum inter eos convene- 
Vit/ non proprie locatio et conductio contrahi intel- 
l^gitur, sed eo nomine praescriptis verbis actio datur. 

2 Praeterea sicut vulgo quaerebatur, an permutatis 
rebus emptio et venditio contrahitur: ita quaeri sole- 
bat de locatione et conductione, si forte rem aliquam 
tibi utendam sive fruendam quis dederit et invicem 
a te aliam utendam sive fruendam acceperit. et^ 
placuit nou esse locationem et conductionem, sed 
proprium genus esse contractus. ^veluti si, cum unum 
quis bovem haberet et vicinus eius unum, placuerit 
inter eos, ut per denos dies invicem boves commo- 
darent, ut opus facerent, et apud alterum bos periit: 
neq^ue locati vel conducti neque commodati competit 
actio, quia non fuit gratuitum commodatum, verum 

3 praescriptis verbis agendum est. *'Adeo autem 
'familiaritatem aliquam inter se habere videntur em- 
'ptio et venditio, item locatio et conductio, ut in 
'quibusdam causis quaeri soleat, utrum emptio et 
'venditio contrahatur, an locatio et conductio. ut 
'ecce de praediis, quae perpetuo quibusdam fruenda 
'traduntur, id est ut, quamdiu pensio sive reditus 
'pro his domino praestetur, neque ipsi conductori 
'neque heredi eius,* cuive conductor heresve eius id 
praedium vendiderit aut donaverit aut dotis nomine 
dederit ahove quo modo ahenaverit, auferre liceat. 
sed talis contractus, quia inter veteres dubitabatur 
et a quibusdem locatio, a quibusdam venditio existi- 
mabatur: lex Zenoniana^ lata est, quae emphyteu- 
seos contractui^ propriam statuit naturam neque ad 
locationem neque ad venditionem inclinantem, sed 
«uis pactionibus fulciendam, et si quidem aliquid 
pactum fuerit, hoc ita optinere, ac si naturalis ^' esset 
contractus, sin autem niliil de periculo rei fuerit 
pactum, tunc si quidem totius rei interitus acces- 
serit, ad dominum super hoc redundare periculum, 
sin particularis, ad emphyteuticarium huiusmodi dam- 

4 num venire. quo iure utimur. •Item quaeritur, 
*si cum aurifice Titio *® convenerit, ut is ex auro suo 
^certi ponderis certaeque formae anulos ei faceret et 
'acdperet verbi gratia aureos decem, utrum emptio et 



Venditio an locatio et conductio eontrahi iddeatar ? 
Tlassius" ait materiae quidem emptionem venditio- 
^nemque contrahi, operae autem locationem et con- 
'ductionem. sed placuit tantum emptionem et vendi- 
'tionem contraJii. quodsi suum aurum Titius dederit 
^mercede pro opera constituta, dubium non est, quin 
locatio et conductio sit." 

5 Conductor omnia secundum I^em conductionis 
facere debet et, si quid in lege praetermissum fuerit, 
id ex bono et aequo debet jpraestare. qui pro usu 
aut vestimentorum aut argenti aut iumenti mercedem 
aut dedit aut promisit, ab eo custodk talis deside- 
ratur, qualem diligentissimus pater familias suis rebus 
adhibet. quam si praestiterit et aliquo Qasu rem ami- 

6 serit, de restituenda ea non tenebitur. Mortuo 
conductore intra tempora conductionis heres eius 
eodem iure in conductionem succedit. 

XXV" 

DE SOCIETATE. 

^^'Societatem coke solemus auttotorum bonorum, 
quam Graeci specialiter xoivonQaliav appeUant, 'aut 
'unius aUcuius negotiationis, veluti mancipiorum emen- 
'dorumvendendorumque,' aut olei vinifrumentiemendi 

1 vendendique. Et quidem si nihil de partibus lucri 
et damni nominatim convenerit, aequales scilicet par- 
tes et in lucro et in danmo spectantur. quod si ex- 
pressae fuerint partes^^, hae servari debent: nec 
enim umquam dubium fuit, quin valeat conyentio, si 
duo inter se pacti sunt, ut ad unum quidem duae 
partes et damni et lucri pertineant, ad alium tertia. 

2 De illa sane conventione quaesitum est, si Titius 
et Seius inter se pacti sunt, ut ad Titium lucri duae 
partes pertineant, damni tertia, ad Seium duae par- 
tes damni, lucri tertia, an rata debet haberi con- 
ventio? Quintus Mucius contra naturam societatis 
talem pactionem esse existimavit et ob id non esse 
ratam habendam. Servius Sulpicius, cuius sentepctia 
praevaluit, contra sentit, quia saepe quorundam ita 
pretiosa est opera in societate^^ ut eos iustum sit 
meliore condicione in societatem admitti: nam et ita 
coiri posse societatem non dubitatur, ut alter pecu- 
niam conferat, alter non conferat et tamen lucrum 
inter eos commune sit, quia saepe opera alicuius pro 
pecunia valet. et adeo contra Quinti Mucii senten- 
tiam optinuit, ut illud quoque constiterit posse con- 
venire, ut quis lucri partem ferat, damno non tenea- 
tur, quod et ipsum Servius convenienter sibi existi- 
mavit : quod tamen ita intellegi oportet, ut, si in ali- 
qua re lucruin, in aliqua damnum allatum sit, com- 
pensatione facta solum <][uod superest intellegatur 

3 lucri esse. Illud expeditum est, si in una causia 
pars fuerit expressa, veluti in solo lucro vel in solo 
damno, in altera vero omissa: in eo quoque quod 

4 praetermissum est eandem partem servari. ^^'Ma- 
'net autem societas eo usque, donec in eodem con- 
'sensu perseveraverint: at cum aliquis renuntiaverit 
'societati, solvitur societas. sed plane si quis callide 
In hoc renuntiaverit societati, ut obveniens aliquod 
lucrum solus habeat, veluti si totorum bonorum so- 
'cius, cum ab aUquo heres esset relictus, in hoc re- 
'nuntiaverit sodetati, ut hereditatem solus lucriface- 
^ret, cogitur hoc lucrum communicare: si quid vero 
'aliud lucrifaceret, quod non captaverit, ad ipsum 
'solum pertinet: ei vero, cui renuntiatum est, quid- 
'quid omnino post renuntiatam sodetatem adquiritur, 

5 'soli conceditur. Solvitur adhuc societas etiam 
'morte socu, quia qui societatem contrahit certam 
'personam sibi eligit." "sed et si consensu plurium 
societas coita sit, morte unius socii solvitur, etsi 
plures supersint, nisi si in coeunda socletate aliter 



(1) Cy. Ga£.3,l42..147 />«y.l9,2 Corf. 4, 65 (2) pr. 

«ar (?a«/. 2 rcr.cott.(Z)iy. 19, 2,2) (3) <?ai. 3,143 (4) et] 
T0yOm,B (5) § ^fin, e3ri)i>. 19, 5,17, 3 (£///?. ^28 aded,) 
(6) Gai. 3, 145 (7) Cod. 4, 66, 1 (8) sic B&, contrao- 
tu8 T (8') natura talii Ferrmus ad & (9} Gai. 3, m 



(10) Mic B, mihi Gai,, titiua T (li) caasius] BGai., et o. T& 
(12) Cf» Gal 3, 148..154 Dig. 17, 2 CW. 4, 37 (13) Gau 
3, 148 (14) partes om. B (15) sic WE^ societatem B 
(16) Gat. 3, 151. 152 (17) § 5^fl. 6. 7 «imt^ Z>iy.l7, S» 

65, 9. 10. 12 {Pauh 1 32 ad ed.) 



db manpato 



41 



tNSt. ill, 25—27 



6 conTeBerit. Item si alicoius rei contracta socie- 
tas sit et finis nogotio impositus est, finitur societas. 
1 Fublicatione quoque distrahi societatem manifestum 
^gt scilicet si universa bona socii publicentur: nam 
cnm ^ ^i^^ locum alius succedit, pro mortuo habe- 

8 tur. Item si quis ex sociis mde debiti praegra- 
vatus bonis suis cesserit et ideo propter publica aut 
propter privata debita substantia eius veneat, solvi- 
tar societas. sed boc casu si adhuc consentiant in 

9 societatem, nova videtur incipere societas. Socius 
socio utrum eo nomine tantum teneatur pro socio 
actione, si quid dolo commiserit, sicut is qui deponi 
apud se passus est, an etiam cuipae) id est desidiae 
atque negl^entiae nomine, quaesitum est: praevaluit 
tamen etiam culpae nomine teneri eum. ^culpa au« 
tem non ad exactissimam diligentiam dirigenda est: 
sufficit enim talem diligentiam in communibus rebus 
adbibere socium ^, qualem suis rebus adbibere solet. 
uam qui parum diligentem socium sibi adsumit^ de 
86 queri debet^ 

XXVI* 

DE MANDATO. 

«Mandatum contrahitur quinque modis, sive sua 
tantum gratia aJiquis tibi mandet, sive sua et tua, 
sive aliena tantum, siye sua et aliena, siye tua et 
aJiena. at si tua tantum gratia tibi mandatum sit, 
supervacuum est mandatum et ob id^ nuUa ex eo 

1 obligatio nec mandati inter vos actio nascitur. Man- 
dantis ^ntum gratia intervenit mandatum, veluti si 
quis tibi mandet, ut negotia eius gereres, vel ut fun- 

2 dum ei emeres, vel ut pro eo sponderes. Tua et 
mandastis, veluti si mandet til^0at pecuniam sub 

iisuris crederes ei, qui in rem 0sim mutuaretur, aut 
si volente te agere cum eo ex fideiussoria causa man- 
det tibi, ut cum reo agas periculo mandantis, vel ut 
ipsius periculo stipuleris ab eo, quem tibi deleget in 

3 id quod tibi debuerat. Aliena autem^* causa inter- 
venit mandatum, veluti si tibi mandet, ut Titii ne> 
gotia gereres, vel ut Titio fundum emeres, vel ut pro 

4 Titio sponderes. Sua et aliena, veluti si de com- 
munibus suis et Titii negotiis gerendis tibi mandet, 
vel ut sibi et Titio fundum emeres, vel ut pro eo et 

5 Titio sponderes. Tua et aUena, veluti si tibi 
mandet, ut Titio sub usuris crederes. quodsi ut ^ sine 
ttsuris crederes ®, aliena tantum gratia intercedit man- 

6 datum. Tua gratia intervenit mandatum, veluti 
si tibi mandet, ut pecunias tuas potius in emptiones 
praediorum colloces, quam feneres, vel ex diverso 
ut*<* feneres potius, quam in emptiones praediorum 
colloces. cuius generis mandatum magis consilium 
est quam mandatum et ob id non est obligatorium, 
quia nemo ex consilio mandati" obligatur, etiamsi 
non expediat ei cui dabitur, cum liberum cuique 
sit apud se explorare, an expediat consilium. itaque 
si otiosam pecuniam domi te habentem hortatus 
fuerit aliquis, ut rem aliquam emeres vel eam cre- 
das, juamvis non expediet tibi eam emisse vel 
credidisse, non tamen tibi mandati tenetur. et adeo 
haec ita sunt, ut quaesitum sit, an mandati teneatur 
quimandavit tibi, ut Titio pecuniam fenerares: sed 
optinuit Sabini sententia obligatorium esse in hoc 
casu mandatum, quia non aliter Titio credidisses, 
T quam si tibi mandatum esset. Illud quoque man- 
datum non est obligatorium, quod contra bonos mo- 
res est, veluti si Titius de furto aut»^ damno fa- 
ciendo aut de iniuria facienda tibi mandet. Ucet 
enim poenam istius facti nomine praestiteris, non 
tamen uHam hiabes adversus Titium actionem. 



8 Is qui exsequitur mandatum non debet exce* 
dere fines mandati. ut ecce si quis usque ad centum 
aureos mandaverit tibi, ut fundum emeres vel ut pro 
Titio sponderes , neque pluris emere debes neque in 
amphorem pecuniam fideiubere, ahoquin non habebis 
cum eo mandati actionem: adeo quidem, ut Sabino 
et Cassio placuerit, etiam si usque ad centum aureos 
cum eo agere vehs, inutiliter te acturum: diversae 
scholae auctores recte te** usque ad centum aureos 
acturum existimant: quae sententia sane benignior 
est. quod si minoris emeris, habebis scilicet cum eo 
actionem, quoniam qui mandat, ut sibi centum au- 
reorum fundus emeretur, is utique mandasse intelle- 
gitur, ut minoris si posset emeretur. 

9 ** ^Recte quoque mandatum contractum, si, dum 
*adhuc integra res sit, revocatum fuerit, evanescit. 

10 Item si adhuc integro mandato mors alterutrius " 
•^interveniat, id est vel eius qui mandaverit, vel eius ** 
^qui mandatum susceperit, solvitur mandatum. sed 
'utilitatis causa receptum est , si ^*^ mortuo eo , qui 
'tibi mandaverit, tu ignorans eum decessisse exsecu- 
'tus fueras mandatum, posse te agere mandati actione : 
'ahoquin iusta et probabilis ignorantia damnum tibi 
'aferat. et huic simile est, quod placuit, si debi- 
'tores manumisso dispensatore Titii per ignorantiam 
'liberto solverint , liberari eos : cum alioquin stricta 
luris ratione non possent hberari, quia alii solvis- 

11 'sent, quam cui solvere deberent.' Mandatum 
non suscipere liberum est: susceptum autem con- 
summandum aut quam primum renuntiandum est, ut 
aut per semet ipsum aut per ahum eandem rem man- 
dator exsequatur. nam nisi ita renuntiatur, ut in^ 
tegra causa mandatori reservetur eandem rem ex«« 
plicandi, nihilo minus mandati actio locum habet, 
nisi si ^^ iusta causa intercessit aut non renuntiandi 
aut intempestive renuntiandi. 

12 Mandatum et in diem differri et sub condi- 

13 cione fieri potest. In summa sciendum est man- 
datum, nisi gratuitum sit, in aham formam negotii 
cadere: nam mercede constituta incii;it locatio et 
conductio esse et ut generahter dixerimus: quibus 
casibus sine mercede suscepto officio mandati aut 
depositi contrahitur n^otium, his casibus interveniente 
mercede locatio et conductio contrahi intellegitur. 
et ideo si fulloni polienda curandave vestimenta de- 
deris *® aut sarcinatori sarcienda nulla mercede con- 
stituta neque promissa, mandati competit actio. 

XXVII 

DE OBLIGATIONIBUS aiTASI EX CONTRACTU. 

Post genera contractuum enumerata dispiciamus 
etiam de his obHgationibus , quae non proprie qui- 
dem ex contractu nasci intelleguntur, sed tamen, 
quia non ex maleficio substantiam capiunt, quasi ex 
1 contractu nasci videntur. Igitur cum quis ab- 
sentis negotia gesserit, ultro citroque inter eos nascun- 
tur acliones, quae appellantur n^gotiorum gestorum: 
sed domino quidem rei gestae adversus eum qui ges- 
sit directa compet^actio, negotiorum autem gestori 
contraria. quas ex nullo contractu proprie nasci 
manifestum est: quippe ita nascuntur istae actiones, 
si sine mandato quisque alienis negotiis gerendis se 
optulerit: ex qua causa ii quorum negotia gesta fue- 
nnt etiam ignorantes obligantur. idque utihtatis causa 
receptum est, ne absentium, qui subita festinatione 
coacti nuUi demandata negotiorum suorum admini- 
stratione peregre profecti essent, desererentur nego- 
tia: quae sane nemo curaturus esset, si de eo quod 
quis impeudisset nullam habiturus esset actiouem. 



(1) § 9>?n. ear Gaii l 2 rer. cott. {Dig. 17, 2, 72) (2) so- 

emm] Ti0, socio B, om. Dig. (%) sic B^T, adscivit i3«, 
aaqnirit Dig. U) sic Dio., hoc est sibi imputare debet 

adduntlibri 

(5) Cf. Gai. 3, 155..162 Dig. 17, 1 Cod. 4, 35 (6) pr. . . 
ffj^rn. tx Gaii l 2 rer. cott. {Dig, 17, l, 2) (7) ob id] 

^ ^^y ideo B {V) tantum Dig^ B (8) ut] Dig. 0, 
Xust. 



om. lihri (9) sic Dig. BC^, crediderls TC^ (to) ut] 
B Dig. 0, ut pecunias tuas 2^(7 (il) mandati] libri 

cam 0, om. Dig. (i2) autj BC, aut de T (l3) tej et B^ 
•♦ Ti te post aureos collocat G (14) Gai. 3, 159. 160 

(15) sieT^ altexiua BC^f alterius utrlus P, alterutrius ali- 
cuius Gai. (16) illius T (17) sij BV, ut si T^CGai. 
(18) sij B, ita T (i9) dederisj B, quis dederit TC 

6 



mST. ni, 27—29 



42 



J>ER Q. MRS. NOBIS OBL. AJDQ. 



Bicttt atttem is qui utOiter gesserit n^otia habet obli- 
gatum dominuni negotioram, ita et contra iste quo- 
que tenetur, ut administrationis rationem reddat. quo 
casu ad exactissimam quisque diligentiam^ compeili- 
tur reddere rationem: nec sufiicit talem diligentiam 
adhibere, qualem suis rebus adhibere soleret, si modo 
alius diligendor commodius administraturus esset ne« 

2 gotia. ^Tutores quoque, qui tutelae iudicio te- 
nentur, non proprie ex contractu obligati intellegun- 
tur (nullam enim n^otium inter tutorem et pupmum 
contrahitur) : sed quia sane non ex maleficio tenen- 
tur, quasi ex contractu teneri videntur. et hoc autem 
casu mutuae sunt actiones: non tantum enim pupil- 
ius cum tutore habet tutelae actionem, sed et^ ex 
contrario tutor cum puj^Ulo habet contrariam tutelae, 
si yel impenderit ahquid in rem pupiUi yel pro eo 
fuerit obhgatus aut rem suam creditori eius obliga- 

3 verit. Item si inter aUquos communis sit res sine 
societate, veluti quod pariter eis I^ata donatave esset, 
et alter eorum alteri ideo teneatur commum divi- 
dundo iudicio, quod solus fructus ex ea re perce^e- 
rit, aut quod socius eius'* in eam rem necessanas 
impensas fecerit: non intell^tur proprie ex con- 
tractu obligatus esse, quippe nihil inter se contraxe- 
runt: sedquianon ex malencio tenetur, quasi ex con- 

4 tractu teneri videtur. Idem iuris est de eo, qui 
coheredi suo familiae erciscundae iudicio ex his cau- 

5 sis obhgatus est. Heres quoque legatorum no- 
mine non proprie ex contractu obIigatu& inteUegitur 
(neque enim cum herede neque cum defuncto ullum 
negotium legatarius gessisse proprie dici potest^): et 
tamen^ quia ex mSeficio non est obligatus heres, 

6 quasi ex contractu debere intellegitur. Item is, 
cui quis per errorem non debitum solvit, quasi ex 
contractu debere videtur. adeo enim non intellegitur 
proprie ex contractu obligatus, ut, si certiorem ra- 
tionem sequamur, magis ut supra diximus ex distractu, 
quam ex contractu possit dici obligatus esse: nam 
qui solvendi animo pecuniam dat, in hoc dare vide- 
tur, ut distrahat potius nogotium quam contrahat. 
sed tamen proinde is qui accepit obli^atur, ac si 
mutttum illi daretur, et ideo condictione tenetiu:. 

7 Ex quibusdam tamen causis repeti non potest, 
quod per errorem non debitum solutum sit. sic^ 
namque definiverunt veteres: ex quibus causis in- 
fitiando lis crescit, ex his causis non debitum solu- 
tum repeti non posse, veluti ex lege Aquilia, item 
ex logato. quod veteres quidem in his legatis locum 
habere voluerunt, quae certa constituta per damna- 
tionem cuicumque fuerant legata: nostraautem con- 
stitutio ^ cum unam naturam omnibus legatis et fidei- 
commissis indulsit, huiusmodi augmentum m omnibus 
legatis et fideicommissis extendivoluit: sed non omni- 
bus legatariis ^ praebuit , sed tantummodo in his le- 
gatis et fideicommissis , quae sacrosanctis ecclesiis 
ceterisque venerabilibus locis, quae religionis vel pie- 
tatis intuitu honorificantur, derehcta sunt, quae si 
indebita solvantur, non repetuntur. 

xxvin** 

PER QUAS PERSONAS NOBIS OBLIGATIO 

ADQUIRITUR. 

^^'Expositis generibus obligationum, quae ex con- 
'tractu vel quasi ex contractu nascuntur, admonendi 
'sumus adquiri vobis non solum per vosmet ipsos, 
'sed etiam per eas quoque personas , quae in vestra 



'potestate sunt,' vduti per servos vestroE et filiosi^: 
ut tamen, quod per servos quidem*' vobis adquiri- 
tur, totum vestrum fiat, quod autem per Hberos, quos 
in potestate habetis, ex obligatione fuerit adquisitum, 
hoc dividatur secundum imaginem rerum proprietatis 
et usus fructus, quam^^ nostra discrevit constitutio ^': 
ut , quod ab actione commodum ^® p^veniat , huius 
usum fructum quidem habeat pater, proprietas au- 
tem fiho servetur, scilicet patre actionem movente 
secundum noveilae nostrae constitutionis divisionem. 

1 " Item per liberos homines et alienos servos, quos 
'bona fide possidetis, adquiritur vobis, sed tantum ex 
'duabus causis, id est si quid ex operis suis vel ex 

2 're vestra adquirant. Per eum quoque servum, 
1n quo usum fructum vei usum habetis, similiter ex 

3 'duabus istis causis vobis adquiritur. Gommunem 
'servum pro dominica parte dominis adquirere cer- 
'tum est, excepto eo, quod imi nominatim stipulando 
'aut per traditionem accipiendo iUi soli adquirit, veluti 
'cum ita stipuletur: Titio domino meo dare spon- 
'^des?" sed si unius domini iussu servus fuerit sti- 

Sulatus, Mcet antea dubitabatur, tamen post nostram 
ecisionem^^ res expedita est, ut iUi tantum adqui- 
rat, qui hoc ei facere iussit, ut supra dictum est.^^ 

xxvnii" 

QUIBUS MODIS OBLIGATIO TOLLITUR. 

Tolhtur autem omnis obUgatio solutione eius quod 
debetur, vel si quis consentiente creditore ahud pro 
alio solverit. nec tamen interest, quis solvat, utrum 
ipse qui debet an alius pro eo: liberatur enim et^^ 
aUo solvente, sive sciente debitore sive ignorante vel 
invito solutio fiat. item si reus solverit, etiam ii qui 
pro eo intervenerunt Uberantur. idem ex contrario 
contittgit, si fideiussor solverit: non enim solus ipse 

1 liberatur, sed etiam reus. **Item per accept&a- 
'tionem tollitur obligatio. est autem acceptUatio ima- 
'ginaria solutio. quod enim ex verborum obhgatione 
'Titio debetur, id si veht Titius remittere, poterit sic 
'fieri, ut patiatur haec verba debitorem dicere: ^quod 
''ego tibi promisi habesne acceptum?' et Titius re- 
'spondeat ^habeo'': ^^sed et Graece potest acceptum 
fieri, dummodo sic fiat, ut Latinis verbis solet: ^^exeis 
Xa$(ov SrivaQia roaa; exct^ XaficSv, ^*'quo genere Ut 
^diximus tantum eae obhgationes solvuntnr, quae ex 
Verbis consistunt, non etiam ceterae: consentaneum 
'enim visnm est verbis factam obligationem posse 
'aliis verbis dissolvi: sed^^ id, quod ex aHa causa 
'debetttr, potest itt stipttlationem deduci et per ac- 
^ceptilationem dissolvi.^ sicut autem qubd debetur pro 
parte recte solvitur, ita in partem debiti acceptilatio 

2 fieri potest. Est prodita stipulatio, quae vulgo 
Aquiliana appellatnr, per qttam stipttlationem con- 
tiagit, ttt omnium rerum obligatio in stipulatttm de- 
ducatur et ea per acceptilationem tollatur. stipulatio 
enim Aquiliatta novat omnes obhgationes et a Gallo 
Aqniho ita composita est: ^^'quidqttid te mihi ex 
'qttacttmque causa dare facere oportet oportebitprae- 
'sens in diemve ^^ quarumqtte rerum mihi tecum actio 
^quaeque abs te petitio vel adversus te persecutio est 
*erit quodque*^ tu meum habes tenes possides possi- 
^deresve^^ dolov-e malo fecisti, quo minus possideas: 
^quattti quaeque earum rerttm res erit, tantam pe- 
^cuniam dari stipulatus est Aultts Agerius, spopondit 
'Kumerius Ne^dius.' item e diverso Numerius Ne- 
gidius interrogavit Aulttm Agerium: *quidquid tibi 



(1) de (?) exactissima q. diligentia T (2) § 2 ex Gmt 
l. 3 rer. coU. (Dig. 44, 7, 5, l) (3) et] Dig.0y om. libri 

(4) eius] solus J^, eius solus BT^ (5) sic T{ubitamen 
incerta dici potest) Ef legatarium pr. gess. d. posseJ? (6) ct 
tamen] sed T (7) sic] T, om. B (8) Cod. 1, 3, 45, 7 ? 

(9) legatariis] C*^, legatiis C», 1. hoc JB, hoc 1. T 

(10) Cf. Gai. 3, 163..167 God. 4, 27 (11) Gal 3, 163 

(12) fllios] C0, filios vestros BT^7 (13) quidem) TO", 

om. BC^ (14) quam] J50, quae T, quem C*, inc C« 

(15) Cod. 6, 61, 6 (16) commodum] B&, quoquo modo TC 



(17) Gai. 3, 164. 165. 167 (18) Cod, 4, 27, 2 (18') 3, 17, 3 
(19) (y. 6rai.3,168..181 Dty.46,2..4 Corf. 8, 41. 43 (42. 44) 
(20) et]TC0yOm.B (21) Gai. 3, 169 (22) sed.. .Aa^oJ*' 
ex Dig. 46, 4, 8, 4 ( Ulp. L 48 ad Sab.) (23) id est : ba- 

besne acceptos tot denarios? habeo (24) Gai. 3, 170 

(25) sed] Gai.0, sed et Ubri (26) cf. Dig. 46, 4, 18, 1 

(27) diemve] T^Dig.0, diem vel sub condicionem BT^^ dies- 
▼e (vel sub eondicione add. C*) oportebit oporteretve C 

(28) sic libri cum 0, qnodye Dig. (29) possideresve] stc 
lihri cufn 0, recte om. Dxg. 



DE OBL. Q. £X DBL. NASC. 



43 



msT. in, 29— iin, i 



^odierno die per Aqailianain stipulationem spopondi, 
♦id omne habesne acceptom?' respondit Aulus Age- 
3 rius: *habeo* acceptumque tuli.' *' Traeterea nova- 
'tione tollitur obligatio. veluti si id, quod tu Seio 
'debeas, a Titio dari stipulatus sit. nam interYentu 
'jiOTae personae nova nascitur obligatio et prima tol- 
litur translata in posteriorem, adeo ut interdum, licet 
'posterior stipulatio inutilis sit, tamen prima nova- 
'tionis iure tollatur^. veluti si id, juod Titio tu debe- 
bas, a pupiUo sine tutoris auctoritate stipulatus fue- 
yit, quo casu res amittitur; nam et prior debitor 
liberatur et posterior obligatio nulla est. non idem 
laris est, si a servo quis stipulatus fuerit: nam tunc 
*prior proinde obligatus manet, ac si postea a nuUo** 
'^tipulatus fuisset. sed si eadem persona sit, a qua 
'postea stipuleris, ita demum novatio fit, si quid in 
'posteriore stipulatione novi sit, forte si condicio aut 
'dies aut £deiussor adiciatur aut detrabatur. quod 
'autem diximus, si condicio adiciatur, novationem 
'fieri, sic intellegi oportet, ut ita dicamus factam 
'novationem, si condicio extiterit: alioquin si defece- 
Za 'rit, durat prior obligatio.' Sed cum hoc quidem 



inter veteres constabat tunc fieri novationem, cum 
novandi animo in secundam obligationem itum fue- 
rat: per hoc autem dubium erat, quando novandi 
animo videretur^ hoc fieri et quasdam de hoc prae- 
sumptiones alii in aliis casibus introducebant: ideo 
nostra processit constitutio^ quae apertissime defini- 
vit tunc solum fieri novationem, quotiens hoc ipsum 
inter contrahentes expressum fuerit, quod propter 
novationem prioris obUgationis convenerunt, alioquin 
manere et pristinam obligationem et secundam ei ac- 
cedere, ut maneat ex utraque causa obligatio secun- 
dum nostrae constitutionis definitiones, quas licet ex 
4 ipsius lectione apertius cognoscere. Hoc amplius 
eae obligationes , quae consensu contrahuntur , con- 
traria volnntate dissolvuntur. nam si Titius et Seius 
inter se consenserunt, ut fundum Tusculanum emptum 
Seius haberet centum aureorum, deinde re nondum 
secnta, id est neque pretio soluto neque fundo tra- 
dito, placuerit inter eos, ut discederetur ab emptione 
et venditione, invicem Uberantur. idem est et in con- 
ductione et locatione et omnibus contractibus , qui 
ex consensu descendunt, sicut iam dictum est. 



LIBER OUARTUS. 



DE OBLIGATIONIBUS QUAE EX DELICTO 

NASCUNTUR«. 

Cum expositum sit superiore libro de obligationi- 
bus ex contractu et quasi ex contractu , sequitur ut 
de obligationibus ex maleficio dispiciamus. "^ sed illae 
quidem, ut suo loco tradidimus, in quattuor genera 
dividuntur: hae vero unius generis sunt, nam omnes 
ex re nascuntur, id est ex ipso maleficio, veluii ex 
furto aut rapina aut damno aut iniuria. 

1 * Furtum est contrectatio rei fraudulosa vel ipsius 
rei vel etiam usus eius possessionisve, quod lege na- 

2 turali prohibitum est admittere. ^Furtum autem 
vel a furvo id est nigro dictum est, quod clam et 
obscure fit et plerumque nocte: vel a fraude: vel a 
ferendo, id est auferendo : vel a Graeco sermone, qui 
fclfgas appeUant fures. immo etiam Graed n7t6 rov 

3 tps^sir*^ fc5oas dixerunt. " 'Furtorum autem ge- 
'nera duo sunt, manifestum et nec manifestnm. nam 
'conceptum et oblatum species potius actionis sunt 
'furto cohaerentes quam genera furtorum, sicut in- 
'ferius apparebit.' *^manifestus fur est, quem Graeci 
CTT* avtof(SQ€p appellant: nec solum is qui in ipso 
furto deprehenditur, sed etiam is qui eo loco depre- 
henditur, quo fit, veluti qui in domo^^ furtum fedt 
et nondum egressus ianuam deprehensus fuerit, et 

?[ui in oUveto olivarum aut in vmeto uvarum furtum 
ecit, quamdiu in eo oUveto aut in vineto fur depre- 
hensus sit: immo ulterius furtum manifestum exten- 
dendum est, quamdiu eam rem fur tenens visus vel 
deprehensus fuerit sive in publico sive in privato vel 
a domino vel ab aUo^ antequam eo perveniret, quo 
perferre ac deponere rem destinasset. sed si pertulit 
quo destinavit, tametsi deprehendatur cum re fur- 
tiva, non est manifestns fur. ^* 'nec manifestum fur- 



^tum quid sit, ex his quae diximus intellegitur: nam 
'quod manifestum non est, id scilicet nec manifestum 

4 'est. Gonceptum furtum dicitur, cum apud ali- 
'^uem testibus praesentibus furtiva res quaesita et 
Inventa sit: nam in eum** propria actio constituta 
^est, quamvis fur non sit, quae appeUatur concepti. 
'oblatum furtum dicitur, cum res furtiva ab aUquo 
'tibi oblata sit eaque apud te concepta sit, utique si 
'ea mente tibi data fuerit, ut apud te potius quam 
'apud eum qui dederit conciperetur : nam tibi, apud 
'quem concepta sit, propria adversus eum qui optu- 
lit, quamvis fur non sit, constituta est actio, quae 
'appellatur oblati. est etiam prohibiti furti actio ad- 
Verstts eum, qui furtum quaerere testibus praesenti- 
*bus volentem prohibuerit.' praeterea poena consti- 
tuitur edicto praetoris per actionem furti non exhi- 
biti adversus eum, qui furtivam rem apud se quaesi- 
tam et inventam non exhibuit. sed hae actiones, id 
est concepti et oblati et furti prohibiti nec non furti 
non exMbiti, in desuetudinem abierunt. cum enim 
requisitio rei furtivae hodie secundum veterem obser- 
vationem non fit: merito ex consequentia etiam prae- 
fatae actiones ab usu communi recesserunt, cum 
manifestissimum est, quod'^ omnes, qui scientes rem 
furtivam susceperint et celaverint, furti nec mani- 

5 festi obnoxii sunt. *^Poena manifesti furti qua- 
drupU est tam ex servi persona quam ex liberi, nec 
manifesti dupU. 

6 '^Turtum autem fit non solnm, cum quis inter- 
^cipiendi causa rem alienam amovet, sed generaUter 
'cum (^uis aUenam rem invito domino contractat. ita- 
'que sive creditor pignore sive is apud quem res de- 
'posita est ea re utatur sive is qui rem utendam 
'accepit in aUum usum eam transferat, ouam cuius 
^gratia ei data est, furtum committit. veluti si quis 
'ai^entum utendum acceperit quasi amicos ad cenam 
'invitaturus et id peregre secum tnlerit, aut si quis 



(!) acceptum ins. dett: ^x^ Xaficav ij xal Xijf>&9v amfi" 
r$yxafi7jv {quasi esset habeo acceptum aceeptuinye tuU) 
(i') Gai. 3, 176. 177. 179 (2) sic Gai.y toUitur BTi 

(2*) a nuUo] Gai., nuUuB Hhri (%) ridetur B, videatur T^, 
inc. T^ (4) Cod. 8, 41 (42). 8 

(5) Cf. Gai. 3, 182..208 £>iff. 47, 2 Cod. 6, 2 (6) sic A0, 
et de furto add. B utr. l (7) pr.fin. ex Gaii 1 8 rer. coit. 



{Dty.44,7,4)? (8) §lex/)?>.«l7,2,l,3(Pau?./.89arf<frf.) 
(9) § 2 ear Dig. 47, 2, 1 pr. {Paul. l. 39 ad ed.) (lO) id est: 
a ferendo (ll) Gai, 3, 183 ; simiHa Dig, 47, 2, 2 (Gai. 1 13 
ad ed,) (i2) manif. ... appellant ex Dig. 47, 2, 3 pr. (Ulp, 
l, 41 adSah.) (13) in domo] dett., domo A, domi j5(7, 
inc. 7* (14) Gai. 3, 185..188 (15) eo TC^ (l«) quin 
libri (17) $ 5 similis Gaio 3, 189. 190 (l8) Gai. 3, 195..19B 

6* 



INST. im, 1 



44 



DE OBli. Q. EX DEL. NASC 



'equum gestandi causa commodatum sibi lougius ali- 
'quo duxerit, quod veteres scripserunt de eo, qui in 

7 'aciem equum perduxisset^ Placuit tamen eos, 
'qui rebus commodatis aliter uterentur, quam uten- 
'das acceperinty ita furtum conunittere, si se intelle- 
'gant id invito domino facere eumque si inteUexisset 
'non permissurum, ac si permissurum credant, extra 
'crimen videri: optima sane distinctione, quia furtum 

8 'sine affectu mrandi non committitur. Sed et^ si 
'credat aliquis inyito domino se rem commodatam 
'sibi^ contrectare, domino autem volente id fiat, dici- 
'tur furtum non fieri. unde Ulud quaesitum est^ cum 
'Titius servum Maevii soliicitaverit, ut quasdam res 
'domino subriperet et ad eum perferret, et servus id 
'ad Maevium pertulerit, Maevius, dum vult Titium in 
Ipso delicto deprehendere, pennisit servo quasdam 
'res ad eum penerre, utrum furti an servi corrupti 
ludicio teneatur Titius, an neutro?' et cum noois 
super hac dubitatione suggestum est et antiquorum 
prudentium super hoc altercationes perspeximus, qui- 
busdam neque furti neque servi corrupti actionem 
praestantibus, quifousdam furti tantununodb : nos huius- 
modi calliditati obviam euntes per nostram decisio- 
nem« sanximus non solum furti actionem, sed etiam 
servi corrupti coutra eum dari: licet enim is servus 
deterior a sollicitatore minime factus est et ideo non 
concurrant regulae, quae servi corrupti actionem 
introducerent, tamen consilium corruptoris ad perni- 
ciem probitatis servi introductum est, ut sit ei poe- 
nalis actio imposita, tamquam re ipsa fuisset servus 
corruptus, ne ex huiusmodi impunitate et in alium 
servum, qui possit corrumpi, tale facinus a quibus- 

9 dam perpetretur. ^lnterdum etiam liberorum 
'hominum furtum fit, veluti si qms liberorum nostro- 
'rum, qui in potestate nostra sit^ subreptus fuerit. 

10 ^AIi(juando autem etiam suae rei quis<^ue furtum 
'committit, veluti si debitor rem quam creditori pigno- 
Vis causa dedit subtraxerit 

11 Interdum furti tenetur, qui ipse furtum non 
'fecerit: qualis est, cuius ope et consiHo furtum factum 
'est. in quo numero est, qui tibi nummos excussit, 
'ut alius eos raperet, aut obstitit tibi, ut alius rem 
'tuam exciperet, vel oves aut boves tuas fugaverit, 
'ut ahus eas exciperet: et hoc veteres scripserunt de 
'eo , qui panno rubro fugavit armentum. sed si quid 
'eorum per lasciviam et non data opera, ut furtum 
'admitteretur , factum est, in factum actio dari de- 
'beat.' at ubi ope Maevii Titius furtum fecerit, ambo 
furti tenentur. ope consilio eius quo^ue furtum ad- 
mitti videtur, qui scalas forte fenestns supponit aut 
ipsas fenestras vel ostium effringit , ut alius furtum 
faceret, quive ferramenta ad efifringendum aut scaJas 
ut fenestris supponerentur commodaverit, sciens cuius 
(12) gral^a commodaverit. certe qui nuUam operam 
ad furtum faciendum adhibuit, sed tantum consiHum 
dedit atque hortatus est ad furtum faciendum, nou 

12 (13) tenetur furti. Hi, qui in parentinm vel do- 
minorum potestate sunt, si rem eis subripiant, fur- 
tum quidem illis faciunt et res in furtivam causam 
cadit nec ob id ab uUo usucapi potest, antequam in 
domini potestatem revertatur, sed furti actio non 
nascitur, quia nec ex alia ulla causa potest inter eos 
(14) actio nasci: si vero ope consiho alterius fur- 
tum factum fuerit, auia utique furtum committitur, 
convenienter ille furti tenetur, quia verum est ope 
consiho eius furtum factum esse. 

13 (15) ''Turti autem actio ei competit, cuius in- 
'terest rem salvam esse, hcet dominus non sit: ita- 
'que nec dommo ahter competit, quam si eius inter- 

14 (16) 'sit rem non perire. Unde constat credito- 
'rem de pignore subrepto furti agere posse,' etiamsi 
idoneum debitorem habeat, quia expedit ei pignori 
potius incumbere quam in personam agere: ^deo 



^quidem ut, quamvis ipse debitor eam rem subri- 
'puerit, nihilo minus creditori competit actio furti. 

15 (17) Item si fuUo polienda curandave aut sarci- 
'nator sarcienda vestimenta mercede certa acceperit 
^eaque furto amiserit, ipse furti habet actionem, non 
'dominns,^ quia domini nihil interest eam rem non 
'perire, cum iudicio locati a fullone aut sarcinatore 
Vem suam persequi potest.' sed et bonae fidei em- 
ptori subrepta re quam emerit, quamvis dominus non 
sit, omnimodo competit furti actio, ^uemadmodum et 
creditori. fulloni vero et sarcinaton non aUter furti 
competere placuit, quam si solvendo sint, hoc est si 
domino rei aestimationem solvere possint: ^'nam si 
'solvendo non sunt, tunc quia ab eis suum dominus 
'consequi non possit, ijgsi domino furti actio compe- 
'tit, quia hoc casu ipsius interest rem salvam esse.' 
idem est et si in parte solvendo sint fullo aut sarcinator. 

16 (18) ^'Quae de fullone et sarcinatore (Uximus, 
'eadem et ad eum cui commodata res est transferenda 
Veteres existimabant: nam ut iJle fullo mercedem 
'accipiendo custodiam praestat, ita is quoque, qui 
'commodum utendi percipit, similiter necesse habet 
'custodiam praestare.^ sed nostra providentia etiam *^ 
hoc in decisionibus nostris emendavit, ^'ut in domini 
sit voluntate, sive commodati actionem adversus eum 
qui rem commodatam accepit movere desiderat, sive 
furti adversuB eum qui rem subripuit, et alterutra 
earum electa dominum non posse ex paenitentia ad 
alteram venire actionem. sed si q^uidem furem ele- 
gerit, illum qui rem utendam accepit penitus liberari. 
sin autem commodator veniat adversus eum qui rem 
utendam accepit, ipsi quidem nullo modo competere 
poBse adversus furem furti actionem, eum autem, qui 
pro re commodata convenitur, posse adversus furem 
iurti habere actionem, ita tamen, si dominus sciens 
rem esse subreptam adversus eum cui res commo- 
data fuit pervemt: sin autem nescius et dubitans rem 
non esse apud eum commodati actionem instituit, 
postea autem re comperta voluit remittere quidem 
commodati actionem, ad furti autem pervenire, tunc 
Ucentia ei concedatur et adversus furem venire nullo 
obstaculo ei opponendo, quoniam incertus constitutus 
movit adversus eum qui rem utendam accepit com- 
modati actionem (nisi domino ab eo satisfactum est: 
tunc etenim omnimodo furem a domino quidem furti 
actione liberari, suppositum autem esse ei, qui pro re 
sibi commodata domino satisfecit), cum manifestissi- 
mum est, etiam si ab initio dominus actionem instituit 
commodati ignarus rem esse subreptam, postea autem 
hoc ei cognito adversus furem transivit, omnimode 
hberari eum qui rem commodatam a<^cepit, quem- 
cum<][ue causae exitum dominus adversus furem ha- 
buent: eadem definitione o^tinente, sive in partem 
sive in solidum solvendo sit is qui rem commodatam 

17 (19) accepit. ^^Sed is, apud quem res deposita 
'est, custodiam non praestat, sed tantum in eo ob- 
'noxius est, si ^uid ipse dolo malo fecerit: qua de 
'causa si res ei subrepta fuerit, quia restituendae 
'eius ^^ nomine depositi non tenetur nec ob id eius 
'interest rem salvam esse, furti agere non potest, sed 

18 (20) turti actio domino comj^etit. In summa 
'sciendum est quaesitum esse, an unpubes rem alie- 
'nam amovendo furtum faciat. et placet, quia fur- 
'tum ex affectu consistit, ita demum obligari eo cri- 
^mine impuberem, si proximus pubertati sit et ob id 

19 (21) 'intellegat se delinquere." Furti actio sive 
dupli sive quadrupli tantum ad poenae persecutionem 
pertinet: nam ipsius rei persecutionem extrinsecus 
nabet dominus, quam aut vindicando aut condicendo 
potest auferre. sed vindicatio quidem adversus pos- 
sessorem est, sive fur ipse possidet sive alius qui- 
Hbet: condictio autem aaversus ipsum furem here- 
demve eius, licet non possideat, competit. 



(l) sic AB^C^Galy produxisset TO, perduxerit B^ (%) et] 
AT^C® Galy om, BT^ (3) commodatam Bibi om, Gai 
(4) Cod^ 6, 2, 20 (5) Gau 3, 199. 200. 202 (6) sit] 

AB, 8t O», sunt T^C^ Gau, inc. V (i) Gal 3, 203..206 



(8) (?ot.3,205 (9) (?ai.3,206 

(11) f 16^n, ex Cod. 6, 2, 22, 1. 2 
(13) eius] AGai; eius rei BE 



(10) etiam om, T 
(12) Gaf.3,207.20$ 



w 



VI BONORUM RAPTORl^ 



n 



45 



INST. IIII, 2. 3 



VI» BONORUM RAPTORUM. 

^^Qui res atienas rapit, tenetur quidem etiam furti 
'(quis enim magis alienam rem invito domino con- 
*trectat, quam qui vi rapit? ideoque recte dictum est 
'eum improbum furem esse): s^ tamen propriam 
'actionem eius delicti nomine praetor introduxit, quae 
'appeUatur yi bonorum raptorum et est intra annum 
'quadrupli, post annum simpli. ^uae actio utilis est, 
'etiamsi quis unam rem licet mimmam rapuerit/ qua- 
druplum autem non totum poena est et extra poe- 
nam rei persecutio, sicut in actione furti manifesti 
diximus: sed in quadruplo inest et rei persecutio, ut 
poena tripU sit, siye comprehendatur raptor in ipso 
delicto sive non. ridiculum est enim levioris esse 
condicionis eum qui vi rapit, quam qui clam amovet. 

1 Qttia tamen ita competit haec actio, si dolo malo 
quisque rapuerit: qui aU<]^uo errore inductus suam 
rem esse et imprudens iuns eo animo rapuit, quasi 
domino Uceat rem suam etiam per vim auferre pos- 
sessoribtts, absolvi debet. cui scilicet conyeniens est 
nec furti teneri eum, qui eodem hoc animo rapuit. 
sed ne, dum taUa excogitentur, inveniatttr via, per 
quam raptores impune suam exerceant avaritiam: 
meUus divaUbus constitutionibus pro hac parte pro- 
Bpectum est, ut nemini Uceat vi rapere rem mobilem 
vel se moventem, Ucet suam eandem rem existimet: 
sed si quis^ contra statuta fecerit, rei quidem suae 
dominio cadere, sin autem aUena sit, post restitutio> 
nem^ etiam aestimationem eiusdem rei praestare. quod 
non solum in mobiUbus rebus, qttae rapi possunt, 
constitutiones optinere censuerttnt, sed etiam m in- 
vasionibus, quae circa res soli fiunt, ut ex hac causa 

2 pmni rapiua homines afostineant. ^ln hac actione 
non utique exspectatur rem in bonis actoris esse: 
nam sive in bonis sit sive non sit, si tamen ex boms 
sit, locum haec actio habebit. quare sive commodata 
sive locata sive etiam pignerata sive deposita sit apud 
Titium sic, ut intersit eius eam non auferri, vduti 
si in re deposita culpam quoque promisit, sive bona 
fide possideat, sive usum fructum in ea quis habeat 
vel quod aUud ius, ut intersit eius non rapi: dicen- 
dum est competere ei hanc actionem, ut non domi- 
nium accipiat, sed illud solum, quod ex bonis eius 
qui rapinam passus est, id est quod ex substantia 
eius ablatum esse proponatur. et generaUter dicen- 
dttm est, ex quibus causis furti actio competit in re 
clam facta, ex isdem cauds omnes habere hanc 
actionem. 

DE LEGE AaUILIA. 

"'Damni iniuriae actio constituitnr per legem Aqui- 
'Uam. cuius primo capite cautum est, ut si quis ho- 
'minem alienum aUenamve ^aadrupedem qttae pecu- 
'dttm ttttmero sit inittria occiderit, quanti ea res in 
^eo anno plurimi fuit, tantum domino dare damne- 

1 'tur.' Quod autem non praecise de quadrupede, 
sed de ea tantnm quae pecudum numero est cavetur, 
eo pertinet, ut negue de feris bestiis neque de cani- 
bus cautum esse mteUegamus, sed de his tantom, 
quae proprie pasci dicuntur, q^uales sunt equi muli 
asini boves oves caprae. de suibus quoque idem pla- 
cuit: nam et sues pecorum appeUatione contbientur, 
quia et hi gr^tim pascuntur: sic deuique et Ho- 
merus in Odyssea* ait, sicut AeUus Marcianus in 
suis institutionibus *® refert: 

Stjbk %6v ye avsaoi yta^ftspov ai 8e vifiavrai 
TtaQ Ko^axos Teez^, ini te «Q^vri ^Qe&ovatji^^, 

2 Iniuria . aoAem occidere inteUegitur, qui nullo 
iure occidit. itaque qui latronem occidit, non tene- 



tur, utique si aUter periculum effugere non potest 

3 Ac ne is quidem hac l^e tenetur, qui casu oc- 
cidit, si modo culpa eius nuUa invenitttr: nam aUo- 
quin non minus ex dolo quam ex culpa quistjtte hac 

4 lege tenetur. Itaque si quis, dum iacuhs ludit 
vel exercitatur, transeuntem servum tuum traiecerit, 
distinguitur. nam si id a miUte quidem ^^ in campo 
eoque, ubi soUtum est exercitari, admissum est, nuUa 
culpa eius inteUegitur: si aJius tale i^uid admisit, 
culpae reus est. idem iuris est de mihte, si is in 
aUo loco, quam qui exercitandis militibus destinatus 

5 est, id admisit. Item si putator ex arbore de- 
iecto ramo servum tuum transeuntem occiderit, si 
prope viam pubUcam aut vicinalem id factum est 
neque praeclamavit, ut casus evitari possit, cul- 
pae reus est: si praeclamavit neque iUe curavit ca- 
vere, extra culpam est putator. aeque extra cul- 
pam esse inteUeffitur, si seorsum a via forte vel in 
medio fundo caedebat, licet non praeclamavit, quia 

6 eo loco nulU extraneo ius fuerat versandi. Frae- 
terea si medicus, qui servum tuum secuit, dereli- 
querit curationem atque ob id mortuus fuerit servus, 

7 culpae reus est. Imperitia quoque culpae ad- 
numeratur, veluti si medicus ideo servum tuum oc- 
ciderit, quod eum male secuerit aut perperam ei 

8 medicamentum dederit. Impetu quoque mularum, 
quas muUo propter imperitiam retinere non potuerit, 
si servus tuus oppressus fuerit, culpae reus est mu- 
Uo. sed et si propter infirmitatem retinere eas non 
potuerit, cum alius firmior retinere potuisset, aeque 
culpae teuetur. eadem placuerunt de eo quoque, qui, 
cttm equo veheretur, impetum eius aut propter in- 
firmitatem aut propter imperitiam suam retinere non 

9 potuerit. ms autem verbis Iep3 ^quanti id^' in 
'eo anno plurimi fuerit* iUa sententia exprimitur, ut 
si quis hominem tuum, qui hodie claudus aut luscus 
aut mancus erit, occiderit, qui in eo anno integ<^r 
aut pretiosus fuerit, non tanti teneatur, quanti is 
hodie erit, sed quanti in eo anno plurimi fuerit. qua 
ratione creditum est poenalem esse huitts legis actio- 
nem, quia non solum tanti quisqne obUgatur, quan- 
tum damni dederit, sed aUquando longe pluris: ideo- 
que constat in heredem eam actionem non transire, 
quae transitura fuisset, si ultra damnum nttmquam 

10 Us aestimaretur. lUud non ex verbis legis, sed 
ex interpretatione placuit non solum perempti cor- 
porisaestimationemhabendam esse secundum ea quae 
diximus, sed eo amplitts c[aidqttid praeterea perempto 
eo corpore damni^^ vobis adlatum fuerit, veluti si 
servum tuum heredem ab aUquo institutum ante quis 
occiderit, guam is iussu tuo adiret: nam hereditatis 
^uoque amissae rationem esse habendam constat. 
item si ex pari mularum unam vel ex qua(higa equo- 
rum unum occiderit, vel ex comoedis unus servus 
fuerit occistts: non solum occisi fit aestimatio, sed 
eo ampUus id quoque computatar, quanto depretiati 

1 1 sunt qui supersunt. Liberum est autem ei, cuius 
servus fuerit occisus , et privato iudicio legis Aqui- 
liae damnum persequi et capitaUs criminis eum reum 
facere. 

12 Oaput secundum legis AquiUae in usu non est. 

13 1^'Capitetertiodeommceterodamnocavetar. Ita- 
'que si quis servum vel eam ^uadrupedem quae pe- 
'cttdum numero est vulnerayent, sive eam quadra- 
'pedem quae pecudum numero nou est, veluti canem 
'aut feram bestiam, vulneraverit aut occiderit, hoc 
'capite actio constituitur. in ceteris quoque omnibus 
'ammaUbus, item in omnibus rebus qoae anima ca- 
'rent damnam iniuria datum hac parte vindicatar. si 
"quid enim astum aut ruptum aut fractum fiierit, 
^actio ex hoc canite constituitur: quamquam poterit 
Wa rupti appeliatio in omnes istas causas sofncere : 



(1) Cf.Dig.41,B Corf.9,33 (2) vil-4, deviJSttfr./. 
(3) Gai. 3, 209 (4) quis] A PT, quid i?, quidem E (5) 
Testitutionem] A, xest eius BW (6) § 2 e:r Dig. 47, 8, 
2) 22. 23 ( Ulp. L 56 ad ed.) 

(7) (y. Gat. 3, 210..219 /)£^. 9, 2 Corf.3,35 (S) Gai 



3,210 (9) OdAZfmsq, (10) 2)i>. 32,65,4 (U) id 
e»t: invenies eum apud sues sedentem. hae vero pascuntur 
ad Coracis cliTum et spud fontera Arethusam (12) qui* 
dem] dett.y qui lihH (13) id] AO, om. B WE (14) damni] 
W, d. quid ABCy d. quod E (15) Gau 3, 217 



msT. IIII, 3. 4 



46 



D£ IKinBUS 



'ruptum enim intellegitur, quoquo* modo corruptum 
'est. unde non solum usta aut fracta, sed etiam scissa 
'et collisa et effusa et quoquo modo perempta atque 
'deteriova facta hoc verbo continentur": denique re> 
sponsum est, si quis in alienum yinum aut oleum id 
immiserit, quo naturalis bonitas vini vel olei cor> 

14 rumperetur, ex bac parte legis eum teneri. Illud 
palam est, sicut ex primo capite ita demum quisque 
teuetur, si dolo aut culpa eius homo aut quadrupes 
occisus occisave fuerit, ita ex hoc capite ex dolo aut 
culpa de cetero damno quemque teneri. ^'hoc tamen 
'capite non quanti in eo anno, sed quanti in diebus 
'triginta proximis res fuerit, obhgatur is qui damnum 

15 *dederit. Ac ne plurimi quidem verbum adicitur. 
'sed Sabino recte placuit perinde habendam aesti- 
'mationem, ac si etiam hac parte plurimi verbum ad- 
lectum fuisset: nam plebem Eomanam, quae Aquilio 
'tribuno rogante hanc legem tulit, contentam fuisse, 
^quod prima parte eo verbo usa est. 

16 'Ceterum placuit ita demum ex hac lege actio- 
'nem esse, si quis praecipue corpore suo damnum 
'dederit. ideoque in eum, q[ui aho modo damnum 
'dederit, utiles actiones dan solent: veluti si quis 
'homlDem alienum aut pecus ita incluserit, ut fame 
'necaretur, aut iumentum tam vehementer egerit, ut 
'rumperetur, aut pecus in tantum exagitaverit , ut 
'praecipitaretur ^, aut si quis alieno servo persuaserit, 
'ut in arborem ascenderet vel in puteum descenderet, 
'et is ascendendo vel descendendo aut mortuus fuerit 
'aut aliqua parte corporis laesus erit\ utilis in eum 
actio datur. ^sed si quis alienum servum de ponte 
*aut ripa in fiumen deiecerit et is suffocatus merit, 
'eo quod proiecerit corpore suo damnum dedisse non 
Wficiliter intelle;^ poterif ideoque ipsa lege Aquilia 
tenetur. sed si non corpore damnum fueiit datum 
neque corpus laesum fuerit, sed alio modo damnum 
alicui contigit, cum non sufficit neque directa neque 
utilis Aquilia, placuit eum c|[ui obnoxius fuerit in 
factum actione teneri: veluti si quis misericordia 
ductus alienum servum compeditum solverit, ut fu- 
geret. 

IIII* 

DE INIURIIS. 

'^Generaliter iniuria dicitur omne quod non iure 
fit: specialiter alias contumeha, quae a contemnendo 
dicta est, quam Graeci v^^tv appellant, alias culpa, 

2uam Graeci aSUrifAa dicunt, sicut in l^ge Aquilia 
amnum iniuria accipitur, alias iniquitas et iniustilia, 
quam Graeci aBMiav vocant. cum enim praetor vel 
iudex non iure contra quem pronuntiat, iniuriam ac- 

1 cepisse dicitur. ^lniuria autem committitur non 
'soluju, cum quis pugno puta aut fustibus caesus vel 
'etiam verberatus erit, sed etiam si cui convicium 
^factum fuerit, sive cuius bona quasi debitoris^ pos- 
^sessa fuerint ab eo , ^ui intellegebat nihil eum sibi 
'debere, vel si quis ad mfamiam alicuius libellum aut 
'carmen scripserit composuerit ediderit dolove malo 
'fecerit, quo quid eorum fieret, sive quis matrem fa- 
^miUas aut praetextatum praetextatamve adsectatus 
'fuerit, sivecuius pudicitia attemptata esse dicetur: et 
'denique aliis pluribus modis admitti iniuriam mani- 

2 'festum est. Patitur autem quis iniuriam non so- 
lum per semet ipsum, sed etiam per liberos suos 
'quos in potestate habet: item per uxorem suam, id 
'enim magis praevaluit. itaque si filiae alicuius, quae 
Titio nupta est, iniuriam feceris, non solum nliae 
'nomine tecum iniuriarum agi potest, sed etiam pa- 
'tris quoque et mariti nomine/ contra autem, si viro 
iniuria facta sit, uxor iniuriarum sijgere non potest: 
defendi enim uxores a viris, non viros ab uxoribus 



aequum est. sed et socer nurus nomine, cuius vir in 

3 potestate est, iniuriarum agere potest. "'Servis 
^autem ipsis quidem nuUa iniuria fieri intell^tur, 
'sed domino per eos fieri videtur: non tamen isdem 
'modis, quibus etiam per liberos et uxores, sed itai 
'cum quid atrocius commissum fuerit et * q^uod aperte 
'ad contumeliam domini respicit. veluti si quis alie- 
'num servum verberaverit, et in hunc casum actio 
'proponitur : at si quis servo convicium fecerit vel 
'pugno eum percusserit, nulla in eum actio domino 

4 'competit.' Si communi servo iniuria facta sit, 
aequum est non pro ea parte, qua dominus ^uisque 
est, aestimationem iniunae fieri, sed ex donunorum 

5 persona, quia ipsis fit iniuria. Quodsi usus fructns 
m servo Titii est, proprietas Maevii est, magis Maevio 

6 iniuria fieri inteUeg^tur. Sed si hbero, qui tibi 
bona fide servit, iniuria facta sit, nulla tibi actio 
dabitur, sed suo nomine is experiri poterit: nisi in 
contumeMam tuam pulsatus sit, tunc enim competit 
et tibi iniuriarum actio. idem ei^o est et in servo 
alieno bona fide tibi serviente, ut totiens admittatur 
iniuriarum actio, quotiens in tuam contumeliam in- 
iuria ei facta sit. 

7 *^Toena autem iniuriarum ex lege duodecim 
'tabularum propter membrum quidem ruptum talio 
^erat: propter os" vero fractum nummanae poenae 
'erant constitutae quasi in magna veterum pauper^ 
'tate. sed postea praetores permittebant ipsis qui 
'iniuriam passi sunt eam aestimare, ut iudex vel tanti 
'condemnet, quanti iniuri^im passus aestimaverit, vel 
'minoris , prout ei visum fuerit." sed poena quidem 
iniuriae, quae ex lege diiodecim tabularum introducta 
est, in desuetudinem abiit: quam autem praetores 
introdttxerunt, quae etiam honoraria appellatur, in 
iudidis frequentatur. nam secundum gradum digni- 
tatis vitaeque honest^tem crescit aut minuitur aesti- 
matio iniuriae : qui gradus condemnationis et in ser- 
vili persona non immerito servatur, ut aliud in servo 
actore, aliud in medii^actus homine, aMud in viMs- 

8 simo vel compeditoXconstituatur. Sed et lex Cor- 
neUa de iniuriis loquitii^ et iniuriarum actionem in< 
troduxit. quae competit iDb eam rem, quod se pul- 
satum quis verberatumve domumve suam vi introitum 
esse dicat. domum autem accipimus, sive in propria 
domo quis habitat sive in conducta vel gratis sive 

9 hospitio receptus sit. ^^'Atrox iniuria aestimatur 
Vel ex facto, veluti si quis ab aliquo vulneratus fue- 
^rit vel fustibus caesus: vel ex loco, veluti si cui in 
^theatro vel in foro vei in eonspectu praetoris iniuria 
'facta sit: vel ex persona, yeluti si magistratus in^ 
luriam passus fuerit, vel si senatori ab humUi in- 
luria facta sit,' aut parenti patronoque fiat a Mberis 
vel Ubertis : aMter enun senatbris et parentis patroni- 
que, aUter extranei et humJlis personae Iniuna aesti- 
matur. nonnumquam et locus vulneris atrocem in- 
iuriam facit, veluti si in oculo quis percussus sit^*. 
^'^parvi autem refert, utrum patri ramilias an filio 
famiMas talis iniuria facta sit: nam et haec atrox 

10 aestimabitur. In summa sciendum est de omni 
iniuria eum qui passus est posse vel criminaUter 
s^ere vel civiMter. et si quidem civiMter agatur, aesti- 
matione facta secundum quod dictum est poena im- 
ponitur. siu autem criminaMter, officio iudicis extra- 
ordinaria poena reo irrogatur: hoc videMcet obser- 
vando, quod Zenoniana conslitutio ^^ introduxit , ut 
viri illustres qui^ue supra eos sunt et per procura- 
tores possint actionem iniuriarum criminaMter vel 
persequi vel suscipere secundum eius tenorem, qui 

11 ex ipsa manifestius apparet. **^Non solum autem 
is iniuriarum tenetur qui fecit iniuriam , hoc est qui 
percussit: verum IMe quoque continebitur» qui dolo 



(1) quoquol B*0*, quodquo ^*MP, quo JB", quod quoquo 
A^C^ (2) Gai. 3, 218. 219 (3) aut peous in...praecip.l 
BCWe,om,AGal 

(4) Cf. Gai 3,220..225 Dig. 47, 10 Cod. 9, 36 (5) >r. 
simile Coll l Mos. 2, 5 {Paul l. sinff. et tit de iniuriis) (6) 
Gai. 3, 220. 221 (7) debitoris] Gai., deb. quL nihil de- 



beret libri (8) Gai. 3, 222 (9) et] A^BEB, om. 

A^9A9Gau (10) Gai. 3, 223. 224 (U) os] EGal, 

ossum^BC (12) 6rat. 3,225 (13) «tc4^,perGaB9it 
BC (14) $ 9jin.similis Dig. 47, 10, 9, 2 {Ulp. l 67 ad ed») 
U5) Cod. 9, 35, n ' (16) § 11. 12 ex Dig. 47, lo, « pr. § I 
(Ulp.lhladed) 



PB OBli. Q- Q« S^ ^^^* ITASC. 



47 



msT. nn, 4—6 



feeit yel qai curaTit, ut cui mala pogno percutere- 
2 tur. Haec actio dissimulatione aboletur : et ideo, 
gi qais iuiunam dereliquerit , hoc est statim passus 
iid animnm suum non revocavent, postca ex paeni- 
t^tia remissam iniuriam non poterit rccolere. 



DE OBLIGATIONIBUS QUAE QUASI EX DELICTO 

NASCUNTUR. 

«Si iudex Jitem suam fecerit, non proprie ex male- 
ficio obligatus videtur. sed quia ne^ue ex contractu 
obligattts est et utique jj^eccasse aliquid inteUegitur, 
licet per imprudentiam: ideo videtur quasi ex male- 
ficio teneri, et in <jaantam de ea re aequum religioni 

1 iudicantis videbitur, poenam sustinebit. Item is, 
ex cuius cenaculo -vel proprio ipsius vel conducto 
vel iu quo gratis habitabat deiectum effusumve ali- 
quid est, ita ut alicui noceretur, quasi ex maleficio 
obligatus intellegitur: ideo autem non proprie ex 
maleiicio obligatus intellegitur , quia plerumque ob 
alterius culpam tenetur aut servi aut liben. cui 
iBimiiis est is, qui ea parte, qua vulgo iter fieri 
solet, id positum aut suspensum babet, quod potest, 
si ceddent, alicui nocere: quo casu poena decem 
aureorum constituta est. de eo vero quod deiectum 
efiusumve est dupli quanti damnum datum sit con- 
stituta est actio. ob hominem vero liberom occisum 
quinquaginta aureorum poena constituitur: si vero 
vivet nocitumc[ue ei^ esse dicetur, quantum ob eam 
rem aequum iudici videtur, actio datur: iudex enim 
computare debet mercedes medicis * praestitas cetera- 
que impendia, quae in curatione facta sunt, prae- 
terea operarum, quibus caruit aut cariturus est ob 

2 id quod inutius factus est. ^Si filius familias 
seorsum a patre habitaverit et quid ex cenaculo 
eius deiectum effusumve sit, sive quid positum sus- 
pensumve habuerit, cuius casus periculosus est: lu- 
nano placuit in patrem nuUam esse actionem, sed 
cum ipso filio agendum. quod et in fQio familias 

3 iudice observandum est, qui Utem suam fecerit. Item 
exercitor navis aut cauponae aut stabuli de dolo^ 
aut furto, quod in nave aut in caupona aut in sta- 
bulo factum erit, quasi ex maleiicio teneri videtur, 
si modo ipsius nullum est maleficium, sed alicuius 
eorum, quorum opera navem aut cauponam aut sta- 
bolum exerceret: cum enim neque ex contractu sit 
adversus eum constituta haec actio et aliquatenus 
culpae reus est, quod opera malorum hominum utere- 
tur, ideo quasi ex maleficio teneri videtur. in his 
autem casibus in factum actio competit, quae heredi 
quidem datur, adversus heredem autem non competit. 

DE ACTIONIBUS. 

Superest, ut de actionibus loquamur. ^actio autem 
luhil aliud est, quam ius persequendi iudicio quod 
sibi debetur. 

1 ^ Ommum actionum, quibus inter aliquos apud 
iudices arbitrosve de quaque re* quaeritur, summa 
divisio in duo genera deducitur: aut enim in rem 
sunt aut in personam. namque agit unusquisque aut 
cum eo, qui ei obUgatus est vel ex contractu vel ex 
maleficio, quo casu proditae actiones in personam 
sunt, per quas intendit adversarium ei*" dare aut*® 
dare facere oportere et aliis quibusdam modis: aut 
cum eo a^t, qui nullo iure ei ofoligatus est, movet 
tamen alicui de aliqua re controversiam. quo casu 
proditae actiones in rem sunt. veluti si rem corpo- 
'alem possideat quis, quam Titius suam esse affirmet, 



et possesBor dominum se esse dicat: nam si Titius 

2 suam esse intendat, in rem actio est. Aeque si 
agat ius sibi esse fundo forte vel aedibus utendi 
fruendi vel per fundum vicini eundi agendi vel ex 
fundo vicini aquam ducendi , in rem actio est. eius- 
dem generis est actio de iure praediorum urbano- 
rum, veluti si agat lus siM esse altius aedes suas 
tollendi prospiciendive vel proiciendi aliquid vel im- 
mittendi in vicini aedes. contra quoque de usu fructu 
et de servitutibus praediorum rusticorum, item prae- 
diorum urbanorum invicem quoque proditae sunt 
actiones , ut quis intendat ius non esse adversario 
utendi fruendi, eundi agendi a^uamve ducendi, item 
altius toUendi prospiciienai proiciendi immittendi: istae 
quoque actiones in rem sunt, sed negativae. quod 
genus actionis in controversiis rerum corporalium 
proditum non est: nam in his is*^ agit qui non pos- 
sidet: ei vero qui possidet non est actio prodita, per 
quam neget rem actoris esse. sane uno casu qui 
possidet nihilo minus actoris partes optinet , sicut in 
latioribus digestorum libris opportunius apparebit. 

3 Sed istae ^uidem actiones, quarum mentionem 
habuimus, et si quae sunt similes, ex legitimis et ci- 
viUbus causis descendunt. aJiae autem sunt, quas 
praetor ex sua iurisdictione comparatas habet tam 
in rem quam in personam, quas et ipsas necessarium 
est exempUs ostend^re. ecce plerumque ita permittit 
in rem agere, ut vel actor diceret se quasi usu ce- 
pisse, quod usu non ceperit, vel ex diverso posses- 
sor ^^ diceret adversarium suum usu non cepisse quod 

4 U6U ceperit. Namque si cui ex iusta causa rea 
aUqua tradita fuerit, veluti ex causa emptionis aut 
donationis aut dotis aut le^atonun, necdum eius rei 
dominus effectus est, si ems rei casu possessionem 
amiserit, nuUam habet directam in rem actionem ad 
eam rem persequendam : quippe ita proditae sunt 
iure civili actiones, ut quis dominium suum vindicet. 
sed quia sane durum erat eo casu deficere actionem, 
inventa est a praetore actio, in qua dicit is, qui pos- 
sessionem amisit, eam rem se nsn cepisse et ita vin- 
dicat suam esse. quae actio PubUciana appellatur, 
quoniam primum a PubUcio praetore in edicto pro- 

5 posita est. Bursus ex diverso si quis, cum rei 
publicae causa abesset vel in hostium potestate esset, 
rem eius qui in civitate esset usu ceperit, pernritti- 
tur domino, si possessor rei pubficae causa abesse 
desierit, tunc intra annum rescissa usucapione eam 
petere, id est ita petere, ut dicat possessorem usu 
non cepisse et ob id suam esse rem. quod genus 
actionis et aUis quibusdam *' simiU aequitate motus 
praetor accommodat, sicut ex latiore d^estorum seu 

6 pandectarum volumine inteUegere licet. Item si 
quis in fraudem creditorum rem suam alicui tradi- 
derit, bonis eius a creditoribus ex sententia praesidis 
possessis permittitur ipsis creditoribus rescissa tra- 
ditione eam rem petere, id est dicere eam rem tradi- 
tam non esse et ob id in bonis debitoris mansisse. 

7 Item Serviana et quasi Serviana, quae etiam hy- 
pothecaria vocatur, ex ipsius praetons iurisdictione 
substantiam capit. Serviana autem experitur quis de 
rebus coloni, quae pignoris iure pro mercedibus fundi 
ei tenentur: quasi Serviana autem qua ** creditofes 
pignora hypothecasve persequuntur. inter pignus au- 
tem et hjpothecam quantum ad actionem hypothe- 
cariam nilm interest: nam de qua re inter creditorem 
et debitorem convenerit, ut sit pro debito obligata, 
utraque hac appeUatione continetur. sed in aliis dif- 
ferentia est: nam pignoris appeUatione eam proprie 
contineri dicinius, (fx^e simul etiam traditnr credi- 
tori, maxime si mobifis sit: at eam, quae sine tradi- 
tione nuda conventione tenetur, proprie hypothecae 
S appeUatione contineri dicimus. In personam quo- 



(1) C/, Dig. 9, S ; 4, 9 ; 47, 5 (2) pr. § 1 f«. ex Gaii l 

^rer, cott, {Dig. 44, 7, 5, 4. 5 ; 50, 13, 6) (3) eil E, om. 

^C (4) medicis om. B (5) § 2. 3 «a? Gaio l L {Dig. 
^^» 7i 5, 6. 6) (6) dolol Uhri cum 0, damno Dig, 

(7) C/. Gau 4, 1..74 (8) pr.^n. similis Dtg. 44, 7, 51 



(Oels. 1 3 dig.) (9) qaaque re] (7, qua B^ quacamque 

re P (9") ei) scr. sibi (10) dare aut] iSC, om. E& 

(11) is OM. B WE^l (12) poaaessor del {Bachovius) coll 
@ (13) qulbusdam et aliis lihri (14) qua deL 



msT. mi, 6 



48 



DE 



quc actiones ex sua iurisdictione propositas habet 
praetor. veluti de pecunia constituta, cui similis vide- 
batur reccpticia: sed ex nostra constitutione *, cum 
et , si quid plenius habebat , hoc in pecuniam con- 
stitutam transfusum est, ea quasi supervacua iussa 
est cum sua auctoritate a nostris legibus recedere. 
item praetor proposuit de peculio servorum filiorum- 
que familias et^ ex qua quaeritur, an actor iura- 

9 verit, et alias complures. De pccunia autem consti- 
tuta cum omnibus agitur, quicumque vel pro se vel 
pro alio soiuturos se constituerint, nulla scilicet sti- 
pulatione interposita. nam alioquin si stipulanti pro- 

10 miserint, iure civili tenentur. Actiones^ autem 
de peculio ideo adversus patrem dominumve com- 
paravit praetor, quia licet ex contractu filiorum ser- 
vorumve ipso iure non teneantur, aequum tamen esset 
peculio tenus, quod veluti patrimonium est fUiorum 

11 fOiarumque, item servorum,condemnarieos. Item 
si quis postulante adversario iuraverit deben sibi 
pecuniam quam peteret, neque ei solvatur, iustissime 
accommodat ei talem actionem, per quam non iUnd 
quaeritur, an ei pecunia debeatur, sed an iuraverit. 

12 Foenales quoque actiones bene"* multas ex sua 
iurisdictione introduxit: veluti adversus eum qui quid 
ex albo ehis corrupisset: et in eum qui patronum 
vel parentem in ius vocasset, cum id non impetras- 
set: item adversus eum, qui vi exemerit eum qui in ius 
vocaretur, cuiusve dolo alius exemerit: et alias in- 

13 numerabiles. Praeiudiciales actiones in rem esse 
videntur, quales sunt, per quas quaeritur, an aliquis 
liber vel an libertus sit, vel de partu a^oscendo. 
ex quibus fere una illa legitimam causam nabet, ^ei 
quam quaeritur, an aliquis Hber sit: ceterae ex ipsius 

14 praetoris iurisdictione substantiam capiunt. ''Sic 
Itaque discretis actionibus certum est non posse 
^actorem rem suam ita ab ahquo petere 'si paret eum 
'^dare oportere' : nec enim quod actoris est id ei dari 
'oportet, quia scilicet dari cuiquam id intellegitur, 
'quod ita datur, ut eius fiat, nec res quae iam acto- 
'ris est magis eius fieri potest. plane odio furum, 
'quo magis pluribus actionibus teneantur, efifectum 
'est, ut extra poenam dupli aut quadrupli rei reci- 
'piendae nomine fures etiam hac actione . teneantur 
'^si paret eos dare oportere*, quamvis sit adversus 
'eos etiam haec in rem actio, per quam rem suam 

15 'quis esse petit. Appellamus autem in rem qui- 
'dem actiones vindicationes : in personam vero actio- 
'nes, quibus dare facere oportere intenditur, con- 
'dictiones. condicere enim est denuntiare prisca Hn- 
'gua: nunc vero abusive dicimus condictionem actio- 
'nem in personam esse, qua actor intendit dari sibi 
'oportere: nulla enim hoc tempore eo nomine denun- 
tiatio fit.^ 

16 Sequens illa divisio est, quod quaedam actio- 
nes rei persequendae gratia comparatae sunt, quae- 
dam poenae pcrsequendae, quaedam mixtae sunt. 

17 Eei persequendae causa comparatae sunt omnes 
in rem actiones. earum vero actionum, quae in per- 
sonam sunt, hae quidem quae ex contractu nascun- 
tur fere omnes rei persequendae causa comparatae 
videntur: veluti quibus mutuam pecuniam vel in sti- 
pulatum deductam petit actor, item commodati, de- 
positi, mandati, pro socio, ex empto vendito, locato 
conducto. plane si depositi agetur eo nomine, (piod 
tumultus incendii ruinae naiSragii causa depositum 
sit, in duplum actionem praetor reddit, si modo cum 
ipso apud quem depositum sit aut cum herede eius 
ex dolo ipsius agitur: quo casu mixta est actio. 
IS Ex maleficiis vero proditae actiones aliae tan- 
tum poenae persequendae causa comparatae sunt, 
aliae tam poenae quam rei persequendae et ob id 
mixtae sunt. poenam tantum persequitur quis actione 
furti: sive enim manifesti agatur quadrupli sive nec 



manifesti dupli, de sola poena agitur: nam ipsam 
rem propria actione persequitur quis, id est suam 
esse petens, sive fur ipse eam rem possideat, sive 
alius guitibet : eo am>lius adversus furem etiam con- 

19 dictio est rei. Yi autem bonorum raptorum actio 
mixta est, quia in quadruplo ^ rei persecutio contine- 
tur, poena autem tripli est. sed et legis AquiHae 
actio de damno mixta est, non solum si adversus in- 
fitiantem in duplum agatur, sed interduni et si in 
simplum quisque agit. veluti si quis hominem clau- 
dum aut luscum occiderit, qui in eo anno integ^ et 
magni pretii fuerit; tanti'' enim damnatur, (][uanti is 
homo in eo anno plurimi^ fuerit, secundum lam tra- 
ditam divisionem. item mixta est actio contra eos, 
qui relicta sacrosanctis ecclesiis vel aliis venerabili- 
bus locis I^ati vd fideicommissi nomine dare distu- 
lerint usque adeo, ut etiam in iudicium vocarentur: 
tunc etenim et ipsam rem vel pecuniam quae relicta 
est dare compelluntur et aliud tantum pro poena, et 
ideo in duplum eius fit condemnatio. 

20 Quaedam actiones mixtam causam optinere vi^ 
dentur tam in rem quam in personam. qualis est 
familiae erciscundae actio, j[uae competit coheredibus 
de dividenda hereditate: item conmmni dividundo, 
quae inter eos redditur, inter ^uos aliquid commune^ 
est, ut id dividatur: item fimum regundorum, quae 
inter eos a^tur qui confines a^os habent. in qui- 
bus tribus ludiciis permittitttr mdici rem alicui ex 
htigatoribus ex bono et aequo adiudicare et, si unius 
pars praegravari yidebitur, eum invicem certa pecu* 
nia alteri condenmare. 

21 Omnes autem actiones vel in simplum con- 
ceptae sunt vel in duplum vel in triplum vel in qua^ 

22 druplum : ulterius autem nuUa actio extenditur. In 
simplum agitur Teluti ex stipulatione, ex mutui da^ 
tione, ex empto vendito, locato conducto, mandato 

23 et denique ex aliis compluribus causis. In du- 
plum agimus veluti furti nec manifesti, damni in- 
iuriae ex lege Aqtnlia, depositi ex quibusdam casi- 
bus : item servi coirupti, quae compeut in eum, cuius 
hortatu consiliove i^ervus afienus fugerit aut contu- 
max adversus dominum factus est aut luxuriose vi- 
vere coeperit aut denique quolibet modo deterioi 
factus sit (in qua actione etiam earum rerum, ^uas 
fugiendo servus abstulit, aestimatio deducitur): item 
ex legato, quod venerabilibus locis relictum est, se- 

24 cundum ea quae supra diximus*^'. Tripli vero, 
cum quidam maiorem verae aestimationis quantitatem 
in libello conventionis inseruit, ut ex hac causa via- 
tores, id est exsecutores litium, ampliorem simunam 
sportularum nomin« exeeerint : tunc enim quod ^® 
propter eorum causam damnum passus fuerit reus, 
id triplum ab actore consequetur, ut in hoc triplo et 
simplum, in quo damnum passus est, connumeretur. 
quod nostra constitutio^* induxit, quae in nostro co- 
dice fulget, ex qua *^ dubio procul est ex lege con- 

25 dicticiam ^^ emanare. Quadrupli veluti furti mani- 
festi, item de eo, quod metus causa factuni sit, deque 
ea pecunia, quae in hoc data sit, ut is cui datur 
calumniae causa negotium ahcui faceret vel non fa- 
ceret: item ex lege condicticia a nostra constitutione 
oritur, in quadruplum condemnationem imponens his 
exsecutoribus litium, qui contra nostrae constitutio- 

26 nis ^* normam a reis quicquam exegerint. Sed 
furti quidem nec manifesti actio et servi corrupti a 
ceteris, de quibus simul locuti sumus, eo differt, quod 
hae actiones omnimodo dupli sunt: at iHae, id est 
damni iniuriae ex lege Aquilia et interdum deposid, 
infitiatione dupHcantur, in confitentem autem in sim- 
plum dantur: sed iHa, quae de his competit, quae 
reHcta venerabilibus locis sunt, non solum infitiatione 
duplicatur*^ sed et si distulerit reHcti solutionem, 
usque quo iussu magistratuum nostrorum convenia- 



(l) Corf. 4, 18, 2 (2) etom,£WE (3) r^j^^Hepe- 
CTiIio aymytiv @ (4) bene] W\ pene By praetor bene 

VE W (5) Gal 4, 4. 5. 18 (6) quadruplum BE W 
(7) tantum lihri (8) plurimi] pl. et magni pretii Ubri 



(9) commune] £TF, ex quacumque causa comm. Bcum0 
(to) quod] id quod libri (lo') § 19 (ll) Cod. 3, 10, 5 
{n) ex qual B Wcum 0, quam PE (13) condicticia libri 
(14) Cod. 3, 2, 5 (15) sic P, duplicantur BE^ W 



ACnONIBUS 



49 



INST. im, 6 



tar, ia coniitentem vero et antequam iusstt magistra- 

27 tuum conTeniatur solventem simpli redditur. Item 
actio de eo, quod metus causa factum sit, a ceteris, 
de quibus simul locuti somus, eo differt, quod eius 
natura tacite continetur, ut, qui iudicis iussu ipsam 
rem actori restituat, absolvatur. quod in ceteris casi* 
bus non ita est, sed omnimodo quisque in quadru- 
plum condemnatur, quod est et in furti manif esti actione. 

28 Actionum autem quaedam bonae fidei sunt, 
quaedam stricti iuris. bonae fidei sunt hae: ex em- 
pto vendito, locato conducto, negotiorum gestorum, 
mandati, depositi, pro socio, tutelae, commodati, 
pigneraticia, lamiliae erciscundae, communi dividundo, 
praescriptis verbis, quae de aestimato proponitur, et 
ea, quae ex permutatione competit, et hereditatis pe- 
titio. quamvis enim usque adnuc incertum erat, sive 
inter bonae Mei iudicia connumeranda sit sive non, 
nostra tamen constitufio^aperte eam esse bonae Mei 

29 disnosuit Fuerat antea et rei uxoriae actio ex 
bonae ndei iudiciis: sed cum pleniorem esse ex sti- 
pnktu actionem invenientes omne ius, quod res uxo- 
ria ante habebat, cum multis divisionibus in ex sti- 
pulatu actionem, quae de dotibus exigendis proponi- 
tur, transtulimusi% merito rei uxoriae actione sublata 
ex stipulatu, quae pro ea introducta est, naturam 
bonae Mei iudicii tantum in exactione dotis meruit, 
ut bonae fidei sit. sed et tacitam ei dedimus hypo- 
thecam: praeferri autem aliis creditoribus in hypo- 
thecis tunc censuimus, cum ipsa mulier de dote sua 
experiatur, cuius solius ^rovidentia hoc induximus. 

30 In bonae fidei autem iudiciis libera potestas per- 
mitti videtur iudici ex bono et aequo aestimandi, 
q^uantum actori restitui debeat. in quo et iliud con- 
tmetur, ut, si quid invicem actorem praestare opor- 
teat, eo compensato in reliquum^ is cum quo actum 
est condemnari debeat. sed et in strictis iudiciis ex 
rescripto divi Marci opposita doli mali exceplione 
compensatio inducebatur. sed nostra constitutio ^ eas 
compensationes, quae iure aperto nituntur, latius 
introduxit, ut actiones ipso iure minuant sive in rem 
sive personales sive alias quascumque, excepta sola 
depositi actione, cui aliquid compensationis nomine 
»pponi satis impium esse credidimus, ne sub prae- 
textu compensationis depositarum rerum quis ex- 
dl actione d^raudetur. Praeterea quasdam actiones 
arbitrarias id est ex arbitrio iudicis pendentes appel- 
lamus, in quibus nisi arbitrio iudicis is cum quo agi- 
tur actori satisfaciat, veluti rem restituat vel exhibeat 
vel solvat vd ex noxali causa servum dedat, con- 
demnari debeat. sed istae actiones tam in rem quam 
Ln personam inveniuntur. in rem veluti Publiciana, 
Serviana de rebus coloni, quasi Serviajia, quae etiam 
hypothecaria vocatnr: in personam veluti quibus de 
eo agitur, quod aut metus causa aut dolo malo fac« 
tum est, item qua^ id, quod certo loco promissum 
est, petitur. ad exhibendum quoque actio ex arbitrio 
iudicis pendet. in his enim actionibus et ceteris si- 
mihbus ^ermittitur iadici ex bono et aequo secon- 
dum cuiusque rei de qua actum est naturam aesti- 
mare, quemadmodnm actori satisfieri oporteat. 

32 Gurare autem debet iudex, ut omnimodo, quan- 
tum possibiie ei sit, certae pecuniae vel rei senten- 
tiam ferat, etiam si de incerta quantitate apud eum 
actum est. 

33 Si quis agens in intentione sua plus complexus 
fuerit, quam ad eum pertinet, causa cadebat, id est 
rem amittebat, nec facile in integrum a jpraetore re- 
stituebatur, uisi minor erat vi^iti qumque annis. 
huic enim sicut in aliis causis causa cognita succur- 
rebatur^, si lapsus iuventute fuerat, ita et in hac 
causasuccurrisofitnm erat. sane si tam magna causa 
iusti erroris interveniebat, ut etiam constantissimus 
quisque labi posset, etiam maiori viginti quinque 



aunis succurrebatur : veluti si quis totum legatum 
petierit, post deinde prolati fuerint codicilli, quibus 
aut pars l^ti adempta sit aut quibusdam ams le- 

§ata data sint, quae efficiebant, ut plus petisse vi- 
eretur petitor quam dodrantem, atque ideo lege 
33a Falcidia legata minuebantur. PIus autem quat- 
tuor modis petitur: re, tempore, loco, causa. re: 
veluti si quis pro decem aureis qui d debebantur 
viginti petierit, aut si is, cuius ex parte res est, to- 
tam eam vel maiore ex parte suam esse intenderit. 
336 Tempore: velnti si quis ante diem vel ante con- 
dicionem petierit. qua ratione enim qui tardius sol- 
vit, quam solvere deberet, minus solvere intellegitur, 
eadem ratione qui praemature petit jplus petere vide- 
33c tur. Loco ^lus ^etitur, veluti cum quis id, 
quod certo loco sibi stipulatus est, alio loco petit 
sine commemoratione iUius loci, in quo sibi dari sti- 
pulatus fuerit: verbi gratia si is, qui ita stipulatus 
fuerit 'Ephesi dare spondes?', Romae pure intendat 
dari sibi oportere. ideo autem plus petere intellegi- 
tur, quia utiHtatem, quam habuit promissor, si Ephesi 
solveret, adimit ei pura intentione: propter quam 
causam alio loco petenti arbitraria actio proponitur, 
in ^ua scilicet ratio habetur utilitatis, quae promis- 
sori competitura fuisset, si illo loco solveret. q^uae 
utilitas plerumque in mercibus maxima invemtur, 
veluti vino oleo frumento, quae p^ singulas regiones 
diversa habent pretia: sed et pecuniae numeratae 
non in omnibus regionibus sub isdem usuris feneran- 
tur. si quis tamen Ephesi petat, id est eo loco pe- 
tat, quo ut sibi detur stipulatus est, pura actione 
recte a^t: idque etiam praetor monstrat, scilicet quia 
33(2 utilitas solvendi salva est promissori. Huic au- 
tem, qui loco plus petere intellegitur, proximns est 
is qui causa plus petit: ut ecce si quis ita a te sti- 
pulatus sit 'hominem Stichum aut decem aureos dare 
'spondes?', deinde alterutrum petat, veluti hominem 
tantum aut decem^ tantum. ideo autem plus petere 
inteilegitur , quia in eo genere stipulationis promis- 
soris est electio, utrum pecuniam an hominem sol- 
vere malit: qui igitur pecuniam tantum vel hominem 
tantum sibi dari oportere intendit, eripit electionem 
adversario et eo modo suam quidem meliorem con- 
dicionem facit, adversarii vero sui deteriorem. q[ua 
de causa talis in ea re prodita est actio, ut quis m- 
tendat hominem Stichum aut aureos decem sibi dari 
oportere, id est ut eodem modo peteret, quo' stipu- 
latus est. praeterea si quis generaliter hominem sti-^ 

Imlatus sit et specialiter Stichum petat, aut genera- 
iter vinum stipxilatus specialiter Campanum petat, 
aut generaliter purpuram stipulatus sit, deinde spe- 
cialiter Tyriam petat: plus petere intellegitur, (]^uia 
electionem adversario tollit, cui stipulationis lure 
libemm fuit aliud solvere, quam quod peteretur. quio 
etiam licet vilissimum sit quod quis petat, nihilo mi- 
nus ^Ius petere intellegitur , quia saepe accidit, u1 
promisson facilius sit illud solvere, quod maioris 
33e «pretii est. Sed haec quidem antea in usu fue- 
rant: postea autem lex Zenoniana et nostra^ rem 
coartavit. et si quidem tempore plus fuerit petitimi, 
quid statui oportet, Zenonis divae memoriae loquitui 
constitutio: sin autem quantitate vel alio modo plus 
fuerit petitum, omne, si quid forte damnum ex hac 
causa acciderit ei^ contra quem jlus petitum fuerit 
commissa tripli condemnatione , sicut supra diximus 

34 puniatur. Si minus in intentione complexus fue- 
rit actor, quam ad eum pertineret, veluti si, cum e 
decem deberentur, quinque sibi dari oportere inten- 
derit, aut cum totus fundus eius esset, partem dimi- 
diam suam esse petierit, sine periculo agit: in reli 
quum enim nihilo minus iudex adversarium in eoden 
iudicio condemnat^^ ex constitutione divae memo 

35 riae Zenonis. Si quis aliud pro alio intenderit 



,1) Cod. 3, Sl, 12, $ (!') Cod. 5, 13, t (2) reliquo BM 
(8) Cod, 4, 31, 14 (4) qua] B, cum £ W (5) succurre- 
bftt B (6) decemj J3, d. aureos EW (7) quo] JBPP, 
qao libi P, quod ubi E (S) Cod. 3, 10, 1. % (9) dam* 

Inst» 



num . . . ei] ^, damnum ut in sportulis . . . ei B WE^^ dam- 
num * . . ei in ftportttlis P: hcU ris ivrevd^ev £i7^/a ffvfifij 
t4> h^AyofUvi^f otop 0no(^ovX(ap TtXetopofp $6ats § 
(10) condemuat EW&i oi condemnat B 

7 



INST. mi, 6. 7 



m 



QUOB CUM EO QtJl m AL.POT, 



nihil eam pericMtari placet, sed m eodem iudieio 
cognita veiitate OTorem suiun corrigere ei permitti- 
mus, veluti si is, qm hominem Stichum petere de- 
beret, Erotem petient, aut si quis ex testamento sibi 
dari oportere iutenderit, quod ex stipulatu debetur. 

36 Sunt praeterea quaedam actiones , quibus non 
solidam quod debetor aobis perseqoimur, sed modo 
soHdum consequimur, modo minus. ut ecce si in pe- 
cuHum filii serviye agamus: nam si non minus in 
peculio sit, quam persequimur, in solidum pater do- 
minusve condemnatur: si Tero minus inyeniatur, ea- 
tenus condemnat iudest, quatenusinpeculiosit. quem- 
admodum autem pecuHum intellegi debeat, suo ordine 

37 proponemus. Item si de dote iudicio mulier agat, 
placet eatenus maritum condemnari debere, quatenus 
facere possit, id est quatenus facultates eius patiun- 
tur. itaque si dotis quantitati concurrant facultates 
eitts, insolidumdamnatur: si minus, in tantum quan- 
tum facere potest. propter retentionem quoque dotis 
repetitio minuitur: nam ob impensas in res dotales 
factas marito retentio^ concessa est, quia ipso iure 
necessariis sumptibus dos minuitur, sicut ex latiori- 
3S bus digestorum libris cognoscere liceat. Sed et 
si quis cum parente suo patronoye agat, item si 
socius cum socio iudicio societatis agat, non plus 
actor consequitur, quam adyersarius eius facere po- 
test. idem est, si quis ex donatione sua conyeniatur. 

39 Oompensationes quoque oppositae plerumque ef- 
ficiunt» ttt minus quisque consequatur, quam ei de- 
beatur: namque ex bono et aequo, '"habita ratione 
'eius, quod invicem actorem ex eadem causa prae- 
'stare oporteret, in reliquum eum cum quo actum est 

40 'condemnaret' % sicut iam dictum est ^*« £um quo* 
que, qui creditoribus suis bonis cessit, si postea ali- 
quid adquisierit, quod idoneum emolumentum habeat, 
ex Integro in id quod facere potest creditores cum 
eo experiuntur: inhumanum enim erat spoliatum for- 
tunis suis in solidum damnari. 

QUOD CUM EO QUI IN ALIENA POTESTATE ESt 
NEGOTIUM GESTUM BSSE DICITUR. 

^^Quia tamen superius mentionem habuimus de 
^actione, quae^ in peculium filiorum familias servo- 
'rumque agitur: opus est, ut de hac actione et de 
'ceteris, qnsie eorundem nomine in parentes domi- 
'ndsve dan solent, diM^entius admoneamus.' et quia, 
sive cum servis negotium gestnm sit sive cum his, 
qui in potestate parentis sunt, fere eadem iura ser- 
vantur, ne verbosa fiat disputatio, dirigamus sermo- 
nem in personam servi dominique, idem intellecturi 
de libens quoque et parentibus, quorum in potestate 
sunt. nam si quid in his proprie observetur, separa- 
tim ostendimus. » 

1 ^Si igitur iussu domini cum servo negotium 
gestum erit, in soMum praetor adversus dominum 
actionem poUicetur, scilicet quia qui ita contrahit 

2 fidem domini sequi videtur. Eadem ratione prae- 
tor duas ahas in solidum actiones pollicetur, qua- 
rum altera exercitoria, altera institoria appellatur. 
exercitoria tnnc locum habet, cum quis servum suum 
magistrum navis "^ praeposuerit et quid cum eo eius 
rd jgratia cui praepositus erit contractum fuerit. 
ideo autem exercitona vocatur, quia exercitor a{)pel- 
latur is, ad quem cottidianus navis quaestus pertinet. 
institoria tunc locum habet, cum quis tabernae forte 
aut cuilibet negotiationi servum praeposuerit et quid 
cum eo eius rd causa , cui praepositus erit , con- 
tractum fuerit. ideo autem institona appellatur, quia 
qui negotiationibus praeponuntur institores vocantur. 
2a Istas tamen duas actiones praetor reddit et si 
liberum quis hominem aut ahenum servum navi aut 



tabemae aut cuilibet n^ouatioui praeposuerit, sci- 
licet quia eadem aequitatis ratio etiam eo casu inter- 

3 veniebat. Introduxit et aliam actionem praetor, 
quae tributoria vocatur. namque si servus in pecu- 
Eari merce sciente domino negotietur et quid cum 
eo eius rei causa contractum erit, ita praetor ius 
dicit, ut, quidquid in his mercibus erit quodque inde 
receptum erit, id inter dominum, si quid ei debe« 
bitur, et ceteros creditores pro rata portione distri- 
buatur. et quia ipsi domino distributionem permittit, 
si quis ex creditoribus queratur, quasi minus ei tri- 
butum sit, quam oportuerit, hanc ei actionem ac- 

4 commodat, quae tributoria appellatur. Praeterea 
introducta est actio de peculio deque eo, quod in 
rem domini versum erit, ut, quamvis sine voluntate 
domini negotium gestum erit, tamen sLve quid in rem 
eius versum fuerit, id totum praestare debeat, sive 
quid non sit in rem eius versum, id eatenus praestare 
Aa debeat, quatenus peeulium patitur. In rem au- 
tem domini versum intellegitur, quidquid necessario 
in rem ehis imijenderit servus, veluti si mutuatus pe- 
cuniam creditoribus eius ® solverit aut aedificia ruen- 
tia fulserit aut familiae frumentum emerit vel etiam 
fundum aut quamlibet aham rem necessariam mer- 
46 catus erit. Itaque sl ex decem ut puta aureis, 
quos servus tuus a Titio mutuos accepit, creditori 
tuo quinque aureos solverit, reliquos vero ^uinque 
quolibet modo consumpserit, pro quinque quidem in 
solidum damnari debjes , pro ceteris vero quinque 
eateuus, quatenus in^peculio sit: ex quo scilicet ap- 
paret, si toti decein aurei in rem tuam versi fuerint, 
totos decem aureq^ Titium consequi posse. licet enim 
una est actio, qnji de pecnUo deque eo quod in rem 
domini versum i^it agitur, tamen duas habet con- 
demnationes. itai^ue iudex, apud quem de^ ea actdone 
agitur, ante dispicere solet, an in rem domini versum 
sit, nec aliter ad peculu aestimationem transit, quam 
si aut nihil in \rem domini versum intellegatur aut 
4c non totum. \Cum autem quaeritur, quantum in 
peculio sit, ante deducitur, quidquid servus domino 
quive in potestate\eius ^ sit debet, et quod superest, 
id solum peculium intellegitur. aliquando tamen id, 
quod ei debet servus, qui in potestate domini sit, 
non deducitur ex pecuHo, veluti si is in huius ipsius 
pecuKo sit. quod eo pertinet, ut, si quid*® vicario 
suo servus debeat, id ex peculio eius non deducatur. 

5 Geterum dubium non est, quin is ^uoque, qui 
iussu domini contraxerit cuique institona vel exer- 
citoria actio competit, de peculio deque eo, q^uod in 
rem domini versum est, agere possit: sed ent stul^ 
tissimus, si omissa actione, qua faciUime solidum ex 
contractu conse^ui possit, se ad difficultatem per« 
ducat probandi m rem domini versum esse, vel ha* 
bere servum pecuHum et tantum habere, ut solidum 
5a sibi solvi possit. Is quoque, cui tributoria actio 
competit, aeque de pecmio et in rem verso agere 
potest: sed sane huic modo tributoria expedit agere, 
modo de peculio et in rem verso. tributoria ideo ex* 
pedit agere, quia in ea domini condicio praecipua 
non est, id est quod domino debetur non deducitur, 
sed eiusdem iuris est dominus, cuius et ceteri credi* 
tores: at in actione de peculio Sknte d^ucitur quod 
domino debetur et in id quod rehquum est creditori 
dominus condemnatur. rursus de peculio ideo ex- 
pedit agere , quod in hac actione totius peculii ratio 
habetur, at in tributoria eius tantiim, quod negotia- 
tur, et potest quisj[ue tertia forte parte pecuHi aut 
quarta vel etiam minima negotiari, maiorem autem 

Eartem in praediis et mancipiis aut fenebri pecania 
abere. prout ei^o expedit, ita quisque vel hanc 
actionem vel illam ehgere debet: certe qui potest 
probare in rem domini versum esse, de in rem verso 

6 agere debet ^K Quae diximus de servo et domino^ 



(l) quasi retentio BJl W^ (l') Gai, 4, 61 (2) $ic BPE W, 
condemnare t*W condemnat dfe<<. (2*) § 30 
-'■■■ {^) Cf. Gai, 4, 69..74 Dig, 14. 15 Corf. 4,25. 2« (4) Gai, 
4 69 (5) qua{?ai. (6) % 1. ^ HmUes Gaio ^, n^ li 



(7) sic B et Gau 4, 71, navi WE (8) eiusj B, eam W^^E^ 
eius eam TF* (8') de deh {dett) (9) eiua om, B WE 
(tO) quisBIF (u) certe...debetl fTiEd.oni. j9 



DE NOXALIBUS ACTIONIBUS 



51 



INST. ITII, 7—11 



eadem intcllegimus et de filio et filia aut nepote ct 

7 nepte, patre ayove cuius in potestate sunt. IUud 
proprie servatur in eorum persona, quod senatus 
consultum Macedonianum proliibuit mutuas pecunias 
dari eis, qui in parentis erunt potestate: et ei qui 
crediderit denegatur actio tam adversus ipsum filium 
filiamve nepotem neptemve, sive adhuc in potestate 
suttt, sive morte parentis vel emancipatione suae po- 
testatis esse coeperint, quam adversus patrem avumve, 
sive habeat eos adhuc in potestate sive emancipa- 
verit. quae ideo senatus prospexit, quia saepe one- 
rati aere aHeno creditarum pecuniarum, quas m luxu- 
riam consumebant, vitae parentium insidiabantur. 

8 lUud in summa admonendi sumus id, quod iussu 
patris dominive contractum fuerit quodque in rem 
eius versum fuerit, directo quoque posse a patre 
dominove condici, tamquam si principaliter cum ipso 
negotium gestum esset ei quoque, qui vel exercito- 
ria vel institoria actione tenetur, directo posse con- 
dici j^lacet, quia huius quoque iussu contractum in- 
tellegitur. 

viir 

DE NOXALIBUS ACTIONIBUS. 

'*Ex maleficiis servorum, veluti si furtum fecerint 
'aut bona rapuerint aut damnum dederint aut iniu- 
'riam commiserint, noxales actiones proditae sunt, 
'quibus domino damnato permittitur aut litis aesti- 
Wtionem sufferre aut hominem^ noxae dedere.* 

1 Koxa autem est corpus quod nocuit, id est ser- 
vus : noxia ipsum maleficium, veluti furtum damnum 

2 rapina iniuria. Summa autem ratione permissum 
est noxae deditione defungi: '^^namque erat iniquum 
'nequitiam eorum ultra ipsorum corpora dominis dam- 

3 nosam esse." Dominus noxali iudicio servi sui 
nomine conventus servum actori noxae dcdendo libe- 
ratur. nec minus perpetuum eius dominium a domino 
transfertur: si autem damnum ei cui deditus est re- 
sarcierit quaesita pecunia, auxilio praetoris invito 

4 domino manumittetur. ''Sunt autem constitutae 
^noxales actiones aut legibus aut edicto praetoris: 
legibus veluti furti lege duodecim tabularum, damni 
Imuriae lege Aquilia: edicto praetoris veluti iniuria- 

5 'rum et vi bonorum raptorum. Omnis autem noxalis 
*actio caput sequitur. nam si servus tuus noxiam 
'commiserit, quamdiu in tua potestate sit, tecum est 
*actio: si in alterius potestatem pervenerit, cum iUo 
Incipit actio esse, aut si manunussus fuerit, directo 
Ipse tenetur et extinguitur noxae deditio. exdiverso 
'quoque directa actio noxalis esse incipit: nam si 
'Hber homo noxiam commiserit et is servus tuus esse 
'coeperit (quod casibus quibusdam effici primo libro 
'tramdknus'^), incipit tecum esse noxalis actio, quae 

6 'ante directa tuisset. Si servus domino noxiam 
'commiserit, actio nuUa nascitur: namque inter do- 
'minum et eum qui in eius potestate est nuUa obli- 
'gatio nasci potest ideoque et si in alienam potesta- 
'tem servus pervenerit aut manumissus fuerit, neque 
'cum ipso neque cum eo, cuius nunc in potestate sit, 
*a^ potest unde si alienus servus noxiam tibi com- 
'miserit et is postea in potestate tua esse coeperit, 
'intercidit actio, quia in eum casum deducta sit, in 
*quo consistere non potuit: ideoque licet exierit de 
*tua potestate, agere non potes,* quemadmodum si 
dominus in servum suum aliquid commiserit, nec si 
manumissus vel alienatus fuerit servus, ullam actio- 

7 nem contra dominum habere potest. Sed veteres 
quidem haec et in filiis familias masculis et fenunis 
admiserunt. nova autem hominum conversatio huius- 
modi asperitatem recte respuendam esse existimavit 



et ab usu communi haec penitus recessit: quis enim 

Satitur filium suum et maxime filiam in noxam ahi 
are, ut paene per corpus pater magis quam filius 
Eericlitetur, cum in fihabus etiam pudicitiae favor 
oc bene excludit? et ideo placuit in servos tantum- 
modo noxales actiones esse proponendas, cum apud 
veteres legum commentatores invenimus saepius dic- 
tum ipsos fiiios familias pro suis deHctis posse con- 
veniri. 

vnn' 

SI QUADRUPES PAUPERIEM FECISSE DICITUR. 

Animalium nomine, quae ratione carent, si qui- 
dem * lascivia aut fervore aut feritate pauperiem fe- 
cerint, noxalis actio lege duodecim tabmarum prodita 
est (quae animalia si noxae dedantur, proficiunt reo 
ad liberationcm, quia ita lex duodecim tabularum 
scripta est) : puta si equus calcitrosus calce percus- 
serit aut bos cornu petere solitus petierit. haec au- 
tem actio in his, quae contra naturam moventur, 
locum habet: ceterum si genitalis sit feritas, cessat. 
^Denique si ursus fugit a domino et sic nocuit, non 
potest quondam dominus conveniri, quia desinit do- 
minus esse, ubi f era evasit. pauperies autem est dam- 
num sine iniuria facientis datum: nec enim potest 
animal iniuriam fecisse dici, quod sensu caret haec 
quod ad noxalem'^ actionem pertlnet. 
1 Ceterum sciendum est aedilicio edicto prohiberi 
nos canem verrem aprum ursum leouem ibi habere, 
qua vulgo iter fit: et si adversus ea factum erit et 
nocitum homini libero esse dicetur, quod bonum et 
aequum iudici videtur, tanti dominus condemnetur, 
J ceterarum rerum, quanti damnum datum sit, dupM. 
praeter has autem aedilicias actiones et de pauperie 
locum habebit: ^^numquam enim actiones praesertdm 
poenales de eadem re concurrentes alia atiam con- 
sumit 

DE HIS PER QUOS AGERE POSSUMUS. 

'^'Nunc admonendi sumus agere possequemlibetaut 
'suonomineautalieno. alienovelutiprocuratorio tutorio 
'curatorio, cum olim in usu fuisset alterius nomine agere 
*non posse nisi^pro populo, pro libertate, pro tutela. 
praeterea lege Hostiha permissum est furti agere 
eorum nomine, qui apnd hostes essent aut rei publi- 
cae causa abessent quive in eorum cuius tutela essent 
et quia hoc non minimam incommoditatcm habebat, 
q^uod alieno nomine neque agere neque excipere ac* 
tionem licebat, coeperunt homines per procuratores 
litigare : nam et morbus et aetas et necessaria ^ere- 
grinatio itemque aUae multae'^ causae saepe unpe- 
dimento sunt, quo minus rem suam ipsi exsequi 

1 possrnt Procurator neque certis verbis neque 
praesente adversario, immo plerumque ignorante eo 
constituitur : cuicumque enim permiseris rem tuam 

2 agereautdefendere,i8procuratorinteIIegitur. ^'Tu- 
'tores et curatores quemaomodum constituuntur, primo 
'libro expositum est.' 

XI" 

DE SATISDATIONIBUS. 

Satisdationum modus alius antiquitati placuit, alium 
novitas per usum amplexa est. 

Olim enim ^^'si in rem agebatur, satisdare posses- 
'sor compellebatur , ut, si victus nec rem ipsam re- 
'stitueret nec litis aestimationem ^^, potestas esset i>eti- 
'tori aut cum eo agendi aut cum fideiussoribus eius." 
quae satisdatio appellativ iudicatum solvi: unde au- 
tem sic appellatur, facile est intellegere : namque sti- 



(1) (y. (?m. 4, 'J5..79 Dig.^i ^^il>*^ J^\ ^/'(•^''? 
(3) hominem] P0, huno hominem ABEy om. irat, (4) Uau 
4, 75 (5) Gai. 4, 76..78 (6) 1, 3» ji U 1?» ^ . 

(7) Cf. Dtg. 9, 1 (8) sic detLy qmd hbrt hont (») pr. 
Jtn, Wi# Dig, 9, 1, 1, tO. 8 {Ulp. 1 18 aded,) (10) no- 

laleml WE. hanc nox. A^^^ApB, nox. hanq A^ (tl) § i 



Jin. similis Dig. 50, 17, 130 (Ulp- II) 

(12) Cf. Gal 4, 82..87 Dig. 3, 3 Cod. 2, 13 (13) Gm. 
4, 82 (U) multae] delL cum 0, m. iustae (m. et lustae B) 
lihri (15) (rai. 4, 85 / . /^ • 

(16) Cf. Gali, 88.102 Dig. 2, 8 Cod. 2, 51 (") <^«« 
4, 89 (18) eitts ins» libri -^ 



INST. im, 11,13 



DE PERP. ET TEMP. ACT. 



pulatur quis, ut solTeretur sibi quod fuent iudicatum. 
^'multo magis is, qui in rem actione conyemebatur, 
'satisdare cogebatur, si alieno nomine iudicium acci> 
'piebat. ipse autem qui in rem agebat, si suo no- 
'mine petebat, satisdare non cogebatur. procurator 
'vero 81 in rem a^ebat, satisdare iubebatur ratam 
'rem domimim habiturum: periculum enim erat, ne 
Iterum dominus de eadem re eKpenatur. tutores et 
'curatores eodem modo quo et procuratores satisdare 
'debere verba edicti faciebant. sea aliquando his agenti- 

1 'bus satisdatio renuttebatur« Haec ita erant, si 
'in rem agebatur. sin yero in personam, ab actoris 
^quidem parte eadem optinebant, quae diximus in 
'actione qua in rem agitur. ab eius vero parte cum 
'quo agitur si quidem aJieno nomine aliquis inter- 
venerit, omnimodo satisdaret^, quia nemo defensor 
'in aliena re sine satisdatione idoneus esse creditur. 
'juod si proi>rio nomine aliquis iudicium accipiebat 
'inpersonam, iudicatum solvi satisdare non cogebatur.^ 

2 Sed haec hodie aliter observantur. sive enim 
quis in rem actione convenitur sive personali suo 
nomine, nullam satisdatiouem propter litis aestima- 
tionem' dare compellitur, sed pro sua tantum per- 
sona, quod iudicio permaneat^ usque ad terminum 
Htis, vel committitnr suaepromissioni cum iureiurando, 
quam iuratoriam cautionem vocant, vel nudam pro- 
missionem vel satisdationem pro qualitate personae 

3 suae dare compellitur. Sin autem per pi^ocura- 
torem lis vel infertur vel suscipitur, in actoris qui- 
dem persona, si non mandatum actis insinuatum est 
vel praesens dominus Utis in iudicio procuratoris sui 
personam confirmaverit, ratam rem dominum habi> 
turum satisdationem procurator dare compellitur: eo- 
dem observando et si tutor vel curator vel aliae tales 
personae, quae alienarum rerum gubernationem re- 

4 ceperant, litem ^uibusdam jper afium inf erunt. Sin 
vero aJiquis convenitur, si qmdem praesens procura- 
torem dare paratus est, potest vd ipse in iudicium 
venire et sui proeuratons personam per iudicatum 
solvi satisdationis sollemnes stipulationes firmare vel 
extra iudicium satisdationem exponere, per quam 
ipse sui procuratoris Meiussor existit pro omnibus 
iudicatum solvi satisdationis clausulis. ubi et de hypo- 
theca suarum remm convenire compellitur, sive in 
iudicio promiserit sive extra iudicium caverit, ut tam 
ipse quam heredes eius obligentur: alia insuper cau- 
tela vel satisdatione propter personam ipsius expo- 
nenda, quod tempore sententiae recitandae in iudicio 
invenietur^ vel si non venerit, omnia dabit fideius- 
Bor, quae condemnatiom continentur, nisi fuerit pro- 

5 vocatum. Si vero reus praesto ex quacum^ue 
causa non fuerit et alius velit defensionem subire, 
nuUa differentia inter actiones in rem vel personales 
introducenda potest hoc facere, ita tamen ut satis- 
dationem iudicatum solvi pro litis praestet aestima- 
tione. nemo enim secundum veterem regulam, ut iam 
dictum est, alienae rei sine satisdatione defensor ido- 

6 neus intell^tur. Quae omnia apertius et per- 
fectissime a cottidiano iudiciorum usu in ipsis rerum 

7 documentis apparent. Quam formam non solnm 
in hac regia urbe, sed et in omnibus nostris provin- 
ciis , etsi propter imperitiam aJiter forte celebraban- 
tur, optinere censemus, cum necesse est omnes pro- 
vincias caput omnium nostrarum civitatum, id est 
hanc regiam urbem, eiusque observantiam sequi^ 

DE PERPETUIS ET TEMPORALIBUS ACTIONIBUS 
ET QTJAE AD HEREDES VEL IN HEREDES 

TRANSEITNT. 

^'Hoc loco admonendi somus eas quidem actiones, 
'quae ex lege senatusve consulto sive ez sacns con- 



^stitutionibus proficiscuntur, perpetuo solere antiqui- 
'tus competere,' donec sacrae constitutiones tam in 
rem quam personalibus actionibus certos fines dede- 
runt: 'eas vero, quae ex propria praetoris iurisdic- 
'tione pendent, plerumque intra annum vivere' (nam 
et ipsius praetons intra annum erat imperium). 'ali- 
'quando tamen et in j^erpetuum extenduntur, id est 
'usque ad finem constitutionibus introductum: quales 
'sunt hae, quas bonorum possessori ceterisque qui 
'heredis loco sunt accommodat. furti quoque mani- 
Testi actio, quamvis ex ipsius praetoris iurisdictione 
'proficiscatur, tamen perpetuo datur": absurdum enim 

1 esse existimavit anno eam terminari. 'Non omnes 
'autem actiones, quae in aUquem aut ipso iure com- 
'petunt aut a praetore dantiu*, et in heredem aeque 
'competunt aut dari solent. est enim certissima iuris 
'regula ex maleficiis j|[)oenaIes actiones in heredem^ 
'non competere, veluti furti, vi bonorum ra^torum, 
Iniuriarum, damni iniuriae. sed heredibus huiusmodi 
'actiones competunt nec denegantur, excepta iniuria- 
^rum actione et si qua alia similis inveniatur. aJi- 
'quando tamen etiam ex contractu actio contra he- 
'redem non competit,' cum testator dolose versatus 
sit et ad heredem eius nihil ex eo dolo pervenerit. 
poenales autem actiones, ^uas supra diximus, si ab 
ipsis prindpalibus personis fuerint contestatae, et 

2 heredibus dantur et contra heredes transeant. Su- 
perest ut admoneamus, quod si ante rem iudicatam 
is cum quo actum est satisfaciat actori, officio iudi- 
cis convenit eum absolvere, licet iudicii accipiendi 
tempore in ea causa fuisset, ut damnari debeat: et 
hoc est, quod ante vulgo dicebatur omnia iudicia 
absolutoria esse. 

DE EXOEPTIONIBUS. 

^^'Sequitur, ut de exceptionibus dispiciamus. com- 
^paratae sunt autem exceptiones defendendorum eo- 
'rum gratia, cum quibus agitur: saepe enim accidit/ 
ut, licet ipsa persecutio^* qua actor experitur iusta 
sit, tamen iniqua sit adversus eum cum quo agitur. 

1 Yerbi gratia si metu coactus aut dolo inductus 
aut errore lapsus stipulanti Titio promisisti, quod 
non debueras promittere, palam est iure civili te obli- 
gatum esse et actio, qua mtenditur dare te oportere, 
efficax est: sed iniquum est te condemnari ideoque 
datur tibi exceptio metus causa aut doli mali aut iti 

2 factum composita ad impugnandam actioncm. ^^ Idem 
luris est, si quis quasi credendi causa pecuniam sti- 
'pulatus fuerit neque numeravit. nam eam pecuniam 
^a te petere posse eum certum est: dare enim te 
*oportet, cum ex stipulatu" tenearis: sed quia ini- 
'quum est eo nomine te condemnari, placet excep- 
'tione pecuniae non numeratae te defendi debere,' 
cuius tempora nos, secundum quod iam superioribus 
libris scriptum est *®,constitutione nostra^* coariavimus. 

3 Fraeterea debitor si pactus fuerit cum creditore, 
ne a se peteretur, nihilo minus obligatus manet, quia 
pacto convento obligationes non omnimodo dissol- 
vuntur: qua de causa efficax est adversus eum actio, 
qua actor intendit *si paret eum dare oportere*. sed 
quia iniquum est contra pactionem eum damnari, 

4 defenditur per exceptionem pacti conventi. Aeque 
si debitor deferente creditore iuraverit nihil se i&re 
oportere, adhuc obHgatus permanet, sed quia ini- 
quum est de periurio quaen, defenditur per excep* 
tionem iurisiurandi. in his quo^ue actionibus, q^nibus 
in rem agitur, aeque necessanae sunt exceptiones: 
veluti si petitore aeferente possessor iuraverit eam 
rem suam esse et nihilo minus eandem rem petitor 
vindicet: licet enim verum sit quod intendit, id est 
rem eius esse, iniquum est tamen possessorem con- 



(l) Gau 4, 90. 96. 98.. 102 (2) satlsdari (satisdare lib, 

reron,) debet Gai, (3) sic B0^ pro litis (pro ♦itis W) 

aestimatiooe^TF' (4) permanetjB^ (5) invenitaT 
BP^y inveniatur Tf, veniret E (6) consequi B 

(7) Cf.Gaui.m.m (8) 6?at.4,llO..!13 (9) he- 



redem] Gai.&^ heredem rei libri 

(10) Cf Gau 4, 116..125 Diff. 44, l Cod, 8, 35 (30) (H) 
Gai,4,m.m (12) persecutioI^^Pr, actioJ? (13) Gai. 
4, 116« (14) stc WGaif stipnlatione BE (15) 3, 21 
(15*) (7orf.4,30,14 



DE REPLICATIOmBUS 



53 



INST. IIII, 13—15 



5 demnari. ^ltem si iadicio tecum actum fuerit 
sive in rem sive in personam, nlhilo minus obligatio 
dorat et ideo ipso iure postea de eadem re adversus 
te agi potest: sed debes per exceptionem rei iudi- 

6 catae adiuvari. Haec exempli causa rettulisse 
sufficiet. alioquin quam ex multis variisque causis 
exceptiones necessariae sint, ex latioribus digestorum 

7 seu pandectarum libris intellegi potest. ^'Qua- 
'rum quaedam ex legibus vei ex his, quae legis vicem 
'optinent, vel ex ipsius praetoris iurisdictione sub- 
6 (7) 'stantiam capiunt.^ Appeliantur autem excep* 
tiones aliae perpetuae et peremptoriae, aliae temjpo- 

9 (8) rales et dilatoriae. Ferpetuae et peremptoriae 
sunt, quae semper agentibus obstant et semper rem 
de qua agitur peremunt: qualis est exceptio doli 
mali et quod metus causa factum est et pacti con- 
veuti, cum ita convenerit, ne omnino pecunia petere- 

10 (9) tur. Temporales atque dilatoriae sunt, quae ad 
tempus nocent et temporis dilationem tribuunt: qua- 
lis est pacti conventi, cum convenerit, ne intra cer- 
tum tempus ageretur, veluti intra quinquennium. nam 
finito eo tempore non impeditur actor rem exsequi. 
ergo hi, quibus intra tempus agere volentibtts obicitur 
exceptio aut pacti conventi aut alia similis, diJfferre 
debent actionem et post tempus agere: ideo enim et 
dilatoriae istae exceptiones appellantur. alioquin, si 
intra tempus egerint obiectaque sit exceptio, neque 
eo iudicio quidquam consequerentur propter exceptio- 
nem nec post tempus olim agere poterant, cum te- 
mere rem in iudicium deducebant et consumebant, 
qua ratione rem amittebant. hodie autem non ita 
stricte haec procedere volumus, sed eum, qui ante 
tempus pactionis vel obligationis iitem inferre ausus 
est, Zenonianae constitutioni^ subiacere censemus, 
quam sacratissimus legislator de his qui tempore 
plus petierunt protulit, ut et indutias, quas, si^ ipse 
actor sponte indulserit vel natura actionis continet, 
contempserat, in duplum habeant hi, qui talem in- 
iuriam passi sunt, et post eas finitas non aliter Utem 
suscipiant, nisi omnes expensas litis antea accepe- 
rint, ut actores tali poena perterriti tempora litium 
li (10) doceantur observare. Fraeterea etiam ex 
persona dilatoriae sunt exceptiones : quales sunt pro- 
curatoriae, veluti si per militem aut mulierem agere 
qiiis velit: ^nam militibus nec pro patre vel matre 
vel uxore nec ex sacro rescripto procuratorio nomine 
experiri conceditur: suis vero negotiis superesse sine 
o£^nsa disciplinae possunt. easvero exceptiones, quae 
olim procuratoribus propter infamiam vel dantis vel 
ipsius procoratoris opponebantur, cum in iudiciis fre- 
quentari nullo perspeximus modo, conquiescere san- 
cimus, ne, dum de his altercatur, ipsius negotii dis- 
ceptatio proteletur. 

xim 

DE KEPLICATIONIBUS. 

^lnterdum evenit, ut exceptio, quae prima facie 
4usta videatur, inique noceat. quod cum accidit, alia 
'all^atione opus est adiuvandi actoris ^atia, quae 
*replicatio vocatur, quia per eam replicatur atque 
Vesolvitur vis' exceptionis. veluti cum pactus est 
'ah^uis cum debitore suo, ne ab eo pecuniam petat, 
[deinde postea in contrarium pacti sunt, id est ut 

Setere creditori liceat: si agat creditor et excipiat 
ebitor, ut ita demum condemnetur, si non convene- 
^rit, ne eam pecuniam creditor petat, nocet ei ex- 
'ceptio, convenit enim ita: namque nihilo minus hoc 
Verum manet, licet postea in contrarium pacti sunt. 
'sed quia iniquum est creditorem excludi, replicatio 
t 'ei dabitur ex posteriore pacto convento. Kursus 
'interdum evenit, at replicatio, quae prima fade iusta 
'sit, inique noceat. quod cum accidit, alia all^tione 
^opus est adiuvandi rei gralia, quae duplicatio voca- 



2 'tur. £t si rursus ea prima facie iusta videatur, 
'sed propter aliquam causam inique actori noceat, 
'rursus aHegatione alia opus est, qua actor adiuvetur, 

3 *quae dicitur triplicatio. Quarum omnium ex- 
^ceptionum usum interdimi ulterius quam diximus 
Varietas negotiorum introducit': quas omnes apertius 
ex latiore diyestorum volumine facile est cognoscere. 

4 Exceptiones autem, quibus debitor defenditur, 
plerumque accommodari solent etiam iideiussoribus 
eius: et recte, quia, quod ab his petitur, id ab ipso 
debitore peti videtur, quia mandati iudicio redditurus 
est eis, quod Iii pro eo solverint. qua ratione et si 
de non petenda pecunia pactus quis cum reo fuerit, 
placuit proinde succurrendum esse per exceptionem 
pacti conventi illis quoque qui pro eo obligati essent, 
ac si et cum ipsis pactus esset, ne ab eis ea pecu- 
nia peteretur. sane quaedam exceptiones non solent 
his accommodari. ecce enim debitor si foonis suis 
cesserit et cum eo creditor experiatur, defenditur per 
exceptionem *nisi* bonis cesserit*: sed haec exceptio 
fideiussoribus non datur, scilicet ideo quia, qui alios 
pro debitore obligat, hoc maxime prospicit, ut, cum 
facultatibus lapsus fuerit debitor, possit ab his quos 
pro eo obligavit suum consequi. 

DE INTERDiCTIS. 

Sequitur, ut dispiciamus de interdictis seu actioni- 
bus, quae pro his exercentur. erant autem interdicta 
formae atque conceptiones verborum, quibus praetor 
aut iubebat aliquid fieri aut fieri prohibebat. quod 
tum maximc faciebat, cum de possessione aut quasi 
possessione inter aliquos contendebatur. 

1 Summa autem divisio iuterdictorum haec est, 
quod aut prohibitoria sunt aut restitutoria aut ex- 
hibitoria. prohibitoria sunt, quibus vetat ahquid fieri, 
veluti vim sine vitio possidenti, vel mortuum inferenti, 
quo ei ius erit inferendi, vel in loco sacro aedificari, 
vel in flumine publico ripave eius aliquid fieri , quo 
peius navigetur. restitutoria sunt, quibus restitui ali- 
quid iubet, veluti cum^ bonorum possessori possessio- 
nem eorum, quae quis pro herede aut pro possessor<i 
possidet ex ea hereditate, aut cum iubet ei, qui vi 
possessione fundi deiectus sit, restitui possessionem. 
exMbitoria sunt, per quae iubet exhiberi, veluti eum, 
cuius de libertate agitur, aut libertum, cui patronus 
operas indicere velit, aut parenti liberos*", qui in 
potestate eius sunt. sunt tamen qiii putant proprie 
mterdicta ea vocari, quae prohibitona sunt, quia 
interdicere est denuntiare et prohibere: restitatoria 
autem et exhibitoria j^roprie decreta vocari: sed ta- 
men optinuit omnia mterdicta apj^ellari, quia inter 

2 duos dicuntur. **'Sequens divisio interdictorum 
'haec est, quod quaedam adipiscendae possessionis 
'causa comparata sunt, ^uaedam retinendae, quae- 

3 'damreciperandae. Adipiscendaepossessionis causa 
Interdictum accommodatur bonorum possessori, quod 
'appellatur quorum bonorum, eiusque vis et potestai» 
'haec est, ut, quod ex his bonis quisque, quorum 
'possessio alicui data est, pro hereue aut pro pos- 
'sessore possideat, id ei, cui bonorum possessio data 
'est, restituere debeat. pro herede autem possidere 
'videtur, qui putat se heredem esse: pro possessore 
'is possidet, qui nuUo iure rem hereditariam vel etiam 
'totam hereditatem sciens ad se non pertinere possi- 
'det. ideo autem adipiscendae possessionis vocatur 
'interdictum , quia ei tantum utile est, qui nunc pri- 
Wm conatur adipisci rei possessionem : itaque si 
'quis adeptus possessionem amiserit eam, hoc inter- 
'dictum ei inutile est interd^ctnm quoque, quod ap- 
"pellatur Salvianum, adipiscendae possessionis causa 
^comparatum est eoque utitur dominus fundi de rebos 
'coloni, quas is pro mercedibus fundi p^ori futuras 



(1) § 5 ea: Go£o 4, 106 (2) GaiAfm (3) Corf. 3, 10, 1 
(4) sic Mommsen, si om. Ubri (5) cf. Cod. 2, 13, 7 
(6) Gai. 4, 126..129 (7) vis] (9, ius WEGal, inc. B 



(8) nisi] By si WE, st firi & 

(9) Cf, Gai. 4, 138. .170 Dig. 43, 1 Cod. 8, 1 (9') cum om» 
edd.0 (\^)sicE,fiiMAins.BPW (U) Gai. 4, 143. 144.147.148 



mST. IIIL 15—17 



54 



DE POENA TEMERE LlTIGANTItJM 



4 'pepigisset Retinendae possessionis causa com- 
'parata sunt interdicta uti possidetis et utrubi, cam 
'ab utraque parte de proprietate alicuius rei contro- 
'versia sit et ante quaeritur, uter ex litigatoribus pos- 
'sidere et uter petere debeat/ namque nisi ante ex- 
ploratum fuerit, utrius eorum possessio sit, non po- 
test petitoria* actio institui, quia et civilis et natu- 
ralis ratio facit, ut alius possideat) alius a possidente 
petat. et quia longe commodius est possidere potius 
quam petere, ideo plerumque et fere semper ingens 
existit contentio de ipsa possessione. commodum au- 
tem possidendi in eo est, quod, etiamsi eius res non 
sit qui possidet, si modo actor non potuerit suam 
esse probare, remanet suo loco possessio: propter 
quam causam^, cum obscura sint utriusqae iura, con- 
4a tra petitorem iudicari solet. Sed interdicto qui- 
dem uti possidetis de funcd vel aedium possessione 
contenditur» utrubi vero interdicto de rerum mobi- 
lium possessione. quorum vis et potestas plurimam 
inter se differentiam apud veteres liabebat: nam uti 
possidetis interdicto is vincebat, qui interdicti tem- 
pore possidebat, si modo nec vi nec clam nec pre- 
cario nanctus faerat ab adversario possessionem, 
etiamsi aHum vi expulerit aut clam abripuerit aJie- 
nam possessionem aut precario rogaverat aliquem, 
ut sibi possidere liceret: utrubi vero interdicto is 
vincebat, qui maiore parte eius anni nec vi nec clam 
nec precario ab adversario possidebat. hodie tamen 
aliter observatur: nam utriusque interdicti potestas 

auantum ad possessionem pertinet exaequata est, ut 
le vincat et in re soli et in re mobili, qui posses- 
sionem nec vi nec clam nec precario ab adversario 

5 litis contestationis tempore detinet. ^Tossidere 
'autem videtur quisque non solum, si ipse possideat, 
'sed et si eius nomine aliquis in possessione sit, Hcet 
Is eius iuri subiectus non sit, qualis est colonus et 
Inquilinus: per eos quoque, apud quos deposuerit 
'quis aut quibus commodaverit, ipse possidere vide- 
'tur: et hoc est, quod dicitur retinere possessionem 
'posse aliquem per quemlibet, qui eius nomine sit in 
'possessione. quin etiam animo quoque retineri pos- 
'sessionem placet,' id est ut, quamvis neque ipse sit 
in possessione neque eius nomine alius, tamen 'si non 
Veunquendae possessionis animo, sed postea rever- 
^surus inde discesserit, retinere possessionem videtur. 
^adipisci vero possessionem per qaos aliquis potest, 
'secundo libro exposuimus^. nec ulla dubitatio est, 
'quin animo solo possessionem adipisci nemo potest. 

6 'Rcciperandae possessionis causa solet interdici, 
'si quis ex possessione fundi vel aedium vi deiectus 
'fuerit: nam ei proponitur interdictum unde vi, per 
'quod is qui deiecit cogitur ei restituere possessionem, 
'hcet is ab eo qui vi deiecit vi vel clam vel precario 
'possidebat.' sed ex sacris constitutionibus, ut supra 
diximus^, si quis rem per vim occupaverit, si qui- 
dem in bonis eius est, dominio eius pnvatur, si aliena, 
post eius restitutionem etiam aestimationem rei dare 
vim passo compellitur. qui autem aliquem de pos- 
sessione per vim deiecerit, tenetur lege lulia de vi 
privata aut de vi publica: sed de vi^ privata, si sine 
armis vim fecerit, sin autem cum armis eum de pos- 
sessione expulerit, de vi publica. armorum autem 
appellatione non solum scuta et gladios et galeas 

7 si^i^cari intellegimus, sed et fustes etlapides. '^ 'Ter- 
^tia divisio interdictorum haec est, quod aut simpli- 
'cia sunt aut duplicia. simplicia sunt, veluti in qui- 
^bttS alter actor, alter reus est: quaha sunt omnia 
'restitutoria aut exhibitoria: namque actor est, qui 
^desiderat aut exMberi aut restitui, reus is, a quo 
'desideratur, ut restituat aut exhibeat prohibitono- 
'rum autem interdictomm alia simplicia sunt, alia 
'duphcia. simplida sunt, veluti cum prohibet praetor 
1n loco sacro vel in flumine j)ubHco ripave eius ali- 
'quid fieri (nam actor est, qui desiderat, ne quid liat, 



'reus, qui ahquid facere conatur) : duplicia sont veluti 
'uti possidetis interdictum et utrubi. ideo autem du- 
'plicia vocantur, quia par utriusque iitigatoris in his 
'condicio est nec quisquam praecipue reus vel actor 
Intellegitar, sed unusquisque tam rei quam actoris 
'partem sustinet.' 

8 Be ordine et veteri exitu interdictorum super- 
vacuum est hodie dicere: nam quotiens extra ordi- 
nem ius dicitur, qualia sunt hodie omnia iudicia, non 
est necesse reddi interdictum, sed perinde iudicatur 
sine interdictis, atque si utiUs actio ex causa inter* 
dicti reddita fuisset. 



XVI» 

DE POENA TEMERE LITIGANTItJM. 

Nunc admonendi sumus magnam curam ^isse eos, 
qui iura sustinebant, ne facile homines ad htigandum 
procederent : quod et nobis studio est idque eo msoime 
neri potest, quod temeritas tam agentium quam eo- 
rum cum quibus ageretur modo pecuniaria poena, 
modo iurisiurandi religione, modo metu infamiae 

1 coercetur. Ecce enim iusiurandum omnibus qui 
conveniuntur ex nostra constitutione^ ddfertur: nam 
reus non aHter suis allegationibus utitur, nisi prius 
iuraverit, quod putans se bona instantia uti ad con-> 
tradicendum pervenit. at adversus infitiantes ex qui- 
busdam causis dupH vel tripli actio constituitur, vel- 
uti si damni iniuriae aut legatorum locis venerabilibus 
relictorum nomine agitur. ^^ 'statim autem ab initio jdu- 
'ris quam simpli est acdo veluti furti manifesti /qua- 
'drupH, nec manifesti dupH : nam ex his causis et aliis qui- 
'busdam, sive quis neget sive fateatur, pluris quamsim- 
'pli est actio. item actoris quoque calumnia coercetur' : 
nam etiam actor pro cakimnia iurare cogitur ex nostra 
constitutione. utriusque etiam partis advocati ius- 
iurandum subeunt, quod aHa nostra constitutione'* 
comprehensum est. haec autem omnia pro veteris 
calumniae actione introducta sunt, quae in desuetu- 
dinem abut, quia in partem decimam Htis actorem 
multabat, quod nusquam factum esse invenimus : sed 
pro his introductum est et praefatum iusiurandum et 
ut improbus Htigator etiam damnum et impensas Htis 

2 inferre adversario suo cogatur. **'Ex quibusdam 
'iudiciis damnati ignominiosi fiunt, veluti furti, vi bo- 
^norum raptorum, iniuriarum, de dolo, item tutelae, 
'mandati, depositi, directis non contrariis actionibus, 
Item pro socio,' quae ab ntraque parte durecta est 
et ob id quiHbet ^ socus eo iudicio damnatus igno- 
minia notatur. 'sed furti quidem aut vi bonoram 
'raptorum aut iniuriarum aut de dolo non solum dam- 
'nati notantur i^nominia, sed etiam pacti, et recte: 
'plurimum enim mterest, utrum ex d^icto aHquis an 
'ex contractu debitor sit.' 

3 Omnium autem actionum instituendarum prin- 
cipium ab ea parte edicti proficiscitur, qua praetor 
edicit de in ius vocando: utique enim in primis ad- 
versarius in ius vocandus est, id est ad eum vocan- 
dus est, qui ius dicturus sit. qua parte praetor pa- 
rentibus et patronis, item Hberis parentibusque pa- 
tronorum et patronarum hunc praestat honorem, ut 
non aHter Hceat Hberis Hbertisque eos in ius vocare, 
quam si id^^ ab ipso praetore postulaverint et im- 
petraverint: et si quis aHter vocaverit, in eum poe- 
nam soHdorum quinquaginta constituit. 



XVII 
DE OFFICIO lUDlClS 

Superest, ut de officio iudicis dispiciamus. et <][ui- 
dem in primis iUud observare debet iudex, ne ahtef 
iudicet, quam legibus aut constitutionibus.aut mori* 



(l) petitori B, petitoris FT, petituris £J (2) propterea quod 
scr, (3) Gai. 4, 163. 154 (4) 2, 9, 4 (5) 4, 2, 1 (6) de vi] 
0y 8i B, vi I*JSW^, Tim*» TF», om. P» (7) Gau 4, 156.400 



(8) Cy Gal 4, 17l..t83 (9) Cod, 2, 58 (59), 2pr. (o. 534?) 
(10) Grai. 4, 173. 174 (U) Corf. 3, 1, 14, 1 (12) Gm. 4, 

182 in) i&]EWjOm,B 



D£ PUBUCIS lUDicns 



INST. IIII, 17. 18 



1 bas * proditum est. £t ideo si noxali iudicio ad- 
dictus est, obsenrare debet, ut, si condemnandus 
videbitur dominus, ita debeat condemnare: Tublium 
*Maevium Ludo Titio decem aureis condemno aut 

2 ^oxam dedere.' £t si in rem actum sit, sive 
contra petitclrem iudicavit, absolvere debet possesso- 
rem, sive contra possessorem, iubere eum debet, ut 
rem ipsam restituat cum fructibus. sed si in prae- 
senti neget se possessor restitaere posse et sine fru- 
stratione videbitur tempus restituendi causa petere, 
indulgendum est ei, ut tamen de litis aestimatione 
caveat cum fideiussore, si intra tempus quod ei da- 
tum est non restituisset et si hereditas petita sit, 
eadem circa fructus intei*veniunt, quae diximus inter- 
venii*e in singularum rerum petitione. illorum autem 
fructuum, quos culpa sua possessor non perceperit, 
in utraque actione eadem ratio paene fit^, si praedo 
iuerit. si vero bona fide possessor fuerit, non habe- 
tur ratio consumptorum neque non perceptorum : post 
iachoatam autem petitionem etiam illorum ratio habe- 
tnr , qui culpa possessoris percepti non sunt vel per- 

3 cepti consumpti sunt. Si ad exhibendum actum 
fuerit, non sufficit, si exhibeat rem is cum quo actum 
est, sed opus est, ut etiam causam rei debeat exhi- 
bere, id est ut eam causam habeat actor, quam ha- 
biturus esset, si, cum primum ad exhibendum egisset, 
exhibita res fuisset: ideoque si inter moras usucapta 
sit res a possessore, nihilo minus condemnatur. prae- 
terea fructuum medii tempoiis, id est eius, quod^ 
post acceptum ad exhibendum iudicium ante rem 
ittdicatam intercessit, rationem habere debet iudex. 
quod si neget is, cum quo ad exhibendum actum est, 
in praesenti exhibere se posse et tempus exhibendi 
causa petat idque sine frustratione postulare videa- 
tur, dari ei debet, ut tamen caveat se restituturum: 
quod si neque statim iussu iudicis rem exhibeat ne- 
que postea exhibiturum se caveat, condemnandus sit 
m id, quod actoris intererat ab initio rem exhibitam 

4 esse. Si familiae erciscundae iudicio actum sit, 
dngulas res singulis heredibus adiudicare debet et, 
si in alterius persona praegravare videatur adiudi- 
catio, debet hunc invicem coheredi certa pecunia, 
sicut iam dictum est ^\ condemnare. eo quoque no- 
mine coheredi quisque suo condemnandus est, quod 
solus fructus heredtitarii fundi percepit aut rem he- 
reditariam corrupit aut consumpsit. quae quidem 
similiter inter plures quoq^ue quam duos coheredes 

5 subsequuntur. Eadem mterveniunt et si communi 
dividundo de pluribus rebus actum fuerit quod si 
de una re, veluti de fundo, si quidem iste fundus 
commode regionibus divisionem recipiat, partcs eius 
singulis adiudicare debet et, si unius pars praegra- 
vare videbitur, is iuvicem certa pecuma alteri con- 
demnandus est: quod si commode dividi non possit, 
vel homo forte aut mulus eiit de quo actum sit, uni 
totus adiudicandus est et is'^ alteri certa pecunia 

6 condemnandus. Si finium regundorum actum fue- 
rit, dispicere debet iudex, an necessaria sit adiudi- 
catio. quae sane uno casu necessaria est, si eviden- 
tioribus finibus distingui agros commodius sit, quam 
olim fuissent distincti: nam tunc necesse est ex al- 
terius agro partem aliquam alterius agri domino ad- 
iudicari. quo casu conveniens est, ut is alteri certa 
pecunia debeat condemnari. eo quoque ^ nomine dam- 
nandus est quisque hoc iudicio, quod forte circa 
fines mahtiose auquid commisit, verbi gratia quia 
lapides finales furatus est aut arbores finales cecidit. 
contumaciae quoque nomine quisque eo iudicio con- 
demnatur, veluti si quis iubente iudice metiri agros 



7 passus non fuerit. Quod autem istis hidiciis ali- 
cui acMudicatum sit, id statim eius fit cui adiudi- 
catum est. 

XVIII • 

DE PUBLICIS lUDlCIIS. 

Publica iudicia neque per actiones ordinantur nec 
omnino quidquam simile habent ceteris iudiciis, de 
quibus locuti sumus, ma^naque diversitas est eorum 

1 et in instituendis et in exercendis. Publica au- 
tem dicta sunt, quod cuivis ex populo exsecutio eo- 

2 rum plerumque datur. Pubhcorum iudiciorum qu ae- 
dam capitalia sunt, quaedam non capitalia. capitalia 
dicimus, quae ultimo supphcio adficiunt vel aquae et 
ignis interdictione vel deportatione vel metallo: ce- 
tera si qua infamiam irrogant cum damno^ pecu- 
niario, haec pubHca quidem sunt, non tamen capitaha. 

3 Publica autem ludicia sunt haec. lex lulia ma- 
iestatis, quae in eos, qui contra imperatorem vel rem 
publicam aliquid moliti sunt, suum vigorem extendit. 
cuius poeua animae amissionem sustinet et memoria 

4 rei et post mortem damnatur. Item lex lulia de 
adulteriis coercendis, quae non solum temeratores 
alienarum nuptiarum gladio punit, sed etiam eos, qni 
cum masculis infandam libidinem exercere audent. 
sed eadem lege lulia etiam stupri fia^tium punitur, 
cum quis sine vi vel virginem vel viduam honeste 
viventem stupraverit. poenam autem eadem lex irro- 
gat peccatoribus, si honesti sunt, publicationem par- 
tis dimidiae bonoram, si humiles, corporis coercitio- 

5 nem cum relegatione. Item lex Cornelia de si- 
cariis, quae homicidas ultore ferro persequitur vel 
eos, qui hominis occidendi causa cum telo ambulant. 
telum autem, ut Gaius noster in ^ interpretatione legis 
duodecim tabularum^ scriptum reliquit, vulgo quidem 
id appellatur, quod ab arcu mittitur: sed et omne 
significatur, quod manu cuiusdam mittitur: sequitur 
ergo, ut et lapis et lignum et ferrum hoc nomine 
contineatur. dictumque ab eo, quod in longinquum 
mittitur, a Graeca voce figuratum, cmb rov ttjXov: 
et hanc significationem invenire possumus et in Graeco 
nomine: nam quod nos telum appellamus, illi fisXos 
appellant aTto tov fidXXeo&ai, admonet nos Aeno- 
phon^^. nam ita scripsit: xctl ra fieXfj ofiov iy^^ero, 
Xoyxaif ro^evfiara, a^evSovai, itXeXarot 8e xai Xi&Oi^K 

sicarii autem appellanttir a sica, quod significat fer- 
reum cultrum. eadem lege et venefici capite damnan- 
tur , qui artibus odiosis , tam *^ venenis vel susurris 
magicis homines occiderunt vel mala medicamenta 

6 publice vendiderunt. Alia deinde lex asperrimum 
crimen nova poena persequitur, quae Pompeia de 
parricidiis vocatur. qua cavetur, ut, ^^si quis paren- 
tis aut filii aut omnino adfectionis eius, quae nuncu- 
patione parricidii continetur, fata properaverit , sive 
clam sive palam id ausus fuerit, nec non is, cuius 
doio malo id factum est, vel conscius criminis existit, 
Ucet ^traneus sit, poena parricidii punietur et neque 
gladio neque ignibus neque uUa alia soUemni poena 
subicietur, sed insutus culleo cum cane et gallo galH- 
naceo et vipera et simia et inter eius ferales angu- 
stias comprehensus, secundum quod regionis qualitas 
tulerit, \el in vicinum mare vel in amnem proiciatur, 
ut omni elementorum usu vivus carere incipiat et** 
ei caelum superstiti, terra mortuo auferatur. si quis 
autem alias cognatione vel adfinitate coniunctas per- 
sonas necaverit, poenam l^is Comeliae de sicariis 

7 sustinebit*^ Item lex Cornelia de falsis, quae 
etiam testamentaria vocatnr, poenam irrogat ei, qui 
testamentum vel aliud instrumentum falsum scripserit 



(l) moribus] EWiVi maioribus B, tj rofp oofcov vofw- 
^eoi^e (2) fit]S,habetur WE^ (3) quod] W^s 

qui B W^Ex xal rovs xct^TtovsSirov fieoov x^ovov, rovr^ 
ioTi rove fiera n^oxara^^iv fiex^ntaraSi^efjs 0, quodvix 
recedit a nostra lectione (S*) 4, 6, 20 (4) is] B W, i» 
invioem E W^ (5) quoque] Ey que B W 

(«) C/. Dig. 48, 1 (1) infamiam i. cuin damno] WE©, 
vel inf. i. c d. B^ vel dampnum vel infamiam i. cum damno 



2I', vel damnum vel infamia i. A^Ap (8) in] A^, om, 

rel (9) Dig. 50, 16, 233, 2 (10) Anah. 5, 2, 14 

(11) id esi: et tela simul mittebantur, hastae, sagittae, fiin- 
dae, permulti et lapides (12) tam] AEy om. B, tam..ma- 
gicis om, R (13) si quis . . . auferatur ex Cod, 9, 17, 1 

(14) et] BAy ut B Cod. (!.*•) sic dett^ subsistit RB^ sub- 
stituetur A 



INST. im, 18 



36 



DB PDBLICIS lUWCnS 



Bignaverit recitaverit subiecerit quive sigtiam adul* 
terinum fecerit sculpserit expresserit sciens dolo malo. 
eiusque legis poena in servos ultimum supplicium est *, 
quod et in lege de sicariis et veneficis servatur, in 

8 liberos vero deportatio. Item lex lulia de vi pu- 
blica seu privata adversus eos exoritur, qui vim vel 
armatam vel sine armis commiserint. sed si quidem 
armata vis arguatur, deportatio ei ex lege lulia de 
vi publica irrogatur: si vero sine armis, in tertiam 
partem bonorum publicatio iraponitur. sin autem per 
vim raptus viiiginis vel viduae vel sanctimonialis vel 
aHae fuerit perpetratus, tunc et peccatores et ei, qui 
opem fiagitio dederunt, capite puniuntur secundum 
nostrae constitutionis ^ dennitionem, ex qaa haec 

9 apertius possibile est scire. Lex Itiiia peculatus 
eos punit, qui pecuniam vel rem publicam vel sacram 
vel religiosam turati fuerint. sod si quidem ipsi iudi- 
ces tempore administrationis publicas pecunias sub- 



traxerunt, capitali animadversione puniuntur, et non 
solum hi, sea etiam qui ministerium ds ad hoc ad- 
hibuerunt vel qui subtracta ab his scientes suscepe- 
runt: alii vero, qui in hanc legem inciderint, poenae 

10 deportationis subiugentur ^. Est inter publica 
iudicia lex Fabia de plagiariis, quae interdum capitis 
poenam ex sacris constitutionibus irrogat, jnterdum 

1 1 leviorem. Sunt praeterea publica iudicia lex lulia 
ambitus et lex lulia repetundarum et lex Xulia de 
annona et lex lulia de residuis, quae de certis capi- 
tulis loquuntur et animae quidem amissionem non 
Irrogant, aliis autem poenis eos subiciunt, qui prae- 
cepta earum n^lexerint. 

12 Sed de publicis iudiciis haec ezposaimus, ut 
vobis possibile sit summo digito et quasi per indicem 
ea tetigisse. alioquin dillgentior eorum scientia vobis 
ex latioribus digestorum sive pandectarum libris deo 
propitio adventura est. 



(1 ) est] PE, et R, om, AB (2) Cod. 9, 13, 1 (3) sic R, subigimtur A, subiungentur B 



lUSTINIANI 



D I G E S T A 



KECOGNOVIT 



THEODORUS MOMMSEN 



Digestorum haec editio minor et para- 
bilis repraesentat fere librum Florentinum, 
nam quamquam eum quoque passim cor- 
ruptum esse constat cum compilatorum er- 
roribus aliis translaticiis aliis ipsorum tum 
librariorum incuria, tamen maxime in tali 
opere, primario fonte iuris Romani et propter 
rerum notitiam potissimum lectitato caven- 
dum est a nimia emendandi fiducia, quae 
traditae lectionis lectorem non admoneat^ 
sed id agat ut eam oblitteret, terrentque 
vestigia eorum, qui hodie in has potissi- 
mum litteras grassantur, dum modo pro- 
babilia, incerta tamen, modo quae ipsis 
solis placere possint commenticia nec raro 
perversa in ipsum verborum ordinem reci- 
piunt et ita tirones neque tirones solos 
saepenumero fallunt* quam ob rem a tra- 
dita lectione rarissime recessi, nee facile 
certe in gravioribus, nisi ubi praeter lectio- 
nis probabilitatem diserta testimonia^ Grae* 
corum maxime, emendationem commenda- 
reut. ubicumque autem editio haec neque 
primam lectionem Florentinam sequitur ne- 
que secundam, ad emendationes omnes vel 
minimi momenti, exceptis orthographicis so- 
lis, tradita lectio in adnotatione adscripta 
est. ittdicium de Florentini libri emendatore 
petendum est ex editione mea maiore, ubi 
demonstravi saepissime eum aut falli aut 
fallere: nihilominus eius sive correctionibus 
sive interpolationibus in notis etiam huius 
editionis plerumque locum dedi, cum earum 
lectionum etsi ex parte pessimarum tamen a 
iure consultis diligenter ratio haberi debeat. 
adscripsi praeterea in adnotatione emenda- 
tiones sive meas sive aliorum mihi probatas, 
fere ut propositae sunt in editione maiore, 
paucis postea vel suppressis vel adiectis vel 
mutatis. nam in corruptelis Digestorum de- 
prehendendis et tollendis magna pars etiam 
iuris prudentiae versatur, quamquam pluri- 
mis locis, cum de verbis quae fuerunt re- 
cuperandis desperandum sit, omnis emenda- 
tio eo continetur, ut coniectura assequamur 
sententiam perturbatam. quorum virorum 
doctorum emendationes comprobassem, eo- 
rum nomina ut par erat enuntiavi: cor- 
rectiones sine nomine prolatae meae sunt 
exceptis pervulgatis et per saecula iam tra- 
ditis, quorum auctorem neque facile ex- 
quiras nec requiras. sed cum saepe constet, 
maxime ex consensu Graecorum et libri 
Florentini, traditam lectionem quamquam 
corruptam tamen ita perscriptam fuisse in 



ipso Digestorum lustinianorum archeiypo, 
corruptelae eiusmodi antiquiores a poste- 
riorum librariorum erroribus ut distingue- 
rentur, huius editionis rationes pati non 
videbantur. Graeci libri quae conferunt ad 
Digestomm emendationem, item pauca ea, 
quae ex secundi ordinis codicibus adscisci 
probarique potuerunt, in hac editione aut 
in ordine verborum leguntur aut in adno- 
tatione inter reliquas emendationes proba- 
biles proponuntur auctoritate adscripta: ipsa 
Basilicorum comparatio et Bononiensium 
lectionum allegatio huiusce editionis modu- 
lum excedere visae sunt, et haec quoque 
non tam non profutura esse quam etiam 
oflfutm-a. nam variam lectionem talem, qua- 
lis est Gebaueriana et inde sumpta Kriege- 
liana, et philologis et iuris studiosis pariter 
inutilem esse hodie inter omnes constat. 
neutri enim quicquam profecerunt ex ad- 
scriptis ibi librariorum saeculi XIII et 
maxime editorum saec. XV et XVI a FIo~ 
rentina lectione dissensionibus, quae redeunt 
fere ad minutias tam inanes et molestas 
quam nulla testium auctoritate sive com- 
mendatas sive excusatas. quibus marginem 
iam exoneratum esse et iis locum datum, 
quae utut sunt, certe cum fructu aliquo per- 
pendantur, veri prudentes opinor probabunt. 
Si quae recepta in Digesta item alibi 
(sive apud iuris auctores qui extant sive in 
compilationibus aliis sive in ipsis Digestis 
alio loco) vel redeunt vel certe citantur 
nomine auctoris adiecto, ad eiusmodi locos 
lectorem remittere utile visum est. [quo or 
dine quos libros compilatores adhibuerint, in- 
dices duo declarant a Bluhmio compositi in 
additamentis huius editionis curante Paulo 
Krueger repetiti.] adieci item ad singulos titu- 
los partium quattuor, in quas pandectarum 
compilatores constat prudentium libros dis- 
tribuisse, Sabinianae Edictalis Papinianae 
Appendicis indicationem, ut qua ratione sin- 
guli tituli compositi essent inde pateret. item 
ad singulos titulos citavi Basilicorum qui re- 
spondent titulos titulosque Institutionum Go- 
mcisque inscriptionem certe similem habentes. 
denique Graecorum versionem adieci neque 
barbaram saeculi XII > cuius specimen dedi 
in editione maiore, neque vulgarem ex bar- 
bara illa et posteriomm correctionibus con- 
taminatam, sed quae mihi probaretur. 

Berolini d. 20. lun. a. 1868: item d. 
24. Mart a. 1872: item d. 27. Apr. a. 1877. 



1* 



SIGNORUM EXPLICATIO. 



F «= liber Florentinud. 

F^ := eiu^dem libri scriptura primaria ab eodem librario 

mutata. 
F^ =s eiusdem libri scriptura secundaria a primario 

librario profecta. 
F'^ — eiusdem libri scriptura primaria a correctore or- 

dinario mutata. 
F^ = eiusdem libri scriptura secundaria ab ordinario 

correctore profecta. 
F^ =B eiusdem libri scriptura secundaria profecta a cor- 

rectore non ordinario, sed antiquo. 
^ae -ss- eiusdem libri lectio primaria postea mutata tem- 

pore antiquo. 
fem _ eiusdem Ubri lectio secundaria profecta ex emen- 

datione antiqua. 
/ s» eiusdem libri scriptura profecta a correctore aetatis 

Bononiensium vel etiam posterioris. 
G = in titulo finium regundorum significat exemplum 

apud gromaticos veteres servatum (Schriften der rdm. 

Feldmesser ed. Lacbmann 1, 276 sq.). 
N =^ per decimum librum sigmficat Digestorem codicem 

rescriptum Neapolitanum lY. A. B, ez quo quae super- 

sunt continent particulas titulorum libri eius secundi 

tertii quarti. 
POMM «= in quadragesimo quinto libro significat codi- 

cem Digestorum Pommersfeldensem, ex quo quae super- 

sunt laciniae pertinent ad eius libri titulum primum. 



R s= Godex Berolinensis olim Bosnyanus Lat foL n. 269 
saec. IX habens partem libri primi Digestorum. 

S = secundi ordinis libri Digestorum, scilicet Bono- 
nienses a me adhibiti et in editione maiore recensiti, 
praecipue tres qui sequuntur Digesti veteris PVL: 

P sss Farisinus n. 4450 saec. XI, inter secundi ordinis 
Digesti veteris libros antiquissimus et optimus. 

P» = eiusdem libri scriptura primaria postea mutata. 

V = Vaticanus 1406 saec. XI, 

L — Lipsiensis univ. 873 saec. XII. 

B vel JBas. ^ Basilica eorumque scholia. 

? = interrogationis signum maius significat eius libri, 
qui proxime praecedit, lectionem dubiam esse: con- 
tra interrogationis signum minus ^ similiter postposi- 
tum litterulae ad F litteram adscriptae (exempli causa 
F**) significat dubitari non de lectione, sed de auctore 
lectionis, utrum primus librarius sit an corrector. 

dett ~ ex codicibus Bononiensibus aetatis sequioris unus 
pluresve, item editiones ante Haloandrum una plu- 
resve. 

HaL == Haloandri Digestorum editio Norimbergae a. 
1529. 

4Sa6. =^ pars Sabiniana \ 

Ed. = pa« edictaUs I j j^ 374-378. 

Pap,^ pars Papiniana j i*. «.^ 

App. s=i appendix J 



T I T U L I 



TOTKJS 



OMNIUM* DIGESTORUM SEU PANDECTARUM 

imUS ENUC[I.EAT1 EX OMNl] « IDllE VETEKl COLLEOTI 

AUCTORITATE DOMINI NOSTRI SACRATISSI[MI 

lUSTINIANlJ AUGUSTI. 



Felieiter iiicipit liber pri[mus]. 

De iustitia et iiire, 

De origiiie iuris et omniuin magistratuum et 

successioue prudentium. 
De legibus senatusque consultis et longa con- 

suetudine. 
De constitutionibus principum. 
De statu hominum. 
De his qui sui vel alieni iuris sunt. 
De adoptionibus et emancipationibus et aliis 

modis quibus potestas solvitur. 
De divisione rerura et qualitate. 
De senatoribus. 
De officio consulis. 
De officio praefecti praetorio. 
De officio pracfecti urbis. 
De officio quaestoris. 
De officio praetorum. 
De officio praefecti vigilum. 
De officio proconsulis et legati. 
De officio praefecti Augustalis. 
De officio praesidis, 

De ofiicio procuratoris Caesaris vel rationalis. 
De officio mridici. 

De officio eius, cui mandata est iurisdictio. 
De officio adsessorum. 

Explicitus est liber primus. 



Incipit liber secundus. 

a ft De iurisdictione. 

/9 B Quod quisque iuris in alterum statuerit, ut 

ipse eodem iure utatur. 
y R Si quis ius dicenti non obtemperaverit, 
9 ft De in ius vocando. 
« R Si quis in ius vocatus non ierit sive quis eum 

vocaverit, quem ex edicto non debuerit. 
$ A In ius vocati ut eant aut satis vel cautum dent. 
$ R Ne quis eum, q[ui in ius vocabiturj, yi exi[mat]. 



ft 


» 


/3 


R 


y 


R 


$ 


fi 


e 


R 


s 


fi 




R 


»7 


R 


5- 


R 


4 


R 


ta 


R 


'/» 


R 


ly 


fi 


if^ 


ft 


ts 


B 


ts 


K 


< 


« 


"? 


R 


l^ 


S 


X 


^ 


Xtt 


R 


K/S 


» 



?; R Qui satisdare co[gantur vel iujrato prom[ittanl 

vel suae] promission[i committantur]. 
0- R Si ex noxali causa a[gatur, quem]admodum 

caveat[ur]. 
* R De eo, per quem factiuu edt, quo minus quis 

in iudicio sistat. 
ut R Si quis cautionibus in iudicio sistendi causa 

factis non obtemperabit. 
i(i R De feriis et dilationibus ct diversis temporibus. 
ly R De edendo. 
id R De pactis. 
<e R De [tr]ansactionibus. 

Ex[plic]itus est liber secuudus. 

[Incip]it liber tertius. 

a R De postulando. 

/? R De his qui notantur infamia. 

y R De procuratoribus et defensoiibus. 

B R Quod cuiuscumque universitatis nomine vel 

contra eam agatur. ^ ^.. 

« R De negotiis gestis. 

s R De calumniatoribus. 

Explicit liber tertius. 
Inc. lib. quartus. 

a R De in integrum restitutionibus. 

/ff R Quod metus causa gestum erit. 

y ft De doio malo. 

B 4| De minoribus viginti quinque annis. 

6 R De capite minutis. 

s R De quibus causis maiores viginti quinque an- 

nis in integrum restituantur. 
£ R De alienatione iudicii mutandi causa facta. 
»7 R De receptis qui arbitrium receperint, ut sen- 

tentiam dicant. 
& R Nautae caupones stabulari ut recepta resti- 

tuant. 

[Explicit liber qjuartus feliciter. 



(l) totius omniuDi del. (2) In primordiis digestorum 

guae exkibentur intra uncos quadratos^ cum desint in 
fJoreniino libro foliis laceris vel exesis, suppleta sunt 



coniectura, — Ordo primordiorum est lihri Florentini, nisi 
quod constitutio ^sScoxev in eo legiiur post constitutionem 
Tanta, nos utramque e regione posuimus. 



Subiect in paginis extremis inscriptiones subscriptiones- 

que singulorum librorum codicis F 
ante l. I domini uosirl sacratissimi principis itistiniam 

iuris enucleati ex omni vetcre iure coUecti digestorum 
, seu pandectarum Ub. i F 



ante L II ft incipit liber secundus R F 

ante t III feliciter || incipit Uber tertius F 

ante L IIII expUcit liber iii incipit Ub, iiii feUciter F 

incipit Uber quartus add. F^ 
post l IIII feUciter F 



TITULI 



VI 



TITDIil 



(Incipit liber] quintus. 

[rt ft De iudiciis], ubi qnisque agere [vel con]veiiirj 

debeat. 

[fi H De inofjficioso testameitto. 

(y ^ Bq faelreditatis petitione. 

[8 A Sij pars hereditatis petatur. 

s ft De possessoria hereditatis petitione. 

s ft De Meicommissaria faereditatis petitione. 

Explicit * ex ordine digestorum liber quintus, 
de iudiciis liber primus. 

Ineipit ex ordine sextus, de iudiciis secundus. 

ct ft De rei vindicatione. 
/? R De Publiclana in r[em a]ctione. 
/ R Si ager vectig[aUs id e]st empfayteatica[rius 
pejtatur. 

Explieit ex ordine lib. sextus, de iudiciis 

lib. secundus. 

Incipit ex ordine liber septimuS; de iudiciis 

liber tertius. 

a R De usu fructu, et quemadmodam quis^ uta- 

tur fruatur. 
/3 ft De usu fructu adcrcscendo. 
y R Quando dies legati usus fructus cedat. 
S R Qnibus modis usus &uctus Tel usus amittitur. 
£ A 13e usu fructu earum rerum, quae usu con- 

sumuntur vel minuuntur. 
e R Si usus fructus petetur vei ad alium pertinere 

negetur, 
£ R De operis servorum. 
17 ft De usu et habitatione. 
d' ft Usufructuarius quemadmodum caveat. 

Explicit ex ordine digestorum liber septimus, 
de iudiciis liber tertius. 

Incipit ex ordine liber octavus, de iudiciis 

liber quartus. 

tf fi De servitutibus. 

/9 {( De servitutibus praediorum urbanorum. 

y ft De servitutibtts praediorum rusticorum. 

8 ft Communia praediorum tam urbanorum quam 

rusticorum. 
« ft Si servitus vindicetur vel ad alium pertinere 

negetur. 
s M Quemadmodum servitutes amittantur. 

Explicit ex ordine digestorum liber octavus, 
de iudiciis Uber quartus. 

Incipit ex ordine liber nonus, de iudieiis 

liber quintus* 

a ft Si quadrupes jpauperiem fecisse dicatur. 

/? fi Ad legem Aquiliam. 

^ K De his, qui effuderint vel deicerint. 

^ ft De noxaubtts actionibus. 

Explicit ex ordine digestorum liber nonus^ 
de iudiciis liber quintus. 



Incipit ex ordine liber decimus^ de iudiciis 

liber sextus. 

a R Finium regundorum. 

fi ft Famihae herciscundae. 

y H Gommuni dividundo. 

^ fi Ad exhibendum. 

Explicit ex ordine digestorum liber decimus, 
de iudiciis liber sextus. 

Incipit ex ordine liber undecimus, de iudiciis 

liber septimus. 

<x K De interrogationibas in iure faciendis et de 

interrogatoriis actionibus. 
/9 M De quibus rebus ad eundem iudicem eatur. 
y B De servo corrupto. 
5 R De fugitivis. 
e fi De aleatoribtts. 
g fi Si mensor falsum modum dixerit. 
S fi De religiosis et sumptibus funerttm et ut funus 

ducere liceat. 
97 ft De morttto inferendo et sepulcliro inaedifi* 

cando. 

Explicitus est ex ordine digestorum liber 
undecimuS; de iudiciis liber septimus 

feliciter. 

Incipit de rebus creditis si certum petetur 

liber primus, ex ordine digestorum seu 

pandectarum duodecimus. 

a fi De rebus creditis si certum petetur et de 

condictione. 
/? fi De iureiurando sive voluntario sive necessario 

sive ittdiciali. 
y ft De in litem iurando. 
8 R Be condictione causa data causa non secuta. 
c ft De condictione ob turpem vel iniustam cansam. 
fi ft De condictione indebiti. 
S ft De condictione sine causa. 

Explicit ex ordine digestorum liber duo- 
decimus, de rebus liber primus. 

Incipit ex ordine tertius decimus, de rebus 

seiiundus feliciter. 

« ft De condictione fnrtiva. 

/? B De condictione ex lege. 

)^ fi De condictione triticiaria^ 

^ fi De eo, quod certo loco dari oportet. 

e A De pecunia constituta. 

£ A Commodati vel contra. 

£ ft De pigneraticia actione vel contra. 

Explicitus est liber ex ordine tertius deci- 
mus, de rebus liber secundus. 

Incipit liber ex ordine quartus decimus, de 

rebus* tertius. 

a B De exercitoria actione. 
/9 ft De lege Bfaodla de iacttt. 
/ B De institoria actione. 



(1) expUcitttr F^ et sic ddnceps eaepius (2) quis om. F (z) tricticiaria J^ (4) liber ins. F^ 



post L V expl. dig. seu pandeotar. ex ord. lib. qttintuB de 

iud. autem lib. primus feliciter F 
ante l VII ineipit lib. vii add, F^ 
ante l. VIII feliciter |i lib. viii F 
ante L VIIII explicit lib. viii incipit lib. ix felieit F 
ftnte l X feiioiter F, incipit liber deoimus add^ F* 



ante L XI expHcit lib. x. incipit lib. xL feliciter F 
ante L XII evrvxe^S rtp y^ayfavri rovto rb fitfiUov 

feUciter F: incipit lib. xu add. F^ 
ante L XIII incipit lib. xiii F 
ante L XIIII expl. lib. xiii inoipit Ub. xiv F 



TlTULl 



vn 



TITULI 



S ft De tributoria actione. 

s fi Quod cuin eo, qui in aliena potestate est, 

negotium gestum esse dicetur. 
$ A De senatus consulto Macedoniano. 

£xplicit liber ex ordine quartus deeimus. 

Incipit liber ex ordine quiutus decimuS; de 

rebus quartus, 

a A De peculio. 

^ A Quando de peculio actio annalis est. 

V a De in rem verso. 

$ ft Quod iusstt. 

Explicit liber ex ordine quintus dedmus. 

Incipit liber ex ordine sextus decimuSy de 
rebus liber quintus. 

a A Ad senatus consultum Yelleianum. 
^ R De compensationibus. 
y B Depositi vel contra. 

Explicit ex ordine liber sextus decimus. 

Incipit liber ex ordiue septimus decimus, de 

rebus liber sextus. 

a A Mandati vel contra. 
j5 R Pro socio. 

Explicit liber ex ordine septimus decimus* 

Incipit liber ex ordine digestorum octavus 
decimus, de rebus liber septimus. 

«c ft De contrahenda emptione et de ^actis inter 

emptorem et venditorem compositis et quae 

res veniri non possunt. 
f9 ft De in diem addictione. 
^ M De l(^e commissoria. 
S R De hereditate vel actione vendita. 
£ R De rescindenda venditione et quando licet ab 

emptione discedere. 
? ft De periculo et commodo rei venditae. 
S ft De servis exportandis vel si ita mancipium 

veneaty ut manumittatur, vel contra. 

Incipit ex ordine digestorum liber nonus 
decimus, de rebus octavus* 

a A De actionibus empti venditi. 

fi ft Locati couducti 

y^ ft De aestimatoria actione. 

S R De rerum permutatione. 

€ ft De praescriptis verbis et in factum actionibus. 

Explicit ex ordine digestorum liber nonus 

decimus feliciter. 

Incg)it ex ordine digestorum liber vicensi- 
muS; singularium primus. 

a ft De pignoribua et hypothecis et qualiter ea 
comrahantur et de pactis eorum. 

fi f^ In quibus causis tacite contrahitur pignus vel 
hypotheca. 

y ft Quae res pignori vel hypothecae ^ datae obli- 
gari non possunt. 



$ fi Qui potiores in pignore vel hjpotheca habean- 
tur et de his qui in priorum creditorum 
locum succednnt. 

£ R De distractione pignorum vel hvpothecarum. 

s ft Quibus modis pignus vel hypotheca solvitur 
vel non. 

Explicitus est ex ordine liber vicensimus, 
singularium liber primus. 

Inoipit ex ordine liber vicensimus primus, 

singularium secundus. 

tf ft De aedilicio edicto et de redhibitione et quanti 

minoris. 
/$ fi De evictionibus et duplae stipulatione. 
y R De ezceptione rei^ venditae et traditae. 

Explicit ex ordine liber vicensimus primus, 
singularium secundus. 

Incipit ex ordine digestorum liber vicensi- 

mus secunduS; singularium tertius. 

ff fi De usuris et omnibns accessionibus et mora. 

/? ft De nautico faenore. 

^ B De probationibus et praesumptionibus. 

^ e De nde instrumentorum. 

« fi De testibus. 

ff M De iuris et facti ignorantia. 

Incipit ex ordine liber vicensimus tertius, 
singularium liber quartus. 

« fi De sponsalibuB. 

/? £ De ritu nuptiarum. 

y R Dq iure dotium. 

^ fi De pactis dotalibus. 

« ft De fundo dotaU. 

Explicit ex ordine liber vicensimus tertius. 

Incipit ex ordine liber vicensimus quartus, 

singularium liber quintus. 

B De donationibus inter virum et uxorem. 

/9 fi De divortis et repudiis. 

y ft Solnto matrimonio dos quemadmodumpetatur. 

Explicitus est liber ex ordine vicensimus 
quartus, singularium liber quintus. 

Incipit ex ordine liber vicensimus quintus, 
singularium liber sextus. 

fi De impensis in res dotales factis. 

/^ A De rerum amotarum actione. 

y fi De agnoBcendis et aJendis liberis vel paren- 

tibus vel patronis vel hbertis. 
8 B . De inspiciendo ventre custodiendoque partu. 
fi B Si ventris nomine muliere in possessionem 

missa eadem possessio dolo malo ad aUum 

translata esse dicatur. 
e B Si mulier ventris nomine in possessionem ca- 

lumniae causa fuisse dlcatur. 
S ft De concubinis. 

Explicittts est liber ex ordine vicensimus 
quintus, singularium sextus. 



U) hypotheea F (%) re F 



unie l XV expl. Ub. xiv incip. lib. xv add, F^ 

ante l XVI explicit Uber xv F, incipit Ub. xvi add. F* 

ante L XVII expUcit Ub. xvi incipit Ub. xvii feUciter F: 

i&cipit Ub. xvii add. F^ 
ante L XVIII expUdt Ub. xvii incipit Ub. xviii feU- 

citcr F 
post L XVIII expUcit digcstoruin slve pandects^rum Ub. 

xriu feUciter F 



ante L XX incip. Ub. xx add, F^ 

ante L XXI expUe. digeatornm Uber vicesimus || incipit 

Uber xxi F 
anU L XXII inc. lib. xxu F 
ante L XXIII expUcit digestorum Uber xxu inciplt Ub. 

xxui jP 
arUe L XXIIII incipit Uber xxiv F 
ante L XXV expUcit Ub. xxiv lucipit Ub. xxv feUciter F 



TITULI 



VIK 



TITULI 



Incipit ex ordine liber vicensimus sextus, 
singularium liber septimus. 

« R De tutelis. 

/? ft De testamentaria tutela. 

y R De confirmando tutore vel curatore. 

<? B De legitimis tutorlbus. 

£ ]^ De tutoribus et curatoribus datis ab Ms, qui 

ius dandi habent, et qui et in quibus cau- 

sis specialiter dari possunt. 
$ V< Qui petant tutores yel curatores et ubi petantur. 
^ ft De administratione et periculo tutorum et 

curatorum, qui gesserunt vel non, et de 

agentibus vel conveniendis uno vel pluribus. 
7? R De auctoritate et consensu tutoram et cura- 

torum. 
^ a Qaando ex facto tutoris vel curatoris minores 

agere vel conveniri possunt. 
t fi De suspectis tutoribus et curatoribus. 

Explicitus est ex ordine liber vicensimus 
sextus, singularium* liber septimus. 

Incipit ex ordine liber vieensimus septimus, 
singularium liber octavus. 

rc R De excusationibus. 

/9 ft Ubi pupilluB educari vel morari debet et de 

alimentis ei praestandis*. 
/ R De tutelae^ et rationibus distrahendis et utili 

curationis causa actione. 
^ ft Dc contraria tutelae et utili actione. 
fi ft De eo qui pro tutore prove * curatore negotia 

gessit. 
i J^ Quod falso tutore auctore gestum esse dicatur. 
S R De fideiusBoribus et nominatoribus et here- 

dibus tutorura et curatorum. 
97 II De magistratibus conveniendis et heredibus 

eorum. 
^ R De rebus eorum, qui sub tutela vel cura sunt, 

sine decreto non alienandis vel supponendis. 
« R De curatoribus furioso et aliis extra minores 

dandis. 

Explicitus est ex ordine liber vicensimus 
septimus, singularium octavus feliciter. 

Incipit ex ordine liber vicensimus octavus, 
singularium liber nonus. 

n ft Qui testamenta faccre possunt et quemadmo- 

dum testamenta fiant. 
^ R De liberis et postumis heredibus instituendis 

vel exheredandis vel praeteritis. 
;/ ^ De iniusto rupto irrito lacto testamento. 
J R De his quae* in testamentp delentur, indu- 

cuntur vel inscribuntur. 
«^ ft De heredibus instituendis. 
c fi De vulgari et pupillari substitutione. 
^ B De condicionibns institutionum. 
n M De iure deliberandi. 

Explicit liber ex ordine vicensimus octavus, 
singularium liber nonus. 



Incipit ex ordine liber vicensimus nonus, 
singularium decimus. 

a It De testamento militis. 

/? ft De adquirenda vel amittenda hereditate. 

y B Testamenta quemadmodum aperiantur, inspi- 

ciantur et describantur. 
^ ft Si quis omissa causa testamenti ab intestato 

vel aUo modo possideat hereditatem. 
e ft De senatus consulto Silaniano et Olaudiano, 

quorum testamenta ne aperiantor. 
ff fi Si quis aliquem testari prohibuerit vel coegerit 
£ « De iure codiciQorum. 

Incipit liber primus de legatis et fideieom- 

missis, ex ordine liber trigensimus. 
« ft De legatis et fideicommisBis. 

^lncipit liber secundus de legatis et fidei* 
commissis, ex ordine trigensimus primus. 

a fi^ De I^gatis et fideicommissis. 

Incipit liber tertius de legatis et fideicoro- 

missis, ex ordine trigensimus secundus. 
a B^ De legatis et fideicommissis. 

Incipit liber quartus de legatis et fideicom- 
missis, ex ordine liber trigensimus tertius. 

a fi De annuis et menstruis legatis. 

/^ R De usu et usu fructu et habitatione et operis 

per legatum vel fideicommissum datis. 

y fi De servitute legata. 

^ ft De dote praelegata. 

fi ft De optione vel electione legata. 

s e De tritico vino vel oleo legato. 

g R De instructo vel instrumento legato. 

1? ft De peculio legato. 

^ R De penu legata. 

* ft De supellectili legata. 

Incipit ex ordine digestorum liber trigensi- 

mus quartus. 

ee B De alimentis vel cibariis legatis. 

/3 ft De auro argjento mundo omamentis un|uenti8 

veste vel vestimentis et statuis legatis. 

;/ fi De liberatione l^ata. 

^ ft De adimendis vel transferendis legatis. 

e ft De rebus dubiis. 

$ ft De his, quae poenae causa relinquuntur. 

S ft De regula Gatoniana. 

»? « De his, quae pro non scripto habentur. 

^ ft De his, quae ut indignis auferuntur. 

Incipit ex ordine* liber trigensimus quintus. 

a R De condicionibus et demonstrationibas et cau- 
sis et^ modis eorum, quae in testamento 
scribuntur. 



(1) singuU F (2) praetandis F (3) tutela F^ (4) provel F (5) qui F (6) B orfrf. F^ (7) « R om. F 
(8) ordone F (9) causis et] causis i^\ causet F^ 



ante l XX VT explicit lib. xxv incipit lib. xxvi feliciter || 
incipit digestorum siv pandectarum liber xxvi F 

ante L XXVII explicit digestorum seu pandectarum liber 

aavipib, xxvii F 
ante l. XXVIII nec suhscriptio neque tnscriptto in F 
ante L XX VIII I ezplicit digestorum sive pandectarum 

lib. xxviii de testamentis lib. xxix feliciter F 
vnfe L XXX feliciter [| explicit lib. xxix incipit lib. xxx 

feliciter F 



ante L XXXI expUcit Ub. xxx incipit lib. xxxi feliciter F 

ante L XXXII expUcit lib. xxxi incipifc lib. xxxii feli- 
citer J^ 

ante L XXXIII expUcit digestorum libro xxxii || incipit 

digestorum Uber xxxiii F 
ante L XXXIIII explicit digestorum seu pandectarum 

liber trigesimus tertius feUciter || lib. xxxiiu F 
post L XXXIV expUcit Uber xxxiv de legatia et fidei- 

commissis Uber quintus feliciter F 



TITDLI 



vnn 



TrruLi 



/9 ft Ad legem Falcidiam. 
/ ft Si cui plus, quam per legem Falcidiam liceret 
legatum esse dicetur. 

Incipit ex ordine liber trigensimus sextus. 

« M Ad senatus consultum Trebellianum et Pega- 

sianum. 
^ ft Quando dies legatorum vel f deicommissorum 

cedat. 
^ R Ut legatorum seu fideicommissorum seffvan- 

dorum causa cayeatur. 
(T fi Ut in poBsessionem legatorum vel fideicom- 

missorum causa esse liceat. 

Explicit de legatis et fideicommissis liber 
septimuS; ex ordine digestorum liber trigen- 

simus sextus. 



Incipit de bonorum possessionibus liber pri- 
mus, ex ordine liber trigensimus septimus. 

a A De bonorum possessionibus. 

/? S Si tabuke testamenti extabunt. 

^ ft De bonorum possessione furioso infaati muto 

surdo caeco conpetenti. 
5 fi De bonorum possessione contra tabulas. 
e fi De legatis praestandis contra tabulas bono- 

rum possessione petita. 
e ft De coUatione bonorum. 
^ ft De coUatione dotis. 

7; fi De coniungendis cum emancipato liberis eius, 
i?" fi De ventre in possessionem mittendo et cura- 

tore eius. 
i R De Carboniano* edicto. 
la ft De bonorum possessione secundum tabulas. 
i^ K Si a parente quis manumissus sit. 
ly fi De bonorum possessione ex testamento militis. 
id R De iure patronatus*. 

Explicit ex ordine digestorum trigensimus 

septimus. 

Incipit liber trigensimus oetavus, de bonorum 
possessionibus secundus. 

« R De operis libertorum. 

/J fi De bonis liberti. 

/' R De libertis municipum et aJiarum universita- 
tium. 

5 B De adsignandis libertis. 

£ R Si quid iu fraudem patroni factum sit. 

s R Si tabulae testamenti nullae extabunt, unde 
liberi 

s R Unde legitimi. 

ri R Unde cognati. 

t'^ R De successorio edicto. 

t R De gradibus et adtinibus et nominibus eorum, 
ta R Unde vir et uxor. 
ticJ R De veteranorum et militum successione. 
t/ R Quibus non competit bonorum possessio. 
td R Ut ex legibus senatusve consultiB bonorum 

possessio detur^. 
t£ R Quis ordo in bpnorum possessionibus detur. 



«e R De sais et legitimis heredibus. 
frS K Ad senatus consultum TertuUianum et Orfi- 
tianum. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
trigensimus octavus; de bonorum possessio- 

nibus secundus. 

Incipit ex ordine liber trigensimus nonus. 

a R De operis novi nuntiatione. 

/? R De damno infecto et proiectionibus et sug- 

grundis. 

/ R De aqua et aquae pluviae arcendae. 

^ R De publicanis et vectigalibus et commissis. 

e R De donationibus. 

e R De mortis causa donationibus. 

Explicit liber ex ordine digestorum trigen- 

simus nonus. 



Incipit ex ordine liber quadragensimus. 

a R De manumissionibus. 

^ R De manumissis vindicta. 

y R De manumissionibus, quae servis ad univer- 
sitatem^ pertinentibus imponuntur. 

^ R De manumissis testamento. 

£ R De Meicommissariis libertatibus. 

5 R De ademptione libertatis. 

? R De statuuberis. 

rj R Qui sine manumissione ad libertatem perve- 
niunt. 

d' R Qui et a quibus manumissi liberi non liunt'^ 

i R Ad legem Aeliam Sentiam'^. 

la R De iure aureorum anulorum. 

ip R De natalibus restituendis. 

ly R De liberali causa. 

td R Quibus ad libertatem proclamare non liceat. 

le R Si ingenuus esse dicatur, 

19 R Ne de statu defiinctorum post quinquennium 

quaeratur. 

*S R De collusione detegenda. 

Explicit liber ex ordine digestorum quadra- 

gensimus. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

primus. 

a R De adquirendo rerum dominio. 

/9 R De adquirenda vel araittenda^ possessione. 

y R De usurpationibus seu usucapionibus. 

8 R Pro emptore. 

8 R Pro herede et pro possessore. 

s R Pro donato. 

? R Pro derelicto. 

rj R Pro legato. 

d' R Pro dote. 

* R Pro suo. 

la R Communia de accessionibus possessionum '. 

Explicit liber ex ordine digestorum quadra- 

gensimus primus. 



(i) carbonano F (2) tttulum 37, 15 de obsequis pareu* 
tibus et patronis praestandis suo loco omiait F: eundem 
post 38, 14 tnseruit et numeros 38, 14... 17 in 16... 18 com- 
mutavit F^ (3) universitate F (4) dehuit esse 



Qui . . . fiuut et ad legem Aeliam Sentiam numero i $uh- 
lato (5) omittenda F^ (6) undecimum hunc titulum 
tpsa digesta non hahent 



ante l. XXXVI nec suhscriptio neque inscriptio F 
post i XXXVI feUciter F 

ante l XXXVIII ezplicit lib. xxxvii incipit ex ordine 
dig. lib, xxxviil F 



ante I. XXWIIII expl. Ub. xxxviii incip. lib. xxxviiii F 
ante l, XXXX feliciter explicit lib. xxxix F, incipit liber 

xxxx add. F^ 
ante l. XXXXI expl, Ub. xxxx incip. lib. xxxxi add. F^ 

II 



TITTJLI 



X 



TITDLI 



^ 
S 



s 

^ 
V 



Incipit ex ordiue liber quadragensimus 

secundus. 

ft De re iadicata et de efifecta sententiarum et 

de interlocationibus. 
ft De confessis. 
ft De cessione bonorum. 
fi Quibus ex causls in possessionem eatur. 
ft De rebus auctoritate iudicis possidendis seu 

vendendis ^ 
^ De separationibus. 
R De curatore bonis dando. 
ft Quae in firaudem creditorum facta sunt ut 

restituantur. 

Explicit liber ex ordine digestorum quadra- 
gensimus secundus. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

tertius. 

« R De interdictis. 

/9 R Quorum bonorum. 

Y ft Quod legatorum. 

d R Ne vis fiat ei qui in possessionem missus erit. 

6 JR De tabulis exhibendis. 

s ft Ne quid in loco sacro vel itinere^ fiat. 

^ ft De locis et itiueribus publicis. 

»7 B Ne quid in loco sacro ^ vel itinere fiat **. 

^" ft De loco publico fruendo. 

f ft De via publica* et itinere publico reficiendo. 

ta ft De fiummibus, ne quid in flumine publico 

ripave eius fiat, quo peius navigetur. 

i^ ft Ne quid in flumine publico fiat, quo aliter 

aqua fluat, atque ut priore aestate fluxit. 

ly ft Ut in flumine publico navigare liceat. 

tS fi De ripa munienda. 

is R De vi et de vi armata. 

is R Uti possidetis. 

tt, ft De superficiis. 

ir} R De itinere actuque privato. 

id" R De aqua cottidiana et aestiva. 

X R De rivis. 

y.a R De fonte. 

xp R De cloacis. 

^y R Quod vi aut clam. 

7c8 ft De remissionibus. 

«fi « De precario. 

xs R De arboribus caedendis. 

xg R De glande legenda. 

«»7 ft De bomine libero exhibendo ®, 

«c^ R De liberis exhibendis, item ducendis. 

l R Utrubi. 

Xa R De migrando. 

Ip R De Salviano interdicto. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus tertius. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

quartus. 

a fi De exce|)tionibus, praeseriptionibus et prae- 

iudiciis. 
/S R De exceptioue rei iudicatae. 
y ft De diversis temporalibus praescriptionibus et 

de accessionibus possessionum. 



^ ft De dolo malo et metua exceptione. 

B ft Quarum rerom actio non datur. 

A De litigiosis. 

S ft De obligationibus et actionibus. 

Explieitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus quartus. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

quintus. 

a R De verbomm obligationibus. 
i^ R De duobus reis constituen(Us. 
^' R De stipulatione servorum. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus quintus. 

Ineipit ex ordine liber quadragensimus 

sextus. 

a R De fideiussoribus et mandatoribus. 

/9 fi De novationibus et delegationibus. 

y R De solutionibus et liberationibus. 

/ ^ R De acceptilatione. 

a R De stipulationibus praetoriis. 

s R Uem pupilli vel adulescentis salvam fore. 

S R ludicatum solvi. 

ri R Katam rem haberi et de rati habitione. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus sextus. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

septimus. 

De privatis delictis. 

De furtis. 

De tigno iuncto. 

Si qui testamento liber esse iussus fuerit, post 
mortem domini ante aditam hereditatem 
subripuisse aut corrupisse dicetur. 

Furti adversus nautas caupones stabuiarios. 

Si familia furtam fecisse dicetur. 

Arborum fiurtim caesarum. 

Vi bonorum raptorum. 

De incendio ruina naufragio rate nave ex- 
pugnata. 

De iniuriis'et famosis libellis. 

De extraordinariis criminibus. 

De sepulchro violato. 

De concussione. 

De abigeis. 

De praevaricatione. 

De receptatoribus. 

De furibus balneariis. 

De efiractoribus et expilatoribus. 

Expilatae hereditatis. 

Stellionatus. 

De*^ termino moto. 

De collegiis fllicitis et corporibus. 

De popuiaribus actionibus. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus septimus. 



a 


R 


P 


R 


y 


R 


S 


R 


8 


B 


e 


R 


s 


R 


V 


R 


^ 


R 


i 


R 


la 


R 


cfi 


R 


Z 


R 


iS 


R 


18 


R 


iS 


K 


*5 


R 


itf 


A 


td' 


B 


K 


R 


fca 


R 


Hfi 


R 


icy 


R 



(1) vendnndis F^ (2) vel itinere del (3) sacro} 

publico scr^ (4) rubricam 17 delevit numerosque deinceps 
mutavit F^ (5) omissa sunt verba et si quid in ea factam 



esse dicatur ta R De via publica: unde numeri deinceps 
fallunt (6) Uber exigendo F (7) de om. F 



ante L XXXXI! feliciter F, explicit liber xlii (sic) \\ incipit 

liber xxxxii add. F^ 
ante l XXXXIII explicit lib. xlii feliciter F, incipit lib. 

xliii add. F^ 
ante l. XXXXIIII feliciter F, incipit lib. xliiii add. F^ 



ante l XXXXV explicit Uber xxxxiv F, incipit lib, xlv 

add. F^ 
ante L XXXXVI incipit liber xlvi arfrf. F* 
ante L XXXXVII nec subscriptio neque inscrtptio F 



HTULI 



XI 



TITULl 



Incipit ex ordine liber quadragensimus 

octavus. 

« ft De iudiclis publicis. 

/9 B Be accusationibus et inscriptionibus. 

y H De custodia et exhibitione reorum. 

^ e Ad legem luliam de adulteris coercendis. 

e fi Ad legem luliam maiestatis. 

c fi Ad legem luliam de vi publica. 

£ ft Ad legem luliam de vi privata. 

9; ^ Ad legem Gorneliam de sicariis et veneficis. 

^ A Ad legem Fompeiam de parriddiis. 

< R De lege Comelia de falsis. 

ta S Ad legem luliam repetundarum. 

ijS fi De lege lulia de annona. 

ty e Ad legem luliam peculatus et de sacrilegiis 

et residuis. 

18 ft Ad legem luliam' ambitus. 

(£ fi De lege Fabia de plagiariis. 

is R Ad senattts consultum Turpillianum et de abo- 

litionibus criminum. 

t^ ft De requirendis vel absentibus damnandis. 

17] R De quaestionibus. 

t^ fi De poenis. 

9t H De bonis damnatorum^, qui ante sententiam 

Tel mortem sibi consciverunt vel accussa- 

satorem corruperunt. 

xa fi De interdictis et de relegatis et deportatis. 

xfi j^ De sententiam passis et restitutis. 

xy « De cadaveribus punitorum. 

Explicitus est liber ex ordine digestorum 
quadragensimus octayus. 

Incipit ex ordine liber quadragensimus 

nonus. 

a ft De appellationibus et relationibus. 

p fi A^ quibus appellari non licet^. 

Y R Quando appeUandum sit et intra quae tem- 

pora. 
^ fi De appeliationibus recipiendis yel non. 



c R De libellis dimissoriis, qui apostoU dicuntur. 
s ft An per alium causae appellationum reddi 

possunt *. 
S « Nilul innovari apj :jllatione interposita ^. 
«? R Eum, qui appellaverit, in provincia defendi. 
d" B Apud eum, a quo appellatur, aliam causam 

agere compellendum. 
* ft Si pendente appellatione mors intervenerit. 
la fi De iure fisci. 
tfi fi De ca^tivis et postliminio et redemptis^ ab 

bostibus. 
ty ^ De re militari. 
7^ ^ De castrensi peculio. 
18 ft De veteranis. 

Explicitus est' liber ex ordine digestorum 
quadragensimus nonus. 

Incipit ex ordine liber quinquagensimus. 

Ad municipalem et de incolis. 

De decurionibus et filiis eorum. 

De albo scribendo. 

De munerijbus et honoribus. 

De vacatione et excusatione munerum. 

De iure immunitatis. 

De legationibus. 

De administratione rerum ad civitates perti- 

nentium. 
De decretis ab ordine faciendis. 
De operibus publlcis. 
De nundinis. 
De pollicitationibus. 
De variis et extraordinariis cognitionibus et 

si iudex litem suam fecisse dicetur. 
De proxeneticis. 
ft De censibtts. 
R De verborum significatione. 
<g K De diversis regulis iuris antiqui. 

Explicitus est ex ordine digestorum libel 
quinquagensimus feliciter. 



a 


« 


^ 


fi 


l 


» 


^ 


s 


6 


^ 


e 


fi 


r 


e 


V 


B 


d' 


M 


t 


fi 


ta 


ft 


tfi 


« 


^y 


« 


td 


« 


ts 


ft 


IS 


B 



(1) iulia F (2) omtssa sunt verba xa R De bonls eorum : 
numeri qui sequuniur turhati (3) a om. F (4) omissus 
est titulus III Quis a quo appelletur: numeri qui sequuniur 
turbati (5) sic esse debuit inversis rubricis s^ additisque 
duabus omissis: (VII) Nihil innovari appeUatione inter- 



poslta. (YIII) Quae sententiae sine appellatione rescln- 
dantur. (VIIII) An per alium causae appeUatlonum reddi 
possunt. (X) Si tutor vel curator magistratusve creatus 
appellaverit. Numeri qui seqmmtur turbati sunt (6) rC" 
dempti F (7) est om. F 



ante l XXXXVIII ezplicit Ubro zxsxvii incipit libro 

xxsxviu F 
ante l XXXXVIUI expUo. Ub. xxxxviu inc. lib. 

xzxxvmi F 



1 



anie L L explic. Uber xxxxviiii inc. lib. xxxxx F 
post l L explicit liber xxxxx feliciter F 



Bi/Slov ^iovOTiviavos (tra^ Tex,^r}aaT:o r^vSe, 
^v Qa T^tfiaiviavos fteyaX^ xafie nafifiaaiX^if 
ola Tts 'ffQaxXijt. navaioXov aoTtida rev^as, 
t]S €7tt fia^fiai^ovatv ayaXfiaza Ttavra &efiiaTtav 
av&qconot S jiiaivis re doQvnrr^rov re yti^vcatiS 
EvQWitris re Ttid^ovrai oXov oijfjidvro^i nooftov *. 



(l) td est: Hunc librum imperator lustinianua commeutus est, quem TribouiaxiuB siunmo omnium regi elaboravit, 
Herculi variegatum clupeum fabricatus, iu quo respleudent simulacra Legum oumigeuamm; Asiae autem homii 
receptae armis Africae itemque Suropae oboediunt rectori mundi uuiversL 



DE CONCEPTIONE DIGESTOEUM. 



IMPERATOR CAESAR FLAVIUS lUSTINIANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR 
AC TRIUMFATOR SEMPER AUGUSTUS TRIBONIANO QUAESTORI SUO 

SALUTEM. 



Deo auctore nostrum gubemaates imperium, quod 
nobis a caelesti maiestate traditum est, et bella feli- 
citer peragimus et pacem decoramus et statum^ rei 
pablicae sustentamus: et ita nostros animos ad dei 
onmipotentis erigimus adiutorium, ut neque armis 
Gonfidamus neque nostris militibus neque bellorum 
dacibus yel nostro ingenio, sed omnem spem ad so- 
lam referamus summae providentiam trinitatis: unde 
et mundi totius elementa processerunt et eoram 

1 dispositio in orbem terrarum producta est. Cum 
itaque nihil tam studiosum in omnibus rebus in- 
Tenitur guam legum auctoritas, guae et diyinas et 
humanas res bene disponit et omnem iniquitatem 
expeUit, repperimus autem omnem legum tramitem, 
qui ab urbe Homa^ condita et Romuleis descendit 
temporibus, ita esse confusnm, ut in infinitum ex- 
tendatur et nullius humanae naturae capacitate con- 
dadatur: primum nobis fuit studium %* sacratissimis 
retro principibus initium sumere et eorum constitu- 
tiones emendare et viae dilucidae tradere, quatenus 
in unum codicem congregatae et omni supervacua 
siinilitudine et iniquissima discordia absolutae univer- 
sis hominibus promptam suae sinceritatis praebeant 

2 praesidium. Hocque opere consummato et ^ in uno 
volumine nostro nomine praefulgente coadunato, cum 
ex ]^aacis et tenuioribus relevati^ ad summam et 
plemssimam iuris emendationem j^ervenire pronera- 
remus et omnem Romanam sanctionem et colligere 
et emendare et tot^ auctorum dispersa volumina uno 
codice indita ostendere, quod nemo^ neque sperare 
neqae optare ausus est, res quidem nobis difficillima, 
mmo magis impossibilis videbatar. sed manibus ad 
caelum erectis et aetemo auxilio invocato eam quo- 
que curam nostris reposuimus ammis \ deo freti, qui 
et res penitus desperatas^" donare et consummare 

3 suae virtutis magnitudine potest. £t ad tuae 
sinceritatis optimum respeximus ministerium tibique 
primo et hoc opus commisimus, ingeni tui documentis 
ex nostri codicis ordinatione acceptis, et iussimus 
qaos probaveris tam ex facandissimis antecessoribus 
quam ex viris disertissimis togatis fori amplissimae 
sedis ad sociandum laborem eligere. his itaque col- 
lectis et in nostmm palatium introdactis nobisque 
tuo testimonio placitis totam rem faciendam permi- 
simus,^ ita tamen, ut tui vigilantissimi animi guber- 

4 natione res omnis celebretur. lubemus igitur vobis 
antlquomm pmdentium, quibus auctoritatem conscri- 
bendarum interpretandarumque ^^ legum sacratissimi 
principes praebuerant, libros ad ius Romanom per- 
tinentes et l^ere et ^imare, at es his omnis ^^ ma- 






(t) =s Cod. lust 1, 17, 1, cuiu8 codtcis Uhros manu scrtpios 
consentientes signifuiat Uttera S. his tnuniti minores quos- 
dam libri Horeniini errores in hac constitutione suppressi' 
ntus (2) sic Sy stattttom F (3) roma ow. /S (4) a S, 
om, F (5) et Sy om, F (e) relevatia F (7) tota F 
(8) alius ins, S (9) animus F (10) vesperatas F^, 



teria colligatur, nulla (secundum quod possibile est) 
neque similitudine neque discordia dereficta, sed ex 
his hoc colligi quod unum pro omnibus sufficiat. 
quia autem et alii libros ad ms pertinentes scripse- 
mnt, quorum scripturae a nullis auctoribus receptae 
nec usitatae sunt, neque nos eorum volumina nostram 

5 inquietare dignamur^^ sanctionem. Cumque haec 
materia summa numinis Hberalitate collecta fuerit, 
oportet eam pulcherrimo opere extmere et quasi 
proprium et sanctissimum templum iustitiae con-> 
secrare et in libros quinquaginta et certos titulos 
totum ius digerere, tam secundum nostri constitu- 
tionum ^* cocScis quam edicti perpetni imitationem, 
prout hoc vobis commodius esse patuerit, ut nihil 
extra memoratam consummationem possit esse dere- 
Uctum, sed his (^uinquaginta libris totum ius anti- 
quum, per nullesmiam et quadringentesimam paene 
annum confusum et a nobis purgatum, quasi quo- 
dam muro vallatum nihil extra se habeat: omnibus 
auctoribus iuris aequa dignitate pollentibus et nemini 
quadam praero^ativa servanda, quia non omnes in 
omnia, sed certi per certa vel meliores vel deteriores 

6 inveniantar. Sed neque ex multitudine auctomm 
quod melius et aequius^^ est iudicatote, cum possit 
unius forsitan ^^ et deterioris sententia et muitos " 
et maiores in aliqua parte superare. et ideo ea, quae 
antea^^ in notis Aemilii Papiniani ex Ulpiano et 
Paulo nec non Marciano adscripta sunt, quae antea 
nuUam vim optinebant^^ propter honorem splendi- 
dissimi Papiniani, non statim respuere, sed, si quid ex 
his ad repletionem summi ingenii Papiniani laborum 
vel interpretationem necessarium esse perspexeritis, 
et hoc ponere legis vicem optinens non moremini: 
ut omnes qui relati fuerint in hunc codicem pro- 
dentissimi viri habeant auctoritatem tam, (juasi et^^ 
eomm studia ex principalibus constitutiombus pro- 
fecta et a nostro divino iuerant^' ore profusa. omnia 
enim merito nostra facimus, quia ex nobis omnis eis 
impertietur auctoritas. nam qui non suptiliter fac- 
tum emendat, laudabilior est eo qui primus invenit. 

7 Sed et hoc studiosum vobis esse volumus, ut, si 
quid in veteribus non bene positnm libris inveniatis 
vel aUquod superfluum vel minus perfectum, super- 
vacua longitudine ^^ semota et quod imperfectum est 
repleatis et omne opus moderatum et quam pulcher- 
rimum ostendatis. hoc etiam nihilo minus obser- 
vando, ut, si aliquid in veteribus l^gibus vel con- 
stitutionibus, quas antiqui in sais libris posuerunt, 
non recte scriptum inveniatis , et hoc reiormetis et 
ordini moderato tradatis^^: at hoc videatur esse 



vespetasF^ (U) interpretendarumque jF (12) omni- 
bus S (13) dignamus F (l4) eonstitutionexn F 

(15) aequius et meHas S (l6) anius forsitan S^ m F 
(17) miiltas F (18) antea del (19) partim ins. S 

(20) tamquam eiai S (21) fuerint S (22) similitu- 
dine«S (23) traditisi^ 



CONST. DEO AUCTORE 



xnn 



Yerum et optimum et ^uasi ab iBitio scriptum, quod 
a Tobis electum et ibi positum fuerit, et nemo ex 
comparatione veteris voluminis quasi vitiosam scrip- 
turam arguere audeat. cum emm l^e antiqua, quae 
regia nuncupabatur, omne ius omnisque potestas po- 
puli Eomani in inperatoriam translata sunt potesta- 
tem, nos yero sanctionem omnem non dividimus^ in 
alias et alias conditorum partes, sed totam nostram 
esse Tolumus, guid possit antiquitas nostris legibus 
abrogare? et in tantum volumus eadem omnia, cum 
reposita sunt, optinere, ut et* si aJiter fuerant apud 
veteres conscripta, in contrarium autem in compo- 
sitione inveniantur, nuUum crimen scripturae impu- 

8 tetur, sed nostrae electioni hoc adscribatur. NuUa 
itaque In omnibus praedicti codicis membris anti- 
nomia (sic enim a vetustate Graeco vocabulo nun- 
cupatur) aliquem sibi vindicet locum, sed sit una 
concordia, una consequentia, adversario nemine con- 

9 stituto. Sed et similitudinem (secundum quod 
dictum est) ab huiusmodi consummatione volumus 
exulare: et ea, quae sacratissimis constitutionibus 
quas in codicem nostrum redegimus cauta sunt, 
iterum poni ex vetere iure non concedimus, cum 
divalium constitutionum sanctio sufficit ad eorum 
auctoritatem: nisi forte vel^ propter divisionem vel 

Eropter repletionem vel propter pleniorem indaginem 
oc contigerit: et hoc tamen perraro, ne ex con- 
tlnuatione huiusmodi lapsus oriatur aliquid in tali 

10 prato spinosum. Sed et si quae leges in vete- 
ribus libris positae iam in^ desuetudinem abierunt, 
nullo modo Tobis easdem ponere permittimus, cum 
haec tantummodo optinere volumus, quae vel iudi- 
ciorum freq^uentissimus ordo exercuit vel longa con* 
suetudo huius abnae urbis comprobavit, secundum 
Salvii luHani ^ scripturam, quae indicat debere omnes 
livitates consuetaoinem Bomae sequi, quae caput 
est orbis terrarum, non ipsam alias dvitates. Eo- 



mam autem intellegendum est non solum veterem, 
sed etiam regiam nostram, quae deo propitio cum 

11 melioribus condita est augariis. Ideoque iube- 
mus duobus istis codicibus omnia gubemari, uno 
constitutionum, altero iuris enucleati et in futurum 
codicem compositi^: vel si quid aliud a nobis fuerit 
promulgatum institutionum vicem oj^tinens, ut rudis 
animus studiosi simplicibus enutritus facilius ad 

12 altioris prudentiae redigatur scientiam. Nostram 
autem consummationem, quae a vobis deo adnuente 
componetur, digestorum vel pandectarum nomen 
habere sancimus, nuUis iuris peritis in posterum 
audentibus commentarios ilh appHcare et verbositate 
sua supra dicti codicis com^endium confundere: 
quemadmodum et in antiquionbus temporibus fac» 
tum est, cum per contrarias interpretantium senten- 
tias totum ius paene conturbatum est: sed sufficiat 
per indices tantummodo et titulorum suptilitatem^ 
quaedam admonitoria eius facere, nullo ex inter- 

13 pretatione eorum vitio oriundo. Ne antem per 
scripturam aliqua fiat in posterum dubitatio, iuDe- 
mus non per siglorum» captiones et compendiosa 
aenigmata, quae multas per se et per suum vitium 
antinomias induxerunt, eiusdem codicis textum con- 
scribi: etiam si numerus librorum significatur aut 
aliud quicquam: nec haec® etenim per spedalia 
sigla'^ numerorum manifestari, sed per litterarum 

14 consequentiam ex^lanari concedimus. Haec igi- 
tur omnia^* deo placido facere tua pradentia una 
cum aliis facundissimis viris studeat et tam suptili 
quam celerrimo iini tradere, ut codex consummatus 
et in quinquaginta libros digestus nobis offeratur in 
maximam et aetemam rei memoriam deique omni- 
potentis providentiae ^^ argumentum nostrique imperii 
vestrique ministeri ^oriam. Data octavo decimo 
calenaas lanuarias Gonstantmopoli ^^ Lampadio et 
Oreste viris clariBsimis consulibus ^^. 



(1) divisimufliS (2) etom. 5 (3) veF (4) inF, 
per jS (5) D*\y Ay 32 pr. (6) futuro codioe compo- 
nendi S (7) quae paratitla nuncupantar add, F^ S 

(s) sinplorum J*^, singulorum^jSignorumjS (9) haeF 



(10) signa iS (u) omnia igitur S (12) providentiam 
et S (13) constantinopoli Cod. lust teste Haloandro^ 
om. F (14) anno p. Chr, 530 Dec» 15. — In Fsequitur: 
B lege feliciter. 



IMPERATOR CAESAR FLAVIUS lUSTINIANDS ALAMANNICUS GOTTHICUS FRAN- 
CICUS GERMANICUS ANTICUS ALANICUS VANDALICUS AFRICANUS PIUS FELIX 
INCLUTUS VICTOR AC TRIUMPHATOR SEMPER AU6USTUS THEOPHILO, DORO- 
THEO, THEODORO, ISIDORO ET ANATOLIO ET THALELAEO ET CRATINO VIRIS 
ILLUSTRIBUS ANTECESSORIBUS ET SALAMINIO VIRO DISERTISSIMO ' 

ANTECESSORI SALUTEM. 



(Jmnem rei publicae nostrae sanctionem iam esse 
purgatam et compositam tam in quattuor libris in- 
stitutionum seu elementorum quam in ^uinquaginta 
digestorum sen pandectarum nec non in duodecim 
imperialium constitutionum quis amplius quam tos 
cognoscit? et omnia quidem, quae oportuerat et ab 
inltio mandare et post omnium consummationem, 
factum Hbenter admittenteS) definire, iam per nostras 
orationes tam Graeca lingua quam Eomanorum, quas 
aeternas fieri optamus, explicita sunt. sed cum vos^ 
professores legitimae scientiae constitutos etiam boc 
oportuerat scire, quid et in quibus temporibus tradi 
necessarium studiosis credimus^ ut ex boc optimi 
atque eruditissimi ^ efdciantur: ideo praesentem divi- 
nam orationem ad yos praecipue faciendam existi- 
mamus, quatenus tam prudentia vestra quam ceteri 
antecessores, qui eandem artem in omne aevum exer- 
cere maluerint, nostris r^lis observatis inclutam 
viam eruditionis legitimae possint ambulare. itaque 
dubio procul quidem est necesse esse^ institutiones 
in onmibus studiis primum sibi vindicare locum, ut- 
pote prima vestigia cuiusque scientiae mediocriter 
tradentes. ex libris autem quinquaginta nostrorum 
digestorum sex et triginta tantummodo sufficere tam 
ad vestram expositionem quam ad iuTontutis erudi- 
tionem iudicamus. sed ordinem eorum et tramites 
per quos ambulandum est mauifestare tempestivum 
nobis esse videtur, et vos in memoriam quidem eo- 
rum, quae antea tradebatis, redigere, ostenaere autem 
novellae nostrae compositionis tam utilitatem quam 
tempora, ut nibil buiusmodi artis relinquatur incogni- 
1 tum. £t antea quidem, quemadmodum et vestra 
scit prudentia, ex tanta legum multitudine, quae in 
librorum quidem duo milia, versuum autem tricies 
centena extendebatur, nihi] aliud nisi sex tantum- 
modo^ libros et ipsos confusos et iura utilia in se 
perraro habentes a voce magistra studiosi accipie*' 
bant, ceteris iam desuetis, iam omnibus inviis. in 
his autem sex libris Gaii nostri institutiones et libn 
singulares quattuor, primus de illa vetere re uxoria, 
secundus de tutelis et tertius nec non quartus de 
testamentis et legatis connumerabantur: quos nec 
totos per consequentias accipiebant, sed multas par- 
tes eorum quasi supervacuas praeteribant. et primi 
anni hoc opus legentibus tradebatur non secundum 
edicti perpetui ordinationem, sed passim et quasi 
per saturam coUectum et utile cum inutilibus mix- 
tum, maxima parte inutiHbus deputata. in secundo 
autem anno praepostera ordinatione habita prima 
pars iQgum eis tradebatur, quibusdam certis titulis 
ab ea exceptis: cum erat enorme post institutiones 
aliquod^ legere, quam quod in legibus et primum 
positum est et istam nuncupationem meruerit. post 
eorum vero lectionem (neque illam continuam, sed 
particularem et ex magna parte inutilem conslitutam) 
titoH alii eis tradebantur tam ex illa parte legum, 



quae de iudiciis nuncupatur (et ipsis non continuam, 
sed raram utilium recitationem praebentibus , quasi 
cetero toto volumine inutili constituto) quam ex illa 
quae de rebus appellatur, septem libris (semotis et 
in his multis partibus legentibus inviis, utpote non 
idoneis neque aptissimis ad eruditionem constitutis). 
in tertio autem anno quod ex utroque vuiumine, id 
est de rebus vel de iudiciis, in secundo anno non 
erat traditum, accipiebant secundum vicissitudineni 
utriusque voluminis : et ad sublimissimum Papinianum 
eiusque responsa iter eis aperiebatur: et ex praedicta 
responsorum consummatione, quae decimo et nono 
libro concludebatur , octo tantummodo libros acci* 
piebant, nec eorum totum corpus eis tradebatur, sed 

Eauca ex multis et brevissima ex amplissimis, ut ad- 
ttc sitientes ab eis recederent. his igitur solis a 
professoribus traditis Pauliana responsa per semet 
ipsos recitabant, neque haec in solidum, sed per 
inperfectum et iam quodammodo male consuetum 
inconsequenliae cursum. et is erat in quartum an- 
num omnis antiquae prudentiae finis: "quis ea quae 
recitabant enumerare malet, computatione habita in- 
veniet ex tam immensa legum multitudine vix ver- 
suum sexaginta milia eos suae notionis perlegere, 
omnibus aliis deviis et incognitis constitutis et tunc 
tantummodo ex aJiqua minima parte recitandis, quo- 
tiens vel iudiciorum usus hoc fieri coegerit vel igsi 
magistri legum aliquid ex liis perlegere festinabatis, 
ut sit vobis aliquid ampHus discipulorum peritia. et 
haec quidem fuerant antiquae eruditionis monumenta, 
secundum quod et vestro testimonio confirmatur. 
2 Nos vero tantam penuriam l^m invenientes et 
hoc miserrimum iudicantes legitioios thensauros vo- 
lentibus aperimus, quibus per vestram prudentiam 
quodammodo erogatis^ ditissimi legum oratores effi- 
ciantur discipuli. et primo quidem anno nostras 
hauriant institutiones ex omni paene veterum insti- 
tutionum corpore elimatas et ab omnibus turbidis 
fontibua in unum Hquidum stagnum conrivatas tam 
per Tribonianum virnm magnificum magistrum et ex 
quaestore sacri palatii nostri et ex consuie quam 
duos e Tobis, id est Theophilum et Dorotheum facun- 
dissimos antecessores. in reiiquam vero anni partem 
secundum optimam consequentiam primam legum 
psai;em eis tradi sancimus, quae Graeco vocabulo 
Tt^mTa nuncupatur, qua nihil est anterius, quia quod 

Erimum est aiiud ante se habere non potest et 
aec eis exordium et finem eruditionis primi anni 
esse decemimus. cuius auditores non yolumus ve- 
tere tam frivolo quam ridiculo cognomine dupondios 
appellari, sed lusdnianos novos nuncupari, et hoc 
in omne^^ futurum aevum ojptinere censemus, ut hi, 
qui rudes adhuc legitimae scientiae adspirent et scita 
prioris anni accipere maluerint, nostrum nomen me- 
reant» qnia iHco tradendum eis est primum volumen, 
quod nobis emanavit auctoribuB. antea enim dignum 



(l) diseptissiiiio l^ (2) etomnesposteaacfd. F^ (3) cre- 1 deLF* (6) tandummodo f" (1) sHxadffal (8) ita- 
didimos F^ (4) optim atque eruditissim F (5) esse | que si similtave ins. (9) eragatis F (lO) omine F 



CONST. OMNEM 



XVI 



antiqoa confusione legum eognomen habebant: cum 
autem I^b iam dare et dllucide prostent animis 
eorum facile tradendae, visum est necesse' eos et 

3 cognomine mutato folgere. In secundo autem 
anno, per quem ex edicto eis nomen antea positum 
et a nobis probatur, yel de iudiciis libros septem 
vel de rebus octo accipere eos sancimus, secundum 
quod temporis vicissitudo indiQserit, quam intactam 
observari praecipimus. sed eosdem libros de iudiciis 
vel de rebus totos et per suam consequentiam acci- 
piant, nullo penitus ex his derelicto: quia omnia 
nova pnlchritudine sunt decorata, nullo inutili, nullo 
desueto in his penitus inveniendo. alterutri autem 
eorundem volumini, id est de iudiciis vel de rebus, 
adiungi in secundi anni audientiam volumus quattuor 
libros singulares, qnos ex omni compositione quat- 
tuordecim librorum excerpsimus: ex collectione qui- 
dem tripertiti volmninis, quod pro dotibus compo- 
suimus, uno libro excerpto: ex duobus autem de 
tutelis et curationibus uno: et ex gemino volumine 
de testamentis uno: et ex septem libris de legatis 
et fideicommissis et quae circa ea sunt simili modo 
uno tantum libro. hos igitur quattuor libros, qui 
in primordiis singularum memoratarum compositio- 
num positi sunt, tantnmmodo a vobis eis tradi san- 
cimus, ceteris decem oportuno tempoii^ conservan- 
dis: quia ne^ue possibile est neque anni secundi 
tempus suf&cit ad istorum quattuordecim librorum^ 

4 magistra voce eis tradendorum recitationem. Tertii 
insuper anni doctrina talem ordinem sortiatur, ut, 
sive libros de iudiciis sive de rebus secundum vices 
iegere eis sors tulerit, concurrat eis tripertita legum 
singularium dispositio : et in primis hber singularis ad 
hypothecanam fonnulam, quem oportuno loco in quo 
de hypothecis loquimur posuimus, ut, cum aemula 
sit pigneraticiis actionibus, quae in libris de rebus 
positae snnt, non abhorreat eorum vicinitatem, cum 
circa easdem res ambabus paene idem studium est. 
et post eundem librum singolarem alius liber simi- 
liter eis ajperiatur, quem ad edictum aedilium et de 
redhibitona actione et de evictionibus nec non du- 
plae stipulatione composuimus: cum enim, quae pro 
emi>tionibus et venditionibus legibus cauta sunt, in 
libris de rebus praefulgent, hae autem omnes quas 
diximus definitiones in ultima parte prioris edicti 
fuerant positae, necessario eas in anteriorem locum 
dranstulimus, ne a venditionibus, quanim quasi mi- 
nistrae sunt, vicinitate ulterius devagentur^. et hos 
tres Jibros cum acutissimi Papiniani lectione traden- 
dos posuimus, quorum volumina in tertio anno stu- 
diosi recitabant, non ex omni eorum corpore, sed 
sparsim pauca ex multis et in hac parte accipientes : 
vobis autem ipse pulcherrimus Papinianus non solum 
ex responsis, quae in decem et novem libros com- 
posita fiierant, sed etiam ex libris septem et triginta 
quaestionum et gemino volumine definitionum nec 
non de adulteris et paene omni eius expositione in 
omni nostrorum digestorum ordinatione praefulgens 
propriis partibus praeclarus^ sui recitationem prae- 
bebit. ne autem tertii anni auditores, quos Papinia- 
nistas vocant, nomen et festiyitatem eius amittere 
videantur, ipse iterum in tertium annum per bellissi- 
mam machmationem introductus est: librum enim 
hypothecariae ex primordiis plenum eiusdem maximi 
Papiniani fecimus lectione, ut et nomen ex eo ha- 
beant et Papinianistae vocentur et eius reminiscentes 
et laetificentur et festum diem, quem, cum primum 
leges eius acdpiebant, celebrare solebant, pera^nt, 
et maneat viri sublimissimi praefectorii Papiniani et 
per hoc in aetemum memoria hocque termine tertii 
5 anni doctrina concludatur. Sed quia solitum est 



anni quarti studiosos Graeco et consueto quodam 
vocabulo Ivtag appellari, habeant ^uidem, d malue* 
rint, hoc cognomen: pro responsis antem pruden« 
tissimi Pauli, quae antea ex fibris viginti tribus viz 
in decem et octo recitabant, per iam expositam con» 
fusionem eos legentes, decem libros singulares, qui 
ex quattuordecim quos antea enumeravimus " super* 
sunt, studeant lectitare: multo maioris et amphoris 
pmdentiae^ ex eis thensaurum consecuturi, quam 
quem ex Paulianis habebant responsis. et ita omnis 
ordo librorum singularium a nobis compositus et in 
decem et septem libros partitus eorum animis in^one- 
tur (quem m duabus digestorum partibus posuunus, 
id est quarta et quinta, secundum septem partium 
distributionem) et quod iam primis verbis orationis 
nostrae posuimus S verum inveniatur ^ ut ex triginta 
sex librorum recitatione fiant iuvenes perfecti et ad 
omne opus legitimum instructi et nostro tempore 
non indigni: duabus aliis partibus, id est sexta et 
septima nostrorum digestorum, quae in quattuor- 
decim libros compositae sunt, eis depositis, ut pos- 
sint postea eos et legere et in iudidis ostendere. 
quibus si bene sese imbuerint et in quinti anni, quo 
prolytae nuncupantur, metas constitutionum codicem 
tam legere quam suptiliter intellegere studeant, ni- 
hil eis legitimae scientiae deerit, sed omnem ab ini- 
tio usque ad finem suis animis anplectantur, et (quod 
paene in alia nuUa evenit arte, cum etsi vilissimae 
sint, omnes tamen infinitae sunt) haec sola scientia 
habeat finem mirabilem, in praesenti tmpore a no- 

6 bis sortita. DiscipuH igitur omnibus eis le^timis 
arcanis reseratis nibil habeant absconditum, sed om- 
nibus perlectis, quae^^ nobis per Triboniani viri ex- 
celsi ministerium ceterorumque composita sunt, et 
oratores maximi et** iustitiae satdhtes inveniantur 
et iudiciorum optimi tam athletae quam gubematores 

7 in omni loco aevoque felices. Haec autem tria 
volumina a nobis composita tradi eis tam in regiis 
urbibus quam in Berytiensium pulcherrima civitate, 
quam et iegum nutricem bene quis appellet, tantum- 
modo volumus, quod iam et a retro principibus con- 
stitutum est, et non in aliis locis quae a maioribus 
tale non meruerint privilegium: quia audivimus etiam 
in Alexandrina splendidissima civitate et in Gaesa- 
riensium et in aliis quosdam imperitos homines de- 
vagare et doctrinam discipulis adulterinam tradere: 
quos sub hac interminatione ab hoc conamine re- 
pellimus, ut, si ausi fuerint in posterum hoc per- 
petrare et extra urbes regias et Berytiensium me- 
tropolim hoc facere, denarum librarum auri poena 
plectantur^^ et reiciantur ab ea civitate, in qua non 

8 leges docent, sed in leges committunt. Dlud autem, 
quod iam cum ab initio hoc opus mandantes ^^ in 
nostra oratione ^^ et post completum in alia nostri 
numinis constitutione ** scripsimus, et nunc utiliter 
ponimus, ut nemo audeat eorum qui libros conscri- 
bunt sigla in his ponere et per compendium ipsi 
legum interpretationi vel compositioni maximum ad^ 
ferre discrimen: scituris omnibus librariis, qui hoe 
in posterum commiserint, quod post criminalem** 
poenam etiam aestimationem libri in duplum domino 
eius, si nescienti dederint, inferre compellentur: cum 
et ipse, qui talem librum comparaverit, pro nihilo 
eum habebit, nemine iudice ex tali libro iieri reci- 
tationem concedente, sed pro non^'' scripto eum 

9 haberi disponente. lUud vero satis necessarium 
constitutum cum summa interminatione edicimus, ut 
nemo audeat neque in hac splendidissima ^^ civitate 
neque in Berytiensium pulcherrimo oppido ex his, 
^ui legitima pera^nt studia, indignos et pessimoB, 
unmo magis serviles et quoram enectus iniuria est 



(1) po$t dilucide (dilicite F\ diluoie F^: supra eius voca- 
buU litteram t signum '/• posuit F^) supplevit ... animis 
eorum . . . tradenclae . . . t nec^e in margine iam resecto F^ : 
animis eorum tradendae erant necesse erat lihri deteriores 

(2) tempore F (3) a ins, F^ (4) excidisse quae 

fuerunt de libro XXII vidit Krueger (&) praecla> 



ris F^ (6) mimeravimns F^ (7) ampliores pmden- 
diae F (8) posuim F (9) invenietur Ral (lO) « 
ins, F^ (11) ex F (12) plectentur F (i3) re- 

quiritur mandavimus (i4) cf. const Deo aaetore § 8 

(15) cf. const Xanta et MdtoHsv § 22 (16) criminali' 

men F (17) pro tns. F (18) spendidisaima F 



xvn 



OONST. OMNEM 



lados ezercere et alia cnmma vel in ipsos professores 
vel in socios suos et maxime in eos, qui rudes ad 
recitationem legum perveniunt, perpetrare. quis * enim 
rudos appellet eos, ex quibus crimina oriuntnr? hoc 
etenim neri nullo patimur modo, sed optimo ordini ^ 
in nostris temponbus et hanc partem tradimus et 
toto postero transmittimas^ saeculo, cum oportet 

10 prius animas'* et postea linguas fieri eruditos. Et 
haec omnia in hac quidem fiorentissima civitate vir 
excelsus praeiectus huius almae urbis tam obs^rvare 
quam vindicare, prout delicti tam iuvenum quam 
scriptorum quaUtas exegerit, curae habebit: in Be- 
rytiensium autem^ civitate tam vir clarissimus prae- 
ses Foenicae maritimae quam beatissimus eiusdem 

11 civitatis episcopus et legum professores. Incipite 



igitur legum doctrinam eis dei ^bernatione tradere 
et viam apenre quam nos invenimus, quatenus fiant 
optimi iustitiae et rei publicae ministri et vos maxi- 
mum decus in omne saeculum sequatur: quia vestris 
temporibus tahs legnm inventa est permutatio, qua- 
lem et apud Homerum^ patrem omnis virtutis Glau- 
cus et Diomedes inter se faciunt dissimilia permu- 
tantes : 

X^aea /a^-xc/oj»', itcarov^oia'^ iwea^oitov^. 
quae omnia optinere sancimus in omne aevum^ ab 
omnibus tam professoribus <j[uam legum auditoribus 
et librariis et ipsis et iudicibus observanda. Data 
septimo decimo kalendas lanuarias Gonstantinopoli 
domino nostro lustiniano perpetuo Augosto ter con- 
sule*®. 



(1) quid F (2) optimodini F (3) transmittiturus F^^ 
trausmittitumus F^ (4) animos scr, (5) antem F 

(6) il 6, 236 (7) SHorS/ifiot* Bomerus (8) id est: 



aurea aheneis, centum boum pretio aestimata cum aesti~ 
matis bnbus novem (9) omnaevum F (10) anno 

/>. Ckr. 533 Dee. 16 



in 



DE CONHEMATIONE DIGESTORUM. 



m NOMINE DOMINI DEI NOSTEI IHESU 

CHRISTI 

*IMPERATOR CAESAR FLAVIUS lUSTINIANUS 
ALAMANNICUS GOTTHICUS FRANCICUS GER- 
MANICUS ANTICDS ALANICUS VANDALICUS 
AFRICANUS PIUS FELIX INCLUTUS VICTOR 
AC TRIUMPHATOR SEMPER AUGUSTUS AD 
SENATUM ET OMNES POPULOS. 



Tanta circa nos divinae humanitatis est providen- 
tia, ut semper aeternis liberalitatibus nos sustentare 
dignetur. post bella enim Partbica aetema pace 
sopita postque Vandalicam gentem ereptam^ et Car- 
thaginem, immo magis omnem Libyam Romano im- 
perio iterum sociatam et leges antiquas iam senio 
praegravatas per nostram vigilantiam praebuit^ in 
novam pulchritudinem et moderatum pervenire com- 
pendium: qaod nemo ante nostrum^ imperium um. 
quam speravit neque bumano ingenio possibile esse 
penitus existimavit. erat enim mirabile Romanam 
sanctionem ab urbe condita usque ad nostri imperii 
tempora, quae paene in mille et quadringentos annos 
concurrunt, intestinis proelus vacillantem hocque et 
in imperiales constitutiones extendentem in unam 
reducere consonantiam, nt nihil neque contrarium 
neque idem neque simile in ea inveniatur et ne^ 
gemiaae leges pro rebus singulis positae us(]^uam 
appareant. namque hoc caelestis quidem providen- 
tiae peculiare fuit, humanae vero inbecillitati nullo 
modo possibile. nos itaque more solito ad immor- 
talitatis respeximus praesidium, et summo numine 
invocato deum anctorem et totius operis praesulem 
fieri optavimus, et omne studium Triboniano viro 
excelso magistro officiorum et ex quaestore sacri 
nostri palatii et ex consule credidimus eique omne 
ministerinm huiuscemodi ordinationis imposnimus, 
ut ipse una cum aliis' illustribus et prudentissimis 
viris nostrum desiderium adimpleret. nostra quoque 
maiestas semper investigando et perscrutando ea 
C[uae ab his componebantttr, quidquid dubium et 
incertum inveniebatur, hoc numine caelesli erecta 
emendabat et in competentem formam redigebat» om- 



^EN ONOMATI TOT JESUOTOT KAl BEOT 
HMQN XB20T XH2T0T 

ATTOKPATQP KAIJSAP 0A, 10T2TIN1AN02, 
AAAMANNIK02 r0T@JK02 0PArKlKO2 rEP- 
MANIK0J8 ANTJK02 AAANJK02 BANJAAI- 
K02 A0PJKANO2 ET2EBH2 ETTTXH2 ENJO- 
302 NIKHTH2 TP0nAJ0TX02 AEI 2EBA2T02 
ATrOT2T02, TH MEFAAH BOTAB KAI TQ 
JHMQ KAI nA2AI2 TAI2 TH2 0IK0TMENH2 

HMQN H0AE2IN 

/liBeoKsy r]i£w h d^ebs fietet rr^v Tt^bs Be^aas c*^^- 
vijv, fiera rb xara BavSiXatv xQOJtaiov xal rr^ olijv^ 
Aifivi]$ oetfjaiv xai r^ rijs ovofMorararris Kaqx^B6vo$ 
enavakrnpiv xal rb rije ijtavavetoaecos Irmv naXaiwv 
vofjuov §Qyov\ eis Tt^Qas dyayeXv, \p7teQ ovBels] rc5v 
TtQO rift&v fiefiaaiXsvicorcov [avroxQaroQcovl ^i^ ovSe 
eis vovv paXXea^ai rjljtiaev av ovre Svvarbv oXcos 
[rg dv&QofTtiv^ ^aei} cartb av ivoftiad"i^' {tr^v ya^ 
rciv Poffiaicov] vofiod^eaidv {ivavrtovfievr^v eavry aTtb] 
rov rrjs TtQeafivr^Qccs (Pcoftrjs xriafiaros] fi^Qt rc5v 
\rrjs rifi^iqas fiaaiXeias X^^^]'^^» otsteQ afty>i ra %iXitt. 
\xaX reTQaxoaia ^r^ ^TerQexovaiv,] ovx iv rois dXXois 
fibvov alXa xai iv raTs fiaa&Xaeais Siard^eoi ytQOi 
oLTtaaav dyetv* avfi/fotviav re xai 8tafCoviav^, xal 
rb fiiv fiayfiftevov avrrjs i^eXeiv, rb 8e ravrSv re xai 
Oftoiov iSat&rjaat, ftiav 8e avr^ xdXXovs tdeav naQa' 
axeiv, mare iva rbv xeifievov icp^ exdarq> xa&earavai 
TtQayfiart vofioVf rijs dv&t&ev Qortijs xai t^s hceXd^sr 
^tXav&QCOitias iBtov rp/, aXX ovx avd^QOfytivr^s rivbs 
Stavoias ri eyxetQ^^aecas ^ Svvdftecos oXcos, rffieXe ow 
{rovro 8rj ro awet&iaftevov^ Vftt^) t«s x^lQas ek 
&ebv dvareivavres rtai air^aavres rjfiiv avrbv ovXXa" 
fieJv ivexeiQrjaaftiv re xal"^ ro jtav iSeiQyaadfted^af 
TQtPcovtav0 r^ evSo^ordrc^ uayiorQC^ xai anb xvai- 
aroQODV rov &eiov ^fteav TtaXariov xai vTtdrcav TtQos 
rrjv oXr^ wtovQyiav x^rjadfievot xai rtatv dXXots iv- 
So^ots re xai aotpols av^Qaatv' iQancSvres ftev aei rh 
ytpoftevov, rb Se aftytaBrjri^atfiov fiavO^dvovres, Ttaaiv 
8e ix rijs ivBtdofxir^ rjfiiv ^aQa rov Seanorov -d^eov 



(t ) Bs Cod, 1,17,2 {vide supra p, XUI) (2) peremptam scr. 
(%) praebui F^ (4) neo scr. (b) sic <S, viris ins. F 



(l) Vereionem adiecimus in imapagina (2) xcti rrjv oXrjv] 
xai rrjv t^s oXrje lo, Bern. Koehler (3) &r vel htet Fse- 
cundum Augustinum {folium hoc hodie deficit) (4) ateiv F 
(5) re xai Statpoiviav delet Krueger (6) owrj&taftevov F 
(7) re xal] TaurelluSf xai roivw, postea roiwv Augustinrts 



In nomine domini et dei nostri lesu Christi. 

Imperator Caesar Flavius Justinianus Alamannicus 

Gotthicus Francicus Germanicus Anticus Alani- 

c\is Vandalicus Africanus pius felix inclutus 

victor triumphator semper Augttstus ad amplis- 

simum senatum populumque et omnes orbis 

terrarum nostri ctvitates, 

Dedit nobis deus post pacem factam cum Persis, 

post victoriam de Vandalis repotiatam et ujuversam 

Africam captam splendidissimamgue Carthaginem 

receptam hoc, ut etiam veterum tegum instauratio 

per nos perficeretur^ id guod nemo eorumy qui ante 

nos imperarunt, ne mente condpere quidem ausus 

erat neque omnino ab humano ingenio perfici posse 

putabatur. Romanorum enim iurisprudentiam sibi 

ipsi contrariam inde a condiia vetere Jloma usgue 



ad nostrt imperii temporay qui anni in mille d 
quadrmgentos fere excurrunt, non solum in aliis, 
sed in ipsis quoque imperialibus constitutionibus ad 
plenam consonanfiam perducere et pugnantia sibi 
inde expellere^ similia autem et gemella tollere el 
unam omnino pulchritudinis formam ei induere, ut 
singulae de singulis rebus leges extent, caelestis po- 
tefUiae et divinae benignitatis proprium esse videba- 
tur, non cogitationis vel conatus vel omnino facid- 
tatis humanae, itaque nos more soUto manibus ad 
deum sublatis et eum precatt, ut vellet opitulari nobis, 
id aggressi surnus et toium perfecmus, l^iboniani 
viri ftoriosissimi magistri officiorum et ex quaestcr^ 
sacrt palatii ei ex consule adiutorio ad universaff^ 
ordinatianem usi aliorumque quorundam iUustrium et 
prudentium virorum, ut semper quid ageretur scisci- 



CONST. TAKTA 



XVIllI 



CONST. ^IEJaKEN 



nia igitar confecta sunt domino et deo nostro Ihesu 
Christo possibilitatem tam nobis quam nostris in 
1 hoc satellitibus praestante. Et principales qui- 
dem constitutiones auodecim libris digestas iam ante 
in codicem nostro nomine praefulgentem contulimus. 
postea vero maximum opus adgredientes ipsa ve- 
tustatis studiosissima opera iam paene confusa et 
dissoluta eidem viro excelso permisimus tam colli- 
gere quam certo moderamini * tradere. sed cum omnia 
percontabamur, a praefato viro excelso suggestum 
est duo paene milia librorum esse conscripta et plus 
quam trecenties decem milia^ versuum a veteribus 
effusa, quae necesse esset omnia et l^ere et per- 
scrutari^ et ex Ms si quid optimum fuisset eKgere. 
quod caelesti fulgore et summae trinitatis favore 
confectum est secundum nostra mandata, quae ab 
initio ad memoratum virum excelsum fecimus, et in 
quinquaginta libros omne quod utilissimum erat col- 
lectum est et omnes ambiguitates decisae nuUo sedi- 
tioso relicto. nomenque libris inposuimus digestorum 
seu pandectarum, quia omnes disputationes et de- 
cisiones in se habent legitimas et quod undique fult 
collectuni, hoc in sinus suos receperunt, in centum 
quinquaginta paene milia versuum totum opus con- 
summantes. et in septem partes eos digessimus, non 
perperam neque sine ratione, sed in numerorum 
naturam et artem respicientcs et consentaneam eis 
divisionem partium conficientes. 

2 Igitur prima quidem pars totius contextus, quae 
Graeco vocabulo n^&ra nuncupatur, in quattuor 

3 libroB seposita est. Secundus autem articulus 
septem libros habet, qui de iudiciis appellantur^. 

4 In tertia vero congregatione omnia quae de rebus 
nominantur contulimus, octo libris eis deputatis. 

5 Quartus autem locus, qui et totius compositionis 
quasi quoddam invenitur umbilicum^ octo libros 
suscepit. in quibas omnia quae ad hjpothecam per- 
tinent reposita sunt, ut non* pigneraticia actione in 
libris de rebus posita multum^ distarent: alio VHbto 
codem inserto volumine, qui aedilicium edictum et 
redhibitoriam actionem et auplae stij^ulationem, quae 
de evictionibus proposita est, continet, quia haec 
omnia titulis emptionum et venditionum consentanea 
Bunt et praedictae actiones qnasi pedisequae illarum 
ab initio processerunt, in vetustioris quidem edicti 
ordinatione in loca devia et multo distantia deva* 
gantes, per nostram autem providentiam his congre* 
gatae, cum oportuerat ea quae de eodem paene 
loquuntur in confinio ponere. alius itaque liber post 
duo grimos nobis excogitatus est de usuris et tra- 
iecticiis ijecuniis et de instrumentis et testibus et 
probationibus nec non praesumptioaibus ', et me- 



aal aar7J^o$ ^fich^ ^lrjoov X^nfjov yvtoasos re xai 
\^ d^^fsm hivtid-ivt^ ne^as n^oarjxov. Tae f*ep 
ow BvasfisZg Biara^sts tjStj n^ore^ov dmBBtta fitfiUoiS 
Tte^iotsaavreg ro rijs tifAsriQag evas^elag ijtfowfiov 
avvre^slxafiev ptfiXiov* vvv Be ras aTtdvraw rcov 
EfiTtqood^ev vo^o^er7iaavr<ov owayayovres yviifias itc 
rov jtX^&ovg anb^ rcSv Bi^litov^ ansQ ^ fiev dfifi 
ra dwxlXta, d^t&fiov ffi etxe^ arixtov ovx iXdrrto 
fivQtdo<ov r^taxoaicav, iTti fyfierQov re afia 9cai ev- 
ovvoTtrov ovvTjydyOfiev dd^^otofia, nevxi^Hovra omf rk 
Ttdtnra nenotrifLeba /5tfiXia rd vvv, dvcod^ev awaya- 
yovres ro X9n<^^fMiv xai dndaas rds ^T^i^aeis reiiov^ 
res xal fi^Sev xaraXtnovres Uxi oxaata^Oftsvov, oneQ 
ptpXiov digesta eCre navdixrriv n^oaijyo^evaaftev , ex 
re rov r^v vofuov ^x^tv BiatQeaeig re tcai diarvncaaets 
ex re rov ro ndv eis sv d&^otad^ev vnode^aa&at rav- 
rr}v avr^ d^ifjtevoi rr^v nQoorjyo^iav, ov neQane^m 
rs^ nevre xal dexa ftvQtd§mv arixoiv dqt&fthv avr€p 
dovres xdi ets ijttd rovta Stad^iftepot noayftareiast 
xal rovro ov naQeQyoJS, dXXd r^c r&v aQid^fimv jpv- 
aetos re xai aQfiovias atoxoiodftevoi. 



2 7>t TC yoQ xaXov/ieva naQa ndai nQtara iv 

3 reaaaQatv dne&ifted^a StfiXiots, ^£ipeir}s re Ttf de 

4 iudiciis iv ereQots enra. Kai rd de rebus ovx iv 

5 nXsioai r&v dxrid. T6 9e iytei^s rov avyyQdft- 
fuxros fdiQOSf oneQ drf riraQrtdv re afta xal fUaov 
iari rav navtos, dxrto fitftliots dJLXots iva^e&ifted^a» 
iv olg Mari ftiv rf vno&^xaQta ov noQoto nov r^ff 
pigneraticias df>eorSaa, ^art Si xai aeddicion ^^i^- 
rav xal f} neQi xmv ixvtxrjaeMv ineQtdrrjatSf aneQ 
dfi^Of naQaatOAOv&i^ftara fiev xad^eatQtra ro^v nqd^ 
aeofv noQQt» Si nov rrjs vofto&eaias dntpxtaftiva 
awr^d^Oftev iyyvO^sv Btd rr}v nQOS dXXrjXa avyyivetav, 
iva ra nsQl rc5v avtdfv Btakeyofieva ui) noQQto 
otear^xoi^ aXX^Xarv. etra inyydyoftev rovtots ra ra 
nsQi roxofv iyyei0v xai d'aXaaaio>v, xai td negi 
trvfipoXaltov re xal naQodov uaQtvQtov xai dnoSei^siov 
te xai nQoX^yfeofv eis (ttfiXiov IV, rQia Si ravta 



(t) sic Sf moderamine F (2) tricies centena mili» S 

(3) perBcrutare F (4) appellatur F^ (6) quidam in- 
venitur umbilicus «S (6) a ins* S (7) multim F 

(9) neo non praes. om. F^ 



(l) ano deL Krueger 
xoiev F 



(2) etxov F (z) Steortj' 



taremur ei de dubiis eerHbres fieremus, omnibvs 
autem pro insita nobis a domino deo et sahatore 
nostro lesu Christo intellegentia et praestantia iustum 
l^ finem imponeremus. Et sttcras quidem consiitu- 
tiones antea iam duodecim libris complexi volumen 
a nostra maiestate nominatum composuimus: nunc 
vero omnium gui retro fuerunt iuris conditorum sen- 
tentias coUectas ex librorum multitudine, qui erant 
ad duo miiia, versuum autem numertm hdbebant ad 
tricies centena milia, ad moderaium simul et per- 
spicuum corpus redwcimus. itaque quinquaginta 
omnino Ubros nunc effecimus ex prioribus utilia 
enucleantes controversiasqne omnes resecantes nec 
quicauam de quo ambigeretur iam relinquentes: 
quod opus digesta vel pandecten appellavimus no- 
mme inde ducto, quod et legum definitiones et de- 
cisiones eontinet et quod omnia m unum contracta 
in se recepit, numero autem versuum ei daio non 
ampUus eentum et quihquaginta milium^ divisione 



operis facta in tractatus septem et ea quidem non 
temere instituta, sed ad numerorum naturam et con- 
venientiam aptata, 
2 Quae enim vulgo appeUaniur nQ&ta, in 

3 guaituor libris condidimus: Deinceps de iudiciis 

4 quae sunt, in atiis septem: Quaeque sunt de 

5 rebus in libris non ptus octo, Deinde quae se- 
guitur operis pars, quae et quarta est et totius 
media, aliis octo libris absoluta est, in qnibus est 
kypothecaria non longe remota a pigneraticia: est 
item aedilicium edicium et de evictwnibus stipulatio, 
quae cum appendices sint venditionis, procui iade 
tn iure antea remota nos ad eam applicuimusprepter 
coniunctionem eorum, ne quae de eodem argumen^ 
tractant iongo spatio a se distent. demde his ad- 
iunxmus tractatum de usuris tam wm ***"*"**? 

fuam tratecfidae pecuniae et de Mrumemts et 
e iesimn producitone et de probe^ambus mrae- 
sumptionibusque uno Ubro: tre$ miiem MS Mros 



sn' 



CONST. TAKTA 



XX 



CONST. JEJQKEm 



morati tres singulares libri iuzta compositiouem de 
rebus positi suut. post hos si qua ^ de spousalibus 
vel nuptiis yel dotibus legibus dicta sunt reposui* 
mus, tribus librorum voluminibus ea concludentes. 
de tutelis autem et curationibus geminos libros con> 
scripsimus. et memoratam ordinationem octo Hbro- 
rum mediam totius operis reposuimus, omnia undique 
tam utilissima quam pulcberrima iura continentem. 

6 Quintus autem exontur nobis digestorum articulus, 
in quem^ de testamentis et^ codicillis tam privato- 
rom quam militum omue, quidquid antiquis^ dictum 
est, inveniat quis depositum^: qui de testam«ntis 
appellatur ^ de legatis autem et fideicommissis quin- 
6a que librorum numerus adgregatus est. Cumque 
Tiihil tam peculiare fuerat, ^uam ut^ legatis quidem 
legis Falcidiae narratio, fideicommissis autem sena- 
tus consulti Trebelliani, singulis libris utrique eorum 
applicatis tota pars quinta in novem libros coadunata 
est. solum autem senatus consultum Trebellianum 
ponendum esse existimavimus: captiosas etenim et 
ipsis veteribus odiosas^ Fegasiani senatus consulti 
ambages et utriusque senatus consulti ad se tam 
supervacuas quam scrupulosas diversitates respuen- 
tes totum ius super his positum Trebelliano senatus 
6& consulto adiudicavimus. Sed in his nihU de ca- 
ducis a uobis memoratum est, ne causa, quae in 
rebus non prospere gestis et tristibus^ temporibus 
Komanis increbuit calamitatibus, bello coalescens 
civili, ^^nostris relnaneat temporibus, quae favor 
caelestis et pacis vigore firmavit et super omnes 
gentes in bellicis periculis posuit^*, ne luctuosum 
monumentum laeta saecula inumbrare concedatur. 

7 Sexta deinde pars digestorum e^oritur, in quibus 
onmes bonorum possessiones positae sunt, quae ad 



(1) quae F^ (2) quo S (3) et F% vel S, om. F^ 
(4) antiquitus/S (5) repositumiS (6) depoaitum duo- 
bus libris qui de testamentis appelkmtur regutntor (7) ut 
deLf nm eapctWt^ adiungeretur (8) odiasasJ^ (9) sicSy 
tzistis F (10) in ins, F^ S (li) et omnes gentes in 
velliois perioulis superposuit F\ et super omnes gentesin 
bellicis victoriis posuit S, et super omnes gentes in beUicis 
victori pericuUs {voluit opinor victoriis) posuit F^ 



fioyofiipXa fjLBta ifjv rcip de reb^S ytQoyfiaieiav 
oweyyvs aXkffhov xara&efiavot» 9cai avd^t^ ta ytSQl 
fiv^OTQQfv aal ya(ta>v koX nQOwos rsvo/no&eTijfiiva 
avvayayovres TQia Sedwxaftev exeiv xal Tavrff r^ 
avvTa^si fiifilia. 9cal /e^ xal ytegl rmv xfjSsfiovwp 
TTJs vias ^Xwias $vo, Tavxa S^ Ta de tutdis JtaQa 
naotv ovofMttjofieva» aavTavd^a oweHeyaXaM&adfis&a 
Tfiv T&v 09CTC0 TovTfov fitfiXia)v TtQayfjtaTelav 9ud 
fisoaiTaTOv fos sXQr^Tat tovto ftsQoe ti^s naoijs ovv^ 
Td^ecas tov fitfi?Jov TteTtoti^fted^at Ta xdXXtOTa 8if 9cai 
XQfiotfAtOTaTa Tuiv vofuav sv tovtoms avayQafdfievoi. 
6 Td Se d^ neQi Sta&fjiccav xai TtQos ye Xr}ydv€9v 
xai €ptSeixofAfdaoo}v anavTa ovvf}ydyoftev ets iwia 
fiifiXicov aqt&ftov, o>v Tjysvtat itev ra nsQi Stad^xc5v 
xai xoSvxMatv, t&v re xa&oXov, ^afAsv^ tSv ts as 
notovatv cDS ^ovXovrat oTQaTi&tat, Svo xad^earch^a 
xal de testamentis intyeyQafifisva,* nevTs Se ifp^rji 
Tct neQi XriydTwv xai ^tSeixofifUaaoav xcd ndofjs t^s 
6a sv avToTe ^fjT^aecos StaXeyofisva, Kai ineiSi^ne^ 

6 Tov Faicidiu Xoyos nQoaexrjS Te xai aQfioStos rjv^ 
tBv XriyaToyv xai ^tSeixofifUaacov tSioTfitt, Std tovto 
Stj xai avTOV evd^s ti} tmv XriydTtov vned^^xaftev 
nQayfiaTeiq, fttfiXiov oXov ava&evres avr^ ftera Ttvos 
pQaxeias nQoa&rjxrjs. xai avdlts inetSrj nQOS Tr^v tov 
Falcidiu ftiftrjatv ini tmv ^tSeixofiftiaacDv rjv to xa-- 
Xov/isvov Trebellianon SSyfia, xai^ tovtc^ Tnv tsXsv^ 
Taiav Tfjs avvTa^eaiS Tavrrjs ansveifiafisv ^foi^tff, to 
ndv Trjs vofiod^eaias Tavrrjs eis to Trebellianon avva- 
yayovtes xai neQiTTrjv etvai Trjv tov ndXat Hrjyaatavms 
vofiod^eoiav svqovtss xal Tas aXoyovs *tc5v SoyfidT(ov 
TOVTGfv StaxpoQds Ts xai xoivoovias, as Srj xai oi 
ndXat fjtta^aavres nsQtvevorjftspas Te xai int^rjftiovs 
ixdXovv, xaX dnXovoriQCQ Ttvi Xoyi^ t6 ndv Tovro 
opjfta awa&QoiaavTes xai eis Ttjv Tov TQs^eXXtaviov 
fts&aQftoadftevot Td^tv' xai tovto Srj to nejtnTov 
ftiQOS Tijs oXrjs awTdSeofS toXs iwia TOVTOts aveXTat 
Qh fitfiXiots. ^Ev oh ovShv vnsQ to9v ndXai xaSov^ 
xofv rjiuv stQrjTat, SioTt xai Tavra xaTd Ttva x^€/at> 
oix svTvxrj T^ 'Pcoftaicov intnoXdaavra noXvreiq xai 
vnoftvrjfta Sstvov Tcav iftvpvXicov xa&saraTa noXiftotv 
ovx ij^rjv iv xatQoU noXtTsveaS^at, xad* ovs 6 &ebs 
siQ^vrjv TS SiSafxev rjftlv dystv sx ts tcov Mov &i 
TS TOfv S^co&ev xcU, orav Siot^ noXsfteXv, ^qara ftera 

7 TJJe avTOv ^onrjs twv ivavricov xQaTsXv. "Bhtsxai 
Ss rjfiiv xai ixrrj tis ftoXQa tovtov S^ tov navTos 
ovoTrjftaTOS, oxrc^ nsQtxsxXetfiivrj fitfiXioic, oQX^^o^t Sk 
xaXws ix Tch^ ovofta^oftsifcav StaxaTOXtov, as rjfteU 

(1) TTj ins, Hercher (2) x&l del, Sercher (3) Si^ 

Hercher 



smgulares post iractatum de rebus iuxta coUocavi- 
mus. et rursus compositis iis quae de sponsndibus 
et nupiHs et dote constituta sunt huic quogue ex- 
positioni tres libros adsigfnavimus. item de iis qui 
curam gerunt aetatis duos libros edidimus eos qui 
vulgo appellantur de tutelis, ita ocio horum libro- 
nm tractatum ahsolvimus etmque, ut dictum est, 
mediam totius operis compositionis partem fecimus 
pulcherrima quaeque et utilissima tura eo com- 
6 pUxi. Quae autem de testamentis sunt et de 
legatis et fideicommissis , omnia composuimtts libris 
numero novem, quorum ordinem ducunt duo in" 
scripti de testamentiSy qui tractant de testamentis et 
codiciliis tam in universum scilicet quam quae mi- 
iiies quemadmodum volunt faciunt, subsequentibus 
quinque aUis, qui disceptant de legatis et fideicom- 
missis universisque ad ea pertinentibus quaestionibus. 
Qa Et quoniam Falddiae legis expUcatio coniuncta 
esse visa est et eonveniens legatorum et fiddcom- 
missorum proprietati, ideo eam quoque tracta:tui de 
legaiis proxime subiunximus, toto iibro ei dedicato 
cum brevi quodam additamento* et rvrsus quoniam 



ad simiiitudinem Falddiae de ftdeicommissis erat 
Trebelliamm quod dicitur senatus consultum, huie 
exfremum traciatus huius locum adsianavimus, uni- 
verso hoe iure ad TrebelUamm reaacto et super- 
vacaneo iudicato iure, quod oUm erat de Pegasiano, 
ut et utriusque senatusconsulti aibsurdis diversitati- 
bus et similitudinibus, quos vei antiquo tempore exosi 
impUcatas et captiosas dicebant, universo hoc argu- 
mento simplieiore ratione ordinato et toto in Tre" 
beUiani formam translato, et quinta quidem totius 
6& cperis pars ad hos novem libros redacta est, J}f 
caducis autem quae olim fuerunt in Ms Ubris nihil 
a nobis dictum est, quia haec quoque, quae propter 
necessitatem quandam infeUcem rei publicae Ro' 
manae introducta triste monumentum supererant 
heUorum civiUum, non conveniehat permanere tempo- 
ribus iis, quibus deus nobis dedit, ut pacem ageremus 
tam domi quam^ foris, ubi autem beilum gerendxs» 
esset, facUtime ipsius numine adversarios vtnceremus» 
7 Sequitur noois etiam sexta pars universac kuius 
compositionis octo Uhris conclusa, incipit autet» 
pulchre a bonorum guae dicuntur possessionibus, 



CONST. TANTA 



XXI 



CONST« ^EJQKEN 



iDgenuos, qaae ad libertinos^ respiciunt: nt^ et 
ias onme, quod de gradibus et adfuutatibus descen> 
dit, l^timaeque hereditates et omnis ab intestato 
successio et Tertullianom et Orfitianum senatus con- 
svdtum, ^ quibus mater^ et filii invicem sibi bere- 
des existunt. in geminos libros contulimus bonorum 
possessionis multitudinem in compendiosum et mani- 
la festissimum ordinem concludentes. Post haec ea, 
quae de operis novi nuntiationibus damnique infecti 
et pro aedificiis dirutis et eorum insidiis et quae de 
agua pluvia arcenda veteribus auctoribus placita 
sunt, nec non de publicanls et donationibus tam'^ 
inter viTOS quam mortis causa conficiendis cauta 
l^ibus invenimus, in librum singularem deduximus. 
1h De manumissionibus autem et de liberali causa 
lc alius liber respondit: Quemadmodum et de ad- 
quisitione tam dominii quam possessionis et titulis 
qui eam inducunt multae et variae lectiones uni 
Id sunt insertae^ volumini: Alio libro deputato his, 
Qui iudicati vel in iure confessi sunt, et de bonorum 
detentionibus et venditionibus ^ et ut i^ guid in frau- 
*le dem creditorum fiat. Postqtue haee onmia inter* 
dicta glomerata sunt: et deinceps esceptiones et 
de temporum prolixitatibus et de obligationibus et 
actionibus liber iterum singularis extenditur: ut prae- 
fata sexta pars totius^ digestorum voiuminis octo 
8 libris deiiniatur. Septimus autem et novissimus 
articulus digestorum sex libris formatus est quo^ 
de stipulationibus seu verborum obligationibus ^ et ^^ 
fideiussoribus et mandatoribus, nec non novationibus 
et solutionibus et acceptilationibus et de praetoriis 
stipulationibus omne quod ius invenitur^^ gemino 
vofumine inscriptum est, quod in libris antiquis nec 
8a numerari possibile fuit. Et post hoc duo terri- 
biles *^ libri positi sunt pro delictis privatis et extra- 



o^Ccos ro%s a^XotS xatciffyesyfauspoif ras re els rovs 
ev yeyovoras ras rs sis rovs aTtslev&e^ovs q>eqofieva$ 
ix ycoXX^ T§s ifjLntqoad^sv ovyxvffsios rs xal affa^eias 
ets Had^OQav riyayofiev isvvroiiiav^ Svo fic^Ucov avrais 
agtd^fibv a^xsiv vsvofiixores, yt^oaavsTtXd^afisv $i 
avroXs xai ras i^ adtad^irov xaXovfievas mtaxias 
SiaSoxas, nai avras ras rciv ysvoiv ra^eis xai rovs 
iiti rovrots fiad^fwvs iyy^ay>avres n^ ^t^Xlcoy xal 
iiti rfjs iayjartas avroov ra jtsoi rov Tertullianiu rs 
xai Orfitianiu ows&Tpcaftsv Soyfiaros, i^ d>v ftijrsQes 
la rs xai TtaiSss aXX^Xcov didSoxot yivovrcu* Hqoetfft 
de ifs^ijs fiifiXiov aXXo ra re nsol rc5v iv oixoSofi^' 
fiaffiv s^yctfVf xal ra jte^i rys rcSv oXta&aivovrofv 
rs xai xaraq>s^fievo>v oixrjftarcov aoyaXsiaSy xal roov 
iv rovrois rt xaxov^yovvrcav xai ix r^s rcSv v$ara>v 
cpo^as adtxovvroiv rovs ^£'Xas, xai ra ns^i r&v a&oot- 
^ovrcov ra dr^fwGta riXrjy xai nqos ys Soqsciv rc5v 
rs ajtooadtoQioroov roiv rs sis Svvoiav rsXevr^ ava- 
Ib afe^ofiBVOiv vofiod^srovv, Kai av&is sX r* 'jtsgi 
rrjs OTtoiaOovv iXsv&e^ias icriv ij xai rcav vniq rav 
lc rr]S ayc^covj rovro evi TtagaSe^Sorai pt^Xic^» "Ert 
Ss xai ra ytegi vofi^s xai rrjs Oi* avrrjs xr-^aecas xai 
rwv stffayovaSv avrrjv airtcSv sis sv aitsd^ifisd^a 
Id ffvyygafijia» Kai st ri ys oXcas yts^i dtxaffrtxciv 
iffriv oTtotpaffSiov rs xai roov iv rovrois rtva xara 
ffycSv avrcov ofU}Xoyovvra>v, xai rijs rSv ovrcov ava^ 
Xco^ffstos, xai Savstffrtxijs re xarox^s xcU TtQaffscos, 
xai rrjs rohf utQayfiara>v StccxQiffscos re xai xr^Ssfto- 
viaSy xai rov firf rt nad^sXv rovs Savsi^ovras fiXdfios, 
le xai rovro o/toicos sis sv ijd^QOtffrcu fiiSXiov» Kai 
rov rSv interdicton rs ^ rgoTtov ov ^Miofftv ivos 
TtaqaSsScoxafiev ^t^Xiov. sxei&sv re ini ras na^a' 
yQaq>as xai rovs in^ avrats rsrayfisvovs ixoo^ffafisv 
XQOVOvs, xai rbv rcov ivoxcav rs xai dyooyoov dns- 
d^sfis^a rqonov» xai ffvvr^ydyofisv ro nav Srj rovro 
fte^os, ovnsQ riysirtu rd negi rcov Staxaroxoiv cas 
etqfj^at yeyqafifisva , sis oxra> fii^Xio>v OQ^fWv^ ^- 
rov drf rovro fieoos rijs ohjs ffvvrd^sos dnod^ifisvot, 
8 Tb Bs Srf rov ^avrbs rsXevrcuov, ons^ iSSouov 
dndffrjs iffrlv r^ nQayfiarsias , i^ fiifiXicov aoi^&fitS 
nsgteffraXrat , agxoftsvov fisv ix rcov insgoorrjffsoov, 
Stafiatvov Bi dta rs rcov vnsq iyyvrjs ysygafiftsvoov 
xai T^s roov ^emv xarafioX^s, xai StaXvffecos re xai 
iXev&egias avrcov, xai ro5v siff?jyfievo>v itc rrjs rwv 
nqatroqcov vofwd^effias ineqa>rrfffsa>v (ansq anavra Svo 
naq ^fiSv ffwsaraXrat pi^XioiS, xairot ya fyngoff&sv 
8a oyoi etjtsi^ iffriv offa xa&effrcora) • Ilqoiov Si 
sis rov vneQ roiv iyxXrffidrQiv Xbyov xai anavra 
xaraXiyov onbffa rtov re fjtstgtooreqoyv iffriv dfmq^ 



(1) qufte tam ad ingenuos quam ad lib. S (2) ut om* F^ S 
(3) matres S (4) sic S, nam F (5) inseptae F (6) et 
venditionibufl om. F^ (7) totium F f(8) sie S^ quos F 
(9) seu veib. obl. om, F^ (lO) de ins» S (U) quod 
inYenitttr ius «cr. (12) terbilesi^ 



(l) re} Si Hercker 



quas no$ item ut reliqua expendimus et tam quae 
ad ingenuos quam quae ad libertinos pertinent ex 
magna qua antea iacebant confusione et ambiguitate 
ad munaam brevitqtem perduxzmus, duorum librorum 
numemm iis sufficere arbitrati. subtexuimus iis suc- 
cessiones quoque omnes quae vocantur ab intestato, 
eidemque libro quae de generibus constituta sunt 
eorumque gradus inseruimus et ad extremum com- 
posuimus quae sunt de Teriulliano et Orfitiano se- 
natus consulto, ex quibus matres et filii invicem sibi 
7« heredes fiunt. Frocedit deinde liber alius^ quo 
cavetur de opere novo in aedificiis facto et ae inr 
demnitate praestanda propter aedificia collabentia et 
ruinosa et de iis, qui damwum aliquod ita dant et 
qui aquae cursu vicinos laedunt quique publica vecti- 
galia colligunt, item de donationibus tam simpiicibus 
'Jb quam mortis causa datis. Et rursus de manu- 
missione qualicumque et de controversiis super eam 
^c quidquid kabetur, uno libro continetur, Etiam 
quae de possessione sunt et per eam capione tituUs" 
que eam inducentibus m unum voiumen contulimus, 
'id Et omnino quidquid kdbetur de iudiciaUbus sen- 



tentiis et de iis, qui in iure gutddam contra se con- 
fessi sunt, et de bonorum cessione, et de creditorum 
bonorum possessione et venditione, et de bonorum 
separaiione et cura^ et ne quid detrimenti creditores 
subeant, ea quoque in unum volumen collecta sunt, 
1e Et interdictarum ordinationi non plus unum 
librum deputavimus, inde processimus ad exceptio- 
nes et statuta de iis tempora, et obligationum actio- 
numque rationem explicuimus. et universam kanc 
pcariem, cuius agmen ducunt quae de bonorum posses- 
sionibus ut diximus scripta sunt, in octo libros redegi- 
mus, sextam eam universi operis partem declarantes, 
8 Omnium autem postrema, quae universi iractatus 
septima est, sex librorum numero camprekenditur, 
incipiens a stipulationibus , inde auiem pergens per 
ea quae dicta sunt de fideiussionibtcs et de numera- 
tionibus debitorum et solutionibus et liberaiionibus 
et de stipulationibus praetoria htrisdictione mductis 
(quae omnia apud nos duobus libris comprehendun- 
tur, cum antea ne dici quidem posset quot absol- 
Sa verentur): procedens mox ad tractationem de 
accusationibus et colUgens guaecumque pertinent 



CONST. TANTA 



XXII 



CONST. JEJSiKJiJS 



ordinariis nec non publicis crimiaibas, qni omnem 
continent severitatem poenarumque atrodtatem. qui- 
bus permixta sunt et ea quae de audacibus homini- 
bus^ cauta sunt, qui se celare conantur et con- 
tumaces existunt: et de poenis, quae condemnatis 
infliguntur yel conceduntur, nec non de eorum sub- 
Sh stantiis. Liber autem singularis pro appellatio- 
nibus nobis excogitatus est contra sententias tam 
Sc cwl&& quam criminales causas finientes. Getera 
autem omnia, quae ad municipales Tel de decurioni- 
bus et muneribus vel publicis operibus vel nundinis 
et poUicitationibus et diversis cognitionibus et cen- 
sibus^ vel significatione verborum veteribus inventa 
sunt quaeque r^lariter definita, in sese recepit 
quinquagensimus, totius consummationis perfectus. 



9 Quae onmia confecta sunt per virum excelsum 
nec non prudentissimum magistrum ex quaestore et 
ex consule Triboniandm, qui similiter eloquentiae 
et legitimae scientiae artibus decoratus et in ipsis 
rerum experimentis emicuit nihilque maius nec carius 
nostris unquam iussionibus duxit: nec non per alios 
viros magnificos et studiosissimos perfecta sunt, id 
cst CoNSTANTiNUu virum illustrem comitem sacrarum 
largitionum et magistrum scrinii libellorum sacra- 
rumque cognitionum, qui semper nobis ex bona opi- 
nione et gloria sese commendavit: nec non Theo- 
FHiLUM virum illustrem magistrum iurisque peritum 
in hac splendidissima ^ civitate laudabiMter optimam 
legum gubernationem extendentem: et Dobotheuh 
virum iUustrem et facundissimum quaestorium, quem 
in Berytiensium splendidissima civitate leges msci- 
pulis tradentem propter eius optimam opinionem et 
gloriam ad nos deduximus participemqne huius ope- 
ris fecimus: sed et Anatolium virum illustrem ma- 
gistrum, qui et ipse apud Berytienses iuris interpres 
constitutus ad hoc opus allectns est, vir ab antiqua 
stirpe'* legitima procedens, cum et pater eius Leon- 



tijfiariov OTte^ idianiMa Kahwc^v, oaa rs ovxl T£> 
rayasva ^^offovo/ta^ovffiVy aXla rrpf rSv extraordi^ 
nanon avroXs sTtin&iaaw iitomfvttiav , avapalvov 8t 
xai sts ra Srjfioaia rc5v fyxXijfiarafv , aute^ acpoB^O' 
rara re iariv xai fieyaMjv icp* iavroTs xaXsZ rip 
Ttotvriv» Svo $s xavravd^a pi^ijot ravra * St^ ra TtSQl 
rSv afiaqrr^fiarwv re 9cal eyxhjfidriov (Tvvexovffiv* 
Tt^oaavaftsftixrai yoQ avroTs ocal ra yte^i rSv in 
iyxXr^aaai ftsv aXKFteoitivofv, eavrovs Si axpavsis xa- 
'd'icravroiV, xai rrjs ovorjs avroTs Ttsqcovaias, xai r^s 
sTtayofiii^s rots icaradeowaafiivois noivrjs rj cvyx^' 
Sh QTfffsoJS, l^Qxh ^^ rifuv sriqov ^t8)Jov naXiv 6 
Ttsql rcSv e^icea}V yCverat Xoyos, xotvos Sv eixorcos 
9cara rwv tf^^arv rmv rs sis XQVf^oLra rc5v re sU 
Sc fyicX^ftara fpeqoftivcov» ^Oytoffa di vjti^ re ttoXi' 
rSv vTti^ rs ^ovX^vrSv xoH XsirovQyrificctarv xai rcov 
Srjfioaimv iqya>v teai ytavrjyvQeofv xai TtoQcov iytayyB' 
Xias icai jtOMiXofv [iQcai\r^Gea)V * tcai rrjs orifwcias autO' 
yQa{g}]rjs vsvofto&irrytat roTs ^aXai, \pa\a re [o^lo^s 
v^so rrjs rc5v ^fiarofv ier[iv ovo^fiaffias xai rcav iv 
navootv eiQrifj^ilvoov roTs TtaXai, ravra astavra ro 
rs[Xev1raTpv TtsQiixsi Bi^Uov, rovrov dij rov^ a[va]rri' 
fiaros, (^TteQ a^xv '^^ ytSQi rcov iTtsQojrr/aecav icrriv, 
Sxrov ftiv, offov TtQos rijy oweiav it^XVV ^ctd^earos, Ttev' 
rrjtcotfrbv Se TtQos rrjv oXrjv rrjs avvra^sajs aqfioviav, 
9 *'A7t6Q aTtavra cwri&strai rs xai iTCTtsytovrjrat 
y,aXc5s rs oeai rrfs ytaQ* r}ftc5v xsXsvaecos a^icos TtaQa 
rs TPJBSiNIANOT, rov ivdo^orcetov Md aoyarrarov 
fMtyiarQOv 9cai OTto xvatcroQorv rmv rjftsriQcov fiad' 
XsicDv icai vTtarcov, avBQOs iv rs r(p ytQarreiv Mv rs 
rc^ QrjrOQsvs&v ev re rtp rovs voftovs yQoxpsiv evSoxt' 
ftovvros, rc5v rs rjftsriQcov fycjtQoad^sv ovdev rid^sfie' 
vov TtQOcra^scov : xai rc5v* vyt^ avrtp ro itQayfta 
flfiXv iKTtovr^aaftivorv, rovr sartv KQN^TANTJNOf 
rs rov ftsyaXoytQSTtsararov xofir^os rc5v d^sia^v Xao' 
yirwvoiv xai avriyQag^ioas rov S^siov cxQiviov roav 
re &siatv XtfiiXXofv xai rc5v fiaatXtxSv dtayvcoascov^ 
XQtlfftrpf savrov So^av r^fuv ir* ajtaCtv TtaQaaxofiivav' 
9cai TtQos ye OEO^JAOT, rov fteyaXoTtQSTtecraroti 
ftayicrQOV icai voftovs ijti r^ fiactXiSos ravrr^s fCo- 
Xecas cettvcos re xal ayQVTtvotS ocai rr^ BiSaCKaXi9crj$ 
iTtirt^Sevceais a^icos SiSacxovros: xai JS2IK^0EOf 
rov ftsyaXoTtQSTtecrarov xvatcrcoQiov xai StSacxaXov 
iv r^ rc5v voftcov avaSsSstyftivov ^ nohi (q>afiiv Se 
rr^v doiStjtov re xai TtsQt^avrj rc5v BrjQvrictfv ftrfrQO' 
TtoXiv), ov ff TtsQi avrov XQV^^^^V ^^l^ ^^^ ^^^ V/*^^ 
ijyaysv xai rc5v TtCQovrc^ ftsracx^^^ TtQOvrQiy/aro 
Ttovcov: xal ANATOAJOT rs^ rov ftsyaMTtQSTtscra^ 
rov ftayiczQov, os Sr^ xai avros TtaQO. Bijovriots ra 
ix voftcov ytatSsvst [xa\Xc5s, avrjQ ix rQtyovias csfAvrfi 
r[rj]s TtaQo. 0oivt^iv rcSv voficov StSac[xaXias xaro.' 



(1) hominuB F (2) et oensibtts om, F^ (3) spendi- 
dissuua F (4) stipre F 



(1) Ttavra Krueffer (2) requiriiur Siayveocsofv (3) roF 
{A) xatins.F^ {b) avaSsSstyftepof F {^) rs deL Hercker 



cum ad deUcia leviora, gme dicuntur privctta, tum 
ad ea quae non ordinata dicunt, extraardinariO' 
rum vocabulum iis imponentes: inde autem per- 
veniens ad crimina puhlica, qtfae atrocissima sunt 
et severissimam poenam efflagitant. hic fuoque duo 
libri compUctuntur , quae sunt de delictts et crimi- 
nihus: mmixta enim iis sunt cauia de iis qui de- 
lictorum rei faeti se eelant et de honis eorum et de 
Sh poena veniave damnatorum. Rursus novi lihri 
principium nohis tractatus est de appellationibus, com- 
munis videlicet tam adpecunias qutm ad criminaper- 
Sc tinentihus sententiis, Quaecunque autem de civi- 
hus et de decurionihus et de nmnerihus et de puhUcis 
operibus et de nundinis et de redituum poUicitationi^ 
hus et variis interrogationtbus [immo cognitionihus] 
et de censupuhlico oUm consUtuta sunt, quaeque in 
universum de verhorum significationihus et de reguUs 
iuris apud veteres reperiuntur, omma complectitur 
Uher ultimus, huius tractatus qui a stipulationihus 
indpit, sextus, ut ah ipsius principio numeretur, 
quinquagesimus autem secundum universam compo- 
sitionis convenientiam. 



9 Quae omnia pulchre et nostra iussione coii- 
digne effecta et etahorata suni cum a Tbiboniaso 
gtoriosissimo et prudenHssimo magistro officiorum et 
ex qudestore sacri pdlatii et ex consule, viro et iii 
agendo et in dicendo et in legihus scrihendis pro- 
hato neque nostris iussionihus quicquam anteponetite, 
ium ah iis, qui suh eo opus nohis elahorarunt, id 
est a CoNSTANTiNO viro iUustri comite sacrarm 
lcargitionum et magistro saeri scrinii sacrorum Uhel- 
lorum et impericdium cognitionum^ qui honam sd 
existimationem in omnihus nohis prohavit: et prae- 
terea Theophilo viro iUustri magistro et leges in 
hae regia urhe graviter et gnave et doctoris pro- 
fessione condigne doeente: et Dorotheo viro iUustri 
quaestorio et doctore in legum creato urhe {inteUe- 
gimus autem deccmtatam et s^lendidam metropoliii 
Berytiorum), quem egregia tpsius fama etiam d 
nos adduxii et praesentium lahorum participem fecit' 
et Anatolio viro iUustri magistro, qui et ipse apui 
Berytios iuris prudentiam optime profitetur, vir e$ 
venerahiU iuris doctorum apud Pnoenices tertia ge- 
neratione descendens {nam refertur ad Leontium ^^ 



CONST. TANTA 



xxin 



CONST. JEJQKEN 



dus et avus Eudoxius* optimam sui memoriam in 
legibus reliquerunt: nec non GBATiinTH virum iliustrem 
et comitem sacrarum lai^tionum et optunum ante- 
cessorem huius almae urbis constitutum: q^ui omnes 
ad praedictam opus electi sunt una cum Stephano» 
Mbna, Fbosdocio, Eutolmio, Timotheo, Leonide, 
liBONTio, Platonb, Iacobo, Constantino, Iohannb, 
viris prudentissimis , qui patroni quidem sunt cau- 
sarum apud maximam sedem praefecturae , quae 
onentalibus praetoriis praesidet, omne autem suae 
virtutis testimonium undi^ue accipientes et a uobis 
ad tanti operis consummationem electi sunt. et, cum 
omnes in nnum convenerunt gubernatione Tbiboniani 
viri excelsi, ut tantum opus nobis auctoribus possint 
conficere, deo propitio in praedictos quinquaginta 
10 libros opus consummatum' est. Tanta autem^ 
nobis antiquitati , habita est reverentia, uf* nomina 
prudentium taciturnitati tradere nuUo patiamnr modo : 
sed unusjuisqt^e eorum, qui auctor l^s fuit, nostris 
digestis inscriptus est: hoc tantummodo a nobis 
effecto, ut, si quid in legibus eorum vel supervacuum 
vel in^erfectum vel minus idoneum visum est, vel 
adiectionem vel deminutionem necessariam accipiat 
et rectissimis tradatur regulis. et in ^ multis simili- 
bus vel contranis quod rectius habere apparebat, 
hoc pro aliis omnibus positum est unaque omnibus 
auctoritate indulta, ut quidquid ibi scriptum est, hoc 
uostrum appareat et ex nostra voluntate composi* 
tum: nemine audente comparare ea quae antiquitas 
habebat et^ guae nostra auctoritas introduxit, quia 
multa et maxima sunt, quae propter utilitatem rerum 
transformata sunt. adeo ut et si principalis^ con- 
stitutio fuerat in veteribus libris relata^ neque ei 
pepercimus, sed et hoc corrigendum esse putavimus 
et in melius restaurandum ^ nominibus etenim vete- 
ribus relictis, quidqoid legum veritati decorum et 
necessarium ^erat, hoc nostris emendationibus ser- 
vavimus. et propter hanc causam et si quid inter 
eos dubitabatur, hoc iam in tutissimam pervenit^" 
It quietem, nuUo titubante relicto. Sed cum pro* 
speximus, quod ad portandam tantae sapientiae mo- 
lem non sunt idonei homines rudes et qui in primis 
legum vestibulis stantes intrare ad arcana eorum 
properant, et aliam mediocrem emendationem ^^ prae- 
parandam esse censuimus, ut sub ea colorati et quasi 
primitiis omnium inbuti possint ad penetraiia eorum 
iutrare et formam legum pulcherrimam non comTen- 



p]a{v<ov (avay>ios$ yavv [a]ts ^sovriov rs aal JE/vSo' 
^iovy av9^as [slTfi voftois ftsra JXar^iyuov rov rrfi 
svicXsovs* ftv^fitfs, icvaiffro>Qiov xal dvri9c^ao^a xal 
Asovrtov rov navev^ftov aito vTta^x^^^ vTtartov 
xai Ttar^iicutv rov avrov TtaiSa [Bwai\cos rsS^aV' 
fia<Tfi€v{ovs): KPATINOT] re^ firp^ rov fisyaloTt^si 
[jtscrdro^r - "' ' ' -" q.-^ -- i-- 




ytriovafv 

rijs fia<nXiSos ravrrjs iariv TtSXslos): xai ytQOS 
rois 2TE<PAN0T^ MHNA nW^JOKIOT ET- 
TOAMIOT TIMO0EOT AES2NIJ0T AEONTIOT 
UAATQNOS lAKQBOT KSiNSTANTINOT IQ- 
ANNOT r&v aofpayraxoaVf o&Tts^ navrss ^tjro^ss fisv 
si<fiv rwv ^vSo^ordrtoJV vytdqxfov rc5v is^wv rifimv it^at" 
rotqicoVi So^av $s jtaqa itaxsiv rie}v irci ffOfiq dmaiwS 
Exovrss stitortos itaQ^ i^fiwv ix^id^ifav a^tot xa&s- 
ordvai rov rocovrov fisxajffxsiv dyc5vos, ravra ftev 
ovv Tjfuv Tts^i rTjv rwv Digeston i^cnsnovfirai <rvy- 
yqa^pTjv Sid rtov d^ricos rjftiv si^ftivofv ivSo^eyv re 

10 xai aoipmv dvS^t&v* Toifavrrf Si rjfilv aiSt&S rr^ 
dq^awrrYtos y^ovsv, oxrre ovSe dfteXyjai^ rds ut^offri» 
yoQias rcjv SjfiTt^off&sv vofto&srcSv vTtsusivatisv, dXXd 
rrjv sxdcrov rovreav roXs vofjtois ijtsy^aipaftsv yt^ocij- 
yooiaVf dfisiy/avres fiiv sX ri ftsq ^x^iv ntuv ovtc op&cSs 
sSoxst, fisQTf Si td /liv dfsXovres rd Si ytooiF&evreSf 
ix TtoXXcav rs rb HaXXiov iXoftsvoi xal rrpf i<sr(v ctTta' 
atv Tta^atTxovreS rrjs i^ovixias ttrxvv* Sors ndv ojts^ 
ivyiyqartrat rc^ pifikit^, rovro rjfietiqc^^ ysviff&at 
yvcofbji, fjurjSiva re &aQQsTv TtaQari&svai rd ysvofisva 
vvv rols sfijtQoo&sVf instSy TtoXXd xai ovSi a^*^^jy- 
d^ijvai Qc^Sta fi^rars&sixaftsv sis tb x^sTrrov, tedv st 
rt fiactXtxy rtvircSv ytaXatoriqtov avroxQaro^cov Sta- 
rd§st Tt^bs dXXotov si^ro ifx^fta» rd jtiv ydq ovo* 
ftara roXs fyn^d&sv iyvXd^afisv, rhv Si rcov voftcov 
dXrid^siav '^ftsri^av iTtoji^adfte-d^a, caaitsq xai eX rt 
csraiSMtfifAevov ixeivots rj^ {jtoXXd Se rd roiavra auts" 
xstro), rovro Sf^Qijrat rs xaX Tte^e^aarat xai eis 

11 ifa^ TteQtiifrrfxe riXos ^x^^vra voftov, ^EjtetS^ Si 
ixQrjv xai rtva fistQiav eiiTayafyfiv Ttotfyrcuf&at yt^bs 
rovS dori vofttov dnrouivovs xai rrw ftei^to StSaaxa* 
Xiav ov x^Qovvras, ovSe rovro rijs ^fteri^as iito xars' 



(t) qui post Patricium inclutae recordatioms quaestorium 
et antecessorem et Leontium virum gloriosissimum prae- 
fectorium (praefectorem F^) et oonsularem atque patricium 
filim eius sn^. i^' iS (2) consummaum i?* (3) tiin8,F* 
(4) autJF' (5) inFjexS (6) etjPjhisiS (7) prin- 
dpalibus F (8) rdeta F (9) hanc corrigendam esse 
putarimus et in melius restauraudam F^ S (lO) repue- 
nitF (11) eruditionem ;S 



(t) svxXeovS] svxXsvovs F (2) xal ins. (a) ye Hercker 
(^ areg>avov F (5) /ortasse dstaXei^at (6) rovro 
[f^fiireQov etvat Stncetv xai\ ^ftsriQC^ scr. 



Eudoxium, qui viri in iuris prudentia post Patriinum 
clarae memoriae quaestorium et antecessorem et Leon- 
tium virum gioriosissimum ex praefecto praetorii [ef] 
ex consule et patricium filium eius iure celebrantur): 
et Cbatino viro illustri et prudentissimo comite sacra- 
rum largitionum, qui et ipse iuris inierpres egregius 
est in hac regia civitate, et praeter hos Stephano 
Mena Prosdocio Eotolmio TiMOTHBo Leonida 
LsoNTio Platone Iacobo Constantino Iohanne 
viris prudentissimis , qui omnes advocati sunt apud 
viros gloriosissimos praefectos sacrorum nostrorum 
praetoriorum, prudentiae autem fama apud omnes 
iure celebrati a nobis merito digni iudicati sunt, 
qui hunc laborem nobiscum susciperent, haec igi- 
tur de digestorum compositione a nobis eiaborata 
sunt per eos quos modo diximus clarissimos et pru- 
10 dentissimos viros, Tanta autem [antiquitati a 
nobis habita reverentia est, ut ne nomina quidem 
priorum iuris peritorum mutare [immo aeiere]. 



sustinuerimus , sed singulorum nomina legibus prae^ 
scripsernnus , mutantes sciUcet si ^uid minus recte 
se hc^ere videretur particulasque altas dementes alias 
addentes et ex muttis pulcherrima quaeque eligentes 
omnibusque aequam mctoritaiis vm tribuentes, ut 
quidquia in libro scriptum sit, [nostrum esse appa- 
reat e(\ ex nostra voluntate composttum, nec quis^ 
quam audeat quae nunc faeta sunt cum prioribus 
conferre, quontam multa nec facile numeranda in 
meiius reformavimus, etiamsi %n sacra aliqua prio- 
rum principum constitutione quid sit ad aliam for- 
mam perscriptum, nomina enim priorum servavimus, 
legum autem veritatem nostram fecimus, ut si quid 
apud illos controversum esset (plurima vero eiusmodt 
erant), id decisum sit et determinatum et redactum 
11 ad legem certam et definitam, Quoniam au- 
tem necessarium erat etiam modicam quandam in- 
troductionem j^erficere propier eos, qui nuper ad 
ius se applicutssent nec maiorem docirinam capere 



CONST. TANTA 



xxiin 



CONST. JBJnKMN 



tlbus oculis accipere. et ideo Tbiboniano viro ex- 
celso, qui ad totius operis gubernationem electus 
est, nec non Thbofhilo et Dobotfbo Tiris illustri- 
bus et facundissimis antecessoribus accersitis man- 
davimus, quatenus libris, quos veteres composuerunt, 
qui prima legum argumenta continebant et institu- 
tiones yocabantur, separatim coUectis, quidquid ex 
Ms utile et aptissimum et undique sit elimatum et 
rebus, quae in praesenti aevo in usu vertuntur, con- 
sentaneum invenitur, hoc et capere studeant et quat^ 
tuor libris reponere et totius eruditioms prima fdnda- 
menta atque elementa ponere, quibus iuvenes suffulti 
possint graviora et perfectiora legum scita sustentare. 
admonmmus autem eos, ut memores etiam nostrarum 
Bant constittttionum, quas pro emendatione iuris pro- 
mulgavimus, et in confectione institutionum etiam 
eadem emendatione ponere non morentur: ut sit ma- 
nifestum et quid antea vacillabat et quid postea in 
stabilitatem redactum ^ est. quod opus ab his per- 
fectum ut nobis oblatum et relectum est, et prono 
suscepimus animo et nostris sensibus non indignum 
esse ludicavimus et praedictos libros constitutionum 
vicem iiabere iussimus: quod et^ in oratione nostra, 
quam eisdem libris praeposuimus, a^ertius declara- 

12 tur. Omni igitur Bomani iuris dispositione com- 
posita et in tribus voluminibus, id est institutionum 
et digestorum seu pandectarum nec non constitutio- 
num, perfecta et in tribus annis consummata, quae 
ut primum separari^ coepit, ne^ue in totum decen- 
nium complen sperabatur: omnipotenti deo et hanc 
operam ad hominum sustentationem piis optulimus 
animis uberesque gratias maximae deitatl reddidi- 
mus% quae nobis praestitit^ et bella feliciter agere 
et honesta pace perpotiri et non^ tantum nostro, 
sed etiam omni aevo tam instanti quam posteriori 
(13) leges optimas ponere. omnibus itaque homini' 
bus eandem sanctionem manifestam facere necessa- 
rium'' perspeximus, ut sit eis cognitum, quanta 
confusione et infinitate absoluti in quam " moderatio- 
nem et led^timam veritatem pervenerunt: legesque in 
posterum liabeant tam directas quam compendiosas 
omnibusque in promptu positas et ad possidendi 
tibros earum facmtatem idoneas: ut non mole divi- 
tiarum expensa possint homines supervacuae l^m 
multitttdinis adipisci volttmina, sed vilissima pecunia 
facilis eorum comparatio pateat tam ditioribus quam 
idenuioribus, minimo pretio magna prudentia repa- 

13 (14) randa. Si quid autem in tanta legum com- 
positione, quae ab immenso librorum numero coUecta 
est, simile' forsitan raro inveniatur, nemo hoc vitu- 
perandum existimet, sed primttm quidem inbedUitati 



Xinoiiev yf^ovoiaSf Mla TPIBQNIANQ t€a ivSo^o* 
rar^ Ttp seal rrp^ rijs oh^s vofio&effias vTCovpyiap 
i7tLrsrqafiiiev€^ y tccd^ 0EO0IyiQ ye fJLrpf 9tal JSiPO^ 
&EQ roTs fisyaXoTtDSTtsifrarois nal ffoytordrois dvrt* 
M^ffOQffiv fyiceXsvcafLSvoi Stsra^dfts&a jtQOCrpcsiP ix 
nSv roXs d^x^OiS iv siffayafyats avynsifiiviov rd xcu- 
qtmrard rs xcd x^arovvra 9cai dytooa^ rois vvv sro* 
Mrsvo/iBvoiS cvfi^sqerai %qdyfiaOiVy ravra i^sXsXv xai 
d&QOuxai xai sls ^fias dyaystv, fisftvfjff&at Si xai rwv 
flfisreqtov Siard^stav as sts inavoqd^foffiv rciv l/i< 
nqocd^ev ftSTtoi^fts&af itai ovrof ffvvd^slvai fiipXoij$ 
reaaaqaSy utqSra croixsXa rijs sUsayo)y7Js iffoftsvas^ 
as 8f} xaXsTv Instituta vsvofjtiaratK xai Sr^ xai rav* 
n]v rrw vofxod^saiav owd^ivrss ^QOfftfyayov tiftiv, xal 
^fisTs aotaaav xaraaxsymftsvot xai Biaxqivavrss xaXa^ 
re ^x^tv xai xard rbv 9/ftireqov ixqivafiev vovv, xai 
r^fiirsqov slvcu xal rovro ro pipMov dTte^vdfte&a^ 
xai rd ys rtfv r(ov 'q^reqfov dtard^ecav iaj^ ix^tv 
avrb TtaQ* avrcov C9V iv nqooifiioiS rov fiifiXiov 8is- 

12 Xix-d^ijftsv aytaaiv iSr^Xciaaftsv, Ovrco roiwv rtf» 
'Pofftaictfv vofio&saiav ratavrss xai iv rqtaiv rok 
oXots fitfiXiots rs xai iviavrdis ^gdyfia roaovrov ix» 
TtSTtovtjxores , oneq rjy fisv rrpf ctqx^l^ vTteq aytctaav 
iXrtiSa, rd $i Stj rsXsvrcaa, fted'^ oneq rjfteXs fiarbv 
elvcu rb Ttqdyfta iBsi^afASv, ovBi sis Bixarov iVos 
ohiv cwrsd^rjvcLi ^qoadoxrj&sv, sts ftovcov rqtcov ivt- 
avroiv drtoreXiffavres rdxos, xai rt^ SsaTtorrj &Si^ xdi 
rovrov dva^ivrss rbv d&Xov r^ xai etqip^v dyetv 
xai ytoXiftovs xaroqd^ovv xal vofio&srfjffai ytavri r^ 
re Ttqb rjftmv^ rto rs i^^ mtSv r^ rs fied" rjfim 
Xqbvqf Scoqrjtraftiv^, Sixatov ta^&rjftsv aTtaffiv dv&qci- 
TtoiS noiT^ai q>aveqdv ryv rffisriqav vytiq avrciv aytov* 
Sijv rs xai Ttqbvotav, ojtms av r^ ifirtqoif&sv oTfaX' 
Xayivrss raqax^ re xai avyxvfxecas xai Ttiqas ixovGHji 
ovdiv vofwh^scias x^rfooDvrat vofiots oqd^oTs re xal 
avvroftots xcU ytdffiv rtqoxsiqois xai rrjv rc5v Stxm 
awrofUav dayta^Ofiivots xaX ytqoxstftivois ys dytaatv 
roTs fiovXoftivotS qqSiofS sts xxrjaiVf ovxirt noXXwv 
Seoftivots x^f^rcoVf tva rb rcSv dxq^orofv ixsivoiv 
fitfiXidfv dd^qoiaatev ytX^d^os, aX^ irt^ oXiycj^ rtfinftait 
roTs re ytXovrovatv OftoiofS roTs re i^ iXdrrovos oqfw- 
fiivots ovaias dSstav rijs iavrmv naqsxofiivots xrijaem, 

13 M Si rt (nXrf&ovs bvros rov xai vvv r/d^qoiafii- 
vov xal ix roffovrofv ftvqtdSofV avXXsyivros) SoSstsv 
Mxstv 6fju>iefs (rovro Si oibfisd^a andvtov iasa&at), ytXm 
aXXd rots rijs dv&qofytivfjs iaroxaffftivots ywaeofs ovx 



(l) pedactom F (2) et om. S (Z) sperari F^ S 

(4) sie S^ reddimus F (5) praestitet F (6) no F 
(l) ease ins, S (8) quantam S (9) simili F 



(l) xal del Hercker (2) onaaa F 
(4) r^ rs nqb r^ficiv del Koehler 



(S) vsvofttaraF 



ppssent, ne hoe qutdem nostram providentiam effu^ 
git, sed Trjboniano vh-o gioriosissimo et ad mi- 
versum legum condendarum ministerium electo et 
Tbbophilo itemque Dorothbo viris illustribus et 
prudentissimis antecessoribus , data iussione consti- 
tuimus oportere ex iis quae in institutionibus suis 
veteres posuissent opportuna et adhuc usurpata et 
rei pubticae formae praesenti convenientia excerpere 
et coUigere et ad nos adferre, meminisse eiiam con- 
stitutionum nostrarum ad priorum emendationem 
factarum et ita ef/icere libros quattuor prima in- 
stitutionis elementa futura, quae placmt instituta 
vocari. U autem hoc quoque iuris opus perfectum 
nobis obiulerunt, idque nos totum expendimus et 
examinavimus et recte se habere et ex animi nostri 
senteniia iudicavimus, et nostrum esse etiam hunc 
iibrum declaravimus et constitutionum nostrarum 
vieem habere eum iis quae in exordiis eius Ubri 
12 dicta sunt declaravimus. Sic igitur iure Romano 
ordinato et temis in universum et voluminibus et 
annis tanto opere consummato, cum id quod initio 



super cmnem spem fuerat, deinde autem, post- 
quam nos rem perfici posse ostenderamus , ne de- 
cennioquidem toto absoVbi posse ^erabatur, solorum 
trium annorum celeritate absolvissemus et hunc quo- 
que Idborem obtulissemus domino deo, qui nobis dedi^ 
et pacem agere et beiia prospere gerere et universo 
aevo quod fuit et est et futurum est iura eondere, 
iustum visum est omnibus hominibus nostram de Hs 
diUjfentiam et providentiam manifestare, quod libe- 
ratt ea quae antea fuerai perturbatUme et confusion^ 
legumque infinitate iam usuri sint tegibits rectis ef 
brembus et cuivis paratis quaeque ad litium brevi- 
tatem tendant quaeque a quovis cui libeat fadU 
comparentur nec magnam pecuniam requirant, n( 
inutilium illorum iibrorum copia fiat, sed exiguo 
pretio tam a divittbus quam ab tis qui minus locu- 
pUtes essent posse se adquiri ceriiMinem fadafd' 
13 Quod 51 autem, cum nunc quoque multa sifi^ 
quae proponuntur eaque electa ex tam magno librO' 
rum numero, quaedam videantur habere simili&t 
quod rarum fore confidimus, humanam mturat» 



CONST. TANTA 



jSlxL Y 



CONST. JEJQKBIS 



liumanae, gaae natnraliter inest, lioc inscribat, quia 
ouinium liabere m^oriam et penitus in nullo ^ pec- 
care diyinitatis ma^s guam mortalitatis est: quod et 
a maioribus dictum est. deinde sciat, quod simili- 
tudo in quibusdam et his brevissimis stdsumpta non 
juutilis est, et nec^ citra nostrum propositum hoc 
subsecutum: aut enim ita lez necessaria erat, ut 
diversis titulis propter rerum cognationem applicari 
eam oporteat, aut, cum fuerat aliis diyersis permixta, 
impossibile erat eam per partes detrahi^ ne totum 
confundatur. et in bis partibus, in quibus perfec- 
tissimae visiones expositae veterum fuerant, quod 
particulatim in eas fuerat sparsum, boc dividere ac 
separare penitus erat incivile, ne tam sensus quam 

14 aures legentium ex hoc perturbentur. Similique 
modo si quid principalibus constitutionibus cautum 
est, hoc in digestorum volumine poni nullo concessi- 
mus modo, quasi constitutionum recitatione suffi- 
ciente: nisi et hoc raro ex isdem causis, quibus 

15 similitudo adsumpta est. Contrarium autem ali- 
quid in hoc codice positum nullum sibi locum vindi- 
cabit nec invenitur, si quis suptili animo diversitatis 
rationes excutiet: sed est aliquid novum inventum 
vel occulte positum, quod'' dissonantiae querellam 
dissolvit et aliam naturam inducit discormae fines 

16 effugientem. Sed et si quid forsitan praetermis- 
sum est, quod in tantis milibus quasi in profundo 
positum latitabat, et, cum idoneum fuerat poni, 
obscuritate^ involutum uecessario derelictum est: 
quis hoc adprehendere "^ recto animo possit? primo 
quidem propter ingenii mortalis exieuitatem ' : deinde 
propter ipsius rei vitium, quod multis inutihbus per- 
mixtum nullam sui ad eruendum praebuit copiam: 
dein* quod muito utilius est pauca idonea effugere, 

17 quam multis inutilibus homines praegravari. Mi- 
rabile autem aliquid ex his libris emersit, quod mul- 
titudo antiqua praesente brevitate paucior invenitur. 
homines etenim, qui antea lites agebant, licet multae 
legcs fuerant positae, tamen ex paucis lites perfere- 
bant vel propter inopiam librorum, quos conparare 
eis inpossibile erat, vel propter ipsam inscientiam, 
et voluntate iudicum magis quam legitima auctori- 
tate lites dirimebantur. in praesenti autem consum- 
matione nostrorum digestorum e tantis leges collec- 
tae sunt voluminibus, quorum et nomina antiquiores 
homines non dicimus nesciebant, sed nec umquam 
audiebant^. quae omnia collecta sunt substantia 
amplissima congregata, ut egena quidem antiqua 
multitudo inveniatur, opulentissima autem brevitas 
nostra efficiatur. antiquae autem sapientiae librorum 
copiam maxime Tribonianus vir excellentissimus ^^ 



^iot SixcUaS a^toloyias ovdi rovto Bo^buv elvai* to 
ya^ Sw TCavrtov avev&wov d'e£as av ut^ pjovris a^ 
ovx av&^a>7tivfjs tox^os, xad^a xal rots ytqo rifimv 
et^fjrat, TfXrfv Mariv oTtij 9cal rrjv rc5v Oftolatv 9ta^S' 
Bs^afis&a d^J^oiVf ^ rofv vTtoxetuevofv gt^ayftara^v 
rovro dytatrovvrtov ro * 8sXv ravro TtXslootv Sa>a(*' 
fiood^^cu roytoiSf § rov^ owavafiefuxd^al rtvi ksvfo 
ro Boxovv ofioiov rtp Tt^ood^ev xai SvOicoirov avrcav 
rrp^ dtalqeoiv eLvai, rf xat rtS TtoXl&xtS fwXax^ijvni 
rb r^ oXris d'eafQlas ovvexes tcal ftt} dtaOTtao&ijvai 
rbv vovv r^ rc5v fj8fj yey^afift^cov awaioiost Qrifiar 
roav' TtXrpf xal rovro e% ytov xal Ttaaei/i^Ttrat Bia rrp' 
rov n^ayfiaros avayxrjv, dXX iorlv fioa^v xal ovde- 
14 fiiav eavrov OxeSov Ttaqsxofjtevov aia&rjotv» Tavro 
$i rovro xal inl rm^ rjSrj vevofio&errifier^cav iv rals 
ficurt?axaTs Stardieoiv iyvXd^afiev* ra ydo^ ixeivati 
eiqrifiiva xard rovro re&rjvai rb ^tSXiov ov cvvexo)' 

^rjaafjieVf TtXfjv ooov ix rcbv efiTtqoob^ev rjfiiv co^tofie'^ 
5 vo?v Tt^tpdoet ^ rijs Ofiotorrjros atrtc5v» ^Epavriaii 
$8 roXs dlXois k'xovrd rtva voftov rdfv inl rov fiifiXiov 
rovrov xetfiivcov ovx dv rts ev^t ^qSicoSf etye Sid 
itdvrmv rcav rrjs ivavrtorrjros oqcov Ste^eX&elv OTtev' 
aetev • dX3^ iartv rt rb StMtpoqov, o ft^oaXfjyd^sv «A- 
Xotoreqav tVos Tta^a &drsQov ytoui rrjv rov vbaov 

16 d^eatv. M Si xai rt rvxbv naqeXrat rwv reO^rjvai 
Seovrcov (etxbs yd^ xai rt rotovro avfifinvat Std rrjv 
rne dv&QCOTtivfjs da&evetav ^aems), dXXd r0 iitavri 
xaXXtov dv etrf rois rjficov vTtrjxoots TtoXXcov dnrjX' 
Xdx^at xcaccov rov xaraXtTteXv iaa>s dXiya rtvd rc5v 
Soxovvroov iTttrfjSeicoVf fiv^tdatv axeSbv dvaqtd^fiifrots 
ivxaroQcnQvyiidva re xai dgtoxeifieva xai ovSevi <r;jj6- 
Sbv rmv Ttavraiv yvcbqtfiaf rovrov re iv&tev StaXa» 

17 d^bvra ^qSicJS» Toaovrcov Sa bvrcov rcbv k'unQO' 
a&ev yeyQouftevcav fitfiXicov i^ iXaxiarcov vofio&ercav 
re xai ^tfiAiafv ixQivero rd rcSv iv StxaarfjQtotS dyc^- 
vcoVf r&v ftsv, iTtetSfj fitfiXicov rptoQoWy rSv Se, inei' 
nsQ ovx riQxovv Ttovots nXeioatv, evQeXv rd noXXd rc5> 
XQrjaiftafv ovx taxvbvrcov vvv Se xard rrp^ avvra^tv 
rfi^Qotarat ravrr^v noXvs vbftcov xqarovvrmv dQid^ftbs 
ix ^i^Xio>v aitavioDv xal fioXtS isevQrjftevcov xai cbv 
ovSi rds TtQoar^yoQias oi TtoXXoi xai rcbv a^bSQa ev' 
Soxtftovvrcov iTtt vbuots iyivcoaxov, a>v Srf rrpf ilXfjv 
riftXv dipd^ovordrriv o ^i^^eis ivSo^braros TQtficovtavbs 



(1) TiUo F (2) et nec] ctne F (3) distrahi Hal, 

(4) quos F (5) obscruritate F (6) reprehendere dett, 

(7) exiguitatatem F (8) deinde F^ S (9) audierant scr. 
(10) excellentissibus 2^ 



(l) rt^ scr. (2) r^ scr* (3) iv ins. Hercher (4) (ex) 
r{a>)v efi^TiQ^oa&ev ijfuv OQtafievcov {n)QOfaaet in F 
legit^ de litteris inira uncos positis dubitansy primm Krue^' 
ger 



reputantibus ne hoc quidem citra iustam excusaiio- 
nem acddere videhitur: nam in omnibus culpa carere 
divinae solum, non humanae virtutis est, ut maiores 
quoque dixerimt. sunt tamen ubi similium receptio- 
nem etiam admisimus, vel quia res propositae id fla- 
gitabant propterea quod idem pluribus iocis appli- 
candum erat, aut quia id quod anie proposito simile 
esse videretur permixtum erat novo cuidam nec facile 
ntrumque separari poterat, aut quia saepe custodita 
est artis universae forma continua nec sententia per- 
turbanda erai subiatis verbis quibusdam alibi iam 
relaiis: ceterum hoc quoque ubi admissum estpropter 
rei necessitatem , breve est et vix persentienaufn, 
U Id ipsum item in iis, quae in constitutionibus 
imperatoriis tam posita erant, secuti sumus: nam 
ibi perscripta repeti in hoc iibro vetuimus praeter- 
quam secundum ea quae supra definivimus occasione 
15 querelcarum de simiiitudine, Contrarias autem 
sibi icges inter eas, quae in hoc volumen receptae 
sint, non facile quis inveniet, si quidem per omnes 



diversitatis rationes eas exigere velit: sed est quae- 
dam differentia, quae adsumpta diversificet viaelicet 

16 in aiteram utram partem iegis argumenium, Sed 
et si quid forsitan praetermissum est eorum, quae 
ponenda essent [nam probabiie est id quoque acci- 
disse propter humanae naturae imbeciliitatem), tamen 
in universum uiiiius erat subditis nostris muitis ma- 
iis iiberari quam retinere quaedam eorum, quae 
utiiia fortasse videri possent, piurimis et fere in- 
numeris impiicata et abscondita neque fere cuiquam 

17 nota et propterea faeiie iatentia. Tot autem cuni 
essent libri antea conscripii, qui res iudicabant pen- 
debant ex paucissimis auctortous iibrisque, aiii quod 
libris careoant, aUi quod maiori iabori non sufficie- 
bani pieraque utiiium reperire non vaientes: nunc 
vero in hac compositione congestus est magnus vi- 
gentium legum numerus ex itbris raris et vix repe- 
riendis et quorum pierique etiam ob iuris peritiam 
ceiebratorum ne nomina quidem nossent. quorum 
materiam uberrimam dictus vir gioriosissimus Tri-^ 



liU 



CONST. TANTA 



XXVI 



CONST. J£SJSiKMl^ 



praebuit, in quibus multi fuerant et ipsis eruditissi- 
mis hominibus incogniti, quibus omnibus perlectis, 
quidquid ex his pulcherrimum erat, hoc semotum in 
optimam nostramr. compositionem pervenit. sed hiiius 
operis conditores non solum ea voiumina perlegerunt, 
ex quibus leges positae sunt, sed etiam alia multa, 
quae, nihil vel utile vel novum in * eis invenientes, 
quod exceptum nostris digestis applicarent, optimo 
18 animo respuerunt. Sed quia divinae quidem res 
perfectissimae sunt, humani vero iuris condicio sem- 
per in' infinitum decurrit et nihil est in ea, quod 
stare perpetuo possit (multas etenim formas edere 
natura novas deproperat), non desperamus quaedam 
postea emergi negotia, quae adhuc legum laqueis non 
sunt innodata^. si quid igitur tale contigerit, Augu- 
stum imploretur remedium, quia ideo imperialem 
fortuuam rebus humanis deus praeposuit, ut possit 
omnia quae noviter contingunt et emendare et com- 
ponere et modis et regulis competentibus tradere. 
et hoc non primum a nobis dictum est, sed ab anti- 
qua descendit prosapia: cum et ipse lulianus^ legum 
et edicid perpetui suptilissimus conditor in suis libris 
hoc rettulit, ut, si quid inperfectum inveniatur, ab 
imperiali sanctione hoc re^leatur. et non ipse solus, 
sed et divus Hadrianus in compositione edicti et 
senatus consulto, quod eam secutum est, hoc aper- 
tissime definivit^ ut, si quid in edicto positum non 
invenitur^, hoc ad eius regulas eiusque coniecturas 
et imitationes possit nova instruere auctoritas. 

19 Haec igitur omnia scientes, patres conscripti 
et omnes orbis terrarum homines, gratias quidem 
amplissimas agite summae divinitati, quae vestris'^ 
temporibus tam saluberrimum opus servavit: quo 
enim antiquitas digna divino non est visa iudicio, 
hoc v^stris temporibus indultum est. hasce itaque 
leges et adorate et observate omnibus antiquioribus 
quiescentibus ^ : nemoque vestrum audeat vel com- 
parare eas prioribus vel, si quid dissonans in utro- 
que est, requirere, quia omne quod hic positum est 
hoc unicum et solum observari censemus. nec in 
iudicio nec in alio certamine, ubi leges necessariae 
sunt, ex aliis libris, nisi ab iisdem institutionibus 
nostrisque digestis et constitutionibus a nobis com- 
positis vel promulgatis aliquid vel recitare vel osten- 
dere conetur, nisi temerator velit falsitatis crimini* 
subiectus una cum iudice, qui eorum audientiam 
patiatur^", poenis gravissimis laborare. 



Qaoitov vca^aaxbfisvos Tt^fj&os, div aTtavrafv SiaQxcoi 
dvayvcoad^BVtaiv -^d^^oiff&Tf ra ita^ovra fiifikia, teal^ 
TO* * ya oi Jta^ i]ficov n^os rovro awa&^oia&h^tei 
TtoXXols §7} xai srsQOiS ivixv%ov ^ipXioiSy sv ols ovSiv 
evQovrss OTiovSaTov ovde xaivbv TtaQa ra n^ba&ev 
jj&^iofisva rijv d^ avzcbv stxbrcos dTtsSoxifiaaav iv 
18 ri^ds rcp avYy^afifiari roov vbiicov BiacpoQdv, M 
di Tcai r* rb XoiTtbv afnpiaprirr^d^sifi xal ftr^ role vo- 
fj(jOf.S rovroiS syysyqafAfiivov ^avsiri {Tto^klJd ykq h\ 
nscpvxev «atvov^ysiv 7f wvais), aXXd paatksiav o ^sbi 
8ia rovro xa&fjxsv sis avd^qcoTtovs, OTtCDS av rols Sso* 
fisvots asi rt diardrrovaa rrjv rijs av&QCoytivrjs <pV' 
ascas doQiariav avanXtfQol rs ical ^tjroiS jts^txAsioi 
vbfiots Tfi xal oQOts, xal ovx iifisrsqbv ys rovro Xeyos 
usv fibvov"'^. aM vSfi ^al o Ttdvrav rcbv iv vouo&i' 
rats svooxtftijxorofv aowcaraTOS lovAtavos avro rovro 
(paivsrat Xsycov xai rrp^ ix rijs fiaatXsiaS iiti raii 
dvatpvousvais ^T^rjasatv iTttxaXovftsvos dvaTtXfjqioaiv, 
xat Tt^os ys ^AS^iavbs b rys evae/SovS Xfj^scaSy hrs t« 
TtaQa rcbv nqairb^cov xar Hros kxaarov vofio&srov' 
tisva iv fi^axsi rtvi avvrf^'8 pt^Xic^, rbv x^rtarov 
lovXtavbv n^bs rovro naqaXa^&v xard rbv Xbyov^ 
ov iv xotvio Sts^^X&sv ini rijs n^safivrsoas Pcbftrj^ 
avrb Sfj rovro g>tfaivy cbs st rt naqd rb otarszayfii' 
vov avaxvfpsteVf Ttqoarjxbv iartv rcrvs iv a^x^^^ rovro 
nst^wx&at Stat^slv xal O^eoanevstv xard rrfv ix rc5v 
f^Sij Starsrayftsvcjv dxoXov&iav* 

19 TVxvTrt Toivw anavrss {cpapLSV Se vftds re^ a 
fieydXfj ^ovXtj xai o Xotnbs dnas rijs rjfiersQas noli' 
reias dvd^^afnos) ytvcbaxovrss xd^iv ptev bftoXoyslTt 
d'6(p ri^ rois vfisraQOts xobvots dya&bv roaovrov yjv- 
^M^avrty XQJI^^^ Se rois fifieri^ots vbftots, rcSv rbk 
ndXat ^tfiAiots ivyey^aftfievcov n^oasxovrse ovSsvif 
ovSs dvre^eTo^ovres avrd n^bs rd vvv xeifieva, Sia 
rb xav ei Sowfif) rtvd nofS dXXnXots fifj avutp&eyYS' 
atrat, aKh ow ro uev n^orsQOv fjftiv a>s aAvatrsAes 
ana^eaatj rb vvv Se* rovro Sb^ai HQareiv» xal yct^ 
dnayoQSvofiBV ixeivots rb Xotnbv x^V^^^^s ravra Si 
Sij xai ftbva noXtrevsa^ai rs xal xoarsXv avyxafoov» 
ftsv re xai d'eani^oftev* cbs o ye smx^t^^v ix rctv 
eptnQoad^ev ^t^Xicov^ dXX ovx ix rovrcov Stj rcbv Svo 
fitfiXicav ftbvcov xai rc5v Stard^ecDV rSv na^^ rjftcav 
avvri&efisvcav ij yevofiivcov ^ ^^^^a/ rtatv vbfiots ^ 
rcyvrovs iv Stxaarijoiots dvaytvcbaxetv ijf ei ys Stxd^ot, 
rovrofv vn^ avrc^ oetxwftsvcov dvs'xea&atf naQanotrj- 
asdfS ivoxos iarat xal Srjftoaiofv dStxfjfidrctfv x^t&sli 
rd rijs notvijSf et aai ftrj Xeyotftev^ dX^ avrb&sv 
n^SfjXov cos vnoarfjaetat. 



(i) in Sf om, F (2) in S, om. F (8) innovata F 
(4) D. 1, 3, 11 (5) definitivit F (6) inveniatur F^ 

(7) vetris F (8) quiscentibus F (9) crimiue F 

(10) qui eis (ei S) audientiam accommodabit F^ S 



(l) xairot Kruegery xat rots F (2) ftovmv F (3) r$ 
del. Hercher (4) rb Si vvv Hercher 



honianus nobis suppeditavit, plurimorum librorum 
nec facile numeranaorum copiam nohts suppeditans, 
quibus omnihus sufficienter relectis kaec volumina 
composita sunt. sane quos ad hoc congregavimus 
etiam in aUos comphtres ithros inciderunt, in qui~ 
hus cum idoneum nihil invenissent et iuxta ante 
collecta novim, ex Us in hoc nostrum conditorium 
18 legum quicquam inserere merito noluerunt. Quod 
si qua in posterum duhitatio exisiat neque ea in has 
leges relata inveniatur (multa enim nova producere 
solet natura), imperatoriam potestatem propterea 
deus siiper homines constituit, ut ubicumque opus 
sit decidefis naturae humanae imperfeciionem aaim- 
pleai ei certis legihus et regulis eam includat. nec 
nos koc primi dicimus, sed ipse lulianus omnium 
eorum, qui propter iuris prudentiam celehrantur, 
clarissimus koc invenitur dixisse et quaestionmn, quae 
novae accidunt, soiutionem ah imperaioria potestate 
expetivisse. et praeterea piae memoriae Hadrianus, 
cum praetorum annuas teges m parvo iihelio com- 
poneret luliano egregio viro ad id adsumpio, tn ora- 
tione, quam publice hahuit in vetere Roma, id ipsum 



dixit, si quid emergeret praeter constituta, cttrarn 
agere debere magistratus, ut id definirent et ordi- 
narent secundum simiiitudinem iam constitutorum. 

19 Haec igitur omnes — vos sciiicet, senatus 
ampliissime, et reliqui omnes nostrae rei puhlicas 
homines — cum inteliegatis , gratias agite deo qni 
vestris temporihus hanc felicitatem reservarit, et 
uiimini nostris legihus posthahentes omnia, quae in 
antiquis lihris scripta sunt, nec comparantes ea cum 
praesentibtts, propterea quod, si forte quaedam inter 
se non convenij^e videantur, id quod antea fuit a 
nobis ut inutile reiectum sit et quod nunc legitur, 
id visum valere. vetamus autem in futurum tis uti 
ei hos soios versari et vaiere permittimus et sau' 
cimus, ut qui ex prioribus iibris neque ex solis 
duohus his et constitutionibus a nohis coilectis fae- 
tisve uti temptaverit legibus aliquibus vel in tudt- 
ciis eas recitare vel, cum iudex sit, eas suh ipso 
proferri sustinere, falsi reus sit ei puhUci crimmis 
damnatum, etsi id a nohis non fuerit enuntiatum, 
tamen poenam subiturum eum ex ipsa re sit mani 
festum. 



COKST. TANTA 



XX\TT 



CONST. JE/fQKEN 



20 Ne autem incognitum vobis fiat, ez quibus 
veterum libris haec cousummatio ordinata est, iussi* 
mus et hoc in primordiis di^estonim nostrorum in> 
scribi, ut manifestissimum sit, ex quibus legislato- 
ribus quibusque libris eorum et quot milibus hoc 
20« iustitiae Komanae templum aedificatum est. Le- 
gislatores autem vel commentatores eos elegimus, qui 
digni tanto opere fuerant et quos et anteriores piis- 
simi principes admittere • nou sunt indi^ati, omni- 
bus uno dignitatis apice inpertito nec sibi quodam^ 
aliqnam praerogativam vindicante^. cum enim con- 
stitutionum vicem et has leges optinere censuimus 
quasi ex nobis promulgatas, quid amplins aut minus 
in quibusdam esse intelle^atur, cum una dignitas, 
una potestas omnibus est indulta? 



21 Hoc autem, quod et ab initio nobis visum est, 
cum hoc opus fieri deo adnuente"* mandabamus^ 
tempestivum nobis videtur et in praesenti sancire, 
iit nemo neque eorum, qui in praesenti iuris peri- 
tiam habent, nec qui* postea fiierint' audeat com- 
mentarios isdem iegibus adnectere: nisi tantum si 
velit eas in Graccam vocem transformare sub eodem 
ordine eaque consequentia, sub qua et voces^* Ro- 
manae positae sunt (hoc quod (rraeci icara TtoSot 
dicunt), et si qui forsitan per titulorum suptilitatem 
adnotare malnerint et ea quae ^a^anrXa nuncupan- 
tur componere. aUas autem legum interpretationes, 
imrao raagis perversiones eos iactare non concedi- 
mus, ne verbositas eorum aliquid legibus nostris ad- 
ferat ex confosione dedecus^. quod et in antiquis 
edicti perpetui commentatoribus factum est, qui opus 
moderate confectum huc atque illuc in diversas sen- 
tentias producentes in infinitum detraxerunt, ut paene 
omnem Komanam sanctionem esse confusam. quos 
si passi non sumus, quemadmodum posteritatis ad- 
mittatur vana discordia? si quid autem tale facere 
ausi ^° fuerint, ipsi quidem falsitatis rei constituantur, 
Yolumina autem eorum omnimodo corrnmpentur. si 
quid vero, ut supra dictum est, ambiguum fuerit 
visum, hoc ad imperiale culmen per iudices refera- 
tur et ex auctoritate Angusta manifestetur, cui soli 
concessum est leges et condere et interpretari **. 
22 £andem autem poenam falsitatis constituimus et | 



20 Kal ravro Si a^iarov^ etvat n^lvovrss rb jtoo^ 
d^elvai rov rSv Digeston pipXCov xal rovs e/iyt^off^ev 
vojuo^eras «al ra rovrcov ^i^Xia xal o&ev rj cvXXoyti 
rtav vvv ^fiiv ad^ooKf&evrcnv iyivero vofiarv^ rovTO 
re yevia&ai, ut^ooera^afisv xal dy xai yeyovev* tcal 
aua ye ra yteoi rovrtov VTtore&tjvai rjide ri} d'eia 
r^fiofv otara§e$ yta^eTceAevffafiBtra , ojtcos av anaaiv ^ 
tpaveQoVf ri^fiev ro rtjs TtQoreqas aitei^ias re xai aooi' 
'lOa crias ip^, ri $e ro jta^* ^ficSv i^ev^rjfiivov. No' 
fio&iras $e rjroi voficov e^fiTjvevras ixeivovS rj&Qoioa-' 
fiev ol naQa Ttaaiv SeSon&fiaOftivoi xad^earaotv xai 
rovS ^fin^oa&ev a^i<favres avrox^aiooas xal rrjs Tta^* 
ixeivofv rvxovres fivrjftfjs* ei yd^ rts rcov ovxl toTs 
naXatols vofiod^irats yvo}Qtt,ofiivwv iffrivf rovrc^ he 
trjs TtQos rovro ro fiifiXiov fterovaias aTtTjyo^evCaftev. 
naatv ye firfv rots ivrav&a xettiivots uiav ra^tv re 
xai a^iav tSeSdixafiev^ ovdevi fieCtfivos av&evrias naqa 
rbv ireQOV cptXortfirj&eiarjs' et ya^ rots naq avrcov 
yeyoafiftivois ajtaatv fiaatXixcov Stara^ecov SeScoxaftev 
iaxVVf ri av iv rovrots fiei^ov rts rj eXazrov ix^tv 
Soxoirj ; 

21 'Exetvo ys firjvev&vS rs rrjv vofjwd^eaiav ad^^ot^ 
ffd^nvat ravrrjv ivxeXevoiievot vvv re avd^ts avrhv Bs' 
patovvres aitaatv ofitoioiS aitayoQevofiev ro firioeva 
d^a^^rjaat fiifre rc5v vvv ovrcov firp;e rcov vare^ov 
iaoftivoav rovrtov Srj rc5v vofioyv VTtOfivrjfiara y^q>etv^ 
TtXrjv ei firj ^ovXrj&eXev £ts fiiv rrjv EXXrjymv yXcorrav 
avra fiera/3aXetVj ftovy $i ry xara TtoSa xaXovfiiv^ 
Xgtjaaad^at rcav voftofv e^ftrjveict, xai ei rt xara rrjv 
rcov ovofjtatpfiivoiv TtaQarirXatv cos eixbs n^aygdxpat 
^ovXrjd^eiev xqeiav ere^ov Sejtavrdnaatv fitjS* ortovv 
neQt avrd n^xretv firjSe av&ts Sovvat ardaecos re 
xai dfnpta^rirrjaecas xai nXfj&ovs rots vofiots atpoqfiriv' 
rovro'^ oneQ xai n^oa^d^ev ini rrjs rov ^Sixrov yeyo- 
vev vofio&eaias , aiare xairoi ye ovrm figaxvratov 
avrb xa&earos, ix rijs rc5v notxiXcov vnoftvrjftdratv 
Sia^ogds eis ava^i-d^firjrov ixra&^at nXi^os* ei yd^ 
rt fpaveirj rv^bv dfi^taQrjrovfievov rj roTs rSv Stxoov 
aycavtarais ij roXs rov x^ivetv n^oxa&rjfiivots , rovro 
^aatXevs eQfifjvevaet xaXcSs, oneg avrcp ftovc^ naqd 
rcjv vofiatv iipelrai* <as o ye d^aQqoov naod ravrrjv 
rjficjv rrjv vofiod^eaiav vnofAvrjfid rt xarad^ia&at xard 
axVf^o. r^ fjfieriqas xeXevaecos aXXotdregov, ovros tarco 
rots rrfi naganot^aecos ive^oftevos voftotSy rov nag" 
avrov avvred^ivros acpa^nal^ofjtivov xai ndatv Sta^p^et- 
22 QOfJtivov rQonots. Avrijs ravrrjs intxetfiivrjs rrjs 
notvrjS xai xard rcov arjpteiots rtaiv iv rfj y^ttfp^ 
XQCoftivofv, aateg aiyXas^ xalovatv, xai St^ avrcSv avv 



(1) admittitere F (2) cuidam F (3) vidicante F 

(4) advente F (5) cf. const Deo auotore § 12 (6) ne- 
que F (7) fierent F (8) voce F (9) deducus F 
(10) ant 81 F (11) interpretare F 



(l) aqtarav F (2) rovro deL Hercher (3) atyyXas F 



20 Ef cum conveniens esse iudicaremus digesto- 
rum iibro veteres iuris auctores eorumque libros prae- 
saibere et delectus legum iam collectarum unde pro- 
ficiscaturj hoc fietH tusstmus et factum est, et simul 
ea huic nostrae sacrae constitutioni subtd prae- 
cepitnus, ut omnibus manifestum sit, quam infinita 
res et imperfecta amtea fuerit et quid nos perfece- 
20« rimus. luris autem auctores vel interpretes 
eos elegimus, qui apud omnes probati extitisseni et 
anterioribus principibus placuissent et ab iis aile- 
gari meruissent: nam si quis erat ne veteribus qui- 
dem iuris auciorihus notus, eum ab hoc iibro procul 
habuimus, omnibus autem in hoc volumen reiatis 
unum ordinem unamqne dignitatem tribuimus non 
reseiyata atii prae aiio maiore auctoritate: nam si 
omnihJLs ab ipsis conscriptis vbn constitutionum im- 
perialium tribuimus, quid in iis aut maius aut mi- 
mis poterit vidmH? 

21 Id autem, quod hoc iuris corpus fieri prae- 
cipientes statim ab initto ediximus, nunc rursus id 
ipsum confirmantes omnibus similiter interdidmus, 
ne quis neque praesentium neque futurorum harum 



legum compientarios scribere audeat, praeterquam 
si in Graecam linguam eas transferre velini sola 
ea, quae ad vestigia dicitur, legum interpretatione 
usi, item si quid ad usum eorum videlicet, quae ad 
tituios vocant, adnotare velint: neu quicquam omnino 
praeterea drca eas fadant nec rursus occasionem 
defit dissidii in legihus et dubitationis et multitu- 
dinis: quod antea quoque in condendo edicto acci- 
dit, ut cum ipsum arevissimum esset, per variorum 
commentariorum diversitatem in infinitam molem ex- 
cresceret. nam si quid forte dubium esse videbitur 
sive cet^tantibus in iudido sive iudido praesidentibus, 
hoc imperator recte interpretabitur , cui soU id 
a iegibus permissum est. itaque qui contra hanc 
nostram constitutionem commentarium ad formam a 
nostro iussu abhorrentem conscribere ausus fuerii, 
is sciat falsi iegibus se teneri, quod autem con- 
scripserit, id ablatum iri et omni modo corruptum. 
22 Eadcfn poena proposita etiam iis qui in scri- 
bendo notis utentur, quae sigilla vocant, et per eas 
scripturam perturbabunt nec perscribent tam nume- 
ros et veterum prudentium nomina quam ius uni' 



ini' 



CONST. TANTA 



xxvm 



CONST, ^B^QKEN 



adversus eos, qui in posterum leges nostras per siglo- 
rum^ obscuritates ausi fueriQt conscribere. onmia 
enim, id est et nomina prudentium et titulos et libro- 
rum numeros, per consequentias litterarum volumus, 
non per sigla' manifestari, ita ut, qui talem librum 
sibi paraverit, in quo sigla^ posita sunt in qualem- 
cumque locum libri vel voluminis, sciat inutilis se 
esse codicis dominum: neque enim licentiam aperi- 
mus ex tali codice in iudicium aliquid recitare, qui 
in quacumque sua parte siglorum^ habet maUtias. 
ipse autem librarius, qui eas inscribere ausus fuerit, 
uon solum criminali poena (secundum quod dictum 
est) plectetur, sed etiam libri aestimationem in du- 
plum domino reddat, si et ipse dominus ignoraus 
talem librum vel comparaverit vel confici curaverit. 
quod et antea a nobis dispositum est et in Latina 
constitutione et in Graeca^ quam ad legum pro- 
fessores dimisimus. 



23 Leges autem nostraa, quae^ in his codicibus, 
id est institutionum seu elementorum et digestorum 
vel jpandectarum posuimus , suum optinere robur ex 
tertio nostro felicissimo sancimus consulatu, prae- 
sentis duodecimae indictionis tertio calendas lanua- 
rias^ in omne aevum valituras et una cum nostris 
constitutionibus pollentes et suum vigorem in iudi- 
ciis ostendentes in omnibus causis, sive quae postea 
emerserint sive in iudiciis adhuc pendent nec eas 
iudicialis vel amicalis forma compescuit. quae enim 
iam vel iudiciali sententia iimta sunt vel amicaU 
pacto sopita, haec resuscitari nullo volumus modo. 
bene autem properavimus in tertium nostrum con- 
sulatum et has leges edere, quia maximi dei et do« 
mini nostri Ihesu Christi auxilium felicissimum eum 
nostrae rei publicae donavit: cum in hunc et bella 
Parthica abolita sunt et quieti perpetuae tradita, et 
tertia pars mundi nobis adcrevit (post Europam enim 
et Asiam et tota Libya nostro imperio adiuncta est), 
et tanto operi* legum caput impositum est, omnia 
caelestia dona nostro tertio consulatui^ indulta. 
24 Omnes itaque iudices nostri pro sua iurisdic- 
tione easdem leges suscipiant et tam in suis iudiciis 
quam in hac regia urbe habeant et proponant , et 
praecipue vir excelsus huius almae urbis praefectus. 
curae autem erit tribus excelsis praefectis praetoriis 
tam orientalibus quam Hlyricis nec non Libycis per 



roLoaxxetv xipf yQaftiv iTiiX^iqovvrciiv ^ «A^ fifj ui 
okov rove re agid^fwvs rd rs ovofiara rctf^^^ Jtalat 
aoycSv rtjv rs ohjv vouo&eaiav yqaipQvrcDV. lorcaaat 
$s xai oi ^ipXlov ovrof yeyQa^fifidvov xr<a/ifvoi iofi 
avovfjrov e^ovcriv rijv rovrov icrijoiv*^ ovSi yaq BiSo' 
fiBv adeiav rots roiovrois ^tfiXiois iv rois Sinaort}- 
^Cois ytoXireveo&ai xat x^areXv, ^xav ei ovfi^aijj to 
l^t^Xiov iit avrov rov fie^ovs, ovTte^ avayivcoaxerai^ 
fit^Sev exeiv roiovro CT^fieZov, dXX iv ere^tp olfoSiptors 
Savrov fte^ei, xav et ytj^oaaTta^ ehj rovro yevoftevov^ 
QJOTS avros fiev ro ^i^Xiov avrl fir^Sa yey^afifievov 
TtavreXSs e^et, o Se rovro yey^atpcos xal ayvoovvri 
rcp XTT^oafievc}) Sovs Si/JtXaoiav xarad^tjaei rijs rovrov 
Siarifi^ecos rt^ fiefiXaftfjiev^ ttjp ytooorijraf ovSep 
rpcrov a^fw^ovOns xai r^s iyxXtmarix^ xar^ avrov 
Ttoivijs, rovro yaQ Srj ^ai rcus aAXcus Siard^eoiv raXi 
Tte^i rovrcjv reO^eioais ivey^dyfaftev, TaTff re ry */%»- 
fiaicov Tt^eX&ovOais q>ct)VTJf rjf re rtov ^EXXnvctiv 
yXairr^f rjv Ttqos rovs rcov vofitov xad^ijyijrds avre* 
y^dy^afiev, 

23 Tctvra Sa Stj rd fitfiXia, rd re rcSv Instituton 
rd re rtav Digeston tpafiev, ix rov yte^aros rijs roi" 
TTjs evrv/fivs tj^cSv vTtareias XQareXv d^eOTtitftfieVy rovr 
^oriv djto rijs ytqo rqtcjv xaXavSc^ ^lavovaqicov t^s 
TtaqovOris SoiSexdrjjs eTttvefi^oecos *, eis rov Xotjtbv 
anavra x^arovvra x^ovov xal raZs fiaoiXtxdis ovv- 
TtoXtrevofieva Siard^eoiv xcd xcj^av ^%ovra i^ti n 
rcjv voreqov ovfjtpr^oofiivtov iiti re rc5v iv Sixaaxi}- 
oiois rj^rr^fiavcDV eri xai fftXiats fty TtaqaSeSofiiycov 
anaXXayaXs" ro ydq ifiitqoad^ev ouitav rf oeSixaauepov 
rj avfL^e^aafievov dvaxtveXv ovx dveyfified^a, jj*' Sr[ 
rqirqv vnareiav rifiiv ovofiaarordrtiv SeSoaxev o ^ws, 
Etye iit avrrjs ? re jt^os He^aas ei^^vrj ro fiifiaior 
ia%ev ro re roiovro rcov vofimv dvari&etrat fitfiXiot 
OTteq ovSevi rc5v efiTtqoa&av e^evqr^rat, xal ittqos ys 
37 rqirij rijs oixovfievrjs fjtoiQaf rijv oXr^v yltfivinv tpa- 
fiivy roXs r^fjtereQois Ttqoari&eirat axrjnr^otSy dnavrtf 
ravra ix rov fieydXov d'eov xal acorr^qos rjfiSv ^lr^aov 
Xqtarov Scoqa rrjs roirns vnareias rifjdv SeSoftiva, 
24 ^'Anavres roivw ot evxXeiararoi rijs rifieriqas no- 
Xireias d^xpvres rrjv d^eiav ^ficSv ravrriv Sexofievo\ 
Sidra^iv XQ^^^^ ''^^*^ n^oei^fiivois r}ficov vofiois 
ixaaros iv n^ xa&^ iavrov na^aaxevdaet Sixaarrj^i^, 
nooS^r/aei Se airyv iv Tjf fteyiartj xcU BaatXiSi ravrr\ 
noXet xai o ravrris ivSo^Sraros vna^x^^' ftsXr^et oi 
rc^ re vnegcpvearcenp xai evxXesardrt^ rjfiSv ftayiar^c^ 
roXs re ivoo^ordrois xai navsvg^ftots vndgxots rSv 
le^cjv rifiSv nQcurcoqictfv, roXs re ytqos iqXiov aviaxavra 
roXs rs ini rrjis ^XXXvoiSos roXs re ini At^vrfi Sia 
n^ardieoiv oixeiofv c^itctaiv roXs vq}* iavt&vs reray' 



(1) signorum S (2) signa S (3) dispositum est in 
constitutione {reliquis deletis) F^ S. Cf. const. Beo auetore 
§ 13 et Omnem § S (4) requiritur quas (5) anno post 
Chr» 533 Dec. 30 (6) opere F (7) oonsulatu S F 



(1) annopost Ckr, 533 Dec, 30 



versum, sctant autem etiam qui volumen ita scrip- 
tum comparartnt eam comparationem nullius sihi 
utilitatis futuram esse : neque enim permittimus etus- 
modi libros in iudicUs versari et valere, etiamsi 
id volumen in eo ioco, unde recitatur, eiusmodi 
notam nuliam hahere contingat, sed in alio aliquo 
loco, licet semel id factum sitx ut ipse lihrum 
kabeat tamquam non scriptum omnino, is autem 
qui scripserit et igndranti eum vendiderit, ei eui 
damnum dedit duplam aestimationis etus qmntita- 
tem persobat, criminali poena non minus propterea 
ei proposita. idem etiam in aliis constituttonibus 
hac de re datis posuimus cum Laiine editis tum 
in ea quam Graeca lingua ad legum professores 
direximus. 

23 Hos autem Jibros, institutionum dicimus et 
digestorum, a termvno tertii nostri felicissimi con- 
sulatus valere praecipimus, id est a die tertio 
kalendas lanuarias praesentis mdictionis duodeci- 
mae, in reliquum omne aevum valituros et una 



cum sacris constitutionihus vim locumque habitu- 
ros tam in iis quae postea accident quam in iis 
quae in iudiciis pendent neque amicali iransactione 
sopita sunt: nam anteriora omnia sive iudicata sive 
transacta resuscitare non patimur. quem terthm 
consulatum nobis deus dedit praeclarissimum, quc 
niam in eo et pax cum Persis confirmata est et hoc 
legum vOlumen, quale anteriorum nullus admvenit, 
editum et praeterea tertiapars orhis terrarum, uni- 
versam Africam dicimus, nostro imperio adhmcta'' 
dona ea omnia tertii consulatus a magno deo W 
24 salvatore nostro lesu Christo nobis data. Ita- 

fue omnes nostri imperii clarissimi iudices sacra 
ac nostra constitutione accepta accinaent sese ai 
praedictas nohis leqes in suo quisque foro adhiben* 
das. proponet eanaem in hac maxima et regia urhc 
etiam gloriosissimus eius praefectus. eurae autem 
erit excelsissimo et clarissimo magistro nostro offi' 
ciorum itemque gloriosissimis et laudatissmis prae- 
fectis sacrorum nosirorum praetoriorum tam in par 



CONST, TANTA 



xxvim 



CONST. JKmKBN 



suaa auctoritates omnibus, qui suae iurisdictioni sup- 
positi sunt, eas manifcstare. Data septimo decimo 
calendas lanuanas^ lustimano domino nostro ter 
consulc ^ 



[livois tavra jtoitjffai aaraipavri TtQos rijp ayt&vroiv 
rcSv ijfteriqoav vttijxowv aTzapaXSytixrov yvwd^tv* Data 
XVII kalendas lanuarias domino nostro lustiniano 
perpetuo Augusto in consule K 



(1) calendis ianuariis F (2) atino post Chr, 533 Dec, 16. — 
feliciter add. F 



(1) anno post Chr, 533 Dec. Id 



iihus Orientis quam in lUyrtco et Africa, ut suis 
iussionihus haec omnibus suae iurisdictioni suhiectis 
mmifestent propter omnium suhditorum nostrorum 



indissimulahilem cognitionem, Data XVII kalen- 
das lanuarias domino nostro lustiniano perpeiuo 
Augusto III consule. 



ES O^iiN JPXAmN KAI TQN y/T' AYTnN rENOMENQN' BIB^IiiN 

2YNKE1TAI TO UAPON 

TQN DIGESTON HTOI TOY HANJEKTOY 

TOY EY2EBEITAT0Y BAIlAEil^ I0Y2TINIAN0Y 

2YNTAr3IA\ 



I. ^IwXmvov 



n. Fapinianu 



in. Quintu Muciu Scaevola* 
mi. *J[X^vov 

V. Sabinu 

VI. JlQoxavlov 
VIL jiafiBSvos 

Vni. NegarCov 



VIIII. lavolenu 



X. Celsu 
XI. JJofintavCov 



XII. ffaXevros ^ 
XIII. MaiMavov 



Xim. Mav^iHiavov ^ 
XV. Ts^avriov KXrjfievtos 
XVI. j4f^Mavov 
XVn. Ma^xeV^v 

XVDI. Ks^fitSiov ^xaifioXov 



XVmi. 0l(OQSVTivOV 

XX. ratov 



XXI. BevovXeiov 



1. 
2. 
3. 
4. 
1. 
2. 
3. 
4. 
5, 
fi. 
1. 
1. 
1. 
1. 
1. 
2. 
1. 
2. 
3. 

i. 

2. 
3. 
1. 
1. 
2. 
3. 
4. 
5. 
6. 

T 
I . 

8. 

9. 

1. 

1. 

2. 

1. 

1. 

1. 

1. 

2. 

3. 

1. 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

1. 

1. 

2. 

3. 

4. 

5. 

6. 

7. 

8. 

9. 
10. 
11. 
12. 
13. 

1. 

2. 



digeston fit^Xia ivev^xotna 

ad Minicium fitfiXia l^| 

ad Urseium fii^Xia ria<fn^a 

de ambiguitatibus ptpUov *V 

quaestionon ^ijBlCa rQianovra inta 

responson fiifiXla dexaswia 

deiinition^ fiifiXia $vo 

de adulteriis fiifiXCa Svo 

de adulteriis fitfiXiov iv 

aOrvvofiixoS ^t^Xlov iv 

OQCDV filfiXiOV iv 

digeston ptpXia refftsaonxovra 

iuris civilion fitftXia n^ia 

ejriCroXSv fitfiXia ojcrcj 

ytid^avcov ptpXia oxrco 

posteriorum fit^Xia Siua 

regularion ptpXia dexanavre 

fiefi^Qavo>v pt^Xia enra 

responson pifiXia rqia 

ex Cassio ptfiXia SeocaTtivre 

epistoion fitfiXia BeycariGoaQa 

ad Plautium ^t^Xia nivrs 

digeston fiipXia r^iaxovraevvia 

ad Quintum Mucium lectionum ptfiXia rQianovraevviti 

ad Sabinum ^tBXia rotaxovranevre 

imaroXcJv ^i^Xia etxoat 

variarum lectionum ^t^Xia SexaTCevre 

ad Plautium fit/SXia inra 

fideicommison fitfiXia nivre 

senatus consultum fit^Xia nivye 

regularlon fitpXiov iv 

iyxet^tdiov fit^Xia 8vo 

ndeicommisson ^t^Xia inra 

fideicommisson ^tBXia Bexae^ 

publicon fit^Xia oaxarioaaQa 

ad leges /StfiXia «| 

ad leges fit^Xia eXxoai 

quaestionon Si^Xia ivvia 

dlgeston pt^Xia rqiaixovra iv 

ad leges ^t^XMx. l| 

respoiison fiifSXiov iv 

digeston fit^Xia reaaaqaxovra 

quaestionon fiiBXia eXxoat 

responson ^t^lia i^ 

regularion ^i^Xia reaaaqa 

de quaestione familiae ^tpXltw iv 

quaestionum publice tractatarum ptfiXiov iv 

instituton ^tpXia dexaSvo 

ad edictum provinciale fitfiXia Xfi 

ad leges fiifiXia Sexanivre 

ad edictum urbicum ra fdva evqe&ivra fit^Xia Sixa 

aureon SttSXia enra 

SvoSexaoiXrov fitfiXia i^ 

instituton pt^Xia riaaaqa _ 

de verborum obligationibus ^t^Xia y 

de manumissionibus pifiXia rqia 

iideicommisson ^t^Xia Bvo 

de casibus fitfiXiov iv 

regularion fit^Xiov iv 

dotalicion ^tfiXiov iv 

vno&r^xaqias ^t^Xiov iv 

stipuiationon (iipXia dexaewea 

actionon fii^Xia Sixa 



(l) yevofievov F (2) td est: ex quibus veteribus librisque ab ipsis conscriptis constet praesens digcstorum sive pan* 
<lectae piissimi imperatoris lustiniani corjius. (3) definiton F<"» (4) scaevolu F^ {b} ua^xtavov F'^ 



XXXI INDEX AUCTOBUM 



3. de officio proconsulia pifiXia reaaa^a 

4. de poeni3 paganorum fiifiliov ^ 

5. publicon fit/slla r^ia 

6. de interdictis /SifiUa £'| 

XXII. Ts^TvXXtavov l. quaestionon fiifiXla oiereo 

2. de castrensi peculio ^i^Xiov ev 

XXI 11. 'Jovaroif 1. COnstitutionon fiifiXia siycoat 

XXI III. OvXTfiavov l. ad edictum ptfiXCa 6ySot]xovTa r^ia 

2. ad Sabinum fiifiXia ^evrfjxavTa kv 

3. ad leges §t^Xia tXtcooi 

4. disputationon pi^Xia Sixa 

5. protribonalion ^t^Xia 8ixa 

6. de officio proconsulis ^ipXia $dxa 

7. Ttavdeicrov ^i^Xia Sena 

8. r^lariou fie/SXia BTtrd 

9. fideicommisson fi^fiXia M^ 

10. opinionon fiifiXia M^ 

11. de adulteriis fiifiXia jtivre 

12. de appellationibus fiifiXia riaaa^a 

13. de officio consulis fiifiUa rqia 

14. Instituton fiifiXia $vo 

15. regularion fitfiXiov $v 

16. de censibus fit8Xia Ig 

17. responson fiifiUa Bvo 

Tov avrov ftovofiifiXa 

18. de sponsalibus 

19. de officio praefecti urbi 

20. de officio praefecti vigilum 

21. de officio curatoris rei publicae 

22. de officio praetoris * tutelaris 

23. de officio quaestoris 

XXV. IlavXinf 1. ad edictum fiifiXia 6ySo7]xovra 

2. quaestionon fiiSXia eXxoai ^'| 

3. responson fiifiUa sMoai r^ia 

4. brebion fitfiXia etxooi r^ia 

5. ad Plautium fiifiXia SsxaoxroS 

6. ad Sabinum fiifiXia Sexaii 

7. ad leges fiifiXia Sixa 

8. regularion fitfiXia snra 

9. regularion fitfiXiov ^^ 

10. sentention ^o« facton fitfiUa i^ 

11. sentention fitfiUa nivrs 

12. ad Vitellium fitfiXia riaaa^a 

13. ad Neratium fitfiXia riaaa^a 

14. fideicommisson fitfiXia r^ia 

15. decreton fitfiXia roia 

16. de adulteriis fitBua r^ia 

17. manualium fitfiua rqia 

18. instituton fitfiXia Svo 

19. de officio proconsulis fitfiXia 8vo 

20. ad iegem luliam' fitfiiia dvo 

21. ad legem Aeliam Sentiam fitfiXia y 

22. de iare fisci fitfiUa Svo 

23. regularion fitfiUov iv'^ 

24. de censibus fitfiXia 8vo 

Tav avrov fxovofitfiXa 

25. de poenis paganorum 

26. de poenis militum * 

27. de poenis omnium legum 
2$. de usuris 

29. de gradibus et adfinibus 

30. de iure codicillorum 

31. de excusatiouibus tutelarum 

32. ad regulam Catoniaaam 

33. ad seuatus consultum Orfitianum 

34. ad senatus consultum Tertyllianum 

35. ad seuatus consultum Silanianum 

36. ad senatus consultum Belleianum 

37. ad senatus consultum Libonianum seu Glaudianum 

38. de officio praefecti yigilum 

39. de officio praefecti urbi 

40. de officio praetoris tutelaris 

41. de extraordinariis criminibus 

42. VTtod^xaqta 

43. ad municipalem 

44. de publicis iudiciis 



(I) practori* F (2i titulus n. ». 23 male bts repetitus praeterea collocari debuit inter ftovofitfiXa (J) iuniam F^ 



INDEX AOCTORUM 



XXXII 



XXVII. 



Tryphoninu^ 
KaXliffr^arav 



XXVIII. 
XXVIIII. 



Mevavd^ov 
Ma^Hiavov 



XXX. 

XXXL 



raXkov ^AnvXa 
MoSearivov 



xxxn. 
xxxm. 



Ta^^owrtivov Ilati^vov 
MoM^v 



XXXim. A^xaSiov 



XXXV. 

XXXVL 

xxxvn. 
xxxvni. 



Bovwlvov 



45. de inofficioso testamento 

46. de septemviralibus * iudiciis 
41. de iure singulari 

48. de secundis tabulis 

49. ad orationem divi Severi 

50. ad orationem divi Marci 

51. ad legem Velleam 

52. ad legem Ginciam 

53. ad legem Falcidiam 

54. de tacito iideicommisso 

55. de portionibus quae liberis damuatorum conceduntur 

56. de mris et facti ignorantia 

57. de adulteriis 

58. de instructo et instrumento 

59. de appellationibus 

60. de iure libellorum 

61. de testamentis 

62. de iure patronatus 

63. de iiire patronatus quod ex lege lulia et Papia venit 

64. de actionibus 

65. de concurrentibus actionibus 

66. de intercessionibus feminarum 

67. de donationibus iater virum et uxorem 

68. de legibus 

69. de senatus consultis 

70. de legitimis hereditatibus 
7t. de libertatibus dandis 

1. disputationum pipUa sixoai iv 

1. de cognitionibus fiifiXla !§ 

2. edicton monitorion fiifiXia i^ 

3. de iure fisci fiifiXla rsaaa^a 

4. instituton fiifiXla rqla 

5. quaestionon fiifiUa dvo 

1. militarion fiifiUa riaaaQa 

1. instituton fiifiUa SeHoi^ 

2. regularion fiifiUa ytivre 

3. de appellationibus fiifiUa 8vo 

4. publicon fiifiUa Svo 

Tov avrov fwvofiifiXa 

5. de delatoribus fiovofitSUyv 

6. vTto&TjxaQias fwvofiifiAOv 

7. ad senatus consultum Turpillianum fiovofiifiXov 
1. responsa 

1. responson fiifiUa Bexaewia 

2. fcavSixrov fiifiUa SexaSvo 

3. regularion fiifiXia Sina 

4. dinerention fitfiXla iwia 

5. excusationum BifiUa i^ 

6. de poenis fiifiUa riaaa^a 

Tov avrov fiovofiifiXa 

7. de praescriptionibus 

8. de inofficioso testamento 

9. de manumissionibus 

10. de legatis et fideicommissis 

11. de testamentis 

12. de eurematicis 

13. de enucleatis casibus 

14. de differentia dotis 

15. de ritu nuptiarum 

1. militarlon fiifiXia riaaaqa 

1. militarion fiifiUa 8vo 

2. publicon fitfiUa 8vo 

3. de officio praesidis fiifiXla 8vo 

4. etxoarcSv fitfiUa 8vo 

5. de appellatiombtts fiifiUa Bvo 

1. de testibus fitfiXiov iv 

2. de officio praefecti praetorio fitfiXiov iv 

3. de muneribus civilibus fitfiXiov iv 
1. regularion fitfiXia SexaSvo 



"jiv^ov tjftot <Po}^iov Itiv&tavov 1. fii^os edictu fitfiUa nivrs 
Ma^ifiov 1. ad legem Faicidiam 

JSQfioyevtavov 1. introfiSv fitfiUa M^ 

*'Sxovffi arixiofv) oX{ae)^ {/ivQtaoas r^taxoffias]^ 



(l) centumviraiibuB scr. (2) trypbonianus F««, tryphonanus F^ (3) In oX Fdeficit; desiderantur Htterae 
plus sex* (4) id est: iiabent versuum plena(?) [milia tricies centena] 



DOMINI NOSTRI SACRATISSIMI PRINCIPIS 

lUSTINIANl 

lURIS ENUCLjfiATI EX OMNI VETERE lUEE COLLECTI 

DIGESTOEUM SEU PANBECTAEUM 

LIBER PRIMUS. 



r. 

DE ItJSTlTlA ET lURE. 

1 * JJlpianus libro primo institutionum luri ope- 
ram daturuni prius nosse oportet, ande nomen iuris 
descendat. est autem a iustitia appellatum : nam, at ele- 
X ganter Celsus definit, ius est ars boni et aequi. Cuius 
merito quis nos sacerdotes appellet: iustitiam namque 
colimus et boni et aequi notitiam profitemur, aequum 
ab iuiquo separantes, licitum ab illicito discementes, 
bonos non solum metu pcenarum, yerum etiam prae- 
miorum quoque exhortatione efficere cupientes, veram 
nisi fallor pnilosophiam , non simulatam affectantes. 

2 Huius studii duae sunt positiones, publicum et 
pmatum^ publicum ius est quod ad statum rei Ro- 
manae spectat, privatum q^uod ad singulorum utilita- 
tem: sunt enim quaedam pubKce utilia, quaedam pri- 
vatim. publicum ius in sacris, in sacerdotibus , in 
magistratibus consistit^. privatum ius tripertitumest: 
coUeotum etenim est ex naturalibus praeceptis aut 

3 gentium aut civilibus. lus naturale est, quod na- 
tura omnia animalia docuit: nam ius istud non hu- 
mani generis proprium, sed omnium animalium, quae 
interra, quae in mari nascuntur, avium quoque com- 
mune est» hinc descendit maris atque feminae con^ 
iunctio, quam nos matrimonium apneUamus, hinc libe- 
rorum procreatio, hinc educatio : videmus etenim cetera 
quoque animalia, feras etiam istius iuris peritia cen- 

4 seri. lus gentium est, quo gentes humanae utun- 
tur. quod a naturali recedere facile intellpgere Mcet, 
quia iUud omnibus animalibus, hoc sohs hominibus in- 
ter se commune sit. 

2 PoMPomuslibro singulari enchiridii Veluti erga 
deum religio : ut parentibus et patriae pareamus : 

3 Florentixus lihro primo ifistitutionum ut vim 
atque iniuriam propulsemus: nam iure hoc evenit, ut 
quod quisque ob tutekm coiporis sui fecerit, iure fe- 
cisse existimetur, et cum inter nos cognationem quan- 
dam natura constituit, consequens est hominem ho- 
mini insidiari nefas esse. 

4* Vlpianus libro primo institutionum Manu- 
missiones quoque iuris gentium sunt. est autem ma- 
numissio de manu missio, id est datio libertatis : nam 
quamdiu quis in servitute est, manui et potestati sup- 
positus est, manumissus Mberatur potestate. quae res 
a iure gentium originem sumpsit, utpote cum iure 
naturaM omnes Uberi nascerentur nec esset nota ma- 
numissio, cum servitus esset incognita : sed posteaquam 
iure gentium servitus invasit, secutum est beneficium 
manumissionis. et cum uno naturali nomine homi- 
nes appellaremur, iure gentium tria genera esse coe- 



perunt: Mberi et his contrarium servi et tertium ge- 
nus Mberti, id est hi qui desierant esse servi. 

5 HERMoaENiANua libro primo iuris epitomarum 
£x hoc iure gentium introducta bella, discretae gentes, 
r^a condita, dominia distincta, a^s termini positi, 
aedificia collocata, commercium, em^tiones venditio- 
nes, locationes conductiones, obMgationes institutae: 
exceptis quibusdam quae iure ^ civiM mtroductae ^ sunt. 

6* Ulpianus Jibro primo institutionum lus ci- 
vile est, quod neque in totum a naturaM vel gentium 
recedit nec per omnia ei^ servit: ita^ue cum aJi^uid 
ad(Mmus vel detrahimus iuri commum, ius propnum, 
1 id est civile efficimus. Hoc igitur ius nostrum 
constat aut ex scripto aut sine scripto, ut apud Grae- 
COS : rSv voficov oi fisv Myy^a^oi, 6t Be oyQa^ot *®. 

7 Papinianus libro secundo definitionum lus au- 
tem civile est, quod ex legibus, plebis scitis, senatus 
consultis, decretis principum, auctoritate prudentium 
i venit. lus praetorium est, quod praetores introduxe- 
runt adiuvandi vel supplendi vel corrigendi iuris civiMs 
gratia propter utiMtatem pubMcam. quod et honora- 
rium dicitur ad honorem ** praetorum sic nominatum. 

8 Marcianus libro primo institutionum Nam et 
ipsiun ius honorarium viva vox est iuris civiMs. 

9 ** Gaius libro primo institutionum Omnes po- 
puM, qtd legibus et moribus reguntur, partim suo pro- 
prio, partim communi omnium hominumiure utuntur. 
nam juod quisque populus ipse sibi ius constituit, 
id ipsius proprium civitatis^^ est vocaturque ius ci- 
vile, quasi ius proprium insius civitatis: (][uod vero 
naturalis ratio inter omnes homines constituit, id apud 
omnes ^^ peraeque custoditur vocaturque ius gentium, 
quasi quo iure omnes gentes utuntur. 

10** Ulpianus libro primo regularum lustitia est 
constans et perpetua voluntas ius suum cuique tribu- 

1 endi**. luns praecepta sunt haec: honeste vi- 
vere, alterum non laedere, suum cuique tribuere. 

2 luris prudentia ^^ est divinarum atque humanarum 
rerum notitia, iusti atque iniusti scientia. 

11 Paulus Ubro quarto decimo ad Sabinum lus 
pluribus modis dicitur: uno mo^do, cum id quod sem- 
per aequum ac bonum est ius dicitur, ut est ius na- 
turale. altero modo, quod omnibus aut pluribus in 
quaque civitate utile est, ut est ius civile. nec minus 
ius recte appellAtur in civitate nostra ius honora- 
rium. praetor quoque ius reddere dicitur etiam cum 
inique decemit, relatione sciMcet facta non ad id quod 
ita praetor fecit, sed ad iMud quod praetorem facere 
convenit.^ aMa significatione ius dicitur locus in quo 
ius redditur, appeUatione coUata ab eo quod fit in 
eo ubi fit. quem locum determinare hoc modo pos- 



(1) Sah» — Inst 1,1. — Bas. 2,1 (2) § 2.3 «■ Inat 1, 1, 4. 
1} 2, 1 (3) pubUcum et privatum bis F (4) sic detf. 
cuffi jB, constitit FR (5) =» Inst 1, 5 |^r. (6) a iure S 
(7) sie S cum B, introducta J* (s) § l ^ Inst 1, 2, 3 
(9) eis Brencmannus cum B (lO) id sst: legiim aUae 



seriptae, aliae nonscriptae (11) stcFR, ab honore dett 
(12) GaL 1» 1 =s Inst 1, 2, 1 (13) eivitatis om, Gaius 
(14) populos tns, Gaius (15) = Inst l, ipr. § 3.1 (le) tri- 
ixL.QmInst cumB. (17) ioris prudenti F 

1 



11.2 



D£ OBIGINS 



samus: ubicomque praetor salva maiestate imperii 
sui salvoque more maiorum ius dicere constituit, is 
locus recte ius appellatur. 

1 2 Mar ciajtu/s tibro primo institutionum Nomium> 
quam ius etiam pro necessitudine dicimus yeluti 'est 
mihi ius cognationis yel adfinitatis'. 

W. 

DE ORIGINE lURIS ET OMNITTM MAGISTRATUUM: 
ET SUCOESSIONE PRUDENTIUM». 

1 Gaius Itbroprimo ad Ugem duodecim tdbularum 
Facturus legum yetastarum interpretationem neces- 
sario prius^ ab urbis initiis repetendum existimavi, 
non quia Telim verbosos commentarios facere, sed 
quod in omnibus rebus animadverto id perfectum 
esse, quod ex omnibus suis partibus constaret: et 
certe cuiusque rei potissima'* pars principium est. 
deinde si in foro causas dicentibus n^as ut ita dixe* 
rim videtur esse nulla praefatione facta iudici rem 
ezponere: quanto ma^s interpretationem promitten- 
tibus inconveniens erit omlssis initiis atque origine 
non r^etita atque iUotis ut ita dizenm manibus pro> 
tinus materiam interpretatiQnis tractare? namque nisi 
fallor istae praefationes et libentius nos ad lectionem 
propositae materiae prodacunt et cum ibi venerimaB, 
evidentiorem praestant inteUectum. 

2 PoMPONimUbro sin^lari encktridii Necessarium 
itaque nobis videtur ipsius iuris originem atque pro- 

1 cessum demonstrare. Et quidem initio civitatis 
noBtrae populus sine lege eerta,*sine iure certo 
primum agere instituit omniaque manu a regibus gu- 

2 bemabantur. Postea aucta ad aJiquem modum 
dvitate ipsum Romulttm traditur populum in tri- 
ginta partes divisisse, quas partes curias appellavit 
propterea, quod tunc rei publicae curam per senten- 
tias partium earum expediebat. et ita leges quasdam 
et ipse curiatas ad populum tulit: tutount et se* 
quentes reges. guae omnes conscriptae ezstant in 
fibro Sexti Papirii, qui fuit iBis temporibus, quibus 
Superbus Demarati Gorintliii filius, ex principaiibus 
vins. is liber, ut diximus, appeUatur ius civile Papi- 
rianum, non quia Papirius de suo quicquam ibi sul- 
iecit, sed quod le^es sine ordine latas in unum^ 
3^ composuit. Exactis deinde regibus lege tribuni- 
cia omnes leges bae exoleverunt iterumque coepit 
populus Romanus incerto m<agis iure et eonsuetudme 
aUqua uti^ quam per ktam leg^, idque prope vi- 

4 ginti^ annis passus est. Postea ne diutius boc 
fieret, placuit pubUca auctoritate decem constitui 
viros, per quos peterentur leges a Graeois civitatibus 
etcivitasfundareturlegibus: quas in tabulas eboreas^ 
perscriptas pro rostris composuerunt, ut possint leges 
apertius percipi: datumque est eis ius eo anno in 
civitate summum, uti leges et corrigerent, si opus 
esset, et interpretarentur neque provocatio ab eis 
sicut a reUquis magistratibus ileret. qui ipsi anim- 
advarterunt aliquid deesse istis primis legibus ideo> 
j[ue sequenti anno alias duas ad easdem tabuks ad> 
lecerunt: et ita ex accedenti^ app^atae sunt leges 
duodecim tabularum. quarum ferendarum auctorem 
fuisse decemviris Hermodorum quendam £pbe8ittm 

5 ^ulantem in ItaUa qttidam rettulenmt. His legi^ 
bus latis eoedt (ut naturaUter evenire solet, ut inter> 
pretatio desiaeraret prudentium auctoritatem ^^) ne- 
cessariam esse disputationem *^ fori. baec disputatio 
6t boc ius, quod sine scripto venit compositum a 
prudeutibas, propria parte*^ aUqua non appeUatur, 



ut ceterae partes iuris suis nominibus designantur, 
datis propriis nominibus ceteris jartibus ^^, sed com- 

6 muni nomine appeUatur ius civile. Deinde ex bis 
legibus eodem tempore fere actiones compositae sunt, 
quibus inter se bomines disc^tarent: quas actiones 
ne popuJus prout veUet institueret ", certas soUe- 
mnesque esse voluerunt: et appeUatur baec pars iuris 
legis actiones, id est legitimae actiones. et ita eodem 

Saene tempore tria haec iura nata sunt: lege** duo- 
ecim tabularum ex his fluere coepit ius^civileV ^"^ 
isdem legis actiones compositae sunt. omnium tamen 
harum et interpretandi scientia et actiones apud col- 
leg^um pontificum erant, ex quibus constituebatur, 
quis quoquo*' anno praeesset privatis. et fere po- 
pulus annis prope centum hac consuetudine usus est 

7 Postea cum Appius Glaudius proposuisset ^'^ et ad 
formam redegisset has actiones, Gnaeus Flavius scriba 
eius Ubertini fllius subreptum Ubnim populo tradidit, 
et adeo gratum fuit id munus populo, ut tribunus 
plebis fieret et senator et aediUs curulis. bic Uber, 
qui actiones continet, appeUatur itts civile Flavianum, 
sicut iUe ius civUe Papirianum: nam nec Gnaeus 
Flavius de suo quicquam adiecit Ubro. augescente 
civitate quia deerant quaedam genera agendi, non 
post multum temporis spatium Sextus AeUus aUas 
actiones composuit et Ubrum populo dedit, ^ui a^ 

8 peUatur ius AeUanum. Demde cum esset m civi- 
tate lex duodecim tabularum et ius civUe, essent et 
I<^8 ^~£ctiones , evenit, ut plebs in disoordiam cum 
patribus perveniret et secederet sibique iura consti- 
tueret, quae iura plebi sdta vocantur. mox cum 
revocata est plebs, ^uia multae discordiae nasceban- 
tur de his plebis scitis, pro legibus placuit et ea ob- 
servari lege Hortensia: et ita factum est, ut inter 
plebis scita et legem species constituendi interesset^ 

9 potestas autem eadem esset. Deinde quia diffi- 
cile plebs convenire coepit, populus certe multo dif- 
flciUus in tanta turba hominum, necessitas ipsa cu- 
ram rei pubUcae ad senatom deduxit: ita coepit se« 
natus se interponere et quidquid constituisset obser- 
vabatur , idque ius appellabatur senatus consultum. 

10 Eodem tempore et magistratus iura reddebant 
et ut scirent cives, quod ius de quaque re quisque 
dicturus esset, seque praemunirent ^, edicta propone* 
bant. quae edicta praetorum ius honorarium con- 
stituerunt: honorarium didtur, ^uod ab honore prae- 

1 1 toris venerat. Novissiaie sicut ad pauciores iuris 
constituendi vias transisse ipsis rebus dictantibus 
videbatur per partes*^ evenit, ut necesse esset^» rei 
pubUcae per unom consuU (nam senatus non per- 
inde omnes provincias p^Tobe gerere^^ poterat^^): igi- 
tur constituto principe datum est ei ius, ut quod 

12 constituisset, ratnm esset. Ita in civitate nostra 
aut iure, id est l^ge, constituitur, aut est pro;prium 
ius civile, quod sine scripto in sola prudentittm mter- 
pretatione consistit, aut sunt legis actiones, quae 
formam agendi continent, aut plebi scitum, quod sine 
auctoritate patrum est constitutum, aut est magistra- 
tuum edictum, unde ins^^ honorarittm nascitur, aut 
senattts consttltum, quod solum senatu constituente 
inducitur sine lege, aut est principaUs constitutio, id 
est ut quod ijse princeps constitnit pro lege servetur. 

13 Post onginem iuris et processum cognitum cou' 
sequens est, ut de magistratuum nomuubus et ori^ne 
cognoscamus, quia, ut exposuimus, per eos qui iuri 
dicujddo i^raesunt effectus rei acdpitur: quantum est 
enim ius in dvitate esse, nisi sint, qui iura regere 
possint? post hoc ddn^^ de auctorum successione 



(i) Pop. — Graeeaeversionispariieulas guasdam senmvit 
Epiiome legum {Zackariaeius Graeco^Rom. vol tp* tl^sq^) 

(2) pradentiasi F in indieeSy eorumi?*, rvhrieam <m. F^ 

(3) p(opaU) B(omani) ius ser. (4) «e^,pot^tisBiBia 
F^S cum Graecis (() imtim F (6) aliqaa ati F^S 
eimEpit,eliF* (7) Ttsrr^xoivttEpiU ,(8) eboreas 
oonjirfnat Epit (9) sic S cum Epit^ aooideutia F (lO) sie 
Sj auctoritate F (u) sic dett^ disputatioQje FH (12) par- 
te] appeUatione scr (13) datis p. n. o. partibns deL HaL 



(14) institaere F (l$) sic FR, nata suBtleges dett., nata 
sust lataque lege scr* (1$) quoque HaL (17) com- 
posaisset Muretus (18) praemuniret Hbri (19) ^e 
Uhri, nisi quodpex papartes F^ uidebatur r(es) p(ablica) per 
partes, evenit scr., nisi praestai rem pubiicam non gemin<tr 
Hme ftdicere, sed eogitatione repetere ex seguennous (20) neo- 
essetJ^ (21) prohe TegereHal (22) potermilibri 

(23) AeinsF (24) deindeiS 



njfixs 



3 



12 



dicemus, quod c<mstare non potest ius, sisi sit ali- 
^uis iuris pcantiis, per quem possit cottktie m meliBS 

14 product. Qaod ad maipstralus attiiiet, Ifiitlo ciTi- 
tatis hmus c<»istat reges osafiem potestatem balMiisse. 

15 Isdem tempodbus «t tnJ^UQjam cderam ^usse ceii- 
gtat; is autem ^at qui equitibus praaerait «t v^iti 
secundum loam a regibus optinebat: qoo m numero 
fuit lumus Brutus, qui auctor fuit r^gis^ eicieudl. 

16 Exactis deifide regibus coueules oouBtitati suat 
dtto: penes quos summum ius uti esset, l^ roga- 
tom e&t : dicti sunt aib eo, .quod plurimum rd puM- 
cae consul^eait. oui ^ tameu bo p^ tonmia regiam 
potestatem sibi vindicai^at, lege la^ iBieikm est, ut 
ab eis proTOcalio esset sere possent^ m ca^ut <ams 
Eomani animadvertere miussu popuJi: seiiuQ reJictum 
est illis, ut coercere possent et in wuaalsk j^lica 

17 duciiubereiD^^. P<^stdekidecBmceiiii9usiaumai<iri 
tempore i^endus esset et consules inon Bufficerent 

18 buic^uo<|tteoMcio, c^sores constit»^ suait P^»- 

Svlo ddiude B^vxte cum crebra or^enturl>e]la«tquae- 
am acriora a finitimis inf^rentur^, interdUim re 
ezigente placuit maioias pote^tis mag^tratoa con- 
gtitui: it&jue dictatores j^diti su^t, & qulb&8 nec 
prot^ocandi ius Mt «t ^ibus etiam captas asumd- 
Tersiedata est hmtc magistratum« qaoiami summaaa 
pofcestatem habe^, non etsA fas ultra s^ctum aien- 

19 s^retineri. £t®hisdictatodbusmagisiai«quitum 
kuungebantur £ac, quo modo re^us tc^^aai 'OererHm: 
quod officium fere tale erat, ^uaJie ho&prftdFeGtoram 
praetorio, ma^stratus tamen habebasitur leg^mL 

20 Isdem temporibus cum plebs a iiatribas^fiecessisset 
a&no fere septimo dedmo post r^es ezaotos, tribiu&os 
sibiin monte saoro cveaTit, qui esseiktplebeamaffiBtrA- 
tns. dictitribuni, quodol^lnteespartespimahisdi^ 
sos erat «t ex sin^ulis singnMereabantur? m qjm ta- 

21 bttum sulragio creabai&tur. Itemque «t esse!oAq;ui 
aedibus praeesse^ in qutbusomni&scitafiuapldto^ae* 
ferebat, du^s ex plebe constituerunit, qui ^am aedlles 

22 appellatisunt Deindecuanaerariump<i^[M]diauetlas' 
esse co^»sset, «t «ssent qui iUi praeessent, cooistituti 
sunt quaestores, qui pecuaiiae praeessent, diota ab eo 
quod ^ inquirendae et eonservundae pecuj^e eausa^ea- 

23 ti erant. Et ouia, ut di^nxus, de capketikis Bo*- 
mimi imnssu popiui non erat lege perBussum consu^ 
libus ius dicere, propterea quaest^es «onstitttebantiQr 
a popaio, qui capit^^us rebus praeess^^ M api^el- 
iabantiu* quaestores pamcndii, que^m eMsm jne^ 

24 lex duodecim tabularum. £t cum plaeiaisseti^ges 
quoque fend, latum est ad populum, ud t^mnes n^ 
^tratu' se &b(Mcarei^, quo deoemviri^^ coa&rtitoti 
anno uno 4>um magistratum prerogarent sibi :et ouia 
imojiose traotarenit ne^ ue TeH^t rdeinoeips SBfficere 
magistratibus ^^ ut ipsi et factio sua perpetuo irem 
pabMcam Otccupatam retinepet : imma ^ue aspera 
dominatione eo rem perduzerant, ut esBerdtus a xe 
pubhca seoederet. initium fuisse «ecessionis didtur 
Veiginius quyam, qra cum ai^advOFtisiBdt iAij^ium 
Glaudiumc(mtEaiuj3, quod ipse ei: vetere ivatt m duo- 
dectm tabttlas transtulerat, Tindidi^ fflae si&ae a ise 
abdizisse et secundum eum, qui in servitutem ab eo 
suppositus petierat, dixisse ca,ptumque amore yimnis 
omne fas ac nefas miscuisse: indignatus;,^ qood vetu- 
stissima luiis obserrantia in persona mae suae 'de- 
fecisset (ut^ote cum Bmtus, qui primus Bomae con- 
sul fuit, Tindidas secundum Hbertatem fiizisseit ia 
persona Vindicis ViteBiorum Bervi, qui jffodilaonis 



conkiralaoinem indlicio suo detexerai^ et castitatem 
fiMae vitae >fiioqae eim praefer^datt putaret'^ aiv 
repto *' cultro de tabema laniosis iSkim i«i«er£ecit in 
hcMi sd]icet» uit mtorte Tii^itfS eontami^iam «tupri ar> 
eeret, jbe polinus mcm» a caede mad^e^i^e adhuc 
fiMae cruore ad «oiBsuHtofies ooi^agit. qui uniyersi 
deA^do, uM tuBc belli gerendi causa I^oneserant, 
relicitis ducibus pEislinis'^^ fiigna iaATffllmum trans- 
tHteruot, omnisqifee plebs urbana moK eodem ae con- 
tuHt., popuMque consesksu partim m «arc^e ne- 
cftti^'. ita rursos res i^uWca swun staitHm reoepit. 

25 Dekide OBm post «aquot .afinos dsbodeeim tabu- 
lae latae 6«u9^t et plebs ^^ coBt^idea^ cum patribus 
et vellet ex suo quoope toorf ottve ^jonsuies 42reare " et 
patves reciitsaiieBt: factum est, ut ti^bttni miUtum 
crear^tur partka «z |ilebe, |ia^im «s: patiiibus con- 
sulaii potestn^te. Mjue «onstilaiti sms^ ymdo Bumer-o: 
isiterdiisift esdm eguKti^^ fomifiiti, Ifttevdnm idures, 

26 Boninmiquam |ianioiares. Demde cifum piacuisset 
csnew etiam ex piebe dKnsules , 4>oeperunt ex utro- 
que eorpone conadtui. tone, ut aJiquo plims ^^ patres 
h&beresLt, flaeuit -duos «z xucmero patF^i4}onstitui^<>: 

27 ita iaeoti rSjont AedileB «curules. GumqiUie coxssules 
a^ocarenter bellis finilaaDiis laiefue esset qui in civi- 
tato ius peddiere posset, ^tom est, ut praetor quo-i 
que «f«aretur, q@i urbaintts ii^eQatus vcst, quod in 1 
2$ nrbe ius redderet Post aliquot ideinde anxK>s i 
%ym fiufficienite ee praetore^ i|ueid nmJta turiha etiam 
perdgrmorum m cintatein veimFet, isceatus est «t aHus 
praetor, qui jieregittQfits appeHatus est ab eo , nm^ 
29 plenuBiqiiiie mtar penQ^iaiiios ius dicebat. Demde 
cuBU >es8et secessariiis inagifitratus qui ibastae prae- 
esseat ^^, deeem^ m^ 'Mbus iu^cajidis sunt <^n 
3^ stituti. €o]u^uti fmA^^ eodem^tempore et quat- 
tucHr?ki qui <GfMm& msnpom iigerent^'*» et triumviri 
mtmetales aeris aaa^enM aiiui fiatores, ^ triumTiri 
cap^es oui carcens custodiam haberent^ ut cum 

31 «nimaiirerti otportecetiEiterFentii eorum ^et. £t 
quia magistratibus i^spertiiiis ten^nbuB in pubh- 
cum «sse IncoaivemeKiB erat, ^uiaqueviri constituti 
sunt (ds l^rim «t «Itls Tibeiam*^, qui |»ossint pro 

32 magistratibus iungL Caipta delnde &ir^ida, mox 
Sidlia, Item ^pania^ dande Hai^onen» pro^cia 
totidem ixraetores, qn&k .in^eiae m dici»Bem vesie- 
raDt^ dieati «axA, |)artim qui tirbams rebus, partim 
qul (provincia^tts praeessent (deinde Oocnelius SuUa 
quaeslaoiies Bubiicas OQHfitilaiit., «eluM de failso, de 
piknioidio^ ide «icarais^ et pxia^iies iquattiu»: adiecit. 
dexDde ^taxa ieiltus Caesar ^diios praetcs^es et duos 
aediles spd fmmiento ftraeeBaeiit et ^^ « Gerei^ icereales 
coiodtitQxt ita duodecim praetores , sex ae^es sunt 
creati. -disius tdeinde Auguslus sededm praestores con- 
sMlmit post deinde 4i?as Gbiadim i&o» praetores 
adiecit ^ui 4e fideioommisso ius ^dieerent , ex quibus 
unum tdmiB T^ idetcaxitf: et adiedt di^us Iferva 
qui inter cfiscum et piratos ius dioeret. ita deoem eft 

33 octo (pratetiores in ^cmtaite lus ^uiot £)t haec 
cmnia, quoslaens in re |mMica euiKt magisiiratus, ob- 
servantur: quotieiis aitlem ptBoficisountBr^^ unus re- 
linquitur, qui ius dicat: is vocatur praefectus urbi 
quipraefectus^^ ohm constituebatur: postea fereLati- 
narum feriarum causa infiroductuB est et ^[uotanins 
obfferratnr. nam pra^ectus tinnonae Bt Tigihim non 
sust magisrtratas , sed eactra orflinem ut^tartiis causa 
comstltuti sunt. -eittamenlu, quos 'Cis^eres dixi- 
mus, jpo^tea a;ed!ltes'' senatus consi^to creal>antur. 



(t) reges deiL (2) quiaF (3) ^ssettP .(i^ inbore 
Bynkereh. (5) infearexentur F^ (6) retiserfit iF^ 
0) auctu F (8) qtiod om. F (9) magkixaias dalL 
(lo) qno decemTixi [(srearentur legmn «mbendBxam ^flma. 
itaque decemyiBl] eonstitati scr. ^l) magistBatitB MaJU 
(!3) putans ser, (13) lo^cto F (14) fzoiiiu» «dSd. 
(15) sic F\ casoeTem ftro caTcere F\ ^tim ;{xn ettiiiiim 
acti decemYim, partimjin carceceneoati edd* (16) 'oum 
post aliquot annos, quam d. 1. 1. suitt, plebssicr. %!) oseaid 
edd. (18) sez (viginti ear yi) C^iac (19) plusiuiiBtcr. 



^CO vqiuludofioumenttM/^dflii^iaviWeftfttr-tfsoMli»*» 
(SIS) 'F^aeesBetcfelt i9i^ hixdeLScd, t^) suntconati- 
toti 4»iiiBlituti«unt 17, sunt oonatitutia^ Bunt eonstitati 
£,riM>ii8titnti«imttx>iistituti«iHitP ^a4).feresiti<' .(2&)6t 
ultiA TS^iesmraxmpV^^es€tdite0nmt^^%^'^^ 
(2a) aia^di delendum^amMtd. oicX et dicerentur aCeccx^ 
oeieaLes^or. oum jifirel» (S7) .pzofiaoiimnturi^ (^)^!^ 
pcdfeetis tis^(prolBotifijMifire6iir) fior.; cf.TaG.^fmiu ^U 
(29) poBteaperaedileBjfbrlMtfeMr. 



l 2 



4 



BE OBIGINE mm 



34 Ergo ez his ommbus decem tribani plebis, con- 
suleB duo, decem et octo praetores, sex aediles in 
civitate iura reddebaut 

55 luris ciYilis scientiam plurimi et maximi viri pro- 
fessi sunt: sed qui eorum maximae dignationis apud 
populum Romanum fuerunt, eorum' in praesentia 
mentio habenda est, ut appareat, a quibus et quaH- 
bus haec iura orta et tradita sunt et quidem ex 
omnibus, qui scientiam nancti sunt, ante Tiberium 
Coruncanium publice professum neminem traditur: 
ceteri autem ad hunc uel in latenti ius civile reti- 
nere cogitabant solumque^ consuitatoribus vacare po- 

36 tius quam discere volentibus se praestabant. Fuit 
autem in primis peritus PubliubS ^apibius, qui leges 
regias in unum contulit ab hoc Appivs CLAimnTs 
unus ex. decemviris, cuius maximum consilium in duo- 
decim tabuMs scribendis fuit. post hunc Apfius 
CLAtrDiiTS eiusdem generis maximam scientiam ha- 
buit: hic Centemmanus appellatus est, * Appiam 
viam stravit et aquam Claudiam induxit et de Pyirho 
in urbe non recipiendo sententiam tulit: hunc etiam 
action^^ scri|)sisse traditum est primum de usurpa- 
tionibus, qui hber non exstat: idem Appius Glaudius, 
qui videtur ab hoc processisse, B litteram invenit, 
ut® pro Talesiis^ Valerii essent et pro Fusiis Furii*. 

37 Fuit post eos maximae scientiae Sbmpboiiius, 
quem popuLus Bomanus aofov appeUavLt, nec quis- 
quam ante hunc aut post hunc hoc nomine cogno- 
minatus est. Gtaius Soipio Nasica, qui optimus^ a 
senatu appellatus est: cui etiam pubiice domus in 
sacra via data est, quo facilius consuli posset. deinde 
QuxKTUS Mucius ^% qui ad Carthaginienses nussus le- 
gatus, cum essent duae tesserae positae una pacis 
altera belli, arbitrio sibi dato , utram vellet rei^rret 
Bomam, utramque sustulit et ait Carthaginienses pe- 

38 tere debere, utram mallent accipere. Post hos 
fuit TiBERius CoBUTTCANius, ut dixi, qui primus pro- 
fiteri coepit: cuius tamen scriptum nullum exstat, 
sed responsa complura et memorabilia eius fuerunt ^^. 
deinde sextus Ablius ^^ et &ater eius PuBZiius Ab- 
Lius et Pxtblius Atilius^^ maximam scientiam in 
profitendo habuerunt, ut duo Aelii etiam consules 
luerint ^*, Atilius autem primus a populo Sapiens ap- 
pellatus est ^\ Sextum Aelium etiam Ennius lauda- 
vit et exstat illius liber qni inscribitur 'tripertita', 
qui liber veluti cunabula iuris '« continet: tripertita 
autem dicitur, quoniam lege duodecim tabularum prae- 
posita iungitur mterpretdlo r deinde subtexitur legis 
actio. eiusdem esse tres alii libri referuntur ^^, quos 
tamen quidam negant eiusdem esse: hos sectatus ad 
aliquid est Cato. deinde Mabcus Gato princeps Por- 
ciae familiae, cuius et libri exstant: sed plunmi filii 

39 eius, ex quibus ceteri oriuntur^^ Post hos fue- 
nint Publius Mucius et Bbutus et Manilius, qui 
fundavemnt ius civile. ex his Publius Mucius etiam 
decem libelios rehquit, Brutus septem, Manilius tres ** : 
et extant volundna scripta Manilii monumenta^®. illi 
duo consulares fuerunt, Brutus praetorius, PubHus 

40 autem Mucius etiam pontifex maximus. Ab his 



profecti sunt Publius Butilius Bupus, qui Bomae 
consui et Asiae proconsul fuit, Paulus^* VBBGmnis 
et QuiNTUs TuBEBO ille stoicus Pansae^^ auditor, qui 
et ipse consul. etiam Sbxtus Pompeius Gnaei Pom- 
peii patruus fuit eodem tempore; et Coelius Anti^ 
PATEB, qui historias conscripsit, sed plus eloquentiae 

?uam scientiae iuris operam dedit: etiam Luoius 
Ibassus frater Publii Mucii, qui Munianus^^ dictus 
est;huncCicero^^ ait iurisconsultorum disertissimum. 

41 Post hos QuiNTUs Mudus Publii filius pontifet 
maximus ius civile primus constituit generatim in li^ 

42 bros decem et octo redigendo. Mudi auditores 
fuerunt complures, sed praecipuae auctoritatis Aqui- 
Lius GaiiLus^*, Balbus Lucilius ^*, Sextus Papieius, 
Gaius^'' Iuyentius: ex quibus Gallum maximae au- 
ctoritatis apud populum fuisse Servius dicit. omnes 
tamen hi a Servio Sulpicio nominantur: aUoquin per 
se eorum scripta non talia exstant, ut ea omnes^' 
appetant: denique nec versantur onmino seripta eo- 
rum inter manus hominum, sed Servius ^^ libros suos 
complevit, pro cuius scriptura ipsorum quoque me- 

43 moria habetur. Sbbvius autem Sulpiciub ^° cum 
in causis orandis primum locum aut pro certo post 
Marcum Tullium^^ optineret, traditur ad consmen» 
dum Quintum Mucium de re amici sui pervenisse 
cumque eum sibi respondisse de iureServius^^ parum 
intellexisset, iterum Quintum interrogasse et^^ a Quinto 
Mucio responsum esse nec tamen percepisse, et ita 
obiurgatum esse a Qumto Mucio : namque eum disisBe 
turpe esse patrido et nobili et causas oranti ius in 
quo versaretur ignorare. ea velut contumelia Servius 
tactus^^ operam dedit iuri civili et plurimum eos, de 
quibus locuti sumus, audiit, institutus a Balbo Luci- 
ho, instructus autem maxime a Gallo Aquilio, qui fuit 
Cercinae: itaque libri complures eius extant Cerdnae 
confecti. hic cum in legatione perisset, statuam ei 
populus Bomanus^'^ pro rostris posuit, et hodieque'* 
exstat pro rostris Augusti. huius volumina complura 
exstant: reMquit autem prope centum et octaginta 

44 libros. Ab hoc plurimi profecerunt, fere tamen 
hi libros conscripserunt: Alfbnus Vabus Gaius^', 
AuLus Opilius, Titus Cabsius, Aupidius Tuooa, 
Aupinius Nahusa, Flavius Pbiscus, Gaius Ateius, 
Pacuvius Labeo Antistius^^ Labeonis Antistii pa- 
ter, CiNNA, PuBLioius^® Gellius. ex his decem K- 
bros octo conscripserunt, quomm omnes qui fuerunt 
libri digesti sunt ab Aufidio Namusa in centum qua- 
draginta libros. ex his auditoribus plurimum auctori- 
tatis habuit Alfenus Yarus et Aulus OMus, ex qui- 
bus Yarus et consul fuit, Ofilius in equestri ormne 

Serseveravit. is fuit Caesari familiarissimus et libros 
e iure civili plurimos et qui omnem partem operis 
fundarent reliquit. nam de legibus vicensimae pri- 
mus conscribit ^^: de iurisdictione idem edictum prae- 
toris primus diligenter composuit, nam ante euin 
Servius duos Mbros ad Brutum jperquam brevissimos 

45 ad edictum subscrijgtos rehqmt. Fuit eodem tem- 
pore et Tbebatius, qui idem uomeU Maxinu auditor 
fuit''*: AuLus Cascellius ^*^, QuintusMuciusVolusii^ 



(l) eorom om, F ^ (2) solumque] vel solebant scr. (3) Pu- 
ilinsdelfortasseyCf.supra^^ (4) etin8,S (5) actio- 
nes del,: interpolavit ex § 7 nescio quiimmemor illa volumina 
a Pomponio non numerari inter scripta auctorum (6) idem 
Ap. CI. E Utteram invenit videturque ab hoc pxocessisse ut 
Muretus (7) valesiiF*, om. F^ (8) fariis^ (9) qui 
vir optimus iliure^ (iO) QMiammsBynkersh. (ll)fe- 
runtur ^fureet» (12) caeliusFiS, cecilius(feM» (13) L. 
Acilius dicitur apud Pomponii auotorem Ciceronem LaeL 2,6 
(14) foBnmtF^S (u) appellatus sit ecr. (l6) civilis 
ins.Husehke (17) hnmtmedd. (18) ordiuntar «cr. ; 
nam auctores posteriores citant passim Catonem neque vero 
auctorem ullum eo antiquioremf nisi quod semel latulat Sex. 
Aelium Celsus (19) Manilius septem, Brutustres Zim' 
mem 1, 276 eolL verbis seqq, illi duo et Cic de or. 2, 55, 223 
(20) monumenta deL (2l) Aulus Ztmmem 1,282; cf. Cie. 
Lael 27, 101 (22) Panaetii ffal cf Cic. TSisc 5, 2, 4 
(23) Mttoianas cfef& (24) ^rut 39, 145 (25) callus^ 



(26) modo lucil- modo lucill- F (27) Graitts] Titus Schra- 
der; cf dc. Brut 48,178 (28) omnes ve/ homines ^, ad 
omnesl^ (29) Servius iis Canne^teter (30) atttemsul* 
picius S, om. F (31) aut p. c. p. m. tollium his F (32) sem 
F (33) sibi respondentem de iure Servias piaram intel- 
lexisset etiterumQaintumintexrogasset^a/. (34) trac- 
tatusii** (35) proromanustW.jp (36) qaedeLF^ 

(37) Gaius aut delendum (Cuiac.) aut transponendum ante 
Cinna: praenomen A^eno videtur fuisse Publii {C. L L. L 
p. 467) necnisi raro plus bina nominaponit Pomponius 

(38) Antistius del; praeterea ante Pacuvius recte distinxit 
Hertnus adPriscianum 8, 18 citata episiula Sinnii Capitonis 
(apud GelL 5, 21, 10) 'ad Pacuvium Labeonem* (39) Pa- 
blittse^<f. (40) conscripsit j5a^ (41) TrebatiasQuinti 
Comeli Maximi audiior : fait Goveanus, Trebatius qui qai' 
dem C. M. auditor fuit Osann (42) modo cascelli- mod» 
casceli- F (43) volosii^ 



DE LEGIBUS 



I 2.3 



auditor^ denique in illias honorem testamento Fu- 
bHum Mucium nepotem eius reliquit heredem. foit 
autem quaestorius nec ultra proficere voluit, cum illi 
etiam Augustus consulatum offerret. ex his Treba- 
tius peritior Cascellio, Cascellius Trebatio eloquen- 
tior fuisse dicitur, Ofilius utroque doctior. Cascellii 
scripta non exstant nisi unus liber bene dictorum, 

46 Trebatii complures, sed minus frequentantur K Post 
hos^ quoque Tubeeo* fuit, qui Ofilio operam de- 
dit: fuit autem patricius^ et transnt a causis agen- 
dis ad ius civile, maxime postquam Quintum Liga- 
rium accusavit nec optinuit apud Gaium Caesarem. 
is est Quintus Ligarius, qui cum Africae oram te- 
neret, infirmum Tuberonem appKcare non permisit 
nec aquam haurire, quo nomine eum accusavit et 
Cicero defendit: exstat eius oratio satis pulcherrima, 
quae inscribitur pro Quinto Ligario. Tubero doctis- 
simus quidem habitus est iuris publici et privati et 
complures utriusque operis libros reKquit: sermone 
etiam^ antiquo usus affectavit scribere et ideo parum 

47 libri eius grati habentur. Post hunc maximae 
auctoritatis fuerunt Atbius Capito, qui Ofilium se- 
cutus est, et Antistitts Labeo, qui' omnes hos au- 
divit, institutus est autem a Trebatio. ex bis Ateius 
consul fuit: Labeo noluit, cum offerretur ei ab Au- 
gusto consulatus, quo sufiectus fieret % honorem sus- 
cipere, sed plurimum studiis operam dedit : et totum 
annum ita oiviserat, ut Eomae sex mensibus cum 
studiosis esset, sex mensibus secederet et conscri- 
bendis libris operam daret. itaque reliquit quadrin- 
genta volumina, ex quibus plurima inter manus ver- 
santur. hi duo primum veluti diversas sectas fece- 
runt: nam Ateius Capito in his, quae ei tradita® 
fuerant, perseverabat ; Labeo ingenii quaUtate et 
fiducia doctrinae, qui et ceteris operis sapientiae 

48 operam dederat, plurima innovare instituit. £t 
Ita Ateio Capitoni Massuhius Sasinus successit, La- 
beoniNBRVA, qui adhuc*® eas dissensiones auxerunt. 
hic etiam Nerva Caesari familiarissimus fuit Mas- 
surius Sabinus in equestri ordine fuit et^^ publice 
primus respondit^^: posteaque hoc coepit beneficium 
dari, a Tiberio Caesare hoc tamen m concessum 

49 erat ^K Et, ut obiter sciamus, ante temj^ora Au- 
gasti publice respondetidi ius non a priucipibus da- 
batur, sed qui fidiiciam studiorum suorum habebant, 
consulentibus respondebant: neque responsa utique 
signata dabant, sed plerumque iudicibus ipsi scrihe- 
bant, aut testabantur ^ui ifios consulebant. primus 
divus Augustus, ut maior iuris auctoritas haberetur, 
constituit, ut ex auctoritate eius responderent : et ex 
illo tempore peti hoc pro beneficio coepit. et ideo 
ojptimus princeps Hadrianus, cum ab eo viri praeto- 
ni peterent, ut sibi liceret respondere, rescripsit eis 
hoc non peti, sed praestari solere et ideo, si quis 
fiduciam sui haberet, delectari se populo ad respon- 

50 dendum se praepararet *^. £rgo Sabino conces- 
sum est a Tiberio Caesare, ut populo responderet: 
qui in equestri ordine iam grandis natu et fere an- 
norum quinquaginta receptus est. huic nec amplae 



facultates fuerunt, sed ^lurimum a suis aaditoribns 

51 sustentatus est. Huic successit Gtaxus Cassius 
LoNoiNus natus ex filia Tuberonis, quae fiut n^tis 
Servii Sulpicii: et ideo proavum suum Sernum Sul- 
picium appeUat. hic consul fuit cum Quartino ^^ 
temporibus Tiberii, sed plurimum in civitate auctori* 
tatis habuit eo usque, donec eum Caesar civitate 

52 pelleret. Expulsus ab eo in Sardiniam, revoca- 
tus a Yespasiano diem suum obit. Nervae successit 
Pboculus. fuit eodem tempore et Nerva filius: 
fuit et aiius Longinus ex equestri quidem ordine, 
qui postea ad praeturam usque pervenit. sed Proculi 
auctoritas maior fuit, nam etiam plurimum potuit: 
appeUatique sunt partim Cassiani, partim Procuhani ^% 

53 quae origo a Capitone et Labeone coeperat. Cas- 
sio Caelius Sabinus successit, qui plurimum tempo- 
ribus Yespasiani potuit: Proculo Peoasub, qui tem- 
poribus Yespasiani praefectus urbi fuit: Caelio Sa- 
bino Peiscus Iavolbkus : Pegaso Celsus : patri Ceiso 
Celsus wtLius et Pbiscus Neratius, qui utrique con- 
sules fuerunt, Celsus quidem et iterum: lavoleno 
Prisco Aburnius^^ Yalbns et Tuscianus, item Sal- 

VIUS lULIANUS. 

DE LEGIBUS SENATUSQUE CONSULTIS ETLONGA 

CONSUETUDINB. 

1 Papinianus lihro primo definitionum Lex est 
commune praeceptum, virorum prudentium consul- 
tum, delictorum quae sponte vel ignorantia contra- 
huntur coercitio, communis rei pubficae sponsio. 

2 Marcianus Itbro j^rimo institutionum Nam et 
Demosthenes orator *® sic definit: rovro iori^ vofioSf 
^ navrcLS av&QtoTtove^^ n^oorixst TtsiO^eoO^ai Bia 
nolXa, ttal /naXiata ort jias iarl^^ voftos ^Qrjfia fthf 
xal dcjQOV ■d'eov^f Soyfia 8a av&QcoTtcov tpqovifio>v 
inavoQd^Ofia Ba rmv ixovolcov aal axovolofv afta^rr}'- 
fic^ofVj TtoXscas di owd^rjieri KOtvrit xad" rjv anaat 
Tt^oo^xst t^v rois iv t§ noXat^» sed et philosophus 
summae stoicae sapientiae Chrysippus sic incipit li- 
bro, quem fecit neQt voftov; 6 voftos jtdvrofv iorl 
^aotXevs ■d'eiwv re xal av&^OiTtivofv Tt^ayfiarofv ' Sst 
Sa avrov TtQOorarrjv re tlvat rwv xaXwv «al rc5v 
aiox^cSv xal a^;fa»^a xal ^ysftova, nal xara rovro 
xavova rs stvai Stxaicov xaX aBixo»v xcu rmv ^aet 
TtoXtrtxcdv ^t^caVf TtQoaratertxov^* fiev dfv notrjrsov, 
anayoQSvrixbv de tav ov jtotrireov^^, 

3 PoMPONiirs lihro vicensimo quinto ad Sabinum 
lura constitui oportet, ut dixit Theophrastus, in his, 
quae ibrl ro TtXetarov accidunt, non quae ix na^a- 
Xoyov 2®. 

4 Celsus lihro quinto di^estorum Ex his, quae 
forte uno aliquo casu acadere possunt, iura non 
constituuntur: 

5 Idem lihro XVII digestorum nam ad ea jo- 
tius debet aptari ius, ^uae et frequenter et facile, 
quam quae perraro evemunt. 

6" Paulus lihro XVII ad PloMtium To yaq aita^ 



^l) foTtasse scr, Qttiuti Muci auditoris Yolcacii auditor; 
fe. Plintus k, n. 8, 40, 144: Yoleacium qui Caflcellium ius 
miledoeuit (2) frequentatnr ^ (3) hooF (4) post 
hos Q. Tubero scr, (s) patronus scr* (6) etiam] ta- 
men scr, (7) que F (8) fieret et F^^S (9) ttadi- 
tae F (lO) nervadhuc F (11) fuit etfortasse interpolatoris 
sunt (12) respoudit F^, rescripsit F^ (13) nam postea- 
quam hoc coepit beneficium dari, a Ti. Caesare hoc tandem 
illi concefisum erat scr, (l4) delectari se, si populo ad re- 
spondendum se praestaret {vel praeberet) scr. (15) cum 
Qaartino] cum Surdino Norisius : C, Casstus Longinus L. 
Naevius Surdinus consules sunt secundi semestris a, p. C, 30 
(OrelH inscr, n, 4033) (16) sic /S, proculeiani F (17) abur- 
uua F 

(18) Sab, 2. 3. 8. 10...12. 15. 20...22. 32...34. 36. 41; Pap, 
1. 16.26.35.37.38; Ed. 4...7. 9. 13. 14. 17...19. 23...25. 27...31. 
39.40. —5flw. 2, 1, 13...49 ; 31 «= Bas. 2, 6, 1. — Cf Cod, 1, 14. 
16. 8, 53» (l 9) orat, adv, Artstogitonem vol 1* p 774 Reisk, 



(20) eartvF [21) av^^oSytovs om, lihri Demosthenis 
(22) d^emv Vemosthenes (23) id est : Haec lex est, cui omnes 
homiues convenit obtemperare cum propter alia pleraque 
tum maxime, quod omnis lex inventum est et donum dei, 
placitnm vero sapientium hominum coercitioque peccato- 
rum tam voluntanorum quam non voluntariorum, civitatis 
autem pactum commune, secundum quod couTenit vivere 
quicunque in ea sunt (24) nal a^x^'^^ ^^^ ^eftova 
rcjv ^aei noXvtvKcov %c^a>v xai xara rovro xavova re 
stvai {rs stvaifortasse del.) Sutaitov 9ud aBlnwv 9eal Tt^oa- 
raxrtxbv Sercher (26) id est : in his quae plerumque 

accidunt, non quae praetc^ expectationem (25) id est 

admissa emendationemodo proposita: libro quem fecit de 
lege : Lex estomnium regina rerum divinarumhttmanarum- 
que. oportet autem praeesse eam tam bonis quam maliB, et 
ducem et magistram esse animalium, quae natura eivilia esse 
voluit, indeque normam esse iusti et iniusti, quae iubeat 
fieri fecienda, vetet fieri non facienda (27) «= /> 5, 4, s 



I 3 



6 



DS LECHBflS 



^ 9le \ ut ait Theoplixastiis, Tm^aputpwow <d p^ffHh' 

7 MonssTiNifsUbro ireffUlm^&m Lsgiswti^lHuec 
efet imp^are vetare perBiittere paDire. 

8 TjLPiANm Ubro III ad Sabinum lara xvoa iii 
singalas perBO&as, sed gefi^raliter oomititaTisktur. 

9 Ii>JSM ifbro XVI ad ^dictim Ifon* aoiilii^tiir 
saiatam ias facere posse. 

10 ImiANUs libro L VIIII {^est&nm li«^ae fe- 
ges neque senatiis consalta ita scrSii possoat, «it 
oames casas qoi quandoque inctdednt coa]pt:«h^aan*> 
tdr, sed safndt^ea qnae i^^romqtte acciduit con-^ 
taneri. 

11 Idem l^ro LXXXX digestorum Et ideo tie 
his, quae pruno eonstitttnntar, »ut intari^etatione 
ant oonstitutione optimi pnncipsB oertius itotaeii- 
dum est. 

1 2 InSM libro XV digesAomm No& possmnt «iHnes 
artsculi singiHatim aut legibus aut s^atas i»msultls 
C0mprelieti£: sed <»un in ahqua causa eententia eo^ 
nun nmnifesta'^ est, is qui iuris^ctioni pra/eest ad 
sixQdlia procedere atque ita ius dicete deb^ 

13 TJlpianus Ubro I ad edzctum a&dilmn curU" 
lium Nam, ut ait Pedius, quotiens l^e aJiquid unum 
yel alterum introductum est, bona occasio est ce- 
tera, quae tendunt ad eandem utiiitatem, vd inter- 
pretatione vel certe iurisdictione ^ supplerL 

lA"^ Paulus libro LIlII ad edictum Quod vero 
oontra rationem iuds receptum est, s^on est pitodu- 
o^iom ad consequentaas. 

15 luMANVSl^o XXVIi digostormn Isihas^ qnae 
contra raiion^ intis oonstltata snnt^ ^ia possu&fRfis 
seqoi regulam jiitis. 

l^ Paulvs Ubro singulari de ^re tgii^pfdari Im 
^golare est^ qu0d contra tenorem ralbnis pve^ter 
aM^am utilitatm avctentate constitttentiQiii i&tro^ 
ductam est. 

17 Qelsus Ubro XXVI digestarum Sde^ leges 
ndn ^c €St rerba earum teiiere, lied visR ac po^ 
testatem- 

18 izW Ubro^ XXVlIII digestofum B^pdm 
leges interpretaBdae sunt, quo vokuttas eanoa con- 
servetor. 

19 Ii^EM Mbro XXXIil digestcrwm In asnbigaa 
voce iegis ea potius accipienda est sigaifiesitio , -quae 
vitio^ caret, praeserlte oum 'etiffim velciiEtas legis ex 
hoc colMgi possit. 

20 luLiANUs Ubro qmnqmgensiTno quinto ^igesto- 
rmn l^ «mniiim, qtiae a maioribQis confititert^ iBuiit, 
ra^o ^eddi i[>otcst, 

21 NiSHAmm Ubfro VI mmbranoT^m 'et ideo wb^ 
tiones eorum, quae constituuntur, mquiri non (^or- 
tet : alioquin multa at Ms qtiae certo ismA ^byer- 
timtur. 

22 Ulpianus Ubro trigensimo quinto 'od ^ei^^iftmn 
Oum Iffic h. i^aeteiMam qttid kidfi%et, k 'Mftnmi 
yetat. 

23 PAULusUbro quarto adPhmtkm MMffle Btmt 
mi^nda, qaae interpretatioaiem certam sanper lia- 
buerunt. 

24 Celsus libro VIIII digestorum Incivile est 
nisitota lc^e perspec^a una aliqua psrticula eiBS cpro- 
posita iudicare vel reapondere. 

^h JllOi>ESTiNUs Ubro yitl re^ponsorum Nulla 
iuns ratio aut aeguitatis benignitas ^patitalr , ut quae 
saltt1)rii€fr pro utOitate hominum inla^oductmtur, ea 
nos duriore intemretotione contra ipsorum commo- 
dum producamus'"^ ad severitatem. 

^6 Paulus tibro illl quaestionum Uon e&t no- 
vam. ut .pfiores leges ad posteMores trahantHr. 

27 Tertullianus libro 1 quaestionum lHeo, quia 
antiquiores leges ad post^ores trahi u^tatum est^\ 



semper qaavi Iroc l^buA iiMse credi oportet, ut ad 
eas quoque persoiaiSB et ad «as res peitinerent, quae 
quandoqu^ finiDiles erunt. 

28 pAUtuB Ubro V ad kgem luUam et Papiam 
Sed et posibeKiores leges ad piiores pertauenl, nisi 
Gontrariae siiit^ iique multis argumeatis probatur. 

28 Ii>JEM 1^0 sin^uiari ad Jegem Cindam €on- 
tra legem fadt, ^ui id faolt q^od Isk proMbet, m 
frwudem vero , qtoi salvis t^is fegis senteatiaia •&m 
drcmavenit. 

30 ULPiANtfs Ubro IIII iod 'eeUctum Fraus enim 
legi iit, uM quod fjeri noluit. fieri autem uon vetnit, 
id £t: et quod distat ^rjr^pano^Mvoia^^^ hoe^stat 
&aus ab eo> quod «ontra legem £tt 

31 iBEMUhr^ XIII ^ Jegem luMmi et Pa^um 
Rioceps legibas sokttus ^: Augusta a^item licet le- 
gibns sokita oon est, prinoipes tamen eaiem ilh prio 
v^egia tribitunt, «oae ipsi labent. 

32 luLiAmm mro tXXXIIII^^ Mgmtmtm I>e 
quibus cansift striptis legilnB non utimur, id custo* 
diiii oportet, quod morilms «et eonsuetutMne iirductuiQ 
est: et si qua in re hoc d^fioeret, tun« quod prosi- 
musa et coasequefis ei est ; si !nec id quM^ appa* 
reat, tunc ios, qmo urbs Eoana utltar, seivad opor« 
i tet. Ikveterata consuetudo pro lege non immerito 
custoditur, et hoc «st ius ^od 4idtur meailMiis con» 
stitatum. ikam cmm ipsae leges ^mlla alia ex causa 
nos teneaat, quam quod imdioio p^opidi receptae .sunt^ 
merito et ea, quae sme uUo sccipto popnlus protodt, 
tenebuBt anmes: misn quid kiterest suJEragio popndus 
voluntatem suam declaret ^ rebus ipsis et factis? 
quare rectlssiind etiam Hlud receptum est, ut ieges 
nooi sokm sul&agio legis latais, sed etiam tacito 
o&ns0nsu ^niom per deguetudi&em abrogentm: ^^. 

33 UiLPiANUS Uoro primo de offimo proccmsuUs 
Mtttuma consttetudo pro liire et lege m his quae 
n<m ex iKnxpte dcscendtmt ^olMrervaii sdet. 

34 Ii>^BM Mbro Iltl de ofpeio jrrooomuUs Oam 
de consmetad^ sdvitatis vd {pr0vinciae confidere qais 
videtur, primioa tqisdCT iUai explorandom arbitrort 
an edam contradioto aHQQando iudido coiBuetado 



3^ MEnm&^ANUs Wm> I ^ris epitomarum Sed 
et ea, :^^iiae lom^ consuetif&e «omprobata sant ac 
per 9mm ploffmios (^servsta^ vdut tacita civiom 
eonventio non minas quam «a ^ae scripU sunt iura 
S0ivan!t%ir. 

36 PAmmUbro VII adSabinum Im^omagnae 
auctoritati& h&t iia habetur^ ^od in tantim pro- 
baftom «st, tU; v&fm. tmit na^^se scripto id comp^ 
b^dere. 

3? IvisM Ubro I quaesti&mm Si deinteK^etatBone 
le^s quamEtar, in primis inspioiendum est, quo xare 
oiwtas retito in dusmodi cadbtfiB n^ fuissek optims 
es^ iest l^^ani interpres •eimsitetudo. 

38 CALLim&ATm Ubro I quaestionum Mnm im- 
p^atdr nx)i0ter iSererus rescK^t in ambiguitatibos 
quae m. I^biis proificiBimiitar ^consuetodinem aat re- 
rom pm)e<^ fiinaliter iudici£tia*um aiactoritaftem vim 
lems op&iere debere. 

d9 Celsus Ubro XXIII digestorum Quod non 
ratione introduotum, sed errore primum, deinde con- 
su«tudine optentum est, in aliis sunilibus non optinet. 

40 MoDESTiNUS libro I regularum Ergo omne 
ius aut consensHS fecit aut necessitas constituit aut 
firmauit consuetudo. 

41 ULPiANUslibroIIinstitutianum Totum autem 
ius consistit ^^ aut in adquirendo aut in conservando 
aut in minuendo: aut enim lioc agitur quemadmodum 
quid cuiusquie fiat,, aut quemadmodum quis rem vel 
ius suum conSiervet, aut quomodo alienet aiit andt- 
tat 



(1) sitiM/BmF (2) tW'^:s&sraquod^«M0l^l^liiVfcam > 
e^,^^t^eififtIegt&ELhit0re8 (s) vom^ t($) «t^Cii». ^ 
(5) «^iimfKiififes^# (e) tiimsdiclionm^ p) ^D. ' 
50,47,'i4lj)r. (g)libroB# (e)fitIo***,^r* ^B^^^ilN- 



!diiG8miui'^;S :(ll) ©sfcF^ mX^F^S (12) idmt: diotmii 
-a «^tentia (la) eic^^S^ -LZXXXIin F^perperam 
.(14) abtogdttirjP 415) iiofiftti^t(F«, co&stitiita o^*^ 



1>K CONSTIT. DK STATU HOM. 



14,5 



ffllV 

DE CONSTITirTIONIBTrS PRINCmjM. 

12 ViPiANUslihro primo imiituiionum Qu<Kl^rln-> 
cipi placuit, le^is liabet Tigorem: utpgte eum l^e 
regia, quae de imp^Q eiBS lata est» populus ei et m 
eam oiune suum impenum et potest«iiem confeirait 

1 Quodcumque igitur Imperator per epistuJtsm «t 
subscriptioiiem statuit yel cogaoseeus decrevit vel de 
plano iaterlocutus est vel edicto praecepit, legem esse 
constat. haec sunt quas vulgo coustitutioues appel<- 

2 lamus. Plane ex Ms quaedam suut personales 
nec ad exemplum trabuutuir: nam quae prmceps ali- 
cui ob merita indulsit vel si quam poeuam irrogavit 
vel si cui sine exemplo subveiut, personam nou egre- 
ditur. 

2 VLPUNUsfideicommissorum ISfro ^ttarto In re- 
bus novis constituendis evid^s esse ullilitaa debet» ut 
recedatur ab eo iure, quod diu aequum visum est 

3 lAvoLJSNUsepistulanm Ubro t&rtio decimo Bone^ 
ficium imperatons , quod a divina sciUcet eius indul- 
gentia proficiscitur , quam plenissime interpreta^ de*- 
bemus. 

4 MoDESTiNus libro secundo excusationum M 

fisraysveoreQai diara^eis tifxvQorsQai riuv ytQO avncov 

SltOiV *. 

DE STATtT» HOMINUM. 

1* Gaius lihro primo institutionum Onwue'' ius 
quo utimur vel au persouas pertinet vel ad res vcl 
ad actiones. 

2 Hermogenianus libro primo iuris epitomarum 
Gum igitur bominum causa omno ius constitutum sit, 
primo de personarum statu ac post de ceteris , ordi'- 
nem edicti perpetui secuti et bis prosimos atque cou* 
iunctos applicantes titulos ut res patitur, dicemus. 

3 ^ Gaius Uhro primo institutionum Summa ita» 
que de iure personarum divisio ^ haec est, quod omnes 
honunes aut liberi sunt aut servi. 

4 *® FLonENTiNus Ubro nono instiiutionum Liber- 
tas est naturaJis facultas eius quod cuique facere %<■ 

1 bet, nisi si quid vi aut iure prohibetur. Servitus 
est constitutio ^^ iuris gentium, qua quis dominio aU<- 

2 eno contra naturam subicitur. Servi ex eo ap" 
pellati sunt , quod imperatores captivos vendJere ac 

3 per hoc serrare nec ocoidere solent: maucipia 
vero dicta, quod ab hostibus manu capiantur. 

5 ^^ Marcianus libro primo institutionum Et ser- 
vorum quidem una est condicio : liberorum autem hQmi« 

1 num quidam ingenui sunt, quidam libertiiiir Servi 
autem in dominium nostrum reiiguntur aut iure ci- 
vili aut ffentium : iure oiviii , si quis se maior vigluti 
aanis ad pretium participandum venlro passus est: 
iure gentium servi nostri Bunt, qui ab bostibus Qa^ 

2 piuntur aut «^ui euL andlSs uosMs uascuuturt Xu" 
genai sunt, qui ^x matre libera. n^ti sunt: suffieit 
enim Uberam luisse eo tempore quo uascitor, licet 
ancilla concepit. et e oont^ario si Mbera coueep^t, 
deinde ancilla pariat, placuit eum qui mikseitur libe- 
nun nasci. (nec interest imUn nuptlis couceplt m 
volgo), quia non debet cals^tas matris m(me ^ qai 

3 in ventre est. Ex hoc quaesitum est, si ^ciu^ 
pra^as mauumissa sit, deinde aacilla jpostea fac^ 
aut^pulsa civitate j>eper-^t*^ fib^rum m s^rvum 
pariat. et tamen rectius probatum est Uberum nasci 



et sufBeere 01 qui In T^tre est Uberam mtrem vel 
medio tempore habuisse. 

6*^ QAimltbroprmoinstitutimum I4bertlnisuiit, 
qui ^' es iusta S€ervtote ^^ manumissi suut, 

7 Paulus Ubro mgulm de p^rtimibus, fme U- 
heris ^mnatorum cancfidunivr (^ iu utaro est, 
poriude ac si iu rebus humania esset custpditur, quo- 
l^ns de commodis ipsius pfurtus quaeritur: quam-r 
quam alii antequam nascatuSr uequaquaiu prosit. 

§ Papinianus Uhro tertio quijkestiomm Jmperator 
Titus Autoniuus rescrip^it nou laedi sta^tum Uberorum 
ob tenorom instrumeuti m^de concepti. 

9 Ideu Uhro trigensimo primo qua^stionum lu 
muitis iuris uostri s^culis deterior est coudioio f e- 
miuarum quam m^sisculorum. 

10 Vlpjanus Ubro prmo ad Sahmum Quaeritur: 
h^maphroditum cui comijarsmus? et magis puto eius 
sexus aestimandum, qui in eo praevalet. 

1 1 Pauj^us libro octavo decimo responsorum Pau- 
lus res{K>udit eum, qui viveute patre^^ et ignorante 
de comuuctione fiiii^e conceptus e$t, licet po$t mor^ 
t^ avi natus sii^ iu^tum iuum oi ex quo conceptus 
est esse non videri. 

12 Il>EM Uhro nono d^cimo responsorum Septimo 
mense u^sci perfectum partum iam receptum est pro> 
pter auctoritatem doctissimi viri £Qppocratis^^: et 
ideo credendum est eum, qui es iustu; nuptiis septi- 
mo mense uatus est, iustum fiUum esse, 

13 Sjsrjhogenianus Uhro primo iuris epitomarum 
Servus in causa cajjitali fortuuae iudicii ^* a douuuo 
commissus, etsi fuerit absolutus, non it liber. 

14^^ Paulus lihro guarto sententiarum Nou sunt 
liberi, qui oontra formam humani geuoris converso 
more procreautur: veluti si muUer monstrosum aU^ 
quid aut prodigiosum eniKa sit. pi^rtus autem» qui 
membrorum bumanorum of^ia ampUavit, aliquatenus 
videtur efiectus et ideo inter liberos eonnumerabitur^^ 

15 TRrPMONiNUsUbro decimo dispuiationum Are- 
scusa, si tres pepererit libera esse testamento iussa, 
primo partu unum, secundo tres peperit: quaesitum 
est, an et quis eorum liber esset. haec coudicio li^ 
bertati adposita iam implenda mulieri est. sed non 
dubitari debet, quiu uitimus Uber n^scatur: nec enim 
natura permisit simnl uno impetu duos infantes de 
utero matris excedere, ut ordine iucerto us^scentium 
non appareat, uter in servitute libertateve nascatur. 
incipiente igitur partu existens condicio efficit, ut ex 
libera edatur quod postea uascitur» v^luti si quae- 
libet alia eondieio ubartali muheris adposita partu- 
rieute fMi> e^istat. vel^^ manumissa sub bac condi- 
cioue, si decem miUa heredi Titiove dederit, eo mo^ 
me^to quo parit per aUum impjiev^t ^ coudiciouem : 
iam Ubera peperisse credenda est. 

16 VipidNUsUhro seij^to disputationum Idemerit, 
si e^em Arescusa primo duo poperorSit, postea ge- 
uuuos @dide9?»t; die^dum est ^pim uon posse dici 
utrumque ingeaiuum nasci, s$d eum qui posterior 
imscitur. qusiistip ^o facti potlus est, uou iuris. 

17 Ii)M!M UbrQ mmmmo semndo oA §Mctum la 
orbe Eomauo qui suut o^ constitutioaMS Ipp^atoris 
Antouini cives Bpmnui oflocti suut 

18 tpm Ubro viaeimmo s/^timo ad S^hinmn Jmper 
rator Sadrianus Pubilkio MwceUo y^jipsit ^* Bber^m, 
quae priteguas idtimo suppU@io ditmudtfl^ est, ttberQia 
pare^eetsolitumesse sorvanam, dum piBtrtum iBderet^ 
sed^^ si ei, quae ex iustis nuptiis concepit, aqua et 



(1) Sab, 1 ; Pap, t ; Md, Z,i. -^ JSas. 2, 6, 2,..s» — Cf, (hd. 
1, 14. 23 <2) =^ JnH. 1, %, ^ (%) id est ; Po^fcmor«8 
1^68 plu6 T«lent quam qusa snte aas ^ermil 

{4) SahA. 3.-.7ae. 16. 18. JO. %i, »6. 27 ; Pap* 2. 8. •, U...JS; 

-^rf.i7.is.2i...23.2^. -^ Ba$A^.U "- CfJnsU^ (%l mmd. 
FSf de testatu F (S) ^ Gau 1, S (7) autem«w. GQnt$ 
(S) ^ Gai 1,9 (s) et quideiu gumma diviiao d$ iure 
pereonte«iii Qaius (lo) «» In^ 1, S, h..9 (U) eou- 

stfltio F (12) § 2, s, = i»#fc 1, 4^. 0») j«mt F, per^ 

perent £, peperit iS Inst (u) ^ G^^l t , U (l^) U^ 
genai sunt qui Uberi nati sunt, iibertini qui Gaius (16) ser- 



yitatet /lU a (/e2eto J^ (17) viTente matris piske ««r, 
(48) ffippocraUfi de mtm rffHon$ l ifvfflxp.^AS fid.^ttehn) 
etoimUHB (tS) sie€hw^{ry*cvxSw9mw^V^ioy), 
tudmio FS (2s) ^ Pml 4, s, 3.4 (.») Muii#r gi wou- 
stroitum aUquid sut i^odigiosummii^itsi^ uiHl proH^itt 
uoB su»t wim Kbwi, qui jfottfapa f^m si^m^ humani 
im^m^mm» procr^autur. ptaxtm, qwi «imWn»» hup 
mauorum o^i» d»p)i^avil^ qu»i hin^ xttion^ |diqu«t$up» 

hmuf (n) J»l}^Ht(t^, Os) iinelfnt«?r* fe4) ?*» 



I 5.6 



8 



DE STATU HOM. D£ HXS Q. S) 



igni interdictum est, clTem Eomanum parit et in po- 
testate patris. 

19 Celsus lihro vicensimo nono digesiorum Cum 
legitimae nuptiae factae sint, patrem liberi sequun- 
tc^: Yulgo quaesitus matrem sequitor. 

20 Vlpianus libro trigenstTno octavo ad Sahinum 
Qui furere coepit, et statum et dignitatem in qua foit 
et ma^stratum et potestatem videtur retinere, sicut 
rei suae dominium retinet 

21 Moj>E8TiNua libro septimo regularum Homo 
liber, qui se vendidit, manumissus non ad suum sta- 
tum revertitur, quo se abdicavit, sed efficitur liber- 
tinae condicionis. 

22 Idem lihro duodecimo responsorum Herennius 
Modestinus respondit, si eo tempore enixa est an- 
dlla, quo secundum legem donationis manunussa esse 
debuit, cum ex constitutione libera fuerit, ingenuum 
ex ea natum. 

23 Idbm lihro primo pandectarum Vulgo con- 
cepti dicuntur qui patrem demonstrare non possunt, 
Tel qui possunt quidem, sed eum habent, quem habere 
non licet. qui et spurii appellantur naQa x^v ajtoqav^. 

24 Vlpianus libro vicensitno septimo ad Sabtnum 
Lex naturae haec est, ut qui nascitur sine legitimo 
matrimomo matrem sequatur, nisi lex specialis aliud 
inducit. 

25 ^ Idem libro primo ad le^em luliam et Papiam 
Ingenuum accipere debemus etiam eum, de quo sen- 
tentia lata est, quamYis fuerit libertinus : quia res iu- 
dicata pro veritate accipitur. 

26 luLiANUS lihro sexagensimo nono diaestorum 
Qui in^* utero sunt, in toto paene iure civifi intelle- 
guntur in rerum natura esse. nam et legitimae he- 
reditates his restituuntur: et si prae^as mulier ab 
hostibus capta sit, id quod natum erit posthminium 
habet , item patris vel matris condicionem sequitur : 
praeterea si ancilla ]praegnaS subrepta fuerit, quam- 
vis apud bonae fidei emptorem pepererit, id quod 
natum erit tamquam furiiivum usu non capitur: his 
consequens est, ut hbertus quoque, quamdiu patroni 
filius nasci possit, eo iure sit, quo sunt qui patronos 
habent. 

27 Vlpianus lihro quinto opinionum Eum, qui 
se hbertinum esse fatetur, nec adoptando patronus 
ingenuum facere potuit. 

VI\ 

DE HIS QUI SUI VEL ALIENI lURIS SUNT. 

1 * Gaius lihro primo institutionum De iure per- 
sonarum alia divisio sequitur, quod quaedam^ perso- 
nae sui iuris sunt, quaedam alieno iuri subiectae 
sunt^ Tideamus itaque^ de his, quae alieno iuri 
subiectae sunt^: nam si cognoverimus quae istae per- 
sonae sunt, simul intellegemus quae sui iuris sunt. 
dispiciamus itaque de his, quae® in aHena potestate 

1 sunt Igitur in potestate *^ sunt servi dominorum 
(quae quidem potestas iuris gentium est: nam apud 
omnes peraeque gentes animadvertere possumus do- 
minis in servos vitae necisque potestatem fuisse) et 
quodcumque per servum adquiritur, id dommo ad- 

2 quiritur. Sed hoc tempore nuUis hominibus, qui 
sub unperio ^^ Romano sunt ^% licet supra modum et 
sine causa le^bus cogmta ^^ in servos suos saevira 
nam ex constitutione divi^^ Antonini qui sine causa 



servum suum occiderit, non " minus puniri " iubetuij 
quam qui alienum servum occiderit. sed et maior ^ 
asperitas dominorum eiusdem principis constitutione ^* 
coercetur. 

2 *® Vlpianus libro octavo de officio proconsulis *• 
Si dominus in servos^^ saevierit vel ad impudidtiaiik 
turpem^ue violationem compellat , quae sint jpartes 
praesidis, ex rescripto divi Pii ad AeHum^^ MArcia- 
numproconsuIemBaeticae manif estabitur *^ cuius re* 
scripti verba haec sunt: 'Dominorum quidem potesta- 
'tem in suos servos^^ illibatam esse oportet nec cui- 

g[uam hominum ius suum detrahi: sed dominorum 
interest, ne auxilium contra saevitiam vel famem Tel 
intolerabilem iniuriam denegetur his qui iuste depre- 
cantur. ideoque cognosce de querelus eorum, qnl 
ex familia lulii Sabini ad statuam confugerunt, et 
si Tcl durius habitos quam ae(juum est vel infami*» 
iniuria affectos cognoTeris, vemri^® iube ita^*', ut in 
potestate^® domini non revertantur. qui*® si meae 
constitutioni fraudem fecerit, sciet me admissum se- 
Tcrius exsecuturum.* divus etiam Hadrianus Umbri- 
ciam^ quandam matronam In quinquennium relega- 
vit, quod 6x levissimis causis ancillas atrocissime 
tractasset. 

3 ^* Qaius libro primo institutionum Item in po- 
testate nostra sunt Mberi nostri, quos ex iustis nu< 
ptiis procreaverimus ^: quod ius proprium civium Ro- 
manorum est. 

4^^ Vlpianus Uhro primo institutionum Nam d- 
vium Romanorum quidam sunt patres familiarum, 
alii filiifamHiarum, quaedam matres famiharum, quae- 
dam filiae famiharum. patres familiarum sunt, qui 
sunt suae potestatis siTe puberes siTe impuberes: si- 
mili modo matres familiarum ; filii famiharum et filiae, 
quae sunt in ahena potestate. nam qui ex me et 
uxore mea nascitur, in mea potestate est: item qm 
ex filio meo et uxore eius nascitur, id est nepos meus 
et neptis, aeque in mea sunt potestate, et pronepos 
et proneptis et deinceps ceteri. 

5 Idem lihro trigensimo sexto ad Sabinum Ne- 
potes ex fiho mortuo aTO reccidere solent in filii po- 
testatem, hoc est patris sui: simiH modo etpronepo^ 
tes et deinceps Tel in filu potestatem ^^ si vivit et is 
famiHa mansit, vel in eius parentis, qui ante eos in 
potestate est. et hoc non tantum in naturaUbus, Te* 
rum in adoptiTis quoque iuris est. 

6 Idem (ibro nono ad Sabinum FiHum eum de- 
finimus , qui ex Tiro et uxore eius nascitur. sed si 
fingamus afuisse maritum Terbi gratia per decennium, 
rcTersum anniculum inyenisse in domo sua, nlacet 
nobis luMani sententia hunc non esse mariti nHum. 
non tamen ferendum luHanus ait eum, qui cum uxore 
sua a^idue moratus noHt fiHum adgnoscere quas 
non suum. sed mihi videtur, quod et Scaevola pro* 
bat, si constet maritum aHquamdiu cum uxore nos 
concubuisse infirmitate interveniente Tel aJia causa» 
Tel si ea Taletudine pater famihas fuit ut generare* 
non possit, hunc^% qui in domo natus est, iicet vi- 
cinis scientibus, fiHum non esse. 

7 Idem libro vicensimo quinto ad Sahinum ^ 
qua poena pater fiierit affectus, ut Tel ciTitatem amit* 
tat Tel serTus poenae efficiatur, sine dubio nepos filii 
loco succedit. 

8 Idem lihro vicensimo sexto ad Sahinum Patre^ 
furioso Hberi nihilominus in patris sui potestate sunt:* 



(l) trfe«<.'agenerando (2) 1. 25 earir. «=ll. 50,17, 207 

(2') qui in] quin F 

(3) 5aM...S ; Ed.9„.lU — J5ajr.3i,l. — Cf,Cod.H,il ; Inst. 
1,8.9- (4) = G^as.l,4$.50...53. (5) sequitinf de iure perso- 
narum alia divisio. nam quaedam Gaius (6) sont subiectae 
Gatus (7) sed rursus earum personarum, quae alieno 
iuri subiectae sQnt, aliae in potestate, alia^ in manu, aliae 
in manoipio snnt. videamus nunc Gatus (8) sint Gaius 
(9) sint ac prius dispiciamus de iis qui Giuus (lO) in 
potestatc itaque ^atua (n) imperii^ (12) neo civi- 
bus Romanis nec uUis aHis hominibus, qui sub imperio po- 
puH Bomani snnt Gaius (13) legibus cognita om. Gaius 



(14) diyi] sacratissimi imperatoris Gatus (15) no J^ 
(16) teneri Gaius (17) quoque ins. Gatus (18) pex 
eiusdem principis constitutionem Gaius (19) »» CoUati 
3, 3 et InsU 1> 8, 2 (20) sub titulo de dominorum saevitit 
add. CoIL (21) servum ColL (22) anreHum CoS' 

(23) manifestatur Coll (24) in servos suos ColL (25) io' 
famiae CoU, (26) sic P^ ColL, Tenire F^ (27) iu- 
hetfkF, iubet ColL (28) potestatem ColL (29) quo^ 
ColL (30) umbram Co^i (31) »» t?at:i,55 (32) qao^ 
iustis nuptiis procreavimus Gaius (33) /• 4 extr. » Init> 
1,9,3 (34) potestatem Ba^., potestate FiS (35) huic^ 



DE HIS Q. Sm. DE ADOPT. 



I 6.7 



idem et in omuibus est parentibus, qui habeut liberos 
in potestate. nam cum ius potestatis moribns sit re- 
ceptum nec possit desinere quis habere in potestate, 
nisi exierint liberi quibus casibus solent, nequaquam 
dubitandum est remanere eos in potestate. quare 
non solum eos Kberos in potestate habebit, quos ante 
furorem genuit, verum et si qui ante furorem con- 
cepti in furore editi sunt. sed et si in furore agente 
eo uxor concipiat, videndum an in potestate eius 
nascatur filius: nam furiosus licet uxorem ducere 
non possit, retinere tamen matrimonium potest: quod 
ciun ita se habeat, in potestate filium habebit. pro- 
iude et si furiosa sit uxor, ex ea ante conceptus in 
potestate nascetur: sed et in furore eius conceptus 
ab eo qui non furebat sine dubio in potestate nasce- 
tur, quia retinetur matrimonium. sed et si ambo in 
furore agant et uxor et maritus et tunc concipiat, 
partus in potestate patris nascetur, quasi Yoluntatis 
reliquiis iu furiosis manentibus: nam cum consistat 
raatrimonium altero furente, consistet et utroque. 
1 Adeo autem retinet ius potestatis pater furiosus, 
ut et adquiratur illi commodum eius, quod filius ad- 
quisivit. 

9 PoMpoNws libro sexto decimo ad Qtiinttim Mu- 
cium Tilius familias in publicis causis loco patris 
familias habetur, veluti ut magistratum gerat, ut tu- 
tor detur. 

10 Vlpianus libro quarto ad legem luliam et 
Papiam Si iudex nutriri vel ali oportere pronuntia- 
verit^ dicendum est de veritate quaerendum, filius sit 
an non: neque enim alimentorum causa veritati facit 
praeiudicium. 

11 MoDESTiNUS lihro 2?rimo pandectai^m Inviti 
filii naturales vel emancipati non rediguntur in pa- 
triam potestatem. 

DE ADOPTIONIBUS ET EMANCIPATIONIBUS ET 
ALIIS MODIS QUIBUS FOTESTAS SOLVITUR. 

1 MoDESTiNus lihro secundo regularum Fihos fa- 
milias non solum natura, verum et adoptiones fa- 
1 ciunt. Quod adoptionis nomen est quidem gene- 
rale, in duas autem species dividitur, quarum altera 
adoptio similiter dicitur, altera adrogatio. adoptan- 
tur filii familias, adrogantur qui sui iuris sunt. 

2 ^ Gaius libroprimo institutionum Generalis enim 
adoptio duobus modis fit, aut principis auctoritate 
aut magistratus imperio. principis auctoritate^ ado]p- 
tamus eos qui sui iuris sunt : quae species adoptionis 
dicitur adrogatio, quia et is qui adoptat rogatur, id 
est interrogatur , an velit eum quem adoptaturus sit 
iustum sibi filium esse, et is qui adoptatur rogatur, 
an id fieri patiatur'^. imperio magistratus adoptamus 
eos qui in potestate parentis ' sunt, sive primum gra- 
dum liberorum optineant, qualis est filius filia*, sive 
inferiorem, qualis est nepos neptis, pronepos pro- 

1 neptis. lUud^ utriusque adoptionis commune est, 
quod^ et hi qui generare non possunt, quales sunt 

2 spadones, adoptare possunt. Hoc vero proprium 
est eius adoptionis, quae per principem fit^ quod is 
qui hberos in potestate habet si se adrogandum de- 
derit, non solura ipse potestati adrogatons subicitur, 
sed et ^^ hberi eius in eiusdem fiunt potestate tam- 
quam nepotes. 

3 Paulus libro quarto ad Sabinum Si consul vel 
praeses filius familias sit, posse eum apud semet 
ipsum vel emancipari vel in adoptionem dari constat. 

4 MoDESTiNUS libro secundo regularum Magistra- 



tum, apud quem legis actio est, et emancipare filios 
suos et in adoptionem dare apud se posse Neratii 
sententia est. 

5 Celsus libro vtcensimo octavo digestonm In 
adoptionibus eorum dumtaxat, qui suae potestatis 
sunt, voluntas exploratur": sin autem a patre dan- 
tur in adoptionem, in his utriusque arbitrium spectan- 
dum est vei consentiendo vel non contradicendo. 

6 Paulus libro trigensimo quinto adedictum Cum 
nepos adoptatur quasi ex filio natus, consensus filii 
exigitur, idque etiam lulianus scribit. 

7 Celsus libro trigensimo notio digestomm Cum 
adoptio fit, non est necessaria in eam rem auctori- 
tas eorum, inter quos iura adgnationis consequuntur. 

8 MoDESTiNUS libro secundo regularum Quod ne 
curatoris auctoritas intercederet in adrogatione ante 
tenuerat, sub divo Claudio recte mutatum est. 

9 Vlpianus libro primo ad Sabinum Etiam cae- 
cus adoptare vel adoptari potest. 

10 Paulus libro secundo ad Sabinum Si quis 
nepotem quasi ex filio natum qvLem in potestate ha- 
bet consentiente filio adoptaverit, non adgnascitur avo 
suus heres, quippe cum post mortem avi quasi in 
patris sui reccidit^^ potestatem. 

1 1 Idem Ubro quarto ad Sabinum Si is qui filium 
haberet in nepotis locum adoptasset perinde atque 
si ex eo filio natus esset, et is filius auctor factus 
non esset: mortuo avo non esse nepotem in pote- 
state filii. 

12 Vlpianus libra quarto decimo ad^^ Sabinum 
Qui liberatus est patria potestate, is postea in po- 
testatem honeste reverti non potest nisi adoptione. 

13 Papinianus lih^o trigensimo sexto quaestionum 
In omni fere iure finita patris adoptivi potestate nul- 
lum ex pristino retinetur^'* vestigium: denique et pa- 
tria dignitas quaesita per adoptionem finita ea depo- 
nitur. 

14 PoMPONius libro quinto ad Sabinum Sed et* 
iam nepos ex filio apud adoptatum*^ patrem con- 
ceptus et natus per emancipationem iura omnia perdit. 

15 Vlpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum 
Si pater familias adoptatus sit, omnia quae eius fue- 
runt et adquiri possunt tacito iure ad eum transeunt 
qui adoptavit: hoc ampKus liberi eius qui in potes- 
tate sunt eum se^uuntur : sed et hi, qui postmninio 
redeunt, vel qui in utero fuerunt cum adrogaretur, 
simih modo iu potestatem adrogatoris rediguntur. 

1 Qui duos filios et ex altero eorum nepotem ha- 
bet, si vult nepotem quasi ex altero natum sic ado- 
ptare, potest hoc efficere, si eum emancipaverit et 
sic adoptaverit quasi ex altero natum. mcit enim 
hoc quasi quilibet, non quasi avus, et qua ratione 
quasi ex quohbet natum potest adoptare, ita potest 

2 et quasi ex altero filio. In adrogationibus cogni- 
tio vertitur, num forte minor sexaginta annis sit qui 
adrogat, quia magis liberorum creationi studere de- 
beat: nisi forte morbus aut valetudo in causa sit 
aut alia iusta*causa adrogandi, veluti si coniunctam 

3 sibi personam velit adoptare, Item non debet 
quis plures adrogare nisi ex iusta causa, sed nec 11- 
bertum alienum, nec maiorem minor. 

16 lAVOLENUslibro sexto ex Cassio Adoptio enim 
in his personis locum habet, in quibus etiam natura 
potest habere. 

17 Vlpianus Ubro vicenstmo sexto ad Sabinum 
Nec ei permittitur adrogare, qui tutelam vel curam 
alicuius administravit, si minor viginti quinque annis 
sit qui adrogatur, ne forte eum ideo adroget, ne ra- 
tiones reddat. item inquirendum est, ne forte turpis 



(l) Sah. 2. 3. 6. 9...12. 14. 15. 17. 19- 21...31. 33 ; Pap. 13. 32. 
34...37 ; Ed. 1. 4. 5. 7. 8. 16. 18. 20. 38...46. — Bas. 33, 1. — 
C/. Cod. 1, 48. 49 ; Inst 1, 11. 12 (2) = Gai. 1, 98. 99. 103. 
107 (3) Adoptio aiitem duobus modis fit: aut populi 

auctoritate aut inperio magistratus, velut praetoris. populi 
auctoritate Gaius (4) et populus rogatur, an id fieri iu- 
beat ins, Gaius (5) parentium Gaius (6) filius et filia 
Gaii cod. (7) vero ins. Gaius (s) quod] quia Gaii 



codex contra Dtg. et Inst (9) illud proprium est eius 
adoptionis quae per populum fit Gaius (10) sed etiam 

Gaius (11) eorum qui suae pot. sunt ipsorum damtaxat 
voluntas exploratur jETa?.; sedpotius credideriin quaesequun- 
turpost exploratur lustinianorum esse^ quipriora vere Celsi 
suis aptare neglexennt (12) reecidat edd. (13) mas- 
surium, sed expunctum, ins. F (14) sic F^Sf retineretur 
F^ (15) adoptati 5cr. 

2 



I 7 



10 



DE ADOPTIONIBU» 



1 causa adrogandi subsit. Eorum dumtaxat pupil- 
loruzn adrogatio permittenda est his, qui* yel natu- 
rali cognatione vel sanctissima aifectione ducti adop> 
tarent, ceterorum proMbenda, ne esset in potestate 
tutorum et finire tutelam et substitutiouem a parente 

2 factam extinguere. Et primum q^uidem excutien- 
dum erit, q[uae facultates pupilli smt et quae eius, 
qui adoptare eum velit, ut aestimetur ex compara- 
tione eanmi, an salubris adoptio possit pupillo mtel- 
legi: deinde cuius yitae sit is, ^ui velit ^upillum re- 
digere in familiam suam: tertio cuius idem aetatis 
sit, ut aestimetur, an melius sit de liberis procrean- 
dis cogitare eum quam ex aliena familia quemquam 

3 redigere in potestatem suam. Praeterea videndum 
est, an non debeat permitti ei, qui vel unum habe- 
bit vel plures liberos , adoptare alium , ne aut illo- 
rum, quos iustis nuptiis procreaverit, deminuatur spes 
quam unusquisque liberorum obsequio paret sibi, aut 
qui adoptatus fuit minus percipiat quam dignum erit 

4 eum consequi. Interdum et ditiorem permittetur 
adoptare pauperiori , si vitae eius sobrietas clara sit 

5 vel a£[ectio honesta nec incognita. Satisdatio au- 
tem in his casibus dari solet. 

18 Marcellits libro vicensimo sexlo digestorum 
Non aliter enim voluntati eius, qui adrogare pupillum 
volet, si causam eius ob alia probabit, subscriben- 
dum erit, quam si caverit servo publico se restitutu- 
rum ea, quae ex bonis eius consecutus fuerit, illis, 
ad quos res perventura esset, si adrogatus perman- 
sisset in suo statu. 

19 Vlpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum 
His verbis satisdationis quae ab adrogatore praestari 
debet 'ad quos ea res pertinet' et libertatibus pro- 
spectum esse, quae secundis tabulis datae sunt, et 
multo magis substituto servo, item legatariis, nemo 
1 dubitat. Quae satisdatio si omissa fuerit, utilis 
actio in adrogatorem datur. 

20 Marcellus libro vicetisimo sexto digestorum 
Haec autem satisdatio locum habet, si impubes de- 
cessit. sed etsi de pupillo loquitur, tamen noc et in 
pupilla observandum est. 

21 Gaius libro singulari reqularum Nam et fe- 
minae ex rescripto principis adrogan possunt. 

22 Ulpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum 
Si adrogator decesserit impubere relicto filio adoptivo 
et mox impubes decedat, an heredes adrogatoris te- 
neantur? et dicendum est lieredes quoque restitutu- 
ros et bona adrogati et praeterea quartam partem. 

1 Sed an impuberi adrogator substituere possit, quae- 
ritur: et puto non admitti substitutionem , nisi forte 
ad quartam solam quam ex bonis eius consequitur, 
et nactenus ut ei usque ad pubertatem substituat. 
ceterum si fidei eius committat, ut quandoque resti- 
tuat, non oportet admitti fideicommissum, quia hoc 
non iudicio eius ad eum pervenit, sed principali pro- 

2 videntia. Haec omnia dicenda sunt, sive m locum 
filii sive in locum nepotis aliquis impuberem adrogaverit. 

23 Paul us tibro trigensimo quinto ad edictum Qui 
in adoptionem datur, his quibus adgnascitur et cogna- 
tus iit, quibus vero non adgnascitur nec cognatus 
fit: adoptio enim non ius sanguinis, sed ius adgna- 
tionis adfert. et ideo si filium adoptavero^ uxor 
mea ilM matns loco non est, neque enim adgnasci- 
tur ei, propter quod nec cognata eius fit: item nec 
mater mea aviae loco iUi est, quoniam his, qui extra 
familiam meam sunt, non adgnascitur: sed filiae 
meae is quem adoptavi frater iit, quoniam in familia 
mea est Blia: nuptiis tamen etiam eorum prohibitis. 

24 Ulpianus libro jnimo disputationum Neque 
absens neque dissentiens adrogari potest. 

25 iDEMlibro quinto opinionum Postmortemfiliae 
suae, quae ut mater familias quasi iure emancipata 
^ixerat et testamento scriptis heredibus decessit, ad- 
versus factum suum, quasi non iure eam nec prae- 
sentibus testibus emancipasset, pater movere contro- 
I versiam prohibetur. Neque adoptare neque ad- 



rogare quis absens nec per alium eiusmodi soUemm* 
tatem peragere potest. 

26 tuLiANUStibro septuagensimo digestorum Quem 
filius meus emancipatus adoptaverit, is nepos meus 
non erit. 

27 Idem libro octagensimo quinto digestorum Ex 
adoptivo natus adoptivi locum optinet in iure civili. 

28 ^ Gaius libro primo institutionum Liberum ar- 
bitrium est d, qui fiJium et ex eo nepotem in po- 
testate habebit, tilium quidem potestate demittere, 
nepotem vero in potestate retinere: vel ex diverso 
filium ^uidem in potestare retinere, nepotem vero 
manunuttere: vel omues sui iuris efficere. eadem et 
de pronepote dicta esse intellegemus. 

29 Callistratus tibro secundo institutionum Si 
pater naturalis loqui quidem non possit, aUo tamen 
modo quam sermone manifestum facere possit velle 
se filium suum in adoptionem dare : pennde confir- 
matur^ adoptio, ac si iure facta esset. 

30 Paulus libroprimo regularum Et qui uxores 
non habent filios adoptare possunt. 

31 Marcianus libro quinto regularum Non po- 
test filius, qui est in potestate patris, uUo modo com- 
pellere eum, ne sit m potestate, sive naturahs sive 
adoptivus. 

32 Papinianus libro trige?isimo primo quaestio- 
num Nonnumquam autem impubes qui adoptatus est 
audiendus erit, si pubes factus emancipari desideret, 
idque causa cognita per iudicem statuendum erit. 
1 Imperator Titus Antoninus rescripsit privignum 
suum tutori adoptare permittendum. 

33 Marcianus libro quinto regularum Et si pu- 
bes factus non expedire sibi in potestatem eius redigi 
probaverit, ae(juum esse emandpari eum a patre 
adoptivo atque ita pristinum ius reciperare. 

34 Paulus libro undecimo quaestionum Quaesi- 
tum est, si tibi fiHus in adoptionem hac lege sit da- 
tus, ttt post trienm^um puta eundem mihi in adoptio- 
nem des, an actio ulla sit. et Labeo putat ntQlam 
esse actionem: nec enim moribus nostris convenit 
fihum temporalem habere. 

35 Idem libro primo responsorum Per adoptio- 
nem dignitas non minuitur, sed augetur. unde sena- 
tor etsi a plebeio adoptatus est, manet senator: simi- 
liter manet et senatons fihus. 

36 Idem libro octavo decimo responsorum Eman- 
cipari filium a patre quocumque loco posse constat, 
1 ut exeat de patria potestate. Apud proconsulem 
etiam in ea provincia, quam sortitus non est, et manu- 
mitti et in adoptionem dari posse pkcet. 

37 Idem libro secwido sententiarum Adoptare 
quis nepotis loco potest, etiam si fihum non habet 
1 Eum quem quis adoptavit, emancipatum vel in 
adoptionem datum iterum non potest adoptare. 

38 Marcellus libro vicensimo sexto digestorum 
Adoptio non iure facta a principe confirmari potest. 

39 Ulpianus libro tertio de officio consulis Nam 
ita divus Marcus Eutychiano rescripsit: 'Quod desi- 
'deras an impetrare debeas, aestimabunt iu^ces ad- 
'hibitis etiam his, qui contra dicent, id est qui laede- 
'rentur confirmatione adoptionis'. 

40 MoDESTiNUS libro primo dijferentiarum Adro- 
gato patre famihas hberi, qui in eius erant potestater 
nepotes apud adrogatorem efficiuntur simulque cum suo 

gatre in eius reccidunt potestatem. quod non sinu- 
ter in adoptionem contmgit: nam nepotes ex eo io 

1 avi naturalis retinentur potestate. Non tantum 
cum quis adoptat, sed et cum adrogat, maior esse 
debet eo, quem sibi per adrogationem vel per adop- 
tionem iihum facit, et utique plenae pubertatis : id est 

2 decem et octo annis eum praecedere debet. Spado 
adrogando suum heredem sibi adsciscere potest nec 
ei corporale vitium impedimento est. 

41 Idem libro secundo regularum Si pater filium, 
ex quo nepos ihi est in potestate, emancipaverit et 
postea eum adoptaverit: mortuo eo nepos in patris 



(1) his qui] si qui ser (2) sic S^ adoptaverit F (3) = Gal 1 , J33 loco hinc restituto et InsL 1 , 12, 7 (4) confirsmatur F 



DE DIVISIONE EEEOM 



11 



I 7.8 



non revertitiir potestatem. nec is nepos in patris re- 
vertitur potestatem, quem aviis retinuerit filio dato 
in adoptionem, quem aenuo redadoptavit. 

42 IDEM libro primo pandectarum Etiam infan- 
tem in adoptionem dare possumus. 

43 PoMPomus lihro vicensimo ad Quintum Mucium 
Adoptiones non solum filiorum) sed et quasi nepotum 
fiimt, ut aliquis nepos noster esse videatur perinde 
quasi ex filio vel incerto natus sit. 

44 Proculus libro octavo epistularum Si is, qui 
nepotem ex filio liabet, in nepotis loco aliquem adop- 
tavit, non pato mortuo avo iura consanguinitatis inter 
nepotes futura esse. sed si sic adoptavit, ut etiam 
iure legis nepos suus esset , ^uasi ^ ex Lucio puta 
filio suo et ex matre familias eius natus esset, con- 
tra puto. 

45 Paulus lihro tertio ad legemluliam etPapiam 
Onera eius, qui in adoptionem datus est, ad patrem 
adoptivum transferuntur. 

4o JJlpianus libro quarto ad legem luliam et Pa- 
piam In senitute mea quaesitus mihi filius in po- 
testatem meam redigi beneficio principis potest : liber* 
tinum tamen eum manere non dubitatur. 

DE DIVISIONE REKUM ET QUALITATE. 

1 ^ GAiuslihro secundo tnstitutionum Summa^ re» 
rum divisio in duos articulos deducitur: nam aJiae 
sant divini iuris, aliae humani. divini iuris sunt vel- 
uti res sacrae et religiosae. sanctae guo^ue res, vel- 
uti muri et portae, quodammodo divini iuris sunt 
miod autem divini iuris est, id nuUius in bonis est: 
id vero, quod humani iuris est, plerumque alicuius 
in bonis est, potest autem et nuDius in oonis esse: 
nam res hereditariae, antequam aliquis heres existat, 
nullius in bonis sunt. hae autem res, quae humani 
iuris sunt, aut publicae sunt aut privatae. quae ^u- 
blicae sunt, nuUius in bonis esse creduntur, ipsius 
enim universitatis esse creduntur: privatae autem 
1 sunt, quae singulorum sunt. Quaedam praeterea 
res corporales sunt, quaedam incorporales. corpora- 
ies hae sunt, quae tangi possunt, veluti fundus homo 
vestis aurum argentum et denique afiae res innume- 
rabiles: incorporales sunt, quae tangi non possunt, 
qualia sunt ea, quae in iure consistunt, sicut here- 
ditas, usus fructus, obli^tiones quoquo modo con- 
tractae. nec ad rem pertinet, quod in hereditate res 
corporales continentur: nam et fructus, qui ex fundo 
percipiuntur, corporales sunt, et id quod ex aliqua 
obligatione nobis debetur plerumque corporale est, 
veluti fundus homo pecunia: nam ipsum lus succes- 
sionis et ipsum ius utendi fruendi et ipsum ius obIi« 
gationis incorporale est. eodem numero sunt et iura 
praediorum urbanorum et rusticorum, quae etiam ser- 
vitates vocantur. 

2* Marcianus libro tertio institutionum Quae- 
dam naturali iure communia sunt omnium, quaedam 
uuiversitatis , quaedam nulfius, pleraque singulorum, 
t quae variis ex causis cuique adquiruntur. Etquidem 
naturafi iure omnium communia sunt illa: aer, aqua 
profluens, et mare, et per hoc Mtora maris. 

3^ Florbntinus institutionum libro sexto Item 
lapilli, gemmae ceteraque, quae in fitore invenimus, 
iure naturali nostra statim fiunt. 

4 ' MARCiANUstibro tertio institutionum Nemo igi- 
turad litus maris accedere prohibetur piscandi causa, 
dum tamen villis et aedificiis et monumentis absti- 
neatur, quia non sunt iuris gentium sicut et mare: 



(1) uti tam iore lege nepos suus esset quam BiVintimillius : 
cf. GelL 5, 19, 9 

(2) Sab. 1...6. 8 ; Ed. 7. 9...11. — Bas, 46, 3. — CfJnsU 2,1 
(3) =s Gai. 2, 2. 3. %..A\ -plerisque hinc restitutis (4) ita- 

que ins. Gaius (5) = InnL 2, 1, pr. 1 (6) «= /n«t2,l,i$ 
(7) ^ Inst» 2, 1, 1. 2 (s) Capenatis etiam Graect: Caietanis 
Burmann ad Suetonii 7'i6.60 (9) = In$t2,l,4 cfh (l O) pli- 
cus F (ji) sic Fcum B, applicare S ex InsU (12) retia 



idque et divus Pius piscatoribus Formianis et Cape- 
l natis* rescripsit. Sed flumina paene omnia et 
portus publica sunt. 

5 * Gaius libro secundo rerum cottidianamm sive 
aureorum Riparum usufi pubficus *^ est iure gentimn 
sicutipsius fluminis. itaquenavem ad eas appeliere ^S 
funes ex arboribus ibi natis religare, retia siccare et 
ex mare reducere ^^, onus aJiquid in his reponere cui- 
fibet fiberum est, sicuti per ipsum flumen navigare. 
sed proprietas illorum est, quorum praediis haerent: 
qua de causa arbores quo<;^ue in his natae eorundem 
1 sunt. In mare piscantibus fiberum est casam in 
litore ponere, in^^ qua se recipiant, 

6 " Marcianus Ubro tertio institutionum in tan- 
tum, ut et soli domini constituantur qui ibi aedifl- 
cant, sed quamdiu aediflcium manet: afioquin aedi-v 
ficio dilapso quasi iure postliminu revertitur locus in \ 
pristinlm causam, et si alius in eodem loco aedifica- 

1 verit, eius flet. Universitatis sunt, non singulo- 
rum yelati quae in civitatibus sunt theatra et stadia 
et similia et si qua alia sunt communia civitatium. 
ideoque nec servus communis civitatis singulorum pro 
parte inteUegitur, sed universitatis et ideo tam con- 
tra civem quam pro eo posse servum civitatis tor- 
queri divi fratres rescripserunt. ideo et libertus civi- 
tatis non habet necesse veniam edicti petere, si vocet 

2 in ius afiquem ex civibus. Sacrae res et religio- 

3 sae et sanctae in nulfius bonis sunt. Sacrae au- 
tem res sunt hae, quae pubfice consecratae sunt, 
non private: si quis ergo privatim sibi sacrum con- 
stituerit, sacrum non est, sed profanum. semel au- 
tem aede sacra facta etiam airuto aedificio locus 

4 sacer manet. Kel^osum autem locum unusquis* 
que sua voluntate facit, dum mortuum infert in lo- 
cum suum. in commune autem sepulchrum etiam 
invitis ceteris licet inferre. sed et in afienum locum 
concedente domino ficet inferre : et ficet postea ra- 
tum^^ habuerit quam iUatus est mortuus, refigiosus 

5 iocus fit. Cenotaphium quoque magis placet lo- 
cum esse refigiosum, sicut testis in ea re est Yer- 
gilius **. 

7 *^ Vlpianus libro vicensimo quinto ad edictum 
Sed divi fratres contra rescripserunt. 

8 Marcianus libro quarto reautarum Sanctum 
est, quod ab iniuria hominum ddfensum atque muni- 

1 tum est. Sanctum autem dictum est a sagmini- 
bus: sunt autem sagmina quaedam herbae, quas 
legati ^opufi Eomani ferre solent, ne quis eos vio- 
laret, sicut legati Graecorum ferunt ea quae vocantur 

2 cerycia. In municipiis quoque muros esse sanctos 
Sabinum recte respondisse Cassius refert , prohiberi- 
que oportere ne quid in his immitteretur. 

' 9 Vlpianus libro sexagensimo octavo ad edictum 
Sacra loca ea sunt, quae pubfice sunt dedicata, sive 

1 in ciyjtate sint sive in agro. Sciendum est locum 
pubficum ^^ tunc sacrum fierl posse , cum princeps 

2 eum dedicavit vel dedicandi dedit potestatem. IUud 
notandum est*afiud esse sacrum locum, afiud sacra- 
rium. sacer locus est locus consecratus, sacrarium 
est locus, in quo sacra reponuntur» quod etiam in 
aediflcio privato esse potest, et solent, qui fiberare eum 

3 locum religione volunt, sacra inde evocare. Pro- 
prie dicimus sancta, quae neque sacra neque profana 
sunt, sed sanctione quadam conflrmata: ut leges 
sanctae sunt, sanctione enim quadam sunt subnixae. 
quod enim sanctione (^uadam subnixum est, id sanctum 
est, etsi deo non sit consecratum: et interdum in 
sanctionibus adidtur, ut qui ibi afiquid commisit, ca- 

4 pite puniatur. Muros autem municipales nec re- 



siccare et ex mare redacere (maredere F^) : idem legerunt 
Graeci: fuit retia ex mari reducere et siccare (13) In om. F^ 
(14) § 1 »« /jwt2,l,6 ; §4 « InsU % 1, 9 (15) non ins. S cu m 
Inst, lib ris plerisque contra Fet Graecos (16) Aen. 3, 303 : 
libabat cineri Andromache manesque vocabat Hectoreuni 
ad turaulum, viiidi quem caespite inanem et geminas, cau- 
aanjl crlmisjsacraverataras. C7tt6.6,505 (11) ^ DA\, 
7, 6. (iH) pubicura F 

2» 



I 8-11 



12 



DE SEN. DE OFF. CONS., PR. ^m 



ficere licet siae principis vel praesidis auctoritate nec 
S aliquid eis coniungere vel superponere. Res sacra 
non recipit aestimationem. 

10 PoMPONius libro sexto ex Plautio Aristo ait, 
mcut id, quod in mare aedificatum sit, iSeret priva- 
tum, ita quod mari occupatum sit, fieri publicum. 

1 1 PoMPONWS libro secundo ex variis lectionibus 
Si quis violaverit muros, capite punitur, sicuti si quis 
transcendet scalis admotis vel alia qualibet ratione. 
nam cives Uomanos alia quam per portas egredi non 
licet, cum iUud bostile et abominandum sit: nam et 
Eomuli frater Remus occisus traditur ob id, quod 
murum transcendere voluerit. 

vmi \ 

DE SENATORIBaS 

1 VLPiANUslibro sexagensimo secundo ad edictum 
Consulari femlnae utique consularem virum praeferen- 
dum nemo ambigit, sed vir praefectorius an consu- 
lari feminae praeferatur, videndum. putem praeferri, 
1 quia maior dignitas est in sexu virili. Consulares 
autem feminas dicimus consularium uxores: adicit 
Saturninus etiam matres, quod nec usquam relatum 
est nec umquam receptum. 

2 MARCELLUsliby^o tertio digestorum CassiusLon- 
ginus non putat ei permittendum , qui propter turpi- 
tudinem^ senatu motus nec restitutus est, iudicare 
vei testimonium dicere, quia lex lulia repetundarum 
hoc fieri vetat. 

3 MoDESTiNUS libro sexto re^ularum Senatorem 
remotum senatu capite non minui, sed Komae morari 
divus^ Severus et Antoninus permiserunt. 

4 PoMPONiuslibro duodecimo ex variis lectionibus 
Qui indignus est inferiore ordine, indignior est su- 
periore. 

5 TJLPiANUslibroprimo ad legemhiliam etPapiam 
Senatoris filium accipere debemus non tantum eum 
qui naturaHs est, verum adoptivum quoque: neque 
intererit , a quo vel qualiter adoptatus fuerit. nec in- 
terest, iam in senatoria dignitate constitutus eum 
susceperit an ante dignitatem senatoriam. 

6 Paulus libro secundo ad J^getn luliam et Pa- 
fiam Senatoris iilius est et is, quem in adoptionem 
accepit, quamdiu tamen in familia eius manet: eman- 
1 cipatus vero nomen fiiii emancipatione amittit. A 
senatore in adoptionem filius datus ei qui inferioris 
dignitatis est, quasi senatoris filius videtur, quia non 
amittitur senatoria dignitas adoptione inferioris digni- 
tatis, non magis quam ut consularis desinat esse. 

7 Ulpianus lioro primo ad legem luliam et Pa- 
piam Emancipatum a patre senatore quasi senatoris 

1 filium haberi placet. Item Labeo scribit etiam 
eum , qui post mortem patris senatoris natus sit, 
quasi senatoris filium esse. sed eum, qui posteaquam 
pater eius de senatu motus est concipitur et nasci- 
tur i Proculus et Pegasus opinantur non esse quasi 
senatoris filium, quorum sententia vera est ; nec enim 
proprie senatoris filius dicetur is, cuius pater senatu 
motus est antequam iste'* nasceretur. si quis con- 
ceptus quidem sit , antequam pater eius senatu mo- 
veatur, natus autem post patris amissam dignitatem, 
magis est ut quasi senatons filius intellegatur : tem- 
pus enim conceptionis spectandum plerisque placuit. 

2 Si quis et patrem et avum habuerit senatorem, 
et quasi filius et quasi ncpos senatoris intellegitur. 
sed si pater amiserit digmtatem ante conceptionem 
iiuius/ qaaeri poterit an, quamvis quasi senatoris filius 
non inteHegatur, quasi nepos tamen intellegi debeat: 
et magis est ut debeat, ut avi potius ei dignitas pro- 
sit, quam obsit casus patris. 

8 Idem libro sexto fideicommissorum Feminaenup- 



tae clarissimis personis clarissimarum personarum 
appellatione continentur. clarissimarum feminanun 
nomine senatorum filiae, nisi quae viros clarissimoi 
sortitae sunt, non habentur: feminis enim dignitatem 
clarissimam mariti tribuunt, parentes vero, donec ple- 
beii nuptiis fuerint copulatae : tamdiu igitur claris* 
sima femina erit, quamdiu senatori nupta est veH 
clarissimo aut separata ab eo alii inferioris dignitatla 
non nupsit. 

9 Papinianus libro quarto responsorum*^ Filiam 
senatoris nuptias liberti secutam patris casus non 
facit uxorem: nam quaesita dignitas Hberis propter 
casum patris remoti a senatu auferenda non est. 

10 Ulpianus libro trigensimo quarto ad edictum 
Liberos senatorum accipere debemus non tantum sena* 
torum fiUos, verum omnes, qui geniti ex ipsis exve 
liberis eorum dicantur, sive naturales sive adoptivi 
sint Hberi senatorum, ex quibus nati dicuntur. sed 
si ex filia senatoris natus sit, spectare debemus pa« 
tris eius condicionem. 

11 Paulus libro quadragensimo primo ad edictum 
Senatores licet in urbe domicilium nabere videantur, 
tamen et ibi, unde oriundi sunt, habere domiciHuiD 
intelleguntur , quia dignitas domiciHi adiectionem po- 
tius dedisse quam permutasse videtur. 

12 Ulpianus libro secundo de censibus Nuptae 
prius consulari viro impetrare solent aprincipe, quamvis 
perraro, ut nuptae iterum minoris dlgnitatis viro ni- 
hHominus in consulari maneant dignitate : ut scio 
Antoninum Augustum luHae Mamaeae consobrinae 

1 suae indulsisse. Senatores autem accipiendum est 
eos, qui a patriciis et consuHbus usque ad omnes 
illustres viros descendunt, quia et hi soH in senata 
sententiam dicere possunt. 

DE OFFICIO CONSULIS. 

1 Ulpianus libro secundo de officio consulis Of- 
ficium consulis est consiHum praebere manumittere 
t volentibus. Consules et seorsum singuH manu- 
mittunt: sed non potest is, qui apud altcrum nomina 
ediderit, apud alterum manumittere: separatae enim 
sunt manumissiones. sane si qua ex causa coU^ga 
manumittere non poterit infirmitate vel aHqua iustd 
causa impeditus, coHegam posse manumissionem ex- 

2 pedire senatus censuit. Consules apud se servoa 
suos manumittere posse nuUa dubitatio est. sed si 
evenerit, ut minor viginti annis consul sit, apud se 
manumittere non poterit, cum ipse sit, qui ex sena- 
tus consuito consiHi' causam examinat: apud coUe- 
gam vero causa probata potest. 

DE OFFICIO PRAEFECTI PRAETORIO. 

1 AuRELius Arcadius Charisius magister libello' 
rum libro singulari de officio praefecti praetork 
Breviter commemorare necesse est, unde constituendi 
praefectorum praetorio offici* origo manaverit. ad 
vicem magistri equitum praefectos praetorio antiqui* 
tus institutos esse a quibusdam scriptoribus traditois 
est. nam cum apud veteres dictatoribus ad tempii? 
summa potestas crederetur et magistros equitum sibi 
eHgerent, qui adsociati participales curae ad miHtiaa 
gratia*° secundam post eos potestatem gererent: re» 
ginientis rei publicae ad imperatores perpetuos trans^ 
latis ad similitudinem magistrorum equitum praefecti 
praetorio a principibus electi sunt. data est pleni(tf 
eis*' Hcentia ad disciplinae pubHcae emendationem. 
1 His cunabulis praefectorum auctoritas initiata ui 
tantum meruit augeri, ut appeHari a praefectis prae- 



(1) Md, 1...7 5 Pap, 8.9 ; Sab, 10...12. — £as. 6, 1, 1...12. — 
Cf. Cod, 3, 24 (2) senatmn ins. F (3) divi scr (4) ipse 
8cr* (5) Teljyiro «cr. 

(6) Ed. — Bas. 6, 2, 1 . — Cf. Cod. 12, 3 (7) ex senten- 
tia consilii iTb^om a R n U5 



(8) Pap.^i — Bas.%A,l. — Cf. Cod. 1 ,26.27. 1 2,3 (9) Br^ 
mannuSf ofi&cio FS (10) quia sociati participali cura a miH' 
tiae gratia S^ qiii adsociati participales ad curas miUtite 
gratia scr. (11) data est pleniore ^, data pleniore eis sefk 
et sicfere dett. (12) = D. 23, 2, 34> 3 



DE OFF. PRAEF. UEBI CET. 



13 



1 11—14 



torio non possit. uam cum ante quaesitum fuisset, 
an liceret a praefectis praetorio appellare et iure 
liceret et extarent exempla eorum qui proyocayerint: 
postea pubHce sententia principali lecta appellandi 
tacuitas interdicta est. credidit enim princeps eos, 
qui ob singularem industriam expiorata eorum Me 
et gravitate ad liuius officii magnitudinem adhiben- 
tur, non aliter iudicaturos esse pro sapientia ac luce 
2 dignitatis suae, quam ipseforetiudicaturus. Sub- 
flixi sunt etiam alio privilegio praefecti praetorio, ne 
a sententiis eorum minores aetate ab aliis magistra- 
tibus nisi ab ipsis praefectis praetorio restitui possint. 

xir. 

DE OFFICIO PRAEFECTI URBI2 

1 Olpianus libro smpilari de officio praefecti 
urhi Omnia omnino cnmina praefectura urbis sibi 
vindicarit^, nec tantum ea, quae intra urbem admit- 
tuntur, verum ea quoque, quae extra urbem intra 
Italiam^ epistula divi Severi ad Fabium Cilonem 

1 praefectum urbi missa declaratur. Servos qui ad 
statuas confugerint, vel sua pecunia emptos utmanu- 

2 mittantur, de dominis querentes audiet. Sed et 
patronos egentes de suis fibertis querentes audiet, 
maxime si aegros se esse dicant desiderentque a li- 

3 bertis exhiberi. Kelegandi deportandique in^ in- 
Bulam, quam imperator adsignaverit, licentiam habet. 

4 Initio eiusdem epistulae ita scriptum est : ' cum urbem 
nostram fidei tuae commiserimus : quidquid igitur in- 
traurbemadmittitur, ad praefectum urbi videtur per- 
tinere. sed et si quid intra centensimum miliarium 
admissum sit, ad praefectum urbi pertinet: si ultra 
ipsum lai)idem, egressum est praefecti urbi notionem. 

5 Si quis servum suum adulterium commisisse dicat 
in uxorem suam, apud praefectum urbi erit audien- 

6 dus. Sed et ex interdictis quod vi aut clam aut 

7 interdicto unde vi audire ^ potest. Solent ad prae- 
fecturam urbis remitti etiam tutores sive curatores, 
qui male in tutela sive cura versati graviore animad- 
versione indigent quam ut sufficiat eis suspectorum 
infamia: quos probari poterit vel nummis datis tu- 
telam occupasse, vel praemio accepto operam dedisse 
ut non idoneus tutor alicui daretur, vel consulto 
circa edendum patrimonium quantitatem minuisse, 

8 vel evidenti iraude pupiUi bona alienasse. Quod 
autem dictum est, ut servos de dominis querentes 

Sraefectus audiaf, sic accipiemus non accusantes 
ominos (hoc enim nequaquam servo permittendum 
est nisi ex causis receptis), sed si verecunde expostu- 
lent, si saevitiam, si duritiam, si famem, qua eos 
premant^, si obscenitatem , in qua eos compulerint 
vel compellant, apud praefectum urbi exponant. hoc 
quoque officium praefecto urbi a divo Severo datum 

9 est, ut mancipia tueatur ne prostituantur. Prae- 
terea curare debebit praefectus urbi, ut nummularii 
probe se agant circa omne negotium suum et tem- 

10 perent his, quae sunt prohibita. Gum patronus 
contemni se a tiberto dixerit vel contumeliosum sibi 
libertum queratur vel convidum se ab eo passum 
liberosque® suos vel uxorem vel quid huic simile 
obicit: praefectus urbi adiri solet et pro modo ^ue- 
rellae corrigere eum. aut comminari aut fustibus 
castigare aut ulterius procedere in poena eius solet: 
nam et puniendi plerumque sunt liberti. certe si se 
ddatum a liberto vel conspirasse eum contra se cum 
inindcis doceat, etiam metalli poena in eum statui 

11 debet. Cura camis omnis ut iusto pretio prae- 
beatur^^ ad curam praefecturae pertinet, et ideo et 
forum sufirium sub ipsius cura est: sed et ceterorum 



pecorum sive armentorum quae ad huiusmodi prae-^ 

12 bitionem spectant ad ipsius curam pertinent. Quies 
quoque popularium et disciplina spectaculorum ad 
prarfecti urbi curam pertinere videtur ; et sane debet 
etiam dispositos mitites stationarios habere ad tuen- 
dam popularium quietem et ad referendum sibi quid 

13 ubi agatur. JEt urbe interdicere praefectus urbi 
et qua alia^' solitarum regionum potest, et negotia- 
tione et professione et advocationibus et foro , et ad 
tempusetinperpetuum: interdicere poterit et specta- 
culis: et si quem releget ab Italia, summovere eum 

14 etiam a provincia sua. Divus Severus rescripsit 
eos etiam, qui illicitum^^ coUegium coisse dicuntur, 
apud pradTectum urbi accusandos. 

2 Paulus libro singulari de officio praefectt urbi 
Adiri etiam ab argentariis vel adversus eos ex epi- 
stula divi Hadriani et in pecuniariis causis potest. 

3 JJlpianus libro secundo ad edictnm Praefectus 
urbi cum terminos urbis exierit, potestatem non ha- 
bet: extra urbem potest iubere iudicare. 

XIII '\ 
DE OFFICIO QUAESTORIS. 

1 ^^ Vlpianus libro singulari de officio guaestoris 
Origo quaestoribus creandis antiquissima est et paene 
ante omnes magistratus. Gracchanus denique lunius 
libro septimo de potestatibus etiam ipsum Komulum 
et Numam Pompilium binos quaestores habuisse, quos 
ipsi non sua voce, sed popiUi suffragio crearent, re- 
fert. sed sicuti dubium est, an Romulo et Kuma 
r^nantibus ^uaestor fuerit, ita TuUo Hostilio rege 
quaestores fuisse certum est: et sane crebrior apud 
veteres opinio est TuUum Hostilium primum in rem 

1 publicam induxisse quaestores. £t a genere quae- 
rendi quaestores initio dictos et lunius et Trebatius 

2 et Fenestella scribunt. Ex quaestoribus quidam 
solebant provincias sortui ex senatus consulto, quod 
factum est Decimo Druso et Porcina *® consuUbus. 
sane non omnes quaestores provincias sortiebantur, 
verum excepti erant candidati principis : hi etenim 
soUs libris principalibus in senatu legendis vacant. 

3 Hodieque optinuit indifferenter quaestores creari 
tam patricios quam plebeios: ingressus est enim et 
quasi primordium gerendorum honorum sententiaeque 

4 in senatu dicendae. Ex his, sicut dicimus ^*', qui- 
dam sunt qui candidati principis dicebantur quique 
epistuias eius in senatu legunt. 

xmi '\ 

DE OFFICIO PRAETORUM. 

1 Vlpianus libro vicensimo sexto ad Sabinum 
Apud filium familias praetorem potest patcr eius 
manumittere. 

2 Paulus libro quarto ad Sabinum Sed etiam 
ipsum apud se emancipari vel in adoptionem dari 
placet. 

3 Ulpianus libro trigensimo octavo ad Sabinum ** 
Barbarius ^^ PhUippus cum servus fugitivus esset, 
Romae^'* praeturam petUt et praetor designatus est. 
sed nihiP* ei serritutem obstetisse ait Pomponius, 
quasi praetor non fuerit: atquin verum est praetara 
eum functum. et tamen videamus: si servus quam- 
diulatuit, dignitate^^ praetoria functus sit, quid dice- 
mus? quae edixit, quae decrevit, nuUius fore mo- 
menti ? an fore propter utUitatem eorum , qui apud 
eum egerunt vel l^gQ vel quo alio iure? et verum 
puto Tiihil eorum reprobari: hoc enim humanius est; 
cum etiam potuit populus Eomanus servo decemere 



(l) Pap. 1, 1\Ed, 3. — Bas. 6, 4, 2...4. — Cf. Cod. 1, 29 
(2) urbis K'^ ind FS (3) a praefectura urbis sibi vindi» 
cari $cr. (4) intra ItaUam] fuit fortasse intra c la- 

pidem (5) in om. F (6) aut unde viadiri^cn (7>aa- 
diet FS ( 8 ) sic F^S, conpremant F^ (9) Uberosve scr. 
(10) raebeaturi^ (ll) quaUaF (12) quillicitum F 

(13) Pap.f-^Bas, 6, 6. — Qr Cod, 1, 30. 12, 6 (14) citat 



haec Lydus de mag, l, 24, 26 (is) D. Bruto et Porcina eos. 
scr.i scilicet maU iunctis consulibus altero a. u. c. 616, altero 
a. 617 (16) diximus Jl?a/. 

(17) Sah. — Bas, e.l. — Cf. Cod. 1, 39. 12, 2 (18) ad 
edictumJ?*' (19) Barbatius Glandorpius: cf, Borghesf 

op/>. 2, 428 (20) pTOme^ 21 nihil] eniitt «cr. (22) in- 
dignitate /^/S. 



I 14—16 



14 



M 



DE OFF. PKAEF. VIGILUM CEm 



hismc potestatem, sed et si scisset senruin esse, libe- 
rum e&ecisset. quod ius multo magis in imperatore 
observandum est. 

4 iDBMlibroprmo de omnibus tnbunalibiis Prae- 
tor neque tutorem neque specialem iudicem ipse se 
dare potest. 

DE OFFICIO PRAEFEGTI VI0ILUM. 

1 * PAUlusUbro singulari de officio praefecti vigi- 
lum Apud vetustiores incendiis arcendis triumviri 

Sraeerant, qui ab eo quod excubias agebant nocturni 
icti sunt: interveniebant nonnumquam et aediles et 
tribuni plebis. erat autem familia publica circa por- 
tam et muros disposita, unde si opus esset evocaba- 
tur: fuerant et privatae famiHae, quae incendia vel 
mercede vel gratia extinguerent. deinde divus Au 
gustus maluit per se huic rei consuli 

2 Vlpianus libro singulmi de officio praefecti 
vigihm pluribus uno die incendiis ^ exortis : 

3 Paulus libro singulari de officio praefecti vi- 
gilum nam salutem rei publicae tueri nulU magis 
credidit convenire nec alium sufficere ei rei, quam 
Gaesarem. ita^ue septem cohortes opportunis locis 
constituit, ut binas regiones urbis unaquaeque cohors 
tueatur, praepositis eis tribunis et super omnes spec- 

1 tabili viro qui praefectus vigilum appeUatur. Go- 

fnoscit praefectus vigilum de incendiariis ef[ractori- 
us furibus raptoribus receptatoribus, nisi si qua tam 
atrox tamque famosa persona sit , ut praefecto urbi 
remittatur. et quia plerumque incendia culpa fiunt 
inhabitantium , aut mstibus castigat eos qm negle- 
gentius ignem habuerunt, aut severa interlocutione 

2 commmatus fustium castigationem remittit. £ffra~ 
cturae fiunt plerumque in insulis in horreisque, ubi 
homines pretiosissimam partem fortunarum suarum 
reponunt , cum vel cella efTringitur vel armarium vel 
arca: et custodes plerumque puniuntur, et ita^ divus 
Antoninus Erucio Glaro rescripsit. ait enim posse 
eum horreis ef&actis quaestionem habere de servis 
custodibus, licet in lllis ipsius imperatoris portio es- 

3 set. Sciendum est autem praefectum vigilum per 
totam noctem vigilare debere et coerrare calciatum* 

4 cum hamis et dolabris, ut curam adhibeant omnes 
inquilinos admonere, ne neglegentia aliqua incendii 
casus oriatur. praeterea ut aquam unusquisque in- 

5 quilinusincenaculohabeatjiubetur^admonere. Ad- 
versus capsarios quoque, qui mercede servanda in 
balineis vestimenta suscipiunt^ iudex est constitu- 
tus, ut, si q^uid in servandis vestimentis fraudulenter 
admiserint, ipse cognoscat. 

5 VLPiAifUs libro singulari de officio praefectt 
urbi Imperatores Severus et Antoninus lumo Rufino 
praefecto vigilum ita rescripserunt : 'Insularios et eos, 
'qui neglegenter ignes apud se habueriut, potes fusti- 
*bus vel mgellis caedi mbere: eos autem, qui dolo 
'fecisse incendium convincentur, ad Fabium Cilonem 
*praefectum urbi amicum npstrum remittes: fugitivos 
*conquirere eosque dominis reddere debes.' 

XVI». 

DE OFPICIO PROCONSULIS ET LEGATI. 

1 Vlpianus libro primo disputationum Proconsul 
nbique quidem proconsularia insignia habet statim 
atque urbem egressus est: potestatem autem non 
exercet nisi in ea provincia sola, quae ei decreta est. 

2 Marcianus libro primo institutionum Omnes 
proconsules statim quam tirbem e^essi fuerint ha- 
bent iurisdictionem, sed non contentiosam, sed volun« 
tariam: ut ecce manumitti apud eos possunt tam 



sexto ad Sabimtnt 
enim non est apui 



1 liberi quam servi et adoptiones fieri. Apud legal 
tum vero proconsulis nemo manumittere potest, qui% 
non habet iurisdictionem talem. 

3 Vlpianus libro vicensimo 
Nec adoptare potest^: omnino 
eum legis actio. 

4 Idem libro jnimo de officio proconsulis Obser^ 
vare autem proconsulem oportet, ne in hospitiis prae^ 
bendis oneret provinciam, ut imperator noster cum 

1 patre Aufimo Severiano rescripsit. Nemoprocon- 
sulum stratores suos habere potest, sed vice eomi^ 

2 milites ministerio in provinciis funguntur. Profi« 
cisci autem proconsulem melius quidem est sine uxore: 
sed et cum uxore potest, dummodo. sciat senatoiQ 
Cotta et Messala consulibns^^ censuisse futurum, ut 
si quid uxores eorum qui ad officia proficiscuntut 

3 deliquerint^abipsisratioetvindicUe^gatur. Ante* 
quam vero fines provinciae decretae sibi procons^ 
ingressus sit, edictum debet de adventu suo nuttere 
continens commendationem aliquam sui, si qua ei 
famHiaritas sit cum provinciaHbus vd coniunctio, et 
maxime excusantis ^S ^^ publice vel privatim occur* 
rant ei: esse enim congruens, ut unusquisque in sua 

4 patria eum exciperet. Recte autem et ordine fa- 
ciet, si edictum decessori suo miserit significetque^ 
qua die fines sit ingressurus: plerumque enimiiicerta 
haec et inopinata turbant provinciales et actus im- 

5 pediunt. Ingressum^^ etiam hoc eum observare 
oportet, ut per eam ^artem provinciam ingrediator, 
per quam ingredi moris est, et quas Graeci iTtiSi}' 
fiias *3 appellant sive xardTtXow ^* observare, in quafli 
primum civitatem veniat vel appUcet: magni emni 
facient provinciales servari sibi consuetudinem istaiQ 
et huiusmodi praerogativas. quaedam provinciae et^ 
iam hoc habent, ut per mare in eam provinciam pro^ 
consul veniat, ut Asia, scilicet usque adeo, ut im^e^ 
rator noster Antoninus Augustus ad desideria Asia^ 
norum rescripsit ^^ proconsuli necessitatem impositam 
per mare Asiam applicare 9cai rtov u7iroo7i6Xea}v'Ekp6' 

6 aov'^ primam attingere. Post haec mgressus pro' 
vinciam mandare iurisdictaonem legato suo debet nec 
hoc ante facere, quam fuerit provinciam ingressusi 
est enim perquam absurdum antequam ipse iuris- 
dictionem nauciscatur (nec enim prius ei competit> 
quam in eam provinciam venerit) alii eam mandare; 
quam non habet. sed si et ante fecerit et ingressus 
provinciam in eadem voluntate fuerit, credendum est 
videri legatum habere iurisdictionem, non exinde a 
quo mandata est, sed ex quo provinciam proconsul 
in^essus est. 

5 Papinianus Hbro primo quaestionum Aliquando 
mandare iurisdictionem proconsul potest, et» noii' 
dum in provinciam pervenerit. quid enim si neces- 
sariam moram in itinere patiatur, maturissime auteit 
legatus in provinciam perventurus sit? 

6 " Vlpianus libro primo de officioproconsulis S(h 
lent etiam custodiarum cognitionem mandare legatis, 
scilicet ut ^raeauditas custodias ad se remittant, ut is' 
nocentem ipse Jiberet ^\ sed hoc genus mandati extrs' 
ordinarium est: nec enim potest quis giadii pote- 
statem sibi datam vel cuius alterius coercitionis ad 
alium transferre, nec liberandi igitur reos ius, cutf 

1 accusari apud eum non possint. Sicut auteii 
mandare iurisdictionem vel non mandare est in at^ 
bitrio proconsulis, ita adimere mandatam iurisdictio' 
nem licet qnidem proconsuli, non autem debet b 

2 consulto principe hoc facere. Legatos non epor 
tet principem consulere, sed proconsulem suum, et 
is ad consultationes legatorum debebit respondeit 

3 Non vero in totum xeniis abstinere debebit pro* 
consul , sed modum adicere, ut neque morose in t(K 



(l) Pap. — Bas. 6, 5. — Cf. Cod. 1 , 43 (2) citat haec Ly- 
du3 de mag, 1, 50 (3) incediis F (4) ita S, om. F (5) cal- 
ciaiitem F^, calciatem F^ (6) iubentur F (7) restimen- 
tas SQScipiunt F''^ vestimenta usucapiunt F^ 

(8) Sab. 1...4. S...U; Pap. 5 J Fd. 12...16. — Bas. 6| 2» 4...17. 
— CfCod.UZi (9) potest dei (10) annop. C 20 (U) ex- 



cusans scr. (12) ingressurum scr. vel in ingressu cv» 

Brencmanno (13) te/^^adyentus (l4) t<f e«f appolsai* 
(15) rescripserit «cr. (16) syeaatvF» Jd est :eiinterm»' 
tropoles Ephesum (17) /. 6 pr, = Z). 50, 17, 70 (l8) ip* 
liberent Schulting 



DE OFF. PRAEF. AUG. CET. 



15 



I 16—18 



tum abstineat neque avare modum zeniorum excedat. 
qaam rem divus Seyerus et imperator Antoninus ele- 
gantissime epistula sunt moderati, cuius epistulae 
verba haec sunt: 'Quantum ad xenia pertinet, audi 
'quid sentimus : vetus proverbium est: ovrs nmna 
^ovvi, ndrrors ovrs naga navrcov^. nam valde inhu* 
'manum est a nemine accipere» sed passim vilissimum 
'est et omnia avarissimum. et quod mandatis con- 
tinetur, ne donum vel munus ipse proconsul vel qui 
iu alio ^ oMcio erit accipiat ematve quid nisi victus 
cottidiam causa, ad xeniola non pertinet, sed ad ea 
quae edulium excedant usum. sed nec xenia produ- 
ceuda sunt ad munerum qualitatem. 

7 Idem libro secundo de officio proconsulis Si 
in aliam quam^ celebrem civitatem vel provinciae 
caput advenerit, pati debet commendari sibi civitatem 
laudesque suas non gravate audire, cum honori suo 
proyinciales id vindicent: et ferias secundum mores 

1 et consuetudinem quae retro optinuit dare. Aedes 
sacras et opera publica circomire inspiciendi gratia, 
aa sarta tectaque sint vel an aliqua refectione in- 
digeant, et si qua coepta sunt ut consummentur, 
prout vires eius rei pubhcae permittunt, curare de- 
bet curatoresque operum dili^entes soUemniter prae- 
ponere, ministeria quoque nulitaria, si opus fuerit, 

2 ad curatores adiuvandos dare. Cum plenissimam 
autem iurisdictionem proconsul habeat, omnium par- 
tes, qui Komae vel ^uasi magistratus vel extra ordi- 
nem ius dicunt, ad ipsum pertinent: 

%^ Idem Uhro trigensimo nono ad edictum et ideo 
maius imperium in ea provincia habet omnibus post 
principem ^ 

9 ^ Idem libro primo ' de officio proconsulis nec 
quicquam est in provincia, quod non per ipsum ex- 
pediatur. sane si fiscalis pecuniaria causa sit, quae 
ad procuratorem principis respicit, melius fecerit, si 

1 abstineat. Ubi decretum^ necessarium est, per 
libellum id expedire proconsul non poterit: omnia 
enim, quaecumque causae cognitionem desiderant, per 

2 libellum non possunt expediri. Circa advocatos^ 
patientem esse proconsulem bportet, sed cum in« 
genio, ne contemptibilis videatur, nec adeo dissimu- 
lare, si quos causarum concinnatores vel redemptores 
deprehendat, eosque solos pati postulare, quibus per 

3 edictum eius postulare permittitur. De plano au- 
tem proconsul potest expedire haec: ut obsequium 
parentibus et patronis liberisque patronorum exhiberi 
lubeat: comminari etiam et terrere filium a patre 
oblatum, qui non ut oportet*** conversari dicatur, 
poterit de plano : similiter et libertum non obsequen- 
tem emendare aut verbis aut fustium castigatione. 

4 Observare itaque eum oportet, ut sit ordo aliquis 
postulationum , scilicet ut omnium desideria audian- 
tur, ne forte dum honori postulantium datux vel im- 
probitati ceditur, mediocres desideria sua non pro- 
ierant, qui aut omnino non adhibuerunt, aut minus 
frequentes neque in aliqua dignitate positos advoca- 

5 tos sibi prospexerunt. Advocatos quoque peten- 
tibus debebit indulgere plerumque: femims vel pu- 
pillis vel alias debilibus vel his, qui suae mentis uon 
sunt, si quis eis petat: vel si nemo sit qui petat, 
ultro eis dare debebit. sed ^^ si qui per potentiam 
adversarii n^n invenire se advocatum dicat, aeque 
oportebit ei advocatum dare. ceterum opprimi aliquem 
per adversarii sui potentiam non oportet: hoc enim 
etiam ad invidiam eius qui provinciae praeest spectat, 
si quis tam impotenter se gerat, ut omnes metuant 

6 adversus eum advocationem suscipere. Quae et- 
iam omnium praesidum commonia sunt et debent et 
ab his observari. 



10 Idbm libro decimo de officio proconsulis Me- 
minisse oportebit usque ad adventum successoris omnia 
debere proconsulem agere, cum sit unus proconsula- 
tus et utihtas provinciae exigat esse ahquem, per 
quem negotia sua provinciales explicent: ergo in ad- 
1 ventum successoris debebit^^ ius dicere. Lega- 
tum suum ne ante se de provincia dimittat, et lege 
lulia repetundarum ^^ et rescripto divi Hadriani ad 
Calpumium Eufum proconsulem Achaiae admonetur. 

11 Venitleius Saturninus lihro secundo de of- 
ficio procortsulis Si quid erit quod maiorem animad- 
versionem exigat, reicere I^atus apud proconsulem 
debet: nequeenim animadvei&ndi coercendi vel atro 
citer verberandi ius habet 

12 PAULirs Ubro secundo ad edictum L^atus 
mandata sibi iurisdictione iudicis dandi ius habet. 

13 PoMFONius libro dectmo ad Quintum Mucium 
Legati proconsulis nihil proprium habent, nisi a pro- 
consule eis mandata fuerit mrisdictio. 

14 Ulpianus libro vicensimo ad legem luliam et 
Papiam Proconsules noh amplius quam sex fasci- 
bus utuntur. 

15 LiciNNius RuFiNUS libro tertio regularum Et 
legati proconsulum tutores dare possunt. 

16 ULPiANUS libro secundo ad edtctum Proconsul 
portam Bomae ingressus deponit imperium. 

DE OFFICIO PRAEFECTI AUGUSTALIS. 

1 ULFiANUslibro quinto decimo ad edictum Prae- 
fectus Aegypti non prius deponit praefecturam et im- 
perium, quod ad similitudinem proconsulis lege sub 
Augusto ei datum est, quam Alexandriam ingressus 
sit successor eius, licet in provinciam venerit: et ita 
mandatis eius continetur. 

XVIU '\ 
DB OFFICIO PB.AESIDIS. 

1 Macbr libro primo de officio praesidis Prae- 
sidis nomen generale est eoque et proconsules et le- 
gati Caesaris et omnes provincias r^entes, licet 
senatores sint*^, praesides appeUantur: proconsuHs 
appellatio speciahs est. 

2 ULPiANUslibro vicensimo sexto ad Sabinum Prae- 
ses apud se adoptare potest, quemadmodum et eman- 
cipare lilium et manumittere servum potest. 

3 Paulus libro tertio decimo ad Sabinum Prae- 
ses provinciae in suae provinciae homines tantum 
imperium habet, et hoc dum in ^rovincia est: nam 
si excesserit, privatus est. habet mterdum imperium 
et adversus extraneos homines, si quid manu com- 
miserint^^: nametin mandatis princifjum est,ut curet 
is, qui provindae praeest, mahs hominibus *® provin- 
ciam pigare, nec distinguuntur»» unde sint. 

4*® Ulpianus libro irigensimo nom ad edictum 
Praeses prorinctae maius imperium in ea provincia 
habet omnibus post principem. 

5 Idem libro primo de omnibus tribunalibus Prae- 
ses provinciae non magis tutorem quam specialem 
iudicem ipse se dare potest. 

6 Idem libro primo opinionum Shcitas exactiones 
et violentia factas, et extortas metu venditiones et 
cautiones vel sine pretii numeratione prohibeat prae- 
ses provindae* item ne quis iniquum lucrum aut dam- 

1 num sentiat, praeses provinciae provideat. Yeri- 
tas rerum erroribus gestarum^* non vitiatur: et 
ideo praeses provinciae id sequatur quod convenit 

2 eum ex fide eorum quae probabuntur. Ne poten- 



(l) id esi : neqae omnia nequeomni tempore neque ab omni- 
bus (2) sic Fcum B, aliquo 8 (3) si in aUquam dett, 
(4) = -D. 1, 18, 4 (5) rincipem F (6) /. 9 § 1 = D. 50, 
17,71 (7) secundoi). /.^em. recte (8) diceretnm^, 
dicretumi?^ (9) circadvocatos i^ (lO) portetF (ll)sed 
tinal. (12) debetJ?^ (13) repetandaremJP' 
(U) Ed. — Bas, 6, 4, 5. — Cf, Cod. 1, 37 



(15) Sab. 1...8. 11.13...16; Ed. 9. 12. 17...19 ; Pap. 10. 20. 21. 
— Bas. 6, 1. 35...54. — Cf, Cod. 1, 40 (16) licet senatores 
sint (sunt F^) ne muta {vide add. ad ed. mai.) (17) si quis 
malum commiserit S contra FB (is) homnibus F 

(19) distingutur F, difitinguntur P, distinguitur VL 

(20) ss Z>. 1, 16, 8 (21) gestorum dett. 



1 18 



16 



D£ OFFICIO PBAJGSIDli 



m 



tiores viri humiliores iduriis adficiant neve defen- 
sores eoram calnmniosis criininibus insectentur inno> 
centes, ad reli^onem praesldis provinciae pertinet. 

3 micita ministeria sub praetextu adiuvantium mili- 
tares viros ad concutiendos homines procedentia pro- 
liibere et deprehensa coercere praeses provinciae cu- 
ret, et sub specie tributorum illicitas exactiones fieri 

4 prohibeat« Keque licita negotiatione aUquos pro- 
hiberi neque prohibita ^ exerceri neque innocentibus 
poenas irrogari ad sollicitudiaem suam praeses pro- 

5 vinciae revocet. Ne tenuis vitae homines sub prae- 
textu adventus officiorum vel miiitum, lumine^ unico 
vel brevi suppeUectai ad aliorum usus translatis, in- 

6 iuriis vexentur, praeses provinciae providebit. Ke 
juid sub nomine militum, c[uod ad utUitates eorum 
in commune non pertinet, a quibusdam propria sibi 
commoda iuique vindicantibus committatur, f^raeses 

7 provinciae provideat. Sicuti medlco imputari even- 
tus mortalitatis non debet, ita quod per imperitiam 
commisit, imputari ei debet : praetextu humanae fra- 
gUitatis delictum decipientis in periculo homines in- 

8 noxium esse non debet. Qui universas provincias 
regunt, ius gladu habent et in metaUum dandi potestas 

9 eis permissa est. Praeses provinciae si multam 
quam irrogavit ex praesentibus facultatibus eorum, 
quibus eam dixit, redigi non posse deprehenderit: 
necessitate' solutionis moderetur reprehensa exacto- 
rum UUcita avaritia. remissa propter inopiam multa 
a provincias regentibus exigi non debet. 

V Idem lihro tertio opinionum Praeses provinciae 
inspectis aediUciis dominos eomm causa cognita refi- 
cere ea compeUat et adversus detractantem compe- 
tenti remedio ddformitati auxUium ferat. 

8 luLiANUS libro primo digestorum Saepe audivi 
Caesarem nostrum dicentem hac rescriptione: 'eum 
qui provinciae praeest adire potes'* non imponi ne- 
cessitatem proconsuU vel legato eius vel praesidi pro- 
vinciae suscipiendae cognitionis , sed eum aestimare 
debere, ipse cognoscere an iudicem dare debeat. 

9 CALLiSTBATUSi liOropnmo de cognitionihus Gene- 
raliter quotiens princeps ad praesides provinciarum 
remittit negotia per rescriptiones, veluti *eum qui pro- 
vinciaepraeestadire poteris' vel* cum hac amectione 
'is aestunabit, quid sit partium suarum', non impo- 
nitur necessitas proconsuli vel legato suscipiendae 
cognitionis , quamvis non sit adiectum 'is aestimabit 
quid sit partium suarum': sed is aestimare debet^ 
utrum inse cognoscat an iudicem dare debeat. 

1 Hermo qenianus Itbro secundo iuris epitomarum 
Ex onmibus causis, de quibus vel praefectus urbi 
vel praefectus praetorio itemque consules et praeto- 
res ceterique Romae cognoscunt, correctorum et prae- 
sidum provinciarum est notio. 

11 Marcianus lihro tertio institutionum Omnia 
enim provinciana desideria, quae Romae varios iudi- 
ces habent, ad of&cium praesidum pertinent. 

12 Proculus'^ lihro quarto epistularum SedUcet 
is, qui provinciae praeest, omnium Bomae magistra- 
tuumvice etofficio fungi debeat, non tamen* spectan- 
dum est quid Romae factum est, qiiam quid fieri debeat. 

13 Vlpianus lihro septimo ae offtcio proconsulis 
Congruitbono et gravi praesidi curare, ut pacata 
atque quieta provincia sit quam regit. quod non dif- 
icUe obtinebit, si soUicite agat, ut malis hominibus 
provincia careat eosque conquirat: nam et sacrU^os 
latrones plagiarios fures conquirere debet et prout 
quisque aeUquerit in eum animadvertere, receptores- 
que eorum coercere, sine quibus latro diutius latere 
l nou potest. Furiosis, si non possint per neces- 
sarios contineri, eo remedio per praesidem obviam 
eundum® est: sciUcet ut carcere contineantur. et ita 



divus Pius rescripsit. sane excutiendum divi {ratret- 

putaverunt in persona eius, qui parricidium admiset 

rat, utrum simulato furore facmus admisisset an 

vero re vera compos mentis non esset, ut si simulas- 

set, plecteretur *^, si fureret, in carcere contineretur. 

14 Macer lihro secundo de iudiciis publicis Di« 

vus^^ Marcus et Commodus Scapulae TertuUo re- 

scripserunt in haec verba: 'Bi tibi liquido compertuni 

'est AeUum Priscum in eo furore esse, ut continua 

mentis aUenatione omni inteUectu careat, nec ^^ sub- 

est uUa suspicio matrem ab eo simulatione demen^ 

tiae occisam : potes ^^ de modo poenae eius dissimu« 

lare, cum satis furore ipso puniatur. et tamen difi* 

gentius custodiendus erit ac, siputabis, etiam vinculo 

coercendus, quoniam ^^ tam ad poenam quam ad ta« 

telam eius et securitatem proximorum pertinebit. sl 

vero, ut plerumque adsolet, intervaUis quibusdam 

sensu saniore, non forte eo momento scelus admise* 

rit nec morbo eius danda est venia*^ dUigenter ex* 

plorabis " et si quid tale compereris , consules nos, 

ut aestimemus, an per immanitatem facinoris, si, 

cum posset videri sentire, commiserit, suppUcio ad* 

ficiendus sit. cum autem ex Utteris tuis cognoveri» 

mus taU eum loco atque ordine esse, ut a suis vel 

etiam in propria vUla custodiatur: recte factums 

nobis videris, si eos, a quibus iUo tempore observa* 

tus esset, vocaveris et causam tantae neglegentiae 

excusseris et in unumquemque eorum, prout tiln 

levari vel onerari culpa eius videbitur, constitueris. 

nam custodes furiosis non ad hoc solum adMbentur, 

ne quid perniciosius ipsi in se moUantur, sed ne 

alUs quoque exitio sint: auod si committatur, no& 

immerito culpae eorum adscribendum est, qui ne- 

glegentiores in ofGcio suo fuerint.'' 

15 Marcianus lihro primo de iudieiis puhlicii 
lUud observandum est, ne qui provinciam regit iineg 
eius excedat nisi voti solvendi causa, dum tamen ab- 
noctare ei non liceat. 

16 Macer lihro prtmo de officio praesidis Sena- 
tus consulto cavetur, ut de his, quae provincias re- 
gentes", comites aut libertini eorum, antequam in 
provinciam venerint, contraxerunt, parcissime ius di- 
catur, ita ut actiones, quae ob eam causam institn- 
tae non essent, posteaquam (^uis eorum ea provincii 
excesserit, restituerentur **. si quid tamen invito ac- 
cidit, veluti si iniuriam aut furtum passus est, ha* 
ctenus ei ius dicendum est, ut Utem contestetur res- 
que ablata exhibeatur et deponatur aut sisti exhi- 
oerive satisdato promittatur. 

17 Cbisus lihro tertia digestorum Sifortepraese» 
provinciae manumiserit vel tutorem dederit, priusquaiB 
cognoverit successorem advenisse, erunt haec rata 

18 MoDESTiNUS lihro quinto regularum Plebi sdto 
continetur, ut ne quis praesidum munus donum ca* 
peret nisi esculentum potulentumve, quod intra dies 
proximos prodigatur. 

19 CALLiSTRATUsUhroprimo de cognitiontbus 01»- 
servandum est ius reddenti, ut in adeundo quidem 
f aeUem se praebeat, sed contemni non patiatur. undft 
mandatis adicitur, ne praesides provinciarum in nl- 
teriorem famiUaritatem provinciales admittant: naA 
ex conversatione aequali contemptio dignitatis nasd- 
1 tur. Sed et in cognoscendo neque excandesceW 
adversus eos, quos malos putat, neque precibus cala* 
mitosomm inlacrimari oportet: id enim non est co#- 
stantis et recti iudicis, cuius^^ animi motum vultitt 
det^t. et summatim ita ius reddi debet, ut auctoii' 
tatem digtiitatis ingenio suo augeat. 

20 Papinianus lihro primo responsorum he^ 
tus Caesaris, id est praeses vel corrector provinciafl^ 
abdicando se non amittit imperium^^ 



(l) prohibitam scr. cum B (2) homine Hotomanus (3) ne- 
CGssiiViii cum B Brencmannus (4) potestFiS (5) vel 
simpliciter rel ser» (6) cognitionis, sed, quamvis . . . sua- 
ram, is aest. debet scr. (7) proconsuIiB F (S) non ta- 
men] noa tam ei scr, (9) eundem^ (lo) plec- 

tetnvF (it) diviwr. (12) uejP (13) potest i^S 



(14) quod non 5cr. (15) vea ^, venaF* (16) sen«« 
saniore est, nnm forte . . . admiserit nec . . . danda sit vem% 
dUigenter explorabis Jlal. (17) regentis scr, idquefortas^ 
legemnt Graeci (18) restituantur/^ (19) sicuius^ci'* 
(20) amittim imperium ^«*, amitti imp, f**» 



DB OFF. PR0CI3R. CAES. CET. 



17 



I 18—22 



21 * Paulus Uhro singulari de officia adsessorum 
Fraeses cum cognoscat de servo corrupto vel aucilla 
devirginata vel servo stuprato, si actor rerum agen- 
tis* corruptus esse dicetur vel eiusinodi homo, ut 
tton ad^ solam iacturam adversus substantiam, sed 
ad totius domus eversionem pertineat: severissime 
debet animadvertere. 

XIX*. 

DE OFFICIO PROCUIIATORIS CAESARIS VEL 

RATIONALIS. 

1 JJLPIA.NUS libro sexto dedmo ad edictum Quae 
acta gestaque sunt a procuratore Caesaris, sic ab eo 

1 comprobantur, atque si a Caesare gesta sunt *. Si 
rem Caesaris procurator eius quasi rem propriam 
tradat, non puto eum dominium transferre: tunc 
enim transfert, cum negotium Caesaris gerens con- 
sensu ipsius tradit. denique si venditionis vel dona- 
lionis vel transactionis causa quid agat, nihil agit: 
non enim alienare ei rem Caesaris, sed diligenter 

2 gerere commissum est. Est hoc praecipuum in 
procuratore Caesaris, quod et eius iussu servus Cae- 
Baris adke hereditatem potest et, si Caesar heres in- 
8titaatur,miscendo se opuientae hereditati procurator 
heredem Caesarem facit. 

2 Paulus libro quinto sententiarum Quod si ea 
bona, ex quibus imperator heres institutus est, sol- 
vendo non sint, re perspecta consulitur imperator: 
heredis enim instituti in adeundis vel repudiandis 
huiusmodi hereditatibus voluntas exploranda est. 

3 Callistratus libro seocto de cognitionibus Cura- 
tores ^ Caesaris ius deportandi non habent, quia huius 

1 poenae constituendae ius non habent. Si tamen 
miasi tumultuosum vel iniuriosum adversus colonos 
Caesaris prohibuerint in praedia Caesariana acce- 
dere, abstinere debebit idque divus Pius lulio rescri- 

2 psit. Deinde neque re^re cuiquam permittere pos- 
Bunt idque imperatores nostri Severns et Antomnus 
ad libellum Hermlae rescripserunt. 

XX ^ 

DE OFFICIO lURIDICL 

1 Vlpianus libro vieensimo sexto ad Sabinum 
Adoptare quis apud iuri^cum potest, quia data est 
ei legis actio. 

2 Idem libro trigensimo nono ad Sabinum luri- 
dico, qui Alexandnae agit, datio tutoris constitu- 
tione divi Marci concessa est. 

XXI ^ 

DE OFFICIO EIUS, CUI MANDATA EST 
lURISDICTIO. 

1 PAPiNiANUslibroprimo guaestionum Quaecmn- 
que speciahter lege vd senatus consulto vel consti- 
tutione principum tribuuntur, mandata iunsdictione 
non transf eruntur : quae vero iure-magistratus com- 
petunt, mandari possunt. et ideo videntur errare 
magistratus , qui, cum publici iudicii habeant exerci- 
tionem lege vel senatus consulto delegatam, veluti 
iegis luliae de adultaiis et si quae Sunt aJiae simi- 
les, iurisdictionem suam mandant. huius rei fortissi- 
mum argumentum , quod lege lulia de vi nondnatim 
cavetur, ut is, cui optigerit exercitio, possit eam si 
proficiscatur mandare: non aliter itaque mandare 
poterit, quam si abesse coeperit, cum alias iurisdictio 
etiam a praesente inandetur. et si a familia dondnus 
occisus ^se dicetur, cognitionem praetor, quam ex 



i senatus consulto habet, mandare non poterit. Qui 
mandatam iurisdictionem suscepit, proprium nihil ha- 
bet, sed^ eius qui mandavit iurisdictione utitur, 
verius est enim more maiorum iurisdictionem quidem 
transferri, sed merum imperium quod lege datur non 
posse transire: quare nemo dicit animadversionem 
legatum procousulis habere mandata iurisdictione. 
Paulus notat: et imperium, quod iurisdictioni co- 
haeret, mandata iurisdictione transire verius est. 

2 Vlpianus libro tertio de omnibus tribunalibus 
Mandata iurisdictione a praeside consiHum non pot- 
I est exercere is, cui mandatur. Si tutores vel 
curatores veUnt praedia vendere, causa cognita id 
praetot vel praeses permittat: quod si mandaverit 
lurisdictionem, nequaquam poterit mandata iurisdictione 
eam quaestionem transferre. 

3 luLiANUS libro quinto digestorum Et si prae- 
tor sit is, qui aUenam iurisdietionem exsequitur, non 
tamen pro suo imperio agit, sed pro eo cuius man- 
datu ius dicit, quotiens partibus eius fungitur. 

4 Macmr libro primo de officio pra^sidis Cogni- 
tio de suspectis tutoribus mandari potest. immo et- 
iam ex mandata generali iurisdictione propter utili- 
tatem pupillorum eam contingere constitutum est in 
haec verba: *Imperatores Severus et Antoninus Bra- 
'duae proconsuli Africae. Cum propriam iurisdictio- 
'nem legatis tuis dederis, consequens est, ut etiam de 
1 'suspectis tutoribus possint co^oscere.' Ut pos- 
sessio bonorum detur, vel si cm damni infecti nos 
caveatur ut is possidere iubeatur, aut ventris nondne 
in possessionem mulier, vel is cui legatum est lega- 
torum servandorum causa in possessionem mittatur, 
mandari potest. 

5 Pauius libro octavo decimo ad Plautium Man- 
datam ^^ sibi iurisdictionem mandare alteri non j^osse 
1 manifestum est. Mandata iurisdictione pnvato 
etiam imperium quod non est merum videtur man- 
dari, quia iurisdictio sine modica coercitione nulla est. 

xxn". 

DE OFFICIO ADSESSORUM. 

1 Paulus libro singulari de officio adsessorum 
Omue officium adsessoris, quo iuris studiosi partibus 
suis funguntur , in his fere causis constat: in cogni- 
tionibus postolationibus libellis edictis decretis epi- 
stulis. 

2 Marcianus libro primo de iudiciis publicis li- 
berti adsidere possunt. infames autem licet non pro- 
hibeantur legibus adsidere, attamen arbitror, ut ali- 
quo quoque decreto principali refertur constitutum, 
non posse officio adsessoris fungi. 

3 MACER libro primo de officio praesidis Si ea- 
dem provincia postea divisa sub duobus praesidibus 
constituta est, velut Germania, Mysia, ex aJtera ortus in 
altera adsidebit nec videtur in sua provincia adsedisse. 

4 ^* Papinianus libro quarto responsorum Diena 
functo legato *Caesaris salarium comitibus residui 
temporis, quod a legatis praestitutum est, debetur, 
modb si non postea comites cum aliis eodem tem- 
pore fuerunt. diversum in eo servatur, qui succes- 
sorem ante tempus accepit. 

5 Paulus libro primo senientiarum Consiliari** 
eo tempore quo adsidet negotia tiactare in suum 
quidem auditorium nuUo modo concessum est, in 
aUenum autem non prohibetur. 

6 Papinianus Ubro primo responsorum In con- 
silium curatoris rei publicae vir eiusdem civitatis 
adsidere non prohibetur, quia publico salario no& 
fruitur. 



(1) LiQ.ilconiungitF (2) absentis scr» (3) ad «ecun- 
dum B, om. FS 

(4) Ed, 1. 3 ; Pap. 2. — Bas, 6, 23 (5) si ab eo compro- 
bantur, atque si a Caesare gesta essent ita sunt scr (6) pTO- 
CQratores $cr. ; o xa^oXixog B 



(7) Sab. — Bas. 6, 24, 1. — Cf. Cod. 1, 57 

(8) Pap. i; Sah. 2. 3. 4 ; Ed. 5. — Bas. 6, 24, 2...6 (9) et 
ins/F (lo) mandatarium mandatam ^cr. 

(U) *5o6.2.3 ;Pap.i.4..,«. — Sas.6,24,7...12. — Cf.Cod.\^l% 
(12) citatXJlpianusD.\%%1^,\fy (13) conBiUario .Brenci». 



II 1 



18 



DE imUSPICTIONB 



LIBER SEOQNDUS. 



DE IXJBISDIOTIONE. 

1 VLPIANU8 lihro primo regularum los dicentis 
officium latissiiaium est: nam et bonornm possessio- 
nem dare potest et in possessionem mittere, pupillis 
non babentibas tutores constituere, iudices Htiganti- 
bus dare. 

2 Iavolenus lihro sexto ex Cassio Cui iurisdictio 
data est, ea quoque concessa esse videntur, sine qpi- 
bus iurisdictio explicari non potuit. 

3 Ulpianus' liSro secundo^ de officio quaestoris 
Imperium aut merum aut mixtum est. merum est^ 
imperium habere ^adii potestatem ad animadverten- 
dum^ faciuorosos homines, quod etiam potestas ap- 
pellatur. nuxtum est imperium, cui etiam iurisdictio 
mest, quod in danda bonorum nossessione consistit. 
iunsdictio est etiam iudicis dandi licentia. 

4 iDEMlihro primo ad edictum luberecaveriprae- 
toria stipulatione et in possessionem mittere imperii 
magis est quam iurisdictionis. 

5 Iulianus lihro primo digestorum More maio- 
rum ita comparatmn est, ut is demum iurisdictionem 
mandare possit, qui eam suo iure, non alieno bene- 
ficio babef*: 

6 Paulus lihro secundo ad edictum et'' quia nec 
principaliter ei iurisdictio data est nec ipsa lex de- 
fert, sed confirmat mandatam iurisdictionem. ideo- 
que si is, qui mandavit iurisdictionem, decesserit, 
antequam res ab eo, cui mandata est iunsdictio, geri 
coeperit, solvi mandatum Labeo ait, sicut in reliquis 
causis. 

7 Vlpianus iihro tertio ad edictum Si quis id, 
quod iurisdictioDis perpetuae causa, non quod prout 
res incidit, in albo yel in cbarta vel in ana materia 
propositum erit, dolo malo corruperit: datur in eum 
quingentorum aureorum iudicium, quod populare est 

1 Servi quoque et filii famHias verbis edicti conti- 
nentur: sed et utrumque sexum praetor complexus 

2 est. Quod si dum proponitur vel ante proposi- 
tionem quis corruperit, edicti quidem verba cessa- 
bunt, Pomponius autem ait sententiam edicti porri- 

3 gendam esse ad haec. In servos autem, si non 
defenduntur a dominis, et eos qui inopia laborant 

4 corpus torquendum est. Doli mali autem ideo in 
verbis edicti fit mentio, quod, si per imperitiam vel 
rusticitatem vel ab ipso praetore iussus vel casu ali- 

5 quis fecerit, non tenetur. Hoc vero edicto tene- 
tur et qui toUit, ouamvis non corruperit: item et^ 
qui suis manibus tacit et qui alii mandat. sed si 
syius sine dolo malo fecit, alius dolo malo mandavit, 
qui mandavit tenebitur: si uterque dolo malo fecerit, 
ambo tenebuntur: nam et si plures fecerint vel cor- 
ruperint vel mandaverint, omnes tenebuntur: 

8 Gaius lihro primo ad edictum provinciale adeo 
quidem , ut non sufficiat unum eorum poenam luere. 

9 Paulus lihro tertio ad edictum Si familia ali- 
cuitts album corruperit, non similiter hic edicitur ut 
in furto, ne in reliquos actio detur, si tantum domi- 
nus, cum defendere voluit, uuius nomine praestiterit, 
quantum liber praestaret: fortasse quia hic et con- 
tempta maiestas praetoris vindicatur et plura facta 
inteileguntur: quemadmodum cum plures servi in- 
iuriam fecerunt vel dftmmim dederunt, quia plura 



facta sunt , non ut in f urto unum. Octavenus bic 
quoque domino succurrendum ait: sed hoc potest 
dici, si dolo malo curaverint, ut ab alio album cor- 
rumperetur, quia tunc unum consilium sit, non plura 
facta. idem rompouius libro decimo notat. 

10 Vlpianus fihro tertio ad edictum Qui iuris- 
dictioni praeest, neque sibi ius dicere debet neque 
uxori veTlibens suis neque libertis vel ceteris, quos 
secum habet. 

11 Gaius lihro primo ad edictum provinciale Si 
idem cum eodem pluribus actionibus agat, quaruni 
smgularum quantitas intra iurisdictionem iu£cantis 
sit, coacervatio vero omnium excedat modum iuris* 
dictionis eius: apud eum agi posse Sabino Cassio 
Froculo i^Iacuit: quae sententia rescripto imperatoii^ 

1 Antonini confirmata est. Sed et si mutuae sunt 
actiones et alter minorem quantitatem, alter maio< 
rem petat, apud eundem iucucem agendum est d qui 
quantitatem minorem'' petit, ne in potestate calum- 
niosa adversarii mei sit, an apud eum^ Mgare poB- 

2 sim. Si una actio communis sit plurium perso- 
narum, veluti familiae erciscundae, communi divi- 
dundo, finium regundorum, utrum singulae partes 
spectandae sunt circa iurisiMctionem eius qui cogno- 
scit^ quod Ofilio et Proculo placet, quia unusquisque 
de ^arte sua htigat: an potius tota res, quia et tota 
res in iudicium venit^ et vel uni adiudicari ^^ potest, 
quod Cassio et Pegaso placet: et^* sane eorum sen- 
tentia probabilis est. 

12 ulpianus lihro octavo decimo ad edictum Ma- 
^stratibus municipalibus supplicium a servo sumere 
non licet, modica autem castigatio eis non est dene- 
ganda. 

13 Ibeh lihro quinquagensimo primo ad Sahinum 
Eum qui iudicare iubet magistratum esse oportet. 
1 Magistratus autem vel is qui in potestate aliqua 
sit, ut puta proconsul vel praetor^* vel alii qui pro- 
vincias regunt, iudicare iubere eo die, quo privatJ 
futuri essent, non possunt. 

14 Idem lihro trigensimo nono ad edictum Est 
receptum eoque iure utimur, ut si quis maior vel 
aequaUs subiciat se iurisdlctioni alterius, possit ei et 
adversus eum ius dici. 

15 Idem lihro secundo de omnihus trihunalihns 
Si per errorem alius pro alio praetor fuerit aditus, 
nilm valebit quod actum est. nec enim ferendus est 

?[ui dicat consensisse eos in praesidem*^ cum, vt 
iilianus scribit, non consentiant qui errent: quid 
enim tam contrarium consensui est quam error, qui 
imperitiam detegit? 

16 Idem lihrotertio de omnihus trihunalihus Solet 
praetor iurisdictionem mandare: et aut omnem man^ 
dat aut speciem unam: et is cui mandata iurisdictio 
est fungetur vice eius qui mandavit, non sua: 

17 Idem libro primo opinionum Praetor sicut uni- 
versam iurisdictionem mandare alii potest, ita et in 
personas certas vel de una specie potest, maxime 
cum iustam causam susceptae ante magistratum ad- 
vocationis alterius partis habuerat. 

18 Africanus Itbro septimo quaestionum Si con- 
venerit, ut alius praetor, quam cuius iurisdictio esset, 
ius diceret et priusquam adiretur mutata voluntas 
fuerit, procul dubio nemo compelletur eiusmodi con' 
ventioni stare. 



(l) Ed. 2. 4. 6...12. 20 ; Sah. 1. 6. ia...l8 ; Pap. 3. 19. — Bas, 
7, 3, 1...20. — Cf, Cod, 3, 13 (2) singulari Cmacius :cfA, 
13, 1 (3) sicS, menim est aut miztam est merum est jF^, 
merum est F^ (4) in ins. detL ih) haberet F* (5*) et del 



^ , et om. F^ (t) sie Fcum B, maiorem P» (8) eundem P* 
(9) velitF (10) adiucariif' (n) etom,F^ (12) prae- 
torvelpTOConsal £cr. (13) inpraesenlem Ctitacius 



QUOD QUISQirE lUEIS IN ALT. STAT. CET. 



19 



II 1—4 



19 Vlpianus libro sexto fideicommissorum Cum 
quaedam puella apud competentem iudicem Mtem sus- 
ceperat, deinde condemnata erat, posteaque ad yiri 
matrimonium alii iurisdictionisubiectiperyeuerat, quae- 
rebatur, an prioris iudicis sententia exsequi possit. 
dixi posse, quia ante fuerat sententia dicta: sed et 
gi post susceptam cognitionem ante sententiam hoc 
eveniet, idem putarem, sententiaque a priore iudice 
recte fertur. quod generaliter et in omnibus huius- 
i cemodi casibus observandum est. Quotiens de ^ 
quantitateadiurisdictionempertiDente quaeritur, sem- 
per quantum petatur quaerendum est, non quantum 
debeatur. 

20 Paulus Uhro primo ad edicium Extra terri- 
torium ius dicenti impune non paretur. idem est, et 
si supra iurisdictionem suam veiit ius dicere. 

II ^ 

QUOD QUISQUE lURIS IN ALTERUM STATUERIT, 
UT IPSE EODEM lURE UTATUR. 

1 JJlpianus libro teriio ad edicium Hoc edictum 
summam habet aequitatem, et sine cuiusquam indi- 
gnatione iusta: quis enim aspemabitur idem ius sibi 

1 dici, quod ipse aliis dixit vel dici effecit? *Qui 
magistratum potestatemve habebit, si quid in ali- 
quem novi iuris statuerit, ipse quandoque adversario 
postulante eodem iure uti debet. si quis ^ apud eum, qui 
ma^stratum potestatemque^ habebit, aliquid novi iuris 
optmuerit, quandoque postea adversario eius postu- 
lante eodem iure adversus eum decernetur ' : sciUcet 
ut quod ipse quis in alterius persona aequum esse 
credidisset, id in ipsius quoque persona valere patla- 

2 tur. Haec autem verba: 'quod statuerit qui iuris- 
dictioni praeest* cum effectu accipimus, non verbo 
tenus: et ideo si, cum vellet statuere, prohibitus sit 
nec effectum decretum habuit, cessat edictum. nam 
statuit verbum rem perfectam significat et consum- 
matam iniuriam, non coeptam. et ideo si inter eos 
quis dixerit ius, inter quos iurisdictionem non habuit, 
quoniam pro nuUo hoc habetur nec est ulla senten- 
tia, cessare edictum putamus: quid enim ofiuit cona- 
tus, cum iniuria nullum habuerit effectum? 

2 Paulus libro teriio ad edictum Hoc edicto do- 
lus debet ius dicentis puniri: nam si adsessoris im- 

Srudentia ius aliter dictum sit quam oportuit, non 
ebet hoc magistratui officere, sed ipsi adsessori. 

3 Vlpianus Ubro teriio ad edictum Si quis ini- 
quum'^ ius adversus ahquem impetravit^ eoiure uta- 
tur ita demum, si per postulationem eius hoc venerit : 
ceterum si ipso non postulante, non coercetur. sed^ 
si impetravit, sive usus est iure afiquo, sive impetra- 
vit ut uteretur licet usus nou sit, hoc edicto punia- 

1 tur. Si procurator meus postulavit, quaeritur quis 
eodem iure utatur: et putat Pomponius me solum, 
utique® si hoc ei specialiter mandavi vel ratum ha- 
bui. si tamen tutor vel curator furiosi postulaverit 
vel adulescentis, ipse hoc edicto coercetur. item ad- 
versus procuratorem id observandum est, si in rem 

2 suam fuerit datus. Haec poena adversus omnem 
statuitur, qui in edictum incidit, non solum eo po- 
stulante qui ab eo laesus est, sed omni, quiquando- 

3 que experitur. Si is pro quo spopondisti impe- 
traverit, ne aliquis debitor ipsius aaversus eum ex- 
ccptione utatur, deinde tu in negotio, in quo spo- 
pondisti, vehs exceptione uti : nec te nec ipsum oportet 
hoc impetrare, etsi interdum patiaris iniuriam, si 
solvendo debitor non sit. sed si tu incidisti in edic- 
tum, reus quidem utetur exceptione, tunonutaris^: 
nec poena tua ad reum promittendi pertinebit: et 

4 ideo mandati actionem non habebis. Si filius meus 
in magistratu in hoc edictum incidit, an in his actio- 



nibus, quas ex persona eius intendo, hoe*** edicto 
locus sit? et non puto, ne mea condicio deteriorfiat. 

5 Quod autem ait praetor, ut is eodem iure utatur, 
an etiam ad heredem haec poena transniittatur? et 
scribit luhanus non solum ipsi denegari actionem, 

6 sed etiam heredi eius. Hlud quoque non sine ra- 
tione scribit non solum in his actionibus pati eum 
poenam edicti, quas tunc habuit cum incideret in 

7 edictum, verum si quae postea ei adquirentur. Ex 
hac causa solutum repeti non posse luhanus putat: 
superesse enim naturaJem causam, qxiae inhibet re- 
petitionem. 

4 Gaius Ubro primo ad edictum provinciale Illud 
eleganter praetor excipit: *praeterquam si quis eonim 
contra eum fecerit, qui ipse eorum qidd fecisset': et 
recte, ne scihcet vel ma^stratus, dum studet hoc 
edictum defendere, vel Utigator, dum vult beneficio 
huius edicti uti, ipse in poenam ipsius edicti com- 
mittat. 

ni". 

SI aUIS lUS *2 DICENTI NON OBTEMPERAVERIT. 

1 Vlpianus libro primo ad edicium Omnibus ma- 
gistratibus, non tamen duumviris, secundum ius po- 
testatis suae concessum est iurisdictionem suam de- 

1 fendere poenali iudicio. Is videtur ius dicenti 
non obtemperasse, qui quod extremum in iurisdictione 
est non fecit: veluti si quis rem mobilem vindicari 
a se passus non est, sed duci eam vel ferri passus 
est*^: ceterum si et sequentia recusavit, tunc non 

2 obtemperasse videtur. Siprocuratortuusveltutor 
vel curator ius dicenti non obtemperavit, ipse puni- 

3 tur, non donunus vel pupillus. Non solum autem 
reum, qui non obtemperavit, hoc edicto teneri Labeo 

4 ait, verum etiam petitorem. Hoc iudicium non 
ad id quod interest, sed quanti ea res est concludi- 
tur: et cum meram poenam contineat, neque post 
annum neque in heredem datur. 

mi^ 

DE IN lUS VOCANDO. 

1 Pavlus Ubro ^uarto ad edictum In ius vocare 
est iuris experiundi causa vocare. 

2 Ulpianus Ubro quinto ad edictum In ius vo- 
cari uon oportet neque consulem neque praefectiun 
neque praetorem neque proconsulem neque ceteros 
magistratus, qui imperium habent, qui et coercere 
aliquem possunt et iubere in carcerem duci: nec 
pontificem dum sacra facit: nec eos qui propter loci 
religionem inde se movere non possunt: sed nec eum 
qui equo publico in causa publica ^^ transvehatur. prae- 
terea in ius vocari non debet qui uxorem ducat aut 
eam quae nubat: nec iudicem dum de re cognoscat: 
nec eum dum quis apud praetorem causam agit: ne- 
que funus ducentem familiare iustave mortuo fa- 
cientem: 

3 CALLiSTRArpvs Ubro primo cognitionum vel qui 
cadaver*® prosequuntur, quod etiam videtur ex re- 
scripto divorum fratrum comprobatum esse: 

4 Vlpianus Ubro quinio ad edteium quique liti- 
gandi causa necesse habet in iure vel certo loco sisti: 

1 nec furiosos vel infantes. Praetor ait: 'parentem, 
'patronum patronam, liberos parentes patroni patro- 

2 'nae in lus sine permissu meo ne quis vocet . Pa- 
rentem hic utriusque sexus accipe: sed an in infini- 
tum, quaeritur. quidam parentem usque ad tritavum 
appeUari aiunt, superiores maiores dici: hoc veteres 
existimasse Pomponius refert : sed Gaius Cassius omnes 
in infinitum parentes dicit, quod et honestius est et 

3 merito optinuit Parentes etiam eos accipi Labeo 
existimat, qui in servitute susceperunt: nec tamen'% 



(l) i^om.F 

(2) Ed, — jBa*. 7, 3, 23...26 (3) quidF (4) potes- 
tatemYe-S (5) ad edictum tns. J* (6) imperavit^ 

(7) sic Pcum B, et im. F (8) uti F^ f9) uteris scr. 
(10) huic dett 



(11) Ed. — Bas. 7, 7 (12) sicind, FSy eius F (13) ob- 
temperasse ins, 

(14) Ed. 1...6. 7...13. 19. 21. 24.25 ? Pap, 6. 14...18. 20. 22 ; Sah. 
23. — Bas. 7, 8. — Cf. Cod, 2, 2 (16) in Capitolium Cutet- 
cius (16) quidaverJF'(caorfc?.»i.3> (17) tantumfla^. 

8* 



n 4 



20 



DE m lUS VOCANDO 



ut Severus dicebat, ad solos iustos liberos: sed et si 
rulgo quaesitus sit filius, matrem in ius non vocabit, 

5 Paulus libro quarto ad edictum quia semper 
certa est, etiam si vulgo conceperit: pater vero i$ 
est, quem nuptiae demonstrant. 

6 Idem Uhro primo sententiarum Parentes natu- 
rales in ius vocare nemo potest: una est enim omni- 
bus parentibus servanda reverentia. 

7 Idem lihro quarto ad edictum Patris adoptivi 
parentes impune vocabit, quouiam hi eius parentes 
non sunt, cum bis tantum cognatus fiat quibus et 
admiatus. 

8 Ulptanus libro quinto ad edictum Adoptivum 
patrem, quamdiu in potestate est, in ius vocare non 
potest iure magis potestatis quam praecepto praeto- 
ris, nisi sit filius qui castrense habuit^ peculium: 
tunc enim causa cognita permittetur^ sed natura- 
lem parentem ne quidem dum est in adoptiva fami- 

1 lia in ius vocari ^ *Patronum', inquit, *patronam'. 
patroni hic accipiendi sunt, qui ex servitute manu- 
miserunt : vel si coUusionem detexit : vel si qui prae- 
iudicio pronuntietur esse Mbertus, cum alioquin non 
fuerit, aut si iuravi eum libertum metun esse: quem- 
admodum per contrarium pro patrono non habebor, 
si contra me iudicatum est aut si me deferente iura- 

2 verit se libertum non esse. Sed si ad iusiuran- 
dum adegi, ne uxorem ducat, ne nubat, impune in 
ius vocabor. et Celsus quidem ait in tali fiberto ius 
ad tilium meum me vivo non transire: sed lulianus 
contra scribit. plerique luliani sententiam probant. 
secundnm quod eveniet, ut patronus quidem in ius voce- 
tur, ^us quasi innocens non vocetur. 

9 Paulus libro quarto ad edictum Isquoque, qui 
ex causa fideicommissi manumittit, non debet in * ius 
vocari, quamvis ut manumittat, in ius vocetur. 

10 Vlpianus lihro quinto ad edictum Sed si hac 
lege emi ut manumittam, et ex constitutione divi 
Marci venit ad libertatem: cum sim^ patxonus, in 
ius vocari non potero. sed si suis nummis emi et 

1 fidem fregi, pro patrono non habebor. Prostituta 
contra legem venditionis venditorem habebit patro- 
num, si hac lege venierat, ut si prostituta esset, fieret 
libera. at si venditor, qui manus iniectionem exce- 
pit, ipse prostitait, quoniam et haec pervenit ad liber- 
tatem, sub illo quidem, qui vendidit, Hbertatem con- 
sequitur, sed honorem haberi ei aequum non est» ut 

2 et Marcellus libro sexto digestorum existimat. Pa- 
tronum autem accipimus etiam si caplte minutus sit: 
vel si libertus capite minutus ®, dum adrogetur per 
obreptionem. cum enim hoc ipso , quo ^ adrogatur, 
celat condicionem, non id actum videtur ut fieret in- 

3 genuus. Sed^ si ius anulorom accepit, ■guto eum 
reverentiam patrono exhibere debere, quamvis omnia 
ingenuitatis munia habet. afiud si natalibus sit re- 

4 stitutus : nam princeps iDgenuum f acit. Qui manu- 
mittitur a corpore aliquo vel collegio vel civitate, 
singulos in ius vocabit : nam non est illorum fibertus. 
sed rei pubKcae honorem habere debet et si adversus 
rem publicam vel universitatem veUt experiri, veniam 
edicti petere debet, quamvis actorem eorum consti- 

5 tutum in ius sit vocaturus. Liberos parentesque 
patroni patronaeque utriusque sexus accipere deoe- 

6 mus. Sed si per poenam deportationis ad pe- 
regrinitatem redactus sit patronus, putat Pompo- 
nius eum^ amisisse honorm. sed si fuerit resti- 
tutus, erit ei etiam huius edicti commodum sal^ 

7 vnm. Parentes patroni etiam adopfavi excipiun- 

8 tur: sed tamdiu quamdia adoptto durat. Sifilius 
meus in adoptionem datus sit, vocari a Mberto meo 
in ius non poterit: sed nec nepos in adoptiva familia 
susceptus. aed si fifius meus emaneipatus adopta- 
verit fifium, hic nepos in ius vocari poterit: nam 

9 mihi alienus est. Liberos autem secundum Cas- 



sium, ut in parentibus, et ultra trinepotem accipi- 

10 mus. Si Hberta ex patrono fuerit enixa, mutao 

11 se ipsa et filius eius in ius non vocabunt. Sin 
autem hberi patroni capitis accusaverunt Hbertu]!! 
patemum vel in servitutem petierunt, nuHus eis ho* 

12 nor debetur. Praetor ait: 'in ias nisi pemiissu 
^meo ne quis vocet'. permissurus enim est, si famosa 
actio non sit vel pudorem non suggilat, qua patro* 
nus convenitur vel parentes. et totum hoc causa 
cognita debet facere: nam interdum etiam ex causa 
famosa, ut Pedius putat, permittere debet patronum 
in ius vocari a liberto : si eum gravissima iniuria ad- 

13 fecit, flagellis forte cecidit. Semper autem hunc 
honorem patrono habendum, et si quasi tutor vel cura- 
tor vel defensor vel actor interveniat patronus. sed 
si patroni tutor vel curator interveniat, impune posse 
eos in ius vocari Pomponius scribit et verius est. 

11 Paulus lihro quarto^^ ad edictum Quamvig 
non adiciat praetor causa cognita se poensde iudi- 
cium daturum, tamen Labeo ait moderandam iuris- 
dictionem: veluti si paeniteat libertum et actionem 
remittat: vel si patronus vocatus non venerit: aut si 
non invituB vocatus sit, licet edicti verba non pa- 
tiantur. 

12 TJtPiANUS lihro quinquagensimo sepiimo ad 
edictum Si iibertus in ius vocaverit contra praetoris 
edictum filium patroni sui, quem ipse patronus ia 
potestate habet: probandum est absente patre sub* 
veniendum esse filio qui in potestate est et ei poe- 
nalem in factum actionem, id est quinquaginta aureo- 
rum, adversus Ubertum competere. 

13 MoDESTiNUS lihro dedmo pandectarum Gene- 
raliter eas personas, quibus reverentia praestanda 
est, sine iussu praetoris in ius vocare non possumus. 

14 Papinianus lihro primo responsorum Liber- 
tus a patrono reus constitutus, qui se defendere pa- 
ratus pro tribunali praesidem provinciao frequenter 
interpeUat, patronum accusatorem in ius non videtur 
vocare. 

15 Paulus lihro primo quaestionum Libertusad- 
versus patronum dedit UbeUum non dissimulato ^^ se 
Ubertum esse eius: an si ad desiderium eius rescri* 
batur, etiam edicti poena remissa esse videtur? re- 
sponcU non puto ad hunc casum edictum praetoris 
pertinere. neque enim qui UbeUum principi vel prae- 
sidi dat, in ius vocare patronum videtur. 

16 Idem lihro secundo responsorum Quaesitum 
est, an tutor pupilU nomine patronam suam sine 
permissu praetoris vocare possit. respondi eum, de 
quo quaeritur, pupilU nomine etiam in ius vocare 
patronam suam potuisse sine permissu praetoris. 

17 Idem libro primo sententiarum Eum, pro quo 
quis apud officium cavit, exhibere cog^tur. item eum 
qui ^^ apud acta exhibitorum se esse quem promisit, 
et si officio non caveat, ad exhibendum tamen cO' 
gitur. 

18 Gaius lihro primo ad leaem duodecim tdbula- 
rum Plerique putaverunt nullum de domo sua in 
ius vocari ficere, quia domus tutissimum cuique refu- 
gium atque receptaculum sit, eumque qui inde in ins 
vocaret, vim inferre videri. 

19 Paulus lihro primo ad edtctum Satisquepoe- 
nae gubire eum, si non defendatur et latitet, certum 
est, quod mittitur adversarius in possessionem bono- 
rum eius. sed si aditum ad se praestet aut ex pU' 
bUco conspiciatur , recte In ius vocari eum luUa- 
nus ait. 

20 Gaius lihro primo ad legem duodecim tahula- 
rum Sed etiam ab ianua'^ et batineo et theatro 
nemo dubitat in ius vocari Ucere. 

21 " Paulus Ubro primo ad edictum Sed etsi is 
ui domi est interdum vocari in ius potest, tameo 
e domo sua nemo extrahi debet. 



t 



(1) haheaAffal. {%) «c^,permittituri?^;S (3) voca- 
bit dett, cum B, vocarei (e del) F (4) in add, F^ (5) sina 
F^SiBiF^ l6) sittW. (7) qyioddett (8) sedetfla/. 



(9) eum^i5,eodemjFi (lo) quintoF» (11) sicF^ 
diflsimalaiido F^ (12) item cum quis Ckarondas (13) sic 
Cuiacius ex B^ abinea F, ab vinea S (14) « Z>. 50, 17, io3 



SI QUIS m lUS VOCATUS CET. 



U 



n 4-8 



22 Gaius Ubro primo ad legem duodecim taJyula- 
rum Neque impuberes paellas, quae aiieno iun^ 
1 subiectae essent, ia ius vocare penmssuni est Qui 
in ius vocatus est, duobus casibus dimittendas^ est: 
81 ^ois eius personam defendet, et si, dum in ius 
venitur, de re transactum fuerit. 

23 Marcianus lihro tertio imtitutionum Oommu- 
nis iibertus licet plurium sit, debet a praetore pe- 
tere, ut ei liceat vel quendam ex patronis in ius to- 
care, ne in poenam incidat ex edicto praetoris. 

24 ViPiAifus lihro quinto ad edictum In eum, 
qui adversus ea fecerit, quinquaginta aureorum iudi- 
ciom datur: quod nec heredi nec in heredem nec 
ultra annum datur. 

25 MoDESTiNUS libro primo de poenis Si sine 
venia edicti impetrata libertus patronum in ius voca- 
verit, ex querella patroni vel supradictam poenam, 
id est quinquaginta aureos dat vel a praefecto urbi 
quasi inofficiosus castigatur ^, si inopia dinoscitur la- 
borare. 

SI QTTIS IN lUS VOCATUS NON lERIT SIVE QUIS 
EUM VOCAVERIT, QUEM EX EDICTO NON DE- 

BUERIT. 

1 Vlpianus libro prtmo ad edictum Si quis in 
lus vocatus fideiussorem dederit in iudicio sistendi 
causa non suppositum iurisdictioni iUius, ad quem 
vocatur, pro non dato fideiussor habetur, nisi suo 
privilegio specialiter renuntiaverit. 

2 Paulus libro primo ad edictum Ex quacum- 
que causa ad praetorem vel aUos, qui iurisdictioni 
praesunt, in ius vocatus venire debet, ut hoc ipsum 
t sciatur, an iurisdictio eius sit. Si quis in ius 
vocatus non ierit, ex causa a competenti iudice multa 
pro iurisdictione iudicis danmabitur: rusticitati enim 
hominis parcendum erit: item si nihil intersit actoris 
eo tempore in ius adversarium venisse, remittit prae- 
tor poeiiam, puta quia feriatus dies fuit. 

3 Vlpianus libro quadragensimo septimo ad Sa- 
binum Cum quis in iudicio sisti promiserit neque 
adiecerit poenam, si status non esset: incerti cum 
eo agendum esse in id quod interest verissimum est, 
et ita Celsus quoque scribit. 

VI'. 

IN lUS VOCATI UT EANT AUT SATIS VEL CAU- 

TUM DENT. 

1 Paulus libro primo ad edictum Edicto cave- 
tur, ut fideiussor iudicio sistendi causa datus pro rei 
qualitate locuples detur exceptis necessariis perso- 
Dis: ibi enim qualemcumque accipi iubet: veluti pro 
parente patrono, 

2 Callistratus libro primo ad edictum monito- 
rium item pro patrona Jiberisve suis vel uxore nu- 
ruve. tunc enim qualiscumque Meiussor accipi iu- 
betar : et in eum, qui non acceperit, com sdret eam 
necessitudinem personarum, quinquaginta aureorum 
iudicium competit, 

3 Paulus libro quarto ad edictum quoniam pro 
locuplete accipitur^ fideiussor in necessariis personis. 

4 Vlpianus libro quinquagensimo octavo ad edic- 
tum Qui duos homines in iudicio sisti promisit, si 
literum exhibet, alterum non, ex promissione non 
Tidetur eos'' stetisse, cum alter eorum non sit ex- 
hibitus. 

VII ^ 

NE QUIS EUM QUI IN ItJS VOCABITUR VI EXIMAT. 

1 Vlpianus libro qtmto ad edictum Hoc edictum 
praetor proposuit, ut metu poenae compesceret eos. 



1 qui in ius yocatos vi eripiunt Denique Pompo- 
nius scribit servi quoque nomine noxale iudicium 
reddendum, nisi sciente domino id fecit: tunc enim 

2 sine noxae deditione iudicium suscipiet. O^us 
putat locum hoc edicto non esse, si persona, quae 
in ius Yocari non potuit, exempta est, veluti parens 
et patronus ceteraeque personae : quae sententia mihi 
videtur verior. et sane si deHquit qui vocat, non 
deUquit qui exemit. 

2 Paulus libro quarto ad edictum Nam cum 
uterque contra edictum faciat, et libertus qui patro- 
num vocat, et is qui patronum vi eximat: deteriore 
tamen loco libertus est, qui in simili deUcto petitoris 
partes sustinet. Eadem aequitas est in eo, qui alio 
quam quo debuerat in ius vocabatur: sed et fortius 
dicendum est non viden yi eximi eum, cui sit ius ibi 
non conveniri. 

3 Vlpianus libro quinto ad edictum Quod si ser- 
vum quis exemit in ius vocatum, Fedius putat ces- 
sare^ e(Mctum, quoniam non fuit persona, quaeinius 
vocari potuit. quid ergo ? ad exhibendum erit agen- 

1 dum. Si quis ad pedaneum iudicem vocatum quem 

2 eximat, poena eius edicti cessabit. Quod praetor 
praecepit 'vi eximat* : vi an et dolo malo ? suincit vi, 
quamvis dolus malus cesset. 

4 Paulus libro quarto ad edictum Sed eximendi 
verbum generale est, utPomponius ait. eripere enim 
est de manibus auferre per ra^tum: eximere quoquo 
modo auferre. ut puta si quis non rapuerit quem, 
sed moram fecerit quo minus in ius veniret, ut actio- 
nis dies exiret vel res tempore amitteretur : videbitur 
exemisse, quamvis corpus non exemerit. sed et si 
eo loci retinuerit, non abduxit, his verbis tenetur. 

1 Item si quis eum, qui per calumniam vocabatur, 

2 exemerit: constat eum hoc edicto teneri. Praetor 
ait ^neve faciat dolo malo, quo magis eximeretur': 
nam potest sine dolo malo id fieri, veluti cum iusta 
causa est exemptionis. 

5 Vlpianus libro quinto ad edictum Si per ahum 
quis exemerit, hac clausula tenetur, sive praesens 

1 fuit sive absens. In eum autem, qui vi exemit, 
in factum iudicium datur: quo non id continetur 
quod in veritate est, sed quanti ea res est ab actore 
aestimata, de qua controversia est, hoc enim addi- 
tum est, ut appareat etiam si calumniator quis sit, 

2 tamen hanc poenam eum perseq^ui. Docere autem 
debet quis per hanc exemptionem lactum q^uo minus 
in ius produceretur. ceterum si nihilo minus pi*o- 
ductus est, cessat poena : quoniam verba cum efi^ctu 

3 sunt*^ accipienda. Hoc iudicium in factum est: 
et si plures deliquerint in singulos dabitur, et nihlLo 

4 minus manet qui ex^ptus est obli^atus: Heredi- 
bus autem ita dabitur, si eorum intersit: neque au- 
tem in heredem neque post annum dabitur. 

6 Idem libro trigensimo quinto ad edictum Is 
qui debitorem vi exemit, si solverit, reum non hberat, 
quia poenam suam solvit*^. 

vni^^ 

QUI SATISDARE COOANTUR VEL lURATO PRO- 
MITTANT VEL SUAE PROMISSIOia COMMIT- 

TANTUR 

1 Gaius libro quinto ad edictum promiciale Sa- 
tisdatio eodem modo appellata est quo satisfactio. 
nam ut satisfacere dicimur ei, cuius desiderium im- 
plemus, ita satisdare dicimur adversario nostro, qui 
pro eo, quod a nobis petiit, ita cavit^^, ut eum hoc 
nomine securum faciamus datis Meiussoribus. 

2 Vlpianus libro quinto ad edictum Fideiussor 
in iudicio sistendi causa locuples videtur dari uon 



(1) iure F (2) dimittedus F (3) sic F^S cum B, liga- 
ttirgatur F^, castigator F^ 

(4) Ed, U 2 ; Sab, 3. — Bas, 7, 12, 1. 2. 4 

(5) ^rf.^^(w. 7,12, 5. 6 (6) quivisMi*. (7) eos 
del 

(8) Ed, 1...5 ; SaK 0. — Bas. 7, 13 (9) ste S, putat at 



cessare if*, putat esBessare F^ (lO) sie F^S, sint F 
(ll) post solvit reltquapars pagellae vacatF; ovBsv Xemst 
adscnpsit F^ 

(12) Ed. i...ia. 16 ; Pap, 14; Sah, 15. — Bas. 7, 14. — Cf. 
Inst. 4, 11. Cod, 2, 57 (13) cum pro eo . . ita cayetur $cr. 



II 8 



22 



QUI SATISDAKE COGANTUB 



tantum ex f acultatibus , sed etiam ex conTeniendi 

1 facilitate. Si quis his personis, quae agere non 
potuerunt, Meiussorem iumcio sistenm causa dederit, 

2 frustra^ erit datio. Praetor ait: 'Si quis paren- 
*tem, patronum patronam, liberos aut parentes pa- 
'troni patronae, hberosye suos eumTe quem in potes- 
'tate habebit, vel uxorem, vel nurum in iudicium vo- 
'cabit: quaHscumque Meinssor iudicio sistendi causa 

3 *accipiatur.' Quod ait praetor 'liberosve suos*, ac- 
cipiemus et ex. feminino sexu descendentes liberos. 
parentique dabimus hoc beneficium non solum sui 
luris, sed etiam si in potestate sit alicuius : hoc enim 
Pomponius scribit. et filius fideiussor pro patre fieri 
potest, etiam si in alterius potestate sit. nurum etiam 

4 pronurum et deinceps accipere debemus. Quod 
ait praetor 'qualiscumque Meiussor accipiatur^: hoc 
quantum ad facultates, id est etiam non locuples. 

5 In Meiussorem, qui aliquem iudicio sisti promiserit, 
tanti quanti ea res erit actionem dat praetor. quod 
utrum veritatem contineat an vero quantitatem, vi- 
deamus. et melius est ut in veram quantitatem Me- 
iussor teneatur, nisi pro certa quantitate accessit. 

3 Gaiits iibro primo ad edictum provinciale Sive 
in duplum est actio sive tripli aut miadrupH, tanti 
eundem fideiussorem omnimodo teneri^ dicimus ^ quia 
tanti res esse intellegitur. 

4 PAifLVs libro guarto ad edictum Si decesserit 
qui Meiussorem dederit iudicio sistendi causa, non 
debebit praetor iubere exhibere'* eum. quod si igno- 
rans iusserit exhiberi vel post decretum eius ante 
diem exhibitionis decesserit, deneganda erit actio. si 
autem post diem exhibilionis decesserit aut amiserit 
dvitatem, utiliter agi potest. 

5 Gaius libro primo ad edictum provinciale Si 
vero pro condemnato Meiusserit et condemnatus de- 
cesserit aut civitatemEomanam amiserit, recte nihilo 
1 minus cum Meiussore eius agetur. Qui pro rei 
quaUtate evidentissime locupletem vel, si dubitetur, 
adprobatum Meiussorem iudicio sistendi causa non 
acceperit: iniuriarum actio adversus eum esse potest, 
quia sane non quaehbet iniuria est duci in ius eum, 
jui satis idoneum Meiussorem det. sed et ipse fide- 
iussor, qui non sit acceptus, tamquam de iniuria sibi 
facta queri poterit. 

6 Pattlvs lihro duodecimo ad edictum Quotiens 
vitiose cautum vel satisdatum est, non videtur cautum. 

7 Vlpianus libro quarto decimo ad edictum Si 
fideiussor non negetur idoneus, sed dicatur habere 
fori praescriptionem et metuat petitor ne iure fori 
utatur: videndum quid iuris sit. et divus Pius (ut 
et Pomponius libro epistularum refert et MarceUus 
libro tertio digestorum et Papinianus libro tertio 
quaestionum) Comelio Proculo rescripsit merito peti- 
torem recusare talem fiddussorem: sed si aUas caveri 
non possit, praedicendum ei non usurum eum privi- 

1 legio, si conveniatur. Si necessaria satisdatio fa- 
erit et non facile possit reus ibi eam praestare^ ubi 
convenitur: potest audiri, si in alia eiusdem p^i.ovin- 
ciae civitate satisdationem praestare paratus sit. si 
autem satisdatio voluntaria est, non in ahum locum 
remittitur: nejue enim meretur qui ipse sibi neces- 

2 sitatem satisdationis imposuit. Si satisdatum pro 
re mobili non sit et persona suspecta Bit, ex ^ua satis 
desideratur: anud oificium deponi debebit si hoc iu- 
dici sederit, aonec vel satisdatio detur vel tis finem 
accipiat. 

8 Paulus libro auarto dK^imo ad edictum De 
die ponenda in stipulatione solet inter litigatores con- 
venire. si non conveniat, Pedius putat in potestate 
stipulatoris esse moderato spatio: de hoc a iudice 
i statuendum \ Quj mulierem adhibet ad satisdan- 
dum, non videtur cavere: sed nec miles nec minor 
vigmti quinque annis probancU sunt: nisi hae perso- 



nae in rem suam fideiubeant, ut pro suo procura* 
tore. quidam etiam, si a marito mndus dotaUs pe< 

2 tatur, in rem suam fideiussuram mulierem. Si 
servus inveniatur, qui antequam iudicium accipiatur 
Meiussit iudicatum^ solvi: succurrendum est actorij^ 
at ex int^gro caveatur''. minori quoque viginti quin- 
que annis succurrendum est, fortasse et muJieri prop- 

3 ter imperitiam. Si fideiussor iudicatum solvi sti- 
pulatori heres extiterit aut stipulator fideiussori, ex 

4 integro cavendum erit. Tutor et curator, ut rem 
salvam fore pupiQo caveant, mittendi sunt in muni- 
cipium^ quia necessaria est satisdatio: item de re 
restituenda domino proprietatis % cuius ^° usus fractur 
datus est: item legatarius, ut caveat evicta hereditat^> 
legata reddi, et quod amplius per legem Falcidiam 
cep^t: heres quoque ut legatorum satisdet audien- 
dus est, ut in municipium mittatur. plane si misso 
iam I^atario in possessionem, cum per heredem 
staret quomintts caveret, heres postulet uti de pos* 
sessione decedat paratumque se dicat in municipio 
cavere: impetrare non debebit. diversum, si sine 
culpa aut dolo heredis missus sit in possessionem. 

5 lubetur iurare de calumnia, ne quis vexandi ma- 
gis adversarii causa, forsitan cum Komae possit sa- 
tisdare, in municipium evocet: sed quibusdam hoc 
iusiurandum de calumnia remittitur, velut parentibus 
et patronis. sic autem iurare debet qui in munici- 
pium remittitur *Romae se satisdare non posse et ibi 
'posse, quo postulat remitti, idque se non calumniae 
*causa facere': nam sic non est compellendus iurare 
*alibi se quam eo loco satisdare non ^osse'^ quia si 
Komae non potest, pluribus autem locis p^jssit, cogi- 

6 tur peierare. Hoc autem tunc impetrabitur, cum 
iusta causa esse videbitur. quid enim si, cum erat 
in municipio, noluit cavere? hoc casu non debet im- 
petrare, cum per eum steterit, quominus ibi, ubi ire 
desiderat, satisdaret. 

9 Gaius libro quinto ad edictum provinciale Ar- 
bitro ad fideiussores probando^ constituto, si in alter- 
utram partem iniquum arbitrium" videatur, perinde 
ab eo atque ab iudicibus appellare Ucet. 

10 Paulus libro septuagensimo quinto ad edictum 
Si ab arbitro probati sunt fideiussores, pro locuple- 
tibus habendi sunt, cum potuerit quereUa ad com- 
petentem iudicem deferri, qui ex causa improbat ab 
1 arbitro probatos, aUas improbatos probat^^: mul- 
toque magis, si sua voluntate accepit fideiussores, 
contentus his esse debet. guod si medio tempore 
calamitas fideiussoribus insignis vel magna inopia 
accidit, causa co^ta ex iptegro satisdandum erit. 

1 1 Ulpianus libro septuagensimo quinto ad edic- 
tum luUanus ait, si ante, quam mandarem^^ tibi ut 
fuiidum peteres, satis acceperis petiturus fundum et 
postea mandatu meo agere institueris, fideiussores 
teneri. 

12 lnEM libro septuagensimo septimo ad edictum 
Inter omnes convenit heredem sub condicione, pen' 
dente condicione possidentem hereditatem, substituto 
cavere debere de hereditate, et, si defecerit condicio, 
adeuntem hereditatem substitutum et petere heredi' 
tatem posse et, si optinuerit, committi stipulationem. 
etplerumqueipsepraetoret ante condicionem existen- 
tem et ante diem petitionis venientem ex causaiuber^ 
solet stipulationem interponi. 

13 Paulus libro septua^ensimo quinto adedictm 
Sed et si plures substituti smt, singims cavendum est 

14 Idem libro secundo responsorum FiUus fami- 
Uas defendit absentem patrem: quaero an iudicatum 
solvi satisdare debeat. Paulus respondit eum qtii 
absentem defendit, etiam si fiUus vel pater sit, satis- 
dare petituro ex forma edicti debere. 

15 Maceb libro primo de appellationibus Scien- 
dum est possessores immobiUum rerum satisdare non 



(l) frustaF (2) tenereF (s) «c ^iS, dicemus 1?^ 
(4) eihiberi x£at (5) sic P" .• statuendo F (e) aic 2^, super 
u scripsit n F^ (7) ex causa vel stmilia hic tnale omissa 

sunt (8) «tc ««cunefum JBy municipio i^ (9) pro- 



prietates F^ (lO) cui dett (ll) sic F^, arbiteriam 
F (12) stc distinxit Cuiacius ad Paulum L h ; vulga 

caput incipit a verhis qui ex causa (13) madarem F 



DE EO PER QUEM FACTUM EBIT CET* 



23 



U 8—10 



i compelli. Fossessor autem is accipieudus est, qui 
in agro vel ciyitate rem soli possidet aut ex asse aut 
pro parte. sed et ^ui vectigalem, id est emphyteu- 
ticum agrum possidet, possessor intellegitur. item 
qui solam proprietatem habet, possessor intellQgen- 
dus est. eum vero, qui tantum usum fructum habet, 

2 possessorem non esse Ulpianus scripsit. Greditor^ 
qui piguus accepit, possessor non est, tametsi pos- 
sessionem habeat aut sibi traditam aut precario debi- 

3 tori concessam. Si fundus in dotem datus sit, 
tam uxor quam maritus propter possessionem eius 

4 fundi possessores intelleguntur. Diversa causa est 
b eius, qui fundi petitionem ^ersonalem habet. Tu- 
tores, sive pupiDi eorum sive ipsi possideant, posses- 
sorum loco habentur: sed et si unus ex tutoribus 

6 possessor fuit, idem dicendum erit. Si fundum, 
quem possidebam, a me petieris, deinde cum secun- 
dum te esset iudicatum, appellaverim: an possessor 
eiusdem fundi sim? et recte dicetur possessorem me 
esse, quia nihilominus possideo, nec ad rem pertinet, 

7 quod evinci mihi ea possessio possit Fossessor 
autem quis nec ne fuerit, tempus cautionis spectan- 
dum est: nam sicuti ei, qui post cautionem posses- 
sionem vendidit, nihil obest, ita nec prodest ei, qui 
post cautionem possidere coepit. 

16 PAiri,us libro sexio ad edictum Qui iurato 
promisit iudicio sisti, non videtur peierasse, si ex 
concessa causa hoc deseruent. 

vim \ 

SI EX NOXALI CAUSA AGATUR, QUEMADMODUM 

OAVEATUR. 

1 VLPjAifus libro septimo ad edictum Si ^uis 
eum, de ^uo noxalis actio est, iudicio sisti promisit,* 
praetor ait in eadem causa eum exhibere^ in qua 
1 tunc est, donec iudicium accipiatur. 'In eadem 
causa' quid sit, videamus: et puto verius eum videri 
in eadem causa sistere^ qui ad experiendum non 
facit ius actoris deterius. si desinat* servus esse 
promissoris vel actio amissa sit, non videri in eadem 
causa statum Labeo ait: vel si qui pari loco erat in 
litigando, coepit esse in duriore, vel loco vel persona 
mutata: itaque si quis ei qui in foro promissoris 
conveniri non potest venditus aut potentiori datus 
sit, magis esse putat, ut non videatur in eadem causa 
sisti. sed et si noxae deditus sit, Ofilius non putat 
in eadem causa sisti, cum noxae deditione ceteris 
noxalem actionem peremi putat. 

2 Paulus libro sexto ad edictum Sed alio iure 
utimur. nam ex praecedentibus causis uon liberatur 
noxae deditus : perinde enim noxa caput sequitur, ac 
1 si venisset Si absens sit servus, pro quo noxalis 
actio aUcui competit: si quidem dominus non n^at 
in sua potestate esse, compellendum ^utat Ylndius 
vel iudicio eum sisti promittere vel iudicium accipere, 
aut, si nolit defendere, cauturum, cum primum po- 
tuerit, se exhibiturum: sin vero falso neget in sua 
potestate esse, susceptumm iudicium sine noxae de- 
oitione. idque luhanus scribit et si dolo fecerit, quo- 
minus in eius esset potestate. sed si servus prae- 
sens est, dominus abest uec quisquam servum defen- 
dit, ducendus erit iussu praetoris: sed causa cognita 
domino postea dabitur defensio, ut Fomponius et 
Vindius scribunt, ne ei absentia sua noceat : ergo et 
actori actio restituenda est, perempta eo quod ductus 
servus in bonis eius esse coepit. 

3 JJlpianus libro septimo ad edictum Si cum 
usufructuario noxaU iudicio agetur isque servum non 
defenderit, den^tur ei per praetorem usus fructus 
persecutio. 

4 Gaius libro sexto ad edictum provinciale Si 



cum uno ex dominis noxalis^ agetur, an pro parte 
socii satisdare deberet? Sabinus^ ait non debere: 
quia quodanunodo totum suum hominem defenderet, 
cui in solidum defendendi necessitas esset, nec audi- 
tur, si pro parte paratus sit defendere. 

5 VLPiAifus libro quadragensmo seftimo ad Sa 
binum Si servum in eadem causa sistere quidam 
promiserit et liber factus sistatnr: si de ipso contro- 
versia est capitalium actionum iniuriarumque nomine, 
non recte sistitur: quia aliter de servo sapplicium et 
verberibus de iniuria satisfit, ahter de libero vindicta 
Bumitur vel condemnatio pecuniaria''. quod autem 
ad ceteras noxales causas pertinet, ejbiam in melio- 
rem causam videtur pervenisse. 

6 Paulus libro undecimo ad Sabinum Sed si 
statu liberum sisti ^romissum sit, in eadem causa 
sisti videtur, quamvis liber sistatur, quod impHcitus 
ei casus hbertatis faerit. 

X». 

DE EO PER QUEM FACTUM ERIT QUOMINUS 
QUIS m lUDICIO SISTAT. 

1 Vlpianus libro septimo ad edictum Aeqoissi- 
mum putavit praetor dolum eius coercere, qui im- 

1 pedit aUquem iudicio sisti. Fecisse autem dolo 
malo non tantum is putatur, qui suis manibus vel 
per suos retinuit^ verum qui alios quoque rogavit 
ut eum detinerent vel abducerent, ne iudicio sistat, 
sive scientes sive ignorantes quid esset quod com- 

2 minisceretur. Dolum autem malum sic accipimus, 
ut si quis ^° venienti ad iudicium aliquid pronuntia- 
verit triste , propter quod is necesse habuerit ad iu- 
dicium non venire, teneatur ex hoc ^^ edicto: quam- 
vis quidam putent sibi eum imputare, qui credulus 

3 fiiit. Si reus dolo actons non steterit, non ha- 
bebit reus adversus eum actionem ex hoc edicto, 
cum contentus esse possit exceptione, si ex stipulatu 
conveniatur de poena, quod ad iudicium non vene- 
rit. ahter atque si ab afio sit impeditus : nam actio- 

4 nem propositam adversus eum exercebit. Si plu- 
res dolo fecerint, omnes tenentur: sed si unus prae- 
stiterit poenam, ceteri Mberantur, cum nihil intersit. 

5 Servi nomine ex hac causa noxali iudicio agen- 

6 dum omnes consentiunt. £t heredi datur, sed 
non ultra annum. adversus heredem autem hactenus 
puto dandam actionem, ut ex dolo defuncti heres 
non lucretur. 

2 Paulus libro sexto ad edictum Si actoris ser- 
vus domino sciente et ctun jpossit non prohibente 
doIo"fecerit, quo minus in iudicio sistam, Ofilius dan- 
dam mihi exceptionem adversus dominum ait, ne ex 
dolo servi dommus lucretur. si vero sine voluntate 
domini servus hoc fecerit, Sabinus noxale iudicium 
dandum ait nec factum servi domino obesse debere 
nisi hactenus ut ipso careat: quando ipse nihil de- 
liquit. 

3 Iulianus libro secundo digestorum Ex hoc 
edicto adversus eum, qui dolo fecit, quo minus quis 
in iudicium vocatus sistat, in factum actio competit 

Suanti actoris interfuit eum sisti. in quo iudicio de- 
ucitur si quid amiserit actor ob eam rem: veluti si 
reus tempore dominium rei iuterim sibi adquirat aut 

1 actione liberatus fuerit. Flane si is, qui dolo 
fecerit, quo minus in iudicio sistatur, solvendo non 
fuerit, aequum erit adversus ipsum *^ reum restituto- 
riam actionem competere, ne propter dolum aJienum 

2 reus lucrum faciat et actor danmo adficiatur. Si 
et stipulator dolo Titii et promissor dolo Maevi im- 
peditus fuerit, quo minus in iudicio sistatur: uterque 
adversus eum, cuius dolo impeditus fuerit, actione 

3 in factum experietur. Si et stipulator dolo pro- 



(1) Ed, 1...4 ; SaK 5. 6. — Bas. 7, 15, 1...6 (2) debere 
ins,^ (3) sic S, verba qnid sit . . . yiderin {sic) eadem cansa 
omtssa a F^ addidity sed post sistere non suo loco, F^ (4) sic 
F^S, destinat F^ (5) noxali F^ (6) debet et Sabi- 
nus scr^ (7) fuit/ere : aliter de libero vindicta sumitur 



yel condenmatio pecuniaria, aliter de servo supplicium et 
verberibns de ininria satisfit 

(8) Ed. 1. 2 ; Sab. 3. — Bas, 7, 15, 7,..9 (9) sic JF^y re- 
tinuerit/*/S (10) aquidF (11) ex hoc ^, hoc F*, 
om.F^ (12) ipsnmF^/Sjipsns^* 



n 10,11 



u 



SI QUIS CAUTIONIBU* 



mlssoiis et proniissor dolo stipuktom impeditas fa^ 
erit quo miaos ad iudicimn yeniret: &eutri eorum 
praetor succurr^e debebit, ab utraque parte dolo 
4 eouipensando. Si a fideiussote quinquaginta sti- 
pulatus fuero, d in iudicium reus non venefit, peti'- 
turuB a reo centum y et dolo malo Sempronii lactum 
fueiit, ne in iudicium reus Teniat: centum a Sem- 
pronio consequar. tanti enim mea interfuisse Tide- 
tur, quia, si Tenisset in iudicium> actio nuM centum 
adYersus reum vel adversus beredem eius compete- 
bat, Mcet Meiussor minorem summammibipromismt. 

XI*. 

SI QUIS CAUTIONrBUS IN lUDICIO SISTENDI 
CAUSA PACTIS NON OBTEMI»ERABIT ^. 

1 Gaius Uhro primo ad edictum provmciale Vi- 
cena milia passuum in singulos dies dinumerari prae- 
tor iubet praeter eum diem, quo cautum promittitur, 
et in quem sistere in iudicium oportet nam sane 
talis itineris dmumeratio neutri litigatorum onerosa est 

2 Vlpianus lihro septuagensimo quario ad edicium 
Non exigimus reum iudicio sisti, si negotium, propter 
quod iuBcio sisti promisit, fuerit transactum: sed 
hoc ita, si^ prius id negotium transactum sit, quam 
sisti oporteret. ceterum si postea transactum est, 
exceptio doli opponi* debet: quis enim de poena 
promissa laborat post negotium l^ansactum? cum 
etiam transacti negotii exceptionem putaverit quis 
nocere, quasi etiam de poena transactum sit, nisi 

1 contrarium specialiter partibus placuerit. Si quis 
municipalis muneris causa sine suo dolo malo im- 
peditus in iudicio secundum suam promissionem non 

2 stetit, aequissimum est tribui ei exceptionem. Si- 
mili modo et si ad testimonium desideratus ad iudi- 
cium occurrere non potuit, erit ei subvemendum. 

3 Si quis iudicio se sisti promiserit et valetudine 
vel tempestate yel vi fluminis probibitus se sistere 
non possit, exceptione adiuvatur, nec immerito. cum 
enim in tali promissione praesentia opus sit, quem- 
admodum potuit se sistere qui adversa valetudine 
impeditus est? et ideo etiam lex duodecim tabula- 
rum, si iudex vel alteruter ex litigatoribus morbo 
Bontico impediatur, iubet diem iudicii esse diffisum. 

4 Si non propter valetudinem muHer non steterit 
iudicio , sed quod gravida erat , exceptionem ei dan- 
dam^ Labeo ait: si tamen post partum decubuerit, 

5 probandum erit quasi valetudine itn^editam. Idem 
est et si quis furere coeperit: nam qui furore impe- 

6 ditur, valetudine impeditur. Quod diximus succurri 
etiam ei, qui tempestate aut vi fluminis probibitus 
non venit, tempestatem sic intellegere debemus , sive 
maritima sive terrestris sit. tempestatem inteilegere 
debemus talem, quae^ impedimento sit itineri vel 

7 navigationi. Yis fluminis etiaxn sine tempestate 
accipienda est: vim fluminis intellegimus, et si magni- 
tudo eius impedimento sit sive pons solutus sit vel 

8 navigium non stet. Si quis tamen cum possetnon 
incidere in tempestatem vet in fluminis vim, si ante 
prof ectus esset vel tempore opportuno navigasset, i^se 
se artaverit: numquid exceptio ei minime prosit? 
quod quidem causa cognita erit statuendum. nam 
neque sic artandus sif, ut possit ei dici, cur non 
multo ante profectus est^ quam dies promissionis 
veniret: neque iterum permittendum ei, si quid sit 
quod ei imputetur, causari tempestatem vel vim flu- 
minis. quid enim si ^uis, cum Bomae esset ipso 
t.emp(»re promissionis sistendi^ nulla necessitate ur- 
guente voluptatis causa in municipium profectus sit? 
nonne indi^us est, eui haec exceptio patrocinetur? 



aot quid si tempestas quidem in mari fuit, terra ao- ; 
tem iste potnit venire: vel flumen circumire? aeque 
dicendum non sem^er ei exceptionemprodesse: nisi^ 
angttstiae non patiebantur terra iter metiri vel cir* 
cumire. cum tamen vel flumen sic abundasset, ut 
implesset omnem locum, in quo sisti oportuit, vel 
aMqua fortuita calamitas eundem locum evertit vel 
praesentiam venienti p^culosam fedt, ex bono et 
9 aequo et hic exceptio ei accommodanda est. Si-^ 
mili modo exceptio datur ei, qui cum ad iudicium 
venire volebat, a ms^stratu retentus est, et retentus 
sine dolo malo ij)sius: nam si ipse hoc affectavit vd 
causam praestitit, non ei proderit exceptio: sed ip* 
sius quidem dolus ei oberit, ceterorum non obent, 
qui dolo^^ fecerunt ut retineretur. sed si privatas 
eum detinuerit, nullo modo ei proderit haec exceptio, 

3 Paulvs libro sexagensimo nono adedictum se4 
actio ei datur adversus eum qui detinuit in id quod 
eius interest. 

4 JJLPiANua libro sepiuagensimo quarfo ad edi(h 
tum Sed et si quis rei capitalis ante condemnatos 
iudicio sistere se non potuit, merito huic ignoscitor. 
rei capitaMs condemnatum accipere debemus, qm 
morte exiliove coercitus est. dixerit aliquis, quo ergo 
haec exceptio damnato? sed respondebitur fideius- 
soribus eius esse necessariam: aut si forte in ezi- 
hum salva civitate abiit, ubi defensori eius excepdo 

1 ista proderit^^ HLud sciendum est eum, qui id-" 
circo non stetit, quia capitis reus factus est, in ea 
causa esse, ut exceptione uti non possit: damnato 
enim datur. plane si vinculis vel custodia militari 
impeditus ideo non stetit, in ea erit causa, ut ex* 

2 ceptione utatur. Fraetereasifunerequisdomestico 

3 impeditus non venit, debet ei exceptio dari. Item 
si quis in servitute hostium fuerit ac per hoc in iudicium 

4 non stetit, debet exceptione adiuvari. Quaesitum^t 
an possit conveniri ^^, ne uUa exceptio in promissione 
deserta iudicio sistendi causa facta obiciatur: et ait 
Atilicinus conventionem istam non valere, sed " ego 
puto conventionem istam ita valere, si specialitei 
causae exceptionum ^^ expressae sint, quibus a pro- 

5 missore sponte renuntiatum est. Item quaeritor, 
si quis, cum iudicio sistendi causa satisdare non de* 
beret, satisdato promiserit, an fideiussoribus eius ex- 
ceptio detur. puto interesse, utrum per errorem sil- 
tisdato promissum est an ex conventione : si per erro« 
rem, dandam fideiussoribus exceptionem: si ex coA^ 
ventione, mimme dandam. nam et lulianus scribit) 
si iudicio sistendi causa pluris quam statutum esj 

§er ignorantiam promissum fuerit, exceptionem darl 
ebere : si autem ex conventione tantae summae pro» 
nussio facta sit, exceptionem j>acti conventi repli- 
catione infirmandam luhanus ait. 

5 Paulus lihro seocagensimo nono ad edictum B 
duo rei stipulandi sint et uni ^^ debitor iudicio se 
sisti cum poena promiserit, alter autem impedieiit: 
ita demum exceptio adversus alterum danda est, fli 
socii sint: ne prosit ei^^ dolus propter societat^. 

1 Item si duo rei promittendi sint et unus ad voMr, 
cium non venerit contempta sua promissione iudi(^ 
sistendi causa facta, actor autem ab altero rem p- 
tat, ab altero poenam desertionis: petendo poeBSiO 

2 exceptione summovebitur. Aeque si a patre faott 
fuerit promissio iudicio sistendi gratia ex filii cofi- 
tractu, deinde de re actor ^erit cum filio, exc^ 
tione Bummovebitur, si cum patre ex eius proiniB* 
sione agat. et contra idem erit, si filius promis^ 
et actor egerit cum patre de peculio. 

6 GAiuslibroprimo ad legem duodecm tabulatui^ 
Si is qui fideiussorem dedit ideo non steterit, quOJ 



(1) JErf. 1...5. 7...10; Sab. 11...145 Pap* 6. 15. — Bas. 7,16 
{2\ obtempeirabit ind F, obtemperavitF*, obtemperavterit 
F^S {Z) sicdett.cumB,9iwmFS (4) oproni 

F (5) dandam Ubri ctiin B, noa dandam Cuidcius obs. 

1.2, 18 (0) non venit, sive m. sive t. sit, tempie^tatem in- 
tellegere debemus talemqae quae scr. (7) est Mal. (8) slt 



Brehcm, (9) sistendi S, intendi F (10) tempoir& 

ins. (11) dolo F^S, malo dolo F^ (12) uM om, 5, nti 
defeaBor eiuB exeeptione ista potedt ffoiomonus (13) ^ 
f^, ti^Yiiiiixe F^S (14) «c ^^ sed et i?' (ih) sicF^Bi 
^ception^ F^ (16) sint et nni F^S, sunt (of». et «^ 
F^ (17) quiimpeaiitrelsftwi/iaexcirfiej-ttfil 



DE FEBIIS 



25 



II 11. 12 



rei pubMcae causa afuit: iriiquuin est Meiussorem ob 
aUum necessitate sistendi obligatum esse, cum ipsi 
liberum esset non sistere. 

7* Pajjlxjs libro sexagensimo nono ad edictum 
Si quis servum in iudicio sisti promiserit vel alium 
qui in aliena potestate est, isdem exceptionibus uti- 
tur, quibus si pro libero vel patre familias fideius- 
sit^ praeterquam si rei publieae causa abesse di- 
ceretur servus: nam serrus rei publicae causa abesse 
non potest. praeter hanc autem exceptionem ceterae, 
quia communes sunt, tam in libero nomine quam in 
servo locum habent. 

8 Gaius libro vicemimo nano ad edictum provin- 
ciale Et si post tres aut quinque pluresve dies^ 
quam iudicio sisti se reus ^romisit, secum agendi 
potestatem fecerit nec actoris ius ex mora deterius 
factum sit, consequeus est dici defendi eum debere 
per exceptionem. 

9 Vlpianus libro septua^enstmo septimo ad edic- 
tum Si servus iudicio se sisti promittat, non com- 
mittitur stipulatio neque in eum neque in fideiussores 

1 eius. Si plurium servorum nomine iudicio sistendi 
causa una stipulatione promittatur, poenam quidem 
int^am committi, licet unus status non sit, Labeo 
ait, quia verum sit omnes statos non esse: verum si 
pro rata unius offeratur poena, exceptione doli usu- 
rum eum, qui ex hac stipulatione convenitur. 

10 Paulus libro primo ad Plautium Si eum iu- 
dicio sisti promisero, qui iam tempore liberatus esse 
dicebatur, quia iam actione forte non tenebatur^: 
actio in me danda est, ut vel exhibeam eum vel de« 
t fendam, ut veritas inquiratur. Homo sisti pro- 
missus ante diem dolo promissoris periit: certo lure 
atimur non ante poenam peti posse, quam dies vene- 

2 rit : tota enim stipulatio m diem collata videtur. Qui 
imuriarum acturus est, stipulatus erat ante htem con- 
testatam"^ ut adversarius suus iudicio sistat: com- 
missa stipulatione mortuus est. non competere he- 
redi eius ex stipulatu actionem placuit, ^uia tales 
stipulationes propter rem ipsam darentur, iniuriarum 
autem actio heredi non competit. quamvis enim haec 
stipulatio iudicio sistendi causa facta ad heredem 
transeat, tamen in hac causa danda non est: nam et 
defunctus si vellet omissa iniuriarum actione ex sti- 
pulatu agere, non permitteretur ei. idem dicendum 
esse et^ si is, cum quo iniuriarum agere volebam, 
stipulatione tali commissa decesserit: nam non com- 
petit mihi adversus heredem eius ex stipulatu actio, 
et hoc lulianus scribit. secundum quod et si fide- 
iussores dati erant, minime dabitur in eos actio mor- 
tuo reo. idem Fomponius, si non post longum tem- 
pus decesserit: quia si ad iudicium venisset, litem 
cum eo contestari actor® potuisset. 

1 1 Ulpianub lihro quadragensimo septimo ad Sa- 
binum Si quis quendam in iudicio sisti promisit^ 
in eadem causa eum debet sistere. in eadem autem 
causa sistere hoc est ita sistere, ut actori persecutio 
loco deteriori non sit, quamvis exactio rei ^ossit esse 
difficilior. licet enim difficilior exactio sit, tamen 
dicendum est videri in eadem causa eum stetisse : nam 
et si novum aes alienum contraxisset vel pecuniam per- 
didisset, videtur tamenin eadem causa stetisse: ergo et 
qui alii iudicatus sistitur in eadem causa stare videtur. 

12 Paulus lihro undecimo ad Sahinum Qui au- 
tem noyo privilegio utitur, non videtur in eadem causa 
1 sisti. lUud tenendum est, quod aestimationem eius 
quod intersit agentis ad illud tempus referendum est, 
quo sisti debuit, non ad id, quo agitur, quamvis de- 
Bierit eius interesse. 

13 luLiANua libro quinquagensimo quinto digesto- 
rum Quotiens servus iudicio sistendi causa ut ipse i 



litigaturus vel ab alio stipulatur vel ipse promittit: 
nec committitur stipulatio nec Meiussores tenentur, 
quia servus conveniri vd convenire non potest. 

1 4 Neratius libro secundo membranarum Si pro- 
curator ita stipulatus est, ut sistat dumtaxat eum 
quem stipularetur, non ^am poenam si status non 
esset stipularetur: propemodum nullius momenti est 
ea stipulatio, quia procuratoris, quod ad ipsius utUi- 
tatem pertinet, nihil interest sisti. sed cum alienum 
negotium in stipulando ^erit, potest defendi non 
procuratoris , sed eius cnius negotium gesserit utili- 
tatem in ea re spectandam esse: ut quantum domini 
litis interfuit sisti, tantum ex ea stipuiatione non stato 
reo procuratori debeatur. eadem et fortius adhuc 
dici possunt, si procurator ita stipulatus esset ^quanti 
ea res erit' : ut hanc conceptionem ^ verborum non ad 
ipsius, sed ad domini utilitatem relatam interpretemur. 

15 Papinianus libro secundo quaestionum Si tu- 
tor iudicio sisti promiserit et^ stipulationi non ob- 
temperaverit, et interea pupillus adoleverit aut mortem 
obierit aut etiam abstentus^^ sit hereditate: denega* 
bitur ex stipulatu actio. nam et ipsius rei quae 
petebatur, si tutor iudicatus fuerit et eorum quid ac- 
ciderit, non esse dandam in eum actionem mdicati 
probatum est. 

DE FERHS ET DILATIONIBUS ET DIVBRSIS 

TEMPOKIBUS. 

1 Vlpianus lihro quario de omnibus trihunalibus 
Ne quis messium vindemiarumque tempore adversa- 
rium cogat ad iudicium venire, oratione divi Marci 
exprimitur, quia occupati circa rem rusticam in forum 

1 conpellendi non sunt. Sed si praetor aut per 
ignorantiam vel socordiam evocare eos perseveraverit 
Mque sponte venerint: si quidem sententiam dixerit 
praesentibus illis et sponte litigantibus, sententia va- 
lebit, tametsi non recte fecent qui eos evocaverit: 
sin vero, cum abesse perseveraverint, sententiam pro- 
tulerit etiam absentibus illis, consequens erit dicere 
sententiam nulHus esse momenti (neque enim prae- 
toris factum iuri derogare oportet**): et citra appel- 

2 lationem igitur sententia infirmabitur. Sed exci- 
piuntur certae causae, ex quibus cogi poterimus et 
per id temporis, cum messes vindemiaeque sunt, ad 
praetorem*^ venire: scilicet si res tempore peritura 
sit, hoc est si dilatio actionem sit peremptura. Sane 
quotiens res urguet, cogendi quidem sumus ad prae- 
torem venire, verum ad hoc tantum cogi ae^uum est 
ut Us contestetur, et ita ipsis^^ verbis orationis ex- 
primitur : denique alterutro recusante post ntem con- 
testatam litigare dilationem oratio concessit. 

2 Idsm libro quinto ad edictum Eadem oratione 
divus Marcus in senatu recitata effecit de alus specie- 
bus praetorem adiri etiam diebus feriaticis *. ut puta 
ut tutores aut curatores" dentur: ut officii admo- 
neantur cessantes: excusationes allegentur: alimenta 
constituantur: aetates probentur: ventris nomine in 
possessionem mittatur, vel rei servandae causa, vel 
legatorum fideive commissorum, vel damni infecti: 
item de testamentis exhibendis : ut curator detur bo- 
norum eius, cui an heres exstaturus sit incertum est: 
aut de alendis liberis parentibus patronis : aut de adeun- 
da suspecta hereditate: aut ut aspectu atrox iniuria 
aestimetur : vel fideicommissaria libertas praestanda ". 

3 iDEMlihrosecundoadedictum Solet etiam messis 
vindemiarumque tempore ius dici de rebus quae tem- 

Sore vel morte periturae sunt. morte: veluti furti: 
amni iniuriae: iniuriarum atrocium: qui de incendio 
rxdna ng,ufragio rate nave expugnata rapuisse dicun- 
tur : et si quae similes sunt. item si res ^*^ tempore 



(1) pars r€rfi< Z>.50,17,2H (2) fideiussisset Hal, (3) quia 
iam a. f. n. tenebator del. (4) ante litem contestatam ante 
mortaus est collocandum esse indicant B (S) esset SmaU 
lenburg (6) ${c ^, constari auctor 2^ (7) «cJ^, promi- 
Berit F^S (8) hanc conceptionem F^S, ac conconceptionem 
F» (9) etF^SyeF^ (10) abstentus J?''*?, absentuBi?'^ 



(11) Fd. 2...7; Sab. 1. 8. 9 ; Pap, 10. — Bas. 7, 17. — Cf. 
Cqd, 3, U. 12 (12) 8ic F^Si oportaret F^ (13) sic S, prae- 
toresi?' (t4)ipseisjP (15) aut curatores l?''^?, auctores 
F^ : curatores non habent Graeci (16) vel de f. c. libertate 
praestanda «cr. (17) slres/S, sire/^"», resi J^ 



n 12.13 



m 



DB EDENDO | 



1 periturae sunt aut actionis dies exiturus est. Li- 

2 beraHa ^uoque iudicia omui tempore iiniuntur. Item 
in eum, qui quid nundinanim nomine adversus com- 
munem utilitatem acceperit, omni tempore ius dicitur. 

4 Paulus libro primo ad edictum Praesides pro- 
vinciarum ez consuetudine cuiusque loei solent mes- 
sis Yindemiarumque causa* tempus statuere. 

5 Vlpianits lihro sexagenstmo secundo ad edictum 
Pridie kalendas lanuarias ^ ms^stratus neque ius di- 
cere, sed nec sui potestatem facere consuerunt. 

6 Idem libro septuagensimo septimo ad edictum 
Si feriatis diebus fuerit iudicatum, lege cautum est, 
ne his diebus iudicium sit nisi ex voluntate partium, 
et quod aliter adversus ea iudicatum erit ne quis 
iudicatum facere neye solvere debeat, neve quis ad 
quem de ea re in ius aditum erit iudicatum facere cogat. 

7 IvEM lihro primo de offido consulis Oratione 
quidem divi Marci amplius <]^uam semel non esse 
dandam instrumentorum dilationem expressum est: 
sed utiiitatis litigantiiun gratia causa cognita et iterum 
dilatio tam ex eadem quam ex atia proYincia secun- 
dum moderamen locorum impertiri solet, et maxime 
si aliquid inopinatum emergat. illud videndum, si 
defunctus acceperit ali^uam dilationem propter in- 
strumenta, an successon quoque eius dari debeat, an 
vero, quia iam data est, ampHus dari non possit? et 
magis est, ut et hic causa cognita dari debeat. 

8 Paulus lihro tertio decimo ad Sahinum More 
Eomano dies a media nocte incipit et sequentis noc- 
tis media parte finitur. itaque quidquid in his viginti 
quattuor horis, id est duabus dimidiatis noctibus et 
luce media, actum est, perinde est, quasi quavis hora 
lucis actum esset. 

9 Vlpianus lihro septimo de offido proconmUs 
Divus Traianus Minicio Natali rescripsit ferias a fo- 
rensibus tantum negotiis dare vacatiouem, ea autem, 
^uae ad disciplinam ^ militarem pertinent, etiam feria- 
tis diebus peragenda; inter quae custodiarum quo- 
que cognitionem esse. 

10 Pavlus libro quinto sententiariim In pecu- 
niariis causis omnibus'^ dilatio singulis causis plus 
semel tribui non potest: in capitalibus autem reo 
tres dUationes, accusatori duae dari possunt: sed 
utrumque causa cognita. 

xni*. 

DE EDENDO. 

1 Vlpianus lihro quarto ad edictum Qua quis- 
que actione agere voiet, eam edere debet: nam ae- 
quissimum videtur eum qui acturus est edere actio- 
nem, ut proinde sciat reus, utrum cedere an conten- 
dere ultra debeat, et, si contendendum putat, veniat 
instructus ad agendum cognita actione qua convenia* 

1 tur. Edere est etiam copiam describendi facere: 
vel in libello complecti et dare: vel dictare. eum 
quoque edere Labeo ait, qui producat adversarium 
suum ad album et demonstret quod dictaturus est^ 

2 vel id dicendo ^ quo uti velit. Editiones sine die 
et consule fieri debent, ne quid excogitetur edito* 
die et consule et praelato ^ die fiat. diem autem et 
consulem excepit praetor quo instnimentum conscrip- 
tum est, non in quem solutio concepta est: nam dies 
solutionis sicuti summa pars est stipulationis. ratio- 
nes tamen cum die et consule edi debent, quoniam 
aecepta et data non alias possunt apparere, nisi dies 

3 et consul fuerit editus. Edenda sunt omnia, quae 
j[uis apud iudicem editurus est: non tamen ut et 
instrumenta, quibus quis usnrus non est, compellatur 

4 edere. Edere non videtur qui stipulationem totam 

5 non edidit ^^ Eis, qui ob aetatem vel rusticitatem 



vel ob sexum lapsi non ediderunt vel ex alia iusta 
causa, subvenietur. 

2 Paulus lihro tertio ad edictum Si legatum pe- 
tatur, non iubet praetor verba testamenti euere: ideo 
fortasse, quia heredes solent habere exemplum testa- 
menti. 

3 Maubicianus^^ libro secundo de poenis Sena- 
tus censuit, ne quisquam eorum, a quibus quid fisco 
petetur, aliainstrumentadelatori cogatur edere, quam 
quae ad eam causam pertinerent, ex qua se deferre 
professus est*^. 

4 Vlpianus lihro quarto ad edictum Praetor ait: 
^Argentariae mensae exercitores rationem^^ quae ad 

1 *se pertinet, edent " adiecto die et consule.' Huius 
edicti ratio aequissima est: nam cum singulorum ra> 
tiones argentarii conficiant, aequum fuit id quod mei 
causa confecit meum ^^ quodammodo ^^ instrumentuin 

2 mihi edi. Sed et iuius famihas continetur his 
verbis, ut vel ipse cogatur edere: an et pater, quae- 
ritur. Labeo scribit patrem non cogendum, nisi 
sciente eo argentaria exercetur: sed recte Sabinus 
respondit tunc id admittendum, cum patri quaestum 
S refert. Sed si servus argentariam faciat (potest 
enim), si quidem voluntate domini fecerit, compellen- 
dum dominum edere ac perinde in eum dandum est 
iudicium, ac si ipse fecisset. sed si inscio domino 
fecit, satis esse dominum iurare eas se rationes noQ 
habere. si servus peculiarem faciat" argentariam, 
dominus de peculio vel de in rem verso tenetur : sed 
si dominus habet rationes nec edit, in soHdum tene- 

4 tur. Etiam is qui desiit argentariam facere, ad 

5 editionem compeUitur. Sed ibi quis compellitai 
edere, ubi argentariam exercuit, et hoc est ^^ consti- 
tutum. quod si instrumentum argentariae in s^a pro- 
vincia habeat, in alia administraverit , ibi puto co- 
gendum edere, ubi argentariam exercuit: hoc enim 
primum deUq^uit, quod alio instrumentum transtulit. 
quod si in aho loco argentariam exercet, alibiautem 
ad editionem compelletur, minime hoc facere cogi- 
tur: nisi descri^tum velis ubi de ea re agitur eum 
tibi dare, tuis videlicet sumptibus: 

5 Pavlus lihro iertio ad edictum spatiumque ad 
perferendas eas tribuendum est. 

6 Vlpianus lihro qum-to ad edictum Si quis ex 
argentariis, ut plerique eorum, in villa habeat instra- 
mentum vel in horreo : aut ad locum te perducet aut de- 

1 scriptas rationes dabit. Cogentur et successores 
argentarii edere rationes. quod si plures sunt here- 
des et unus habeat, solus ad editionem compeUetur: 
sed si omnes habeant et unus ediderit, omnes ad 
editionem compellendi sunt. quid enim si humilis et 
deploratus unus edidit, ut dubitare ^uis merito de 
fideeditioni^possit? ut igitur comparan rationes pos- 
sint, etiam ceteri edere debent aut certe unius edi- 
tioni subscribere. hoc idem erit et si plures fuerint 
argentarii, a quibus editio desideratur. nam et si 
plures tutores tutelam administraverunt simul, aut 
omnes edere debent aut unius editioni subscribere. 

2 Exigitur autem ab adversario argentarii iusiuran' 
dum non calumniae causa postulare edi sibi : ne forte 
vel supervacuas rationes vel quas habet edi sibi postu- 

3 let vexandi argentarii ^^ causa. Eationem autem 
esse Labeo ait ultro citro dandi aecipiendi, creden- 
di^^, obligandi solvendi sui causa negotiationem: nec 
uUam rationem nuda dumtaxat solutione debili inci- 
pere. nec si pignus acceperit aut mandatum, com- 
peUendum edere: hoc enim extra rationem esse. sed 
et quod solvl constituit, argentarius edere debet: 

4 nam et hoc ex argentaria venit. Ex hoc edicto 

5 in id quod interfuit actio comj)etit: unde apparet 
ita demum tenere hoc edictum^ si ad eum pertineat. 



(1) causa del (2) kalendis ianuariis F^ (3) dicis- 
ciplinami^ (4) sicS, ommsF 

(5) Ed, — Bas, 7, 18. — Cf. Cod. 2, 1 (6) sie F^S, et 
F^ (7) vel indicando scr. (8) sic F^, edicto S, e F^ 
(9) sic F^S cum B, prolato F^ detU (lO) sicF^Sj edit 

F^ (11) Modestinus HaZ (12) esset Fa?tero ?oco, cmt» 



haecverha ihilegantur his (13) cuique ins, Muretus: 

sed excidit potius tale quid: quam quis postulat sibi edi 
(14) edantei?* (15) meumque scr. (16) quodadmodo 
F (17) sic F% fiat F^ (18) sed hoc est F^ ees hoc 
et F^, et boc et^, sed est hoc et S (19) sic F^S, argen* 
tiiriiF* (20) debenditn*. 



DE PACTIS 



27 



II 13. U 



pertinere autem ndetur ad me ratio , si modo eam 
tractaveris me mandante. sed si procurator meus 
absente me mandayerit, an mihi edenda sit, quasi ad 
me pertineat? et magis est ut edatur. procuratori 
quoque meo edendam rationem, quam mecum liabet, 
iLon dubito, quasi ad eum pertmeat: et cauturum de 

6 rato, si mandatum ei non sit. Si initium tabula- 
rum habet diem \ in quibus ^ Titii ratio scripta est, 

Sostmodum mea sine die et consule, etiam mihi edeu- 
us est dies et consul: communis enim omnis ratio- 

7 nis est praepositio diei et consulis. Edi autem 
est vel dictare vel tradere Ubellum vel codicem pro- 
S ferre. Fraetor ait: 'Ai^entario eive, qui iterum 

9 'edi postulabit, causa cognita edi iubebo*. Pro- 
hibet argentario edi illa ratione, quod etiam ipse in- 
structus esse potest instrumento suae professionis : 
et absurdum est, cum ipse in ea sit causa, ut edere 
debeat, ipsum petere ut edatur ei. an nec heredi 
ai^entarii edi ratio debeat, videndum: et si quidem 
instrumentum aigentariae ad eum pervenit, non debet 
ei edi, si minus, edenda est ex causa. nam et ipsi 
arffentario ez causa ratio edenda est: si naufragio 
vel ruina vel incendio vel alio simiJi casu rationes 
perdidisse probet aut in longinquo habere, veluti 

10 trans mare. Nec iterum postulanti edi praetor 
iubet, nisi ex causa: 

7 Paulus libro tertio ad edicium veluti si peregre 
habere quod primum editum est doceat: vel minus 
plene emtum: vel eas rationes, quas casu maiore, 
non vero neglegentia perdiderit. nam si eo casu ami- 
1 sit, cui ignosci debeat, ex int^o edi iubebit. Haec 
vox Hterum' duasressignificat: alteram, qua demon- 
straretur^ tempus secundum, quod Graeci Ssvre^ov 
dicunt: alteram, quae ad insequentia quoque tempora 
pertinet, quae Graece dicitur itdXt.v, qiioa ita accipi- 
tur *quotiens opus erit*. nam potest neri ut bis edi- 
tam sibi rationem quis perdiderit: ut verbum iterum 
pro saepius accipiatur. 

8 JJiPuyus libro quarto ad edictum Ubi exigi- 
tur argentarius rationes edere, tunc punitur, cum 
dolo malo non exhibet: sed culpam non praestabit 
msi dolo proximam. dolo malo autem non edidit^ 
et qui malitiose edidit et jui in totum non edidit^ 
1 Is autem, qui in boc edictum incidit, id praestat, 
quod interfuitmea^ rationes edi, cum decerneretur 
a praetore, non quod hodie interest : et ideo licet in- 
teresse desiit vel minoris vel pluris interesse coepit, 
locum^ actio non habebit neque augmentum neque 
deminutionem. 

9 Paulus Uhro iertio ad edictum Quaedam sunt 
personae, quas rationes nobis edere oportet nec ta- 
men a praetore per hoc edictum compelluntur. vel- 
uti cum procurator res rationesve nostras administra- 
vit, non cogitur a praetore per metum in factum 
actionis rationes edere: scilicet quia id consequi pos- 
sumus per mandati actionem. et cum dolo malo so- 
cius ne^otia gessit , praetor per hanc clausulam non 
intervenit: est enim ^ro socio actio. sed nec tuto- 
rem coffit praetor pupillo edere rationes: sed iudicio 
1 tutdae solet cogi edere. Nihil interest, si suc- 
cessores aut pater aut dominus argentarii eiusdem 
fuerunt professionis : quia cum in locum et in ius 
succedant argentarii, partibus eius fungi debent. is 
autem, cui aigentarius rationes suas legavit, non 
videbitur contineri , quia iuris successor his verbis 
significatur: non magis, quam si ei vivus eas donas- 
set. sed nec heres tenebitur, cum nec possideat nec 
dolo malo fecerit: sed si d, antequam eas legatario 
traderet, renuntiatum fuerit, ne ante eas tradat, tene- 
bitur quasi dolo fecerit: item antequam eas tradat, 
tenebitur. quod si nihil dolo fecerit , causa cognita 



2 I^atarius cogendus est edere. Nummularios quo- 
q^ue non esse imguum cogi rationes edere Pomponius 
scribit: quia et hi nummul£urii sicut argentarii ratio- 
nes connciunt, quia et accipiunt pecuniam et ero« 
gant per partes, quarum probatio scriptura codici- 
busque eorum maxime continetur: et frequentissime 

3 ad Mem eorum decurritur. Geterum omnibus 
postulantibus et iurantibus non calumniae causa pe- 

4 tere rationes, quae ad se pertineant, ediiubet. Ad 
nos enim pertinet non tantum cum ipsi contrazimus 
vel successimus ei qui contraxit, seif etiam si is qui 
in nostra potestate est contraxit. 

10 Gaius libro primo ad edictum provinciale Ar- 
gentarius rationes edere iubetur: nec interest cum 

1 ipso argentario controversia sit an cum alio. Ideo 
autem argentarios tantum neque aUos uUos absuniles 
eis edere rationes cogit, quia officium eorum atque 
ministerium publicam habet causam et haec princi- 
palis eorum opera est, ut actus sui rationes £ligen- 

2 ter coudciant. Edi autem ratio ita inteUe^tur, 
si a capite edatur, nam ratio nisi a capite^ inspi- 
ciatur, inteUegi non potest: sciHcet ut non totum 
cuique codicem rationum totasque membranas inspi- 
ciendi describendique potestas Uat, sed ut ea sola 
pars rationum, quae ad instruendum aUquem perti- 

3 neat, inspiciatur et describatur. Gum autem in 
id actio competit, quanti agentis intersit editas sibi 
rationes esse: eveniet, ut, sive quis condemnatus sit 
sive quod petierit non optinuerit eo, quod non ha- 
buerit rationes ex quibus causam suam tueri possit, 
id ipsum, quod ita perdiderit, hac actione consequa- 
tur. sed an hoc procedat videamus: nam si apud 
hunc iudicem, qui inter eum et argentarium iudicat, 
potest probare se iUo iudicio, quo victus est, vincere 
potuisse, poterat® et tunc probare: et si non proba- 
vit*° aut probantem iudex non curavit", deseipso*^ 
aut de iudice queri debet. sed non ita est. fieri enim 
potest, ut nunc, rationes vel ipso edente vel alio 
modo nanctus, aut aliis instrumentis vel teslibus, 
quibus iUo tempore aUqua ex causa uti non potuit, 
possit probare potuisse se vincere. sic enim et de 
cautione subrepta aut corrupta competit condictio 
et damni iniuriae actio: quia quod ante non potui- 
mus intercepta cautione probare et ob id amisimus, 
hoc nunc ahis instrumentis aut testibus, quibus tum 
uti non potuimus, probare possumus. 

11 MoDESTiNUS libro tertio regularum Exempla 
instrumentorum etiam sine subscriptione edentis edi 
posse receptum est. 

12 Callistratus lihro primo edicti monitorii Fe- 
minae remotae videntur ab officio argentaru, cum ea 
opera virOis sit. 

13 Vlpianus libro quarto ad edietum Haec actio 
neque post annum neque in heredem nisi ex suo facto 
dabitur. heredi autem dabitur. 



xim 



13 



DE PACTIS. 

1 JJlpianus libro quarto ad edictum Huius edicti 
aequitas naturalis est. quid enim tam congruum fidei 
humanae, quam ea quae inter eos placuerunt ser- 

1 vare? Factum autem a pactione dicitur (inde 

2 etiam pacis nomen smpeUatum est) et est pactio 
duorum pluriumve in idem placitum et ^* consensus. 

3 Conventionis verbum p;enerale est ad omnia per* 
tinens, de quibus negotii contrahendi transigendique 
causa consentiunt qui inter se agunt: nam sicuti 
convenire dicuntur qui ex diversis Tocis in unum lo- 
cum coUiguntur et veniunt, ita et ^ui ex diversis 
animi motibus in unum consentiunt, id est in unam 



(1) ei cousvihm add. F^ (2) in quibus] in sequentibus 
«cr. (3) iemonatratur F* (4) eAitF^ (5) edit 
altero locQ {mm bi$ haec exkibet) F (6) measF^ (7) lo- 
cum deL Ant Faher; sed magis putem excidisse tdlia 
fere: locttm actio non habebit [minus et habebit] neque 
augmentam neque deminutionem (g) sic S, edatur nam 



ratio nisi a capite om. F\ edatur nam ratio ni add. F\ ni 
innUimutavitF^ (9) «c ^S, poterit J'' (lo) probablt 
solito errore F (ll) curabit^ (12) desipso^ 

(13) Fd, t...7. 9...37. 60 ; Pap, S. 38... 48. 48 ; App. 47. 62 ; 
Sab. 49...59. 61, — Bas. 1 1, 1. — Cf. Cod. 2, 3 (l4) et iS 
cttfli Graecis, om. F 

4* 



n 14 



28 



sententiam decnrrunt adeo autem conTentloms no- 
men generale est, ut ele^nter dicat Pedius nnllam 
esse contractom, nnllam obligationemy quae non ha^ 
beat in se conventionem, sive re siye verbis fiat: 
nam et stipnlatio quae verbis fit, nisi babeat con> 
4 sensum, nulla est Sed conventionum pleraeque 
in aJiud nomen transeunt: veluti in emptionem, in 
locationem, in pignus vel in stipulationem. 

2 Pauius Iwro tertio ad edictum Labeo ait con- 
venire posse* vel re: vel per epistulam vel per nun- 
tium inter absentes quoque posse. sed etiam tacite 
1 consensu convenire inteUegitur: et ideo si debi^ 
tori meo reddiderim cautionem* videtur inter nos con- 
venisse ne peterem, protuiiii'a.mque ei conventionis 
exceptionem placuit. 

3 MoDESTiNUS libro tertio regularum Postquam 

Eignus vero debitori reddatur, si pecunia soluta non 
[lerit, debitum peti posse dubium non est, nisi spe- 
cisJiter contrarium actum esse probetur. 

4 Paulus libro tertio ad edictum Item quia con- 
ventiones etiam tacite^ valent, placet in urbanisbabi- 
tationibus locandis invecta illata pignori esse loca- 

1 tori, etiamsi nihil nominatim convenerit. Secun- 

2 dum haec et mutus pacisci potest. Huius rei ar- 
gomentum etiam stipulatio dotis causa facta est: nam 
ante nuptias male petitur, ^uasi si hoc^ expressum 
fuisset, et nuptiis non secutis ipso iure evanescit sti- 

3 pulatio. idem luliano pkcet. Ex facto etiam con- 
sultus, cum convenisset, ut donec usurae solverentur 
sors non peteretur^, et^ stipulatio pure concepta 
fuisset, condicionem inesse stipulationi, atque si noc 
expressum fuisset. 

5 Ulpianus libro quarto ad edictum Conventio- 
num autem tres sunt species. aut enim ex pubHca 
causa fiunt aut ex privata: privata aut legitima aut 
iuris gentium. pubfica conventio est, quae fit per 
pacem% quotiens inter se duces belli quaedam pacis- 
cuntur. 

6 Paulus libro tertio ad edictum Legitima con- 
ventio est quae lege aliqua confirmatur. et ideo in- 
terdum ex pacto actio nascitur vel toIHtur, quotiens 
l^e vel senatus consulto adiuvatur. 

7 Ulptanus libro quarto ad edictum Inris gen- 
tium conventiones quaedam actiones pariunt, quae- 

1 dam exceptiones. Quae pariunt actiones, in suo 
nomine non stant, sed transeunt in proprium nomen 
contractus: ut emptio venditio, locatio^ conductio, 
Bocietas, commodatum, depositum et ceteri similes 

2 contractus. Sed et si in^ alium contractum res 
non transeat, subsit tamen causa, deganter Aristo 
Celso respondit esse obligationem. ut puta dedi tibi 
rem ut mihi aliam dares, dedi ut aliquid facias : boc 
avraiXay/ia ' esse et hinc nasci civilem obligationem. 
et ideo puto recte lulianum a Mauriciano reprehen- 
sum in hoc: dedi tibi Stichum ut Pamphilum manu- 
mittas: manumisisti: evictus est Stichus. lulianus 
scribit in factum actionem a. praetore dandam: iHe 
ait civilem incerti actionem, ia est praescriptis ver- 
bis sufficere: esse enim contractum, quod Aristo 
B avvalXayfia dicit, unde haec nascitur actio. Si 
ob maleficium ne fiat promissum sit, nuUa est obU- 

4 gatio ex hac conventione. Sed cum nuUa subest 
causa, jiropter conventionem Mc constat non posse 
constitui obligalionem : igitur nuda pactio obM^atio- 

5 nem non parit, sed parit exceptionem. Quin immo 
interdum format ipsam actionem, ut in bonae fidei^*^ 
iudicus: solemus enim dicere pacta conventa inesse 
bonae fidei iudiciis. sed hoc sic accipiendum est, ut 
si quidem ex continenti pacta subsecuta sunt, etiam 
exparteactorisinsint: si" ex intervallo, non inerunt, 
nec valebunt, si a^t, ne ex pacto actio nascatur. 
ut puta post divortium convenit, ne tempore statuto 




dilationis dos reddatur, sed statim: hoc non vaiebi| 
ne ex pacto actio nascatur: idem Marcellus scrim 
et si in tutdae actione convenit, ut maiores qnsqy 
statutae sunt usurae praestentur, locum non habeb^ 
ne ex pacto nascatur actio: ea enim pacta insm^ 
quae legem contractui dant, id est quae in ingresiK: 
contractus facta sunt. idem responsum scio a Papi^ 
niano, et si post emptionem ex mtervaUo aUquid ei^ 
tra naturam contractus conveniat, ob hanc causaoi 
agi ex empto non posse propter eandem regnlam, oie 
ex pacto actio nascatur. quod et in omnibus bonli 
fidei*^ iudiciis erit dicendum. sed ex parte rei locuaiv 
habebit pactum, quia solent et ea pacta, quae postel 

6 interponuntur, parere exceptiones. Adeo aut^ 
bonae fidei iudicns exce^tiones ^^ postea factae^ ^uae 
ex eodem sunt contractu, msunt, ut constet in emptioni 
ceterisque bonae fidei iudiciis re nondum secuta posse 
abiri ab emptione. si igitur in totum potest, cur nmi 
et pars eius pactione mutari potest? et haec iti 
Pomponius Ubro sexto ad edictum scribit. quod cun 
est, etiam ex parte agentis pactio locum habet, ut 6| 
ad actionem proficiat nondum re secuta, eadem ti^ 
tione. nam si potest tota res toUi, cur non et refor* 
mari? ut quodammodo quasi renovatus contractog 
videatnr. quod non insuptiUter did potest. uncle 
iUud aeque non reprobo, quod Pomponius Ubris lee- 
tionum probat, posse inparte receifi pacto ab emp. 
tione, quasi repetita partis emptione. sed cum due 
Ueredes emptori exstiterunt^^ venditor cum altero 
pactus est, ut ab emptione recederetur: ait luUanus 
valere pactionem et dissolvi pro parte emptionem: 
quoniam et ex aUo contractu paciscendo alter «i 
heredibus adquirere sibi potuit exceptionem« utrum* 
que itaque recte placet, et quod luUanus et qudd 

7 Pomponius. Ait praetor: *J?acta conventa, quae 
^neque aolo malo, neque adversus leges plebis sciii 
^senatus consulta decreta^^ edicta prindpum, neqiili»^ 
*quo fraus cui eorum fiat, facta erunt, servaba*^ 

8 Pactorum quaedam in rem sunt, quaedam in pef* 
sonam. in rem sunt, quotiens generaliter paciscor ne^^ 
petam: in personam, quotiens ne a persona petaii^ 
id est ne a Xjucio Titio petam. utrum autem m res 
an in personam pactum lactum est, non^* minus ier 
verbis quam ex mente convenientium aestimandulB 
est : plerumque enim, ut Pedius ait ^^, persona pacto 
insentur , non ut personale pactum fiat , sed ut d^ 

9 monstretur, cum quo pactum factum est. Dofo 
malo ait praetor pactum se non servatumm. dolm: 
mahis fit calUditate et faUacia: et ut aitPedius, doiOc 
malo pactum fit, quotiens circumscribendi alteriii^ 

10 causa aUud agitur et aUud agi simulatur. Sed 
si fraudandi causa pactum factum dicatur, nihfl praetinr: 
adicit: sed eleganter Labeo ait hoc aut iniquuB 
esse, aut supervacuum. iniquum, si quod semel i^ 
misit creditor debitori suo bona fide, iterum hoe 
conetur destruere: supervacuum, si deceptus hoc fe- 

11 cerit, inest enim dolo et fraus. Sive autem ab 
initio dolo malo pactum factum est sive post pactuffi' 
dolo malo aUquid factum est, nocebit exc^tio prop^ 

12 ter haec verba edicti ^neque fiat\ Quod fe^ 
novissima parte pactorum ita solet inseri 'rogatlt 
^Titius, spopondit Maerius', haec verba non tantiui| 
pactionis loco accipiuntur, sed etiam stipuIationiB^ 
ideo^ue ex stipulatu nascitur actio, nisi contrariiui! 
specialiter adprobetur, quod^^ non animo stipulati^ 

13 tium hoc factum est, sed tantum paciscentium. 9 
padscar, ne pro iudicati*^ vel incensarum aediuil 

14 agatur, hoc pactum valet. Si paciscar, ne opeiis 
novi nuntiationem exsequar, quidam putant non v»* 
lere pactionem, quasi m ea re praetoris imperiud 
versetur: Labeo autem distinguit, ut, si ex re fai)# 
Uari operis novi nuntiatio sit facta, Iiceat padsd, ii 



(1) "gossedel. (2) «fc «S, conventione sententiaxa acite F 
(3) nocf (4) petitur^ (6) etsi «cr. (6) pro 

pace«C7'. (7) locatoJP (S) sin^ (9) awaXkayfia 
eontractus estf awaXXdaastv proprie permutare (10) fide 
F (It) siow. F» (12) MeF (13) sicFScumB, 



pactiones rfett. (14) extiterintF^^S {lb)sicScim 

By decreta om. F (16) non del» secundum B (17) i^ 
pedius diiF^y ut et F ^ nt et pedius ait P (18) M Seia( 
Graects, quoF (19) stcFS cumB»; oUmfuitforte»^ 
ne iudicftti pro7e ittdicato Ni 



PACns 



29 



n 14 



de re publlca, non liceat: qaae distinctio yera est. 
et in ceteris igitar omnibus ad edictum praetoris 
pertinentibus , quae non ad publicam laesionem, sed 
ad rem famiHarem respiciunt, pacisci licet: nam et 
t5 de furto pacisci lex permittit. Sed et si quis 
paciscatur, ue depositi agat, secundum Pomponium 
vaiet pactum. item si quis pactus sit, ut ex causa 
depositi omne periculum praestet, Pompomus ait 
pactionem yalere nec quasi contra iuhs formam fac- 
t6 tam non esse seryandam. Et generaliter quo- 
tiens pactum a iure communi remotum est, seryari 
hoc non oportet: nec legari, nec iusiurandum de 
hoc adactum^ ne quis agat seryandum Marcellus 
Ubro secundo digestorum scribit: et si stipulatio sit 
interposita de his, pro quibus pacisci non licet, ser- 

17 yanda non est , sed omuimodo resdndenda. Si 
ante aditam hereditatem paciscatur quis cum credi- 
torifous ut miaus solyatur, pactum yaliturum est 

18 Sed si servus sit, qui paciscitur^ priusquam 
Mbertatem et hereditatem apiscatur, quia sub con- 
dicione heres scriptus fuerat^ non profuturum pactum 
Vindius scribit: Marcellus autem libro octavo deci- 
mo digestorum et suum heredem et servum necessa- 
rium pure scriptos, paciscentes priusquam se immis- 
ceant putat recte pacisci, quod yerum est. idem et 
in extraneo herede : qui si mandatu creditorum adierit, 
etiam mandati putat eum habere actionem. sed si 
quis, ut supra rettulimus, in servitute pactus est, 
negat Marcellus, quoxuam non solet ei proficere, si 
quid in serritute egit, post libertatem: quod in pacti 
exceptione admittendum est. sed an yel doU ei pro- 
sit exceptio, quaeritur. Marcellus in similibus spe- 
ciebus hcet antea dubitavit, tamen admisit: ut puta 
fiiius familias heres institutus pactus est cum credi- 
toribus et emand^atus adiit hereditatem: et dicit 
doli eum posse uti exceptione. idem probat, et si 
Mva vivo patre cum crecutoribus patemis pactus sit: 
nam et hic^ doH exceptionem profdturam. immo et 

19 in servo doH exceptio non est respuenda. Hodie 
tamen ita demum pactio huiusmodi creditoribus ob- 
est, si convenerint in unum et communi consensu 
declaraverint , quota parte debiti contenti sint: si 
vero dissentiant, tunc praetoris partes necessariae 
snnt, qui decreto suo sequetur maioris partis volun- 
tatem. 

8 Papinianus libro decimo responsorum Maiorem 
esse partem pro modo debiti, non pro numero per- 
sonarum placuit quod si aequales sint in cumulo 
debiti, tunc plurium numerus creditorum praeferen- 
dns est. in numero autem pari creditorum auctori- 
tatem eius sequetur praetor, qui dignitate inter eos 
praecelht. sin autem omnia undique in unam ae- 
qualitatem concurrant, humanior sententia a prae* 
tore dligenda est. hoc enim ex divi Mard rescripto 
GoUigi potest. 

9 Paulus libro sexagensimo secundo ad edictum 
Si plures sint qui eandem actionem habent, unius 
loco habentur. ut puta plures sunt rd stipulandi 
vel plures argentaru, quorum nomina simul facta 
snnt: unius loco numerabuntur, quia unum debitum 
est. et cum tutores pnpilli creditoris plures con- 
venissent, unius loco nnmerantur, quia unius pupilli 
nonune convenerant. nec non et unus tutor plunum 
pnpiliorum nomine unum debitum praetendentium si 
convenerit, placuit unios loco esse. nam difHcile est, 
nt unus homo duorum vicem sustineat nam nec is, 
qni plures actiones habet, adversus eum, qui unam 
actionem habet, plurium personarum loco accipitur. 
1 Cumulum debiti et ad plures sunxmas referemus, 
si nni forte minutae summae centum aureorum de- 
beantur, alii vero una summa aureorum quinqua- 
ginta: nam in hunc casum spectabimus summas plu- 
res, quia illae excedunt in unam summam coaduna- 



2 tae. Summae autem applicare debemus etiam 
usuras. 

10 Vlpianus libro quarto ad edictum Rescrijptum 
autem divi Marci sic loquitur, quasi omnes creditores 
debeant convenire. quid eigo si quidam absentes 
sint? num exemplum j^raesentium absentes sequi de- 
beant? sed an et privil^ariis absentibus haec pactio 
noceat, eleganter tractatur: si modo valet pactio et 
contra absentes. et repeto ante formam a divo Marco 
datam divum Pium rescripsisse &scum quoque in bis 
casibus, in quibus hypothecas non habet, et ceteros 

Erivilegiarios exemplum creditorum sequi oportere. 
aec enim omnia in his creditoribus, qui hypothecas 

1 non habent, conservanda sunt. Si pacto subiecta 
sit poenae stipulatio, quaeritnr, utrum pacti exceptio 
locum habeat an ex stipulatu actio. Sabinus putat, 
quod est verius, utraq^ue via uti posse prout elegerit 
qui stipulatus est: si tamen ex causa pacti excep- 
tione utatur, aequum erit accepto eum stipulationem 

2 ferre. Plerumque solemus dicere doli exceptio- 
nem subsidium esse pacti exceptionis: quosdam aeni- 
que , qui exceptione pacti uti non possunt , doli ex- 
ceptione usuros et lulianus scribit et alii plerique 
consentiunt. ut puta si jprocurator meus jpaciscatur, 
exceptio doli mihi proderit, ut Trebatio videtur, qui 
putat, sicuti pactum procuratoris mihi nocet, ita et 
prodesse, 

11 Paulus libro tertio ad edictum quia et solvi 
ei potest. 

12 JJlpianus libro quarto ad edictum Nam et 
nocere eonstat, sive ei mandavi ut pacisceretur, sive 
omnium rerum mearum procurator fuit: ut etPuteo- 
lanus libro primo adsessoriorum scribit: cum placuit 
eum etiam rem in iudicium deducere. 

13 Paulus* libro tertio ad edictum Sed si tan- 
tum ad actionem procurator factus sit, conventio 
facta domino non nocet, quia nec solvi ei^ possit. 
1 Sed si in rem suam datus sit procurator, loco domini 
habetur: et ideo servandum erit pactum conventum. 

14 Vlpianus libro quarto ad edictum Item ma- 
gistri societatium pactumet prodesse etobesseconstat. 

15 Paulus libro tertio ad edictum Tutoris quo- 
que, ut scribit lulianus, pactum pupillo prodest. 

16 Vlpianus libro quarto ad edictum Si cum 
emptore hereditatis pactum sit factum et venditor 
hereditatis petat, dofi exceptio nocet. nam ex quo 
rescriptum est a divo Pio utiles actiones emptori ne- 
reditatis dandas, merito adversus venditorem heredi- 
tatis exceptione doli debitor hereditarius uti potest. 
1 Sed et si inter dominum rei venditae et empto* 
rem convenisset, ut homo qui emptus erat reddere* 
tur, d qui pro domind rem yendidit petenti ^ pretium 
doli exceptio nocebit 

17 Paulus libro tertio ad edictum Si tibi decem 
dem et paciscar, ut viginti mihi debeantur, non nas- 
citur obngatio ultra decem: re enim non potest obH- 

1 gatio con^rahi, nisi quatenus datum sit. Quae- 
dam actiones per pactum mso iure tolluntur: ut in- 

2 iuriarum, item furti. De pignore iure honorario 
nascitur ex^ pacto actio: toUitur autem per excep- 

3 tionem, quotiens paciscor ne petam. Si quis pa- 
ciscatur, ne a se petatur, sed ut ab herede petatur, 

4 heredi exceptio non proderit Si pactus sim, ne 
a me neve a Titio petatur, non proderit Titio, etiam- 
si heres extiterit,^uia ex post facto id confirmari 
non potest. hoc luhanus scribit in patre, qui pactus 
erat, ne a se neve a filia peteretur, cum filia patri 
^ heres extitisset. Pactum conv^tum cum ven- 
ditore factum si in rem constituatur, secundum 
plurium sententiam et emptori prodest, et hoc 
lure nos uti Pomponius scribit: secundum Sabini 
autem sententiam etiam si in personam conceptum 
est, et in emptorem valet: qui hoc esse^ existimat 



(l) nee legari« . . adactnm] requiritur tale quid: nec de ea re 
iuiiirandum in hoc adactum (2) pascitur F (3) sie 
F^eumB, hvLinF^S (i) stc S cum B, nlpianus F 



(5) aic S cum B<is., ei om, F 
dum B (7) ex om. F * 
esse scr. 



(6) ei ins. FSf deh secuw 
(8) qui hoc esse] quin piod« 



U 14 



30 



w 



6 et 8i per donatioiiem successio facta sit. Cum i 
possessor alienae hereditatis pactns est, heredi, si 
evicerit, negae nocere neq^ue prodesse plerique putant. 

7 Filius servasve si paciscantur, ne a patre domi- 
nove petatur, 

18 Gaws Itbro prinno ad edictum ^ovinckde sive 
de eo paciscantur, quod cum ipsis, sive de eo, quod 
cum patre dominove contractum est, 

19 Paulus Ubro iertio ad edictum adquirent esr 
ceptiouem. idem est et in his, qui bona Me serviunt. 
1 Item si fihus famDias pactus fuerit ne a se petatur^ 
proderit m, et patri quoque, si de peculio conve- 
niatur 

20 Gaius libro jnitno ad edictum provinciale vel 
de in rem verso, vel si^ quasi d^ensor filii, si hoc 
maluerit, conveniatur, 

21 Paulus iibro tertio ad edictum et heredi pa- 
tris vivo filio: post mortem vero filii nec patri nec 

1 heredi eius, quia personale pactum est. Quod si 
servus^ ne a se peteretur, pactus fuerit, nihil valebit 
pactum: de doli exceptione videamus. et si in rem 
paciseatur, proderit domino et heredi eius pacti con- 
venti exceptio : quod si in personam pactum concep- 

2 tum est, tunc domino doli superest exceptio. Kos 
autem his, qui in nostra potestate siint, paciscendo 
prodesse non possumus: sed nobis id profaturom, si 
nomine eorum conveniamur, Proculus ait: quod ita 
recte dicitur, si in paciscendo id actum sit. ceterum 
si paciscar, ne a Titio petas, deinde actionem adver- 
sus me nomine eius instituas, non est danda pacti 
conventi exceptio : nam quod ipsi inutile est, nec de- 
fensori competit. 'lulianus ^uoque scribit, si pater 
pactus sit ne a se neve a filio petatur, magis est ut 
pacti exceptio filio familias danda non sit, sed doli 
S prosit. Fiiia familias pacisci potest, ne de dote 

4 agat, cum sui iuris esse coeperit. Item filius fa- 
milias de eo, quod sub condicione legatum est, recte 

5 paciscetur. In^ his, qui eiusdem pecuniae exac- 
tionem habent in solidum vel qui eiusdem pecuniae 
debitores sunt, quatenus alii qaoque prosit vel no- 
ceat pacti exceptio, quaeritur. et m rem nacta om- 
nibus prosunt, quorum obligationem dissomtam esse 
eius qui paciscebatur interfuit. itaque debitoris con- 
ventio fideiussoribus profidet, 

22 ViPiANUS libro quarto ad edictum nisi hoc 
actum est, ut dnmtaxat a reo non petatur, a fide- 
iussore petatur: tunc enim fideiussor exceptione non 
tttetur. 

23 Paulus libro tertio ad edictum Fideiussoris 
autem conventio nihil proderit reo, quia nihil eius 
interest a debitore pecuniam non petL immo nec 
contideiussoribus proderit. neque enim quoquo modo 
cuiusque interest, cum alii^ eonventio facta pro- 
dest, sed tunc demum, cum per eum, cui excejptio 
datur, principaJiter ei ^ui pactus est proficiat: sicut 
in reo promittendi et his qui pro reo ^ obligati sunt. 

24 IDEM libro tertio ad Plautium Sed si fideius- 
sor in rem suam spopondit, hoc casu fideiussor pro 
reo accipiendus est et pactum cum eo factum cum 
reo factum esse videtur. 

25 Idbm libro tertio ad edictum Idem in duobus 

1 reis promittendi et duobus ai^entariis sociis. Per- 
sonale pactum ad alium non pertinere, quemadmodum 

2 nec ad heredem , Labeo ait. Sed quamvis fide- 
iussoris pactum reo non prosit ®, plerumque tamen 
doli exceptionem reo profdturam lulianus scribit, 

26 Vlfianus Ubro quarto ad edictum videlicet si 
hoc actum sit, ne a reo quoque petatur. idem et in 
confideiussoribus est. 

27 Paulus lihro tertio ad edictum Si unus ex ar- 
gentariis sociis cum debitore pactus sit, an etiam 
alteri noceat exceptio? Neratius Atihcinus Procu- 
lasj nec si in rem pactus sit, alteri nocere: tantum 
enim constitutum, ut solidum alter petere possit. 



idem Labeo: nam nec novare alium posse, quamvji 
ei recte solvatur: sic enim et his'', qui in nostra 
potestate sunt, recte solvi quod cred&derint, licet no. 
vare non possint. quod est verum. idemque in dao. 

1 bus reis stipulandi dicendum est. Si cum reo ad 
certum tempus pactio facta sit, ultra neque reo ne- 
que fideiussori prodest. quod si sine persona sui 
reus pepigerit, ne a fideiussore petatur, nihil id pro. 
desse fideiussori quidam putant, quamquam id lei 
intersit: quia ea demum competere ei debeat excep. 
tio , quae et reo. ego didici prodesse fideiussori ^. 
ceptionem: non sic enim illi per liberam personam 
adquiri, quam ipsi, qui pactus sit, consuli videmur^> 

2 ^uo iure utimur. Pactus, ne peteret, postea coq. 
venit ut peteret: prius pactum per nosterius eMde. 
tur, non quidem ij^so iure, sicut tollitur stipulatio 
I^er stipulationem, si hoc actum est, quia in stipula. 
tionibus ius continetur, in pactis factum versatur: e( 
ideo replicatione exceptio elidetur. eadem ratione 
contingit, ne fideiussoribus prius pactum prosit. seii 
si pactum conventum tale fuit, quod actionem quo. 
que tolleret, velut iniuriarum, non poterit post^ 
paciscendo ut agere possit agere': quia et priioa 
actio sublata est et posterius pactum ad actionem 
parandam inefficax est: non enim ex pacto iniuria. 
rum actio nascitur, sed ex contumelia. idemdicemos 
et in bonae fidei contractibus, si pactum couventuni 
totam obligationem sustulerit, veiuti empti: non eniiii 
ex novo pacto prior obligatio resuscitatur, sed pro. 
fidet pactum aa novum contractum. quod si non ut 
totum contractum toUeret, pactum conyentum inter- 
cessit, sed ut imminueret, posterius pactum potest 
renovare primum contractum. quod et in specie do- 
tis actionis procedere potest. puta pactam mulierem, 
at praesenti die dos redderetur, deinde pacisci, ut 
temjpore ei legibus dato dos reddatur: incipiet dos 
redire ad ius suum. nec dicendum est deteriorai 
condicionem dotis fieri per pactum: quotiens enin 
ad ius, quod lex naturae eius tribuit, de dote actii] 
redit, non fit causa dotis deterior, sed formae mu 

3 redditur. haec et Scaevolae nostro placuerunt. IM 
nulla pactione effici potest, ne dolus praestetur: quam- 
vis si quis paciscatur ne depositi agat, vi ipsa ii 
pactus videatur, ne de dolo agat: quod pactum pro- 

4 derit. Pacta, quae turpem causam continent, noo 
sunt observanda: veluti si paciscar ne furti agaii 
vel iniuriarum, si feceris: expedit enim timere fuili 
vel iniuriarum poenam: sed post admissa haec pa- 
cisci possumus. item ne experiar interdicto unde vi 
quatenus pubHcam « causam contingit, pacisci nos 
possumus. et in summa, si pactum conventum a n 
privata remotum sit, non est servandum : ante omiu^ 
enim animadvertendum est, ne conventio in aUa rc 
facta aut cum alia persona in alia re aliave persom 

5 noceat. Si cum decem mihi deberes, pepigero, Qi! 
a te viginti petam: in decem prodesse tibi pacti cos; 
venti vel doli exceptionem placet. item si cum vigiBti 
deberes, pepigerim^^, ne decem petam: efficeretur 
per exceptionem nuhi opponendam, ut tantum reE* 

6 qua decem exigere debeam. Sed siiStipulatus de- 
cem aut Stichum de decem pactus sim et petais 
Stichum aut decem: exceptionem pacti conventiin 
totum obstaturam : nam ut solutione et petitione et 
acceptilatione unius^^ rei tota obligatio solveretuii 
ita pacto quoque convento de una re non petends 
interposito totam obligationem summoveri. sed si id 
actum inter nos sit, ne decem mihi, sed Sticliiis 
praestetur: possum efficaciter de Sticho agere, null} 
exc^tione opponenda. idem est et si de Sticho non 

7 petendo convenerit. Sed si generaliter mihi ho' 
minem debeas et paciscar, ne Stichum petam: Sti' 
chum quidem petendo pacti exceptio mihi opponetor, 

8 alium autem hominem si petam, recte agam. Item 
si pactus, ne hereditatem peterem, singulas res ut 



(l) BilisF* (2) et id ins. Rueckerus (3) inJniF 

(4) «w. adB, alio FS (5) em, ad B, eo FS (6) pro- 
sit F^S, possit F* (l) etthis F (8) videtur HaL: 



sed potiuspro vid. q. i. utimar scr* videmarque eo iure uti 
(9) agereF*, om. F^S, scr. faccre (lo) perigerimf 

(U) unias /S cum ^, in ius if* 



PACTIS 



3f 



n 14 



beres petam: ex eo, quod pactum^ erit, pacti con- 
Tenti exceptio aptanda erit, quemadmodum si con"* 
renerit ne fundum peterem et usum fructum petam, 
aut ne navem aedinciumve peterem et dissolutis ius 
singolaB res petam: nisi specialiter aiiud actum est 

9 Si acceptilatio inutilis fuit, tacita pactione id ac- 

10 tum videtur, ne peteretur. Serrus hereditarias^ 
heredi post adituro nominatim pacisci non potest, 
qoia nondum is dominus sit: sea si in rem pactum 
conTentum factum sit, heredi adquiri potest 

28 Gaius Uhro primo ad edictum provineude^ 
Gontra iuris cirilis regulas pacta conventa rata non 
babentur: veluti si pupillus sine tutoris auctoritate 
pactus sit ne a debitore suo peteret, aut ne intra 
certum tempus veluti quinquennium peteret: nam 
nec solri ei sine tutoris auctoritate potest. ex di« 
verso autem si pupillus paciscatur, ne quod debeat 
a se peteretur, ratum habetur pactum conventum: 
quia meliorem condicionem suam facere ei etiam sine 

1 tutoris auctoritate concessum est. Si curator fu- 
riosi aut prodigi pactus sit, ne a furioso aut prodigo 
peteretur, longe utile est curatoris redpi pactiones: 

2 sed non contra. Si filius aut servus pactus sit, 
ne ipse peteret, inutile est pactum. si vero in rem 
pacti sunt, id est ne ea pecunia peteretur, ita pactio 
eorum rata babenda erit adversus patrem dominumve, 
si liberam peculii administrationem habeant et ea 
res, de qua pacti sint, peculiaris sit. quod et ipsum 
non est expeditum: nam cum verum est, quou lu- 
liano placet, etiamsi maxime quis administrationem 
peculii habeat concessam, donandi ius eum non ha- 
bere: sequitur ut, si donandi causa de non petenda 
pecunia pactus sit, non debeat ratum haberi pactum 
conventum. quod si pro eo ut ita pacisceretur ali- 
qoid, in quo non minus vel etiam am^Kus esset, con- 
secutus fuerit, rata habenda est pactio. 

29 Vlpianus lihi^o quarto ad edictum Sin autem 
dominicam pecuniam crediderit, quod credendi tem- 
pore pactus est valere Celsus ait. 

30 Gaius lihro primo ad edictum provindale In 
persona tamen filii familias videndum est, ne ahquando 
et si pactus sit ne ageret, valeat pactio : cjmB, aJiquando 
filiusfamilias babet actionem, velutiiniunarum. sed cum 
propter iniuriam filio factam habeat et pater actionem, 
qulnpactio filiinocitura non sitpatri agere volenti, dubi> 

1 tari non oportet. Qui pecuniam a servo stipula- 
tus est, quam sibi Titius aebebat, si a Titio petat, 
au exceptione pacti conventi summoveri et possit et 
debeat, quia pactus videatur, ne a Titio petat, quae- 
situm est. lulianus ita summovendum putat, si sti- 
pulatori in dominum istius servi de pecuho actio 
danda est, id est si iustam causam intercedendi ser- 
vus habuit, quia forte tantandem pecuniam Titio de- 
buit : quod si quasi fideiussor intervenit, ex qua causa 
in peculium actio non daretur, non esse inhibendum 
creditorem, quo minus a Titio petat: aeque nuUo 
modo prohiberi eum debere, si eum servum liberum 

2 esse credidisset. Si sub condicione stipulatus fu- 
erim a te quod Titius mihi pure deberet: an defi- 
ciente condicione si a Titio petam, exceptione pacti 
conventi et possim et debeam summoveri? et magis 
est exceptionem non esse opponendam. 

31 Vlpiai^us Ubro primo ad edictum aedilium cu- 
ruUum Pacisci contra edictum aedihum omnimodo 
licet, sive in ipso negotio venditionis gerendo con- 
venisset sive postea. 

32 Paulus Ubro tertio ad Plautium Quoddictum 
est, si cum reo pactum sit, ut non petatur, fideius- 
sori quoque competere exceptionem : propter rei per- 
sonam placuit, ne mandati iudicio conveniatur. igi- 
tur si mandati actio nuUa sit, forte si donandi ani- 
mo fideiusserit, dicendum est non prodesse exceptio- 
nem fideiussori. 

33 * Celsus Ubro primo digestorum Avus neptis | 



nomine, quam ex fiho habebat , dotem promisit et 
pactus est, ne a se neve a filio suo dos peteretur. 
si a coherede filii dos petatur, ipse quidem excep- 
tione conventionis tuendus non erit,^ fihus vero ex- 
ceptione conventionis recte utetur. qoippe heredi con- 
suli concessum est nec quicquam obstat uui tantum 
ex heredibus providere si heres factus sit, ceteris 
autem non consuli. 

34 MoDBSTiNUS Ubro quinto regularum lus ad- 
gnationis non posse pacto repudiari, non magis quam 
ut quis dicat noUe suum esse, luliani sententia est. 

35 ISBM^ libro secundo responsorum Tres fratres 
Titius et Maevius et Seia communem hereditatem 
inter se diviserunt instrumentis interpositis , quibus 
divisisse^ maternam hereditatem dixerunt nilulque 
sibi commune remansisse caverunt. sed postea dao 
de fratribus, id est Maevius et Seia, qui absentes 
erant tempore mortis matris suae, cognoverunt pecu- 
niam auream a fratre^ suo esse subtractam, cuius 
nuUa mentio instrumento divisionis continebatur. 
quaeiro an post pactum divisionis de subrepta pecu- 
nia fratribus adversus fratrem competit actio. Mo- 
destinus respondit, si agentibus ob portionem eius, 
quod subreptum a Titio dicitur, generalis pacti con- 
venti exceptio his, qui fraudem a Titio commissam 
ignorantes transegerunt, obidatur, de dolo ulihter 
replicari posse. 

36 Pboculus'^ Ubro quinto epistularum Si cum 
fondum meum possides, convenisset mihi tecum, ut 
eius possessionem Attio traderes: vindicantem eum 
fundum a te non ahter me conventionis exceptione 
excludi debere, quam si aut iam tradidisses, aut si 
tua causa id inter nos convenisset et per te non sta- 
ret quo minus traderes. 

37 Papirius Iustus Ubro secundo de constitutio- 
nibiis Lnperatores Antoninus et Verus rescripserunt 
debitori® rei pubUcae a curatore permitti' pecunias 
non posse et, cum FhUippensibus remissae essent, 
revocandas. 

38 Papinianus Ubro secundo quaestionum lus 
pubhcum privatorum pactis mutari non potest. 

39 iDEAf libro quinto quaestionum Veteribus pla- 
cet pactionem obscuram vel ambiguam venditon et 
qui locavit nocere, in quorum fuit potestate legem 
apertius conscribere. 

40 Idem Ubro primo responsorum Tale pactum 
*profiteor te non teneri' non in personam dudgitur, 
sed cum generale sit, locum inter heredes quoque 

1 Utigantes habebit. Qui provocavit, pactus est m- 
tra diem certum pecunia, qua transegerat, non soluta 
iudicatis^^ se satisfacturum: iudex appeUationis nuUo 
aUo de principaU causa discusso iustam conventio- 

2 nem velut confessi" sequetur. Post divisionem 
bonorum et aeris aUeni singuU creditores a singuUs 
heredibus non interpositis delegationibus in soUdum, 
ut convenerat, usuras acceptaverunt: actiones, quas 
adversus omnes pro partibus habent, impediendae 
non erunt, si non singuU pro fide rei gestae totum 

3 debitum singuUs offerant. Pater, qui dotem pro- 
misit, pactus est, ut post mortem suam in matrimo- 
nio sine Uberis defuncta fiUa portio dotis apud here- 
dem suum fratrem remaneret. ea conventio Uberis a 
socero postea susceptis et heredibus testamento re- 
Uctis per exceptionem doU proderit, cum inter con- 
trahentes id actum sit, ut heredibus consulatur et 
iUo tempore, quo pater aUos fiUos non habuit, in 
fratrem suum iudicium supremum contuUsse videatur. 

41 Idem Hbro nndecimo responsorum *Intra iUum 
*diem debiti partem mihi si solveris, acceptum tibi 
*residuumferam etteUberabo.' Ucet actionem nonhabet, 
pacti tamen exceptionem competere debitori constitit. 

42 Idem Ubro septimo dedmo responsorum Inter 
debitorem et creditorem convenerat, ut creditor onus 
tributi praedu pignerati non adgnosceret, sed eius 



(1) actam scr. (2) sic S cum jB, hereditarius om. F 

(3) propruinciale F (4) citat Pomponius D. 23, 4, 10 

(5) diyisisse se scr. (6) fatre F (7) sic F^ cum S, 



pauIusjP*/S (8) debitoribus «cr. (9) sicFcumB, 

remitti S recte (lo) iudicatis F^Pcum B {Anon.), iu- 

dicati F^ («) confessi F^S, confessis F * 



II 14 



32 



PE PAcns 



solyendi necessitas debitorem spectaret. talem con- 
ventionem quantum ad fisci rationem non esse ser- 
vandam respondi : paclis etenim privatorom formam 
iuris fiscaJis convelli non placoit. 

43 Paitlus libro quinto quaestiomm In emptio' 
nibus scimus, quid^ praestare debitor^ debeat quid- 
que ex contrario emptor: quod si in contrahendo 
aliquid eiceptum fuerit, id servari debebit 

44 ^ ScAEVOLA Ubro quinto responsorum Cum in 
eo esset pupiUus, ut ab hereditate patris abstinere- 
tur, tutor cum pierisque creditoribus decidit, ut cer- 
tam portionem acciperent: idem curatores cum aliis 
fecerunt. quaero, an et tutor idemque creditor pa- 
tris eandem portionem retinere debeat. respondi eum 
tutorem, qui ceteros ad portionem vocaret, eadem 
parte contentum esse debere. 

45 HERMoaENiANUS Ubro secundo iuris epitoma- 
rum Divisionis pladtum msi traditione vel stipula- 
tione sumat effectum, ad actionem, ut nudum pactum, 
nulli prodesse poterit. 

46 TRTPEONiNUsUbro seeundo disputaUonum Pac- 
tum inter heredem et legatarium factum, ne ab eo 
satis accipiatur, cum in semestribus relata est con- 
siitutio divi Marci^ servari in lioc quoque defuncti 
yoluntatem, validum esse constat. nec a legatario 
remissa beredi satisdatio per pactionem ex paeniten- 
tia revocari debet, cum liceat sui iuris persecutionem 
aat spem futurae perceptionis deteriorem constituere. 

47 ScABVOLA libro primo digestorum Emptor 
praedii viginti caverat se soluturum et stipulanti spo- 
ponderat: postea venditor cavit sibi convenisse, ut 
contentus esset tredecim et ut ea intra praefbita 
tempora acciperet: debitor ad eorum solutionem con- 
ventuB pactus est^ si ea soluta intra praefiuitum 
tempus non essent, ut ex prima cautione ab eo pe- 
tido esset. quaesitum est an, cum posteriore^ pacto 
satisfactum non sit, omne debitum ex prima cautione 
peti potest. respondi secundum ea, quae propone- 
1 rentur, posse. Lucius Titius Gralum Seium men- 
sularium, cum quo rationem implicitam habebat prop- 
ter accepta et data, debitorem sibi constituit et ab 
eo epistulam accepit in haec verba ; *Ex ratione men- 
*sae, quam mecum habuisti, in hunc diem ex con- 
iractibus piurimis remanserunt apud me ad mensam 
'meam trecenta octaginta sex et usurae quae compe- 
^tierint. summam ^ aureorum, quam apud me tacitam 
^habes, refundam tibi. si quod instrumentum a te 
'eioissum, id est scriptum \ cuiuscumque summae ex 
'quacnmque causa apud me remansit, vanum et pro 
'cancellato habebitur.* quaesitum est, cum Lucius 
Titins ante hoc chirographum Seio nummulario man- 
dajerat, uti patrono eius trecenta redderet, an prop- 
ter Ola verba epistulae, quibus omnes cautiones ex 
Quocumque contractu vanae et pro cancellato^ ut 
haberentur caatum est, neque ipse neque filii eius 
eo nomine conveniri possunt. respondi, si tantum 
ratio accepti atque expensi esset compui^ta, ceteras 
obHgationes manere in sua causa. 

48 Gaius Ubro tertio ad legem duodecim tabula" 
Tum In traditionibus rerum qaodcumque pactum sit, 
id valere manifestissimum est. 

49 Vlpianus Ubro trigensimo sexto ad Sabinum 
Si quis crediderit pecuniam et pactus sit ut, quatenus 
facere possit debitor, eatenus agat: an pactum va- 
leat? et magis est hoc pactum valere. nec enim im- 
probum est ^**, si quis nactenus desideret conveniri, 
quatenus facultates patiuntur^^ 

50 Idem Ubro quadragensimo secundo ad Sabi- 
num Non impossiMe puto in contractibus depositi, 
commodati et xocati et ceteris similibus hoc pactum : 
*ne facias furem vel fugitivum *^ servum meum', hoc 
est: ne^^ soUicites ut mr fiat, ut fagitivus fiat: ne 
ita neglegas servum, ut fur efficiatur. sicut enim 



servi corrupti actio locum habet, ita potest etiaa 
haec pactio locum habere, quae ad non corrumpen* 
dos servos pertinet. 

51 Idem^* Ubro vicensimo sexto ad edictum Si 
cum te ex causa legati debere pacisci debitori tuo 
existimas, pactus sit ne ab eo peteres: neque iure 
ipso liberatur debitor neque petentem summovebit 
exceptione conventionis, ut Gelsus Hbro vicensimo 
1 scribit. Idem eodem loco scribit, si debitorem 
tuum iussisti solvere Titio, cui legatum falso debere 
existimas, et debitor pactus sit cum Titio suo debi- 
tore constituto *^: neque tibi adversus tumn debito* 
rem neque ipsi adversus suum actionem peremptam 

52 Idem Ubro primo opinionum Epistula, qua 
quis coheredem sibi aliquem esse cavit, petitionein 
nullam adversus possessores rerum hereditariarmQ 

1 dabit. Si inter debitorem et eum, qui funduni 
pigneratum a creditore quasi debitoris negotium ge. 
reret emerlt, placuit ut habita compensatione fructauiQ 
solutoque, quod reliquum deberetur, fundus debitoij 
restitueretur: etiamheres pacto, quod defunctus fecit, 

2 fidem praestare debet. Pactum, ut, si quas sam. 
mas propter tributiones praedii pignori nexi factaj 
creditor soMsset, a debitore reciperet, et ut tributa 
eiusdem praedii debitor penderet, iustum ideoque ser* 

3 vandumest. De inomcioso patris testamento ac- 
turis, ut eis certa quantitas, guoad viveret heres, 
praestaretur, pactus est: produci ad perpetuam prae- 
stationem id pactum postuiabatur: rescriptum est 
neque iure ullo neque aequitate tale desiderium ad- 
mitti. 

53 Idem Ubro quarto opinionum Sumptus quideiD 
prorogare litiganti honestum est: pacisci autem, ut 
non quantitas eo nomine expensa cum usuris lidtis 
restituatur, sed pars dimidia eius, quod ex ea lite 
datum erit, non ucet. 

54 Scabvola apud Iulianum Ubro vicensimo se- 
cundo digestorum notat Si pactus sim, ne Stichui, 
qui mihi debebatur, petam: non intdlegitur moia 
mihi fieri mortuoque Sticho puto non teneri reum, 
qui ante pactum moram non fecerat. 

55 Ivlianus Ubro trigensimo quinto digestorm 
Si debitor sit fructuarius et paciscatur servus, in quc 
usum fructum habet, ne ab eo petatur: paciscende 
meliorem condicionem eius facit. item si^* creditor 
esset fructuarius et pactus esset, ne peteret, servuB 
autem fructuarius ^acisceretur, ut peteret: beneficic 
pacti, quod servus interposuisset, utiliter ad petitio' 
nem admittetur. 

56 Idem Ubro sexto ad Minicium Si conveneritt 
ne dominus a colono quid peteret, et iusta causa 
conventionis fuerit: nihilo minus colonus a domlBO 
petere potest. 

57 pLOBBNTiNua Ubro octavo institutionum QuJ 
in futarum usuras a debitore acceperat, tacite pac; 
1 tus videtur, ne intra id tempus sortem petat. S 
ex altera parte in rem, ex altera in personam pac- 
tum conceptum faerit, veluti ne ego petam vel ne< 
te petatur: heres meus ab omnibus vobis petitionen 
haoebit et ab herede tuo omnes petere poterimus. 

58 Neratius Ubro tertio membranarum Ab emf 
tione venditione, locatione conductione ceterisque ^' 
milibus obligationibus quin^'' integris omnibus co^' 
sensu eorum, qui inter se obligati sint, recedi possi^ 
dubium non est. Aristoni hoc amplius videbatur, ^ 
ea, quae me ex empto jiraestare tibi oporteret, prafi- 
stitissem et cum tu mihi pretium deberes, conveniss^t 
mihi tecum, ut rursus praestitis mihi a te in re ves 
dita onmibus, quae ego tibi praestitissem, pretitan 
mihi non dares tuque niilii ea praestitisses ^^ : pretiaiB 
te debere desinere, quia bonae fidei, ad quam onuii^ 
haec rediguntur, interpretatio hanc quoque conven' 
tionem admittit. nec quicquam interest, utrom ifi' 



(l) quis F (2) sic FS cum B, venditor dett, (3) cf, 
Z). 26, 7, 69 (4) cartof Corf. 6, 54, 2 (5) etF (6) poa- 
teriori scr. (7) eam ins* (8) id est scriptum deL Hal, 
(9) cancellatis F^ (iO) et F (ll) sic S^ patiuntur 



om. F (12) furem vel fugitivum S, furemuum ^, foci* 
vum {voluit fugitivum) ^, farem F^ (13) no F (14) at 
i?'*, ulpianus F*5 (15) constitutio J?' (16) sio7n.f 
(I7)quii?' (18) «tcF3;S,praestitisseti?'* 



PE TRANSACTIONIBUS 



33 



n 14. 15 



t^s omnibus, in quae obligati essemus, conveniret, 
at ab eo negotio discederetur, an in integrum resti- 
tatis bis, quae ego tibi praestitissem, consentiremus, 
ne quid tu milii eo nomine praestares. illud plane 
conventione, quae pertinet ad resolvendum id quod 
actum est, perfici non potest, ut tu quod iam ego 
tibi praestiti contra praestare miM cogaris: quia eo 
modo non tam hoc agitur ut a pristino negotio dis- 
cedamus, quam ut novae quaedam obligationes inter 
nos constituatttur. 

59 Paulus libro tertio regularum Per quos ad- 
qniri nobis stipulatione potest, per eosdem etiam pac- 
tis conventis meliorem condicionem nostram fieri posse 
placet. 

60 Papirius lusTUS libro octavo constitutionum 
Imperator Antoninus Avidio Cassio rescripsit, si cre- 
ditores parati sint partem ex bonis licet ab extraneo 
consequi, rationem habendam prius necessariarum 
personarum, si idoneae sint 

61 PoMPONius libro nono ad Sdbinum Nemo pa- 
ciscendo efficere potest, ne sibi locum suum dedi- 
care liceat aut ne sibi in suo sepelire mortuum li* 
ceat ant ne vlcino invito praedium alienet. 

62 FuRius Anthianus libro primo ad edictum 
Si reus, postquam pactus sit a se non peti pecuniam 
ideoque coepit id pactum fideiussori quoque prodesse, 
pactas sit ut a se peti liceat : an utilitas prioris pacti 
Sttblata sit fideiussori, quaesitum est. sed verius est 
semel adquisitam fideiussori pacti exceptionem ulte- 
rius ei invito extorqueri non posse. 

XV'. 

DE TRANSACTIONIBUS. 

1 Vlpianus libro quinquagensimo ad edictum Qui 
transigit, quasi de re dubia et lite incerta nequefinita 
transigit. qui vero paciscitur, donationis caasa rem 
certam et indubitatam liberalitate remittit. 

2 Idem libro septuagensimo quarto ad edictum 
Transactum accipere quis potest non solum, si Aqui- 
liana stipulatio fuerit subiecta, sed et si pactum con- 
?entum luerit factum. 

3 ScAEYOLA libro primo digestorum Imperatores 
Antoninus et Verus ita rescripserunt: Trivatis pac- 
tionibus non dubium est non laedi ius ceterorum. 
*quare transactione , quae inter heredem et matrem 
*defuncti facta est, neque testamentum rescissum vi- 
'deri posse ^ neque manumissis vel legatariis actiones 
'suae ademptae. quare quidquid ex testamento pe- 
'tunt, scriptum heredem convenire debent: qui in 
'transactione hereditatis aut cavit sibi pro oneribus 
*hereditatis, aut si non cavit, non debet n^legentiam 

1 ^suam ad alienam iniuriam referre.' Gum trans- 
actio propter fideicommissum facta esset et^ postea 
codiciili reperti sunt: quaero, an quanto^ minus ez 
transactione consecuta mater defuncti fuerit quam 
pro parte sua est, id ex fideicommissi causa con- 

2 sequi debeat. respondit debere. Debitor, cuius 
pignus creditor distraxit, cum Maevio, qui se legiti- 
miim creditoris heredem esse iactabat, niinimo trans- 
egit: postea testamento prolato Septicium heredem 
esse apparuit. quaesitum est, si agat pigneratida 
debitor cum Septicio, an is uti possit exceptione 
transactionis factae cum Maevio, qui heres eo tem- 
pore^ non fuerit: possitque Septicius pecumam, quae 
Maevio ut heredi a debitore numerata est, condic- 
tione repetere, <juasi sub praetextu hereditatis ac- 
ceptam. respondit secundum ea quae proponerentur 



non posse, quia iieque cum eo ipse transegit nec ne- 
gotium Septicii Maevius gerens accepit. 

4 Ulpianus lihro quadragensimo sexto ad Sabinum 
Aquiliana stipuJatio omnimodo omnes praecedentes 
obligationes novat et peremit ipsaque peremitur per 
acceptilationem : et hoc iure utimur. ideoque etiam 
legata sub condicione relicta in stipulationem Aqui- 
lianam deducuntur. 

5 Papinianus libro primo definitionum Cum Aqui- 
Uana stipulatio interponitur, quae ex consensu red- 
ditur^ iites, de quibus non est cogitatum, in suo 
statu retinentur. liberalitatem enim captiosam inter- 
pretatio prudentium fregit. 

6' Gaius libro septimo decimo ad edictum pro- 
vinciale De his controversiis , quae ex testamento 
proficiscuntur , neque transigi ne^^ue exquiri veritas* 
aliter potest quam inspectis cognitisque verbis testa^ 
menti, 

7 Vlpianus libro septimo disputationum Et post 
rem iudicatam transactio valet, si vel appeUatio inter- 
^l cesserit vel appeUare potueris. Sifideiussor con- 
ventus et condemnatus fuisset, mox reus transegisset 
cum eo, cui erat fideiussor condemnatus: an^ trans- 
actio valeat quaeritur: et puto valere, quasi omni 
causa et adversus reum et adversus fideiussorem dis- 
soluta. si tamen ipse fideiussor condemnatus trans- 
egit, etsi transactio non peremit^^ rem iudicatam, 
tamen eo quod datum est relevari rem iudicatam 
2 oportet. Usque adeo autem quod datum est etiam- 
si non proficit ad transactionem, extenuat tamen 
rem iudicatam, ut inde sit et dictum et rescriptum 
circa alimentorum transactionem citra praetoris aucto- 
ritatem factam, ut quod datum est proficiat ad aii- 
menta: ita ut, si quid ampHus ex causa ahmentorum 
deberi potest, id praestetur, quod autem datum est, 
imputetur. 

8 Idem libro quinto de omnibus tfHbunalibus Cum 
hi, quibus alimenta relicta erant, facUe transigerent 
contenti modico praesenti: dlvus Marcus oratione in 
senatu recitata effecit, ne aUter alimentorum trans- 
actio rata esset, quam si auctore praetore facta. so- 
let igitur praetor intervenire " et inter consentientes 
arbitrari, an transactio^^ vel quae admitti debeat. 

1 Eiusdem praetoris notio ob transactionem erit, 
sive habitatio sive vestiarium sive de j^raediis ali- 

2 mentum legabitur. Haec oratio ^ertinet ad aU- 
menta, quae testamento vel codicilhs fuerint reUcta 
sive ad testamentum factis sive ab intestato. idem 
erit dicendum et si mortis causa donata fuerint re- 
Ucta vel ab eo, cui mortis causa donata sunt, reUc- 
ta^^. sed et si condicionis implendae gratia reUcta 
sunt, adhuc idem dicemus. plane de alimentis, quae 
non mortis causa donata sunt, Ucebit et sine prae- 

3 tore auctore transigi*''. Sive igitur in menses 
singulos sive in dies sive in annos fuerint reUcta, 
oratio locum habet. sed et si non fuerint perpetuo 

4 reUcta, sed usque ad annos certos, idem est. Si 
integra quantitas aUcui fuerit legata, ut ex usuris 
eius se alat et mortis tempore pecunias restituat: 
non cessabit oratio, Ucet non in annos singulos vi- 

5 deatur id reUctum. Sed et ** si sit certa quanti- 
tas reUcta Titio vd res ita, ut inde aUmenta Seio 
praestentur: magis est ut transigere Titius possit, 
nec enim transactione Titn minuuntur aUmenta Seu. 
idemque est et si per fideicommissum aUmenta ad 

6 hoc legatario ^^ raerint reUcta. Eam transactio- 
nem oratio improbat, quae idcirco fit, ut quis re- 
praesentatam pecuniam consumat. quid ergo si quiB 



(1) Sab. 4. 6..,10 ; Ed. 1. 2. 1J...13 ; Pap» 6. 14...17 ; App. 3, 
— Bas. 11, 2. — C/. Cod. 2, 4 (2) potest ffal. (3) et 
delffal (4) anquanto^^iS, anjP», anto^,aneo 

antegutttn tn margine quanto joro eo emendaret F^ (5) eo 
testamento scr. (6) redditur] regitur «cr. (7) «Z). 
29, 3, 1, 1 (s) ratio autem buias edicti manifesta est : ne- 
^ne enim sine iudice transigi nequeapud iudicem exquiri 
Teritas de his controversiis, quae ex testamento profieisee^ 



rentur D. l. gem. (%) an 5, oni. F (10) etsi trans- 

actio non perimit Sf stransacticinemonferemit /^, trans- 
actionnonperemit (n ante non delere et etsi addere obHta) F^ 
(U) invenire/' (12) valeat ins^Fmanu utvid. 3 (13) re- 
lictave ab eo, cui mortis causa ddnatom est scr. (14) -sic 
PUf auctoritate transigi F, auctoritateran^lgi F (15) et 
deL (16) per fideicommissum ^d hoc aUmenta a legata* 
rio ser. 

5 



U 15 



u 



D£ TJiAKSACTIONlBUSl 



citra praetoris auctoritatem. trausegerit, ut quod per 
siugulos aunos erat ei relictum, consequeretur per 
siugulos menses ? aut quid si, quod per sii^ulos men* 
ses ei relictum erat, consequeretur per sin^os dies? 
quid deinde si, quod consummato anno ut^ accipe- 
ret, initio anni consequatur? et puto eam transactio- 
nem valere, quia meliorem condicionem suam aJimen- 
tarius tali transactione facit: noluit enim oratio ali- 

7 menta per transactionem intercipi. Kihil autem 
interest, utrum libertini sint quibus alimenl^ relicta 

8 sunt an ingenui, satis locupletes an minus. Yult 
igitur oratio apud praetorem de istis quaeri: in pri- 
mis de causa transactionis , dein de modo, tertio de 

9 persona transigentium. In causa hoc erit requi- 
rendum, quae caosa sit transigendi: sine causa enim 
neminem transigentem audiet praetor. causae fere 
huiusmodi solent allegari: si afibi domicilium heres, 
ahbi alimentarius habeat: aut si destinet domicilium 
transferre alter^ eorum: aut si causa ahqua urgaeat 
praesentis pecuniae: aut si a pluribus ei alimenta 
relicta sint et minutatim singulos convenire difficile 
ei sit: aut si qua aUa causa fuit, ut plures solmt 
incidere, quae praetori suadeant transactionem ad- 

10 mittere. Modus quoque pecuniae, quae in trans- 
actionem venit, aestimandus est: ut puta quantitas 
trausactionis. nam etiam ex modo Mes transactionis 
aestimabitur. modus autem pro aetate eius, qui trans- 
igit, arbitrandus est et valetudine: nam ahas cum 
puero, alias cum iuvene, alias cum sene transigi pa- 

11 lamesticonstatenimalimentacumvitafiniri. Sed 
et personarum contemplalio habenda est, hoc est, 
cuius vitae sint hi, quibus aHmenta rehcta sunt : utrum 
frugi vitae hi sint, qui alias sufficere sibi possint, an 
sequioris, qui de alimentis pendeant. in persona eius, 
a quo aHmenta rehcta sunt, haec erunt specienda: 
in quibus^ sunt facultatibus , cuius propositi, cuius 
opinionis. tunc enim apparebit, numquid circumvenire 

12 velit eum, cum quo transigit. Qui transigit de 
alimentis, non videbitur neque de habitatione neque 
de vestiario transegisse, cum divusMarcus speciahter 

13 etiam de istis transigi voluerit. Sed et si quis 
de alimentis transegerit, non habebit necesse etiam 
de habitatione vel ceteris invitus transigere: poterit 
igitur vel de omnibus simul vel de quibusdam facere 

14 transaetionem. De calciario quoque arbitrio prae- 

15 toris transigendum est. Si uni pluribusve fundus 
ad alimenta fuerit rehctus velintque eum distrahere: 
necesse est praetorem de distractione eius et trans- 
actione arbitrarL sed si pluribus fundus ad alimenta 
fuerit rehctus et hi inter se transigant : sine praeto- 
ris auctoritate facta transactio rata esse non debet. 
idem est et si ager fuerit iu alimenta obligatus : nam 
nec piguus ad hoc datum inconsulto praetore poterit 

16 liberari. Arbitratu praetoris vel de universis ali- 
mentis vel de part« eorum transigi oportere plus quam 

17 mamfestum est. Si ^raetor aditus citra causae 
cognitionem transigi penmserit, transactio nuUius erit 
momenti : praetori enim ea res quaerenda commissa 
est, non ne^egenda nec donanda. sed et si non de 
omnibus inquisierit, quae oratio niandat, hoc est de 
causa de modo de personis transigentittm, dicendum 
est, quamyis de quibusdam quaesierit, transactionem 

18 esse irntam. oed nec mandare ex hac causa 
iurisdictionem vel ^aeses provinciae vel praetor po- 

19 terit. Transactiones ahmentorum etiam apud pro- 
curatorem Oaesaris fieri possunt: sciHcet si a nsco 
petantur aiimenta. secttnaum quae et apud praefectos 

20 aerarii transigi poterit. Si cum Us quidem esset 
de ahmentis, transactimi autem de lite fuisset: trans- 
actio valere incousulto praetore non potest, ne cir- 
eumveniatur oratio. fingi enim Htes poterunt, uttrans- 

21 actio etiam citra praetoris fiat auctoritatem. Si 



eidem sdimenta et praeterea legatum praesenti 
datum sit, et transactum fuerit citra praetoris aucto- 
ritatem: id quod datum est imptttabitur prius in le- 
gatum quod jpraesenti die datum est, superfluum h 

22 alimentariam causam. Si quis de alimentis traDS- 
egerit sine praetoris auctoritate, id quod datum est 
in praeterita alimenta cedet. nec interest tantum in 
quantitate sit debita, quantum datum est, an minm, 
an plus: nam et si nunus sit, adhuc tamen id quod 
in solutum datum est in praeterita alimenta impata- 
bitur. sane si is, qui de alimentis transegit, locuple- 
tior factus sit ea solutione : in quod ^ factus sit lo^ 
cupletior aequissimum erit in eum dari repetitionem^: 

23 necenimdebet ex aheno damno esse locuples. Si 
in annos singulos certa quantitas ahcui fuerit relicta 
homini honestioris loci veluti salarium annuum t^ 
usus fructus, transactio et sine praetore fiieri poteiit: 
ceterum si usus fructus modicus alimentorum vice 
sit rehctus^ dico transactionem citra praetorem fac 

24 tam nulHus esse momenti. Si cui non nummus 
ad alimenta, sed frumentum atque oleum et cetera, 
quae ad victum uecessaria sunt, fuerint reHcta: m 
poterit de his transigere, sive annua sive meustrua 
ei reHnquantur. si ^men ita sine praetore transege* 
rit, ut in vicem eorum nummum quotannis vel quot* 
mensibus acciperet et neque diem neque modum per. 
mutavit, sed tantum genus: vel ex contrario si pae* 
tus fuerit, ut in generibus alimenta acciperet, quae 
in nummis ei reHcta fuissent: vel si vinum pro oleo 
vel oleum pro vino vel quid aHud commutavit: vd 
locum permutavit, ut quae erant ei Eomae ahmenta 
reHcta, in municipio vel in provincia acciperet vel 
contra: vel personam commutavit, ut quod a pluri. 
bus erat accepturus, ab uno acciperet: vel aHum pro 
aHo debitorem acceperit: haec omnia habent discep- 
tationem praetoris et pro utiHtate alimentarii red- 

25 piendasunt. Si ad habitatioaem certa quantitas 
sit annua reHcta et ita sit transactum sine praetore, 
ut habitatio praestetur, valet transactio, quia fructoii 
habitatiouis praestatur, Hcet ruinae vel incendio sub- 
iecta transactio ^ est. per contrarium quoque si prii 
habitatione, quae erat reHcta, placuerit certam quan- 
titatem praestari, transactio rata est et citra prae- 
torem. 

9 Ij)bi£ libro prirno opinionum Qui cum tutoribus 
suis de sola portione administratae tutelae suae ege- 
rat et transegerat, adversus eosdem tutores ex per* 
sona fratris sui, cui heres extiterat, agens praescrip' 

1 tione factae transactionis non summovetur. Trans- 
actio quaecumque fit ^, de his tantum, de quibus inter 

2 convenimtes placiiit, iuterposita creditur. Qui per 
fallaciam coheredis ignorans universa^ quae in ver» 
eraut, instrumentum transactionis sine AquUiana sti* 
puiatione interposuit, non tam paciscitur quam ded' 

3 pitur. Ei qui, nondum certus ad se «juereHao 
contra patris testamentum pertinere, de aliis causis 
cum adversariis pacto transegit, tantum in his inter- 
positum pactum nocebit, de quibus inter eos actui> 
esse probatur. his tantum transactio obest, quamvis 
maior annis viginti quinque eam interposuit, de qui* 
bus actum probatur. nam ea, quorum actiones coffl: 
pet^e el postea conpertum est, iniquum est peremi 
pacto. id de quo cogitatum non docetur^^. 

10 iDSMli&ro primo responsorum De re fiHoruiB» 
quos iu potestate uon habuit, transigentem patreia 
minime eis obesse placet. 

11 Idbm lihro quarto ad edzeium Post rem iudi* 
catam etiamsi provocatio non est interposita, tameo 
si nogetur iudicatum esse vel ignorari potest an iudi- 
catum sit: quia a^uc lis subesse possit, transactio 
fieri potest. 

12 Cblsus Ubro tertio digestorum Non est feren* 



(l) ut del edd, (2) alteruter S (3) speetanda quibus 
Sy iBspicienda in quibua scr» (4) in qwtd JS, in in quod 
F*, ia id quo F^ (6) x^etionem F (e) reUeta F 
(7) tvanBactid cSsl. ($) <ic F eum B^ sit S etBaUo 

loeo, ubi haec afferuntur Jjatine (9) faUiciam c igaoiw 



untversa F (ift) haec turhata interpretaiiombus antiquit 
male inter verba recepti» sie olimfuerunt: tantum in his 
transaetio obe^t» quamvis m^or viginti quinque auniseafi 
ixitexposujlt, de quibusaotmKLprQbatar: nam iniquiua es) 
p«remipaetQ id de quo eogfitatum non docetur. 



OE POSTOLANDO 



35 



III 1 



dos qm generaliter in his, quae testamento d relicta 
6unt, transegerit, si postea caasetur de eo solo se^ 
cogitasse, quod prima parte testamenti ac non etiam 
quod posteriore legatum sit. si tamen postea codi- 
cilli proferuntur, non improbe mihi dicturus videtur 
de eo damtaxat^ se cogitasse, quod^ illarum tabula- 
nim, quas tunc nov^at, scriptura contineretur. 

13 AEMiLim Macer Ubro primo itdlegemvicensi- 
mam kereditatium Kulli procuratorum principis in- 
consulto princtpe transigere licet. 

14 ScAEVOLA libro secundo responsorum Contro- 
rersia inter I^timum et scriptum heredem orta est 
eaque transactione f acta certa lege finita est : ^uaero 
cieditores quem convenire possunt? respondit'*, si 
idem creditores essent, qui transactionem fecissent, 
id observandum de aere alieno, quod inter eos con- 
yemss^^: si alii creditores essent, propter incertum 
successionis pro parte bereditatis, quam uterque in 
transactione expresserit, utilibus actionibus® conve- 
nieodus est. 



15'^ Paulus libro prmo sententiarum Pactocon- 
vento AquiUana quidem stipulatio subici solet: sed 
consultius est huic poenalem quoque stipulationem 
subiungere, quia rescisso forte pacto poena es stipu- 
latu peti potest 

16 HERMoaENiANUs Ubro primo iuris epitomarum 
Qui Mem licitae transactionis rupit, non exceptione 
tantum summovebitur, sed et poenam, quam, si con- 
tra placitum fecerit rato manente pacto, stipulanti 
recte promiserat, praestaare cogetur. 

17 Papjnianus libro secundo quaestiomm Ven- 
ditor hereditatis emptori mandatis actionibus cum 
debitore hereditario, qui ignorabat venditam esse he- 
reditatem, transegit: si emptor hereditatis hoc debi- 
tum ab eo exigere velit, exceptio transacti n^otii 
debitori propter ignorantiam suam accommodanda est. 
idem respondendum est et in eo, qui fideicommissam 
recepit hereditatem, si heres cum ignorante debitore 
transegit. 



LIBER TERTIUS. 



DE POST0LANDO. 

1 • VtpJANua Ubro sexto ad edictum Hunc titu- 
lam praetor proposuit habendae rationis causa suae- 
qae dignitatis tuendae et decoris sui causa ^^ ne sine 

1 delectu passim apud se postuletur. Eaj^roj^ter tres 
f ecit ordines : nam quosdam in totum prombuit postu- 
lare, quibusdam vel pro se permiidt, quibusdam et pro 

2 oerdsdumtaxatpersonisetprosepermisit PostuJare 
autem est desiderium suum vel amici sui in iure apud 
eum, qui imisdictioni praeest, exponere: vel alterius de- 

3 sioerio contradicere. Initium autem f ecit praetor ab 
his, ^ui in totum prohibentur postulare. in quo edicto aut 
pttentaam aut casum excusavit. pueritiam: dum mino- 
rem annis decem et septem, qui eos non in totum comple- 
vit, prohibet postulare, quia moderatam hanc aetatem 
ratas est ad procedendum in publicum, qua aetate 
aut paulo maiore fertur Nerva filius et pubhce de 
iureresponsitasse ". proptra: casum surdum qui pror- 
SttS non audit proMbet apud se postulare : nec enim 
erat permittendum ei postulare, qui decretum prae- 
toris exaudire non poterat, quod etiam ipsi erat pe- 
riculosum fnturum: nam non exaudito decreto prae- 
toris, quasi non obtemperasset, poena nt contumax 

4 j^ecteretur. Ait praetor: 'Si non habebunt advo- 
^catum, ^o dabo.' nec solum his personis hanc hu- 
manitatem praetor solet exhibere, verum et si quis 
alias dty qui cartis ex causis vel ambidone adversa- 

5 rii vel metu patronum non invenit. Secundo loco 
edictnm proponitur in eos , qui pro aliis ne postu- 
lent; in quo edicto excepit praetor sexum et casum, 
item notavit personas in turpitudinenotabiles. sexum: 
dmn feminas prohibet pro aliis postulare. et raUo 
qmdem prohibendi, ne ^^ contra pudidtiam sexui con- 
gra^tem aUenis causis se immisceant, ne virilibus 
officiis fungantur mulieres: or%o vero introducta est 
a Oiufania improbissima femina, quae inverecunde 
postulans et magistratum inquietans causam dedit 
edicto. casum : dum caecum utrisaue luminibus orba- 
tu&praetorrepdlit: videlicet quoa insignia ma^stra- 
tas videre et revereri non possit. refert etiam Labeo 
Pttblilium caecum Asprenatis Koni patrem aversa sella 



a Bruto destitutum, cum vellet postulare. quamvis 
autem caecus pro alio postulare non possit, tamen 
et senatorium ordinem retinet et iudicandi officio fun- 
gitur^^. numquid ergo et magistratus gerere possit? 
sed de hoc d^berabimus. exstat quidem exemplum 
eius, qui*^ gessit: Appius denique Claudius caecus 
consiliis publicis intererat et in senatu severissimam 
dixit sententiam de Pyrrhi captivis. sed melius est 
ut dicamus retinere quidem iam coeptum magistra- 
tum posse, adspirare autem ad novum penitus oto- 

6 hiberi: idque multis comprobatur exemplis. Ke- 
movet autem a postulando pro aliis et eum, qui cor- 
pore suo muliebria passus est. si quis tamen vi prae- 
donum vel hostium stupratus est, non debet notari, 
ttt et Pomponius ait. et qui capitali crimine damna- 
tus est, non debet pro alio postulare. item senatus 
consulto etiam apud iudices pedaneos postulare pro- 
hibetur calumniae publici iudidi damnatus. et qui 
operas suas, ut cum bestiis depugnar^, locaverit. 
bestias autem accipere debemus ex feritate magis, 
quam ex ammalis genere: nam quid si leo sit, sed 
mansuetus, vel alia dentata mansueta? ergo qui lo- 
cavit solus notatur, sive depugnaverit sive non : quod 
si depugnaverit , cum non locasset operas suas, non 
tenebitur : non enim qui cum bestiis depugnavit, tene- 
bitur, sed qui operas suas in hoc locavit deniqne 
eos, qui virtuUs ostendendae causa hoc faciunt sme 
mercede, non teneri aiunt veteres , nisi in harena 
passi sunt se *honorari: eos enim puto notam non 
evadere. sed si qms operas suas locaverit, ut feras 
venetur, vd ut depugnaret feram quae regioni nocet, 
extra harenam: non est notatus. his i^tur pmonis, 
quae nan virtutis causa cum ^^ bestiis pugnaverunt, 
pro se praetor permitdt allegare, pro alio prohibet. 
sed est aequissimum, si tutelam vel curam huiusmodi 
personae administrent, postulare eis pro his, qaorum 
curam gerunt, concedi. qui adversus ea f ecisse monstre- 
tur, et pro aliis interdicta postulatione repellitur et 
pro aestimatione iadicis extra ordinem pecuniaria 

7 poena multabitur. TJt initio huius tituu diximus, 
tres ordines pra^r fecit non postulantium: quorum 
hic tertius est , quibus non in totum den^at postu- 
landi facultatem, sed ne pro omnibus postularent: 



(l) d« eo 8oIo se S, deo solo F (2) eodemtaxat F (3) sie 
Birf.cumB,quoF5 (4) respondtF*^ (5) sieS 

cmBy idobfl. . . . convenisset tm. F (6) aotionibus 

ScmBf om. F (7) « Paul 1, l, 3 
(8) Ed. UA ; Pap. 8. 9. 11 j Sah. 10. — Bas^ 8, 1. — Cf. 



Cod. 2, « (9) li^htxpam redk B. 5, l> 6 (lO) fuit 
fere habendae rationis causa decoris «ui suaeque dignitatis 
tnendae eausa (n) respondisse F^S (12) nec F 

(13) neScuml gem.y fungetar F (14) q dui F (16) cum 

OtR.F 

5* 



ra K2 



36 



D£ HIS QUI 



quasi minus deliquerint ^[uani hi* qui superioribus 

8 capitibus notantur. Ait praetor: *Qui lege, plebis 
*scito, senatus consulto, edicto, decreto principum 
*nisi pro certis personis postulare prohibentur : lii pro 
*alio, quam pro quo licebit, in iure apud me ne pos- 
^tulent.* hoc edicto continentnr etiam alii omnes, qui 
edicto praetoris nt inf ames ^ notantur, qui omnes nisi 

9 ^ro se et certis personis ne postulent. Deinde 
adicit praetor : ^Qui ex his omnibus, qui supra scripti 
*sunt, in integrum restitutus non erit.'** Eum *qui ex 
*his, qui supra scripti sunt* sic accipe: sifueritinter 
eos, qui tertio edicto continentur et nisi pro certis 
personis postulare prohibentur: ceterum si ex supe- 
rioribus, difficile in integrum restitutio impetrabitur. 

10 De qua autem restitutione praetor loquitur ? utrum 
de ea quae a principe vel a senatu ? Fomponius quaerit : 
et putat de ea restitu^one sensum, quam princeps 
yel senatus indulsit. au autem et praetor restituere 
possit, quaeritur : et mihi videtur talia praetorum de- 
creta non esse servanda, nisi sicubi ex officio iuris- 
dictionis suae subTenerunt: ut in aetate observatur, 
si quis deceptus sit, ceterisque speciebus quas sub 
tituio de in integrum restitutione exsequemur. pro 
qua sententia est, quod si quis famoso iudicio con- 
demnatus per in integrum restitutionem fuerit abso- 

1 1 lutus, r omponius putat hunc infamia eximi. Deinde 
adicit praetor: *Pro aho ne postulent praeterquam 
*pro parente, patrono patrona, liberis parentibusque 
*patroni patronae*: de quibus personis sub titulo de 
in ius vocando plenius diximus. Item adicit: *Iibe- 
*risve suis, fratre sorore, uxore, socero socru, genero 
*nuru, vitrico noverca, privigno privigna, pupillo pu- 
pilla, furioso* furiosa,' 

2 Gaius Ubro prtmo ad edictum ^ovinciale *fa- 
*tuo fatua' : cum istis quoque personis curator detur. 

3 Vlpianus lihro sexto ad edictum 'Cui eorum a 
*parente, aut de maioris partis tutorum^ sententia, 
*aut ab eo cuius de ea re iurisdictio fuit ea tutela 

1 *curatiove data erit.' Adfinitates non eas acci- 
pere debemus, quae quondam fuerunt, sed praesen- 

2 tes. Item Pomponius nurus et generi appeUatione 
et soceri et socrus et ulteriores, jiuibus pro praepo- 

3 sitio^ solet accedere, contineri ait. In curatori- 
bus debuisse eum adicere: muti^ ceterorumque, qui- 
bus dare "^ solent, id est surdo prodigo et adulescenti : 

4 Paulus libro quinto ad edictum item quibus 
propter infirmitatem curatorem praetor dare solet, 

5 Vlpianus lihro nono ad edictum et qui nego- 
tiis suis aliquo perpetuo morbo superesse non pos- 
sunt. 

6 Idsm lihro sexto ad edictum Puto autem omnes, 
qui non sponte, sed necessario officio funguntur, posse 
sine offensa edicti postulare, etiamsi hi sint, qui non 
nisi pro se postulare possunt. si quis advocationem 
praestare fuerit prohibitus, si quidem apud se, ut so- 
tentfacere, tempore magistratus sui, puto eum postea 
apud successorem eius adesse posse. 

7 Gaius lihro tertio ad edictum provinciale Quos 
prohibet praetor apud se postulare, omnimodo pro- 
hibet, etiamsi adversarius eos patiatur postulare. 

8 Papinianus libro secundo quaestionum Impe- 
rator Titus Antoninus rescripsit eum, cui advocatio- 
nibus in quinquennio ^ interiuctum esset, post quin- 
quennium pro omnibus postulare non prohiberi. di- 
vus quoque Hadrianus rescripserat de exilio reversum 
postulare posse. nec adhibetur distinctio, quo cri- 
mine silentium vel exilium sit irrogatum, ne scilicet 
poena tempore determinata contra sententiae Mem 
ulteriuB porrigatur. 

9 Idem lihro prmo responsorum Ex ea eausa 



prohibitus pro alio postulare, quae infamiam non ir- 
rogat ideoque ius ]^ro omnibus postulandi non aufert, 
in ea tantum provincia pro aliis non recte postulat, 
in qua praeses fuit qui sententiam dixit, in aha vero 
non prohibetur, Hcet eiusdem nominis sit. 

10 Paulus libro singulari regularum Hi qui fisci 
causas agunt suam vel filiorum et parentium suorum 
vel pupil&rum quorum tutelas gerunt causam et ad- 
versus fiscum agere non prohibentur. decuriones quo- 
que contra patriam^ suam causas agere prohibentur, 
praeter superiores personas. 

11 Tryphoninus libro quinto disputationum A 
principe nostro rescriptum est non prohiberi tutorem 
adesse pupillo in negotio, in quo advocatus contia 
patrem eius fuisset. sed et illud permissum ab eo est 
agere tutorem pupilli causam^*^ adversus fiscum, in 
qua adversus patrem pupiUi antea advocatus fisci 
1 fuisset. Qui autem mter infames sunt, sequenti 
titulo explanabitur. 

DE HIS QUI NOTANTUR INFAMIA. 

1 *^ luLiANUS lihro primo ad edictum Praetoris 
verba dicunt : *Infamia notatur qui ab exercitu igno- 
*miniae causa ab imperatore eove, cui de ea re sta* 
*tuendi potestas fuerit, dimissus erit: qui artis ^^ 1q. 
*dicrae pronuntiandive causa in scaenam prodierit: 
*qui lenocinium fecerit: qui in iudicio publico calum* 
*mae praevaricationisve causa quid fecisse iudicatus 
*erit: qui furti, vi bonorum raptorum, iniuriarum, de 
*doIo malo et fraude suo nomine damnatus pactasve 
'erit: qui pro socio, tutelae, mandati, depositi suo 
*nomine non contrario iudicio damnatus erit: qui 
*eam, quae in potestate eius esset, genero mortuo, 
*cum eum mortuum esse sciret, intra id tempus, quo 
*elugere virum moris est, antequam virum elugeret, 
*in matrimonium coUocaverit: eamve sciens quis'^ 
*uxorem duxerit non iussu eins, in cuius potestate 
*est: et qui eum, quem in potestate haberet, eam, de 
*qua supra comprehensum est, uxorem ducere passus 
*fuerit^^: quive suo nomine non iussu eius in cmus 
'potestate esset, eiusve nomine quem quamve in potes- 
*tate haberet bina sponsalia binasve nuptias in eodem 
*tempore constitutas habuerit.* 

2 JJLPiANUsiibro sexto ad edictum Quod ait prae- 
tor: ^qui ab exercitu dimissus erit': dimissum acci- 
pere debemus militem caligatum, vel si quis alius us* 
que ad centurionem, vel praefectum cohortis vel alae 
vel legionis, vel trib|mum sive cohortis sive legiouis 
dimissus est. hoc amplius Pomponius ait etiam &xss^ 
qui exercitui praeest, licet consularibus insignibus 
utitur , ignominiae causa ab imperatore missum hac 
nota laborare: ei^o^® et si dux cum exercitui jrae* 
est dimissus erit , notatur , et ^^ si princeps diouseii^ 
et adiecerit ignominiae causa se mittere , ut plennn' 
que facit, non dubitabis et ex edicto praetoris euis 
iufamia esse notatum: non tamen si citra indignd' 

1 tionem principis successor ei datus est. Exerci* 
tum autem non unam cohortem neque unam alaiB 
(Hcimus, sed numeros multos militum: nam exercitoi 
praeesse dicimus eum, qui legionem vel iQgiones ciisi 
suis auxiliis ab imperatore commissas administrat: 
sed hic etiam eum, qui ab aJi^uo numero mihtuiB 
missus est, quasi ab exercitu nussum sic acdpiemuS' 

2 *I^ominiae causa missum' : Iioc ideo adiectum esti 
quoniam multa genera sunt nussionum. est hone&tSt 
quae emeritis stipendiis vel ante ab imperatore in' 
dulgetur: est^^ causaria, quae propter valetudineic 
laboribusmilitiaesolvit: est ignominiosa. ignomimosa 



(l) qua mihi Fy hi quam vel quam ii scr. (2) ut in infa- 
mesF (3) ^loso om.i^ (4) tribanommiStiec^eruf; 
c/, Gai.\,m (5) proposito F^ (6) uti F^S (7) dari F^S 
(8) quinqaennium jETa/. (9) stc ^^/S cum B, prohibetux 
decriones q. contrariam F^ (lO) caucas jp»*, caus F^ 
(11) Ed, 1...19. 23. 24; Pap. 20. 21. 25 ; Sah, 22. — j?a^.21, 
2. — Cf, Cod. 2, 12 (12) pars Edictiredit Vatfr* § 320 



(13) aritis F (14) aut qui scr, autpotius quis deL (15) ^^ 
qui eam, quam in potestate haberet, genero mortuo, cuiQ 
eum mortuum esse tum sciret, in matrimonium conlocaTeiii 
eamve scicns uxorem duzerit : et qui eum, quem in potestftte 
haberet, earum quam uxorem ducere passus fderit VattC' 
(16) sic S cum B, ego F (11) notatur et del (18) sic S 
eum B, et F (19) Interpunctionem mutavit Lenel 



KOTANTUR INPAMIA 



37 



m 2 



autem missio totiens est, quotiens is qui mittit addi- 
dit^ nominatim ignominiae caasa se mittere; semper 
enim debet addere, cur miles mittatur. sed et si eum 
exauctoraverit , id est insignia militaria detraxerit, 
inter infames efficit, licet non addidisset ignominiae 
causa se eum exauctorasse. est et quartum genus 
missionis, si quis evitandorum munerum causa nuli- 
tiam subisset: haec autem missio existimationem non 

3 laedit, ut est saepissime rescriptum. Miles, qui 
lege lulia de adulteriis fuerit damnatus , ita infamis 
est, ut etiam ipsa sententia eum sacramento ^omi> 

4 niae causa solvat. Ignominia autem missis neque 
in urbe neque alibi, ubi imperator est, morari licet 

5 Ait praetor: *qui in* scaenam prodierit, infamis 
*est\ scaena est, ut Labeo definit, quae ludorum fa- 
ciendorum causa quolibet loco, ubi quis consistat 
moveaturque spectaculum sui praebiturus, posita sit 
in publico privatove vel in vico, quo tamen loco pas- 
siffl homines spectaculi causa admittantur. eos enim, 
qui quaestus^ causa in certamina descendunt et 
omnes propter praemium in scaenam prodeuntes fa- 
mosos esse Pegasus et Nerva filius responderunt. 

3 Gaius libro primo ad edictum provinciale Qui 
autem operas suas locavit, ut prodiret artis ludicrae 
causa neque prodit, non notatur: quia non est ea 
res adeo turpis, ut etiam consilium puniri debeat. 

4 ^ JJlpianus Ubro sexto ad edictum Athletas au- 
tem Sabinus et Cassius responderunt omnino artem 
ludicram non facere: virtutis enim gratia hoc facere. 
et generaliter ita omnes opinantur et utile videtur, 
ut neque thymelici neque xystici* neque agitatores 
nec qui aquam equis spargunt ceteraque eorum mi- 
msteria, qui certaminibus sacris deserviunt, ignomi- 

1 niosi habeantur. Designatores autem ^ quos Graeci 
Pqa^Evras appellant, artem ludicram non facere Celsus 
probat, quia ministerium, non artem ludicram exer- 
ceant. et sane locus iste hodie a principe non pro 

2 modico beneficio datur. Ait praetor: *qui leno- 
'cimum fecerit'. lenocinium facit qui quaestuaria man- 
cipia habuerit: sed et qui in liberis hunc quaestum 
exercet, in eadem causa est. sive autem principaliter 
hoc negotium gerat sive alterius negotiationis acces- 
sione' utatur (ut puta si caupo fuit vel stabularius 
et mancipia talia habuit ministrantia et occasione 
ininisterii quaestum facientia: sive balneator fuerit, 
velut in quibusdam provinciis fit, in balineis ad cus- 
todienda vestimenta conducta habens^ mancipia hoc 
genus observantia^ in of&cina), lenocinii poena tene- 

3 bitur. Pomponius et eum, qui in servitute pecu- 
Haria mancipia prostituta habuit, notari post hber- 

4 tatem ait. Oalumniator ita demum notatur, si 
fuerit calumniae causa damnatus: neque enim suffi- 
cit caiumniatum: item praevaricator. praevaricator 
autem est quasi varicator*^, qui diversam partem 
adiuvat prodita causa sua: quod nomen Labeo a 
varia certatione tractum** ait, nam^^ qui praevari- 
cator, ex utraque parte constitit, quin immo ex ad- 

5 versa. Item *si qui furti, vi bonorum raptorum, 
%iuriarum, de dolo malo suo nomine damnatus pac- 
'tusve erit' simili modo infames sunt, 

5 Paulus Uhro quinto ad edictum quoniam in- 
tellegitur confiteri crimen qui paciscitur. 

6 JJlpianus Uhro sexto ad edictum *Furti' accipe 
1 sive manifesti*^ sive nec manifesti. Sed si furti 
vel aliis famosis actionibus quis condemnatus provo- 
cavit ^\ pendente iudicio nondum inter famosos ha- 
betur: si autem omnia tempora ^rovocationis lapsa 
sunt, retro infamis est: quamvis si iniusta appeUatio 



eius visa sit, hodie notari puto, non retro notatur. 

2 Si quis alieno nomine condemnatus fuerit, non 
laboratiirfamia: et ideo nec procurator meus vel de- 
fensor vel tutor vel curator vel heres furti vel ex 
alia simiti specie condemnatus infamia notabuntur, 
nec ego, si ab initio per procuratorem causa agitata 

3 est. *Pactusve'i5 inquit *erit': pactum sic*^ ac- 
cipimus, si cum pretio quantocumque pactus est: alio- 
quin et qui precibus inpetravit ne" secum ageretur 
erit notatus nec erit veniae uUa ratiOy quod est in- 
humanum. qui iussu ^^ praetoris pretio dato pactus 

4 est, non notatur. Sed et si iureiurando delato 
iuraverit quis se*^ non deliquisse, non erit notatus: 
nam quodammodo innocentiam suam iureiurando ad- 

5 probavit ^Mandati condemnatus': verbis edicti^** 
notatur non solum qui mandatum suscepit, sed et is, 
qui Mem, quam adversarius secutus est, non praestat. 
ut puta fideiussi pro te et solvi: mandatitesi^* con- 

6 aemnavero, famosum facio. IUud plane adden- 
dum est, quod mterdum et heres suo nomine dam- 
natur et ideo infamis fit, si in deposito vel in man- 
dato male versatus sit: non tamen in tutela vel pro 
socio heres suo nomine damnari potest, quia heres 
neque in tutelam neque in societatem succedit, sed 

7 tantum in aes alienum defuncti. Contrario iudi- 
cio damnatus non erit infamis: nec immerito. nam 
in contrariis non de perfidia agitur, sed de calculo, 
qui^2 fere iudicio solet dirimi. 

7 Paulus Ubro quinto ad edictum In actionibus, 
quae ex contractu proficiscuntur^^, Ucet famosae sint 
et damnati notantur, attamen pactus non notatur, 
merito: quoniam ex his causis non tam turpis est 
pactio quam ex^^ superioribus, 

8 Vlpianus Ubro sexto ad edictum *6enero' in- 
quit 'mortuo': merito adiecit praetor: *cumeummor- 
*tuum esse sciret', ne ignorantia puniatur ^®. sed cum 
tempus luctus continuum est, merito et ignoranti ce- 
dit ex die mortis mariti: et ideo si post legitimum 
tempus cognovit, Labeo ait ipsa ^e et sumere eam 
lugubria et deponere. 

9 Paulus libro quinto ad edictum Uxores viri 
1 lugere non compeUuntur^^. Sponsi nuUus luc- 
tus est. 

10 Idem Ubro octavo ad edictum Solet a prin- 
cipe impetrari, ut intra legitimum tempus^^ mulieri 
l nubere liceat. Quae virum eluget, intra id tem- 
pus sponsam fuisse non nocet. 

11 Vlpianus Ubro sexto ad edictum Liberorum 
autem et parentium luctus ^^ impedimento nuptiis non 

1 est. £tsi taUs sit maritus, quem more maiorum 
lugeri non oportet, non posse eam nuptum intra legi- 
timum tempus collocari: praetor enim ad id tempus 
serettulit, quo vir elugeretur: qui solet elugeri prop- 

2 ter turbationem sanguinis. romponius eam, quae 
intra legitimum tempus partum ediaerit*^ putat sta- 
tim posse nuptiis'^ se coUocare: quod verum puto. 

3 Non solent autem lugeri, ut Neratius ait, hostes vel 
perdueUionis xiamnati nec suspendiosi nec qui manus 
sibi intulerunt non taedio vitae, sed mala conscien- 
tia: si quis ergo post huiusmodi exitum mariti nup- 

4 tum se coUocaverit, infamia notabitur^*. Notatur 
etiam *qui eam duxit', sed si sciens: ignorantia enim 
excusatur non iuris, sed facti. excusatur ^ui iussu 
eius, in cuius potestate erat, duxerit, et ipse, qui 
passus est ducere, notatur, utrumque recte: nam et 
qui obtemperavit^^ venia dignus est et qui passus 
est ducere, notari^^ ignominia. 

12 Paulus libro quinto ad edictum Qui iussu 



(1) «c FS addit F\ adicit S (2) sic F^ cum B, in 

m. F^S (3) quaestatus F (4) § 4 = />. 47, 15, l 

(5) thumelici neque exustici F (6) autem] item «cr. 

(7) cessione F (8) habens Brencmannus ad B, ha- 

bent FS (9) observanta F (lO) sic digesta et hic et 
loco gemno 47, 15, 1 e^ 50, 16, 212 : Dlpianum dedtsse quasi 
▼ariator intellexit Stephanus (ll) tractum F^ cum Z). l 
gem.etBftr&ct&tvLmF*S (12) numF (13) mani- 
lesti sive nec manifesti S^ manifestiss F\ manifesti sio neo 



manifestiF* (14) provocaditF (15) pactusve -SJ?, 
pactusque Z'*, actttsque ^3 (i6) pactussitF (17) ine 

F (18) quissui?' (i9) seom,F (20) edictoi? 
(21) sicF^jtesF^itemBiP^ (22) quidel (23) pro- 
fiscincunturf (24)ex©»i. f (25) punitur JF' (26) com- 
pellentur F (27) legitimum qpus F (28) lactus P 
(29) &tin$.F (30) nuptum «cr. (31) nobiturjP 

(32) obtempevit F (33) notari F*, nutariri F\ notatujr 
S;noi&ridel 



m 2.3 



38 



DE PROCURATOBIBUS 



pairis diuut» quamvis Hberatus potestate patria eam 
reitinuit, non notatur. 

13 tlLpiANUS libro seocto ad edictum Quid ergo 
si non dacere sit passusS «ed posteaqaam duxit 
ratumliabaerit'? ut puta initio ignoravit talem «sse, 
postea scit? non notabitur: praetor enim ad initium 

1 nuptiarum se rettulit Si quis alieno nomine bina 
sponsaMa constituerit, non notatur, msi eius nomine 
constitaat, quem quamve in potestate haberet: certe 
qoi filium vei filiam constitaere patitur, quodammodo 

2 ipse videtur constituisse. Quod ait praetor ^eodem 
*tempore', non initium^ sponsalionim eodcm tempore 
factum accipiendum est, sed si in idem^ tempus con- 

3 currant. Item si alteri sponsa, alteri nupta sit, 

4 ex sententia edicti punitur. €um autem factum 
notetur, etiamsi cum ea quiB nuprtias vel sponsalia 
constituat, quam uxorem dacere vel non |)Otest vd^ 

5 fas non est, erit notatus. Ex compromisso arbiter 
infamiam non facit, quia non per omnia sententia 

6 est. Quantum ad infamiam pertinet, multum in- 
terest, in causa quae agebatur causa cognita aliquid 
pronantiatum sit an ^aaedam extrinsecus sunt do- 

7 cata: nam esi his mfamia non inro^atur. Poena 
gravior ultara legem imposita existimation^ oonBer- 
vat, ut et constitutum^ est et responsom. at pata si 
eum, qui parte bononun multari deboit, praesesrde- 
gaverit: dicendum erit duriori sententia ciraieotnms- 
actam de existimatione eius idcircoqae non esse in- 
famem. sed si in causa furti nec mamfesti in quadni- 
plum iadex condemnavit, oneratum quidem reum poena 
aucta% nam ex furto non manifesto in duplum con- 
veniridebuit: verum hanc rem existimationem ei non 
conservasse, quamvis, si in poena non pecuniaria eum 

8 onerasset, transactum cum eo videtur^. Crimen 
stellionatus infamiam irrogat damnato, quamvis publi- 
eum non est iudicium. 

14 PAXJhUS libro gmnto adedictum Servus, cuius 
nomine noxale iudicium dominas acceperit, deinde 
eundem liberum et heredem institnerit, ex eodem iu- 
dicio damnatus non est famosus, ^oia non suo nO" 
minecondemnator: quippe cum initio lis in eum con- 
testata non sit 

15 Vlpianvs libro octavo ad edictum Notatar 
quae per calumniam ventris nomine in possessionem 
missa est, dum se adseverat praegnatem, 

16 Paulus libro octavo ad edietum cum non 
pra^as esset vel ex alio concepisset: 

17 Ulpianus libro octavo ad edictum debuitenim 
coerceri quae praetorem decepit. sed ea notatur, quae 
cum suae potestatis esset hoc facit. 

18 Gaius libro tertio ad edictum provinciak Ea, 
quae falsa existimatione decepta est, non potest vi- 
deri per calumniam in possessione fuisse. 

19 Ulpianus Ubro octavo ad edictum Non alia 
autem notatur quam ea, de qua pronuntiatum est 
calumniae causa eam fuisse in possessionem missam. 
idque et in natre erit servandum, qui calumniae causa 
passns est filiam, qaam in potestate habebat, in pos- 
sessionem ventris nomine mitti. 

20 Papinianus libro primo responsorum Ob haec 
verba sententiae praesidis provinciae 'callido com- 
^mento videris accusationis instigator faisse' pudor 
potius oneratar, quam ignominia videtur irrogari: 
non enim qui esdiortatur mandatoris opera fungitur. 

21 Paulus Hbro secundo responsorum Lucias 
Titius crimen intendit Gaio Seio quasi iniuriam pas- 
sus at^ue in eam rem testationem apud praefectum 
praetono recitayit: praefectns fidc non habita testa- 
tionis' nuUam iniuriam Lacium Titium passum esse 
a Gaio Sdo pronuntiavit ^^ quaero, an testes, quo- 



rum testimonium reprobatum est, quasi ex falso testio 
monio inter infames habentur^^ Paulus respondk 
nihU proponi, cur hi, de quibus quaeritur, infamium 
loco hab^ debeant, cum non oportet ex sententia 
siveiustaBiveiniusta pro alio habita alium ]^aegravari. 

22 Marcellus^^ libro secundo publicorum Ictus 
fustium ^^ infamiam non importat, sed causa, prcmtar 
quam id pati meruit, si ea fuit, quae infamiam dam- 
nato irrogat. in ceteris quoque generibus poenanim 
eadem forma statuta est. 

23 Ulpianus libro octavo ad edictum Parentes 
et liberi utriusque sexus nec non et ceteri adgnati 
veL cognati secundum pietatis rationem et animi sai 
patientiam, prout quisque voluerit, lugendi sunt: qoi 
autem eos non eluxit, non notatur infamia. 

24 Jdem Ubro sexto ad edictum Imperator Se- 
verus rescripsit non offuisse mulieris famae quaestom 
eius *^ in servitnte factum. 

25 ** Papinianus libro secundo quaestionum Ex- 
heredatmn quoque filium luctum ^^ habere patris me- 
moriae ^acoit, idemque et in matre iuris est, cuius 
1 hereditas ad filium non pertinet. Si quis in bello 
ceciderit, etsi corpus eius non conpareat, logebitar. 

DE PEOOURATORIBUS ET DEFENSORIBUS. 

1 Vlpjanus Ubro nono M edictum Procurator 
est qui aliena negotia mandatu domini adndnistrat. 

1 Procurator autem vel onudam rerum vd unius rei 
esse potest constitutas vel coram vel per nuntium 
vel per epistulam: quamvis quidam, ut Pomponius 
libro vicensimo quarto scrilnt, non putent umus rei 
mandatum suscipientem procoratorem esse : sicuti ne 
is quidem, qui rem pmerendam vel epistukm vd 
nuntium perferendum Busce^t, proprie procurator 
appellatur. sed verius est eum qaoque procoratorem 

2 esse qui ad unam rem datus sit. Usus autem 
proeuratoris perquam necessarius est, ut qui relHis 
suis ipsi Buperesse vel nolunt vel non possunt, per 

3 ahos possint vel agere vel conveniri. Dari auten 
procurator et absens potest, 

2 Paulus libro octavo ad edictum dummodo cer- 
tus sit qui datus intell^etur et is ^^ ratum habuerit 
1 Foriostts non est habendus absentis loco, quia in 
eo animus deest, ut ratum habere nen possit. 

3 Ulpianus libro nono ad edictum Item et ad 
litem futuram et in diem et sub condicione et asqne 
ad diem dari potest 

4 Paulus libro octavo ad edictum etin perpetamn. 

5 Ulpianus libro septimo ad edictum IraeseiH 
habetur et qui in hortis est 

6 Paulus libro sexto ad edictum et ^ui in fo» 
et qui in urbe et in continentibus aedificiis: 

7 Ulpianus libro septimo ad edictum et ideo 
procurs^r eius iHraesentis ^i* esse videtur. 

8 Ii>BM libro octavo ad edictum Fitius ^ faniMas 
et ad agendom dare procuratorem potest , si cpia '* 
sitactio, qua ipse experiri potest: non solnm si caS' 
trense peculium habeat, sed et quivis filius famihas: 
ut puta iniuriam passus dabit ad iniuriarum actio- 
nem, si forte neque pater praes^ sit nec psttw 
procurator velit experiri, et erit iure ab ipso vm 
lamilias procurator datus. hoc amplius lullanus ^n- 
bit et si ffio famiiias patri per iliam eiuB in eadem 
potestate manentem fiat iniuria neque avus praesenfl 
sit, posse patrem procurat<n*em dare ad uldsccndam 
iniuriam, quam nepos^ absentis passus est. ad de- 
fendendum quoque poterit fOius tamitias procurato- 

I rem dare. sed et tilia familias poterit dare procni»' 



(1) sipassusFSpassusefitF»^ (2) habneri^ (3)ini- 
tia F (4) em. ad B, id FS (5) vel S, non F («) con- 
vdtmnF (7) auctamF (8) vfderetnf J?a/. (9) tes- 
tationi edd, (lo) pnmuntiaverit F (u) habeantar 
F' (12) JAaictiilus F eum BylAwieT S recte (13) «c 
F^Sypostium F^ (u) «tc 5, eins qnaestnm eius l^, eius 
quaestum F^ (15) /. 25 citat Ulpianus Vat, fi, $ 321 



(16) lucium F 

(17) J?dl...27. 29.31...4S.45.46. 4S...M. 61...65. 77; F^' 
30. 66. 66...73; Sab* M. 44. 47. 74.. .76. 78. — .0«*. B,% 1-^ 
— QT Cod,% 13 (18) 18 S, i8 ei F (19) «c 5«« ^ 
praesents F*^, pvaesenti F"» (26) "IHiae ir W • 
qua F^f si^nae P^, n qua ei 8 (22) nepost P 



ET DEFENSOJBIBUS 



39 



ni 3 



torem ad iniuriaruia actionem. nam quod ad dotis 
exactionem cum patre dat^ proeiiratorem , superra- 
cuum esse Valerius Severus scribit, cum smficiat 
patrem dare ex fiiiae voluntate. sed puto, si forte 
pater abseus sit^ vel suspectae vitae, qao casu solet 
fiiiae competere de dote actio, posse eam procurato- 
rem dare. ipse quoque Mus procurator dari poterit 

1 et ad agendum et ad defendendum. Invitas pro- 
curator non solet dari. invitum accipere debemus 
non eum tantum qui contradicit, verum eum quoque 

2 qui consensisse non probatur. Veterani procura- 
tores fieri possunt: milites autem nec si velit adver- 
sarius procuratores dari possunt, nisi boc tempore 
Htis contestatae <j[aocumque casu praetermissum est: 
excepto eo qui m rem suam procurator datus est, 
vel qui communem causam omnis sui numeri perse- 
quatur vel suscipit, quibus talis procuratio eoncessa 

3 est. ^Procuratorem ad litem suscipiendam datum, 
'pro quo consentiente dominus iudicatum solvi expo- 
*suit,' praetor ait, *iudicium aceipere eogam'. Verum 
ex causa non debebit compelii. ut puta inimicitiae 
capitales intervenerunt inter ipsum procaratorem et 
dominum: scribit lulianus debere in procuratorem de- 
negari actionem. item si dignitas accesserit procura> 
tori: vel rei publicae causa afuturus sit: 

9 Gaius libro tertio ad edictum provindale aut 
si valetudinem aut si necessariam peregrinationem 
alleget : 

10 JjLFiANm Ubro octavo ad edictum velheredi- 
tas superveniens eum occupet : vel ex alia iusta causa. 
boc amplius et si babeat praesentem dominum, non 
debere compelli procuratorem, 

11 Paulus libro octavo ad edictum si tamen do- 
minus cogi possit. 

12 Gaius libro tertio ad edictum provinciale Sed 
etiam ex bis causis dicitur aliquando cogendum pro- 
curatorem iudicium accipere: veluti si dominus prae- 
sens non sit et actor adfirmet tractu temporis futu- 
rum ut res p^eat. 

13 JJLPiAJfus libro octavo ad edictum Sed haec 
K neque passim admittenda sunt neque destricte dene- 

ganda, sed a praetore causa cognita temperanda. 

14 Paulus libro octavo ad edictum Si post da- 
tum procuratorem ^ capitales inimicitiae intercesserunt, 
non cogendum aceipere iudiciam nec stipulationem 
ob rem non defensam committi, quoniam nova causa sit. 

15 JJLPiANUsUbrooctavoadedictum Si defunctus 
sit dominus ante litem contestatam, iudicatum solvi 
stipulatione pro suo procuratore data, procurator 
Gompellendus est ad iudicium acdpiendum : ita tamen 
si hoc dominus sciente procuratore et non eontra- 
dicente fecit. quod si ahter actum est, inscium ^oi- 
dem procuratorem teneri satis incivile est, conmutti- 
tur autem ob rem non d^fensam^ stipulationis clau- 

1 sula. Qui ad communi dividundo iudicium datus 
est, ad agendum item^ et ad defendendum videbitur 
datus dupfici cautela inteiponenda. 

16 Paulus Ubro octavo ad edictum Ante litem 
contestatam libera potestas est vel mutandi procura- 
toris vel ipsi domino^ iudieium accipiendi. 

17 TJlpianus Ubro nono ad edictum Post Ktem 
autem contestatam reus qui procuratorem dedit mu- 
tare quidem eam vel in se Htem transferre a vivo 
procuratore vel in ci^tate manente^ potest, causa 
t tamen prins cognita. Non solum autem ipsi qui 
dedit proeuratorem hoc permittitur, sed etiam h^ecti 

2 eius et ceteris successoribus. In causae autem 
cognitione non solum haec versantur, qaae supra 
diumus in proeuratore non compellendo suseipere 
iudicium, verum et aetas 

18 MoDESTiNus Ubro decimo p<mdectarum aut 
reHgionis beneficium. 

19 Vlpianus libro nono ad edictum Item sisus- 



pectus sit procurator aut in vinculis aut in hostium 
praedonumve potestate, 

20 Paulus Ubro octuvo ad edictum vel iudicio 
publieo privatove vel valetudiae vel maiore re &aa 
distringatar 

21 Gaius Ubro tertto ad edictum provinciale vel 
exilio, vel si latitet, vel inimicus postea fiat, 

22 PAULUsUbro octavo^ ad edicium aut adfini- 
tate aMqua adversario iungatur, vel heres ei existat, 

23 Tjlpianus libro nono ad edictum aut longa 
per^rinatio et aJiae similes causae impedimento siut, 

24 Paulus Ubro oetavo ad edictum mutaridebe- 
bit vel ipso procuratore postulante. 

25 Vlpianus Ubro nono ad edictum Quae omnia 
non solum ex parte rei, sed etiam in persona actoris 
observabuntur. sed si advarsarius vel ipse. proeura- 
tor dicat dominum mentiri, apud praetorem haec 
finiri oportet. nec ferendus est proeurator qui sibi 
adserit proeurationem : nam hoc ipso suspectus est 
qui operam suam ingerit invito. nisi forte purgare 
magis cpnvieium quam procurationem exsequi maluit. 
et hactenus erit audienaus, si dieat se procuratione 
quidem carere velle, sed si id inlaesa existimatione 
sua fiat: ceterum ferendus erit pudorem suum pur- 
gans. plane si dieat in rem suam se procuratorem 
datum et hoc probaverit, non debet carere propria 
lite. item si retentione aJiqua procurator uti velit, 
non facile ab eo hs erit transferenda, 

26 Paulus Ubro octavo ad edictum nisi dominus^ 
ei solvere paratus sit. 

27 Vlpianus libro nono ad edictum In causae 
cognitione etiam hoc versabitur, ut ita demum trans- 
ferri a procuratore iudicium permittatur, si quis 
omnia iudieii*^ ab eo transferre paratus sit. ceterum 
si velit quaedam transferre, quaedam relinquere, iuste 
procurator hane ineonstantiam^^ recusabit. sed haec 
ita, si mandato domini procurator egit. eeterum si 
mandatum non est, cum neque in iudicium quicquam 
deduxerit, nec tu ea comprobasti: quae mvito te 
aeta suut tibi non praeiudicant ideoque translatio 
earum litium non est tibi neeessaria, ne aheno facto 
onereris. haec autem cogmtio procuratoris mutandi 
i praetoris est. Si ex parte aetoris titis translatio 
fiat, dicimus conunitti iudicatum solvi stipulationem 
a reo factam, idque et Neratius probat et luhanus 
et hoc iure utimur: scilieet si dommus satis accepit. 
sed et si procurator satis aecepit et transferatur iu- 
dicium in aominum: verius est committi et ex stipu- 
latu actionem a proeuratore in dominum transferri. 
sed et si a domino vel a procuratore in procuratorem 
iudieium transf eratur , non dubitat MarceUus, quin 
committatur stipulatio. et haec vera sunt. et Iicet 
procuratori commissa sit stipulatio, tamen domino 
erit danda atilis ex stipulatu actio, directa penitus 
toUenda. 

28 Idem Ubro primo disputationum Si procura- 
tor meus iudicatum solvi satis aceeperit, mibi ex sti- 
pulatu acitio utilis est^^ slcuti iadicati actio mihi 
mdulgetur. sed et si egit procurator meus ex ea sti- 
pulatione me iuvito, nihUo minus tamen mihi ex sti- 
pulata actio tribuetur. quae res facit ut procurator 
meus ex stipulatu agendo exceptione debeat repeUi: 
sicuti eum agit iudieati non in rem suam datus nec 
ad eam rem procurator factus. per contrarium au- 
tem si proeurator meus iudicatum solvi satisdederit, 
in me ex stipalata actio non datur. sed et si defen- 
sor meus satisdederit, in me ex stipulatu actio non 
datur, Quia nec iudicati mecum agi potest. 

29 Aem Ubro nono ad edictum Si actor malit 
dominum potius convenire quam eum qui in rem 
suam procurator est, dicendum est ei hcere. 

30 Paulus Ubro primo sententiarum Actorispro- 
curator non in rem suam datus propter inpensas 



(1) dare /S (2) absensit F (3) inter dominum et 

proeuratorem add, (4) defansani F (5) idem F^S 
(6) domino vel ipsi jcr. (7) «iTitatetamenente^*,Bift- 



nentepromenenteJ'^ (8) nonowi». ^ (9) nisido» 
minus S, in causae (ex l seq.) F (10) ste F J cum B, iu- 
dieia^^^^S (n) coastantiam i^ (12) etF 



ni 3 



40 



DE PEOCtJBATOEIBUS 



i^uas in litem fecit potest desiderare, ut sibi ex iudi- 
catione^ satisfiat, si dominus litis solvendo non sit. 

31 Vlpianub libro nono ad edictum Siquis, cum 
procuratorio nomine condemnatus esset, heres ex- 
titerit domino litis: iudicati actionem non recte re- 
cusabit. hoc si ex asse. sin autem ex parte heres 
extiterit et totum solverit, si quidem ei mandatum 
est hoc quoque ut solvat, mandati actionem adTersus 
coheredes habebit: si non sit mandatum, negolioram 
gestorum actio datur. quod est et si heres procura- 

1 tor non exstiterit et solverit. Unius litis plurium 
personarum plures dari procuratores non est prohi> 

2 bitum. lulianus ait eum, qui dedit diversis tem- 
poribus procuratores duos , posteriorem dando prio- 
rem prohibuisse videri. 

32 Pauljjs libro octavo ad edictum Pluribuspro- 
curatoribus in soiidum simul datis occupantis melior 
condicio erit, ut posterior non sit in eo quod prior 
petit procurator. 

33 Vlpianus libro nono ad edictum Servum quo- 
que et filium familias procuratorem posse habere 
aiunt. et ^uantum ad filium familias verum est: in 
servo subsistimus. et negotia quidem peculiaria servi 
posse gerere ahquem et hoc casu procuratorem eius 
esse aomittimus, quod et Labeoni videtur: actionem 

1 autem intendere vetamus. Eum vero qui de statu 
suo ntigat procuratorem habere posse non dubitamus 
non solum in administratione rerum, sed etiam in 
actionibus, quae ei vei adversus eum competant^, ex 
possessione sive servitutis sive libertatis de suo statu 
Htigat. ex contrario quoque eum procuratorem dari 

2 posse manifestum est. Publice utile est absentes 
a quibuscumque defendi: nam et in capitalibus iudi- 
ciis defensio datur. ubicumque itaque absens quis^ 
damnari potest, ibi quemvis verba pro eo facientem 
et innocentiam excusantem audiri aequum est et or- 
dinarium admittere : quod et ex rescripto imperatoris 

3 nostri apparet, Ait praetor: 'Cuius nomine quis 
^actionem dari sibi postulabit, is eum viri boni ar- 
'bitratu defendat: et ei quo nomine"^ aget id ratum 
*habere eum ad quem ea res pertinet, boni viri arbi- 

4 *tratu satisdet'. Aequum praetori visum est eum, 
qui alicuius nomine procurator experitur, eundem^ 

5 etiam defensionem suscipere. Si quis in rem suam 
procurator interveniat, adhuc erit dicendum debere 
eum defendere : nisi forte ex necessitate fuerit factus. 

34 Gaius libro tertio ad edictum provinciale Si 
quis in rem suam procuratorio nomine agit, veluti 
emptor hereditatis: an debeat invicem ven£toremde- 
fendere? et placet, si bona Me et non in fraudem 
eorum qui invicem agere vellent gestum sit negotium, 
non oportere eum invicem defendere. 

35 TJlpianus Ubro nono ad edictum Sed et hae 
personae procuratorum debebunt defendere, quibus 
sine mandatu agere Hcet: ut puta liberi, licet sint in 
potestate, item parentes et iratres et adfines et li- 

1 berti. Patronus libertum et per procuratorem ut 
ingratum accusare potest et libertus per procurato- 

2 rem respondere. Non solum autem si actio pos- 
tuletur a procuratore, sed et si® praeiudicium vel 
interdictum, vel si stipulatione legatorum vel damni 
infecti veht caveri: debebit absentem defendere in 
competenti tribunali et eadem provincia. ceterum 
cogi eum etiam in provincia'' de Eoma abire vel e 
contrario vel a provincia in aJiam provinciam et de- 

3 fendere durum est. Defendere autem est id fa- 
cere quod dominus in litem faceret, et cavere idonee: 
nec debebit durior condicio procuratoris fieri quam 
est domini, praeterquam in satisdando. praeter satis- 
dationem procurator ita defendere ridetur, si iudi- 
cium accipiat unde quaesitum est apud luhanum, 
an compeUatur, an vero sufficiat ob rem non defen- 



sam stipulationem committi. et luHanus scribit libro 
tertio d^estorum compeUendum accipere iudicium: 
nisi et^ agendum causa cognita recusaverit vel ex 
iusta causa remotus faerit. defendere videtur pro- 
curator et si in possessionem venire patiatur, cum 
quis damni infecti satis vel legatorum desideret, 

36 Paulus libro octavo ad edictum vel in operis 
novi nuntiatione. sed et si servum ex causa noxah 
patiatur duci, defendere videtur: ita tamen, ut in his 
omnibus ratam rem dominum habiturum caveat. 

37 VLPiAifUS libro nono ad edictum Omniumau- 
tem actionum nomine debet defendere, etiam earum 
1 quae in heredem non dantur. Unde est quaesi- 
tum: si adversarius plures intendat actiones et in 
singidas singuli existant defensores suscipere parati, 
videri eum recte defendi lulianus ait. quo iure nos 
uti Pomponius scribit. 

38 Idem libro quadragensimo ad edictum Non * 
tamen eo usque procedendum erit, ut, si decem miUa *° 

Setantur et exstant duo defensores parati in quina 
efendere, audiantur. 

39" Idsm libro nono ad edictum Nonsolumau- 
tem in actionibus et interdictis *^ et in stipulationi- 
bus debet dominum defendere, verum in interrogatio- 
nibus quoque, ut in iure interrogatus ex omnibus 
causis respondeat, ex quibus dominus. an igitur he- 
res sit absens, respondere debebit et si responderit 

1 vel tacuerit, tenebitur. Qui aUeno nonune agit 
quamcumque actionem, id ratum habiturum eum ad 
(juem ea res pertinebit cavere debet. sed interdum 
hcet suo nomine procurator ex^eriatur, tamen de 
rato debebit cavere, ut Pomponius Ubro vicensimo 
quarto scribit. ut puta iusiurandum procuratori ret- 
tuUt ^*, iuravit absenti dari oportere : agit hoc iudicio 
suo nomine propter suum iusiurandum ^^ (neque enim 
haee actio domino competere potuit): sed debebit de 
rato cavere. sed et si procuratori constitutum est 
et^^ ex ea causa agat: dubitandum non est quin 
locus sit de rato cautioni idque Pomponius scribit. 

2 Quaeritur apud luUanum: utrum dominum solum 
ratam rem habere debet satisdare an etiam ceteros 
creditores? et ait dumtaxat de domino cavendum nec 
illis verbis 'ad quem ea res pertinet' creditores con- 
tineri: nam nec ipsi domino haec incumbebat cautio. 

3 Si de dote agat pater, cavere debet ratam rem 
fiUam habituram: sed et defendere eam debet, ut et 

4 MarceUus scribit. Si pater fiUi nomine iniuriarum 
agat, cum duae sint actiones una patris altera filii, 

5 cessat de rato cautio. Si status controversiam 
cui faciat procurator, sive ex servitute in Ubertatem 
adversus eum quis Utiget sive ipse ex Ubertate in 
servitutem petat, debet cavere ratam rem dominum 
habiturum. et ita edicto scriptum est, ut ex utroque 

6 latere quasi actor habeatur. Est et casus, quo 
quis eiusdem actionis nomine et de rato caveat et 
iudicatum solvi. ut puta postulata est cognitio de in 
integrum restitutione , cum minor circumscriptus in 
venditione diceretur: alterius procurator existit: de- 
bet cavere hic procurator et ratam rem dominum 
habiturum, ne forte dominus reversus velit quid pe- 
tere, item iudicatum solvi, ut si quid forte propter 
hanc restitutionem in integrum ^raestari adulescenti 
debeat, hoc praestetur. et haec ita Pomponius libro 

7 vicensimo quinto ad edictum scribit. Item ait, si 
suspectus tutor postuletur, defensorem eius oportere 
etiam de rato cavere, ne reversus iUe velit retractare 
quod actum est. sed non facile per procuratorem 
quis suspectus accusabitur ^^ quoniam famae causa 
est, nisi constet ei a tutore mandatum noiainatim, 
aut si etiam absente tutore, quasi non defenderetur» 
praetor erat cogmturus. 

40 Idem libro tiom ad edictum Pomponius scri* 



(l) stc F^f ei iudicati actione F^S (2) sicF^ compe- 

tent F^S (3) qui F^ (4) et ei quocum alterius no- 
mine scr» (5) eiusdem scr, (6) si om, F (7) pro- 
Tinciam dett (8) sic F^JS cum B, ad ins, F^ (9) nam 



F (10) mili& deLF^ (U) § 7 =« Fat/r. § 340fr 

(12) et in interdictis scr. (13) adversarius et is tns, 

(14) suttsiurandum ^ (15) etF^,}itS,om,F^ (le) per 
procoratorem qui susp. accusabitur defendetur scr 



ET DEPENSOEIBUS 



41 



in 3 



bit non omnes actiones per procuratorem posse quem 
instituere. denique ut liberi, qui in potestate absentis 
dicuntur, ducantur, interdictum non posse desiderare 
ait nisi, ut lulianus ait, causa cogmta, id est si et 
nominatim ei mandatum sit et pater valetudine vel 

1 alia iusta causa impediatur* Si stipulefcur procu- 
rator damni infecti vel legatorum, debebit de rato 

2 cavere. Sed et is, qui quasi defensor in rem 
actione convenitur, praeter sofitam satisdationem iu- 
dicatum solvi etiam de rato debet cavere. quidenim 
si in boc iudicio rem meam esse pronuntietur, rever- 
sus iUe, cuius defensor extiterat, velit fundum vindi- 
care: nonne ratum non videbitur habere quod iudi- 
catum est? denique si verus procurator extitisset vel 
ipse praesens causam suam egisset et victus esset: 
si a me vindicaret, exceptione rei iudicatae summo- 
veretur, et italulianus libro quinquagensimo digesto- 
rum scribit: nam cum iudicatur rem meam esse, si- 

3 mul iudicatur iUius non esse. Eatiliabitionis autem 
satisdatio ante litis contestationem a procuratore ex- 
igitur: ceterum semel lite contestata non compelletur 

4 ad cautionem. In his autem personis, in quibus 
mandatum non exigimus, dicendum est, si forte evi- 
dens sit contra voluntatem eos experiri eorum pro 
quibus interveniunt , debere eos repelli ergo non 
exigimus ut habeant voluntatem vel mandatiim, sed 
ne^ contraria voluntas probetor: quamvis de rato 
offerant cautionem. 

41 Pavlus libro nono ad edictum Feminas pro 
parentibus agere interdum permittetur causa cogmta, 
si forte^ parentes morbus aut aetas impediat, nec 
quemquam qui agat habeant. 

42 Idem lihro octavo ad edictum Licet in popu- 
laribus actionibus procurator dari non possit, tamen^ 
dictum est merito eum qui de via publica apt et 
privato damno ex prohibitione^ adficitur, quasi pri- 
\ratae actionis dare posse procuratorem. multomagis 
dabit ad sepulchri violati actionem is ad quem ea 

1 res pertinet. Ad actionem iniuriarum ex lege 
Cornelia procurator dari potest: nam etsi pro publica 

2 utilitate exercetur, privata tamen est. Ea obli- 
gatio, quae inter dominum et procuratorem consistere 
solet, mandati actionem parit. aliquando tamen non 
contrahitur obligatio mandati: sicut evenit, cum in 
rem suam procuratorem praestamus eoque nomine 
iudicatum solvi promittimus: nam si ex ea promis- 
sione aHquid praestiterimus , non mandati, sed ex 
vendito (si hereditatem vendidimus) vel ex pristina 
causa mandati agere debemus: ut fit cum meiussor 

3 reum procuratorem dedit Is cui hereditas ex 
Trebelliano senatus consulto restituta est heredem 

4 iure dabit procuratorem. Sed et dominum jpigno- 
ris creditor recte dabit procuratorem ad Servianam. 

5 Porro si uni ex reis credendi constitutum sit is- 
qae alium in constitutam pecuniam det, non negabi- 
mus posse dare. sed et ex duobus reis promittendi 
alter alterum ad defendendum proeuratorem dabit. 

6 Si plures heredes sint et famOiae erciscundae aut 
communi dividundo agatur, pluribus eundem procu* 
ratorem non est permittendum dare, quoniam res ex- 
pediri non potest circa adiudicationes et condemna- 
tiones: plane permittendum dare, si uni coheredi 

7 plures heredes existant. Reo latitante post Utem 
cohtestatam ita demum Meiussores eum defendere 
videbuntur, si vel unus ex his eum pro soHdo defen- 
dat, vel omnes vel qui^ ex his unum dederint in 
quem iudicium transf eretur *. 

43 Idem lihro nono ad edictum Mutus et surdus 
per eum modum qui procedere potest procuratorem 
dare non prohibentur': forsitan et ipsi dantur non 

1 quidem ad agendum, sed ad administrandum. Cum 
quaeretur*, an alicui procuratorem habere liceat, in- 
spiciendum erit, an non prohibeatur procuratorem 

2 dare, quia hoc edictum prohibitorium est. In 



popularibus actionibus, ubi quis quasi unus ex po- 
pulo agit, defensionem ut jrocurator praestare co- 

3 gendus non est. Is, qui curatorem alicui prae- 
senti petat, non aliter audietur nisi adulto consen- 
tiente: quod si absenti, ratam rem eum habiturum 

4 necesse habet^ dare. Poena non defendentis pro- 

5 curatoris haec est, ut denegetur ei actio. Sipro- 
curator agat et praesens sit absentis servus, Atilici- 

6 nus ait servo cavendum, non procuratori. Qui 
non cogitur defendere absentem, tamen si iudicatum 
solvi satisdedit defendendi absentis gratia, cogendum 
procuratorem *® iudicium accipere , ne decipiatur is 
qui satis accepit: nam eos, qui non coguntur rem 
defendere, post satisdationem cogi. Labeo causa cog- 
nita temperandum, et si captio actoris sit^^ propter 
temporis tractum, iudicium eum accipere co^endum: 
quod si aut adfinitas direm^a sit aut inimicitiae 
intercesserint aut bona absentis possideri coeperint 

44 IJlpianus libro septimo disputationum vel si 
longinquo sit afuturus vel alia iusta causa inter- 
venerit, 

45 Paulus libro nono ad edictum noncogendum. 
Sabinus autem nuUas praetoris partes esse ad com- 
pellendum defendere, sed ex stipulatu ob rem non 
defensam agi posse: at^^ si iustas causas habeat, 
cur tudicium accipere nolit, fideiussores non teneri, 
quia vir bonus arbitraturus non fuerit, ut qui iustam 
excusationem adferret, defendere cogeretur. sed et 
si satis non dedit, sed repromittenti ei creditum est, 

1 idem statuendum est. Qui ita de publico agunt, 
ut et privatum commodum defendant, causa cognita 
permittunturprocuratorem dare, et postea ahus agens 

2 exceptione repelletur. Si procuratori opus novum 
nuntiatum sit isque interdicto utatur *ne ei vis ^^ fiat 
*aedificanti', defensoris partes eum sustinere nec com- 
peUi cavere ratam rem dominum habiturum lulianus 
ait, et si satisdederit, non animadverto , inquit luha- 
nus, quo casu stipulatio committatur. 

46 Gaius libro tertio ad edictum provinciale Qui 
proprio nomine iudicium accepisset, si veUet procu- 
ratorem dare, in (juem actor transferat iudicium, au- 
diri debet soUemniter(]^ue j^ro ^^ iudicatum solvi satis- 

1 datione cavere. £i qui defendit eum, cuius no- 
mine ipse non agat, Uberum est vel in unam rem 

2 defendere. Qui aUum defendit, satisdare cogitur: 
nemo enim aUenae Utis idoneus defensor sine satis- 

3 datione inteUegitur. Item quaeritur, si iudicium 
acceperit defensor et actor in integrum restitutus sit, 
an cogendus sit restitutorium iudicium accipere: et 

4 magis placet cogendum. Procurator ut in ceteris 
quoque negotiis gerendis, ita et in Utibus ex bona 
fide rationem reddere debet. itaque quod ex Ute con- 
secutus erit sive principaUter ipsius rei nomine sive 
extrinsecus ob eam rem, debet mandati iudicio re- 
stituere usque adeo, ut et si per errorem aut iniuriam 
iudicis non debitum consecutus fuerit, idquoquered- 

5 dere debeat. Item contra quod ob rem iudicatam 
procura1)or solverit, contrario mandati iudicio reci- 
perare debet: poenam autem, quam ex suo deUcto 

6 praestitit, reciperare non debet. Litis impendia 
bona fide facta vel ab actoris procuratore vei a rei 

7 debere ei restitui aequitas suadet. Si duobus 
mandata sit administratio negotiorum, quorum alter 
debitor sit mandatoris, an alter cum eo recte acturus 
sit? et utique recte: non enim ob id minus procura- 
tor inteUegitur, quod is quoque cum quo agitur pro- 
curator sit. 

47 Iulianus lihro quarto ad Urseium Ferocem 
Qui duos procuratores omnium rerum suarum reU- 
quit*^ nisi nominatim praecepit ut alter ab altero 
pecuniam petat, non videtur mandatum utriUbet eo- 
rum dedisse. 

48 Gaius libro tertio ad edictum provinciale Ita- 
que, si hoc spedaUter mandatum est, tunc excipiente 



(l) neci^ (2) porte/' (3) possitamenjP (4) pro- 
bitioBe F (5) vel quidam dett. (6) transferretnr acr* 
1) prohibetur^ (s) queratur 2?*iS (9) satistn^. 



Hal, (10) procuratorem rfe/. (il) ^iF (12) sicS 
cum B, ac F (13) ei vis SB, eius F (14) pro eo dett. 
cumB (15) reluaquit^ 

6 



m 3 



42 



DE PROCURATORIBUS 



eo cum quo s^tur 'si non miM mandatum idt, ut a 
'debitoribus peterem' actorem ita debere replicare 
^aut si mibi mandatum est, ut a te peterem^ 

49 Paulus lihro qninquagensimo quario ad edtc- 
ium Ignorantis domini eoni&cio deterior per procu- 
ratorem fieri non debet. 

50 Gaius libro vicensimo secundo ad edictum pro- 
vinciale Quacum^ ue ratione procurator tuus a me 
iiberatus est, id tibi prodesse debet. 

51 TJLPiAims Itbro sexaqensmo * ad edictum Mi- 
nor Tiginti ^uinque anms ra d^ensor ezistat, ex ^ui- 
bus causis in int^rum restitui possit, defensor ido- 
neus non est, quia et ipsi et Meiussoribus eius per 

1 in integrom restitutibnem succurritur. Quoniam 
tamen^ defendere est eandem^ Ticem quam reus sub- 
ire, defensor nmriti in amplius quam maritus facere 

2 possit non est condemnandus. Is qui suscepit 
defensionem, etsi locupletissimus sit^ 

52 Paulus lihro quinquagensimo septimo ad edic- 
tum etsi consularis sit, 

53 Vlpianus lihro sexagensimo ad edictum non 
videtur defendere, nisi satisdare fuerit paratus. 

54 Paulus Itbro quinquagensimo ad edictum Ne- 
que femina neque nmes neque qui rei pubHcae causa 
afuturus est aut morbo perpetuo tenetur aut magis- 
tratum initurus est aut invitus iudicium pati non 
1 potest, idoneus defensor intellegitur. Tutores, qui 
in aliquo loco administraTerunt, eodem loco et de- 
fendi debent. 

55 Vlpianus lihro sexagensimo quinto ad edictum 
Frocuratore in rem suam dato praeferendus non est 
dominus procuratori^ in litem movendam vel pecu- 
niamsuscipiendam: qui enim suo nomine utilesactio- 
nes habet, rite eas intendit. 

56 Idem lihro sexagensimo sexto ad edictum Ad 
rem mobilem petendam datus procurator ad exbiben- 
dum recte aget. 

57 Idbm lihro septuagensimo quarto ad edictum 
Qui procuratorem dat, ut confestim agat, is intelle- 
gendus est permittere procuratori et postea litem 
1 peragere. Si quis remisit exceptionem procura- 
toriam, non poterit ex paenitentia eam opponere. 

58 Paulus lihro septuagensimo primo ad edtctum 
Procurator, cui generaliter libera administratio rerum 
commissa est, potest exigere, novare ®, aliud pro alio 
permutare. 

59 Idem lihro dectmo ad Plautium Sed et id 
quoque ei mandari videtur, ut solvat creditoribus. 

60 Idem lihro quarto responsorum Mandato ge- 
neraJi non contineri etiam transactionem decidendi 
causa interpositam : et ideo si postea is qui manda- 
vit transactionem ratam non habuit, non posse eum 
repelli ab actionibus exercendis. 

61 Idbm lihro primo ad Plautium Plautius ait: 
procuratorem damnatum non debere conveniri, nisi 
aut in rem suam datus esset aut optulisset se, cum 
sciret cautum non esse, omnibus j^acuit. idem erit 
observandum et si defensoris loco cum satisdatione 
se liti optulerit. 

62 Pomponius lihro secundo ex Plautio Ad lega- 
tum petendum procurator datus si interdicto utatur 
adversus heredem de tabulis exhibendis, procuratoria 
exceptio, quasi non et hoc esset ei mandatum, non 
obstat. 

63 MoDESTiNUS lihro sexto differentiarum Pro- 
curator totorum bonorum, cui res admiiustrandae 
mandatae sunt, res domini neque mobUes vel immo- 
biles neque servos'' sine speciali domini mandatu 
alienare ^otest, nisi fructus aut alias res, quae facile 
corrumpi possunt. 

64 IDEM lihro tertto regularum Is, cuius nomine 
defensor exstitit, si ante litem contestatam in prae- 



sentia fuerit et postulet suo nomine Htem suscipere, 
causa cognita ia.udiendus est. 

65 Idem Ubro smgulari de heurematicis Si pro- 
curatorem aibsentem^ dominus satisdatione relevare 
vdit, litteras suas ad adversarium derigere debebit, 
quibus fiignjficet, quem adversus eum procuratorem 
et in qua causa fecerit, ratumque se habiturum quod 
cum eo actum sit: hoc enim casu litteris eius ad- 
probatis vdut praesentis procuratorem intervenire in- 
tellegendum est. itaque etei postea mutata voluntate 
procuratorem esse noluerit, tamen iudicium, quo quasi 
procurator expertus est, ratum esse debet ^ 

66 Papinianus libro nono quaestionum Si is qui 
Stichum vel Damam, utrum eorum ipse vellet, stipu- 
latus est et^o ratum habeat, quod alterum procura* 
torio nomine Titius petit: facit, ut res in ludiciuin 
deducta videatur, et stipulationem consumit. 

67 " Idem lihro secando responsorum Procura- 
tor**, qui pro evictione praediorum quae vendidit 
Mem suam adstrinxit, etsi n^otia gerere ^^ desierit, 
obligationis tainen onere praetoris auxilio non leva- 
bitur " : nam procurator ^\ ^ui pro domino vinculum 
oblisationis suscepit, onus enus frustra recusat. 

68 Idem lihro tertio responsorum Quodjrocura- 
tor ex re domini mandato non refragante stipulatur, 
invito procuratore dominus petelre non ^^ potest. 

69 Paulus lihro iertio responsorum Paulus re- 
spondit etiam eum, qui ad litem suscipiendam pro- 
curatorem dedit, causae suae adesse non prohiberi. 

70 ScABVOLA lihro primo responsorum Paterfilio 
suo pupillo tutorem dedit Sempronium creditorem 
suum: is administrata tutela reuquit fratrem suum 
heredem , t^ et kjse decessit et per fideicommissum 
nomen debitoris Titio reliquit eique mandatae sunt 
actiones ab heredibus : quaero, cum tam tutelae actio 
quam pecuniae creditae ex hereditate Sempronu de- 
scendant, an non aliter mandata actio ei detur, quam 
si defendat heredes, a quibus ei actiones mandatae 
sunt, respondi debere deiendere. 

71 Paulus libro primo sententianm Absensreus 
causas absentiae per^^ procuratorem reddere potest 

72 Idem libro primo manualium Per procurato- 
rem non semper aaquirimus actiones, sed retinemus: 
veluti si reum conveniat intra legitimum tempus: vel 
si prohibeat opus novum fieri, ut interdictum nobis 
utile sit quod vi aut clam, nam et hic pristinum ius 
nobis conservat". 

73 Idbm libro singulari de officio adsessorum Si 
reus paratus sit ante litem contestatam pecuniam 
solvere, procuratore agente quid fieri oportet? nam 
iniquum est cogi eum iudicium accipere. propter quod 
suspectus videri potest, ^ui praesente domino non 
optulit pecuniam? quid si tunc facultatem pecuniae 
non habuit, numquid cogi debeat iudicium accipere? 
quid enim si et famosa sit actio ? sed hoc constat, 
ut ante litem contestatam praeses iubeat in aede 
sacra pecuniam deponi: hoc enim fit et in pupillari- 
bus pecuniis. quod si lis contestata est, hoc omne 
officio iudicis dirimendum est. 

74 Vlpianus lihro quarto opinionum Nec civi- 
tatis actor n^otium publicum per procuratorem agere 
potest. 

75 luLiANUS lihro tertio diqestorum Qm absen- 
tem emptorem eundemque possessorem fundi defen- 
debat et iudicium nomine eius accipiebat, postulabat 
a venditore fundi, ut ab eo d^enaeretur: venditor 
desiderabat ^^ caveri sibi ratam rem emptorem habi- 
turum: puto eum venditori de rato satisdare debere, 

3uia si fondum agenti. restituerit^^ nihil prohibet 
ominumrem petere et cogi venditoremrarsus dSendere* 

76 Idem Uhro quinto ad Minidum Titius cum 
absentem defenderet, satisdedit et prius quam iudi- 



(l) exagensimo F (2) tamen deh (3) eadem F 

(4) est F^ (5) sie F^S cum B, procuratoris i^> (6) no- 
vare S cum B, om. F (7) servus F (8) absens Ar- 
naldus (9) idem libio decimo pandectarom, sec? exrptino 
tum, ins, F, quod quo pertineat quaeritur (10) et del HaL 



(n) =Fae./r.§ 328.332 (12) absentis tns, hisVat. (13) sie 
JP^5, negotiagere ^* (14) relevabitur Fafc (15) noD 
P> {solus ex eodd. ordinis stcundtj cum B, om. F et deli» 
(16) caasasentiae (om. per) F (17) conservet F (18) de* 
siderebatF (i9) restituerat f* 



QUOD CUIDSC. UmV. DE NEG. GEST. 



43 



in4.5 



cium acciperet desiit reus solvendo esse: quam ob 
causam defensor recusabat iudicium in se reddi opor- 
tere. quaero, an id ei concedi oporteat. lulianus 
respondit: defensor com satisdedit, domini loco ha- 
bendus est nec multum ei praestaturus est praetor» 
81 eum non co^exjt iudicium accipere, cum ad Me- 
iussores eius in possit et bi quidquid praestiterint ^ 
a defensore consecuturi sint. 

77 PAULualibro quinqmgensimo sepiimo ad edic- 
tum Omnis qui defenditur boni Tiri arbitratu defen- 
dendus est. 

78 Africanus Itbro sexto quaestionum Et ideo 
non potest yideri boni viri ^ arbitratu liteni defendere 
is, qui actorem frustrando efficiat, ne ad exitum con- 
1 troversia dedacatur. Ad duas res petendas pro- 
curator datus si unam rem petat» ezceptione non ex- 
cluditur et rem in iudicium deducit. 

QTJOD CUIUSCITMQUE UNIVERSITATIS NOMINE 
VEL CONTRA iilAM AUATUkC 

1 Qaius libro iertio ad edicium provinciale Ne- 
que societas ne^ue coQegium neque buiusmodi cor- 
pus passim ommbus habere^ conceditur: nam et le- 
^bus et senatus consultis et principalibus constitu- 
tionibus ea res coercetur. paucis a^modum in causis 
concessa sunt buiusmodi corpora : ut ecce vectigalium 
publicorum sociis permissum est corpus habere vel 
aurifodinarumTelargentifodinarum et salinarum. item 
collegia Bomae certa sunt, quorum coin^us senatus 
consultis atque constitutionibus principaubus confir- 
matum est, veluti pistomm et quorundum ahorum, et 

1 naviculariorum, qui et in provinciis sunt. Quibus 
autem permissum est corpusliabere coUegii societa- 
tis® sive cuiusque alterius eorum nomine, proprium^ 
est ad exemplum rei pubHcae habere res communes, 
arcam communem et actorem sive syndicum, per 
quem tamquam in re publica, quod communiter agi 

2 fierique oporteat, agatur fiat Quod si nemo eos 
defendat, quod eorum commune erit possideri et, si 
admoniti non excitentur ad sui defensionem, venire 
se iussurum proconsul ait. et quidem non esse ac- 
torem vel syndicum tunc quoque intellegimus, cum is 
absit aut valetudine impedietur aut inhabihs sit ad 

3 agendum. £t si extraneus defendere veht uni- 
versitatem, pemdttit proconsul, sicut in privatorum 
defensionibus observatur, quia eo modo melior con- 
dicio universitatis fit. 

2 VLPiAirus libro ociavo ad edictum Stsc^id]^'^ 
vel^ahqua universitas ad agendum det actprem,^ non 
erit dicendiuii quaH a Huribu^ dabim Ec Iiaberi: Mc 
eidm pro re publica t5 universitate intervenit , non 
pro singuhs. ^ — ' 

3 Idsm libro nono ad edtcium KuUi permittitur^ 
nomine civitatis vel curiae experiri nisi ei, cui lex 
permittit, aut lege cessante ordo dedit, cum duae 
partes adessent aut amplius quam duae. 

4 Paulub libro nono ad edictum Plane ut duae 
partes decurionum adfuerint, is quoque quem decer- 
nent numerari potest. 

5 TJLpiANUsUbro ociavo ad edictum Sludnotan- 
dum Fomponius ait, quod et patris sufragium fiho 
proderit et iilii patri, 

6 Paulus libro nono ad edtctum item eorum, qui 
in eiusdem potestate sunt: quasi decurio enim boc 
dedit, non ^uasi domestica persona. quod et in ho- 
norum petitione erit servandum, nisi lex municipii 
1 vel perpetua consuetudo prolubeat. Si decuriones 
decreverunt actionem per eum movendam quem duum- 
viri elegerint, is videtur ab ordine electus et ideo ex- 



periripotest: parvi enim refert, ipse ordo elegerit an 
is cui ordo negotium dedit. sed si ita decreverint, 
ut quaecumque incidisset controversia, eius peten* 
dae^ negotium T^tius haberet, ipso iure id decretum 
nuhius momenti esse , quia non possit videri de ea 
re, quae adhuc in controversia non sit, decreto da- 
tam p^secutionem. sed hodie haec omnia per syn- 
dicos soleiit secundum Ipcorum consuetudinem ex- 

2 plicarL Quid si actor datus postea decreto de- 
cunonum prohibitus sit, an exceptio ei noceat? et 
puto sic hoc accipiendum, ut ei permissa videatur, 

3 cui et permissa durat. A ctor uTiivfirsfi^ .y tig ri fl^t. 
compeUitur etiam defendere , non autem compeUitur 
cavere de rato. sed interdum si de decreto dubitetur, 
puto interponendam et de rato cautionem. actorita- 
que iste procuratoris partibus fungitur et iudicati 
actio ei ex edicto non datur nisi in rem suam datus 
sit. et constitui ei potest. ex iisdem causis mutandi 
actoris potestas erit, ex quibus etiam procuratoris. 
actor etiam fiUus familias dari potest. 

7 Ulpianus libro decimo ad edictum Sicutmuni- 
cipum nomine actionem praetor dedit, ita et adversua 
eos iustissime edicendum putavit. sed et legato , qui 
in negotium publicum sumptum fecit, ^uto dandam 

1 actionem in municipes. Si. quid uiuierg j^atLJler 
betur, singuhs non debetu ri nec qupdjdebet universi- 

2 " ^s sirgh li debe SrTSl decuriombus vel ahis imi- 
versitatibus niMl relert, utrum omnes idem maneant 
an pars maneat vel omnes immutati sint. sed^^ si 
universitas ad unum redit, magis admittitur posse 
eum convenire et conveniri, cum ius onmium in unum 
recciderit et stet nomen universitatis. 

8 Ia volenus libro quinto decimo ex Cassio ' * Civi- 
tates si per eos qui res earum administrant non de- 
fenduntur nec quicquam est corporale rei pubhcae 
quod possideatur^^*, per actiones^^ debitorum civitatis 
agentibus satisfieri oportet. 

9 PoMPONius libro tertio decimo ad Sabinum Si 
tibi cum municipibus hereditas communis erit, fami- 
hae erciscundae iudicium inter vos redditur. idem- 
que dicendum est et ^^ in finium regundorum et aquae 
pluviae arcendae iudicio. 

10 Paulus libro primo manudlium Constitui pot- 
est actor etiam ad operis novi nuntiationem et ad 
stmulationes interponendas, veluti legatorum, damni 
inlecti, iudicatum solvi, quamvis servo potius civitatis 
caveri debeat: sed et si actori cautum fuerit, utilis 
actio administratori rerum civitatis dabitur. 

DE NEGOTIIS GESTIS. 

1 Vlpianus libro decimo ad edictum Hoc edictum 
necessarium est, quoniam magna utihtas absentium 
versatur, ne indefensi rerum possessionem aut ven- 
ditionem patiantur vel pignoris distractionem vel poe- 
nae committendae actionem, vd iniuria rem suam 
amittaift. 

2 Gaius libro iertio ad edictum provvnciale Si 
quis absentis n^otia gesserit hcet ignorantis , tamen 
juidquid ^^ utihter in rem '* eius impenderit vel etiam 
ipse se in rem" absentis aUcui obhgaverit, habet*® 
eo nomine actionem: itaque eo casu ultro citroque 
nascitur actio, quae appellatur negotioruin gestorum, 
et sane sicut aequum est ipsum actus sui rationem 
reddere et eo nomine condemnari, quidquid vel non 
ut oportuit gessit vel ex his negotiis retinet: ita ex 
diverso iustum est, si utihter gessit, pra^itari ei, quid- 
quid eo nomine vei abest ei vel afuturum est. 

3 Vlpianus libro decimo ad edictum Aitpraetor: 
^Si quis negotia alterius, sive quis negotia, quae cuius- 



(1) praestiterit /* (2) viri<wB.i^ 

(3) Ed^ 1...8 ; Sah. 9 ; Pap, 10. — B. 8, 2, 101...110 (4) aga- 
t^F^etFind.yfi^Qi\aF^S (6) haberierfrf. (6) so- 
cietatisve scr» (6*) alterius nomine, eorum proprium scr* 
(7) municipet F (8) sic S, permittetur F (9) con- 
troyersia eis, petendi £cr. (10) sedet «cr. (U) an 



in$.F (11') possidetur J?** (12) per exactiones «cr. 
(13) sieScumB: etom»F 

(14) Ed. I...3. 5...7. 9...15. 17. 19...28 ; Pap. 8. 18. 30...38. 46. 
47; Sab. 4. 16. 29. 39...41. 43...45. 48 ; App 42. — Bas. 17, 1. 
— C/, Cod. 2, 19 (15) tamen si quid scr. (16) intrem 
F (17) TeF^ (18) babeati?' 



in5 



44 



DE NEGOTHS 



*que cum is moritur fucrmt, gesserit: iudicium eo 

1 'nomine dabo.' Haec verba 'si quis' sic sunt ac- 
cipienda ^sive auae": nam et muMeres negotiorum 
gestorum agere posse et conTeniri non dubitatur. 

2 3 'Negotia' sic accipe» sive unum sive plura. 'Al- 
terius', inquit: et hoc ad uirumq^ue sexum refertur. 

4 Pu|>illus sane si ne^otia gessent, post rescriptum 
divi Pii etiam conveniri potest in id quod factus est 
locupletior: agendo autem conpensationem eius quod 

5 gessit patitur. Et si furiosi negotia gesserim, com- 
petit mihi adversus eum n^tiorum gestorum actio. 
curatori autem^ furiosi Tel furiosae adversus eum 

6 eamve dandam actionem Labeo ait. Haec yerba: 
'sive quis n^otia, quae cuiusque cum is moritur 
fuerint, gesserit' significant illud tempus, guo quis 
post mortem alicuius n^otia gessit: do quo fuit ne- 
cessarium edicere, quoniam neque testatoris iam de- 
functi neque heredis qui nondum adiit negotium ges- 
sisse videtur. sed si quid accessit post mortem, ut 
puta partus et fetus^et fructus, vel si quid servi 
adquisierint: etsi his verbis non continentur, pro ad- 

7 lecto tamen debent accipi. Haec autem actio cum 
ex n^otio gesto oriatur, et heredi et in heredem 

8 competit. Si exsecutor a praetore in n^gotio meo 
datus dolum mihi fecerit, dabitur mihi adversus eum 

9 actio. Interdum in n^otiorum gestorum actione 
Labeo scribit dolum solummodo versari: nam si af- 
fectione coactus, ne boua mea distrahantur, negotiis 
te meis optuleris, aequissimum esse dolum dumtaxat 

10 te praestare : quae sententia habet aequitatem. Hac 
actione tenetur non soium is qui sponte et nulla ne- 
cessitate cogente immiscuit se^ negotiis alienis et ea 
gessit, verum et is qui aliqua necessitate uiguente 

11 vel necessitatis suspicione gessit. Apud Marcel- 
lum libro secundo digestorum quaeritur, si, cum pro- 
posuissem negotia Titii gerere, tu mihi mandaveris 
ut geram, an utraque actione uti possim? et ^o 

Suto utramque locum habere. quemadmodum ipse 
[arcellus scribit, si fideiussorem accepero negotia 
gesturus: nam et Mc dicit adversus utrumque esse 
actionem. 

4 iDEif libro quadragensimo quinto ad Sabinum 
Sed videamus, an fideiussor hic habere aUquam ac- 
tionem possit: et verum est negotiorum gestorum 
eum agere posse, nisi donandi animo fideiussit. 

5 iDEJf libro decimo ad edictum Item si, cum 
putavi a te mihi mandatum, negotia gessi, et hic 
nascitur negotiorum gestorum actio cessante mandati 
actione. idem est etiam, si pro te fideiussero, dum 
1 puto mihi a te mandatum esse. Sed et si, cum 
putavi Titii n^otia esse cum essent Sempronii, ea 

fessi, solus Sempronius mihi actione negotiorum ges- 
. (6) torum tenetur. luhanus Hbro tertio digesto- 
rum scribit, si pupihi tui neg^otia gessero non man- 
datu tuo, sed ne tutelae iudicio tenearis, negotiorum 
gestorum te habebo obhgatum : sed et pupiUum, modo 

3 (1) si locupletior fuerit factus. Item si procura- 
ton tuo mutuam pecuniam dedero tui contemplatione, 
ut creditorem tuum vel pignus tuum liberet, adversus 
te negotiorum gestorum habebo actionem, adversus 
eum cum quo contraxi nullam. quid tamen si a pro- 
curatore tuo stipulatus sum? potest dici superesse 
mihi adversus te negotiorum gestorum actionem, quia 

4 (2) ex abundanti hanc stipulationem interposui. Si 
quis pecuniam vel aham quandam rem ad me per- 
ferendam acceperit: quia meum n^gotium gessit, ne- 
gotiorum gestorum mihi actio adversus eum compe- 

5 (3) tit. Sed et si quis negotia mea gessit non mei 
contemplatione , sed sui lucri causa, Labeo scripsit 
suum eum polius quam meum negotium gessisse (qui 
enim depraedandi causa accedit, suo lucro, non meo 
commodo studet) : sed nihilo minus , immo magis et 
is tenebitur negotiorum gestorum actione. ipse tamen 
gi circa res meas aliquid impenderit, non in id quod 



ei abest, quia improbe ad negotia mea accessit, sed 
in quod ego^* locupletior factus sum habet contra 
6 (4) me actionem. Si quis ita sunpliciter versatus 
est, ut suum negotium in suis bonis quasi meum ges- 
serit, nulla ex utro^ue ^ ktere nascitur actio, quia nec 
fides bona hoc patitur. quod si et suum et meum quasi 
meum gesserit, in meum tenebitur : nam et si cuimanda- 
vero, ut meum negotium gerat, quod mihi tecum erat 
commune, dicendum esse Labeo ait, si et tuum ges- 
7(5) sitsci^s,negotiorumgestorumeumtibiteneri. Si 
quis quasi servus meus negotium meum gesserit, cum 
esset vel libertus vel ingenuus, dabitur n^otiorum 
8(6) gestorum actio. Sed si ego tui filii negotia 
gessero vel servi, videamus, an tecum negotiorum 
gestorum habeam actionem. et mihi videtur verum, 
quod Labeo distinguit et Pomponius libro vicensimo 
sexto probat, ut, si quidem contemplatione tui nego- 
tia gessi ]^eculiaria, tu mlhi tenearis: quod si amici- 
tia fiJii tm<^ vel servi, vel eorum contemplatione, ad- 
versus patrem vel dominum de peculio dumtaxat dan- 
dam actionem. idemque est et si sui iuris esse eos 
putavi. nam et si servum non necessarium emero 
fiho tuo et tu ratum habueris, nihil agitur^ ratiha- 
bitione eodem loco Pomponius scribit hoc adiecto, 
quod putat, etsi nihil sit in peculio, quoniam plus 
patri dominove debetur, et in patrem dandam actio- 
nem, in quantum locupletior ex mea administratione 

9 (7) f actus sit. Sed si hominis liberi qui tibi bona 
fide smiebat nogotia gessero : si quidem putans tuum 
esse servum gessi, Pomponius scribit earum rerum 
peculiarium causa, quae te sequi debent, tecum mihi 
fore negotiorum gestorum actionem, earum vero re- 
rutn, quae ipsum sequuntur, non tecum, sed cum 
ipso. sed^ si liberum scivi, earum quidem rerum, 
quae eum sequuntur, habebo adversus eum actionem, 

10 (8) earum vero, quae te sequuntur, adversus te. Si 
Titii servum putans qui erat Sempronii, dedero pe- 
cuniam ne occid^etur, ut Pomponius ait, habebo 
negotiorum gestorum^ adversus bempronium actio- 

11 (9) nem. Item quaeritur apud Pedium libro sep- 
timo, si Titium quasi debitorem tuum extra iudicium 
admonuero et is mihi solverit, cum debitornonesset, 
tuque postea cognoveris et ratum habueris ^^ : an ne- 
gotiorum gestorum actione me possis convenire. et 
ait dubitari posse, quia nuUum neg|otium tuum ges- 
tum est, cum debitor tuus non fuerit. sed ratihabi- 
tio, inquit, fecit tuum negotium: et sicut d a quo 
exactum est adversus eum datur repetitio qui ratum 
habuit, ita et ipsi debebit post ratihabitionem adver- 
sus me competere actio. sic ratihabitio constituet 
tuum negotium, quod ab initio tuum non erat, sed 
12(10) tua contemplatione gestum. Idem ait, si 
Titii debitorem, cui te heredem putabam, cum esset 
Seius heres, convenero simiHter et exegero, mox ta 
ratum habueris: esse mihi adversus te et tibi mu- 
tuam negotiorum ^^ gestorum actionem. adquin ahe- 
num negotium gestum est: sed ratihabitio hoc con- 
ciliat: quae res efficit, ut tuum negotium gestum vi- 
13(11) deatur et a te hereditas peti possit. Quid 
ergo, inquit Pedius, si, cum te heredem putarem, in- 
sulam fulsero hereditariam tuque ratum habueris, an 
sit mihi adversus te actio? sed non fore ait, cam 
hoc facto meo alter sit locupletatus et alterius re 
ipsa gestum negotium sit, nec possit , quod alii ad- 
quisitum est ipso gestu, hoc tuum n^otium videri. 
14 (12) Yideamus in persona eius , qui n^otia ad- 
ministrat, si quaedam gessit quaedam non, contempla- 
tione tamen eius alius ad haec non accessit, et si 
vir dihgens (quod ab eo exigimus) etiam ea gestu- 
rus fuit: an dici debeat negotiorum gestorum eum 
teneri et propter ea quae non gessit? quod puto 
verius. certe si quid a se exigere debuit, procul 
dubio hoc ei imputabitur. ^uamquam enim hoc 
ei imputari non possit, cur ahos debitores non con- 



(1) item ser. (2) et fetas 5, effeotas F (3) si F 

(4) quodgoif' (5) utraqueF (6) fitaiF (7) agi 



tua^cr. (s) sedet^a/. (9) qaestorumF (lo) ha- 
baerit^ (il) nenegotiorum F 



6ESTIS 



43 



m 5 



veaerit, ^uoniam couyemendi eos iadicio facultatem 
non habmt, qni nullam actionem intendere potuit: 
tamen a semet ipso cur non exegerit, ei imputabitur: 
et si forte non merit usurarium debitum, indpit esse 
usurarium, ut divus Pius Flavio Longino rescripsit: 
nisi forte, inquit, usuras ei remiserat: 

6 (7) Paulus libro nono ad edictum ^uia tan- 
tmidem in bonae Mei iudicils officium iudicis yalet, 
quantum in stipulatione nominatim eius rei facta in- 
terrogatio. 

7 (8) Ulpianus lihro decimo ad edictum Si au- 
tem is fuit qui negotia administravit a quo mandatum 
non exigebatur, posse ei imputari, cur oblata de rato 
cautione eum non convenit: si modo facile ei fuerit 
satisdare. certe in sua persona indubitatum est: et 
ideo si ex causa fuit obligatus, quae certo tempore 
finiebatur, et tempore liberatos est, niliilo minus ne- 

Sotiorum gestorum actione erit obHgatus. idem erit 
icendum et in ea causa, ex qua heres non tenere- 

1 tm: S ut Marcellus scribit. Xtem si fundum tuum 
vel civitatis per obreptionem petiero negotium tuum 
vel civitatis gerens et ampliores quam oportuit fruc- 
tus fuero consecutus, debebo hoc ipsum tibi vel rei 

2 publicae praestare, licet petere non potuerim. Si 
quocumque modo ratio compensationis habita non 
est a iudice, potest contrario iudicio agi: quod si 
post examinationem reprobatae fuerint pensationes, 
verius est quasi re iudicata amplius a^ contrario iu- 
dicio non posse, ^uia exceptio rei iudicatae oppo- 

3 nenda est. luhanus ^ libro tertio tractat , si ex 
duobus sociis alter me prohibuerit administrare, alter 
non: an adversus eum qui non proMbuit habeam 
n^tiorum gestorum actionem? movetur eo, quod, si 
data fuerit adversus eum actio, necesse erit et eum 
pertingi qui vetuit: sed et iUud esse iniquum eum 
gm non prohibuit alieno facto liberari, cum et^ si 
mutuam pecuniam alteri ex sociis prohibente socio 
dedissem, utique eum obhgarem. et puto secundum 
lulianum debere dici superesse contra eum qui non 
prohibuit negotiorum gestorum actionem, ita tamen 
ut is qui prohibuit ex nulla parte neque per socium 
neque per ipsum aliquid damni sentiat. 

8 (9) ScAEVOLA libro primo quaestionum Pom- 
ponius scribit, si negotium a te quamvis male ges- 
tum probavero, negotiorum tamen^ gestorum te mihi 
non teneri. videndum ergo ne in dubio hoc, an ra- 
tam habeam, actio negotiorum ^estorum pendeat: 
nam quomodo, cum semel coepent, nuda voluntate 
tolletur? sed superius ita verum se putare, si dolus 
malus a te absit. Scaevola: immo puto et si com- 
probem, adhuc negotiorum gestorum actionem esse, 
sed eo dictum'* te mihi non teneri, quod reprobare® 
non possim semel probatum : et quemadmodum quod 
utOiter gestum est necesse est apud iudicem pro rato 
haberi, ita omne quod ab ipso probatum est. cete- 
rmn si ubi probavi, non est negotiorum actio: ^uid 
fiet, si a debitore'' meo exegerit^ et probavenm? 
quemadmodum recipiam? item si venmderit? ipse 
denique si quid impendit, quemadmodum recipiet? 
nam utique mandatum non est. erit igitur et post 
ratihabitionem negotiorum gestorum actio. 

9 (10) Ulpianus libro decimo ad edictum Sed 
an ultro mihi tribuitur actio sumptuum quos feci? 
et puto competere, nisi specialiter id actum est, ut 
1 neuter adversus alterum habeat actionem. Is au- 
tem qui negotiorum gestorum agit non solum si effec- 
tmn habuit negotium quod gessit, actione ista utetur, 
sed sufficit, si utiliter gessit, etsi effectum non habuit 
negotium. et ideo si insulam fulsit vel servum aegrum 
curavit, etiamsi insula exusta est vel servus obiit, 
aget negotiorum gestorum: idque et Labeo probat. 



sed ut Celsus refert, Proculus apud eum notat non 
semper debere dari. quid enim si esun insulam fulsit, 
quam dominus quasi impar sumptui dereH(^uerit vel 
quam sibi necessariam non putavit? oneravit, inquit, 
dominum secundum Labeoms sententiam, cum um- 
cuique liceat et damni infecti nomine rem derelin- 
€[uere. sed istam sententiam Celsus dega^nter deridet: 
is enim negotiorum gestorum, inquit, habet actionem, 
qui utaliter negotia gessit: non autem utiliter negotia 
gerit, qui rem non necessariam vel quae oneratura 
est patrem familias adgreditur. iuxta hoc est et, 
quod lulianus scribit, eum qui insulam fulsit vel ser- 
vum aegrotum curavit, habere negotiorum gestorum 
actionem, si utiliter hoc faceret, licet eventus non 
sit secutus. ego quaero: quid si putavit se utiliter 
facere, sed patri familias non expediebat? dico hunc 
non habiturum negotiorum gestorum actionem: ut 
enim eventum non spectamus, debet utiliter esse 
coeptum. 

ll) (11) PoMPONius libro vicensimo primo ad Quin- 
tum Mucium Si negotia absentis^ et ignorantis ge- 
ras, et culpam et dolum praestare debes. sed Pro- 
culus interoum etiam casum prSLCStare debere, veluti 
si novum negotium, quod non sit solitus absens fa- 
cere, tu nomine eius geras: veluti venales novicios 
coemendo vel aliquam negotiationem ineundo. nam 
si quid danmum ex ea re secutum fuerit, te seque- 
tur, lucrum vero absentem: quod si in quibusaam 
lucrum factum fuerit, hi quibusdam damnum, absens 
pensare lucrum cum damno debet. 

11 (12) Ulpianus libro decimo ad edictum Suc- 
cessori eius, cuius fnerunt negotia ^^ qui apud hostes 

1 decessit, haec actio danda erit. Sed si filii fami- 
Has nulitis defuncti testamento facto gessi, simiHter 

2 erit danda actio. Sicut autem in n^otus vivorum 
gestis sufficit utiHter negotium gestum, ita et in bonis 
mortuormn, licet diversus exitus sit secutus. 

12 (13) Paulus Itbro nono ad edictum Debitor 
meus, qui mihi quinquaginta debebat, decessit: hiiius 
hereditatis curationem suscepi et impendi decem: 
deinde redacta ex venditione rei heredStariae centum 
in arca reposui: haec sine culpa mea perierunt. 
quaesitum est, an ab herede, qui quandoque extitis- 
set, vel creditam pecuniam quinquaginta petere pos- 
sim vel decem quae impendi. luHanus^^ scribit in 
eo verti quaestionem, ut animadvertamus , an iustam 
causam habuerim seponendorum centum: nam si de- 
buerim et mihi et ceteris hereditariis creditoribus 
solvere, periculum non solum sexaginta, sed et reH- 
quonim quadraginta ^^ me praestaturum, decem tamen 
quae impenderim retenturum *^ id est sola nonaginta 
restituenda *^. si vero iusta causa fuerit, propter 
quam integra centum custodirentur, veluti si pericu- 
lum erat, ne praedia in publicum committerentur, 
ne poena traiecticiae pecuniae augeretur aut^^ ex 
compromisso committeretur : non soium decem, quae 
in hereditaria negotia impenderim, sed etiam quin- 
quagintk quae mmi debita sunt ab herede me conse* 
qui posse. 

lo (14) Ulpianus Ubro decimo ad edictum Si 
fiHus famiHas negotia gessisse proponatur , aequissi- 
mum erit in patrem quoque actionem dari, sive pe- 
cuHum habet sive in rem patris sui vertit: et si an- 
cUIa, simiH modo. 

14 (15) Paulus libro nono ad edictum Pompo- 
nius libro vicensimo sexto in negotus gestis imtio 
cuiusque temporis ^^ condicionem spectandam ait. quid 
enim, inquit, si pupilH negotia coeperim gerere et 
inter moras pubes factus sit? vel servi aut HHi fa- 
miHas et interea Hber aut pater famiHas e^ectus sit? 
hoc et ego verius esse didici, nisi si ab initio quasi 



H) tenetmr F^ (2) hine legem incipiunt FS contra B 

(3) et 8 cum S, om. F (4) probavero tamen : negotiorum 
Krueger (5) dictum F, dicto S, dumtaxat scr. (6) re- 
probarii^ (7) defitoreF (8) exegerim-P' (9) ne- 
gotiabsentis F (iO) cuius fueruut negotia add. lusti' 

ntani (ii) a6 iaUanus /. tnc F (12) milium m*. i^*, 



del F^ (13) sic F^S, petentomm F S petenturum F^ 

(14) pericttlum non solum quinquaginta, sed etreliquonun 
quadraginta me praestaturum, decem tamen, quae impen- 
derim retenturum (deletis sequentibus id est sola nonaginta 
reatituenda) /. B» Koehler (15) ne fenns tr. pec. aug. aut 
poena scr, (16) temporis deL 



m 5 



46 



DE NEGOTnS 



ttnum nQgotiam gesturos accessero, deindealioaiiuao 
ad alterom accessero eo tempore, quo lam pubes vel 
liber vel pater familias effectus est: hic enim qoasi 
plura negotia gesta sunt et pro q^u^tate personarum 
et actio formatur et condemnatio moderatur. 

15 (16) Idem libro septmo ad PtauUum Sed et 
cum aliquis n^otia mea gerat, non multa negotia 
sunt, sed unus contractus, nisi si * ab initio ad unum 
negotium aecessit, ut finito eo discederet: hoc enim 
casu si nova voluntate aliud quoq,ue ad^edi coeperit, 
alius contracttts est. 

16 (17) ULPiAmrs libro trigensimo quinto ad edic- 
tum Eum actum ^, quem qnis in servitute egit, manu- 
missus non cogitnr reddere. plane si quid conexum 
fuit , ut separari ratio eius quod in servitute gestnm 
est ab eo quod in libertate gessit non possit : con- 
stat yenire in iudicium vel mandati Tel n^gotiorum 
gestorum et quod in servitute gestum est. denique 
si tempore servitutis aream emerit et in ea insulam 
aedifi.caverit eaque corruerit, deinde manttmissus fun- 
dum locaverit: sola locatio fundorum in iudicio ne- 
gotiorum |estorum deducetur, quia ex superioris tem- 
pons admmistratione nihil ampuus in^ iudicio deduci 
potest quam id, sine quo ratio libertatis tempore ad^ 
ministratorum negotiorum expediri non potest. 

17 (18) Paulus libro nono ad edictum Proculus 
et^ Pegasus bonam Mem eum, qui in servitute ge- 
rere coepit, praestare debere aiunt: ideoque quan- 
tum, si alius eius negotia gessisset, servare potuisset, 
tantum eum, qui a semet ipso non exegent, nego- 
tiorum gestorum actione praestaturum, si ahquid ha- 
buit in peculio, cuius retentione id servari potest^ 
idem Neratius. 

18 (19) Idem libro secundo ad Neratium Adquin 
natura debitor fuit etiamsi in peculio r\\h\\ habuit, 
et si postea habuit, sibi^ postea solvere debet in eo- 
dem actu perseverans: sicut is, qui temporali actione 
tenebatur, etiam post tempus exactum negotiorum 

1 gestorum actione id praestare cogitur. Scaevola 
noster ait putare se, quod Sabinus scribit debere^ 
a capite rationem reddendum^ sic intell^, ut appa- 
reat, quid reliquum fuerit tunc, cum^ primum Mber 
esse coeperit, non ut dolum aut culpam in servitute 
admissam in obligationem revocet: itaque si invenia- 
tur vel malo more pecunia in servitute erogata, libe- 

2 rabitur. Si libero homini, qui bona Me mihi ser- 
viebat, mandem, ut aliquid agat, non fore cum eo 
mandati actionem Labeo ait, quia non libera volun- 
tate exsequitur rem sibi mandatam, sed quasi ex ne- 
cessitate servili: erit igitur negotiorum gestorum actio, 
quia et gerendi negotii mei habuerit affectionem et is 

3 fuit, qu«m obligare possem. Cum me absente ne- 
gotia mea gereres, imprudens rem meam emisti et 
^orans usucepisti'^': mihi negotiorum gestorum ut 
restituas obligatus non es. sed si, antequam usuca- 
pias, cognoscas rem meam esse, subicere debes ali- 
quem, qui a te petat meo nomine, nt et mihi rem^^ 
et tibi stipulationem evictionis committat*^: necvide- 
ris dolum malum facere in hac subiectione: ideo 
enim hoc facere debes, ne actione negotiorum gesto- 

4 rum tenearis. Non tantum sortem, verum etiam 
usuras ex pecunia aJiena perceptas negotiorum ges- 
torum iudicio praestabimus, vel etiam quas perdpere 
potuimus. contra quoque usuras , quas ^^ praestavi- 
mus vel quas ex nostra pecunia percipere potuimus 
quam in aliena negotia imj^endimus, servabunus ne- 

5 gotiorum gestorum iudicio. Dum apud hostes ^set 
Titius, negotia eius administravi, postea reversus est: 
negotiorum gestorum mihi actio competit, etiamsi eo 
tempore quo gerebantur dominum non habuamt. 

l^ (20) Vlpianus libro decmo ad edictum Sin 
autem apud hostes constitutus decessit, etsuccessori 



et adversas successorem eius negotioram gestoram 
directa et contraria competit. 

20 (21) Pauzus libro nono ad edictum Nam et 
Servius respondit^ ut est relatum apudAIfenum libro 
trigensimo nono digestomm: cum a Lositanis tres 
capti essent et anus ea condidone missus, uti pecu- 
niam pro tribus adferret, et nisi redisset^^^ ut duo 
pro eo quoque pecuniam darent, isque reverti noluisset 
et ob hanc causam illi pro tertio qaoque pecuniam 
solvissent: Servius respondit aequum esse praetorem 

1 in eum reddere iumcium. Qui n^otia hereditaria 
gerit, quodammodo sibi hereditatem seque ei obHgat: 
ideoque nihil refert an etiam pupillus heres existat, 
quia id aes alienum cum cetens hereditariis oneri- 

2 bus ad eum transit. Si vivo Titio n^gotia eius 
administrare coepi, intermittere mortuo eo non de< 
beo: nova tamen inchoare necesse mihi non est, ve< 
tera exphcare ac conservare necessarium est. ut ac< 
cidit cum alter ex sociis mortuus est: nam quaecum- 
que prioris negotii explicandi causa geruntur, nihilum 
refert, quo tempore consummentttr, sed quo tempore 

3 inchoarentur. Mandata tuo negotia mea Lucius 
Titius gessit : quod is non recte gessit , tu mihi ac- 
tione n^tiorum gestorum teneris non in hoc tan. 
tum, ut actiones tuas praestes, sed etiam quod ^^ im- 
pradenter eum elegeris, ut quidquid detrimenti negle- 
gentia eius fedt, tu nuhi praestes*^. 

21 (22) GAiua libro tertio ad edicfum provinciale 
Sive hereditaria negotia sive ea, quae alicuius essent, 
gerens ahquis necessario rem emerit, licet " ea inter- 
ierit, poterit quod impenderit iudicio negotionim ges- 
torum consequi: veluti si frumentum aut vinum fa- 
miliae paraverit idque casu juodam intarierit, forte 
incendio rmna. sed ita scihcet hoc dici potest, si 
ipsa ruina vel incendium sine vitio eius acciderit : 
nam cum propter ipsam niinam aut incendium dam- 
nandus sit, absurdum est eum istarum rerum nomine, 
quae ita consumptae sunt, quicquam consequi. 

22 (23) Paulus libro vicensimo ad edictum Si 
quis negotia aliena gerens indebitum exe^erit, resti- 
tuere cogitur: de eo autem, quod indebitum solvit, 
magis est ut sibi imputare debeat. 

23 (24) Idem libro vicensimo quarto ad edictum 
Si ego hac^^ mente pecuniam procuratori dem, ut 
ea ipsa creditoris fieret, ^^proprietasquidemperpro- 
curatorem non adquiritur, potest tamen creditor etiam 
invitome ratum habendo pecuniam suam facere, quia 
procurator in accipiendo creditoris dumtaxat nego- 
tium gessit: et ideo creditoris ratihabitione liberor. 

24 (25) Idem libro ^icensimo septimo ad edictum 
Si quis negotia aliena gerens plus quam oportet im- 
penderit, reciperaturum eum id, quod praestari de- 
buerit. 

25 (26) MoDESTiNua libroprimo responsorum Cum 
alicui civitati per fideicommissum restitui iussa esset 
hereditas, magistratus actores horum bonorum Ti- 
tium et Seium et Gaium idoneos creaverunt: post- 
modum hi actores inter se diviserunt administrationem 
bonorum idque egerunt sine auctoritate et sine con- 
sensu magistratuum. post aliquod tempus testameu' 
tum, per quod restitui civitati hereditas fideicommissa 
esset, irritum probatum est pro tribunali atque ita 
ab intestato Sempronius legitimus heres defuncti ex- 
titit: sed ex his actoribus unus non solvendo deces- 
sit et nemo heres eius extitit. quaero, siSempronius 
conveniet iBictores horum bonorum, periculum inopis 
defuncti ad quos pertinet? Herennius Modestintts re- 
spondit, quod ab uno ex actoribus ob ea quae solus 
gessit negotiorum ^estorum actione servari non |>o- 
test, ad damnum ems cui le^tima hereditas quaesita 
est pertinere. 

26 (27) Idem libro secundo responsorum Ex duo- 



(1) sic 9cr. (2) ratioaem eias actus «cr. (3) in^, 

om» F (4) stc S cum B, proculset 1^^, proculiie (non 

procalurc) i^^ {&) potait^er. (6) et si postea haboit 
sibi/Sctim^, etsiF^, etsibii?'* (7) deberc quod Sabi- 
aus scribit «cr. (8) reddendam /"'5 (9) tuncJ?^, 



tuneom^ (lO) sic F^S, ansce^istxF* (ll) recipiat 
ins. (12) «c detL, oommittit F^P^, committet F^ 

(la) qaei8 8,om.F (14) sicdett.cumB,Tedidi8SQtFS 

(IS) qnando «cr. (16) praetes F (17) emit: licetfcn 
(18) hano F (19) nec ins, F^ 



GESTIS 



47 



m 5 



bus fratribus nno quidem suae aetatis» alio vero mi- 
nore annis, cum haberent communia praedia rustica, 
maior frater in salta communi babenti haMtationeB 

Saternas ampla aedificia aedi&caverat : cumgue eun- 
em saltum cum fratre ' divideret, sumptus sM)i quasi 
re meliore ab eo facta desiderabat^ fratre minore 
iam legitimae aetatis constituto. Herennius Modesti- 
nus respondit ob sumptus nulla re urguente, sed vo- 
luptatis causa factos eum de quo ^uaeritur actionem 

1 non habere. Titium, si pietatis respectu sororis 
aluit filiam, actionem hoc nomine contra eam non 
habere respondi. 

27 (28) lAvoLEmrs lihro octavo ex Cassio Si quis 
mandatu Titii negotia Seii gessit, Titio mandati tene- 
tur Msque aestimari debet, quanto Seii et Titii inter- 
est: Tmi autem interest quantum is Seio praestare 
debet, cui vel mandati vel negotiorum gestorum no- 
mine obligatus est. Titio autem actio competit cum 
eo, cui mandavit ahena negotia gerenda, et antequam 
ipse quicquam domino praestet, quia id ei abesse vi- 
detur in quo^ obligatus est. 

28 (29) CAiLiaTRATtjs libro tertio edicti monitorii 
Cum pater testamento postumo tutorem dederit is- 
que tutelam intenm administraverit nec postumus na- 
tus fuerit, cum eo non tutelae, sed negotiorum ges- 
torum erit agendum: quod si natus fuerit postumus, 
tutelae erit actio et in eam utrumque tempus veniet, 
et quo, antequam nasceretur infans, gessit et quo, 
postea^mam natus sit. 

29 (oO) luLiANUslihrotertioMgestorum Exfacto 
quaer^atur : quendam ad siliginem emendam curato- 
rem decreto ordinis constitutum: eidem alium sub- 
curatorem constitutum siliginem miscendo corrupisse 
atque ita pretium siliginis, quae in publicum empta 
erat, curatori adflictum esse: quaque actione cura- 
tor cum subcuratore experiri possit et consequi id, 
ut ei salvum esset, quod causa eius damnum cepis- 
set. Valerius Severus respondit adversus contutorem 
negotiorum gestorum actionem tutori dandam: idem 
respondit : ut magistrattti adversus magistratum eadem 
acno detur, ita tamen, si non sit conscius fraudis. 
secundum quae etiamin subcuratore idem dicendum est. 

30 (31) Papinianus libro secundo responsorum 
liberto vel amico mandavit pecuniam accipere mu- 
taam: cuius litteras creditor secutus contraxit et 
fideiussor intervenit: etiamsi pecunia non sit in rem 
eius versa, tamen dabitur in eum ne^otiorum gesto- 
rum actio creditori vel Meiussori, scilicet ad exem- 
) plum institoriae actionis. Inter negotia Sempro- 
xui, quae gerebat, ignorans Titii n^otium gessit: ob 
eam quoque speciem Sempronio tenebitur, sedeicau- 
tionem indemnitatis of£cio iudicis praeberi necesse"^ 
est adversus Titium, cui datur actio. idem in tutore 

2 iuris est. Litem in iudicium deductam et a reo 
desertam frustratoris amicus ultro ^t, causas ab- 
sentiae eius allegans iudid: culpam contraxisse non 
videbitur, quod sententia contra absentem dicta ipse 
non provocavit. XJlpianus notati hoc verum est, 
quia frustrator condemnatus est: ceterum si amiGus, 
cum absentem defenderet condemnatus, negotiorum 
gestorum aget, poterit ei imputari, si cum posset non 

3 appellasset. Qui aliena negotia gerit, usuras prae- 
stare cogitur eius scilicet pecuniae, quae pu2^atis ne- 

4 cessariis sumptibus superest. Libertcs certam pe- 
cuniam accipere testator ad sumptum monumenti vo- 
luit: si quid amplius fuerit erogatum, iudicio nego- 
tiorum gestorum ab herede non recte petetur nec^ 
iure fideicommissi, cum voluntas flnem erogationis 

5 fecerit. Tutoris heres impubes filius ob ea, quae 
tutor eius in rebus pupillae patemae gessit, non te- 
netur, sed tutor proprio nomine iudicio negotiorum 

6 gestomm convenietur. Quamquam mater filii ne- 
gotia secundum patris voluntatem pietatis fLducia ge- 
rat, tamen ius actoris periculo suo litium causa con- 



stituendi non habebit, ^uia nec ipsafilii nomine recte 
agit aut res bonorum eius alienat vel debitorem im- 
7 puberis accipiendo pecuniam liberat. TJno defen- 
dente causam communis aquae sententia praedio da- 
tur: sed qui sumptus necessarios ac^ probabiles in 
communilitefecit, negotiorum gestorum actionem habet. 

31 (32) Idem libro iertio responsorum Fideiussor 
imperitia lapsus alterius quoque contractus, qui per- 
sonam eius non contingebat, pignora vd hypothecas 
suscepit et utramque pecuniam creditori solvit, exis^ 
timans indemnitati suae confusis praediis consuli posse. 
ob eas res iudicio mandati frustra convenietur et ipse 
debitorem frustra conveniet, negotiorum autem ges- 
torum actio utrique necessaria erit: in qua lite^ cul- 
pam aestimari satis est, non etiam casum, quia praedo 
ndeiussor non videtur. creditor ob id factum ad re- 
stituendum iudicio, quod de pipnore dato redditur, 
cum videatur ius suum vendidisse , non tenebitur. 
1 Ignorante virgine mater a sponso filiae res dona- 
tas suscepit: quia mandati vel depositi cessat actio, 
n^otiorum gestorum agitur. 

32 (33) IDSM libro decimo respotisorum Heres 
viri defuncti uxorem, quae res vin tempore nuptia- 
rum in sua potestate habuit, compilatae hereditatis 
postulare non debet. prudentius itaque faciet, si ad 
exhibendum et negotiorum gestorum, si negotia quo- 
que viri gessit, cum ea fuerit expertus. 

33 (34) Pauzus libro primo quaestionum Nesen- 
nius ApoUinaris luHo Paulo salutem. Avia nepotis 
sui ne^otia gessit: defunctis utrisque aviae heredes 
conveniebantur a nepolis heredibus negotiorum ges- 
torum actione: reputabant heredes aviae alimenta 

Sraestita nepoti. respondebatur aviam iure pietatis 
e suo praestitisse: nec enim aut desiderasse, ut de- 
cemerentur alimenta, aut decreta essent. praeterea 
constitutum esse dicebatur, ut, si mater aluisset, non 
posset alimenta, quae pietate cogente de suo prae- 
stitisset, repetere. ex contrario mcebatur tunc hoc 
recte dici, ut de suo aluisse mater probaretur: at iu 
proposito aviam, quae negotia administrabat , veri- 
simile esse de re ipsius nepotis eum aluisse. tracta- 
tum est, numquid® utroque patrimonio erogata vi- 
deantur. quaero quid tibi iustms videatur. respondi : 
haec disceptatio in factum constitit: nam et illud, 
quod in matre constitutnm est, non puto ita perpe- 
tuo observandum. quid enim si etiam protestata est 
se filium ideo alere, ut aut ipsum aut tutores eius 
conveniret? pon