(navigation image)
Home American Libraries | Canadian Libraries | Universal Library | Community Texts | Project Gutenberg | Children's Library | Biodiversity Heritage Library | Additional Collections
Search: Advanced Search
Anonymous User (login or join us)
Upload
See other formats

Full text of "Cort onderwys van de vyf colomen"

■f^ 



EX .nö P is 

^ .j' f. H I T t f /• T O 







Digitized by the Internet Archive 

in 2010 with funding from 

Research Library, The Getty Research Institute 



http://www.archive.org/details/cortonderwysvandOObosb 



/l 






,.r'*f4jS 



r; ) : 



V 



Corrondervys 
S:VYFCOTfi2 



loor 



>^^'29/ï Steeri'lwmrer 



i^ ^5i%«a^^«ri^V"'^^^'''' 



£<! 



\ 



'^"r Je gangt. Lterlir^^ 



T A^t 5 T E R D A.2A. 

by C^recU'LcA aeli'if CanJb en Caert 'VerMoüverCJnJc 
L-alv^rftraet by dejft aarrL uuLe. 'Untte {TJOJca^rtr-' 



iiÜÉÉft>- 



NIEUJAERS-GIFTE 




En alle mijn geweefene , en noch tegen- 
woordige Diicipelcn fo kleyn als groot > 
waer van ick uyt feven Landtfchappen 
feven fal voordraghen ; om dat het getal 
van feven aenmerckens weerdig is 5 want 
daer zijn feven deugden, en feven werc- 
ken van barmhertigheydt ; feven wonderen van de We- 
rek ; {even Planeten ende feven vrye Konften , ende 
meer andere die ick om kort te zijn voor-by gae. Ende 
oock foude het getal van al mijn Difcipelen te groot 
zijn om hier te befchrijven. 

^acoh bosboom 5 van Embden. 
Gieter 'Bel/eri, van !J^ieumegen. 
fFillem Tepnc{ , va?i ^^Middelburg, 
tïAdathijs Breedan ? van Follenhoo. 
^anT^ottee , van Am (Ie ir e dam, 
}aqes Wiüems , van Fe/uy. 
Dircl^lf^ichman ^ vanü^uetckn. 

Konft-lievende Difcipelen alfoo eenige van U L* 
meenichmael aen mijn verfocht hebt, of het my foude 
believen die Vijf-Orders der Architeüura van Fincem Sca* 
mot^ tegenwoordig in defe Landen veel gebruyckt en-» 
de nochtans fwaer te verftaen is , op wat lichter maniere 
fou willen brengen ; foo hebbe ick het feivighc U L. 
niet wel kunnen weygeren 5 door dien den vinder defes 
klaerlickte kennen geeft hetfelvige voor geen leerlin- 
gen 



4 N I E U- J A E R S- G I F T. 

gen gemaeckt te hebben , macr voor Mcefters die in de 

ylrchiteüura , als oock mede in de Reecken-konft 5 ervaren 

zijn, foo hebbe ick de moeyte aengenomen om U L. 

een vveynigh daer in te onderrichtenjmet het maken van 

eenige ruyge Schetfen , die ick U L. tot een Nieu-Jaers 

(Tifte koom op-oiFeren ; waer uy t U L. meught verfekert 

blijven dat ghy in een korten tijdt die Vijf-Orders , met 

al wat den Vinder daer by gheftelt heeft, fult kunnen 

verftaen : dat alleen uit een TaefFel verdeelt in feftigh 

gelijcke Deelcn ; foo dat het werck , dat U L. daer 

uy t fult komen te ordineeren 5 voor het ander dat na de 

maniere van Scamo'^ gemaeckt is , niet fal komen be- 

fchaemt te ftaen. En blijft hier mede in de befchermin- 

ge des Alderhoogften bevoolen ? die wil U L. fegenen 

met wijsheydt en verflant 5 op dat ghy in dit werck tot 

U L. voornemen meught komea ü L. Meefler ende 

Vriendt, 

S. Bosboom. 



t Ö T 

Den Difcreten 




L E E S E R. 



Eminde Liefhebbers der "Bouin^-^njl , ick hefc 
be hier eenige fchetfen gemaeckt van de vijf 
Colomnèn die door Fincent Scamo^, Archi- 
teét van Venetien op fijn heerlickft gheordi- 
tteert zijn -> dewelcke ick op een ander maniere vari ge*» 
tal gefklt hebbe. Soo dat nu alle gemeene verftanden 
dit kunnen verftaen; maer onfen Autheur heeft et ge^- 
maeckt voor de fcherpfinnige die in de Bouw-kunft 
ervaren zijn; ende oock dienen die hier in willen ftu- 
deeren wel Griecks en Latijn te verftaen ; daer onfe 
'Leerlinghen kleyné gelegentheydt toe hebben om dat 
teleeren, foo dat hetmy noodigh dochte op defe ma- 
niere te ftellen van een Tafel gedeeltintfeltigh deelen, 
waer uyt men alles kan maken, fonder dat daer eenigh 
fchrift by van doen is, als men die Tafel verftaet, de- 
welcke hier oock perfeél aengewefen wordt. En oock 
hebbe ick niaer voorgenomen die vijf Colomnèn , als 
Tujcam ^ T)orica ^ lonicai ^omana ende Corifiiia : enbyy der 
order een Poort met een vierkante deur, ende een twee- 
de order om de vierkante deuren te maken , waer uyt 
men oock alle binnen-cieraden en Schoorfteen°mantels 
kan maken, 'k Hebbe derhalven mede twee Schoorflee- 
ncn hier in gevoegt, geflelt na de eerlle order, waer 
na datmen met al de vijf orders wel machtewerck gaen 

in 't 



6 

in 't maken van eenigc Schoorfteencn , foo dat ick niet 
veel fchrift by mijn werck van doen ben. Ick hebbe ook 
voorby gcgaen de Poorten met Pedeflalen , om dat fy 
weinig gcbruyckt worden ; maer ick hebbe aengewefen 
diein-Poltcn die daer toe hooren gemerkt met de letter 
G. EndeColomne is getekent met fijn Pcdeftael: foo 
dat men daer wel een Poort uyt kan maken. De liefheb- 
bers der Konft mochten vragen , waerom dat hier geftelt 
wort naeft lonica , een %)mana , daer men by alle Autheurs 
te vooren niet heeft ghefien als naeft lonica een Corintia , 
en dan (^ompofica op het left ? Soo antwoorde ick daer op ? 
Dat defe Colom ^mam wort gemaeckt van lonica en (^o- 
rintia; en al foo lonica fwaerder is als C^mtia^ moet vol- 
gen dat %omana dan oock ftercker is als Corintia en beter 
is om onder te ftaen. Defe Colom "B^nwia is by die van 
Roomen geordineert? ende wort ordinaris gemaeckt 
met vier-en-twintigh Fermetten ? gelijck men lonica en 
Corintia oock doen mach. 

Hier meeverfoeck ick aen alle Lief hebbers , dat haer 
gelieve mijn kleine moeyte en koften in danck aente 
nemen ; en foo ick lie dat het aengenaem is , fal ick by 
gelegentheit iet beters maken. Blijvende hier mede 

V E, gamfch genegen Vriendu 



Tot alle nijdige , m vtiyl-Jpreeckcuée 7 

LASTER AERS. 



m 




Om fchenders, die u macht wel 
eer ontfing van onder 5 

I'^Met yffelickgefchreeuw^ ofrafen 
als de Donder, 
Befchouwt hier vry mijn werck , 't is voor 

unietbefchaemt; 
Want Schelders blijven hier gemeenlijck 

foobefaemt. 
Dat fy uyt enckel haet my fchenden en be- 

kneev^'len; 
Om dat ick befich ben eenighe donck re 

neev^len 
Te lichten voor mijn voick , foo wenfchen 

fydieftanck 
Uyt d'helfche Acheron te fchenken in mijn 

Dranck; 
Dit Satyrlick-ghebroet en kan niet anders 

dencken. 
Als hoc men eer en faem van goede Luy 

magh krenken: 
De helfe rafcrny fchijnt in haer Hers nen 

woont, '-^"^'^ 

Sy fullennae haer doenoockeeuwigh zijn 

beloont. 



Dwingh uw'Tonah. 



L o F - D I C lï T, 

1> E 11 

D I S C I P U L E k, 

Gefóngcn ter eeren van haren Meester 

SYMON BOSBOOM, 

Op het verlichten van de vijf Orders der Jrchite&ure. 

^^^^^. En Rey van Dienftbaer-Volck komt by malkander dringen, 

i ^9ift^ ^^^^ ^^" ^^^ vreemc Geweft, om juychgcnde te fingen j 
j " ' 'I In 't Scheeprijck Amfterdam , aen die haer heeft geleerc 

[. .^-jr . ^X 'J En oock noch onderwijl]: , en dagéJijcks beheert , 
Hoe vcl-fe niet al-t'faeni beftaen in Dienltbaerheden , 
Soo zijn-ze met de naem van LEERLINGH, wel te vreden. 

Komt dan vergaerde Rey , en vlecht te faem een Krans , 

En kroont dacr mee fijn Hooft , voor fukk een brave kans ' 

Als u dien MEESTER fchenckt; die ons gaet werck verlichten, 
Waer uyt men Bouwen magh , en Kercken , hoogh van ilichten , 

Brenght al te-faamen by wat hier ten offer hoort ; 

En laetons vreedig by malkander blijven voort : 
Brenght hier de Talmlacky gegroeytaen Ól Eems fijn ftranden ; 
Die ruyckende Filet y g^roeyt in Gf/^fn Landen : 

De Vruchten uvt Zeeland bindt mede aen de Kroon : 

Dic Over-ÏJJels bloem fcc mede wel ten toon : 
Laet HoUandts 'T^oJe T{oos nycmuntcn , boven d' ander*: 
Neemt Henegou (ijn Vrucht , en bindt het aen malkander j 

Neemt nu de Vrede-Tack dic Munjler ons befchickt. 

En bmdc dacr mee die Krans, foo is de Kroon belf riekt» 
De oudtfte van ons all' aen veert de Kroon in handen 
Die nu gevlochten is uyt feven vr uchtbaer' Landen , 

En (et die op fijn Hoofc , tot pronck van het gemeen , 

Wy volgen al gelijck , en gaen de fel vc trccn : 

Én 



L o F - D I C H T. 

En laec ons al-te- faem als brave Jongelingen 

Tot vreughde van ons all', dit Kroon- Vairs daer by fingen. 

STEMME: 

Schoonfl: Nimf je van het Woudr. 

KOmt beroemde ^S^eejler dauj 
Wy treen an 
i^Xiet de Kjoon in bey de handen , 
T>aer ftaeijy nu of u Hooft y 
En verdooft 
^\j< voortaan alurp' Vyanden* 

Aenvaert dan braven Heldt ( al is de Krooningh fleclit) 
In danckbaerheydt ons werck , en fielt de fouten recht , 
Vergeef ons 'tgeen wy doen ; de luft die quam ons dringen 
En gafonsfloutigheyt, om jiiychgende te fingen. 



Reyne liefde Kroont > 




i •- <* ^ (j.'m t»"* § ft ;: , 






»-M- 



I . 1 1^ 1 I I "• 



Tafkl van de vyf 

Co LOMMEN 



v> 





Efe Tafel aldus in 60 deelengedeeltjde welck 
genoemt wort een Modul 5 en elcker deel een 
minut. Uytdefe Tafel kan men alle 5 Colom- 
men maken met fijn Poorten en Door-cofijns 
en Schoorfleenen , voort alle Gebouwen daer men Jrchi^ 
teBur an gcbruyckt; en alwataen de 5 Colommen de- 
pendecrt ; maer men moet weten dat foo dickmaels als 
mende Colom verdickt ofte verdunt, dat men dan fijn 
Modul moet maecken foo dick als de Colom onder is , 
al waer 't dat u Colom i > 2 of 3 voeten dick is , moet u 
McGiil oock foo zijn, en dan in 60 deelengcdcclt, 2c- 
iijck u dele Tafel aenwijll. 




II 

Men kan de Colommen op ver- 

fchcydcn manieren verdunnen, maer 

defe maniere wordt meeft 

gebruyckt. 

Annecr de Colom gcmacckt is onder en boven 
evcndick, fo moet men defe Tufcana Colon 
I Modulen 377 minuten laten recht Itaen ; en 
boven dat falmen ccn half-ront trecken op de 
dickte van u Colom , dan fult ghy de dickte van u Co- 
lom boven daer hy 45 minuten is nederwaerts trecken 
nae 't loot aen beyde zijden 5 en daer de lini het half-ront 
doorfnijdt 5 dat fult ghy na beneden in vier gelijcke dee- 
len maken 5 en daer u half-ront begint tot boven aen de 
Colom ofte aen 't After-gael , deelt dat oock in 4 deelen, 
dan (al het eerlle deel in u half-ront de eerfte verminde- 
ringe zijn aen u colom, en de tweede in 't half-ront de 
tweede op de colom , en foo voort : alle andere colom- 
men moogt ghy oock foo doen , uytgenomen dat ghy 
moet letten dat de andere een byfonder getal m 't recht- 
Itaende hebben , ende oock boven in 't verminderen , an- 
ders ift alleens. U L. kan hem na de Schets die ick daer 
van gemaeckt hebbc reguleeren 5 daer het alles aengewe- 
fen is. Maer wanneer ghy groote colommen maeckt? 
fomeugt ghy het getal van viere wel op 6 ofte 8 nemen, 
op dat u colom te beter in de verminderinge ronden 
mach, en dat hy niet kantigh blijft. Ghy moet altijdt 
foecken u werck te maecken dat het lieflick is om te 
iien: Soo fult ghy de gunll van alle Liefhebbers ver- 
krijgen. 



11 



K.f' 



i 



% 




f- 



i' 



# 



^^ 



n 



IHO.SCAINJA 




i^ 



Il f 



ZET 



3Ï 



15 



"'^ 






15 



*' n-j - ... 




^-f i^ 



iF 



i^ 9| 



3 ' 



Kïl 



LÏI 



>=% 



"-Ü 






^. 



Mr, 



-i* 






4, 
I 






tl" 



Th o SCANA 



16 




Leert perfed u Frontifpifen 

foo rondt als recht maecken. 




Eemt de langhte van u Cornis ofte Lijfte, 
Ivan het een eynde tot het ander, ghelijck, 
van I, tot 2 5 en deelt dat in twee ghelijcke 
deelen; en de helft fuk ghy in de midden 
laten deur-hangen nae 't Loot, fet daer 3. Neemt dan 
uPafler, en fet hem met de eenepuntopde 3. en met 
de ander op ' i , en treckt dan tot 2 , foo fult ghy u Fron- 
tifpis op een bequaeme hooghte fien ; ende fal van geen 
Icenners berifpt worden. 



V7 




1 I 
50 



iS 




^^: 




a^ 






i^M 



I 





^0 



( ' 




Do RICA 



~-f< 


Vil 








I 


u 

<-> 




^t' 


tj 


"•/ 




1 

1 


(4 7;^ 












.f 







1 53i 


1 


1 


\ . 


' 1 , 


'1 1 

1 

1 


% 




l' T. 


1 


l 


^■^ i 


1 ''.';' 
1 1-^ 


1 


1 c 


^-^ 


; ''» 




1 . 




•)• 1 


A 


~+- 






ti' 


1 r 


"■. 


.\; ^-^ 




i 


Ü 


i 


I 


"^j 


n 







- Ji 




















z.^^ 


y 


7 z 


'f 




1 


IS ! 






^'., 






\ ; 


1 


^ 
? 


'4è 






^t- 




1 

1 






^ t' 


\ 














1 j 










-i, 1 










^r. 




1 




' •<% 

1 
1 
1 


1 
tl 




1 

i - 

1 






ï 

7 


n- 


--- 







- 


-- 







s 








y 


ir 


J- 














s 




--.•'t- 


^4 


2 




1 






' 


A 






'*"* 




1 






•n'i- 


l 




I ' 








\ 




1 




'1 








r-. 


'1 

1 








t<^* 




l"- 






> 1 

l'i 














_^_^________^__^ 





T> ORL Oi\ 



ac 




4^ è 







-A- ■ ^a^er il^i . 





-u~ 




30 



Om de GROLLEN te 

trecken van de Capteelen. 




Oo kondt ghy volgen defe maniere, gelijck 
hier geteyckentis in twee rondten ofte Sire- 
kels) in elck ftaet een vierkant die ghedeelt 
zijn 5 gelijck U L. in de Figuer fien meugt -> 
en oock met Nummers aengewefen. Defe moet ghy foo 
in u Grollen fetten ghelijckfe hier ftaen: en als ghy 
iien meught in de teyckeninge van 't Gapteel. Om dit 
te doen , foo neemt eerft u Pailèr met de eene punt , en 
fetdieopde i, ende met de ander daer die Grol boven 
vbegint 5 treckt dan naer beneden een vierde part van 
't rondt 5 dan fet u Paficr op de 2 5 en treckt van daer 
ghy op-ghehouwen hebt weder een vierde part van 't 
rondt; doet foo met 5, 4? 53 tot 12 toe, foo fult ghy 
XI Grollen niet fcheel of fcheef maecken. Om nu te ma- 
ken de dickte van het plintjcn van de Grol, dat is om- 
-trenteen vierendeel van de breedte die hetlaet van de 
eerfte omtreck 5 foo moet men de deelen die voor Mid- 
del-punten gedient hebben 5 elck byfonder in vieren dee- 
len, en dan noch twaelfmael trecken , gelijck voorge- 
feydt is, foo fult ghy fien dat u Grollen verminderen 
Tullen tot het lefte toe, en dat ghy een wel-gemaeckté 
Crol fult hebben. 






1 




Tot Naarder Onderrichting 

om de GROLLEN tetrccken. 



M uw Voluiten, of Grollen, welteverdee- 
len , foo neemt voor de geheele hooghte 
3 deelen, en voor de breedte 7gelykeDee- 
len ; voor de hooghte boven 't oog ftelt 
4 deelen , voor 't oog i deel ; en onder het oog ftelt 
2 deelen, foo hebt gy dan voorde hoogte van 't vo- 
luit 8 deelen. 

De maat van de geheele breedte van de Voluiten 
zyn 7 deelen, waar van 3 deelen en een half deel 
moet bly ven buyten*toog, voor 't oog felfs i deel, 
en binnen 't oog 2 deelen en een half deel, maken 
famen 7 deelen voor de breedte van de Voluiten , ge- 
lyk U E. in defe Figuur duydelyk vertoond werd, 
Iraandehet oog dan in zyn rechte order, het welk 
aldus verdeelt werd : Maakt eerft een rechte vier- 
kant , waar in gy de Cirkel van *t oog trekt , en ver- 
deelt het ielve in vier gelyke deelen , aan alle de vier 
zyden, foozynderin dit vierkant 16 deelen i neemt 
dan de vier binnentte deelen , haalt daar in twee 
overhoekfe linien; verdeelt defe overhoekfe linien 
yder in 6 deelen ; foo hebt gy de 1 2 Centrums , daar 
door de Crollen moeten getrokken werden. 



lO^ICA 







< 3 






1o:mica 




3t 



lO^ICA^ 




lONICA 



2S 





Roman A 



41 





2» 




I 



4X 



s^ 



n 




CORINTA 



H|l w 




■:-'.V-' J/Z/--> 



I «i 



! I 



p' 



n 




'3\K'Avk:^-^>^'--^'--^>^x'^-^K'^;^:^>^'^:-4N^'^'A-^ 







^r^^^j-,-^ 



y^^^^^^^ 




a. 



"Wiyïfa^^d^^ 




Tl» 



<< 



qApiA-iï^ 



25S^öH^^ 




CoRIlSTTA 





p-^- 


'1 


Ht- 




^! 


^ 




1 -Ir» 






1 
1 

i 

! 

1 

i 1 


H 


1 


V-^' - 


« 




' 



k-^- 



2\ 



\ 


-"1^ 


n 


t 


t* 




.1 


1;: i 


1 




CORIISTA 



i^ 







t ^, 



^-'v^^^^ss* 



^*i,:ü2ijS-^ 



^ NX 



% 



I 




«* 




4-9 



i 



m 



I 






? 



% 




', /